Wikibooks nlwikibooks https://nl.wikibooks.org/wiki/Hoofdpagina MediaWiki 1.47.0-wmf.2 first-letter Media Speciaal Overleg Gebruiker Overleg gebruiker Wikibooks Overleg Wikibooks Bestand Overleg bestand MediaWiki Overleg MediaWiki Sjabloon Overleg sjabloon Help Overleg help Categorie Overleg categorie Transwiki Overleg transwiki Wikijunior Overleg Wikijunior TimedText TimedText talk Module Overleg module Event Event talk 0 8 426988 426361 2026-05-16T08:34:21Z Erik Baas 2193 lf 426988 wikitext text/x-wiki {{Bi}}{{Index Oudgrieks |Ges=1 |Blok1=1 |ZelfstNw=1 |WkW=1 |VnW=1 }}{{Grc|Χαῖρετε}}, welkom! Welkom bij het Wikibook Oudgrieks, een taaloverzicht en (basis)cursus van het klassieke Grieks zoals dat bestond in de tijd van bijvoorbeeld {{Wp|Homerus|Homerus}}, [[Plato]] en {{Wp|Herodotus|Herodotus}}. Het taaloverzicht omvat, wanneer dit Wikibook klaar is, de gehele grammatica van het Oudgrieks. De cursus zal aan de hand van voorbeeldteksten stukje bij beetje de basisgrammatica en –vocabulaire van deze dode taal onderwijzen. Zie [[Oudgrieks/Planning|hier]] voor een planning van de cursus. Als je van plan bent om actief mee te werken, mag je je gebruikersnaam toevoegen aan onderstaande lijst: {{Fase|2}}{{Boek}} {{Wikipedia | Pagina = Oudgrieks | Naam = Oudgrieks }} [[Categorie:Oudgrieks]] [[Categorie:Taal]] amtihpedhekeme66p8k5y4uiufynlme 0 212 426903 394832 2026-05-16T07:51:19Z Erik Baas 2193 lf 426903 wikitext text/x-wiki [[Bestand:Koekjes.jpg|thumb|Koekjes]] Een '''koekje''' is een kleine, gebakken, brosse lekkernij die veelal bij de koffie, thee of een drankje wordt gegeten. Niet te verwarren met [[Kookboek/Biscuit|biscuits]] of kaakjes, die knapperig zijn. Koekjesrecepten: <DynamicPageList> category=Koekjes mode=unordered order=ascending suppresserrors = true ordermethod = sortkey </DynamicPageList> {{Navigatie recepten}} [[Categorie:Koekjes| Koekjes]] {{Sub}} 83eb52dxib4ldarbnrhb8m02f9cojxj 0 247 426906 394458 2026-05-16T07:51:21Z Erik Baas 2193 lf 426906 wikitext text/x-wiki {{Kolommen automatisch |inhoud= <DynamicPageList> category=Broodrecept mode=unordered order=ascending suppresserrors = true ordermethod = sortkey </DynamicPageList> }} {{Navigatie recepten}} [[Categorie:Broodrecept| Broodrecept]] {{Sub}} b3p1gfacwnk6lhrrslwobwd4r7yee4z 0 275 426759 408008 2026-05-16T07:10:34Z Erik Baas 2193 lf 426759 wikitext text/x-wiki =====De woorden die al beschreven zijn. Nog niet beschreven woorden staan [[#Hieronder vind u nog niet beschreven woorden|lager]]===== ==Engels== {{Kolommen automatisch|inhoud= * '''pacemaker''' gangmaker * '''pacific''' Stille Zuidzee * '''pallet''' laadbord * '''palmtop''' handrekentuig * '''pamflet''' vlugschrift of (verouderd:) vlugmare * '''panorama''' wijdzicht * '''panty''' kousenbroek * '''paperclip''' schuifspeld * '''partitioneren''': verdelen/indelen (van een harde schijf) * '''partner''' echtgenoot, gade voor andere relatievormen * '''part-time''' deeltijd * '''parttimewerker''' deeltijdwerker * '''password''' wachtwoord * '''patch''' boetbestand, aanvulling * '''pc (personal computer)''' ''pr'', persoonlijk rekentuig * '''peer review''': collegiale toetsing {{Wp|Collegiale_toetsing|wiki-artikel}} (10:2005:[https://www.google.be/search?hl=nl&q=%22collegiale+toetsing%22&meta=lr%3Dlang_nl 855]) * '''penalty''' strafschop * '''permanent (haarstijl)''' duurgolf * '''photoshoppen:''' grafisch bewerken * '''pinguïn''' vetgans * '''pixel''' beeldpunt * '''plannen''' plan maken voor, beramen, voorachten * '''plastic''' kunststof * '''playbacken''' zwijgzingen, nalippen * '''plexiglas''' kunstglas * '''plug&play''' steek en speel * '''poll''' opiniepeiling * '''practical joke''' poets (als in ''iemand een poets bakken'') * '''print''' afdruk, uitdraai * '''printen''' afdrukken * '''printer''' afdrukker * '''privacy''' persoonsvrede * '''processor''' verwerker, verwerkingseenheid * '''proofreaden''' proeflezen * '''provider''' (web-)aanbieder * '''public domain''' gemeengoed * '''public relations''' publieke relaties * '''puppy''' welp }} {{Vruchtbrengend Woordenboek Index|P}} =====Hieronder vindt u nog niet beschreven woorden===== <!--Gelieve een vertaling van een bepaald woord omhoog te verplaatsen.--> * '''posting''' {{Sub}} [[es:Diccionario Fructuoso: P]] qcd6sjarrdpdzuawyopzq7yd977czkb 0 337 426760 408230 2026-05-16T07:10:58Z Erik Baas 2193 lf 426760 wikitext text/x-wiki Dit is een cursus om de Franse taal te leren vanuit het Nederlands. Er zijn verschillende lessen ({{Frf}}leçons''</span>). Elke les zal enkele dagen in beslag nemen. Een les is dus niet bedoeld als halfuurtje, veeleer als hoofdstuk. Hoever je wil gaan is vrij. Na een tiental lessen spreek je immers voldoende Frans om te kunnen communiceren. == Waarom Frans? == Frans is een wereldtaal, met circa 100 miljoen mensen die het als moedertaal spreken. Het wordt gesproken in Frankrijk, een deel van België, een deel van Luxemburg, een deel van Zwitserland, Frans-Guyana en veel eilanden in de Caraïbische Zee, Stille Oceaan en delen van Afrika, vanwege het koloniale verleden. Ook in Nederland werd lange tijd Frans gesproken, vandaar dat er veel Franse leenwoorden in het Nederlands zitten. Ook is Frans een belangrijke taal waarin veel moderne literatuur geschreven is. Frans is een Romaanse taal. En niet te vergeten: Frankrijk is sinds de vorige eeuw ook voor Nederlanders een zeer belangrijk vakantieland. ==Pseudo-Frans== In het Nederlands kennen we pseudo-Franse woorden&nbsp;<ref>[https://dbnl.org/tekst/sijs002chro01_01/sijs002chro01_01_0019.php Lijst ontleend aan Nicoline van der Sijs: Chronologisch woordenboek, p. 310] op dbnl.org</ref>&nbsp;<ref>Correct Frans ontleend aan: Gallas, K.R. en Boulan, H.R., ''Wolters' Sterwoordenboeken. Nederlands-Frans'', J.B. Wolters, Groningen, 1962, negende druk</ref>, die niet correct Frans zijn en we dus moeten vermijden als we Frans spreken/schrijven. Bijvoorbeeld *acquisiteur ‘werver van advertenties e.d.’ *adviseur ‘raadgever’. Correct Frans: conseil, le *automatiek ‘hal voor verkoop van eetwaren in een automaat’ *bellettrie ‘(beoefening van de) schone letteren’. Correct Frans: belles lettres, les *brille ‘uitzonderlijke begaafdheid’ *bel-etage ‘onderste verdieping’. Correct Frans: premier, le (au-dessus de l'entresol) *colbert ‘jas zonder panden’. Correct Frans: veston, le *deballoteren ‘afstemmen van kandidaat’. Correct Frans: blackbouler, refuser *faillissement ‘het failliet gaan of zijn’. Correct Frans: faillite, la *fabricage ‘het vervaardigen’. Correct Frans: fabrication, la, usinage, l(e) *frites, friet ‘in vet gebakken reepjes aardappel’ *grimeur ‘iemand die grimeert’ *grossier ‘groothandelaar’. Correct Frans: grossiste, le *introducé ‘geïntroduceerde’. Correct Frans: visiteur, invité(e) *journaille ‘persmuskieten’ *lampet ‘waterkan’. Correct Frans: cuvette, la (kom), pot à eau, le *logé ‘gast die blijft slapen’. Correct Frans: hôte, voyageur/euse (in hotel) *maintenee ‘bijzit’ *maisonnette ‘etagewoning’ *modieus ‘volgens de mode’. Correct Frans: à la mode, du dernier goût *modinette ‘modenaaister’. Correct Frans: midinette, la *molière ‘lage schoen’ *patat ‘(in Nederland) in vet gebakken reepjes aardappel’ *plafonnière ‘lamphouder tegen het plafond’. Correct Frans: plafonnier, le *reveille ‘sein om troepen te wekken’. Correct Frans: réveil, le (met trompet) *secondant ‘helper bij tweegevecht’. Correct Frans: témoin, le *tompoes ‘gebakje’. Correct Frans: mille feuille, le == Algemene informatie en de structuur en werking van de cursus == <span style="color: red;"> Lees dit eerst alvorens te beginnen aan de cursus! </span><br> * Per les zullen er een vijftal {{Frf}}parties'' </span> (delen) zijn. Elk van die delen handelt over een onderdeel grammatica. Ook staat er bij elk deel een lijstje in een kader met de nieuw te kennen '''woorden''' (te herkennen aan het gele kader). In deze lijst zitten alle nieuwe woorden die in de leesteksten, leerstof en dialogen voorkwamen, samenstellingen van woorden die er al in zitten en nog een hele reeks reeksen van woorden die naarmate van moeilijkheid en voorkomen verder en verder worden aangeleerd. De woorden staan alfabetisch geordend. Er wordt ook vermeld, hoeveel woorden tot dan toe zijn gekend, dit is soms wel leuk om te weten. * Ook zal per les een drietal '''oefeningen''' bijgevoegd zijn. Die rubriek is te herkennen aan het lichtblauwe kader. De oplossingen daarvan staan op een apart document dat is gelinkt.<br> * Daarnaast zal er per les een woordenlijst zijn van de '''woorden die te kennen zijn op dat ogenblik'''. Elk woord is handig gelinkt naar de plaats waar het woord voorkomt. De lijsten bestaan in twee talen. Je kan jezelf dus in twee richtingen testen. Woorden waaraan je twijfelt, hoef je gewoon op te klikken en in een oogopslag zie je de betekenis in een korte alfabetische lijst<!-- deze zin is krom, voor nu verbeter ik alleen “u” naar “jij” “je” -->. De pagina's beginnen met "Frans/Woorden te kennen na Leçon #"<br> * Franse woorden zijn te herkennen aan hun '''cursiviteit en hun groene kleur'''. De woorden leçon en partie, die meestal op een deel van de cursus wijzen, staan meestal niet in een groene kleur omdat die niet (meer) tot de leerstof behoren.<br> * In de Woordenlijst-rubrieken worden de woorden die beginnen met een voorvoegsel ({{Frf}}se''</span>, lidwoord of nog iets anders) geplaatst volgens het '''hoofdwoord'''!<br> * Zorg altijd dat de vorige les '''volledig gekend en begrepen is'''! Anders is de volgende les wellicht niet te doen... De cursus is prettig en niet moeilijk, je moet er wel iets voor doen natuurlijk...<br> * De rubriek '''Uitdrukkingen''' (te herkennen aan het groene kader) is ook goed te kennen maar is compact en makkelijk. Ze heeft een lichtgroene kleur.<br> * Indien een woord in het Frans op '''twee manieren''' kan worden geschreven of kan worden afgekort met <span style="color: green;"> ''‘'' </span>, dan zal dat woord maar enkel in de kaders voorkomen maar meerdere keren (dus in de verschillende schrijfwijzen) in de lijst met te kennen woorden per leçon.<br> * We hebben voor elke les ook een '''"Frans/Leçon # (NL)"'''. Hierop staan uitsluitend de drie geziene woordenschatkaders maar dan in de andere richting. Handig om ook zo te oefenen. Daarnaast zijn de pagina's "Frans/Woorden na Leçon # (NL)" hierheen gelinkt. Uiteraard staan de kaders daar mooi alfabetisch volgens de Nederlandse betekenis. * De tools "Frans/Woorden na Leçon #", "Frans/Woorden na Leçon # (NL)" en "Frans/Leçon # (NL)" '''bestaan ook allemaal apart voor de uitdrukkingen''' zo krijgen we dus ook respectievelijk "Frans/Uitdrukkingen na Leçon #", "Frans/Uitdrukkingen na Leçon # (NL)" en "Frans/Leçon #: Uitdrukkingen" * Om de vier lessen wordt een stukje '''cultuur''' behandeld. * Vanaf de zesde les is de "interface" '''uitsluitend Franstalig''', de '''uitleg blijft echter Nederlandstalig'''. * Vanaf de elfde les is de '''cultuurinformatie ook Franstalig'''. * Last but not least werd voor deze cursus onder meer gebruikgemaakt van de Franstalige Wikipedia en van Ethnologue. * Vragen staat vrij, tips en klachten zijn meer dan welkom. '''Info:''' Voor meer informatie en over hoe deze cursus is gemaakt, contacteer [[Gebruiker:Cars en travel|C&T]] (in een van de talen die je bij de {{Wp|na:User:Belgian man|Babel-sjablonen hier}} ziet) ofwel [https://na.wikipedia.org/w/wiki.phtml?title=User_talk:Belgian_man&action=edit&section=new hier], ofwel [https://nl.wikipedia.org/w/wiki.phtml?title=Overleg_gebruiker:Cars_en_travel&action=edit&section=new hier]. Binnen de 48 uren krijg je een antwoord op de overeenkomstige overlegpagina. === Je profiel === * Je bent bij voorkeur volwassen * Je wil kennis van het Frans vergaren of je Frans herhalen en/of uitbreiden * Je wil dat doen op je eigen rustige, vrije, correcte en kosteloze manier... * ... maar je bent gemotiveerd en je wil ervoor werken * Je beheerst het Nederlands uitstekend <!-- De kop was eerst “Uw profiel” en dat klonk wat formeel maar het klonk niet raar. Ik vind “Je profiel” raar klinken. Is het niet beter dit kopje te veranderen in “Voor wie is deze cursus bedoeld?”. --> == Inhoudstafel == * [[Frans/Leçon 1]] (nog in aanbouw) * [[Frans/Leçon 2]] (nog in aanbouw) * [[Frans/Leçon 3]] (nog in aanbouw) * [[Frans/Leçon 4]] * [[Frans/Leçon 5]] * [[Frans/Leçon 6]] * [[Frans/Leçon 7]] * [[Frans/Leçon 8]] * [[Frans/Leçon 9]] * [[Frans/Leçon 10]] * [[Frans/Leçon 11]] * [[Frans/Leçon 12]] * [[Frans/Leçon 13]] * [[Frans/Leçon 14]] * [[Frans/Leçon 15]] * [[Frans/Thematisch woordenboek]] * [[Frans/Onregelmatige werkwoorden]] * [[Frans/Dankbetuiging]] == Zie ook == * [[Bestand:Wikibooks-logo.svg|20px]] het wikibook over [[Franse literatuurgeschiedenis]] * [[wikt:Categorie:Woorden in het Frans]] * {{Wp|fr:Accueil principal|Franstalige versie van Wikipedia}} {{Wikipedia|Pagina = Frans|Naam = Frans}} {{Wikivoyage|Taalgids Frans}} ==Noten== <references/> {{Frans}} {{Sub}} {{GFDL-oud}} [[en:French/Contents]] 6y1nw93ppdka0hkk1c0qzifgceczr0d 426761 426760 2026-05-16T07:13:19Z Erik Baas 2193 lf 426761 wikitext text/x-wiki Dit is een cursus om de Franse taal te leren vanuit het Nederlands. Er zijn verschillende lessen ({{Frf}}leçons''</span>). Elke les zal enkele dagen in beslag nemen. Een les is dus niet bedoeld als halfuurtje, veeleer als hoofdstuk. Hoever je wil gaan is vrij. Na een tiental lessen spreek je immers voldoende Frans om te kunnen communiceren. == Waarom Frans? == Frans is een wereldtaal, met circa 100 miljoen mensen die het als moedertaal spreken. Het wordt gesproken in Frankrijk, een deel van België, een deel van Luxemburg, een deel van Zwitserland, Frans-Guyana en veel eilanden in de Caraïbische Zee, Stille Oceaan en delen van Afrika, vanwege het koloniale verleden. Ook in Nederland werd lange tijd Frans gesproken, vandaar dat er veel Franse leenwoorden in het Nederlands zitten. Ook is Frans een belangrijke taal waarin veel moderne literatuur geschreven is. Frans is een Romaanse taal. En niet te vergeten: Frankrijk is sinds de vorige eeuw ook voor Nederlanders een zeer belangrijk vakantieland. ==Pseudo-Frans== In het Nederlands kennen we pseudo-Franse woorden&nbsp;<ref>[https://dbnl.org/tekst/sijs002chro01_01/sijs002chro01_01_0019.php Lijst ontleend aan Nicoline van der Sijs: Chronologisch woordenboek, p. 310] op dbnl.org</ref>&nbsp;<ref>Correct Frans ontleend aan: Gallas, K.R. en Boulan, H.R., ''Wolters' Sterwoordenboeken. Nederlands-Frans'', J.B. Wolters, Groningen, 1962, negende druk</ref>, die niet correct Frans zijn en we dus moeten vermijden als we Frans spreken/schrijven. Bijvoorbeeld *acquisiteur ‘werver van advertenties e.d.’ *adviseur ‘raadgever’. Correct Frans: conseil, le *automatiek ‘hal voor verkoop van eetwaren in een automaat’ *bellettrie ‘(beoefening van de) schone letteren’. Correct Frans: belles lettres, les *brille ‘uitzonderlijke begaafdheid’ *bel-etage ‘onderste verdieping’. Correct Frans: premier, le (au-dessus de l'entresol) *colbert ‘jas zonder panden’. Correct Frans: veston, le *deballoteren ‘afstemmen van kandidaat’. Correct Frans: blackbouler, refuser *faillissement ‘het failliet gaan of zijn’. Correct Frans: faillite, la *fabricage ‘het vervaardigen’. Correct Frans: fabrication, la, usinage, l(e) *frites, friet ‘in vet gebakken reepjes aardappel’ *grimeur ‘iemand die grimeert’ *grossier ‘groothandelaar’. Correct Frans: grossiste, le *introducé ‘geïntroduceerde’. Correct Frans: visiteur, invité(e) *journaille ‘persmuskieten’ *lampet ‘waterkan’. Correct Frans: cuvette, la (kom), pot à eau, le *logé ‘gast die blijft slapen’. Correct Frans: hôte, voyageur/euse (in hotel) *maintenee ‘bijzit’ *maisonnette ‘etagewoning’ *modieus ‘volgens de mode’. Correct Frans: à la mode, du dernier goût *modinette ‘modenaaister’. Correct Frans: midinette, la *molière ‘lage schoen’ *patat ‘(in Nederland) in vet gebakken reepjes aardappel’ *plafonnière ‘lamphouder tegen het plafond’. Correct Frans: plafonnier, le *reveille ‘sein om troepen te wekken’. Correct Frans: réveil, le (met trompet) *secondant ‘helper bij tweegevecht’. Correct Frans: témoin, le *tompoes ‘gebakje’. Correct Frans: mille feuille, le == Algemene informatie en de structuur en werking van de cursus == <span style="color: red;"> Lees dit eerst alvorens te beginnen aan de cursus! </span><br> * Per les zullen er een vijftal {{Frf}}parties'' </span> (delen) zijn. Elk van die delen handelt over een onderdeel grammatica. Ook staat er bij elk deel een lijstje in een kader met de nieuw te kennen '''woorden''' (te herkennen aan het gele kader). In deze lijst zitten alle nieuwe woorden die in de leesteksten, leerstof en dialogen voorkwamen, samenstellingen van woorden die er al in zitten en nog een hele reeks reeksen van woorden die naarmate van moeilijkheid en voorkomen verder en verder worden aangeleerd. De woorden staan alfabetisch geordend. Er wordt ook vermeld, hoeveel woorden tot dan toe zijn gekend, dit is soms wel leuk om te weten. * Ook zal per les een drietal '''oefeningen''' bijgevoegd zijn. Die rubriek is te herkennen aan het lichtblauwe kader. De oplossingen daarvan staan op een apart document dat is gelinkt.<br> * Daarnaast zal er per les een woordenlijst zijn van de '''woorden die te kennen zijn op dat ogenblik'''. Elk woord is handig gelinkt naar de plaats waar het woord voorkomt. De lijsten bestaan in twee talen. Je kan jezelf dus in twee richtingen testen. Woorden waaraan je twijfelt, hoef je gewoon op te klikken en in een oogopslag zie je de betekenis in een korte alfabetische lijst<!-- deze zin is krom, voor nu verbeter ik alleen “u” naar “jij” “je” -->. De pagina's beginnen met "Frans/Woorden te kennen na Leçon #"<br> * Franse woorden zijn te herkennen aan hun '''cursiviteit en hun groene kleur'''. De woorden leçon en partie, die meestal op een deel van de cursus wijzen, staan meestal niet in een groene kleur omdat die niet (meer) tot de leerstof behoren.<br> * In de Woordenlijst-rubrieken worden de woorden die beginnen met een voorvoegsel ({{Frf}}se''</span>, lidwoord of nog iets anders) geplaatst volgens het '''hoofdwoord'''!<br> * Zorg altijd dat de vorige les '''volledig gekend en begrepen is'''! Anders is de volgende les wellicht niet te doen... De cursus is prettig en niet moeilijk, je moet er wel iets voor doen natuurlijk...<br> * De rubriek '''Uitdrukkingen''' (te herkennen aan het groene kader) is ook goed te kennen maar is compact en makkelijk. Ze heeft een lichtgroene kleur.<br> * Indien een woord in het Frans op '''twee manieren''' kan worden geschreven of kan worden afgekort met <span style="color: green;"> ''‘'' </span>, dan zal dat woord maar enkel in de kaders voorkomen maar meerdere keren (dus in de verschillende schrijfwijzen) in de lijst met te kennen woorden per leçon.<br> * We hebben voor elke les ook een '''"Frans/Leçon # (NL)"'''. Hierop staan uitsluitend de drie geziene woordenschatkaders maar dan in de andere richting. Handig om ook zo te oefenen. Daarnaast zijn de pagina's "Frans/Woorden na Leçon # (NL)" hierheen gelinkt. Uiteraard staan de kaders daar mooi alfabetisch volgens de Nederlandse betekenis. * De tools "Frans/Woorden na Leçon #", "Frans/Woorden na Leçon # (NL)" en "Frans/Leçon # (NL)" '''bestaan ook allemaal apart voor de uitdrukkingen''' zo krijgen we dus ook respectievelijk "Frans/Uitdrukkingen na Leçon #", "Frans/Uitdrukkingen na Leçon # (NL)" en "Frans/Leçon #: Uitdrukkingen" * Om de vier lessen wordt een stukje '''cultuur''' behandeld. * Vanaf de zesde les is de "interface" '''uitsluitend Franstalig''', de '''uitleg blijft echter Nederlandstalig'''. * Vanaf de elfde les is de '''cultuurinformatie ook Franstalig'''. * Last but not least werd voor deze cursus onder meer gebruikgemaakt van de Franstalige Wikipedia en van Ethnologue. * Vragen staat vrij, tips en klachten zijn meer dan welkom. '''Info:''' Voor meer informatie en over hoe deze cursus is gemaakt, contacteer [[Gebruiker:Cars en travel|C&T]] (in een van de talen die je bij de {{Wp|na:User:Belgian man|Babel-sjablonen hier}} ziet) ofwel [https://na.wikipedia.org/w/wiki.phtml?title=User_talk:Belgian_man&action=edit&section=new hier], ofwel [https://nl.wikipedia.org/w/wiki.phtml?title=Overleg_gebruiker:Cars_en_travel&action=edit&section=new hier]. Binnen de 48 uren krijg je een antwoord op de overeenkomstige overlegpagina. === Je profiel === * Je bent bij voorkeur volwassen * Je wil kennis van het Frans vergaren of je Frans herhalen en/of uitbreiden * Je wil dat doen op je eigen rustige, vrije, correcte en kosteloze manier... * ... maar je bent gemotiveerd en je wil ervoor werken * Je beheerst het Nederlands uitstekend <!-- De kop was eerst “Uw profiel” en dat klonk wat formeel maar het klonk niet raar. Ik vind “Je profiel” raar klinken. Is het niet beter dit kopje te veranderen in “Voor wie is deze cursus bedoeld?”. --> == Inhoudstafel == * [[Frans/Leçon 1]] (nog in aanbouw) * [[Frans/Leçon 2]] (nog in aanbouw) * [[Frans/Leçon 3]] (nog in aanbouw) * [[Frans/Leçon 4]] * [[Frans/Leçon 5]] * [[Frans/Leçon 6]] * [[Frans/Leçon 7]] * [[Frans/Leçon 8]] * [[Frans/Leçon 9]] * [[Frans/Leçon 10]] * [[Frans/Leçon 11]] * [[Frans/Leçon 12]] * [[Frans/Leçon 13]] * [[Frans/Leçon 14]] * [[Frans/Leçon 15]] * [[Frans/Thematisch woordenboek]] * [[Frans/Onregelmatige werkwoorden]] * [[Frans/Dankbetuiging]] == Zie ook == * Het wikibook over [[Franse literatuurgeschiedenis]] * [[wikt:Categorie:Woorden in het Frans|Woorden in het Frans]] (WikiWoordenboek) * {{Wp|fr:Wikipédia:Accueil_principal|Franstalige versie van Wikipedia}} {{Wikipedia|Pagina = Frans|Naam = Frans}} {{Wikivoyage|Taalgids Frans}} ==Noten== <references/> {{Frans}} {{Sub}} {{GFDL-oud}} [[en:French/Contents]] k9f6cnp3hri94e8w0du8lmxh1zjc0b9 0 356 426904 403659 2026-05-16T07:51:19Z Erik Baas 2193 lf 426904 wikitext text/x-wiki [[Bestand:Minestrone.jpg|thumb|300px|Groentesoep met vermicelli]] '''Soep''' is vloeibaar voedsel op basis van [[Kookboek/Bouillon|bouillon]] en vaak met stukjes vast voedsel. Soep kan vlees, groenten, peulvruchten, aardappelen, vermicelli of rijst, tuinkruiden en specerijen bevatten en gegarneerd worden met bijvoorbeeld [[Kookboek/Croutons|croutons]] of reepjes [[Kookboek/Omelet|omelet]]. Het kan helder zijn, gebonden met een [[Kookboek/Roux|roux]] of maizena, of [[Kookboek/Pureren|gepureerd]]. Soep wordt meestal warm geserveerd, maar is soms koud, zoals [[Kookboek/Gazpacho|gazpacho]]. Het wordt vaak als voorgerecht van een hoofdmaaltijd of lunch geserveerd, maar kan ook een maaltijd op zich zijn, zoals erwtensoep met brood, of een 4-uurtje. Soms wordt er bij soep als voorgerecht brood geserveerd, zoals schijfjes stokbrood of een broodje, vaak met boter. ==Recepten voor soepen== De recepten tot nu toe: {{Kolommen automatisch|inhoud= <DynamicPageList> category=soeprecept mode=unordered order=ascending suppresserrors = true ordermethod = sortkey </DynamicPageList> }} == Externe links == * [https://www.soeprecepten.eu/ Soeprecepten] met meer recepten en tips {{Navigatie recepten}} [[Categorie:Soeprecept| ]] {{Sub}} 8agi8t1cfl1t4ygbxn088lb69k50bs1 0 1216 426908 397437 2026-05-16T07:51:22Z Erik Baas 2193 lf 426908 wikitext text/x-wiki Op deze pagina zullen alle recepten voor '''(brood)beleg''' worden weergegeven.<br> De belegrecepten tot nu toe: {{Kolommen automatisch|inhoud= <DynamicPageList> category=broodbeleg mode=unordered order=ascending suppresserrors = true ordermethod = sortkey </DynamicPageList> }} '''Zoet broodbeleg:''' {{Kolommen automatisch|inhoud= <DynamicPageList> category=zoet broodbeleg mode=unordered order=ascending suppresserrors = true ordermethod = sortkey </DynamicPageList> }} {{Navigatie recepten}} [[Categorie:Broodbeleg| Beleg]] {{Sub}} bntofk5p4z6ryj4objbppf05vlv5e9i 0 1263 426814 410975 2026-05-16T07:22:04Z Erik Baas 2193 lf 426814 wikitext text/x-wiki [[Bestand:Plane Food pasta.jpg|thumb|300px|Voorbeeld pastagerecht]] [[Kookboek/Recepten|>Naar Receptenindex]] Hier vindt u allerlei pastarecepten. Vaak maakt de soort pasta niet uit! '''Recepten per soort (onvolledig):''' ==Anelli, lasagne, macaroni== *[[Kookboek/Pasta met zalm en rucola|Anelli (of andere pasta) met zalm en rucola]] *[[Kookboek/Lasagne|Lasagne]] **[[Kookboek/Lasagne zonder oven|Lasagne zonder oven]] *[[Kookboek/Älplermagronen|Macaroni op zijn Zwitsers: Älplermagronen]] *[[Kookboek/Macaronisoep|Macaronisoep]] == Cannelloni == *[[Kookboek/Cannelloni met ricotta spinazievulling|Cannelloni met ricotta spinazievulling]] ==Pasta algemeen== *[[Kookboek/Pasta met kip|Pasta met kip]] *[[Kookboek/Pasta met rijst en gehakt|Pasta met rijst en gehakt]] *[[Kookboek/Pasta met venkel|Pasta met venkel]] *[[Kookboek/Pastasalade|Pastasalade]] *[[Kookboek/Pesto pasta|Pesto pasta]] ==Penne== *[[Kookboek/Pasta met simpele groentensaus|Penne (of andere pasta) met simpele groentensaus]] *[[Kookboek/Pasta met tonijn en appel|Penne (of andere pasta) met tonijn en appel]] *[[Kookboek/Roze pasta|Roze penne rigate]] ==Ravioli== *[[Kookboek/Ravioli met wortelvulling|Ravioli met wortelvulling]] ==Spaghetti== *[[Kookboek/Spaghetti Bolognese|Spaghetti Bolognese]] *[[Kookboek/Pasta met budgetbolognese|Spaghetti (of andere pasta) met budgetbolognese]] *[[Kookboek/Pasta met parmaham|Pasta met parmaham]] *[[Kookboek/Spaghetti met herfstpaddenstoelen‎|Spaghetti met herfstpaddenstoelen]] *[[Kookboek/Romige spaghetti met groenten|Romige spaghetti met groenten]] *[[Kookboek/Siciliaanse spaghetti|Spaghetti op zijn Siciliaans]] ==Tagliatelle== *[[Kookboek/Pasta champignons room|Tagliatelle met champignons en room]] ==Vegetarisch== *[[Kookboek/Pasta met mozzarella, tomaten en basilicum|Pasta met mozzarella, tomaten en basilicum]] (vegetarisch) *[[Kookboek/Pasta met romige tomatensaus|Pasta met romige tomatensaus]] (vegetarisch) *[[Kookboek/Pasta met spinazie en roomkaas|Pasta met spinazie en roomkaas]] (vegetarisch) ==Soep== *[[Kookboek/Brodo|Brodo, groentesoep met kip en pasta]] *[[Kookboek/Macaronisoep|Macaronisoep]] == Fotogalerij == <gallery widths="180" heights="150"> (Pasta) by David Adam Kess (pic.2).jpg|Diverse soorten droge pasta Bigoli top.jpg|Volkoren pasta (bigoli) Cannelloni 30 min. till finished (504755359).jpg|Cannelloni Farfalle salad 23 January 2025 Filipinas4.jpg|Farfalle-salade Tricolor Pasta.jpg|Drie kleuren fusilli Lasagna with salad, May 2011.jpg|Lasagne Mac and cheese with sausage (11594881594).jpg|Macaroni met kaas en saus Basil.Pesto.2023.jpg|Penne met pesto Mensaessen - Gefüllte Teigtaschen mit Tomatensoße - and -Summer - Bild 001.jpg|Ravioli met tomatensaus Spaghetti Bolognese.jpg|Spaghetti Bolognese Bandnudeln mit Wildragu Ochsenhütte Welschnofen.jpg|Tagliatelle </gallery> Zie [[c:Pasta|Pasta]] op Wikimedia Commons voor een uitgebreider visueel overzicht en {{Wp|en:List of pasta|List of pasta}} voor een lijst met nòg meer pastasoorten (in het Engels). == Recepten voor pastagerechten == {{Kolommen automatisch|inhoud= <DynamicPageList> category=Pastarecept mode=unordered order=ascending suppresserrors = true ordermethod = sortkey </DynamicPageList> }} {{Navigatie recepten}} [[Categorie:Pastarecept| ]] {{Sub}} hmqzd0yc94hk8vuwo2sttac1fe2zzr1 0 1275 426813 397434 2026-05-16T07:22:02Z Erik Baas 2193 lf 426813 wikitext text/x-wiki Hier vindt u allerlei gerechten met groenten: {{Kolommen automatisch|inhoud= <DynamicPageList> category=Groentenrecept mode=unordered order=ascending suppresserrors = true ordermethod = sortkey </DynamicPageList> }} Zie ook: [[Kookboek/Aardappel|Aardappelrecepten]] {{Navigatie recepten}} [[Categorie:Groentenrecept| Groenten]] {{Sub}} 9pqamc42h276lzjwen3zuv1r91ley2r 0 1281 426816 408146 2026-05-16T07:22:06Z Erik Baas 2193 lf 426816 wikitext text/x-wiki Hier vindt u een receptenlijst op basis van [[Kookboek/Vis|vis]] en [[Kookboek/Zeevruchten|zeevruchten]]. ==Voorgerechten en hapjes== *[[Kookboek/Garnaalkroketten|Garnaalkroketten]] *[[Kookboek/Zeevruchtensalade met inktvis en garnalen|Salade met inktvis en garnalen]] *[[Kookboek/Gegratineerde Sint Jacobsschelp|Gegratineerde Sint Jacobsschelp]] *[[Kookboek/Gepocheerde Sint Jacobsschelp met kaassaus|Sint Jacobsschelp met kaassaus]] *[[Kookboek/Tonijnsalade|Tonijnsalade]] *[[Kookboek/Sushi|Sushi]] (met o.a. zalm) *[[Kookboek/Zalmmousse|Zalmmousse]] *[[Kookboek/Kruidige loempiaatjes met zalm en garnaal|Kruidige loempiaatjes met zalm en garnaal]] ==Soepen== *[[Kookboek/Oesterveloutésoep|Oesterveloutésoep]] *[[Kookboek/Paling in kervelsoep|Paling in kervelsoep]] *[[Kookboek/Scholfilet in bouillon|Scholfilet in bouillon]] ==Hoofdgerechten== *[[Kookboek/Moqueca|Moqueca]] (met visfilet naar keuze) *[[Kookboek/Forel Beauséjour|Forel Beauséjour]] *[[Kookboek/Gebakken visfilet|Gebakken visfilet]] *[[Kookboek/Kabeljauw met paprika|Kabeljauw met paprika]] *[[Kookboek/Koolvis à la Suisse|Koolvis à la Suisse]] *[[Kookboek/Lekkerbekje|Lekkerbekje]] *[[Kookboek/Zeeuwse mosselen|Zeeuwse mosselen]] *[[Kookboek/Mosselen au gratin|Mosselen au gratin]] *[[Kookboek/Zootje van paling|Zootje van paling]] *[[Kookboek/Stoofpot met schelvis|Stoofpot met schelvis]] *[[Kookboek/Vis uit de oven|Vis uit de oven]] *[[Kookboek/Pasta met tonijn en appel|Pasta met tonijn en appel]] *[[Kookboek/Gestoofde zalm|Gestoofde zalm]] *[[Kookboek/Ovengerechten met assisted steam/Zalmfilet|Ovengerechten met assisted steam/Zalmfilet]] *[[Kookboek/Pasta met zalm en rucola|Pasta met zalm en rucola]] *[[Kookboek/Saumon du Chef Léon|Saumon du Chef Léon]] (zalmrecept) ==Lunchgerechten== *[[Kookboek/Lekkerbekje|Lekkerbekje]] *[[Kookboek/Gebakken mosselen|Gebakken mosselen]] *[[Kookboek/Salade niçoise|Salade niçoise]] (met tonijn) *[[Kookboek/Tonijnsalade|Tonijnsalade]] ==Beleg (smeersel)== *[[Kookboek/Smeuïge zalmmousse|Smeuïge zalmmousse]] {{Navigatie recepten}} [[Categorie:Vis- of zeevruchtrecept| Vis- of zeevruchtrecept]] {{Sub}} 2nyjwdyzaoasmvfa9eif1j86hbdhzkv 0 1316 426815 408023 2026-05-16T07:22:04Z Erik Baas 2193 lf 426815 wikitext text/x-wiki Een overzicht van alle '''sauzen''' op het wikikookboek. Zie ook [[Kookboek/Saus met roux]] voor Aspergesaus, Kerriesaus, Pepersaus en Witte wijnsaus {{Kolommen automatisch |inhoud= <DynamicPageList> category=Saus mode=unordered order=ascending suppresserrors = true ordermethod = sortkey </DynamicPageList> }} {{Navigatie recepten}} [[Categorie:Saus| Saus]] {{Sub}} 7i08axjyzylqzg6k7jr6s6bp7piubpq 0 1395 426817 407945 2026-05-16T07:22:09Z Erik Baas 2193 lf 426817 wikitext text/x-wiki [[Bestand:White, Brown, Red & Wild rice.jpg|thumb|Verschillende soorten ongekookte rijst]] [[Kookboek/Ingrediënten|Ingrediënten]] '''[[Kookboek/Rijst|Rijst]]''' is een [[Kookboek/Graan|graansoort]] die al vele duizenden jaren geleden voor het eerst gecultiveerd werd in Centraal-China. Later werd rijst een zeer populair gewas en verspreidde het zich over de gehele wereld. == Soorten rijst == Naar gelang de vorm van de korrel worden lang- en rondkorrelrijst onderscheiden. Bruine rijst (zilvervliesrijst) is rijst waar het buitenlaagje (zilvervlies) en de zemelen nog aanzitten. Deze rijst is voedzamer dan witte, waar het buitenste laagje en de zemelen wel van zijn verwijderd. == Gebruik == In de [[Kookboek/Oost-Aziatische keukens|Oost-Aziatische keuken]] wordt erg veel met rijst gewerkt. Maar ook elders, zoals in de [[Kookboek/Italiaanse keuken|Italiaanse]] en de [[Kookboek/Spaanse keuken|Spaanse keuken]], is rijst een belangrijk ingrediënt. Rijst moet worden [[kookboek/Koken|gekookt]]. Doe twee maal zoveel {{Kb|water}} in een pan als het volume aan rijst. Gebruik bijvoorbeeld 2 mokken water voor 1 mok rijst. Voeg desgewenst een smaakmaker toe, zoals een {{Kb|p=bouillon|bouillonblokje}}, {{Kb|kurkuma}} (geelwortel) of een beetje zout. Breng het water aan de kook. Was de rijst in schoon water als niet op de verpakking staat dat hij al is voorgekookt of voorgewassen. Giet de gewassen rijst bij het kokende water. Afhankelijk van het soort rijst varieert de kooktijd van 7 tot 20 à 25 minuten, zie de gebruiksaanwijzing op de verpakking. Proef na die tijd of de rijst gaar is. Zo ja: zet de kookpit uit en giet de rijst af (zie [[Kookboek/Afgieten|Afgieten]] voor een instructie). Rijst wordt overwegend warm gegeten, maar koud kan soms ook, bijvoorbeeld in [[Kookboek/Rijstsalade|rijstsalades]]. == Bewaren == &nbsp;<ref>Deze hele paragraaf is gebaseerd op [https://deliciousmagazine.nl/delicious-helpt/restjes-rijst-gevaarlijk/ ''Restjes rijst'' van deliciousmagazine.nl]</ref> Gekookte rijst is de perfecte kraamkamer voor {{Wp|Bacillus cereus|Bacillus cereus}}. Deze bacterie kan voedselvergiftiging veroorzaken. Gegaarde rijst kun je daarom maar heel kort bewaren, maximaal twee dagen in de koelkast (met een temperatuur van 5°C of kouder) en maximaal 3 maanden in de vriezer. Doe overgebleven rijst direct na het afruimen in een luchtdichte koelkastdoos, hoe minder lucht in het bakje, hoe beter. === Hergebruiken === * Bewaarde rijst kun je maar één keer uit de koelkast halen en gebruiken. Als er dan nog steeds rijst over is, moet je die weggooien. Haal dus alleen de hoeveelheid rijst uit een koelkastdoos die je nodig hebt. * Verwarm rijst altijd door en door, tot minimaal 75°C, gedurende minimaal 3 minuten. Dat kan in een koekenpan, wok of bijvoorbeeld met een soep of stoofpotje. Schep de rijst steeds om, zodat alle rijst goed wordt verhit. ==Lijst van rijstsoorten (niet volledig)== {{Kolommen automatisch |inhoud= *Arboriorijst (Italië) *Baldorijst (Italië) *Basmatirijst (India) *Carnarolirijst (Italië) *Chigalonrijst (Frankrijk) *Jasminrijst (o.a. Thailand) *Khao Youak (Japan) *Pandanrijst (Thailand) *Patnarijst (India) *Rangoonrijst (Myanmar) *Vialone Nano (Italië) *Zilvervliesrijst, ook wel volkorenrijst, is rijst waarvan de zemelen en kiem niet zijn verwijderd, waardoor hij voedzamer is dan witte rijst, maar ook bederfelijker. *Ketan rijst (Indonesië) }} <!-- Zie ook: [[Kookboek/Rijstgerecht|Rijstgerechten]] --> ==Recepten met rijst== {{Kolommen automatisch |inhoud= <DynamicPageList> category=KB-rijst mode=unordered order=ascending suppresserrors = true ordermethod = sortkey </DynamicPageList> }} == Bronnen en referenties == <references /> {{Navigatie recepten}} {{Wikipedia|Pagina=Rijst|Naam=Rijst}} [[Categorie:Graan|Rijst]] [[Categorie:Rijstrecept| Rijst]] {{Sub}} kqlfgn1xxe8xvlo29w6x3znm0rwrnh4 0 1474 426782 402789 2026-05-16T07:18:54Z Erik Baas 2193 lf 426782 wikitext text/x-wiki {{Infobox recept |Naam=Zaadjestaart |Afbeelding= |Categorie=Groentenrecept |Porties=6 |Energie= |Tijd=± 30 minuten bereiding + 40 minuten bakken in voorverwarmde oven |Stippen=2 }} [[Kookboek]] | [[Kookboek/Cake, gebak en taart|Cake, gebak en taart]] | [[Kookboek/Groentenrecepten|Groenten]] | [[Kookboek/Recepten|Receptenindex]] '''Zaadjestaart''' is een gesloten hartige groentetaart met een bovenlaag van sesam en zonnebloempitjes en wordt gereserveerd met een groene salade. ==Ingrediënten== ===Bladerdeeg=== *1 pakje [[Kookboek/Bladerdeeg|bladerdeeg]] 10 plakjes diepvries *Wat zachte [[Kookboek/Boter|boter]] om de vorm in te vetten *{{Kb|p=sesamzaad|sesam}}- en [[Kookboek/Zonnebloempitten|zonnebloemzaadjes]] *Wat [[Kookboek/Tamari|tamari]] om de zaadjes kleur en smaak te geven. *Taartvorm ===Groentemengsel=== *1 stronk [[Kookboek/Broccoli|broccoli]] *1 pak Hollandse pan groenten diepvries ===Kaasmengsel=== *1 bak magere {{Kb|kwark}} *3 {{Kb|p=ei|eieren}} *150 g geraspte belegen {{Kb|kaas}} *Kruiden: **[[Kookboek/Nootmuskaat|muskaatnoot]] **[[Kookboek/Zout|zout]] **[[Kookboek/Peper|peper]] ==Bereidingswijze== ===Bladerdeeg=== Verwarm de oven voor op 180°C. Vet de taartvorm in met boter.<br> Laat de plakjes bladerdeeg zo ver ontdooien dat ze gemakkelijk in de taartvorm gelegd kunnen worden. Zorg dat de randen en de bodem goed op elkaar aansluiten. Houd plakjes achter voor de bovenkant. Als de rest van de ingrediënten in de taart gestort zijn sluit, dan de taart zorgvuldig en strooi royaal de zaadjes op de bovenkant. Met de tamari maak je de zaadjes vochtig en het bovenste laagje deeg. Dit geeft een mooi en smakelijk effect. ===Groentemengsel=== Bak de Hollandse pan groenten op een groot vuur en voeg de in roosjes gesneden broccoli toe. Laat dit mengel bakken tot alles ontdooit en beetgaar is. Stort dit mengsel op de bodem van de taart. ===Kaasmengsel=== Meng de kwark met eieren, kaas en kruiden. Stort dit mengsel op de groenten in de taart. ===Bakken=== Bak de taart gedurende 40 minuten in een voorverwarmde oven op 180°C. Smakelijk! {{Navigatie recepten}} [[Categorie:Hartige taart|Zaadjestaart]] [[Categorie:Groentenrecept|Zaadjestaart]] [[Categorie:Vegetarisch recept|Zaadjestaart]] {{Sub}} r1q4btnjsqlcw7obrhteouw5dnpkkp5 0 1570 426905 396398 2026-05-16T07:51:20Z Erik Baas 2193 lf 426905 wikitext text/x-wiki [[Kookboek/Drank|Overzicht van beschreven drankrecepten]]<br> &nbsp;<br> '''Maitrank''' is een alcoholische drank op basis van wijn. ===Voor de Maitrank=== *1 fles goede {{Kb|p=witte wijn|Moezel- of Elzaswijn}} *een boeketje bloemtakjes van {{Kb|lievevrouwebedstro}} *eventueel een beetje [[Kookboek/Suiker|suiker]] en wat {{Kb|p=citroensap|citroen}}- of {{Kb|sinaasappelsap}} ===Voor de mei-chateau=== *6 [[Kookboek/Ei|eierdooiers]] (op kamertemperatuur) *100 g [[Kookboek/Suiker|suiker]] *enkele bloemtakjes van lievevrouwebedstro *lange vingers ==Bereiding== Maak eerst de Maitrank. Voor de mei-chateau hou je 3 dl Maitrank (zonder cognac of citroen!) apart. Klop in een kom zes eierdooiers met 100 g suiker los. Voeg er geleidelijk en al kloppend de Maitrank bij en blijf kloppen tot de massa schuimig wordt. Alle ingrediënten moeten op kamertemperatuur zijn. Het binden gaat sneller als je de pot in een grotere kom met warm water zet. Je kunt de massa ook in een pannetje op een laag vuur kloppen, maar dan bestaat de kans dat de massa gaat schiften. Verdeel de chateau over vier glazen, steek in elk glas een takje lievevrouwebedstro en geef er een lange vinger bij. {{Navigatie recepten}} [[Categorie:Drank|Maitrank]] {{Sub}} 0ir0yx3935atxy61bzofafljl9443h4 0 1632 426785 400817 2026-05-16T07:18:59Z Erik Baas 2193 lf 426785 wikitext text/x-wiki {{Infobox recept | |Naam=Varkensvlees in zoetzure saus |Afbeelding=[[Bestand:Sweet & Sour Pork (8600632435).jpg|300px]] |Categorie=Vleesrecept |Porties=4 |Energie= |Tijd=± 15 minuten |Stippen=3 }} [[Kookboek/Thaise keuken|Thaise keuken]] | [[Kookboek/Recepten|Receptenindex]] '''Varkensvlees in zoetzure saus''' ==Ingrediënten== *500 g {{Kb|varkensvlees}}, bij voorkeur varkenslapjes *2 {{Kb|p=Ui|uien}} *1 groot blik {{Kb|tomatenpuree}} (140 g) *1 blikje {{Kb|ananas}} *1 {{Kb|paprika}} *1/4 {{Kb|komkommer}}, geschild *Een theelepel bindmiddel, bijvoorbeeld [[kookboek/Maïzena|maïzena]] *[[Kookboek/Zout|zout]], [[Kookboek/Peper|peper]] en [[Kookboek/Citroen|citroensap]]. *{{Kb|rijst}} ==Bereidingswijze== Snijd de ui en het varkensvlees en bak het in een [[Kookboek/Wok|wok]] twee minuten aan. Voeg de tomatenpuree toe. Voeg het blikje ananas, inclusief een deel van het sap, toe in de wok. Laat een minuut trekken en blijf goed roeren. Voeg de paprika en komkommer toe. Voeg een theelepel bindmiddel toe. Voeg langzaam wat ananassap toe, zodat een mooie dikke saus ontstaat. Blijf goed roeren. Een te dunne saus verpest je eten. Voeg zout, peper en eventueel wat citroensap toe om het op smaak te brengen. Serveer met rijst. == Varianten == * Voor een complete maaltijd: voeg extra groente toe, tot in totaal 800-1000 gram; bijvoorbeeld: verse tomaten, extra paprika's, een groter stuk komkommer en/of prei. Of geef er een rauwkostsalade bij. {{Navigatie recepten}} [[Categorie:Thaise keuken|Varkensvlees in zoetzure saus]] [[Categorie:Vleesrecept|Varkensvlees in zoetzure saus]] {{Sub}} 6bwonbn2tdn6rxayi5ixv2vin0zkdjy 0 1671 426783 401959 2026-05-16T07:18:55Z Erik Baas 2193 lf 426783 wikitext text/x-wiki {{Infobox recept |Naam=Poffert (ketelkoek) |Afbeelding=[[Afbeelding:Poffert.jpg|300px|Poffert, traditioneel Gronings gerecht.]] [[Bestand:Poffertvorm.jpg|300px|Poffertketel 1 liter.]] |Categorie=Cake, gebak en taart |Porties=2 liter |Energie= |Tijd= |Stippen=2 }} [[Kookboek/Cake, gebak en taart|Cake, gebak en taart]] | [[Kookboek/Recepten|Receptenindex]] '''Poffert''' is een Gronings gerecht, dat buiten Groningen zelf ook wel bekend staat als '''ketelkoek'''. ==Ingrediënten== '''Benodigdheden voor 2 litervorm (groot model)''' *150g {{Kb|p=rozijn|rozijnen}} *150g {{Kb|p=krent|krenten}} *400g [[Kookboek/Zelfrijzend bakmeel|zelfrijzend bakmeel]] *6 eetlepels {{Kb|paneermeel}} *2 theelepels [[Kookboek/Zout|zout]] *2 [[Kookboek/Ei|eieren]] *3dl [[Kookboek/Melk|melk]] *4 eetlepels [[Kookboek/Boter|boter]] *4 eetlepels [[Kookboek/Suiker|suiker]] *3 eetlepels [[Kookboek/Citroen|citroenrasp]] Boter om de vorm in te vetten ==Bereidingswijze== #De rozijnen en krenten wassen. #Zelfrijzend bakmeel in een kom doen. #Een kuiltje in het midden maken en hier de eieren in doen. #Melk toevoegen en het mengsel kneden. #Boter, krenten, rozijnen, suiker en citroenrasp toevoegen en het geheel goed mengen. #De pofferttrommel^{[[#Opmerkingen, tips en variaties|1)]]} invetten en bestrooien met paneermeel. #Het beslag in de pofferttrommel doen en deze met het deksel afsluiten. #De trommel in een grote pan warm water zetten. De pan op het vuur aan de kook brengen (eventueel water toevoegen) en de poffert in 1,5 uur gaar laten koken. #Keer de poffert om en snij hem in plakken. #Serveer deze met gesmolten boter en bruine suiker. De poffert zal bij het koken geen bruine korst krijgen zoals wordt getoond op de afbeelding maar een vrij bleke kleur houden ==Opmerkingen, tips en variaties== *Serveer de poffert ook eens met een stroopsausje: *:Verhit 1,5 eetlepel boter. Meng hier 15 gram bloem door. Voeg 2 dl melk toe en blijf roeren tot een gebonden saus ontstaat. Meng 100g suikerstroop door de saus en blijf nog even roeren, totdat de saus homogeen verdeeld is. Smakelijk! *De poffertvorm/-trommel is een afsluitbare blikken vorm, verkrijgbaar bij de speciaalzaak. {{Navigatie recepten}} [[Categorie:Cake, gebak en taart|Poffert]] {{Sub}} 4scok94akkbfulr1jank9g0ad2z8tmw 0 1673 426784 422912 2026-05-16T07:18:58Z Erik Baas 2193 lf 426784 wikitext text/x-wiki {{Infobox recept |Naam=Krentjebrij (watergruwel) |Categorie=Dessert |Porties= |Energie= |Tijd=Een dag weken. Daarna 1,5 uur koken. |Stippen=1 }} [[Kookboek/Nagerecht|Dessert]] | [[Kookboek/Recepten|Receptenindex]] '''Krentjebrij''', ook wel '''watergruwel''' genoemd, is een dessert. ==Benodigdheden== *2 L [[Kookboek/Water|water]] *150 g (parel)[[Kookboek/Gort|gort]] *[[Kookboek/Zout|Zout]] *1/2 flesje [[Kookboek/Bessensap|bessensap]] *150 g {{Kb|p=krent|krenten}} en [[Kookboek/Rozijnen|rozijnen]] *De schil en het sap van 1 [[Kookboek/Citroen|citroen]] *150 g [[Kookboek/Suiker|suiker]] *Een flinke kaneelstok ==Bereiding== #Was de gort en week ze 24 uur in het koude water met het zout. #Breng ze met hetzelfde water, de citroenschil en de kaneelstok aan de kook en laat ze 1 uur op een zacht vuur koken. #Doe er dan de suiker, het citroensap en de goed gewassen krenten en rozijnen bij en laat hiermee de krentjebrij nog 1/2 uur koken. #Voeg op het laatste ogenblik het bessensap toe, verwijder de citroenschil en de kaneelstok en serveer de krentjebrij warm of koud. {{Navigatie recepten}} [[Categorie:Dessert|Krentjebrij]] [[Categorie:Fruitrecept|Krentjebrij]] {{Sub}} kn2dg6b2onz7creya6x8xc13amigyy8 0 1740 426824 397436 2026-05-16T07:24:13Z Erik Baas 2193 lf 426824 wikitext text/x-wiki [[Bestand:Couscous-1.jpg|thumb|Couscous met groenten en kikkererwten]] [[Kookboek/Speciaal dieet|Speciaal dieet]] De vegetarische gerechten vindt u [[#Vegetarische recepten|onderaan]] op deze pagina. Een vegetarisch dieet sluit het gebruik van (bepaalde) dierlijke producten uit. In een vegetarisch dieet worden geen ingrediënten opgenomen die het doden van een dier vereisen. Er zijn gradaties in vegetarische diëten. De meest strikte diëten vermijden alle ingredriënten waarvoor een dier gedood dient te worden: vlees, vis, gevogelte, gelatine en kazen gemaakt van dierlijk stremsel. Vaak mijdt men ook het gebruik van eieren. == Gradaties == * veganistisch: geen vlees, gevogelte, vis, eieren, melkproducten, dierlijk stremsel in kazen, gelatine, honing * vegetarisch: geen vlees, gevogelte, vis, dierlijk stremsel in kazen, gelatine * niet zo streng vegetarisch: geen vlees, gevogelte, vis * pescotarisch: geen vlees, gevogelte * geen vlees * flexitariër, deeltijd-vegetariër: één of meer dagen per week geen vlees, gevogelte, vis == Ingrediënten == Omdat dierlijke producten grote bronnen zijn van eiwitten, vitamine B12 en makkelijk opneembaar ijzer, dient er in een vegetarisch dieet extra aandacht besteed te worden aan deze voedingsstoffen. Eiwitrijke bronnen zijn '''bonen, soja, paddenstoelen en noten'''. De Aziatische keuken (o.a. Indische en Chinese) kent een uitgebreid gamma vegetarische gerechten, maar ook de Westerse keuken introduceert een gamma aan 'vleesvervangende' producten. Ze hebben een gelijkaardige smaak en textuur als vleesgerechten zoals gehakt, worst, schnitzel, filets, hamburgers,...<br> Vleesvervangende producten zijn vaak gebaseerd op '''[[Kookboek/Soja|soja (tempeh)]], [[Kookboek/Tofu|tofu]], [[Kookboek/Seitan|seitan]], ...''' == Voordelen == Naast het besparen van dierleed heeft een gebalanceerd vegetarisch dieet enkele medische voordelen.<br> Vaak zijn de vleesvervangende producten '''cholesterolarm''' en hebben een '''laag vetgehalte'''. En in tegenstelling tot vlees krijgt men '''geen hormonen''' binnen met het voedsel. Ook '''besmetting''' door het eten van geïnfecteerde dieren wordt onmogelijk, bijvoorbeeld Creutzfeld-Jacob (door BSE / de gekke-koeienziekte), lintworm, lood (soms voorkomend in vis), dioxine (in kip), ... ==Vegetarische recepten== Tot nog toe bevat Wikibooks de volgende vegetarische recepten: {{Kolommen automatisch|inhoud= <DynamicPageList> category=Vegetarisch recept mode=unordered order=ascending suppresserrors = true ordermethod = sortkey </DynamicPageList> }} == Zie ook == De [[Kookboek/Veganistische keuken|veganistische keuken]] is strikter dan de vegetarische en mijdt alle ingrediënten afkomstig van dieren, zoals melk, eieren, honing,... {{Navigatie recepten}} {{GFDL-oud}} [[Categorie:Kookboek/Speciaal dieet|Vegetarisch]] {{Sub}} [[en:Cookbook:Vegetarian cuisine]] [[fr:Livre de cuisine/Recettes végétariennes]] tl1ntt6fo37hjhe6b7ghat9d0281xep 0 1783 426786 410859 2026-05-16T07:18:59Z Erik Baas 2193 lf 426786 wikitext text/x-wiki {{Infobox recept | |Naam=Kruidige loempiaatjes met zalm en garnaal |Afbeelding=[[Bestand:Samosa - സമോസ.JPG|300px]] |Categorie=Hapjes |Porties=16 stuks |Energie= |Tijd=± 1 uur |Stippen=3 }} [[Kookboek/Recepten|Receptenindex]] '''Kruidige loempiaatjes met zalm en garnaal''' ==Ingrediënten== *8 vellen [[Kookboek/Brikdeeg|brikdeeg]] (ook wel filodeeg genoemd) *een stuk {{Kb|zalm}} (250g) *100g (grijze) {{Kb|p=garnaal|garnalen}} *1 grote [[Kookboek/Ui|ui]] *1 teentje [[Kookboek/Knoflook|knoflook]] *1 {{Kb|tomaat}} *{{Kb|p=Bouillon|groentenbouillon}} (bijvoorbeeld vers gemaakte van kruiden & overschot [[Kookboek/Pronkbonen|pronkbonen]]) *wat [[Kookboek/Citroen|citroensap]] *een scheutje [[Kookboek/Olijfolie|olijfolie]] *een paar blaadjes verse {{Kb|salie}}, {{Kb|citroenmelisse}} en [[Kookboek/Hysop|hysop]] *een snufje [[Kookboek/Peper|peper]] ==Bereidingswijze== Snipper de ui fijn. Snij de knoflook en de tomaat fijn. Snij de kruiden (salie, citroenmelisse, hysop) fijn. Meng de ui, knoflook, tomaat en kruiden, en doe er een beetje citroensap en een snufje peper bij. Stoof dit alles in de pan gedurende maximum 15 minuten in wat olijfolie. Voeg na een minuut of 10 een beetje groentebouillon toe. Na nog 5 minuten van het vuur halen en laten afkoelen. Pocheer de zalm in een kokend mengsel van half water half groentebouillon gedurende 5 minuutjes. Meng de zalm en de garnalen bij de gestoofde groenten en kruiden. Snij een vel brikdeeg in 2 helften. Bevochtig het halve vel brikdeeg met groentenbouillon (Bijvoorbeeld met een kwastje). Vouw het halve vel dubbel. Leg een lepel vulling onderaan op het vel. Vouw er een driehoekje over. Maak driehoekjes door de randen beurtelings naar links en rechts om te vouwen. Druk het deeg goed aan, en bevochtig de laatste vouw extra. Het resultaat is dat je een driehoekig loempiaatje hebt. Herhaal dit tot het brikdeeg op is. Heb je vulling tekort kun je altijd wat driehoekjes maken met vulling van andere overschotjes. Leg de loempiaatjes op een ovenschotel of bakpapier en bak in een voorverwarmde oven van 180 graden gedurende 20 minuten. Serveer de loempiaatjes met rijst of pasta. Vergeet niet ook wat van de bouillon te gebruiken voor het koken van de rijst of de pasta. {{Navigatie recepten}} [[Categorie:Garnaalrecept|Loemmpia]] [[Categorie:Zalmrecept|Loempia]] [[Categorie:Snack|Loempia]] {{Sub}} bzh6feej182kggstdp2qb6nfx7snpka 0 2341 427143 339705 2026-05-16T09:35:18Z Erik Baas 2193 lf 427143 wikitext text/x-wiki {{Index LaTeX}} ===Wat is TeX=== {{TeX}}, of TeX in platte tekst, (uitgesproken als “tech”, als in “techniek”) is een programmeertaal ontworpen door Donald E. Knuth (1984). Het is speciaal ontworpen voor het zetten en drukken van wiskundige teksten en formules. Het is in feite een programmeertaal, het ondersteunt een if-elseconstructie, je kan er berekeningen mee uitvoeren, etc., maar het zal je heel zwaar vallen als je er iets anders mee probeert dan typografie aanpassen. De controle die je als schrijver over TeX hebt maakt het tot een krachtige taal, maar ook heel moeilijk en tijdrovend in gebruik. Knuth startte met het schrijven van TeX in 1977, om de mogelijkheden van de printapparatuur te onderzoeken. In die tijd begonnen printers door te dringen in de drukkerijen. Met het ontwikkelen van TeX hoopte Knuth de trend van achteruitgaande typografie, die hij terugzag in zijn eigen werk, te doorbreken. De huidige versie van TeX stamt uit 1982, met enkele aanpassingen in 1989 voor de ondersteuning van 8-bit karakters en diverse talen. TeX staat er om bekend dat het enorm stabiel is, dat het onder verschillende besturingssystemen draait en dat het foutvrij is. Het versie-nummer van Tex convergeert naar <math>\pi</math> en is nu 3.1415926. De naam komt van het Griekse <math>\tau \epsilon \chi \nu o \lambda o \gamma \iota \alpha</math> wat Techniek betekent; de eerste lettergreep is <math>\tau \epsilon \chi</math>, wat lijkt op TeX in ons huidige alfabet. ===LaTeX=== {{LaTeX}}, in platte tekst geschreven als LaTeX, (uitspraak “Lah-tech”) is een zogenaamd macropakket dat door Leslie Lamport (1994) is geschreven en van TeX gebruik maakt. Het is geschreven om het verwerken van TeX documenten te vereenvoudigen, vooral de documenten die wiskundige formules bevatten. Tegenwoordig wordt het onderhouden door het [https://www.latex-project.org/latex3.html LaTeX3 project]. Veel schrijvers hebben uitbreidingen, genaamd ''packages'' of ''styles'', geschreven voor LaTeX. Sommige worden bij LaTeX- of TeX-pakketten geleverd en andere zijn te vinden op [https://www.ctan.org Comprehensive TeX Archive Network] (alomvattend TeX archief netwerk). Omdat LaTeX bestaat uit TeX-commando's, is het maken van een LaTeX-bestand net programmeren. De schrijver creëert een tekstbestand met LaTeX-commando’s, deze wordt gelezen door een LaTeX-macro en omgezet in het eindresultaat. Dit heeft nadelen ten opzichte van een {{Wp|WYSIWYG|WYSIWYG}} (''What You See Is What you Get'') programma zoals {{Wp|Openoffice.org|Openoffice.org}} Writer of Microsoft Word: * Je kunt het eindresultaat niet direct zien. * Je moet wat LaTeX-commando’s kennen voor het maken van een LaTeX-document. * Het kan moeilijk zijn om een bepaalde opmaak te krijgen. Maar er zijn ook een aantal voordelen aan de LaTeX-aanpak van tekstverwerken: * De lay-out, lettertypes, tabellen, etc. zijn door het hele document hetzelfde. * Opmaak van wiskundige formules wordt een stuk makkelijker. * Indexen, voetnoten en referenties kunnen makkelijk worden gegenereerd. * Je wordt gedwongen je document goed te structureren. De LaTeX- en de TeX-manier van tekstverwerken kan ook wel WYSIWYM (''What You See Is What You Mean'') genoemd worden. Je kunt het eindresultaat niet zien tijdens het typen, maar de logische structuur is af te lezen uit het tekstdocument. LaTex zorgt voor de opmaak. Door LaTeX-fans wordt deze manier van tekstverwerken ook soms WYSIWYW (''What You See Is What You Want'') genoemd. Een LaTeX-document is een gewoon tekstdocument dat de inhoud van het document bevat, met extra commando’s. Wanneer het bronbestand wordt verwerkt door de LaTeX-macro, kan het documenten in verschillende formaten produceren. LaTex ondersteunt standaard {{Wp|Device Independent|DVI}} en {{Wp|Portable Document Format|PDF}} maar door extra software te gebruiken kun je ook Postscript, PNG, JPG, HTML e.d. genereren. === Vereisten === Voor LaTeX-textverwerking heb je minimaal het volgende nodig: * een tekstverwerker (je kunt een basis-tekstverwerker gebruiken, maar een LaTeX-verwerker zal nuttiger zijn) **voor Windows is [https://www.texniccenter.org/ TeXnicCenter] een populair en gratis open-source LaTeX-verwerker **Op Unix systemen (o.a. Mac OS X), zijn Emacsen en gvim geschikte verwerkers voor mensen met een technische aanleg, terwijl [https://www.xm1math.net/texmaker/index.html Texmaker] en [https://kile.sf.net Kile] gebruiksvriendelijkere omgevingen bieden. ** Op Mac OS X is [https://www.uoregon.edu/~koch/texshop/ TexShop] een zeer complete LaTeX-verwerker. Deze is ook verkrijgbaar in het [https://www.tug.org/mactex MacTeX pakket ]. * De Latex code en lay out pagina's. ** voor Windows ==>[https://www.miktex.org/ MiKTeX] ** voor Unix of GNU/Linux ==> [https://www.tug.org/texlive/ TeX-live] (voor de meeste distributies is dit gewoon beschikbaar in de repo’s) ** voor Mac OS X ga naar [https://www.rna.nl/tex.html “TeX on Mac OS X”] * en een applicatie die DVI ondersteunt (en PDF als je dit wilt) Een distributie van LaTeX met vele uitbreidingen, add-ons, verwerkers en viewers voor Unix, Linux, Mac en Windows wordt verspreid vanaf de TeX user group [https://www.tug.org/texlive/]. ===Applicaties binnen een distributie=== Deze programma's (''compilers'')kun je verwachten in elke (La)TeX distributie: * '''TeX''': maakt aan de hand van een TeX-bestand een DVI * '''pdfTeX''': van TeX naar PDF * '''LaTeX''': van LaTeX naar DVI * '''pdfLaTeX''': van LaTeX naar PDF * '''dvi2ps''': converteert een DVI naar een PostScript * '''dvipdf''': van DVI naar PDF * '''dvipdfm''': verbeterde versie van '''dvipdf''' In het begin kon je alleen maar een DVI maken met LaTeX; toen werd er PDF-ondersteuning toegevoegd met ''pdflatex'', toch gebruikt niet iedereen dit. Zoals duidelijk wordt uit deze korte lijst, kunnen PDF-bestanden met zowel ''pdflatex'' als ''dvipdfm'' gemaakt worden; toch is het bestand uit ''pdflatex'' beter dan de ander. DVI is een oud formaat en het ondersteunt geen snelkoppelingen, terwijl PDF dit wel doet, dus door eerst een DVI te creëren breng je de nadelen van DVI naar PDF. In het algemeen zal de output gewoon beter zijn bij het gebruik van ''pdflatex''. Als je alles nauwkeurig zou doen, zou je een TeX-document net wat anders schrijven dan een LaTeX-document. Maar zoals we later zullen zien is het mogelijk een keuzelaag in te bouwen, zodat de compiler de vertaling zelf voor zijn rekening neemt. De volgende afbeelding laat de relatie zien tussen de (La)TeX-code zien en de verschillende formaten die je ermee kunt creëren: [[Afbeelding:LaTeX_diagram.svg|600px|center]] De omsloten rode tekst staat voor het bestandsformaat, de blauwe tekst bij de pijlen geven de commando’s aan die je moet gebruiken en de kleine groene lettertjes onder de bestandsformaten geven aan welke afbeeldingen dat formaat ondersteunt. Iedere keer dat je een pijl volgt verlies je informatie. Dit verlies kan een verminderde kwaliteit van je document betekenen. Daarom, om de hoogste kwaliteit van je bestand te kunnen waarborgen, zul je de kortste route moeten nemen naar het te verkrijgen bestand. Het merendeel van de programma's zouden bij je LaTeX distributie moeten zitten; andere zitten bij Ghostscript, wat ook een gratis en vrij stukje software is. {{Sub}} 9xvpanf8xfjvsh0uhymjellxes33dkr 0 2342 427144 353149 2026-05-16T09:35:40Z Erik Baas 2193 lf 427144 wikitext text/x-wiki {{Index LaTeX}} De enige zaken die je nodig hebt om met LaTeX te beginnen zijn een eenvoudige teksteditor en de LaTeX-bestanden. Kladblok volstaat eigenlijk om je LaTeX-documenten te maken, maar er bestaan ook programma's die het je iets gemakkelijker kunnen maken, bijvoorbeeld door met kleurcodes te werken. Enkele aanraders zijn [https://www.toolscenter.org TeXnicCenter], [https://www.winedt.com/ WinEdt] en [https://kile.sourceforge.net/ Kile]. Ook enkele programma's die niet speciaal voor LaTeX geschreven zijn bevatten handige LaTeX-functionaliteiten, zoals [https://www.emacs.org/ Emacs] of [https://www.vim.org gVim]. Een LaTeX-distributie, een set LaTeX-bestanden, is de tweede vereiste. Linuxsystemen bevatten meestal teTeX of TeX Live. Een bekende LaTeX-compiler voor Windows is [https://www.miktex.org/ MiKTeX]. <!-- Eventueel nog een handleiding om alles te installeren en te configureren toevoegen --> ==Installatie op Windows== Om LaTeX te kunnen schrijven in Windows heb je allereerst een LaTeX compiler nodig. De meest gebruikte is '''MikTeX'''. Om MikTeX te installeren download je best de ''basic installer''. Deze ''basic installer'' kun je op de pagina [https://miktex.org/2.8/setup https://miktex.org/2.9/setup] vinden. Het is belangrijk eerst MikTeX volledig te installeren voor je iets anders installeert. Bij de installatie opties kies je best alle standaard opties uitgezonderd voor het installeren van de ''packages' on the fly''. Daar kies je het best voor '''don't ask''' omdat de huidige versie van MikTeX soms problemen heeft met het tonen van het dialoogvenstertje met de vraag of je een pakket wil installeren. Als MikTeX eenmaal helemaal geïnstalleerd is, dan kun je beginnen met de installatie van '''TeXniccenter'''. TeXniccenter kun je downloaden van de website [https://www.texniccenter.org/download/ www.texniccenter.org]. Het installatieproces verloopt normaal gezien zonder problemen. Als TeXniccenter eenmaal geïnstalleerd is kun je het starten. Als TeXniccenter vraagt om het pad van de LaTeX distributie, geef dan het pad <code>C:\Program Files\MiKTeX 2.8\miktex\bin</code> in. Nu is LaTeX volledig geïnstalleerd en kun je je eerste documenten beginnen maken. Omdat je de ''basic installer'' van mikTeX gekozen hebt zal mikTeX iedere maal dat je een nieuw LaTeX package gebruikt (je zal later over packages of pakketten [[leren]]) dat package moeten downloaden. Bij het downloaden kan het een eindje duren voor dat je enige output ziet verschijnen op het scherm. Wees dus de eerste malen geduldig en wacht tot je ziet dat het proces in TeXniccenter gestopt is. ===Een testdocument maken=== Om te testen of alles werkt kun je een document aanmaken. Als je een document aanmaakt in LaTeX, zal LaTeX altijd een hoop bestanden aanmaken, waaronder logbestanden en output-bestanden. Het is dus het best voor ieder document een nieuwe map aan te maken. Maak nu een nieuw document en plak er de volgende code in: {{Code |Taal= LaTeX |Titel= |Code=<syntaxhighlight lang="latex"> \documentclass{article} \begin{document} Hello world! \end{document} </syntaxhighlight> }} Wijzig nu je documenttype van LaTeX=>DVI naar LaTeX=>PDF, daarna kun je je document bouwen met de knop '''build and view'''. Zoals gezegd kan het de eerste keer eventjes duren. Als dit document gebouwd is, dan moet je een pdf-document zien met de woorden ''Hello world!''. {{Sub}} gxnwp0g5hcstau4vbdik7hq5i41tyr0 0 2343 427145 353166 2026-05-16T09:35:44Z Erik Baas 2193 lf 427145 wikitext text/x-wiki {{Index LaTeX}} Open je teksteditor en typ het volgende: {{Code |Taal= LaTeX |Titel= |Code= <syntaxhighlight lang="latex"> \documentclass{article} \begin{document} De eerste tekst \end{document} </syntaxhighlight>}} Sla het op (voor de duidelijkheid is het aan te raden de extensie .tex te gebruiken, maar dit is niet verplicht). Het is aan te raden ieder .tex document in een eigen map op te slaan omdat LaTeX heel wat logbestanden aanmaakt, als je dus alles in dezelfde map zet, dan zal die map veel te onoverzichtelijk worden. Vervolgens laat je het verwerken door LaTeX. Dit creëert een document met de woorden "De eerste tekst" erin. ==Verklaring code== === LaTeX-commando's === Het eerste wat opvalt in de brontekst, is de basisvorm van LaTeX-commando: :\''commando'' [''opties gescheiden door komma's''] { ''parameter'' } De naam van een commando is hoofdlettergevoelig. Deze commando's hebben uiteenlopende functies die in de loop van deze cursus duidelijk zullen worden. Je kunt ook altijd het [[LaTeX/overzicht commando's|overzicht]] raadplegen. Naast de standaard-commando's kun je ook je eigen commando's maken, maar dat behandelen we later. ===LaTeX-omgevingen=== Naast de LaTeX-commando's zijn er ook omgevingen of ''environments'' in LaTeX. Een omgeving bevat meestal inhoud terwijl een commando enkel een parameter verlangt. In LaTeX begint een omgeving altijd met <syntaxhighlight lang="latex">\begin{omgeving}</syntaxhighlight> en de omgeving eindigt met <syntaxhighlight lang="latex">\end{omgeving}</syntaxhighlight> De omgeving die in ieder LaTeX-project moet staan is de <code>document</code> omgeving. Deze omgeving bepaalt immers welke tekst er zal getoond worden op de uiteindelijke uitvoer. ===LaTeX-commentaar === Zoals in de meeste mark-up- en programmeertalen kun je ook bij LaTeX in de broncode commentaar toevoegen die niet zichtbaar is in het uiteindelijke document. Dit gebeurt door een %-teken te plaatsen. De rest van een regel na een %-teken wordt als commentaar beschouwd. {{Code |Taal= LaTeX |Titel= |Code= <syntaxhighlight lang="latex"> \documentclass[opties]{klasse} %kop \begin{document} document %dit is commentaar en is dus niet zichtbaar in het uiteindelijke document \end{document} </syntaxhighlight>}} == Documentklasse == Aan het begin van een document moet je steeds opgeven wat voor document je gaat maken en hoe het er juist moet uitzien. Dit doe je aan de hand van het commando \documentclass[''opties'']{''klasse''}. De verschillende klassen zijn: * '''article''': een kort artikel (geschikt tot 20 à 30 pagina's) * '''report''': langere verslagen die uit meer hoofdstukken bestaan * '''book''': boeken * '''slides''': slides voor voordrachten * [[LaTeX/Presentaties|'''beamer''']]: vervanging van powerpoint. De opties zijn: * '''11pt''': er wordt een 11-punts lettertype gebruikt * '''12pt''': er wordt een 12-punts lettertype gebruikt :Als geen van deze bovenstaande opties wordt opgegeven, dan wordt een 10-punts lettertype gebruikt. * '''fleqn''': vergelijkingen worden links uitgelijnd (standaard is gecentreerd) * '''leqno''': nummers worden links van de vergelijkingen geplaatst (standaard is rechts) * '''titlepage''': een aparte titelpagina wordt gemaakt (dit is standaard in alle klassen behalve article) * '''notitlepage''': geen aparte titelpagina wordt gemaakt (dit is enkel in de klasse article standaard) * '''twocolumn''': het document wordt opgemaakt in twee kolommen per pagina * '''twoside''': het document wordt recto verso gemaakt (linker- en rechterpagina verschillen) * '''landscape''': het papier wordt liggend gebruikt * '''a4paper''': het document wordt opgemaakt naar een A4-formaat. (Standaard wordt een Amerikaanse maat gebruikt) * '''draft''': een voorlopig document maken (vervangt de figuren uit je document door kadertjes met de naam er in, handig als je je document sneller wil bouwen of bekijken) Als je dus een boek op A4-papier, in 12-punts lettertype en met vergelijkingnummers langs links wil maken, dan ziet je basisdocument er dus zo uit: {{Code |Taal= LaTeX |Titel= |Code= <syntaxhighlight lang="latex"> \documentclass[12pt,a4paper,leqno]{book} \begin{document} Hier komt het eigenlijke document \end{document} </syntaxhighlight>}} == Hoofding == In de hoofding kun je allerlei commando's plaatsen die voor het hele document van toepassing zijn. Je mag hier echter geen commando's plaatsen die tekst afdrukken en dus ook geen gewone tekst. De hoofding wordt ook wel "preamble" genoemd. De hoofding begint met het documentclass-commando en eindigt bij de instructie \begin{document}. Het belangrijkste dat je in de hoofding kunt doen is dus commando's schrijven om taken die veel gebruikt worden in je document te automatiseren. De hoofding wordt dus ook meestal gebruikt om pakketten of ''packages'' te laden. Zo'n pakket is een verzameling van voorgedefinieerde commando's over een bepaald onderwerp. Een pakket kun je laden met de code <syntaxhighlight lang="latex"> \usepackage{naamVanHetPakket} </syntaxhighlight> Sommige pakketten vragen ook extra opties, dan moet je het pakket als volgt laden: <syntaxhighlight lang="latex"> \usepackage[Optie1, Optie2, ...]{naamVanHetPakket} </syntaxhighlight> Een pakket dat je zeker wil laden is het <code>babel</code> pakket, het <code>babel</code> pakket stelt namelijk de taal van TeX in. TeX is immers zo slim woorden zelf af te breken. Standaard wordt Engelse hyphenatie gebruikt. Naast de hyphenatie zorgt het <code>babel</code> pakket ook nog voor de taal van sommige commando's. Zo zal met het babel pakket de datum in de lokale taal worden gezet. Voor Nederlands gebruik je <code>\usepackage[dutch]{babel}</code>. ==Titel, auteur en datum zetten == Het is om het even welk document je maakt maar ieder document heeft een titel, een of meer auteurs en je plaatst ook best een datum op je document. Eerst moet je LaTeX zelf vertellen welke titel, auteur en datum het document heeft. Dit doe je met de volgende commando's: <syntaxhighlight lang="latex"> \title{Mijn eerste \LaTeX document} \author{ik} \date{\today} </syntaxhighlight> Aangezien de bovenstaande commando's geen output geven kun je ze best in je hoofding zetten. Omdat de commando's wel afhankelijk zijn van andere commando's en packages (het <code>\today</code> commando is bv. afhankelijk van het <code>babel</code> package) zet je ze best vanonder in je hoofding, dus juist boven de <code>\begin{document}</code>. Nu je aan LaTeX duidelijk gemaakt hebt wat de titel en de datum is en wie de auteur is moet je ook nog vertellen waar deze informatie moet getoond worden. Het enige wat je daarvoor moet doen is in je document het commando <code>\maketitle</code> zetten. Je document ziet er nu ongeveer uit als volgt: {{Code |Taal= LaTeX |Titel= |Code= <syntaxhighlight lang="latex"> \documentclass[12pt,a4paper]{article} \usepackage[dutch]{babel} \title{Mijn eerste \LaTeX document} \author{ik} \date{\today} \begin{document} \maketitle Hier komt het eigenlijke document \end{document} </syntaxhighlight>}} == Structuur van je document == Kopjes in de tekst worden door middel van verschillende commando's bereikt. In boeken en rapporten (maar niet in veelgebruikte artikels) is het hoogste niveau een 'deel'. Dit bereikt men door middel van het commando <syntaxhighlight lang="latex">\part{Titel}</syntaxhighlight> Deze delen zijn optioneel, en men kan ook direct het volgende niveau gebruiken: hoofdstukken. Dit doet men met <syntaxhighlight lang="latex">\chapter{Titel}</syntaxhighlight> Het volgende niveau is een sectie, wat ook het hoogste niveau voor artikelen is. Dit doet met <syntaxhighlight lang="latex">\section{Titel}</syntaxhighlight> Lagere niveaus kunnen bereikt worden middels <syntaxhighlight lang="latex">\subsection{Titel}</syntaxhighlight> <syntaxhighlight lang="latex">\subsubsection{Titel}</syntaxhighlight> Als je nog dieper wilt dan secties, dan kun je dat met de commando's <syntaxhighlight lang="latex">\paragraph{Titel}</syntaxhighlight> <syntaxhighlight lang="latex">\subparagraph{Titel}</syntaxhighlight> <syntaxhighlight lang="latex">\subsubparagraph{Titel}</syntaxhighlight> Gebruik geen al te lage niveaus. Als je meer dan 3 niveaus diep gaat, kan geen enkele lezer nog de structuur van je tekst volgen. Als laatste structuur element heb je ook nog de alinea's, daarvoor is er geen commando ontworpen, het enige wat je moet doen is een witregel (of meerdere witregels) laten tussen de twee alinea's. LaTeX nummert kopjes automatisch en plaatst ze automatisch in een eventuele inhoudsopgave. Wanneer men dit niet wil, kan men een sterretje achter de aanduiding plaatsen. Zo geeft ''\section*{}'' een ongenummerde sectie die niet in de inhoudsopgave verschijnt. Het <code>\section*</code> commando wordt vaak gebruikt voor inleiding en besluit. Meestal zijn voor deze secties geen betere namen te vinden en dus is het ook niet aan te raden ze in de inhoudsopgave te zetten. Alle lezers weten immers dat het besluit op het einde komt. ===Inhoudsopgave=== LaTeX laat je gemakkelijk toe een inhoudsopgave te plaatsen. Het enige wat je moet doen is het commando <syntaxhighlight lang="latex"> \tableofcontents </syntaxhighlight> plaatsen waar je de inhoudsopgave wil zien verschijnen. Bij boeken en rapporten zijn inhoudsopgaven aan te raden maar als je artikels schrijft van slechts een 20-tal pagina's lang, dan kan een inhoudsopgave juist storend zijn. Omdat LaTeX veel logbestanden bijhoudt, is het normaal dat een sectie slechts bij de tweede build in de inhoudstafel terecht komt. Als je dus nog niets ziet verschijnen in de inhoudstafel moet je eerst eens proberen je LaTeX document opnieuw te builden. Als je niet-genummerde secties toch in je document wil laten verschijnen, dan kun je dat doen met het commando <syntaxhighlight lang="latex">\addcontentsline{toc}{niveau}{titel}</syntaxhighlight> Standaard zal LaTeX alle kopjes in je inhoudstafel zetten tot en met niveau 3 van de hier onder staande tabel. Als je deze optie wil wijzigen om de inhoudstafel minder druk te maken kun je dit doen met het commando <syntaxhighlight lang="latex">\setcounter{tocdepth}{2}</syntaxhighlight> Later zullen we nog leren werken met ''counters''. {| {{Wikitable}} ! Commando ! Niveau ! Commentaar |- | <code>\part{''part''}</code> | style="text-align: center" | -1 | niet in ''letter'' |- | <code>\chapter{''chapter''}</code> | style="text-align: center" | 0 | enkel voor ''book'' en ''report'' |- | <code>\section{''section''}</code> | style="text-align: center" | 1 | niet in ''letter'' |- | <code>\subsection{''subsection''}</code> | style="text-align: center" | 2 | niet in ''letter'' |- | <code>\subsubsection{''subsubsection''}</code> | style="text-align: center" | 3 | niet in ''letter'' |- | <code>\paragraph{''paragraph''}</code> | style="text-align: center" | 4 | niet in ''letter'' |- | <code>\subparagraph{''subparagraph''}</code> | style="text-align: center" | 5 | niet in ''letter'' |} {{Sub}} 5tmixgflj9xdrxxd4qozu5fseyt1a6z 0 2349 426790 416824 2026-05-16T07:19:03Z Erik Baas 2193 lf 426790 wikitext text/x-wiki {{Infobox recept |Naam=Sorbetijs |Afbeelding=[[Bestand:Bowl of watermelon lime sorbet (4803357504).jpg|300px]] |Categorie=Dessert |Porties=2 - 3 personen |Energie=± 159 kcal per portie |Tijd=± 15 minuten bereiding<br>koelen 3,5 uur<br>Totaal: 3 uur en 45 minuten |Stippen=2 }} [[Kookboek/Nagerecht|Dessert]] | [[Kookboek/Recepten|Receptenindex]] '''Sorbetijs''' is consumptieijs, gemaakt van vruchten en suiker, en is zonder melk of room bereid. Mede daardoor bevat het relatief weinig calorieën en meestal zit je er sneller vol van, dan van [[Kookboek/Roomijs|roomijs]]. ==Ingrediënten== *± 300 g (zomer-)[[kookboek/Fruitsoorten|fruit]] *1 dl [[Kookboek/Water|water]] *100 g [[Kookboek/Suiker|suiker]] ==Bereidingswijze== *Snijd het fruit in kleine stukjes en pureer het met een [[Kookboek/Staafmixer|staafmixer]] of in een [[Kookboek/Keukenmachine|keukenmachine]] tot pulp. *Doe het water in een steelpannetje en voeg de suiker toe. Roer een paar keer en laat het goedje ongeveer 3 minuten koken. *Zet het suikerwater in de koelkast tot het afgekoeld is. *Doe de vruchtenpulp bij het afgekoelde suikerwater en schep het voorzichtig door elkaar heen. *Zet het pannetje 3 uur in de vriezer. Niet veel langer, want dan moet het bij de volgende stap ontdooien. *Haal het ijs uit de vriezer en stop het weer in de keukenmachine. Opnieuw goed mixen. *Zet het ijs nu 30 minuten terug in de vriezer. Daarna meteen serveren. Smakelijk eten! {{Navigatie recepten}} [[Categorie:Dessert|Sorbetijs]] [[Categorie:Fruitrecept|Sorbetijs]] {{Sub}} kz2rlmh86all20x6hej9vh83pjxcabu 0 2401 426762 419187 2026-05-16T07:13:43Z Erik Baas 2193 lf 426762 wikitext text/x-wiki {{Bi}} Welkom op de cursus West-Vlaams van Wikibooks. Hier zal geprobeerd worden de West-Vlaamse taal aan te [[leren]]. Natuurlijk zijn er verschillen tussen de dialecten van verschillende steden maar over het algemeen is het mogelijk om met deze cursus uzelf verstaanbaar te maken in het West-Vlaams. == Korte introductie == [[Afbeelding:Flag of Belgium.svg|thumb|right|100px|<span style="font-size: small;">België: 1&nbsp;070&nbsp;000 sprekers</span>]] [[Afbeelding:Flag of the Netherlands.svg|100px|right|thumb|<span style="font-size: small;">Nederland: 122&nbsp;000 sprekers</span>]] [[Afbeelding:Flag of France.svg|100px|right|thumb|<span style="font-size: small;">Frankrijk: 10&nbsp;000 sprekers</span>]] Het West-Vlaams is een {{Wp|Indo-Europese talen|Indo-Europese taal}}, meer bepaald een {{Wp|Germaanse talen|Germaanse}}. Samen met {{Wp|Afrikaans|Afrikaans}} en {{Wp|Zeeuws|Zeeuws}} is het van alle talen die er zijn, het meest verwant met het {{Wp|Nederlands|Nederlands}}. De taal wordt vaak als een Nederlands dialect gezien, hoewel het volgens velen sterker van het Standaardnederlands verschilt dan het Afrikaans, dat wel een apart statuut heeft. Het West-Vlaams heeft zijn grootste sprekersgemeenschap in {{Wp|België|België}} (logischerwijs in de provincie {{Wp|West-Vlaanderen|West-Vlaanderen}}), maar de taal wordt ook nog gesproken in {{Wp|Nederland|Nederland}} en {{Wp|Frankrijk|Frankrijk}}. Veel klanken en woorden refereren nog duidelijk aan het Middelnederlands. Het West-Vlaams zou ook Keltische invloeden hebben. Dit wordt geïllustreerd, bijvoorbeeld, door het gebruik van het werkwoord ''komen'', in plaats van "worden". Voorbeeld: ''Ik kwam wakker'' (West-Vlaams) in de plaats van "ik werd wakker" (Nederlands). Eenzelfde gebruik vinden we namelijk terug in de {{Wp|Keltisch|Keltische talenfamilie}}, voornamelijk in de P-Keltische talen, waartoe de Gallische en Britse talen behoren (niet het Engels). <br>Er is ook een [https://vls.Wikipedia.org West-Vlaamstalige Wikipedia] in opbouw. == Inhoudstafel == * [[West-Vlaams/Les 1: Basisconversatie|Les 1: Basisconversatie]] * [[West-Vlaams/Les 2: Basisgrammatica|Les 2: Basisgrammatica]] * [[West-Vlaams/Grammatica 1: Tegenwoordige tijd|Grammatica 1: Tegenwoordige tijd]] * [[West-Vlaams/Grammatica 2: Verleden tijd|Grammatica 2: Verleden tijd]] * [[West-Vlaams/Grammatica 3: Voornaamwoorden|Grammatica 3: Voornaamwoorden]] * [[West-Vlaams/Spreken 1|Spreken 1: Een simpele basisconversatie]] === Appendix === * [[West-Vlaams/Spelling|Spelling]] * [[West-Vlaams/Plaatsnamen|Plaatsnamen]] * [[West-Vlaams/Woordenlijst 1|Woordenlijst 1]] * [[West-Vlaams/Woordenlijst 2|Woordenlijst 2]] * [[West-Vlaams/Woordenlijst 3|Woordenlijst 3: Uitdrukkingen]] *Meer volgt... {{Wikipedia | Pagina = West-Vlaams | Naam = West-Vlaams }} {{Navigatie Indo-Europees}} {{Boek}} {{Fase|2}} [[Categorie:Taal]] dw63tge41eio43w9lbzz3ds9pgkikjy 0 2405 426788 402676 2026-05-16T07:19:02Z Erik Baas 2193 lf 426788 wikitext text/x-wiki {{Infobox recept |Naam=Satésaus |Afbeelding=[[Bestand:Sos Kacang (dengan bumbu dan chili).jpg|300x300px]] |Onderschrift=Satésaus (voorbeeld) |Categorie=Saus |Porties= |Energie= |Tijd= |Stippen=1 }} [[Kookboek/Saus|Saus]] | [[Kookboek/Recepten|Receptenindex]] Een simpele en lekkere '''satésaus''', ook wel '''pindasaus''' genoemd. Deze saus is lekker bij vele gerechten, zoals satéstokjes, kipgerechten, nasi, bami, sperziebonen, bloemkool en patat frites. ==Ingrediënten== * 1 eetlepel plantaardige {{Kb|olie}} * 1-2 {{Kb|p=ui|sjalotten}} of 1 middelgrote ui * 1-2 theelepels {{Kb|sambal}} * 2 teentjes {{Kb|knoflook}} * 1 theelepel {{Kb|suiker}} of 2 eetlepels (mango-)chutney * 1 theelepel {{Kb|p=gember|gemberpoeder}} of geraspte verse gember * 1 eetlepel {{Kb|citroensap}} * 2 eetlepels {{Kb|ketjap}} * 2-3 eetlepels ongezouten, naturel {{Kb|pindakaas}} Optioneel: * 1 theelepel {{Kb|komijnzaad}} (djinten) * 1 theelepel {{Kb|ketoembar}} (gemalen korianderzaad) * 1 scheut bier * zout == Keukengereedschap == * Steelpan of sauspan == Bereiding (1) == # Snipper de sjalot. # Verhit de olie en bak hierin heel kort de sambal en fijngesneden of fijngeperste knoflook, en fruit daarna de sjalot. # Voeg een afgestreken eetlepel suiker en een theelepel citroensap toe. # Als de sjalot helemaal gaar is, een flinke scheut ketjap toevoegen. # Een flinke eetlepel pindakaas in de saus smelten en met (warm) water de saus op de juiste dikte afmaken. == Bereiding (2) == # Snipper de sjalotten of ui fijn (kleine stukjes). # Verhit de olie en bak hierin kort de sambal en fijngesneden of fijngeperste knoflook, en fruit daarna de sjalot. # Voeg de specerijen toe (gember, komijn en/of ketoembar). Bak even mee. # Voeg de pindakaas toe en roer die met (± 1 dl) water totdat de gewenste dikte is ontstaan. Breng aan de kook en zet dan het vuur uit. # Breng de saus op smaak met chutney, ketjap en citroensap. == Bereiding (3) == # Voeg beetje bij beetje de pindakaas en de helft van de vleesbouillon toe op een zacht vuur. Blijf roeren totdat er een gladde massa is ontstaan. # Voeg de overige bouillon en het citroensap toe. # Voeg de ketjap, sambal en de kruiden en specerijen naar smaak toe. # Als de saus te dik is, voeg dan meer bouillon toe. Bij te dunne saus voeg je meer pindakaas toe. De vleesbouillon kan ook vervangen worden door (kokos)melk of water. ==Opmerkingen, tips en variaties== *Omdat niet iedereen altijd sjalotjes in huis heeft, kun je ook een gewoon gesnipperd uitje gebruiken. *Citroensap kan natuurlijk ook uit een flesje geconcentreerd sap komen, dat je in de koelkast kunt bewaren. Dit geldt ook voor de knoflook, die gehakt in een potje snel kan worden toegepast. *Ook de geraspte citroenschil kun je in deze saus gebruiken. *Voor kleine kinderen kan het raadzaam zijn om weinig of geen sambal te gebruiken. *Niet iedereen houdt van erg zoete satésaus. Laat in dat geval de suiker weg, door de ketjap zal hij in de meeste gevallen al wel zoet genoeg zijn. {{Sub}} {{Navigatie recepten}} [[Categorie:Saus|Satesaus]] 7ic297wpowwjsx03q1aeolvvezskt5q 0 2478 426787 405969 2026-05-16T07:19:00Z Erik Baas 2193 lf 426787 wikitext text/x-wiki {{Infobox recept | |Naam=Boranija |Afbeelding=[[Bestand:FasolakiaPrasinaLadera.jpg|300px]] |Categorie=Groentenrecept |Porties=2-3 |Energie= |Tijd=± 15 minuten |Stippen=2 |Moeilijkheidsgraad:Zeer gemakkelijk }} [[Kookboek/Recepten|Receptenindex]] '''Boranija''' is een sperziebonenrecept uit Servië. ==Ingrediënten== *Groot blik gebroken {{Kb|p=sperzieboon|sperziebonen}} (750 g) *1 grote {{Kb|ui}}, of 2 kleinere *1 blikje (400gr) gepelde {{Kb|tomaat}} *2 tenen {{Kb|knoflook}} *Griekse/Turkse {{Kb|yoghurt}} *{{Kb|p=olie|(zonnebloem)olie}} ==Bereiding== #Snipper de ui. #Verhit een klein beetje olie en fruit de ui hierin. #Knijp de gepelde tomaat in een vuist kapot, in de pan, en verwijder eventuele harde zaadlijsten. #Voeg naar smaak zout toe. #Kook tomaat zachtjes met de ui tot het een beetje indikt. #Verwarm de sperziebonen in de tomatensaus. #Pers de knoflook als laatste over de boontjes, en schep het erdoorheen. #Afserveren met een schep yoghurt. ==Opmerkingen, tips en variaties== Het gerecht kan uiteraard ook met verse tomaat/sperzieboontjes worden gemaakt. Lekker met afbakbroodjes of [[Kookboek/Turks brood|Turks brood]]. {{Navigatie recepten}} [[Categorie:Europese keuken|Boranija]] [[Categorie:Groentenrecept|Boranija]] {{Sub}} gdcn62ia1mbygavx8edkzlxrbgj26kg 0 2501 426789 395422 2026-05-16T07:19:02Z Erik Baas 2193 lf 426789 wikitext text/x-wiki {{Infobox recept | |Afbeelding=[[Bestand:Voortman Cookies Oatmeal Cookie, March 2020.jpg|300px]] |Naam=Havermoutkoekjes |Categorie=Koekjes |Porties= 30 koekjes |Energie= |Tijd=± 60 minuten: 10 minuten bereiding, 25 min koelkast,± 25 minuten baktijd |Stippen=2 }} [[Kookboek/Koekjes|Koekjes]] | [[Kookboek/Recepten|Receptenindex]] '''Havermoutkoekjes''' zijn zeer eenvoudig te maken. ==Ingrediënten== *125 gram [[Kookboek/Havermout|havermout]] *100 gram {{Kb|suiker}} *125 gram {{Kb|boter}} *100 gram {{Kb|p=bloem|zelfrijzend bakmeel}} *1 [[Kookboek/Ei|ei]] *2 zakjes [[Kookboek/Vanillesuiker|vanillesuiker]] ==Overige benodigdheden== *Kom *Oven ==Bereidingswijze== #Doe alle ingrediënten in de kom en maak er een deeg van. #Maak een rolletje en leg dit een half uurtje in de koelkast #Snijdt er plakjes van en leg deze op een ingevette bakplaat #Bak de koekjes op 160°C in de oven ongeveer 25 minuten. ==Opmerkingen, tips en variaties== *In plaats van zelfrijzend bakmeel kun je ook bakpoeder en meel gebruiken. {{Navigatie recepten}} [[Categorie:Koekjes|Havermoutkoekjes]] {{Sub}} 0zxq5z9ljilhobxra3kj26n3cr5qzle 0 2575 426791 395294 2026-05-16T07:19:05Z Erik Baas 2193 lf 426791 wikitext text/x-wiki {{Infobox recept |Naam=Soezen |Afbeelding=[[Afbeelding:Cream_puff.jpg|300px|Slagroomsoes]]<!--300 px laten staan AUB. Lijkt geen functie te hebben, maar als er een nieuwe, betere foto wordt geüpload onder dezelfde naam, zal die op deze pagina gelijk de goede foto hebben.--> |Categorie=Cake, gebak en taart |Porties= |Energie= |Tijd=± 30 minuten bereiding |Stippen=2 }} [[Kookboek/Cake, gebak en taart|Cake, gebak en taart]] | [[Kookboek/Recepten|Receptenindex]] ==Ingrediënten== *3 dl [[Kookboek/Water|water]] *125 g [[Kookboek/Boter|boter]] *125 g [[Kookboek/Bloem|bloem]] *5 [[Kookboek/Ei|eieren]] *voor de afwerking eventueel slagroom of banketbakkersroom. ==Bereidingswijze== Kook het water en voeg de boter en de bloem al roerend toe. Blijf roeren tot je een gladde massa bekomt. Neem de pan van het vuur af en roer er de eieren doorheen. Leg kleine hoeveelheden van het deeg op een ingevette en gebloemde bakplaat. Hou er rekening mee dat de soezen sterk uitzetten bij het bakken. Bak op 180°C tot ze bruin worden (ongeveer 10 minuten). Laat de soezen afkoelen en vul ze met [[kookboek/Slagroom|slagroom]] of [[kookboek/Banketbakkersroom|banketbakkersroom]] naar smaak. Je kan de soezen met een spuitzak door een kleine opening langs de onderkant opvullen. Eventueel kan je zwaantjes maken door kleine hoeveelheden deeg apart te laten bakken. Van een afgesneden dekseltje kan je vleugeltjes maken. {{Navigatie recepten}} [[Categorie:Gebakje|Soezen]] {{Sub}} 7qrtlqs5vykxwr6yq9n5udowrcas579 0 2621 426792 408376 2026-05-16T07:19:46Z Erik Baas 2193 lf 426792 wikitext text/x-wiki {{Infobox recept | |Naam=Pasta met simpele groentensaus |Afbeelding=[[Bestand:Spaghetti con verdure.jpg|300px]] |Categorie=Pastarecept |Porties=3 |Energie= |Tijd=15 min |Stippen=2 }} [[Kookboek/Pastagerecht|Pastagerechten]] | [[Kookboek/Recepten|Receptenindex]] ==Ingrediënten== *300 gram {{Kb|pasta}} (bijv. Penne) *600 gram maccaronigroentenschotel of zelf gesneden {{Kb|groente}} *300 gram {{Kb|gehakt}} *1 potje {{Kb|pesto}} *50 g [[Kookboek/Parmezaanse kaas|parmezaanse kaas]] *1 eetlepel [[Kookboek/Olijfolie|olijfolie]] *evt. 1 gesnipperde {{Kb|ui}} ==Bereidingswijze== #Bak het gehakt rul in de olijfolie #Bak de gesnipperde ui mee tot ze glazig wordt #Begin met het koken van de pasta #Roerbak de groenten met het gehakt #Als de pasta bijna gaar is de pesto bij de groenten doen en goed roeren #De groentensaus over de pasta op een bord doen, en afserveren met parmezaan == Varianten == * De groenten kunnen elke keer wisselen. Kies uit: stukjes prei, ui, courgette, paprika, tomaten, doperwten, bloemkool- of broccoliroosjes, champignons (slechts enkele minuten laten meegaren), peultjes, sperziebonen, wortel en/of venkel. Let op: broccoli, bloemkool, wortel en venkel eerst 7-10 minuten koken, bijvoorbeeld in dezelfde pan als de macaroni. * Vervang de pesto door 1 blikje tomatenpuree (140 g), maar voeg die dan al tijdens het roerbakken toe. Giet er een beetje bouillon of water bij als de tomatensaus te droog is. * Voor een vegetarisch gerecht: gebruik [[Kookboek/Kant-en-klare vleesvervanger|vegagehakt]] in plaats van gewoon gehakt. Voor de rest is het recept hetzelfde. {{Sub}} {{Navigatie recepten}} [[Categorie:Pastarecept|Pasta_met_simpele_groentensaus]] [[Categorie:Italiaanse keuken|Pasta_met_simpele_groentensaus]] nxy3j51usbzgp0gy057irmfxj56y098 0 2667 426793 413251 2026-05-16T07:19:46Z Erik Baas 2193 lf 426793 wikitext text/x-wiki {{Infobox recept |Naam=Confituur |Afbeelding=[[Bestand:Confiture-sureau.JPG|300px]] |Categorie=Broodbeleg |Porties= 4 potjes à 450 gram |Energie= |Tijd=24 uur + 30 minuten |Stippen=2 }} [[Kookboek/Beleg|Belegrecepten]] | [[Kookboek/Recepten|Receptenindex]] '''Confituur''', ook wel ''vruchten confituur'' genoemd, heerlijk om bijvoorbeeld op de boterham te smeren! Het verschil met ''[[Kookboek/Jam|vruchtenjam]]'' is dat hier begonnen wordt met hele vruchten en de lengte van de inwerktijd. ==Klaarzetten== * 4 steriele jampotten met blikken draaideksel. Steriel maken: zie [[Kookboek/Inmaken|Inmaken]] of omspoelen (ook de deksels) met 96% [[Kookboek/Alcohol|alcohol]].&nbsp;<ref>Maar hoe kom je aan zuivere alcohol en hoe zorg je ervoor dat de jam niet naar alcohol gaat ruiken of smaken?</ref> * grote schenklepel * etiketten =='''Aardbeien confituur'''== ===Ingrediënten=== * 1000 g {{Kb|p=suiker|geleisuiker}} * 1000 g {{Kb|p=Aardbei|aardbeien}}, gewogen met kroontjes. * scheutje {{Kb|p=citroen|citroensap}} of {{Kb|appel pectine}} ===Bereidingswijze=== # Was en haal de kroon van de aardbeien af # Doe de aardbeien en geleisuiker in een grote pan # Deksel erop en laat het geheel 24 uur staan. # Doe dan het citroensap of de de appel pectine erbij, roer door en breng het geheel langzaam onder af en toe roeren (met een houten pollepel) aan de kook. # Alles 4 minuten stevig door laten koken, opletten dat het niet overkookt: de substantie schuimt erg! # Direct daarna de jampotten tot de rand vullen (zo vol mogelijk, hoe minder lucht (zuurstof) er in kan hoe beter), potten direct afsluiten met het [[Kookboek/Deksel|deksel]], ondersteboven op een [[Kookboek/Theedoek|theedoek]] zetten en laten afkoelen. # Op de etiketten soort en datum noteren en te zijner tijd erop plakken. ===Waarschuwingen=== * De kookpot die gebruikt wordt, dient slechts voor één derde gevuld zijn! * Was de aardbeien voor u de kroon eraf haalt, anders vult het aardbeienvruchtvlees zich met water. * Ongeopend lang houdbaar, na opening beperkt houdbaar! ==Tips== * Potten kunnen in een koele kast of kelder heel lang bewaard blijven. Heel belangrijk voor de houdbaarheid is het zuiver en steriel werken. * Geopende potten kunnen het beste in de koelkast bewaard worden. * Mocht de jam te dun zijn uitgevallen naar uw zin, is deze nog altijd prima bruikbaar als [[Kookboek/Gelei|gelei]] in bij voorbeeld [[Kookboek/Yoghurt|yoghurt]] of over [[Kookboek/Pudding|pudding]] of [[Kookboek/IJs|ijs]]. * Om confituur te maken kunnen allerlei vruchten gebruikt worden, doch in iets afwijkende verhouding en/of toevoegingen {{Navigatie recepten}} == Noten == [[Categorie:Zoet broodbeleg|Confituur]] [[Categorie:Fruitrecept|Confituur]] {{Sub}} 1let58tz0yu15rn9n2n99oocflg61g7 0 2721 426794 399156 2026-05-16T07:19:47Z Erik Baas 2193 lf 426794 wikitext text/x-wiki {{Infobox recept |Naam=Beslagwafels |Afbeelding=[[Afbeelding:Beslagwafels_op_rooster.JPG|300px|beslagwafels op een rooster]] |Categorie=Cake, gebak en taart |Porties= |Energie= |Tijd= |Stippen=2 }} [[Kookboek/Cake, gebak en taart|Cake, gebak en taart]] | [[Kookboek/Recepten|Receptenindex]] ==Benodigdheden== *20 g [[Kookboek/Gist|gist]] (of 1 zakje) *500 ml [[Kookboek/Melk|melk]] *Halve koffielepel [[Kookboek/Zout|zout]] *1 zakje [[Kookboek/Vanillesuiker|vanillesuiker]] *100 g [[Kookboek/Suiker|suiker]] *400 g [[Kookboek/Bloem|bloem]] *160 g [[Kookboek/Margarine|margarine]] *3 [[Kookboek/Ei|eieren]] *[[Kookboek:Wafelijzer|wafelijzer]] ==Bereiding== #Los de gist op in lauwe melk, smelt het vet en klop de eiwitten op. #Meng de opgeloste gist in de lauwe melk met de suiker en eierdooiers. #Voeg bloem, vet en eiwit toe. #Laat het beslag 30 minuten rijzen op een warme plaats (op de radiator, in een oven die maar even heeft opgewarmd). #Laat het wafelijzer eerst heet worden. Bak de wafels tot ze bruin worden. ==Tips/trivia== *Strooi wat suiker op de versgebakken wafel. {{Navigatie recepten}} [[Categorie:Wafel|Beslagwafels]] {{Sub}} 9zkak0qkztyy2sp7i5l3paygv2p87y7 0 2734 426795 402833 2026-05-16T07:19:47Z Erik Baas 2193 lf 426795 wikitext text/x-wiki {{Infobox recept | |Naam=Pasta met spinazie en roomkaas |Afbeelding=[[Bestand:Ambrosia Italian Restaurant - June 2022 - Sarah Stierch 11.jpg|300px]] |Categorie=Pastarecept |Porties=2 |Energie= |Tijd=20 min |Stippen=2 }} [[Kookboek/Pastagerecht|Pastagerechten]] | [[Kookboek/Recepten|Receptenindex]] ==Ingrediënten== *200-250 gram {{Kb|pasta}}, bijv. [[Kookboek/Tagliatelle|tagliatelle]] *1 {{Kb|p=bouillon|groentebouillonblokje}} *200 gram gare, gehakte, uitgelekte {{Kb|spinazie}} (verse, uit blik of diepvries) *1 gesnipperd [[Kookboek/Sjalot|sjalotje]] *100 gram {{Kb|roomkaas}} *6 blaadjes verse [[Kookboek/Basilicum|basilicum]] (of 1 theelepel gedroogde) *[[Kookboek/Peper|peper]], [[Kookboek/Zout|zout]] en {{Kb|paprikapoeder}} *[[Kookboek/Olijfolie|olijfolie]] ==Bereiding== Kook de pasta in ruim water met het groentebouillonblokje en een scheutje olie. Bak intussen het gesnipperde sjalotje zachtjes aan en voeg de spinazie en de roomkaas toe. Blijf voortdurend roeren tot de kaas is gesmolten. Voeg evt. wat water toe als de saus te dik is en peper, zout en paprikapoeder naar smaak. Op het laatst de basilicum, fijngewreven of gescheurd, toevoegen. Pasta afgieten en met de saus vermengen, opdienen met een frisse salade. {{Navigatie recepten}} [[Categorie:Pastarecept|Pasta_met_spinazie_en_roomkaas]] [[Categorie:Vegetarisch recept|Pasta_met_spinazie_en_roomkaas]] [[Categorie:Italiaanse keuken|Pasta_met_spinazie_en_roomkaas]] {{Sub}} 6oyjx88mj6smxcbzvws99vj2fi7desj 0 2750 426797 402831 2026-05-16T07:19:52Z Erik Baas 2193 lf 426797 wikitext text/x-wiki {{Infobox recept |Naam=Pasta |Categorie=Pastarecept |Porties= |Energie= |Tijd=45 min |Stippen=4 }} [[Kookboek/Pastagerecht|Pastagerechten]] | [[Kookboek/Recepten|Receptenindex]] ==Ingrediënten== *{{Kb|pasta}} *Enkele verse {{Kb|p=tomaat|tomaten}} *2 zakjes {{Kb|p=rijst|snelkookrijst}} *{{Kb|p=gehakt|gehakt}} *Geraspte {{Kb|p=kaas|Emmental}} *[[Kookboek/Boter|boter]] *1 {{Kb|chilipeper|rode peper}} *[[Kookboek/Peper|peper]] *[[Kookboek/Nootmuskaat|nootmuskaat]] *[[Kookboek/Zout|zout]] *1/2 zakje {{Kb|vanillesuiker}} *Een handje gepelde [[Kookboek/Pinda|pinda]]noten *[[Kookboek/Kerrie|currypoeder]] *[[Kookboek/Maïsolie|maïsolie]] *3 grote {{Kb|p=ui|uien}} ==Bereidingswijze== #Kook de rijst samen met de rode peper. #Smelt daarna de boter in een grote pan. #Snijd de uien en fruit ze in de pan, roer regelmatig. #Doe het gehakt in de pan als de uien lichtjes bruin worden, roer regelmatig. #Voeg eventueel maïsolie toe als het gehakt aan de onderkant van de pan begint vast te koeken. #Kook de pasta in licht gezouten water samen met een beetje maïsolie of boter en de rode peper die je gebruikt hebt om de rijst te koken. #Maal de gepelde pindanoten met bijvoorbeeld een deegrol zodat je een poeder krijgt. #Doe het pindapoeder in een kommetje en vermeng het met de vanillesuiker, enkele snufjes currypoeder, een beetje muskaatnoot, een beetje peper en eventueel wat zout. #Snijd de tomaten in stukken en roer ze onder het gehakt wanneer het goed doorbakken is. #Haal eventueel de rode peper uit de kokende pasta en versnipper hem in het gehakt, roer regelmatig. #Doe de rijst en het pindamengsel in de pan wanneer de tomaten mals zijn, roer regelmatig. #Serveer de pasta, het rijst-gehaktmengsel en de geraspte Emmental apart. {{Navigatie recepten}} [[Categorie:Pastarecept|{{SUBPAGENAME}}]] [[Categorie:Rijstrecept|{{SUBPAGENAME}}]] {{Sub}} ofxc4657pfaxd0p17vm2t9fvqhpnzkr 0 2779 427146 343930 2026-05-16T09:36:18Z Erik Baas 2193 lf 427146 wikitext text/x-wiki {{Index LaTeX}} Wiskundige omgevingen kunnen we indelen in twee soorten: *inline wiskunde modus *geavanceerdere omgevingen De inline wiskunde is bedoeld om een wiskundig symbool ergens midden in een zin te gebruiken. Als je met een vergelijking zit of dergelijk grote formules, mag je nooit inline wiskunde gebruiken. Bij het verder behandelen van de tekst verwachten we dat het amsMath package geladen is. Dit doe je door <syntaxhighlight lang="LaTeX">\usepackage{amsmath}</syntaxhighlight> in je hoofding. ==Inline Wiskunde== Wiskundige symbolen zijn vrij eenvoudig in LaTeX. Om een wiskundige formule in te plakken zijn er verscheidene mogelijkheden. Zo kan men in de loop van de tekst snel een wiskundige formule inplakken door gebruik te maken van het $-teken of \(...\). Een andere optie is een math environment te maken. Een voorbeeld: <syntaxhighlight lang="LaTeX"> De hoek $\alpha$ wordt berekend door middel van \( \beta \) en \begin{math} \gamma \end{math} </syntaxhighlight> Dit geeft het resultaat : de hoek <math>\alpha</math> wordt berekend door middel van <math> \beta </math> en <math> \gamma </math> ==geavanceerdere omgevingen== Voor iets langere maar nog steeds eenvoudige formules kan met een <code>equation</code> omgeving gebruiken. Let er op dat een <code>equation</code> omgeving genummerd is. <syntaxhighlight lang="LaTeX"> \begin{equation} statement \end{equation} </syntaxhighlight> Indien het niet genummerd moet zijn kan men een van de volgende omgevingen gebruiken: <syntaxhighlight lang="LaTeX"> \begin{displaymath} statement \end{displaymath} </syntaxhighlight> <syntaxhighlight lang="LaTeX"> \begin{equation*} statement \end{equation*} </syntaxhighlight> <syntaxhighlight lang="LaTeX"> \[ statement \] </syntaxhighlight> of <syntaxhighlight lang="LaTeX"> $$ statement $$ </syntaxhighlight> Aangezien alle vier omgevingen dezelfde code geven is het dus aan de gebruiker om te kiezen. Als je nog twijfelt of de vergelijking een nummer moet krijgen zou ik aanraden de <code>equation*</code> omgeving te gebruiken omdat die eenvoudig om te zetten is naar een genummerde vergelijking. Als je wat ingewikkelder formules moet typen of een rij van formules, kun je de <code>align</code> omgeving gebruiken. Vroeger werd ook de <code>eqnarray</code> omgeving gebruikt maar deze wordt niet meer ondersteund. Een voorbeeld van de <code>align</code> omgeving is hieronder gegeven: <syntaxhighlight lang="LaTeX"> \begin{align} 5x + 6 &= y \\ x &= \frac{y - 6}{5} \end{align} </syntaxhighlight> [[Afbeelding:Latex voorbeeld wiskunde align.png|180px]] Ook als je hier geen nummering wilt kun je de <code>align*</code> omgeving gebruiken. {{Sub}} jklmfof4vpueihohyq45hy0vxekj4gn 0 2797 426798 410633 2026-05-16T07:19:52Z Erik Baas 2193 lf 426798 wikitext text/x-wiki {{Infobox recept |Naam=Frikandelbroodjes |Afbeelding=[[Bestand:Loempidel, Winschoten (2019) 02.jpg|300px]] |Categorie=Snack |Porties=10 broodjes |Tijd=30 minuten voorbereiding.<br>20 á 25 minuten in de oven. |Stippen=2 }} [[Kookboek/Snacks|Snacks]] | [[Kookboek/Recepten|Receptenindex]] Een frikandelbroodje bestaat uit een gefrituurde frikandel opgerold in bladerdeeg. ==Ingrediënten== *5 plakjes [[Kookboek/Bladerdeeg|bladerdeeg]] *5 [[Kookboek/Frikandellen|frikandellen]] (uit de diepvries) *Een beetje [[Kookboek/Curry|curry]] (ookwel curryketchup genoemd) *1 of 2 [[Kookboek/Ei|eieren]] ==Bereidingswijze== #Verwarm de oven voor op 200°C. Ga ondertussen verder met het recept. #Snijd de frikandellen doormidden. Je moet ze eerst te ontdooien, dit geldt ook voor het bladerdeeg. #Rol iedere halve frikandel op in een half plakje bladerdeeg. Doe de curry er tussen. #Scheid de eieren. Doe het eigeel van de eieren in een mok of schaaltje en kluts het. #Gebruik een bakkwastje om het eigeel op de broodjes te smeren. Dit geeft later een mooie kleur. #Doe de broodjes 20 á 25 min. in de voorverwarmde oven. De broodjes zijn daarna klaar. ==Opmerkingen, tips, variaties== *Als je grote broodjes wil, hoef je de frikandellen en het bladerdeeg ook niet snijden. *Gebruik een scherp mes om de frikandellen door te snijden, aangezien dat nogal lastig gaat. *De frikandellen even laten ontdooien (niet langer dan vijf minuten) wil ook helpen. *Eventueel kun je de curry weglaten, en bijvoorbeeld vervangen door iets anders. *Ketchup erbij is ook lekker. {{Sub}} {{Navigatie recepten}} [[Categorie:Snack|Frikandelbroodjes]] lzg81n21yxj8fihy3qryifd0wejcxce 0 2799 426825 394787 2026-05-16T07:24:15Z Erik Baas 2193 lf 426825 wikitext text/x-wiki ==Snacks== Een snack is een hartig hapje of tussendoortje. In Nederland gaat het vaak om bepaalde gefrituurde gerechten, zoals [[Kookboek/Friet|patat frites]], [[Kookboek/Kroketten en bitterballen|kroket]] en loempia. Meer voorbeelden op de {{Wp|Snack|Wikipedia-pagina Snack}} en op afbeeldingen in de Commons-categorie [[c:Category:Snack food|Snack food]]. Op deze pagina zullen recepten voor '''snacks''' te vinden zijn. De recepten tot nu toe: <DynamicPageList> category=Snack mode=unordered order=ascending suppresserrors = true ordermethod = sortkey </DynamicPageList> {{Navigatie recepten}} [[Categorie:Snack| Snacks]] {{Sub}} gf8ds6b0waiyycq7p6tnysjnk58rt8n 426828 426825 2026-05-16T07:27:07Z Erik Baas 2193 lf 426828 wikitext text/x-wiki ==Snacks== Een snack is een hartig hapje of tussendoortje. In Nederland gaat het vaak om bepaalde gefrituurde gerechten, zoals [[Kookboek/Friet|patat frites]], [[Kookboek/Kroketten en bitterballen|kroket]] en loempia. Meer voorbeelden op de {{Wp|Snack|Wikipedia-pagina Snack}} en op afbeeldingen in de Commons-categorie [[c:Category:Snack food|Snack food]]. Op deze pagina zullen recepten voor '''snacks''' te vinden zijn. De recepten tot nu toe: {{kolommen automa <DynamicPageList> category=Snack mode=unordered order=ascending suppresserrors = true ordermethod = sortkey </DynamicPageList> {{Navigatie recepten}} [[Categorie:Snack| Snacks]] {{Sub}} okii9yqgp9atezsp3xk33dxr9kbtnmf 426829 426828 2026-05-16T07:28:42Z Erik Baas 2193 lf 426829 wikitext text/x-wiki ==Snacks== Een snack is een hartig hapje of tussendoortje. In Nederland gaat het vaak om bepaalde gefrituurde gerechten, zoals [[Kookboek/Friet|patat frites]], [[Kookboek/Kroketten en bitterballen|kroket]] en loempia. Meer voorbeelden op de {{Wp|Snack|Wikipedia-pagina Snack}} en op afbeeldingen in de Commons-categorie [[c:Category:Snack food|Snack food]]. ==Recepten== {{Kolommen automatisch |inhoud= <DynamicPageList> category=Snack mode=unordered order=ascending suppresserrors = true ordermethod = sortkey </DynamicPageList> }} {{Navigatie recepten}} {{Sub}} [[Categorie:Snack| Snacks]] 7uq9lxio8l0c4zjnj5sob45xfxq2zbu 0 2853 426796 403597 2026-05-16T07:19:52Z Erik Baas 2193 lf 426796 wikitext text/x-wiki {{Infobox recept |Naam=Chili con carne |Afbeelding=[[Afbeelding:Bowl of chili.jpg|300px|Chili con carne]] |Categorie=Vleesrecept |Porties=4 |Energie= |Tijd= |Stippen=3 }} [[Kookboek/Vleesgerecht|Vleesgerecht]] | [[Kookboek/Recepten|Receptenindex]] '''Chili con carne''' is een pittig gerecht met onder andere [[Kookboek/Bruine bonen|bruine bonen]], [[Kookboek/Groenten|groenten]], gehakt en chilipoeder of chilipeper, waaraan het gerecht zijn naam te danken heeft. Er kan bijvoorbeeld [[Kookboek/Rijst|rijst]] of [[Kookboek/Aardappelpuree|aardappelpuree]] bij worden gegeten. Het komt oorspronkelijk uit het zuiden van de VS. ==Ingrediënten== [[Afbeelding:Chili ingredients.jpg|thumb|300px|Ingrediënten]] *2 eetlepels [[Kookboek/Olie|olie]] *1 [[Kookboek/Ui|ui]] *2-3 verse rode, gele of groene {{Kb|p=paprika|paprika's}} *1 verse {{Kb|p=Tomaat|tomaat}} *8 cm [[Kookboek/Prei|prei]], wit en groen *1 teentje [[Kookboek/Knoflook|knoflook]] *1 groot blik {{Kb|bruine bonen}} of 2 halve blikken [[Kookboek/Kidneybonen|kidneybonen]] *250 gram {{Kb|gehakt}} *1 {{Kb|tomaat}} uit blik met een beetje sap *2 eetlepels [[Kookboek/Tomaat|tomatenpulp]] ===Kruiden en smaakstoffen=== *1 theelepel {{Kb|paprikapoeder}} *Wat [[Kookboek/Zout|zout]] en [[Kookboek/Peper|peper]] *2 eetlepels {{Kb|tabascosaus}} (of 1 {{Kb|p=chilipeper|spaanse peper}} of 1 eetlepel {{Kb|chilipoeder}} - de hoeveelheid is afhankelijk van uw smaak, een theelepel is vaak al genoeg) ==Overige benodigdheden== *[[Kookboek/Snijplank|snijplank]] *[[Kookboek/Mes|mes]] *[[Kookboek/Vork|vork]] *[[Kookboek/Lepel|lepel]] *[[Kookboek/Koekenpan|koekenpan]] *Hoge [[kookboek/Potten en pannen|kookpan]] *[[Kookboek/Spatel|spatel]] *[[Kookboek/Bolzeef|bolzeef]] *[[Kookboek/Dekschaal|dekschaal]]. ==Bereidingswijze== #Snij de ui, paprika, tomaat en prei in kleine stukjes en de knoflook fijn, #Spoel de bonen schoon met heet water, #Bak de gehakt rul in de koekenpan, voeg de tomaat uit blik toe, #Smoor in de hoge kookpan de gesneden groenten aan, #Haal de pan van het vuur en voeg de kruiden, smaakstoffen, tomatenpulp en tabasco toe, #Voeg het gehakt en bruine bonen toe. #Laat het geheel op een matig vuur verder warm worden. == Varianten == * Voeg 1 uitgelekt blikje {{Kb|maïs}} toe, tegelijk met de tomatenpulp. * Leg op elk opgeschept bord een schijf ananas, of snijd vier schijven ananas aan stukjes en roer die op het laatst door de chili. * Chili sin carne: de vegetarische variant. Het gehakt wordt dan vervangen door blokjes kaas en zilvervliesrijst of volkorenbrood als bijgerecht. == Externe links == * [https://www.mijnrecepten.nl/hoofdgerecht/chili-con-carne/ Chili con carne] {{Navigatie recepten}} {{Commons|Chili con Carne}} {{Sub}} [[Categorie:Peulvruchtrecept|Chili con carne]] [[Categorie:Mexicaanse keuken|Chili con carne]] [[Categorie:Stoofpot|Chili]] 2cn9uvfoiyegu17qh4uza32fr3qhmf2 0 3029 426799 409254 2026-05-16T07:19:53Z Erik Baas 2193 lf 426799 wikitext text/x-wiki {{Infobox recept |Naam=Jam |Afbeelding=[[Afbeelding:Bubbling_Jam.jpg|300px|Kokende jam]] |Categorie=Broodbeleg |Porties=4 potjes á 450 gram |Energie= |Tijd=30-45 minuten |Stippen=2 }} [[Kookboek/Beleg|Belegrecepten]] | [[Kookboek/Recepten|Receptenindex]] Het maken van '''jam''' is bijna gelijk aan het maken van ''[[Kookboek/Confituur|confituur]]'', met dien verstande dat dat jam sneller klaar is. Het verschil met ''confiture'' is dat voor jam begonnen wordt met geprakte vruchten of vruchtensap en er geen inwerktijd is.<br> Ongeopend zijn de potten lang houdbaar, na opening beperkt houdbaar! Onderstaand recept is specifiek voor ''frambozenjam'', maar na wat experimenteren kunnen allerlei andere vruchten gebruikt worden. Ook een combinatie van drie of vier verschillende vruchten door elkaar leidt soms tot verrassend goede resultaten. ==Ingrediënten== *1000g {{Kb|p=suiker|geleisuiker}} *1000g {{Kb|p=Framboos|frambozen}}, (allerlei andere vruchten kunnen ook, zij het met soms iets afwijkende verhouding en/of toevoegingen) *Een scheutje {{Kb|p=citroen|citroensap}} of {{Kb|p=appelpectine|appelpectine}}. ==Klaarzetten== *4 steriele jampotten met blikken draaideksel. Steriel maken: zie [[Kookboek/Inmaken|Inmaken]].<br> *Een zeer effectieve en snelle methode is een scheut 96% zuivere [[Kookboek/Alcohol|alcohol]] in de potten doen, deksel sluiten, even schudden en dan de geopende potten en deksels (apart) omgekeerd op een schone theedoek zetten kort voor het vullen.&nbsp;<ref>Maar hoe kom je aan zuivere alcohol en hoe zorg je ervoor dat de jam niet naar alcohol gaaat ruiken of smaken?</ref> *Grote schenklepel *Etiketten *Ovenwanten of pannenlappen. ==Bereidingswijze== Doe de gewassen, uitgelekte en ontsteelde frambozen in een grote pan, stamp of prak ze goed fijn en strooi daar overheen de geleisuiker. Pan mag maar voor éénderde gevuld zijn! Doe dan het citroensap of de de appelpectine erbij, roer door en breng het geheel langzaam onder af en toe roeren (met een houten pollepel) aan de kook. Alles 4 minuten stevig door laten koken, opletten dat het niet overkookt: de substantie schuimt erg! Direct daarna de jampotten tot de rand vullen (zo vol mogelijk, hoe minder lucht (zuurstof) er in kan hoe beter), potten direct afsluiten met het deksel, ondersteboven op een theedoek zetten en laten afkoelen. Op de etiketten soort en datum noteren en te zijner tijd erop plakken. Potten kunnen in een koele kast of kelder heel lang bewaard blijven. Heel belangrijk voor de houdbaarheid is het zuiver en steriel werken. Aangebroken potten kunnen het beste in de koelkast bewaard worden. ==Gelei== Mocht een jam eens te dun zijn uitgevallen naar uw zin, is deze nog altijd prima bruikbaar als [[Kookboek/Gelei|gelei]] in bijvoorbeeld [[Kookboek/Yoghurt|yoghurt]] of over [[Kookboek/Pudding|pudding]] of [[Kookboek/IJs|ijs]]. ==Saus== Voor het maken van een dikke vruchtensaus kunt u eerst [[Kookboek/Vruchtensap|vruchtensap]] maken van vers fruit of een een kant-en-klare vruchtensap gebruiken. De verhouding ligt dan, afhankelijk van de gebruikte soort vruchten van 0,7 tot 0,9 liter per 1000g geleisuiker. Het toevoegen van een scheutje citroensap bevordert het binden van de saus. == Recepten met jam == <DynamicPageList> category= KB-jam mode=unordered order=ascending suppresserrors = true ordermethod = sortkey </DynamicPageList> == Noten == {{References}} {{Sub}} {{Navigatie recepten}} [[Categorie:Zoet broodbeleg|Jam]] [[Categorie:Kookboek/Conserveren|Jam maken]] [[Categorie:Fruitrecept|Jam]] ho8ty2i9vdybfs3tc6w4mdvisxukf2n 0 3051 426831 398117 2026-05-16T07:47:13Z Erik Baas 2193 lf 426831 wikitext text/x-wiki {{Infobox recept |Afbeelding=[[Bestand:Poached Pears in bowl.jpg|300px]] |Naam=Stoofperen |Categorie=Groentenrecept |Porties=4 |Energie= |Tijd=Voorbereiding: ± 20 min.<br>Bereiding: ± 2 uur |Stippen=2 }} [[Kookboek/Nederlandse keuken|Nederlandse keuken]] | [[Kookboek/Recepten|Receptenindex]] Stoofperen zijn vrij zoet van smaak en de textuur is zacht.<br> Stoofperen worden als bijgerecht gebruikt bij onder andere wild, maar ook wel als voor- of nagerecht. ==Ingrediënten== *8 [[Kookboek/Stoofperen (ingrediënt)|stoofperen]] (bijvoorbeeld {{Wp|Gieser_Wildeman|Gieser Wildeman}}, St. Remy of Brederodes) *1 fles [[Kookboek/Rode wijn|rode wijn]] *1 eetlepel [[Kookboek/Suiker|suiker]] *1 {{Kb|p=kaneel|kaneelpijpje}} of kaneelpoeder ==Bereidingswijze== #Schil de peren, maar laat het steeltje zitten (extra smaak komt uit het steeltje) als je ze heel wilt laten. ## Als bijgerecht: Snijd ze in partjes en haal het klokhuis er uit. Kook ze, al dan niet met wat rode wijn of bessensap, op een laag vuur met het kaneelpijpje, zo'n twee uur. Men strooit er vaak wat suiker en kaneel over. ## Als voorgerecht of nagerecht: Laat de peren heel, snijd ook het klokhuis er niet uit. Kook de peren op een laag vuur met de wijn, suiker, het kaneelpijpje (of poeder) en water. De peren moeten net onder water zijn. In ca 2 uur de peren gaar koken. Af en toe controleren of de peren niet droogkoken en zonodig water toevoegen. Stoofperen kunnen koud of warm worden gegeten. ==Opmerkingen, tips en variaties== *Zonder toevoeging zijn de peertjes op hun lekkerst. *De peren moeten lang en zacht koken (minstens 2 uur), pas dan zullen de peren helemaal doortrokken zijn van de smaak van de wijn. *Gebruik een goedkope port, dan kan de suiker achterwege blijven. *In plaats van kaneel kan ook een dun citroenschilletje gebruikt worden. *Voor extra smaak drie {{Kb|p=kruidnagel|kruidnagels}} mee koken *Gebruik [[Kookboek/Bessensap|bessensap]] ipv wijn. *Gebruik ipv wijn, water met "perensuiker" toegevoegd, zodat de peertjes rood zijn. Perensuiker is een redelijk ouderwets product maar het is hier en daar nog wel vinden. *Gebruik champagne ipv. wijn. * Vervang de suiker en kaneel door poedersuiker. * Vervang de suiker door honing * Voeg eventueel wat bruine suiker naar smaak toe. * Evt. met wat aardappelzetmeel het sap verdikken. * Zeef het kookvocht en vries het in. Gebruik dit de volgende keer weer als basis voor stoofperen. * Stoofperen als dessert: dien op met slagroom en/of roomijs. ==Wecken== Stoofpeertjes zijn heel goed en ook lange tijd te bewaren in goed gesloten weckpotten (zie: [[Kookboek/Inmaken]]). ==Waarschuwingen== *In de koelkast slechts enkele dagen houdbaar. == Externe links == * [https://www.mijnrecepten.nl/nagerecht/stoofpeertjes/ Stoofpeertjes] {{Navigatie recepten}} [[Categorie:Fruitrecept|Stoofperen]] [[Categorie:Bijgerecht|Stoofperen]] [[Categorie:Dessert|Stoofperen]] [[Categorie:KB-stoofperen|Stoofperen]] {{Sub}} fn0cfhi8zqjr1rq95nrxn7bkqcuuqfd 0 3093 426801 397126 2026-05-16T07:19:54Z Erik Baas 2193 lf 426801 wikitext text/x-wiki {{Infobox recept | |Naam=Garnaalkroketten |Afbeelding=[[Bestand:GarnaalKrokette1.JPG|300px]] |Categorie=Garnaalrecept |Porties= 24 kroketten |Energie= |Tijd=± 30 minuten voorbereiding.nacht in koelkast,± 30 minuten kroketten rollen |Stippen=3 }} == Ingrediënten == * 1 kg gepelde {{Kb|p=garnaal|garnalen}} * 500 g {{Kb|boter}} * 600 g {{Kb|bloem}} * 8 {{Kb|p=Ei|eieren}} * 1l [[Kookboek/Visfond|visfond]] * 6 dl {{Kb|room}} * een [[Kookboek/Citroen|citroen]] * [[Kookboek/Peterselie|peterselie]] * {{Kb|paneermeel}} ==Bereidingswijze== # smelt boter en zeef de bloem door de boter # voeg de visfond (of ander vocht zoals witte wijn) toe # haal alles van het vuur (zorg ervoor dat de bloem gaar is) # voeg de room toe en het sap van de citroen # kruiden naar smaak met peper, zout en nootmuskaat # voeg 3 eieren toe # meng alles goed # voeg als laatste de garnalen toen en meng deze voorzichtig onder het beslag zonder de garnalen te beschadigen # smeer alles 2-3 cm dik uit op een plateau # laat dit een nacht in de koelkast rusten # rol hiervan kroketten met geklutste eieren en het paneermeel # bakken op hoge temperatuur {{Navigatie recepten}} [[Categorie:Garnaalrecept|Garnaalkroket]] [[Categorie:Snack|Garnaalkroket]] {{Sub}} mlgzpvf3a2zhmu5u6el33bdcjzgx6e4 0 3195 427151 378166 2026-05-16T09:36:26Z Erik Baas 2193 lf 427151 wikitext text/x-wiki {{Index LaTeX}} Normale tekst in LaTeX kan gewoon geschreven worden als tekst. Hieronder staan enkele opmaakregels. In een TeX-WISYWIG-editor zoals bijvoorbeeld meegeleverd met MiKTeX zijn er knoppen om tekst vet te zetten, of cursief en om afbeeldingen toe te voegen. ==Fonts== === Vet en cursief === In LaTeX kan men op twee manieren tekst in een vet lettertype zetten: # Met het commando ''\bf''. De tekst komt dan met het commando in accolades. # Met het commando ''\textbf'', waarbij alleen de tekst tussen accolades komt. Bijvoorbeeld: <syntaxhighlight lang=latex> Normale tekst. {\bf Vette tekst.} Normale tekst. Normale tekst. \textbf{Vette tekst.} Normale tekst. </syntaxhighlight> Dit geeft beide als resultaat: Normale tekst. '''Vette tekst.''' Normale tekst. Cursieve tekst kan men bereiken door ''\bf'' en ''\textbf'' te vervangen door respectievelijk ''\it'' en ''\textit''. Met het commando ''\emph{}'' geeft men aan dat de tekst tussen de accolades benadrukt dient te worden. Meestal gebeurt dit ook door de tekst cursief te zetten. Het is aan te raden zo veel mogelijk dit commando te gebruiken. Cursieve tekst is volgens typografen veel netter dan vet om een woord te benadrukken in lopende tekst. Het ''\emph{}'' commando zal zich namelijk aanpassen aan de omgeving: als de omgeving al cursief is, zal het ''\emph{}'' commando de tekst terug rechtop zetten. {{LaTeX}} kent ook nog een speciaal soort "cursief": ''slanted''. Dat wil zeggen: de letters lichtjes doen hellen zonder een cursief lettertype te gebruiken. Je krijgt dergelijke opmaak met ''\textsl{tekst}''. === Tekstpositie=== Tekst centreren gebeurt met de ''center'' omgeving: <syntaxhighlight lang=latex> \begin{center} Tekst die gecentreerd moet zijn. \end{center} </syntaxhighlight> ===Tekstgrootte=== Hoewel de algemene tekstgrootte vooraf bepaald wordt (meestal 10, 11 of 12 pt), kan een stuk tekst een andere lettergrootte krijgen. Van groot naar klein: \Huge \huge \LARGE \Large \large \normalsize \small \footnotesize \scriptsize \tiny. De normale grootte is ''normalsize''. De codes worden gebruikt als volgt: <syntaxhighlight lang=latex> \small{kleine lettertjes} </syntaxhighlight> wordt <span style="font-size: small;">kleine lettertjes</span>. Om grotere stukken tekst van tekstgrootte te veranderen, kan ook het volgende gebruikt worden: <syntaxhighlight lang=latex> \large Belangrijk, \Large Erg belangrijk, \normalsize minder belangrijk </syntaxhighlight> wordt <span style="font-size: large;">Belangrijk,<span style="font-size: large;">Erg belangrijk,</span> minder belangrijk.</span> ===Klein kapitaal (small caps) en typewriter-lettertype=== De commando's hiervoor zijn ''\textsc{tekst}'' en ''\texttt{tekst}''. Als je echter (programma)code wilt tonen in een typmachine-lettertype, gebruik je beter een verbatim-omgeving. ===Kleuren=== In LaTeX kun je kleuren gebruiken en je eigen kleuren definiëren aan de hand van ''RGB''-waarden. Als je tekst in een bepaalde kleur wilt zetten, doe je dat als volgt: <syntaxhighlight lang=latex> {\color{blue} Deze tekst staat in het blauw } </syntaxhighlight> LaTeX is hoofdlettergevoelig. Voor de kleur BrickRed typ je dus <syntaxhighlight lang=latex> \color{BrickRed} </syntaxhighlight> Om deze commando's te gebruiken moet je wel het pakket <code>color</code> laden. <syntaxhighlight lang="latex">\usepackage[usenames,dvipsnames]{color}</syntaxhighlight> Standaard heb je dan de volgende kleuren ter beschikking: <table border="0" cellspacing="0" cellpadding="2"> <tr> <td align="left" valign="middle"> <span style="color: #fbb982;">Apricot</span></td> <td align="left" valign="middle"> <span style="color: #00b5be;">Aquamarine</span></td> <td align="left" valign="middle"> <span style="color: #c04f17;">Bittersweet</span></td> <td align="left" valign="middle"> <span style="color: #221e1f;">Black</span></td> </tr> <tr> <td align="left" valign="middle"> <span style="color: #2d2f92;">Blue</span></td> <td align="left" valign="middle"> <span style="color: #00b3b8;">BlueGreen</span></td> <td align="left" valign="middle"> <span style="color: #473992;">BlueViolet</span></td> <td align="left" valign="middle"> <span style="color: #b6321c;">BrickRed</span></td> </tr> <tr> <td align="left" valign="middle"> <span style="color: #792500;">Brown</span></td> <td align="left" valign="middle"> <span style="color: #f7921d;">BurntOrange</span></td> <td align="left" valign="middle"> <span style="color: #74729a;">CadetBlue</span></td> <td align="left" valign="middle"> <span style="color: #f282b4;">CarnationPink</span></td> </tr> <tr> <td align="left" valign="middle"> <span style="color: #00a2e3;">Cerulean</span></td> <td align="left" valign="middle"> <span style="color: #41b0e4;">Corn&#64258;owerBlue</span></td> <td align="left" valign="middle"> <span style="color: #00aeef;">Cyan</span></td> <td align="left" valign="middle"> <span style="color: #fdbc42;">Dandelion</span></td> </tr> <tr> <td align="left" valign="middle"> <span style="color: #a4538a;">DarkOrchid</span></td> <td align="left" valign="middle"> <span style="color: #00a99d;">Emerald</span></td> <td align="left" valign="middle"> <span style="color: #009b55;">ForestGreen</span></td> <td align="left" valign="middle"> <span style="color: #8c368c;">Fuchsia</span></td> </tr> <tr> <td align="left" valign="middle"> <span style="color: #ffdf42;">Goldenrod</span></td> <td align="left" valign="middle"> <span style="color: #949698;">Gray</span></td> <td align="left" valign="middle"> <span style="color: #00a64f;">Green</span></td> <td align="left" valign="middle"> <span style="color: #dfe674;">GreenYellow</span></td> </tr> <tr> <td align="left" valign="middle"> <span style="color: #00a99a;">JungleGreen</span></td> <td align="left" valign="middle"> <span style="color: #f49ec4;">Lavender</span></td> <td align="left" valign="middle"> <span style="color: #8dc73e;">LimeGreen</span></td> <td align="left" valign="middle"> <span style="color: #ec008c;">Magenta</span></td> </tr> <tr> <td align="left" valign="middle"> <span style="color: #a9341f;">Mahogany</span></td> <td align="left" valign="middle"> <span style="color: #af3235;">Maroon</span></td> <td align="left" valign="middle"> <span style="color: #f89e7b;">Melon</span></td> <td align="left" valign="middle"> <span style="color: #006795;">MidnightBlue</span></td> </tr> <tr> <td align="left" valign="middle"> <span style="color: #a93c93;">Mulberry</span></td> <td align="left" valign="middle"> <span style="color: #006eb8;">NavyBlue</span></td> <td align="left" valign="middle"> <span style="color: #3c8031;">OliveGreen</span></td> <td align="left" valign="middle"> <span style="color: #f58137;">Orange</span></td> </tr> <tr> <td align="left" valign="middle"> <span style="color: #ed135a;">OrangeRed</span></td> <td align="left" valign="middle"> <span style="color: #af72b0;">Orchid</span></td> <td align="left" valign="middle"> <span style="color: #f7965a;">Peach</span></td> <td align="left" valign="middle"> <span style="color: #7977b8;">Periwinkle</span></td> </tr> <tr> <td align="left" valign="middle"> <span style="color: #008b72;">PineGreen</span></td> <td align="left" valign="middle"> <span style="color: #92268f;">Plum</span></td> <td align="left" valign="middle"> <span style="color: #00b0f0;">ProcessBlue</span></td> <td align="left" valign="middle"> <span style="color: #99479b;">Purple</span></td> </tr> <tr> <td align="left" valign="middle"> <span style="color: #974006;">RawSienna</span></td> <td align="left" valign="middle"> <span style="color: #ed1b23;">Red</span></td> <td align="left" valign="middle"> <span style="color: #f26035;">RedOrange</span></td> <td align="left" valign="middle"> <span style="color: #a1246b;">RedViolet</span></td> </tr> <tr> <td align="left" valign="middle"> <span style="color: #ef559f;">Rhodamine</span></td> <td align="left" valign="middle"> <span style="color: #0071bc;">RoyalBlue</span></td> <td align="left" valign="middle"> <span style="color: #613f99;">RoyalPurple</span></td> <td align="left" valign="middle"> <span style="color: #ed017d;">RubineRed</span></td> </tr> <tr> <td align="left" valign="middle"> <span style="color: #f69289;">Salmon</span></td> <td align="left" valign="middle"> <span style="color: #3fbc9d;">SeaGreen</span></td> <td align="left" valign="middle"> <span style="color: #671800;">Sepia</span></td> <td align="left" valign="middle"> <span style="color: #46c5dd;">SkyBlue</span></td> </tr> <tr> <td align="left" valign="middle"> <span style="color: #c6dc67;">SpringGreen</span></td> <td align="left" valign="middle"> <span style="color: #da9d76;">Tan</span></td> <td align="left" valign="middle"> <span style="color: #00aeb3;">TealBlue</span></td> <td align="left" valign="middle"> <span style="color: #d883b7;">Thistle</span></td> </tr> <tr> <td align="left" valign="middle"> <span style="color: #00b4ce;">Turquoise</span></td> <td align="left" valign="middle"> <span style="color: #58429b;">Violet</span></td> <td align="left" valign="middle"> <span style="color: #ef58a0;">VioletRed</span></td> <td></td> </tr> <tr> <td align="left" valign="middle"> <span style="color: #ee2967;">WildStrawberry</span></td> <td align="left" valign="middle"> <span style="color: #fff200;">Yellow</span></td> <td align="left" valign="middle"> <span style="color: #98cc70;">YellowGreen</span></td> <td align="left" valign="middle"> <span style="color: #faa21a;">YellowOrange</span></td> </tr> </table> Om zelf een kleur te definiëren kun je de volgende codes gebruiken: {| {{Wikitable}} |- ! Model ! omschrijving ! Kleur specificatie ! Voorbeeld |- |<code>gray</code> || Grijstinten || één getal tussen 0 (zwart) en 1 (wit) || <code>\definecolor{licht-grijs}{gray}{0.95}</code> |- |<code>rgb</code> || Rood, Groen, Blauw || drie getallen in de vorm ''rood,groen,blauw'', het getal moet telkens een getal tussen 0 en 1 zijn || <code>\definecolor{oranje}{rgb}{1,0.5,0}</code> |- |<code>RGB</code> || Rood, Groen, Blauw || drie getallen in de vorm ''rood,groen,blauw'', het getal moet telkens een geheel getal tussen 0 en 255 zijn || <code>\definecolor{oranje}{RGB}{255,128,0}</code> |- |<code>cmyk</code> || Cyaan, Magenta, Geel, Zwart || vier getallen tussen 0 en 1 in de vorm ''cyaan,magenta,geel,zwart'' || <code>\definecolor{orange}{cmyk}{0,0.5,1,0}</code> |} Waarbij je de getallen aanpast om een gewenste kleur te bekomen en je je kleur ook een duidelijke naam geeft. Let er op dat de ''rgb'' waarden tussen 0 en 1 liggen. Na het gebruik van zo'n definitie als hierboven kun je het commando <code>\color{oranje}</code> gebruiken. === Accenten en andere diakritische tekens=== Het is in LaTeX vaak goed om je accenten niet meteen in de tekst te typen (door gebruik te maken van je toetsenbord). Omdat er zoveel tekstencoderingen in omloop zijn zoals {{Wp|ANSI-tekenset|ANSI}} en {{Wp|UTF8|UTF8}} die niet compatibel zijn, is het beter geen speciale tekens te typen. Anders zou het wel eens kunnen gebeuren dat iemand anders al je accentjes ziet verdwijnen of in rare tekens ziet veranderen. Het is beter om accenten aan te geven met LaTeX-code. Het trema of de umlaut kan je zetten met de code <code>\"</code>, dit typ je voor de letter waar je een trema op wilt. Voor een 'i' is het aan te raden om de punt uit te schakelen, zoals in <code>intu\"\i tief</code> (met spatie!). Voor een accent aigu gebruik je <code>\'</code> voor de letter (een enkel aanhalingsteken). En voor het accent grave gebruik je <code>\`</code> (op de toets samen met het £-teken bij een azerty-toetsenbord, links naast de '1' op een qwerty-toetsenbord). {| class=wikitable |- !code !resultaat |- |<code>\"e</code> (dubbel aanhalingsteken) |ë |- |<code>\'e</code> (enkel aanhalingsteken) |é |- |<code>\`e</code> (backtick) |è |} Er zijn meer diakritische tekens, bijvoorbeeld voor Hongaarse of Deense tekst. ==Genummerde opmaak== Hieronder zal een aantal manieren volgen om tekst op een soort sequentiële manier (opsommingen, lijsten, nummering,...) op te maken. Als je iets aan de nummerstijl van om het even welke opmaak wilt veranderen, kijk je best eens naar het stukje over [[#Counters|counters]]. ===Kopjes=== Kopjes worden behandeld op de pagina over [[LaTeX/Een basisdocument maken#Structuur van je document|structuur in je document]]. === Lijstjes === In L^AT_EX maakt men opsommingen middels de 'environments' ''enumeration'', ''itemize'' en ''description''. Enumeration is een genummerde opsomming, terwijl itemize alleen 'bullets' gebruikt en bij description moet je je eigen tekens geven. De verschillende punten worden gemarkeerd middels ''\item''. ====Enumerate==== {| |- |<syntaxhighlight lang="latex"> \begin{enumerate} \item Punt 1 \item Punt 2 \item Punt 3 \end{enumerate} </syntaxhighlight> |[[Afbeelding:Latex voorbeeld nummering enumerate.png|70px]] |} ====Itemize==== {| |<syntaxhighlight lang="latex"> \begin{itemize} \item Punt 1 \item Punt 2 \item Punt 3 \end{itemize} </syntaxhighlight> |[[Afbeelding:Latex voorbeeld nummering itemize.png|70px]] |} ====Description==== {| |<syntaxhighlight lang="latex"> \begin{description} \item[A] omschrijving A \item[B] omschrijving B \item[C] omschrijving C \end{description} </syntaxhighlight> |[[Afbeelding:Latex voorbeeld nummering description.png|150px]] |} ====Lijstjes in lijstjes==== Het is natuurlijk mogelijk een lijstje in een lijstje te zetten. De nummering van de <code>enumerate</code> lijst wordt zelfs automatisch aangepast. {| |<syntaxhighlight lang="latex"> \begin{enumerate} \item item 1 \item item 2 \begin{enumerate} \item subitem 1 \item subitem 2 \end{enumerate} \item item 3 \end{enumerate} </syntaxhighlight> |[[Afbeelding:Latex voorbeeld nummering subitems.png|150px]] |} ===Voetnoten=== Een voetnoot maken in LaTeX is heel eenvoudig. Het enige wat je moet doen is het commando <code>\footnote</code> in je tekst plaatsen. We geven een voorbeeld: <syntaxhighlight lang="latex">Dit is hier een stukje tekst met een kleine voetnoot\footnote{Een voetnoot geeft wat extra uitleg die het vlug lezen van een tekst zou bemoeilijken} in.</syntaxhighlight> Kijk zelf eens welke output een voetnoot geeft. ===Counters=== Alles wat automatisch genummerd wordt maakt gebruik van counters. Van deze counters kun je altijd zowel de opmaak als de huidige waarde wijzigen. Op die manier kun je ervoor zorgen dat je genummerd lijstje een ander uiterlijk krijgt of dat de nummering van je document een ander document volgt. Om zeker te zijn dat een bepaalde stijl van nummering voor het volledige document gebruikt wordt, kun je de commando's die straks worden uitgelegd best in de hoofding zetten. ====Waarde van counters wijzigen==== Iedere counter heeft zijn eigen naam en je kunt ook zelf counters aanmaken. Dit zal slechts nuttig zijn om zelf pakketten te ontwerpen, want de standaard mogelijkheden met LaTeX zijn heel uitgebreid. Hieronder volgen de namen van enkele veelgebruikte counters: {| class="wikitable" |<code>enumi, enumii, enumiii, enumiv</code> |counter voor de enumerate omgeving |- |<code>section,subsection,...</code> |counters voor de kopjes |- |<code>page</code> |counter voor de pagina |- |<code>equation</code> |counter voor de vergelijkingen |- |<code>footnote</code> |counter voor de voetnoot |} Om de waarde van een counter te wijzigen heb je de twee commando's <syntaxhighlight lang="latex"> \setcounter{counterNaam}{waarde} \addtocounter{counterNaam}{waarde} </syntaxhighlight> Om respectievelijk een bepaalde waarde aan een counter te geven of om de waarde met een bepaald getal te verhogen. De meeste counters beginnen te tellen bij 0. Als je dus <code>\setcounter{section}{5}</code> voor een sectie zet, dan zal de sectie die er op volgt nummer 6 krijgen. ====Weergave van counters wijzigen==== Voor de weergave van een counter moet je een bepaalde opmaak toepassen op de counter in kwestie. De mogelijke opmaken zijn: {|{{Wikitable}} | Commando | Voorbeeld |- | <code>\arabic</code> | 1, 2, 3 ... |- | <code>\alph</code> | a, b, c ... |- | <code>\Alph</code> | A, B, C ... |- | <code>\roman</code> | i, ii, iii, iv, v, vi ... |- | <code>\Roman</code> | I, II, III, IV, V, VI ... |- | <code>\fnsymbol</code> | Gebruikt speciale symbolen voor voetnoten (*, †, etc.) |} Zo zal het commando <code>\alph{section}</code> voor sectie 4 een ''d'' en <code>\roman{section}</code> zal dan een ''iv'' tonen. Natuurlijk is het werken met counters op deze manier niet zo nuttig. De makers van de LaTeX pakketten hebben er echter voor gezorgd dat je heel wat eenvoudiger kunt werken met counters. Als er in jouw document namelijk een <code>\section{waarde}</code> commando staat, dan wordt in de achtergrond dat commando vervangen door <code>\thesection waarde </code> (natuurlijk nog met een hoop font code er rond) waarbij <code>\thesection</code> dan de huidige waarde van de sectie geeft met een bepaalde opmaak. Het enige wat je dus moet doen om de nummers in een andere stijl te krijgen is het commando <code>\thesection</code> herdefiniëren en automatisch zullen alle secties dezelfde stijl hebben van nummering. Het is een conventie dat het gebruikte commando om het nummer te tonen de naam van de counter is met een <code>\the</code> voor. Het moeilijk te controleren of alle auteurs van LaTeX-packages zich aan die conventie houden, maar er mag vanuit worden gegaan dat de meest gebruikte packages dit wel doen. Om een commando te herdefiniëren gebruik je de code <syntaxhighlight lang="latex">\renewcommand{\commandoNaam}{code die moet uitgevoerd worden}</syntaxhighlight> In ons geval willen we dus het commando <code>\thesection</code> herdefiniëren. Als we willen dat de secties door Romeinse nummers worden vervangen, dan kun je dat als volgt doen: <syntaxhighlight lang="latex">\renewcommand{\thesection}{\Roman{section}}</syntaxhighlight> '''Merk op:''' aangezien het commando voor de subsectie gebruik maakt van het commando voor de sectie, zijn alle eerste nummers van de subsecties ook Romeins geworden. Om de subsectie te herdefiniëren kun je dan de code <syntaxhighlight lang="latex">\renewcommand{\thesubsection}{\thesection.\roman{subsection}}</syntaxhighlight> Als je het zoals hierboven doet, dan zul je zien dat het eerste deel van het nummer altijd gelijk is aan je <code>\thesection</code> definitie. {{Sub}} 5mp0va972d4gd9omprk9g1jpaesvmhe 0 3421 426973 425768 2026-05-16T08:27:53Z Erik Baas 2193 lf 426973 wikitext text/x-wiki {{Index Programmeren in ASP.NET}} ASP staat voor '''Active Server Pages''' en is van oorsprong een Microsoft-technologie. '''ASP.NET''' (spreek uit: ASP dot NET) is de opvolger van ASP en onderdeel van het .NET (dot NET) Framework van Microsoft. ASP.NET is een manier om op een webserver-pagina's aan te maken met behulp van programma-code. Interessant hierbij is dat je vaste HTML-code kunt combineren met variabele inhoud die door je programma geproduceerd wordt. Hierdoor kunnen met ASP.NET websites gemaakt worden met een dynamisch karakter. We bedoelen hiermee niet (interactieve) animaties, maar websites die aan de hand van acties van de gebruiker verschillende gegevens weergeven. Met enkele pagina's kun je een website maken, die duizenden mogelijke resultaten kan produceren, afhankelijk van wat de bezoeker vraagt. Bovendien kun je duizenden gebruikers laten gebruik maken van hetzelfde programma, waardoor onbegrensde mogelijkheden ontstaan. ==Toepassingen== Typische toepassingen van ASP.NET zijn: *Verwerken van formuliergegevens (pagina's die door gebruikers ingevuld werden). *Toegang tot databanken via het internet: *E-commerce: gebruikers kunnen producten opzoeken en bestellen *Werknemers kunnen via het internet gegevens invoeren in de bedrijfsdatabank *Opzetten van een discussieforum, waar bezoekers van mening kunnen wisselen *Opzetten van een prikbord, waar bezoekers boodschappen kunnen "opprikken" *Versturen van e-mail. *Beheren van cookies. *Bewaren van data als tussen verschillende pagina's wordt "gehopt". *Dynamisch presenteren van data uit tekstbestanden. *Polls of enquêtes (bezoekers kunnen een keuze maken tussen een aantal meningen) *Aanbieden van informatie in de taal van de bezoeker *Doorzoeken van websites *Aanbieden van webservices. Dit zijn diensten die door andere websites kunnen opgeroepen worden. Je kunt ook webservices van anderen gebruiken op jouw site. ==Geschiedenis== De tabel hieronder geeft een lijst van de verschillende versies van het .NET-framework (en dus van ASP.NET). {| {{Wikitable}} |- ! Datum || Versie || Opmerkingen |- | 16/1/2002 || 1.0 || |- | 24/4/2003 || 1.1 || Verscheen samen met Windows 2003 Server |- | 7/11/2005 || 2.0 || Codenaam Whidbey. Verscheen samen met Visual Studio 2005 en SQL Server 2005 |- | 6/11/2006 || 3.0 || Vooral gebruikt voor Windows Vista, voor ASP.NET zijn er geen nieuwigheden. |- | 19/11/2007 || 3.5 || Verscheen samen met Visual Studio 2008, bevat ook ASP.NET AJAX |- | 12/04/2010 || 4.0 || Verscheen samen met Visual Studio 2010, bevat ook dynamics |} In dit boek wordt versie 2.0 gebruikt. ==Wat moet je al kennen?== *[[HTML]] *Ontwerpen van webpagina's *[[Visual Basic]].NET *Basis van [[SQL]] ==Hoe werkt het?== Zoals een 'gewone' website uit HTML-bestanden bestaat, bestaat een ASP.NET-website (of ASP.NET -applicatie) uit ASP.NET-pagina's. Een ASP.NET-pagina lijkt op HTML, maar bevat daarnaast ook scripts die op de server worden uitgevoerd voordat het resultaat naar de browser gestuurd wordt. Met die scripts kunnen bijvoorbeeld resultaten uit een database worden weergegeven. Als een browser een HTML-bestand opvraagt, wordt de inhoud hiervan onveranderd naar de browser gestuurd. Bij ASP.NET is dat anders, daar gebeurt het volgende: *een browser vraagt een ASP.NET-bestand op; *de webserver roept ASP.NET aan; *ASP.NET leest het ASP.NET-bestand in; *ASP.NET voert de (server-)scripts in het bestand uit; *ASP.NET maakt uiteindelijk een pagina aan die nog alleen uit HTML bestaat. *Het resultaat wordt als standaard HTML naar de browser gestuurd. De gebruiker krijgt dus niet de originele pagina, maar een nieuwe pagina, die op het moment zelf werd gemaakt. Omdat ASP.NET als gewoon HTML-bestand naar de browser wordt gestuurd, maakt het niet uit met welke browser je het bekijkt. Dit betekent ook dat de programma-(script)-code die je schrijft veilig is, ze wordt namelijk niet meegestuurd naar de browser. ==Vergelijking met andere serverscripts== ASP.NET is niet de enige serverscripttaal. Er zijn meerdere scripttalen beschikbaar, afhankelijk van de fabrikant en van het besturingssysteem van de server. Deze tabel toont de meest voorkomende: {| class="wikitable" !&nbsp;!!ASP!!ASP.NET!!PHP!!Coldfusion!!JSP/J2EE!!CGI |- |Naam||Active Server Pages||Active Server Pages||Personal Home Pages/PHP Hypertext Processor||Coldfusion||Java Server Pages/Java 2 Platform, Enterprise Edition||Common Gateway Interface |- |Ontwikkeld door||Microsoft||Microsoft||open source||Allaire, later Adobe||Sun/IBM||NCSA |- |Gebruikte talen||VB JScript||VB.NET, [[Programmeren in C Sharp|C#]], [[Programmeren in C++|C++]], JScript, J# en andere||[[Programmeren in PHP|PHP]]||CFML||[[Programmeren in Java|Java]]||[[Programmeren in C|C]], Perl |- |Standaard besturingssysteem||Windows 95-2008||Windows 2000-2008||Linux||Windows||Unix||Unix |- |Ook beschikbaar op||[[Linux]]||Linux||[[Portaal:Windows|Windows]], Macintosh en Mac OS X|| Windows, Linux en Mac OS X||Windows||? |- |Web Server||IIS of PWS||IIS||Apache, IIS||IIS, ColdFusion Server||Tomcat||Apache |- |Server controls||nee||ja||nee||nee||ja||nee |- |Valideringscontrols||nee||ja||nee||nee||ja||nee |- |Snelheid||laag||hoog||hoog||zeer hoog||hoog||zeer hoog |- |Hardware vereisten||medium||hoog||laag||Laag||?||laag |- |Prijs||gratis, maar vereist Windows||gratis, maar vereist Windows||gratis||Zeer duur||gratis tot duur||duur |- |Open Source||nee||nee||ja||nee||ja en nee||nee |- |Debugging||beperkt||goed||extra aan te kopen||Zeer goed||goed||goed |- |Gemakkelijk te leren (na basistalen)||ja||nee||ja||nee||nee||nee |- |Bestandsextensie||asp||aspx||php, phtml, php5||cfm||jsp||prl, perl, cgi, geen |} ==Wat zijn ASP.NET-bestanden?== ASP.NET-bestanden zijn tekstbestanden die naast tekst ook HTML-codes en specifieke commando's kunnen bevatten. De extensie van het bestand moet aspx zijn. Anders wordt het bestand niet door de ASP.NET-engine verwerkt. ASP.NET-bestanden werken enkel indien op de webserver de ASP.NET-software werd geïnstalleerd. ==Wat heb je nodig?== Om ASP.NET-pagina's te maken heb je nodig: #een programma om pagina's te schrijven #een webserver die ASP.NET ondersteunt, om je pagina's uit te testen Om ASP.NET-pagina's op het internet te plaatsen, heb je een websiteprovider nodig die ASP.NET ondersteunt. ===Waarmee kan ik ASP.NET-pagina's schrijven?=== ASP-pagina's zijn tekstbestanden. Je zou ze dus met Notepad/Kladblok kunnen maken. Er zijn echter grafische programma's die daar handiger voor zijn, bijvoorbeeld Web Matrix (alleen ASP.NET 1.x), Microsoft Visual Web Developer 2008 Express (gratis), Borland C# Builder, Adobe CS Dreamweaver en Expression Web van Microsoft. Binnen Visual Web Developer 2008 kan je kiezen om gebruik te maken van VB scripts of C++. Microsoft heeft ook het gratis Visual Basic 2008 Express (gratis) als aanvulling ter beschikking. ===ASP.NET-webserver=== ASP.NET werkt op een webserver. Standaard is dit de Internet Information Server (IIS) van Microsoft, die werkt op Windows NT 4.0 Server of Windows 2000/2003 Server of Windows 2000/XP Professional. Je kunt ASP.NET niet installeren op Windows 95/98/Me. Opvallend is verder, dat ASP.NET binnen Windows ook als webserver kan werken, waardoor pagina's lokaal op de PC getest kunnen worden, zonder gebruik te maken van IIS. Voorheen kon dat alleen als de pagina's stonden in (lokale schijf, bv C):\inetpub\wwwroot\, maar met ASP3.NET is een willekeurige lokatie mogelijk. ASP3.NET maakt daarvoor een "poort open", bv https://localhost:3042, zodat een pagina in de browser kan worden bekeken via (bv) https://localhost:3042/default.aspx. Vanuit een programma zoals Microsoft Visual Web Developer 2008 Express hoeft men dan alleen op Ctrl-F5 te drukken om dit mogelijk te maken. IIS wordt gratis bijgeleverd bij Windows XP (alleen Professional!), Windows 2000 en Windows 2003. Voor Windows NT is IIS te downloaden als onderdeel van het Windows NT 4.0 Option Pack. Dit is te vinden op de (gratis) Windows NT4.0 Option Pack cd, of is op [https://www.microsoft.com/ntserver/nts/downloads/recommended/NT4OptPk/default.asp] te downloaden. Waar je IIS kunt vinden en hoe je het installeert kun je [[Programmeren in ASP.NET/Server#IIS installeren|hier]] lezen. Hoewel ASP.NET een Microsoft-technologie is, werkt het niet alleen op het Windows-platform. Er zijn ASP.NET-implementaties zoals Open Source Mono Project (www.go-mono.com) en DotGNU Project (www.dotgnu.org), die werken met andere webservers en op andere platforms, zoals Unix en Linux. Hoewel deze implementaties qua opzet hetzelfde zijn, zijn er wel kleine verschillen. ASP.NET van Microsoft maakt namelijk gebruik van componenten die standaard deel uitmaken van Windows. Deze componenten bestaan niet altijd op andere platforms. ==Verschillen met ASP== ASP.NET is niet zomaar een nieuwe versie van ASP. ASP.NET is radicaal anders in aanpak. Zo lijkt het maken van applicaties met ASP.NET veel meer op het maken van bijvoorbeeld Visual Basic- of [[Delphi]]-applicaties. Dit heeft te maken met het feit dat ASP.NET onderdeel is van het .NET Framework, waarin alle soorten applicaties gebruik maken van dezelfde onderliggende infrastructuur en dus ongeveer op dezelfde wijze gemaakt kunnen worden. Met ASP.NET kan je ook in de ene programmeertaal gebruik maken van objecten die geschreven zijn in een andere taal. Er is bij de ontwikkeling van ASP.NET veel aandacht besteed aan het vereenvoudigen van dingen die vaak gedaan worden. Zo is bijvoorbeeld het weergeven van gegevens uit een database kinderspel geworden, de meeste 'code' daarvoor heeft ook veel weg van HTML, waardoor het ook voor HTML-developers betrekkelijk makkelijk te gebruiken is. ASP.NET heeft veel nieuwe elementen: *[[Programmeren in ASP.NET/Webformulieren|Webformulieren]]. Webformulieren maken het mogelijk formulieren te ontwerpen die eigenschappen, methodes, en events bevatten voor alle invoerelementen. Daardoor is het gemakkelijk om eender welk onderdeel te gebruiken in je code. *[[Programmeren in ASP.NET/Web-server-controls|Servercontrols]]. De servercontrols van ASP.NET vormen een belangrijk onderdeel van het nieuwe programmeermodel en komen ongeveer overeen met de HTML-elementen (plus enkele aanvullende besturingselementen). Server-controls worden uitgevoerd op de server, en kunnen als uitvoer HTML geven. In hoofdstuk 5 worden servercontrols besproken. *[[Programmeren in ASP.NET/User-controls|User-controls]]. Je kunt zelf je eigen controls bouwen met ingebouwde functionaliteit. Deze kunnen dan op alle webformulieren gebruikt worden. *[[Programmeren in ASP.NET/Webservices|Webservices]]. Deze bieden ontwikkelaars de mogelijkheid programmatische services via het internet aan andere ontwikkelaars beschikbaar te stellen. *[[Programmeren in ASP.NET/Caching|Caching]]. ASP.NET heeft een krachtige nieuwe caching-engine, waarmee ontwikkelaars de prestaties van hun toepassingen kunnen verbeteren door de belasting van de webservers en databaseservers te verminderen. <!--Zie hoofdstuk 25.3.--> *Verbeteringen in de configuratie. ASP.NET slaat de configuratie-informatie voor webapplicaties op een andere manier op. *Gecompileerde code. Code wordt alleen de eerste keer vertaald vanuit de programmeertaal. Daarna wordt ze in gecompileerde vorm bewaard en telkens opnieuw gebruikt, waardoor veel tijd uitgespaard wordt, en waardoor de prestaties opmerkelijk verbeteren. *Ondersteuning voor meerdere programmeertalen. Naast VB wordt bijvoorbeeld ook [[Programmeren in C Sharp|C#]], [[Programmeren in C++|C++]] en [[Programmeren in JScript|JScript]] ondersteund. Vroeger gebruikte Microsoft nogal eens de onveilige "Frontpage Serverextensies". In ASP 3.5 is het mogelijk om ervoor te kiezen om die uit te zetten. Het grote voordeel daarvan is dat: *men geen ondersteuning nodig heeft voor Frontpage Serverextensies bij de internet provider; *men gewoon bestanden kan kopiëren van de lokale schijf naar de online lokatie bij de internet provider. Voorheen moest dat binnen Frontpage. In plaats daarvan zit alle benodigde code gewoon in de betreffende bestanden. {{Bladeren2 |Boek=Programmeren in ASP.NET |vorige= |huidige=Inleiding |volgende=Benodigdheden }} {{Sub}} 5piyu6lqtrverdmsbe27fzkr15ih2gq 0 3423 426974 425771 2026-05-16T08:28:16Z Erik Baas 2193 lf 426974 wikitext text/x-wiki {{Index Programmeren in ASP.NET}} == Vereisten == ASP.NET is onderdeel van het .NET Framework. Om ASP.NET te gebruiken moet je dat dus (kunnen) installeren. Daarvoor heb je een van de volgende besturingssystemen nodig: *Microsoft Windows NT 4.0 Workstation/Server (Service Pack 6 wordt aangeraden) *Microsoft Windows 2000 Server (Service Pack 2 wordt aangeraden) *Microsoft Windows 2000 Professional (SP2 wordt aangeraden) *Microsoft Windows XP Professional *Microsoft Windows 2003 Server *Microsoft Windows Server 2008 (Met enig prutswerk kan je het ook draaien op Windows XP Home, maar dit wordt door Microsoft niet ondersteund) Verder heb je nodig: *Internet Explorer 5.01 of hoger (5.5 voor Web Matrix) *Internet Information Server (IIS) of Abyss Web Server 2.3 (Native ASP.NET 1.1 en 2.0 support) of hoger ASP.NET heeft natuurlijk een webserver nodig om te kunnen werken. Standaard is dit de Internet Information Server (IIS) die deel uitmaakt van Windows. ASP.NET werkt niet op de Personal Web Server (PWS). Daarom kan je ASP.NET niet gebruiken op Windows 95, 98 of Me. Om te kunnen testen (development server) is 2000 Professional of XP Professional goed genoeg, voor echt gebruik op het Internet (productie-server) is Windows 2000 Server of Windows 2003 Server nodig. *Microsoft Data Access Components 2.6 of hoger indien je Data Access nodig hebt voor je applicaties (https://www.microsoft.com/data/download_270RTM.htm) *SQL Server of MSDE (MicroSoft Database Engine) indien je SQL Server-databanken wil opzetten en gebruiken. Het Microsoft .NET Framework bestaat in twee versies: *Software Development Kit (SDK) (131 MB) *Redistributable (23 MB) Je hebt minimaal de .NET redistributable (23 MB) nodig. In Windows 2003 Server zit dit al ingebouwd. De redistributable alleen is voldoende om pagina's uit te testen, maar je krijgt niet al de extra’s die bij het volledige .NET Framework SDK (130 MB) horen (zoals de documentatie, voorbeelden, en tools). Als je een snelle internetverbinding hebt, is het een goed idee om de SDK te downloaden, bijvoorbeeld van https://www.asp.net/download.aspx (gratis). Het .NET Framework, en dus ASP.NET zijn momenteel alleen beschikbaar op Windows. Er zijn echter initiatieven om het .NET Framework ook te laten werken op andere platformen, zoals het Open Source Mono Project (www.go-mono.com) en een implementatie voor FreeBSD door Microsoft. ===Vereisten voor ASP.NET === {| class="wikitable" |- | &nbsp; | colspan="2" align="center" | '''.NET 1.0''' | colspan="2" align="center" | '''.NET 2.0''' |- |&nbsp;||'''Redistributable'''||'''Framework'''||'''Redistributable'''||'''Framework''' |- |Processor minimaal||Pentium 90||Pentium 133||Pentium 600||Pentium 600 |- |RAM min (MB) ||32||128||128||128 |- |RAM aangeraden (MB)||96||256||256||256 |- |Harde schijf (MB)||160||600||150||800 |- |Windows NT 4.0||X||X||-||- |- |Windows 2000||X||X||X||X |- |Windows XP||X||X||X||X |- |Windows 2003 Server|| ||ingebouwd<br>(1.1)||X||X |- |Windows Server 2008|| || || || ingebouwd |} De precieze vereisten voor .NET vind je hier: *ASP.NET 1.0 en 1.1: https://msdn2.microsoft.com/en-gb/library/ms229068(VS.80).aspx *ASP.NET 2.0: https://msdn2.microsoft.com/en-gb/library/ms229070(VS.80).aspx Let op: je moet je er goed van bewust zijn dat al deze vereisten alleen gelden voor de server. De eindgebruiker heeft alleen een webbrowser nodig. ==Waarmee kan ik ASP.NET pagina's schrijven?== ASP.NET pagina's zijn tekstbestanden met de extensie aspx. Je zou ze dus met Notepad kunnen maken. Microsoft heeft voor ontwikkelaars Visual Studio 2005, hetgeen zeer uitgebreid is. Met de Standard Edition bijvoorbeeld kan je ook gewone Windows-programma's maken, en je hebt de keuze tussen verschillende talen. Specifiek voor web-developers is er Visual Web Developer Express, maar dan gericht op ASP.NET (webapplicaties) alleen. Deze werkt zowel met VB als met C#. Let op: Visual Web Developer werkt niet zonder het .NET Framework. Verder heb je minstens Windows 2000 of XP nodig. ==Ondersteunde talen== ASP werkte met VBScript. ASP.NET ondersteunt geen VBScript meer. De standaard talen zijn nu C# en Visual Basic. ASP.NET ondersteunt de volgende programmeertalen: {| {{Wikitable}} |- | [[Visual Basic]] (VB) || In tegenstelling tot ASP wordt in ASP.NET niet langer gebruik gemaakt van VBScript, maar van VB. Deze talen lijken wel sterk op elkaar, maar zijn niet identiek. |- | [[Programmeren in C#|C#]] || (spreek uit C-sharp) Deze nieuwe programmeertaal is een afstammeling van C en C++. |- | [[Programmeren in C++|C++]] || Dit is een klassieke programmeertaal die veel gebruikt wordt voor het schrijven van applicaties. |- | JScript || Dit is de Microsoft-versie van server-side JavaScript. |- | J# || Dit is Java voor .NET Programmeurs. J# biedt de mogelijkheden van Java 1.1 en het kan combineren met het .NET Framework. |- | IronPython || Een nieuwe taal voor versie 3.5 |} Er kunnen later nog andere talen toegevoegd worden. In deze cursus wordt alleen Visual Basic gebruikt. ==ASP.NET-hosting== De meeste hostingdiensten die ASP ondersteunen, geven nu al ondersteuning voor ASP.NET. Op het einde van dit boek vind je enkele diensten die gratis ASP.NET webruimte aanbieden. Let er wel op dat ze minstens ASP.NET 2.0 ondersteunen, anders zullen sommige pagina's uit dit boek niet werken. {{Bladeren2 |Boek=Programmeren in ASP.NET |vorige=Inleiding |huidige=Benodigdheden |volgende=Server }} {{Sub}} odqnc1b4l6ndremnrscn5u9rsr1gxed 0 3429 426800 405705 2026-05-16T07:19:54Z Erik Baas 2193 lf 426800 wikitext text/x-wiki {{Infobox recept | |Afbeelding = [[Bestand:Aux Quatre Épices (Pamplemousses) - soupe de lentilles.jpg|300px]] |Naam=Linzensoep |Categorie=Soeprecept |Porties=4 personen |Energie= |Tijd=± 30 minuten + 4 uur weken |Stippen=2 }} [[Kookboek/Soep|Soep]] | [[Kookboek/Recepten|Receptenindex]] ==Ingrediënten== *300 g {{Kb|linzen}} *1 {{Kb|prei}} *2 {{Kb|p=Ui|uien}} *1-2 blokjes (naar smaak) {{Kb|bouillon}} *± 10 {{Kb|p=kruidnagel|kruidnagels}} *4 [[Kookboek/Laurier|laurierblaadjes]] *2 theelepels {{Kb|bonenkruid}} *1-2 afgestreken theelepels [[Kookboek/Kerrie|kerrie]] *2 theelepels {{Kb|bieslook}} *(optioneel) 2 voorgebakken [[Kookboek/Stokbrood|stokbroden]] en [[Kookboek/Kruidenboter|kruidenboter]], om erbij te serveren. ==Bereidingswijze== #Laat de linzen 4 uur weken in ca. 1 liter water. #Doe de linzen met het weekwater in een soeppan en breng ze aan de kook. #Voeg toe: de bouillon. #Voeg toe: de kruidnagels en laurierblaadjes in een thee-ei, bonenkruid. #Kook de linzen ongeveer een kwartier. #Roerbak ondertussen de kerrie, uien en de prei. #Doe alles bij elkaar, en laat de soep nog 10 minuten doorkoken. #Haal het thee-ei er uit. #Pureer de linzen eventueel. #Voeg de bieslook of andere tuinkruiden toe. #Bak ondertussen in een voorverwarmde oven de voorgebakken stokbroden ==Opmerkingen, tips en variaties== *In plaats van bouillonblokjes: Week de linzen in minder water, ze moeten wel goed onder water staan. Voeg in de pan 500-800 ml zelfgemaakte groentenbouillon toe. *Voor een '''maaltijdsoep''': ** Voeg extra groente toe, zoals bleek- of knolselderij, winterwortel, paprika (even aanbakken), tomaten, venkel, bloemkoolroosjes en/of courgette, in totaal 800-1000 g voor 4 personen. ** Serveer de soep met volkorenbrood (in plaats van stokbrood) en kaas/ander zuivelproduct/vleeswaren. *Roerbak de groenten niet, maar laat ze meekoken met de linzen. De kooktijd bedraagt in dit geval ca. ½ uur. De pan gesloten houden en af en toe roeren. *Voor meer pit, voeg toe: een stukje fijngesneden {{Kb|gember}} van 2 cm of 1 theelepel gemberpoeder (of op het laatst 1 eetlepel gembersiroop), 1 theelepel gemalen koriander, 1 theelepel gemalen {{Kb|komijnzaad}}, 1 theelepel {{Kb|kurkuma}} en/of 1-3 fijngeperste of fijngesneden tenen {{Kb|knoflook}}; peper, 1 theelepel sambal, een stukje fijngesneden {{Kb|chilipeper}} of ½ theelepel {{Kb|cayennepeper}}. Bak deze toevoegingen mee met de uien. *Voeg met het bonenkruid ook toe: ½ eetlepel tijm. *Voeg op het laatst, in plaats van de bieslook, 10 g grofgesneden verse koriander of platte peterselie toe. *Een versimpelde en eenvoudiger variant van het bovenstaande recept is de [[Kookboek/Rodelinzensoep|rodelinzensoep]]. {{Sub}} {{Navigatie recepten}} [[Categorie:Soeprecept|Linzensoep]] [[Categorie:Peulvruchtrecept|Linzensoep]] t5bummyknqb514org15ctz6ly2a4w3q 0 3484 426826 407702 2026-05-16T07:24:18Z Erik Baas 2193 lf 426826 wikitext text/x-wiki [[Bestand:Strammer Max Potsdam.jpg|thumb|Uitsmijter (zie [[Kookboek/Spiegelei|''spiegelei'']])]] Hier vindt u allerlei recepten voor eiergerechten. == Alle recepten tot nu toe == {{Kolommen automatisch|inhoud= <DynamicPageList> category= Eierrecept mode=unordered order=ascending suppresserrors = true ordermethod = sortkey </DynamicPageList> }} == Gewenste recepten == *[[Kookboek/Russisch ei|Russisch ei]] *[[Kookboek/Duizendjarig ei|Duizendjarig ei]] *[[Kookboek/Méringue|Méringue]] *[[Kookboek/Omelet siberiënne|Omelet Siberiënne]] {{Sub}} {{Navigatie recepten}} [[Categorie:Eierrecept| Eiergerechten]] 4yer2v7t3v285jepbl87hrd86j43suj 0 3495 426827 402054 2026-05-16T07:24:54Z Erik Baas 2193 lf 426827 wikitext text/x-wiki {{Infobox recept | |Naam=Tante Wieskoek |Categorie=Cake, gebak en taart |Porties=20 |Energie= |Tijd=± 30 minuten bereiding, daarna 60 minuten baktijd. |Stippen=2 }} [[Kookboek/Cake, gebak en taart|Cake, gebak en taart]] | [[Kookboek/Recepten|Receptenindex]] '''Tante Wieskoek''' is een redelijk eenvoudig appelgebak. Ideaal voor grote gezelschappen. ==Benodigdheden== ===Brokkeldeeg=== *500 g [[Kookboek/Zelfrijzend bakmeel|zelfrijzend bakmeel]] *500 g donkerbruine {{Kb|basterdsuiker}} *250 g [[Kookboek/Havermout|havermoutvlokken]] *400 g gesmolten [[Kookboek/Boter|boter]] *1000 g geraspte [[Kookboek/Appel|appel]] *1/4 theelepel [[Kookboek/Zout|zout]] *Bakplaat *Bakpapier of aluminiumfolie ==Bereidingswijze== ===Deeg=== Kneed het bakmeel, basterdsuiker en de boter, samen met het zout goed door elkaar tot een gladde massa ontstaat. Rol vervolgens 2/3e deel van deze massa uit en leg deze op de met bakpapier of aluminiumfolie beklede bakplaat. ===Appelvulling=== Bedek de deegbodem met een mengsel van geraspte appel en havermoutvlokken en verkruimel de rest van het deeg over de appel. ===Bakken=== Bak gedurende 60 minuten in een voorverwarmde oven op 100 a 150°C. Smakelijk! {{Navigatie recepten}} [[Categorie:Cake, gebak en taart|Tante Wieskoek]] {{Sub}} 66mxdsyl77vbh1mbne4nd8g8kojhxn0 0 3501 426830 402654 2026-05-16T07:47:13Z Erik Baas 2193 lf 426830 wikitext text/x-wiki {{Infobox recept | |Naam=Indzjera |Afbeelding=[[Bestand:Injera from ivory teff.jpg|300px]] |Categorie=Broodrecept - zelf brood maken |Porties= |Energie= |Tijd= |Stippen=2 }} [[Kookboek/Broodrecept|Broodrecepten]] | [[Kookboek/Ethiopische keuken|Ethiopische keuken]] | [[Kookboek/Recepten|Receptenindex]] '''Indzjera''' is een Ethiopisch brood dat lijkt op een pannenkoek met een sponsachtige structuur en een ietwat zure smaak. Traditioneel wordt ''indzjera'' bereid uit ''teff'', een lokale [[Kookboek/Gierst|gierstsoort]], maar zo nodig kan het ook worden bereid met andere graansoorten of combinaties hiervan. ==Ingrediënten== *2 koppen {{Kb|p=bakmeel|zelfrijzend bakmeel}} *2 koppen {{Kb|sodawater}} *[[Kookboek/Water|water]] ==Bereiding== #Meng meel en sodawater in een grote kom tot een dun beslag. Voeg zo nodig meer water toe. #Verhit een grote koekenpan en giet hierin een niet te dikke laag van het beslag; werk vanaf de rand in cirkels naar het midden toe. #Bak het beslag gedurende 1-3 minuten, totdat er gaatjes in vallen. ''Indzjera'' wordt maar aan één kant gebakken en mag niet bruin of hard worden. Zodra de rand loskomt van de pan is de ''indzjera'' gaar. ==Opmerkingen, tips, en variaties== *Vervang een halve kop zelfrijzend bakmeel door een halve kop maismeel of bloem van gierst of boekweit. Voeg dan ook een halve theelepel bakpoeder toe. *Serveer met een Ethiopische stoofschotel zoals [[Kookboek/Doro wot|Doro wot]] of [[Kookboek/Mesir wot|Mesir wot]]. *Besmeer de indzjera met crème fraîche of roomkaas, en bestrooi eventueel met verse korianderblaadjes. Serveer met ''[[Kookboek/Linzenschotel met rijst|Linzenschotel met rijst]]'' maar dan zonder de rijst. {{Sub}} {{Navigatie recepten}} [[Categorie:Broodrecept - zelf brood maken|Indzjera]] [[Categorie:Ethiopische keuken|Indzjera]] [[Categorie:Platbrood|Indzjera]] d2n80yzcxdkypkm0rx2x52q2s2aof2p 0 3590 426834 394729 2026-05-16T07:47:17Z Erik Baas 2193 lf 426834 wikitext text/x-wiki {{Infobox recept |Naam=Mayonaise |Afbeelding = [[Bestand:Mayonnaise (1).jpg|300px]] |Categorie=Saus |Porties=nvt |Energie=144 kcal |Tijd=10 minuten |Stippen=3 }} [[Kookboek/Saus|Saus]] | [[Kookboek/Recepten|Receptenindex]] Het is een basis voor vele andere sauzen. ==Ingrediënten== *1 {{Kb|p=ei|eierdooier}} *1 theelepel {{Kb|mosterd}} of [[Kookboek/Mosterdpoeder|mosterdpoeder]] *[[Kookboek/Zout|zout]] en [[Kookboek/Peper|peper]] *1,5 tot 2 eetlepels gezeefd [[Kookboek/Citroensap|citroensap]] of [[kookboek/Keukenazijn|azijn]] *2,5 dl [[Kookboek/Olie|olie]] ([[Kookboek/Slaolie|slaolie]] of [[Kookboek/Zonnebloemolie|zonnebloemolie]] of [[Kookboek/Maïskiemolie|maïskiemolie]]) Alle ingrediënten moeten op kamertemperatuur zijn, dus ook de eieren. ==Benodigdheden== *[[Kookboek/Eetlepel|Eetlepel]] *[[Kookboek/Theelepel|Theelepel]] *[[Kookboek/Maatbeker|Maatbeker]] *[[Kookboek/Mixer|Mixer]] of [[Kookboek/Garde|garde]] *[[Kookboek/Schaal|Schaal]] ==Bereiding== *Roer de eierdooier met de mosterd. Voeg wat zout en peper toe en de azijn of het citroensap. *Roer het geheel tot een gladde romige massa. *Voeg de olie toe, druppelsgewijs, blijf daarbij roeren. :Dit is een geduldig klusje, maar het loont de moeite om het druppelsgewijs te doen. Het eindresultaat leidt tot een mayonaise die kan "staan". Als je er een lepel in steekt en je trekt hem eruit, dan trek je er een punt aan. De textuur van de mayo is dan echt ook lekkerder. :Voor de natuur- en scheikundigen onder ons: er ontstaat een olie-in-water mengsel: oliedruppeltjes omhuld door een waterlaagje, waarbij het eigeel fungeert als emulgator. Als je alles in één keer bij elkaar gooit en gaat roeren, dan ontstaat een water-in-olie mengsel: waterdruppeltjes omhuld door een olielaag. Ook hierbij fungeert het eigeel als emulgator, maar het geheel gedraagt zich anders en is minder lekker. *Voeg eventueel nog een eierdooier toe indien de saus niet genoeg bindt of schift. In dat geval eerst in een schone kom de eidooier met en beetje olie mengen tot de saus gaat binden. Dan kan in kleine hoeveelheden de geschifte saus toegevoegd worden die nu wel zal binden. Een lepel ijskoud water wil ook helpen. *Met de hoeveelheid olie kan de gewenste dikte worden beïnvloed. Hoe meer olie, hoe dikker de saus. Dikke mayonaise kan licht verdund worden met enkel eetlepels lauw water. ==Opmerkingen, tips en variaties== *Men kan de mayonaise kleuren, bijvoorbeeld met sap van groene kruiden, tomatenpuree of paprikapoeder. *Mayonaise kan als basis dienen voor vele andere sauzen en gerechten, zoals [[Kookboek/Knoflooksaus|knoflooksaus]] of [[Kookboek/Zalmmousse|zalmmousse]]. ==Recepten met mayonaise als ingrediënt== <DynamicPageList> category=KB-mayonaise mode=unordered order=ascending suppresserrors = true ordermethod = sortkey </DynamicPageList> {{Wikipedia|Pagina=Mayonaise|Naam=Mayonaise}} [[Categorie:Saus|Mayonaise]] {{Sub}} {{GFDL-oud}} oxis7r9ik8qo041sv7iuz0ibj42ix7o 0 3624 426907 397131 2026-05-16T07:51:21Z Erik Baas 2193 lf 426907 wikitext text/x-wiki [[Bestand:Torta salata con ricotta ed erbette.jpg|thumb|Voorbeeld van een hartige taart]] Een '''hartige taart''' is een baksel met een hartige vulling. De basis is deeg, zoals bladerdeeg of een ander deeg zonder suiker. De vulling kan van alles zijn, zoals groente, vleeswaren of ander vlees, kaas, en/of een mengsel van room en ei. Voorbeelden: pizza, groententaart en quiche. ==Recepten voor hartige taart == De recepten tot nu toe:<br> <DynamicPageList> category=Hartige taart mode=unordered order=ascending suppresserrors = true ordermethod = sortkey </DynamicPageList> {{Navigatie recepten}} [[Categorie:Hartige taart| Hartige]] {{Sub}} 533c1cq7ai4ubhc699d9ury4ab6fsww 0 3625 426802 402777 2026-05-16T07:20:43Z Erik Baas 2193 lf 426802 wikitext text/x-wiki {{Infobox recept | |Naam=Kip in de hoed (kerrie) |Afbeelding=[[Bestand:Chicken Pie.JPG|300px]] |Categorie=Hartige taart |Porties=4 à 5 |Energie= |Tijd=± 60 minuten bereiding, daarna 40 minuten baktijd. |Stippen=3 }} [[Kookboek/Hartige taart|Hartige taart]] | [[Kookboek/Recepten|Receptenindex]] '''Kip in de hoed''' is een overheerlijke ovenschotel. Ideaal wanneer u vrienden uitnodigt, omdat alle voorbereiding vooraf kan geschieden. Lekker met een frisse salade. ==Benodigdheden== ===Ingrediënten=== *1 pak [[Kookboek/Bladerdeeg|bladerdeeg]] *1 pot [[Kookboek/Kersen|kersen]] zonder pit (350 g) *6 bolletjes {{Kb|gember}} (uit een potje) *400 g {{Kb|p=kip|kipfilet}} *[[Kookboek/Zout|zout]] *[[Kookboek/Peper|peper]] *400 ml [[Kookboek/Saus met roux#Varianten|kerriesaus]] (eventueel uit een pakje) *1 teentje [[Kookboek/Knoflook|knoflook]] *50 g [[Kookboek/Boter|boter]] *1 tl [[Kookboek/Sambal oelek|Sambal oelek]] *2 eetl {{Kb|paneermeel}} *220 ml [[Kookboek/Crème fraîche|Creme fraiche]] *50 g [[Kookboek/Kaas|geraspte kaas]] *2 eetl [[Kookboek/Melk|melk]] *enkele eetl [[Kookboek/Bloem|bloem]] *Bakpapier of aluminiumfolie ===Keukengereedschap=== *1 [[Kookboek/Springvorm|Springvorm]] met een doorsnee van 24 cm *1 Deegroller *1 Hapjespan *1 Zeef ==Bereidingswijze== ===Voorbereiding=== Laat de oven voorverwarmen op 200 graden. Vet de springvorm in en bestuif deze met bloem. Gebruik voor de bodem eventueel bakpapier of aluminiumfolie. Neem de bladerdeeg tot een bol en rol deze vervolgens uit op een met bloem bestoven aanrechtblad tot een ronde lap van ongeveer 28 cm doorsnede. Restjes van het bladerdeeg bewaren. Bekleed hiermee de vorm en prik gaatjes in de bodem. Bestrooi deze tenslotte met de paneermeel. ===Vulling=== *Laat de kersen in een zeef uitlekken. Vang het vocht op voor het dessert (bijvoorbeeld yoghurt met kersensap), het wordt in dit recept verder niet meer gebruikt. *Snijd de gember in kleine blokjes. Ongeveer 8 stukjes per bolletje. *Snijd de kip in blokjes en bestrooi deze met zout en peper. *Smelt de boter in een hapjespan en bak de kip hierin rondom bruin. *Pers de knoflook hierboven uit. *Voeg de gember, kersen, kerriesaus, sambal en de crème fraîche toe en schep dit door elkaar. Hierna twee minuten laten pruttelen. *Schenk de vulling in de vorm en bestrooi deze met de geraspte kaas. *Restjes van het bladerdeeg op elkaar leggen en uitrollen tot een lap die iets groter is dan de vorm; op de vulling leggen en de randen iets aandrukken. Bestrijk het deksel tenslotte met de melk. ===Bakken=== Bak gedurende 30 a 40 minuten in een voorverwarmde oven op 200°C goudbruin en gaar. Eet smakelijk! {{Navigatie recepten}} [[Categorie:Hartige taart|Kip in de hoed]] [[Categorie:Kiprecept|Kip in de hoed]] {{Sub}} t8wgkr2ldeh2x7n0tftfo9p1lsdtk5j 0 3629 426803 402778 2026-05-16T07:20:45Z Erik Baas 2193 lf 426803 wikitext text/x-wiki {{Infobox recept | |Naam=Kip in de hoed (prei en rijst) |Afbeelding=[[Bestand:Chicken Pie.JPG|300px]] |Categorie=Hartige taart |Porties=4 à 5 |Energie= |Tijd=± 60 minuten bereiding, daarna 40 minuten baktijd. |Stippen=3 }} [[Kookboek/Hartige taart|Hartige taart]] | [[Kookboek/Recepten|Receptenindex]] '''Kip in de hoed''' is een overheerlijke ovenschotel. Ideaal wanneer u vrienden uitnodigt, omdat alle voorbereiding vooraf kan geschieden. Lekker met een frisse salade. ==Benodigdheden== ===Ingrediënten=== *250 g [[Kookboek/Bladerdeeg|Bladerdeeg]] *100 g {{Kb|ham}} in een plak *500 ml [[Kookboek/Melk|Melk]] *750 ml [[Kookboek/Bouillon|Kruidenbouillon]] *500 g {{Kb|p=kip|Kipfilet}} *350 g [[Kookboek/Prei|Prei]] *1 blikje {{Kb|ananas}} *100 g Witte [[Kookboek/Paprijst|Paprijst]] *50 g [[Kookboek/Amandel|Amandelschaafsel]] *enkele eetl [[Kookboek/Bloem|Bloem]] *Bakpapier of aluminiumfolie ===Sinaasappelsaus=== *500 ml {{Kb|Sinaasappelsap}} *1 eetl [[Kookboek/Aardappelmeel|Aardappelmeel]] *220 ml {{Kb|crème fraîche}} ===Keukengereedschap=== *1 [[Kookboek/Springvorm|Springvorm]] met een doorsnee van 24 cm *1 Deegroller *1 Zeef ==Bereidingswijze== ===Voorbereiding=== Laat de oven voorverwarmen op 200 graden. Vet de springvorm in en bestuif deze met bloem. Gebruik voor de bodem eventueel bakpapier of aluminiumfolie. Neem het bladerdeeg en vorm dit tot een bol en rol deze vervolgens uit op een met bloem bestoven aanrechtblad tot een ronde plak van ongeveer 28 cm doorsnede. Restjes van het bladerdeeg bewaren. Bekleed hiermee de vorm en prik gaatjes in de bodem. *Laat het blikje ananas uitlekken en vang het sap op voor het dessert (bijvoorbeeld yoghurt met ananassap). *Snijd de ham in blokjes en de ananas in stukjes. ===Vulling=== *Sudder de kipfilet met de prei in een kruidenbouillon gaar. *Bereid de paprijst volgens de gebruiksaanwijzing op de verpakking. *Als de kipfilet gaar is de kip in stukjes snijden en toevoegen aan de paprijst, samen met de in stukjes gesneden ham, de stukjes ananas en een losgeklopt ei. Bewaar de bouillon in drie koelkastdozen (zodat er gemakkelijk kleine porties kunnen worden gebruikt) in de diepvries voor een volgende keer dat er bouillon nodig is. *Giet het rijst-kipmengsel in de vorm en dek deze af met bladerdeeg. ===Bakken=== Bak gedurende 45 minuten in de voorverwarmde oven op 200°C goudbruin en gaar. ===Saus=== Als de taart bijna gaar is dan het sinaasappelsap aan de kook brengen en aanlengen met het aardappelmeel en de creme fraiche, totdat een mooie gladde saus ontstaat. {{Navigatie recepten}} [[Categorie:Hartige taart|Kip in de hoed (prei en rijst)]] [[Categorie:Kiprecept|Kip in de hoed]] {{Sub}} rm4w8rr612kl3e1anli0xwk59h6rkx4 0 3630 426832 394724 2026-05-16T07:47:16Z Erik Baas 2193 lf 426832 wikitext text/x-wiki {{Infobox recept | |Naam=Berbere |Categorie=Ethiopische keuken |Porties= |Energie= |Tijd= |Stippen= 2 }} [[Kookboek/Ethiopische keuken|Ethiopische keuken]] | [[Kookboek/Recepten|Receptenindex]] ''Berbere'' is een zeer pittig specerijenmengsel dat de grondslag vormt van de keuken van Ethiopië. Het is samengesteld uit velerlei specerijen, maar essentieel zijn hete rode peper en fenegriek. Berebere kan als droog mengsel worden bereid of als een pasta. ==Ingrediënten== *1 theelepel {{Kb|chilipoeder}} (of meer naar smaak) *½ theelepel gemalen [[Kookboek/Fenegriekzaad|fenegriekzaad]] *½ theelepel gemalen {{Kb|gember}} *½ theelepel gemalen {{Kb|kaneel}} *½ theelepel gemalen {{Kb|kardemom}} *½ theelepel zwarte [[Kookboek/Peper|peper]] *[[Kookboek/Zout|zout]] naar smaak ==Bereiding== Vermeng alle ingrediënten. ==Opmerkingen, tips, en variaties== Rooster de specerijen (zonder olie) in een zware pan op laag vuur voor het verkrijgen van een meer intense smaak. Voeg hier eventueel een of meer van de volgende ingrediënten aan toe: *snufje [[Kookboek/Nootmuskaat|nootmuskaat]] en/of [[Kookboek/Kruidnagel|kruidnagel]] en/of [[Kookboek/Piment|piment]] *1 theelepel gemalen {{Kb|p=komijnzaad|komijn}} en/of [[Kookboek/Koriander|koriander]] *1 theelepel [[Kookboek/Knoflookpoeder|knoflookpoeder]] *1 theelepel gedroogde [[Kookboek/Basilicum|basilicum]] Voeg voor een pasta-achtige ''berbere'' een of meer van de volgende ingrediënten aan toe: *1 eetlepel fijngehakte [[Kookboek/Ui|uien]] of [[Kookboek/Sjalot|sjalotten]] *1 theelepel [[Kookboek/Tomatenpasta|tomatenpasta]] *1-3 eetlepels [[Kookboek/Water|water]] *Vervang het knoflookpoeder door 1 teentje knoflook, uitgeperst. *Vervang de gemalen gember door 1 cm fijngehakte verse gember. {{Navigatie recepten}} [[Categorie:Ethiopische keuken|Berbere]] [[Categorie:Kruiden en specerijen|Berbere]] {{Sub}} kkxi32n3sjuk4r1f2dz9nyvv1p02t3m 0 3704 426833 419582 2026-05-16T07:47:16Z Erik Baas 2193 lf 426833 wikitext text/x-wiki {{Infobox recept | |Naam=Zoetzure zuurkoolschotel met kip |Categorie=Ovenschotel |Porties=4 a 5 |Energie= |Tijd=± 30 minuten bereiding, daarna 30 minuten baktijd. |Stippen=2 }} [[Kookboek]] | [[Kookboek:Ovenschotel|Ovenschotel]] | [[Kookboek/Recepten|Receptenindex]] *1 pot Chicken Tonight Ajam Pangang *1 kg {{Kb|p=Aardappel|Aardappels}} *4 {{Kb|p=Kipfilet|kipfilets}} (ca. 400 g.) *60 g [[Kookboek/Boter|Boter of margarine]] *50 g [[Kookboek/Katenspek|Katenspek]], in reepjes gesneden *2,5 dl [[Kookboek:Melk|Melk]] *500 g {{Kb|p=Zuurkool|Zuurkool}} *2 eetlepels {{Kb|paneermeel}} *2 takjes [[Kookboek/Peterselie|Peterselie]] ==Keukengerei== *[[Kookboek/Ovenschaal|Ovenschaal]] ==Voorbereiding== #Vet de ovenschaal in. #Laat de oven voorverwarmen op 200°C. ==Bereidingswijze== #Schil, was en kook de aardappels in circa 25 minuten gaar. #Snij de kip in dobbelsteentjes en bak ze in 25 g boter in circa vijf minuten lichtbruin. Bak de katenspek de laatste drie minuten mee. Voeg er de Chicken Tonight Ajam Pangang aan toe en smoor de kip 10 minuten op een laag vuur. #Giet de aardappels af. Voeg er 20 g boter en de melk aan toe maak een gladde, luchtige puree. #Nu gaat de helft van de puree in de ovenschaal en de zuurkool gaat hieroverheen. Leg er de kip op en schenk de saus erover. Tenslotte de rest van de puree er op scheppen, en gladstrijken met de bolle kant van een lepel. Bestrooi het geheel met paneermeel en leg de rest van de boter er in klontjes op. #Bak de zuurkoolschotel in circa 30 minuten, op 200°C goudbruin en gaar. #Garneer met peterselie. Smakelijk eten! {{Navigatie recepten}} {{Navigatie recepten}} [[Categorie:Ovenschotel|Zoetzure zuurkoolschotel]] [[Categorie:Kiprecept|Zoetzure zuurkoolschotel]] {{Sub}} 9rjxpbek318y64h08fr3liggxioszp8 0 3713 427153 415228 2026-05-16T09:36:29Z Erik Baas 2193 lf 427153 wikitext text/x-wiki {{Index LaTeX}} ==Algemene formules== Normale, arithmetische uitdrukkingen kunnen in de wiskunde-context direct ingetikt worden. Bijvoorbeeld: {| width="75%" |<code>$ a + b = c $</code> || <math>a + b = c</math> |- |<code>$ c - a * b + d / (e + f) $</code> || <math>c - a * b + d / (e + f)</math> |} ===Symbolen=== Binnen de wiskunde-context kun je gebruik maken van speciale symbolen. Deze symbolen worden gegenereerd door AMSTeX functies, meestal zonder argumenten. Om de symbolen te kunnen gebruiken, neem je de volgende regels op in je LaTeX-bestand: <syntaxhighlight lang="latex"> \usepackage{amssymb} \usepackage{amsmath} </syntaxhighlight> Dit pakket definieert een grote lijst wiskundige symbolen. ====Speciale tekensets==== AMSTeX heeft de beschikking over een aantal speciale tekensets: Schoolbord Vetgedrukt, Vetgedrukt, Vetgedrukt voor Grieks, Fraktur en Kalligrafie: {| width="100%" |Schoolbord Vetgedrukt||\mathbb{N}, \mathbb{R}, \mathbb{C}, \mathbb{G}, etc...||<math>\mathbb{N}, \mathbb{R}, \mathbb{C}, \mathbb{G}, \mbox{etc...}</math> |- |Vetgedrukt||\mathbf{x}, \mathbf{y}||<math>\mathbf{x}, \mathbf{y}</math> |- |Vetgedrukt voor Grieks||\boldsymbol{\alpha}, \boldsymbol{\beta}, \boldsymbol{\gamma}||<math>\boldsymbol{\alpha}, \boldsymbol{\beta}, \boldsymbol{\gamma}</math> |- |Fraktur||\mathfrak{a}, \mathfrak{A}, etc...||<math>\mathfrak{a}, \mathfrak{A}, \mbox{etc...}</math> |- |Kalligrafie||\mathcal{a}, \mathcal{A}, etc...||<math>\mathcal{a}, \mathcal{A}, \mbox{etc...}</math> |} TIP: Als je in je document veel gebruik maakt van <math>\mathbb{R}</math>, dan kan je best een nieuw commando maken in LaTeX: Zet de code <code>\newcommand{\R}{\mathbb{R}}</code> in de hoofding van het document en je moet enkel nog <code>\R</code> typen om het symbool van de reële getallen te verkrijgen. ====Grieks==== Wat zou wiskunde zijn zonder een compleet arsenaal aan Griekse letters? {| width="100%" border="1" class="wikitable" |- |<math>\alpha</math> | \alpha | <math>\vartheta</math> |\vartheta | <math>\varpi</math> |\varpi | <math>\chi</math> |\chi | <math>\Eta</math> |\Eta | <math>\Pi</math> |\Pi |- | <math>\beta</math> |\beta | <math>\iota</math> |\iota | <math>\rho</math> |\rho | <math>\psi</math> |\psi | <math>\Theta</math> |\Theta | <math>\Rho</math> |P |- | <math>\gamma</math> |\gamma | <math>\kappa</math> |\kappa | <math>\varrho</math> |\varrho | <math>\omega</math> |\omega | <math>\Iota</math> |I | <math>\Sigma</math> |\Sigma |- | <math>\delta</math> |\delta | <math>\lambda</math> |\lambda | <math>\sigma</math> |\sigma | <math>\Alpha</math> |A | <math>\Kappa</math> |K | <math>\Tau</math> |T |- | <math>\epsilon</math> |\epsilon | <math>\mu</math> |\mu | <math>\varsigma</math> |\varsigma | <math>\Beta</math> |B | <math>\Lambda</math> |\Lambda | <math>\Upsilon</math> |\Upsilon |- | <math>\varepsilon</math> |\varepsilon | <math>\nu</math> |\nu | <math>\tau</math> |\tau | <math>\Gamma</math> |\Gamma | <math>\Mu</math> |M | <math>\Phi</math> |\Phi |- | <math>\zeta</math> |\zeta | <math>\xi</math> |\xi | <math>\upsilon</math> |\upsilon | <math>\Delta</math> |\Delta | <math>\Nu</math> |N | <math>\Chi</math> |X |- | <math>\eta</math> |\eta | <math>o</math> |o (gewoon o) | <math>\phi</math> |\phi | <math>\Epsilon</math> |E | <math>\Xi</math> |\Xi | <math>\Psi</math> |\Psi |- | <math>\theta</math> |\theta | <math>\pi</math> |\pi | <math>\varphi</math> |\varphi | <math>\Zeta</math> |Z | <math>O</math> |O | <math>\Omega</math> |\Omega |} ====Hebreeuws==== {| width="80%" class="wikitable" |<math>\aleph</math> |\aleph | <math>\beth</math> |\beth | <math>\gimel</math> |\gimel | <math>\daleth</math> |\daleth |} ====Operatoren==== {| width="100%" class="wikitable" |<math>\pm</math> |\pm |<math>\triangleright</math> |\triangleright |<math>\setminus</math> |\setminus |<math>\circ</math> |\circ |- |<math>\mp</math> |\mp |<math>\times</math> |\times |<math>\bullet</math> |\bullet |<math>\star</math> |\star |- |<math>\vee</math> |\vee |<math>\wr</math> |\wr |<math>\ddagger</math> |\ddagger |<math>\cap</math> |\cap |- |<math>\dagger</math> |\dagger |<math>\oplus</math> |\oplus |<math>\smallsetminus</math> |\smallsetminus |<math>\cdot</math> |\cdot |- |<math>\wedge</math> |\wedge |<math>\otimes</math> |\otimes |<math>\cup</math> |\cup |<math>\triangleleft</math> |\triangleleft |} ====Relaties==== {| width="100%" class="wikitable" |<math>\leq</math> |\leq |<math>\ni</math> |\ni |<math>\approx</math> |\approx |- |<math>\vdash</math> |\vdash |<math>\cong</math> |\cong |<math>\mid</math> |\mid |- |<math>\in</math> |\in |<math>\supset</math> |\supset |<math>\equiv</math> |\equiv |- |<math>\vdash</math> |\vdash |<math>\supseteq</math> |\supseteq |<math>\sim</math> |\sim |- |<math>\subset</math> |\subset |<math>\geq</math> |\geq |<math>\simeq</math> |\simeq |- |<math>\subseteq</math> |\subseteq |<math>\models</math> |\models |<math>\smile</math> |\smile |- |<math>\perp</math> |\perp |<math>\frown</math> |\frown |<math>\neq</math> |\neq |} Verder geldt dat van iedere relationele operator het tegenovergestelde gemaakt kan worden door er \not voor te zetten; zo zijn er bijvoorbeeld \not\leq (<math>\not\leq</math>), \not\sim (<math>\not\sim</math>) en \not\models (<math>\not\models</math>). Dit trucje werkt ook voor de relaties die geen AMSTeX functies zijn: \not= (<math>\not=</math>), \not< (<math>\not<</math>) enzovoorts. ====Pijlen==== {| class="wikitable" |<math>\leftarrow</math> |\leftarrow |<math>\rightarrow</math> |\rightarrow |<math>\uparrow</math> |\uparrow |- |<math>\longleftarrow</math> |\longleftarrow |<math>\longrightarrow</math> |\longrightarrow |<math>\downarrow</math> |\downarrow |- |<math>\Leftarrow</math> |\Leftarrow |<math>\Rightarrow</math> |\Rightarrow |<math>\Uparrow</math> |\Uparrow |- |<math>\Longleftarrow</math> |\Longleftarrow |<math>\Longrightarrow</math> |\Longrightarrow |<math>\Downarrow</math> |\Downarrow |- |<math>\leftrightarrow</math> |\leftrightarrow |<math>\updownarrow</math> |\updownarrow |<math>\Updownarrow</math> |\Updownarrow |- |<math>\Leftrightarrow</math> |\Leftrightarrow |<math>\Longleftrightarrow</math> |\Longleftrightarrow |<math>\nwarrow</math> |\nwarrow |- |<math>\mapsto</math> |\mapsto |<math>\longmapsto</math> |\longmapsto |<math>\nearrow</math> |\nearrow |- |<math>\hookleftarrow</math> |\hookleftarrow |<math>\hookrightarrow</math> |\hookrightarrow |<math>\overleftarrow{\rightarrow}</math> |\overleftarrow{\rightarrow} |- |<math>\searrow</math> |\searrow |<math>\swarrow</math> |\swarrow |<math>\overrightarrow{\leftarrow}</math> |\overrightarrow{\leftarrow} |} ====Standaard functies==== Zoals eerder opgemerkt gaat het met de spatiëring waarschijnlijk verkeerd als je in de wiskunde-context gewoon tekst gaat tikken. Voor bepaalde standaardfuncties zijn daarom AMSTeX-functies ingebouwd: {| class="wikitable" |\arccos |\cos |\csc |\exp |\ker |\limsup |\min |- |\arcsin |\cosh |\deg |\gcd |\lg |\ln |\Pr |- |\arctan |\cot |\det |\hom |\lim |\log |\sec |- |\arg |\coth |\dim |\inf |\liminf |\max |\sin |- |\sinh |\sub |\tan |\tanh | | | |} ====Kwantoren==== De kwantoren zijn variabel in grootte en passen zich aan aan het predicaat dat zij meekrijgen. {| class="wikitable" |<math>\sum</math> |\sum |<math>\coprod</math> |\coprod |<math>\biguplus</math> |\biguplus |- |<math>\bigcap</math> |\bigcap |<math>\bigsqcup</math> |\bigsqcup |<math>\oint</math> |\oint |- |<math>\bigodot</math> |\bigodot |<math>\bigoplus</math> |\bigoplus |<math>\bigwedge</math> |\bigwedge |- |<math>\prod</math> |\prod |<math>\int</math> |\int |<math>\bigotimes</math> |\bigotimes |- |<math>\bigcup</math> |\bigcup |<math>\bigvee</math> |\bigvee | | |} Wanneer je bij deze kwantoren boven- en of ondergrenzen definieert, worden deze netjes gepositioneerd (zie formattering, hieronder). ====Andere tekens==== Verdere functies die bruikbaar zijn: {| width="100%" class="wikitable" |<math>\ldots</math> |\ldots |<math>\cdots</math> |\cdots |<math>\vdots</math> |\vdots |<math>\ddots</math> |\ddots |- |<math>\forall</math> |\forall |<math>\infty</math> |\infty |<math>\hbar</math> |\hbar |<math>\empty</math> |\emptyset |- |<math>\exists</math> |\exists |<math>\nabla</math> |\nabla |<math>\triangle</math> |\triangle |<math>\partial</math> |\partial |- |<math>\imath</math> |\imath |<math>\ell</math> |\ell |<math>\neg</math> |\neg |<math>\angle</math> |\angle |- |<math>\top</math> |\top |<math>\flat</math> |\flat |<math>\natural</math> |\natural |<math>\sharp</math> |\sharp |- |<math>\wp</math> |\wp |<math>\bot</math> |\bot |<math>\clubsuit</math> |\clubsuit |<math>\diamondsuit</math> |\diamondsuit |- |<math>\heartsuit</math> |\heartsuit |<math>\spadesuit</math> |\spadesuit | | | | |} ===Simpele formatteringen=== Veel formattering is niet mogelijk in de Wikipedia-implementatie van AMSTeX. Maar met weinig kom je gelukkig ook een heel eind. ====Superscript en subscript==== De voornaamste formatteringen zijn superscriptie en subscriptie. Superscriptie heeft de vorm ::<syntaxhighlight lang="latex">tekst^{tekst}</syntaxhighlight> met het volgende effect: ::<math>tekst^{tekst}</math> <br> Subscriptie daarentegen ziet er als volgt uit (met een underscore): ::<syntaxhighlight lang="latex">tekst_{tekst}</syntaxhighlight> met als effect: ::<math>tekst_{tekst}</math> <br> Bijvoorbeeld: ::<syntaxhighlight lang="latex">\forall_{i \in \N, j \in \N \setminus \{0\}} (i/j \in \mathbb{Q})</syntaxhighlight> wordt ::<math>\forall_{i \in \N, j \in \N \setminus \{0\}} (i/j \in \mathbb{Q})</math> <br> Iets aardigs gebeurt er met het gebruik van super- en subscriptie bij kwantoren. Deze super- en subscripten worden namelijk automatisch "mooi geplaatst". Bijvoorbeeld ::<syntaxhighlight lang="latex">\sum_{i=1}^{N-1} N-i = (N-1) \cdot N/2</syntaxhighlight> wordt ::<math>\sum_{i=1}^{N-1} N-i = (N-1) \cdot N/2</math> ====Accenten==== Naast super- en subscriptie, kun je in de wiskunde-context ook accenten aanbrengen. Dit gebeurt met behulp van functies die een karakter als argument meekrijgen. {| width="50%" class="wikitable" |<math>\hat{a}</math> |\hat{a} |<math>\check{a}</math> |\check{a} |- |<math>\acute{a}</math> |\acute{a} |<math>\grave{a}</math> |\grave{a} |- |<math>\bar{a}</math> |\bar{a} |<math>\vec{a}</math> |\vec{a} |- |<math>\dot{a}</math> |\dot{a} |<math>\ddot{a}</math> |\ddot{a} |- |<math>\breve{a}</math> |\breve{a} |<math>\tilde{a}</math> |\tilde{a} |} ====Afgeleiden en andere constructies==== AMSTeX kent ook een aantal zogeheten constructie-functies. Deze functies verzorgen weergave van speciale notatie rondom stukken tekst. De tekst waar het om gaat, wordt als argument meegegeven. {| width="75%" class="wikitable" |<math>\overleftarrow{abc}</math> |\overleftarrow{abc} |<math>\overrightarrow{abc}</math> |\overrightarrow{abc} |- |<math>\overline{abc}</math> |\overline{abc} |<math>\underline{abc}</math> |\underline{abc} |- |<math>\overbrace{abc}</math> |\overbrace{abc} |<math>\underbrace{abc}</math> |\underbrace{abc} |- |<math>\sqrt{abc}</math> |\sqrt{abc} |<math>\sqrt[n]{abc}</math> |\sqrt[n]{abc} |- |<math>\frac{abc}{xyz}</math> |\frac{abc}{xyz} |<math>\widehat{abc}</math> |\widehat{abc} |} ====Haakjes==== Ronde en rechte haken -- "()", "[]" -- zijn direct te gebruiken in de wiskunde-context. Accolades worden normaal gebruikt voor argumenten, daarom moet er een backslash voor bij gebruik als tekst: "\{", "\}". Daarnaast kent het systeem nog de volgende haken (en wat daarop lijkt): {| class="wikitable" width="200px" |<math>\lfloor</math> |\lfloor |<math>\rfloor</math> |\rfloor |- |<math>\lceil</math> |\lceil |<math>\rceil</math> |\rceil |- |<math>\langle</math> |\langle |<math>\rangle</math> |\rangle |- |<math>|</math> |<nowiki>|</nowiki> |<math>\|</math> |<nowiki>\|</nowiki> |} Bij het gebruik van ronde haken kan het bij sommige functies mooi zijn wanneer de haken groter zijn dan het standaardformaat. Dit kan worden bereikt door het gebruik van \left en \right. Vergelijk onderstaande codes: {| |<syntaxhighlight lang="latex">2+3\cdot(\frac{(x+a)^{230}}{D}-1)</syntaxhighlight> | <math>2+3\cdot(\frac{(x+a)^{230}}{D}-1)</math> |- |<syntaxhighlight lang="latex">2+3\cdot\left (\frac{(x+a)^{230}}{D}-1 \right)</syntaxhighlight> | <math>2+3\cdot\left (\frac{(x+a)^{230}}{D}-1\right)</math> |} ===Matrices=== Matrices zijn de basis van alle, grotere constructies in Wikipedia AMSTeX. Een matrix is een blok van M rijen en N kolommen (dus MxN elementen) waarin ieder element een formule of constructie mag zijn. Een matrix heeft zijn eigen context binnen de wiskunde-context; deze wordt afgeschermd door \begin{matrix} en \end{matrix}. Een matrix wordt rij voor rij, kolom voor kolom opgebouwd. Als scheidingsteken tussen kolommen wordt een &amp;-teken gebruikt; als scheiding tussen rijen een dubbele backslash (\\). Een helder voorbeeld is de volgende eenheidsmatrix van 5x5: {| width="300px" |- |<syntaxhighlight lang="latex">\begin{matrix} 1 & 0 & 0 & 0 & 0 \\ 0 & 1 & 0 & 0 & 0 \\ 0 & 0 & 1 & 0 & 0 \\ 0 & 0 & 0 & 1 & 0 \\ 0 & 0 & 0 & 0 & 1 \end{matrix}</syntaxhighlight> |<math>\begin{matrix}1 & 0 & 0 & 0 & 0 \\ 0 & 1 & 0 & 0 & 0 \\ 0 & 0 & 1 & 0 & 0 \\ 0 & 0 & 0 & 1 & 0 \\ 0 & 0 & 0 & 0 & 1 \end{matrix}</math> |} Een iets uitgebreider voorbeeld: {| |<syntaxhighlight lang="latex">\begin{matrix} x^{2} + 3x - 9 & \int_{-\infty}^{\infty}f(g(x))~dx\\ \frac{7x}{19y} & \left\{ \begin{matrix} 1 & 2 \\ 3 & 4 \end{matrix} \right\} \end{matrix}</syntaxhighlight> |<math>\begin{matrix} x^{2} + 3x - 9 & \int_{-\infty}^{\infty}f(g(x))~dx\\ \frac{7x}{19y} & \left\{ \begin{matrix} 1 & 2 \\ 3 & 4 \end{matrix} \right\} \end{matrix}</math> |} Er zijn een aantal varianten op matrices, die allemaal te maken hebben met de afscheidingen rondom de matrix. In de bovenstaande gevallen, was er bijvoorbeeld geen afscheiding. We kennen echter rechtomlijnde matrices, dubbel rechtomlijnde matrices, blokmatrices, matrices in accolades en matrices in haken: {| width="100%" class="wikitable" |style="font:bold;align:center"|Stijl||Voorbeeld||resultaat |- |"Gewoon"||<syntaxhighlight lang="latex">\begin{matrix} x & y \\ v & w \end{matrix}</syntaxhighlight>||<math>\begin{matrix} x & y \\ v & w \end{matrix}</math> |- |Rechtomlijnd||<syntaxhighlight lang="latex">\begin{vmatrix} x & y \\ v & w \end{vmatrix}</syntaxhighlight>||<math>\begin{vmatrix} x & y \\ v & w \end{vmatrix}</math> |- |Dubbel rechtomlijnd||<syntaxhighlight lang="latex">\begin{Vmatrix} x & y \\ v & w \end{Vmatrix}</syntaxhighlight>||<math>\begin{Vmatrix} x & y \\ v & w \end{Vmatrix}</math> |- |Blok||<syntaxhighlight lang="latex">\begin{bmatrix} x & y \\ v & w \end{bmatrix}</syntaxhighlight>||<math>\begin{bmatrix} x & y \\ v & w \end{bmatrix}</math> |- |Accolades||<syntaxhighlight lang="latex">\begin{Bmatrix} x & y \\ v & w \end{Bmatrix}</syntaxhighlight>||<math>\begin{Bmatrix} x & y \\ v & w \end{Bmatrix}</math> |- |Haken||<syntaxhighlight lang="latex">\begin{pmatrix} x & y \\ v & w \end{pmatrix}</syntaxhighlight>||<math>\begin{pmatrix} x & y \\ v & w \end{pmatrix}</math> |} Een zeer veel voorkomende matrix met haken is de 1x2-matrix; deze wordt namelijk gebruikt voor binomiaal notatie. Dit komt zo vaak voor, dat hiervoor een kortere constructie bedacht is: ::<syntaxhighlight lang="latex">{a \choose b}</syntaxhighlight> wordt ::<math>{a \choose b}</math> ====Gevalsonderscheid==== Constructies van gevalsonderscheid vallen prachtig te maken met behulp van matrices. Beschouw bijvoorbeeld de volgende definitie van de notatie van Knuth: ::<syntaxhighlight lang="latex">[\mathcal{B}] = \left\{ \begin{matrix}\mbox{Als } \mathcal{B} & 1 \\ \mbox{Anders } & 0 \end{matrix}\right.</syntaxhighlight> ::<math>[\mathcal{B}] = \left\{ \begin{matrix}\mbox{Als } \mathcal{B} & 1 \\ \mbox{Anders } & 0 \end{matrix}\right.</math> ====Meerregelige vergelijkingen==== Ook vergelijkingen over meerdere regels kunnen met matrices makkelijk opgesteld worden, al wordt voor heel lange vergelijkingen meestal wel een aangepaste wiskunde omgeving gebruikt. <syntaxhighlight lang="latex">\begin{matrix} & ax^{2} + bx + c = 0 \\ \equiv &\{q(r+s) = qr + qs; \frac{p}{q} \cdot \frac{r}{s} = \frac{pr}{qs}; \frac{p}{1} = p; \ldots \} \\ & a(x^{2} + \frac{b}{a} x + \frac{c}{a} ) = 0 \\ \equiv &\{p + 0 = p; q - q = 0\} \\ & a(x^{2} + 2 \frac{b}{2a} x + (\frac{b}{2a}) - (\frac{b}{2a}) + \frac{c}{a}) = 0 \\ \equiv &\{(p+q)^{2} = p^{2} + 2pq + q^{2}\} \\ & a((x + \frac{b}{2a})^{2} + \frac{4ac-b^{2}}{4a^{2}}) = 0 \\ \equiv &\\ & x = \frac{-b \pm \sqrt{b^{2} - 4ac}}{2a} \end{matrix}</syntaxhighlight> ::<math>\begin{matrix} & ax^{2} + bx + c = 0 \\ \equiv & \{q(r+s) = qr + qs; \frac{p}{q} \cdot \frac{r}{s} = \frac{pr}{qs}; \frac{p}{1} = p; \ldots \} \\ & a(x^{2} + \frac{b}{a} x + \frac{c}{a} ) = 0 \\ \equiv & \{p + 0 = p; q - q = 0\} \\ & a(x^{2} + 2 \frac{b}{2a} x + (\frac{b}{2a}) - (\frac{b}{2a}) + \frac{c}{a}) = 0 \\ \equiv & \{(p+q)^{2} = p^{2} + 2pq + q^{2}\} \\ & a((x + \frac{b}{2a})^{2} + \frac{4ac-b^{2}}{4a^{2}}) = 0 \\ \equiv & \\ & x = \frac{-b \pm \sqrt{b^{2} - 4ac}}{2a} \end{matrix}</math> {{Sub}} iyh16ajk9knu620z670gjps2x8hlc0v 0 3792 426835 411828 2026-05-16T07:47:17Z Erik Baas 2193 lf 426835 wikitext text/x-wiki {{Infobox recept | |Naam=Witlofsoep |Afbeelding=[[Bestand:Witlofsoep met spekjes 2025.jpg|300px]] |Onderschrift = Niet gepureerde witlofsoep |Categorie=Soeprecept |Porties=4 |Energie= |Tijd=± 30 minuten |Stippen=2 }} [[Kookboek/Soep|Soep]] | [[Kookboek/Recepten|Receptenindex]] ==Ingrediënten== * 3 struikjes {{Kb|witlof}} * 1 {{Kb|prei}} * 2 {{Kb|p=ui|uien}} * 800 ml {{Kb|bouillon}} * 1 bekertje {{Kb|slagroom}} (1/8, 125 ml) * 250 gram gebakken {{Kb|p=spek|spekjes}} * (eventueel) voorgebakken {{Kb|p=stokbrood|stokbroden}}, om erbij te serveren. ==Bereidingswijze== # Snipper de uien en bak ze glazig. # Maak de witlof en prei schoon en snijd in kleine stukjes. # Bak de witlof en prei bij de ui. # Voeg bouillon toe en laat 20 minuten doorkoken # Pureer alles # Voeg de room en spekjes toe en laat nog even doorwarmen == Variaties == * [[Kookboek/Witlofsoep (maaltijdsoep)]] * In plaats van spekjes: gesnipperde ham, snippers gerookte zalm en/of geraspte kaas. * Strooi vlak voor het serveren een snufje gemalen {{Kb|foelie}} over de soep. {{Navigatie recepten}} [[Categorie:Soeprecept|Witlofsoep]] [[Categorie:Voorgerecht|Witlofsoep]] {{Sub}} iljog4sjzcs2thz0yqjdbpgzex5kt6m 0 4817 426989 306811 2026-05-16T08:35:18Z Erik Baas 2193 lf 426989 wikitext text/x-wiki {{Index Oudgrieks |ZelfstNw=1 }} ==Geslacht== Het Oudgrieks kent, net als veel andere Indo-Europese talen, drie verschillende geslachten voor het zelfstandig naamwoord: mannelijk, vrouwelijk of onzijdig. Die drie grammaticale geslachten worden allemaal op een andere manier vervoegd, door deze afwijkende vervoeging kunnen de (meeste) geslachten zich van elkaar afscheiden. Er zijn een aantal manieren om het geslacht te achterhalen: #Door te kijken naar het lidwoord (de beste manier) #Door naar de uitgang te kijken (in een aantal gevallen) #Door naar een bijvoeglijk naamwoord dat ermee congrueert te kijken. Het lidwoord en het bijvoeglijk naamwoord kunnen altijd zonder twijfel aangeven wat het geslacht van een zelfstandig naamwoord is. De uitgang van een zelfstandig naamwoord kan echter verraderlijk zijn. Een "regelmatig" mannelijk zelfstandig naamwoord eindigt op ''-ος'', een vrouwelijk zelfstandig naamwoord op ''-η'', maar als de laatste letter van de stam (van een vrouwelijk woord) op een ''-ρ, -ε, -ι'' (ρει-regel) eindigt komt er een ''-α'' en een onzijdig zelfstandig naamwoord eindigt op ''-ον'' . Het is ook mogelijk dat een zelfstandig naamwoord met een mannelijke uitgang een vrouwelijk lidwoord en dus ook een vrouwelijk geslacht heeft. In dit geval krijgt het zelfstandig naamwoord een vrouwelijk lidwoord máár een mannelijke uitgang, bijv. lidwoord ''ἡ'' maar de uitgang ''-ος'', lidwoord ''-της'' maar de uitgang ''-ου'', enz. Maar als een mannelijk zelfstandig naamwoord een vrouwelijke uitgang (bijv. ''-ης'', ''-η'' of ''-α'') heeft, is de genitivus enkelvoud een uitzondering, deze krijgt altijd de mannelijke uitgang ({{Grc|ὁ}} νεανί'''-ας''' → του νεανί'''-ου'''). Er zijn een aantal vaste regels: *Namen van de mannen en mannelijke goden zijn altijd mannelijk, terwijl die van vrouwen en godinnen altijd vrouwelijk zijn. * Een groep bestaande uit alleen mannen, of zowel mannen als vrouwen, is grammaticaal mannelijk, en een groep bestaande uit alleen vrouwen is grammaticaal vrouwelijk. *Levenloze objecten zijn niet per definitie onzijdig. * Men kan vaak, maar niet altijd, het geslacht (en andere kenmerken) van een zelfstandig naamwoord afleiden van de uitgang. ==Naamvallen== Er zijn vijf naamvallen (casussen) in het Oudgrieks: *De ''nominatief'' wordt gebruikt als een zelfstandig naamwoord onderwerp is. Deze naamval wordt ook gebruikt als predikaat van een koppelwerkwoord (naamwoordelijk deel) *De ''genitief'' geval duidt op bezit of beperking. *De ''datief'' komt primair overeen met het meewerkend voorwerp en heeft vele andere toepassingen, o.a. met werkwoorden. *De ''accusatief'' wordt in de eerste plaats gebruikt voor het lijdend voorwerp. *De ''vocatief'' wordt gebruikt voor het rechtstreeks aanspreken van een persoon, god, etc. Deze naamval altijd gecombineerd met het partikel ὦ. De naamval van een zelfstandig naamwoord zegt dus iets over de grammaticale rol van dat zelfstandig naamwoord in de zin. Waar in bijv. het Nederlands de functie van een woord bepaald wordt door de plaats in de zin, maakt in het Grieks de plaats niet zo veel uit; je kunt de functie in het zinsverband immers herkennen aan de naamvalsuitgang. Belangrijk: Wanneer een zelfstandig naamwoord wordt aangegeven in het woordenboek of in het vocabulaire van een leerboek zoals dit, worden meestal zowel de nominatief enkelvoud als de genitief enkelvoud gegeven. De reden hiervoor is dat de nominatief alleen vaak niet voldoende informatie geeft over de volledige verbuiging. ===Verbuiging=== De verbuiging is redelijk complex. Er zijn in het algemeen drie declinaties (verbuigingsklassen) te onderscheiden, maar ook tussen zelfstandige naamwoorden die volgens dezelfde declinatie worden verbogen zijn er onderling verschillen in de uitgangen. Elk geslacht kent een eigen verbuiging. Er zijn 3 verbuigingen, in de eerste klasse zijn er 2, in de tweede 1 en de "derde" klasse of gemengde klasse is een combinatie. Zie de volgende modules: [[Oudgrieks/Blok 1/1-Grammatica: het zelfstandig naamwoord/Verbuiging eerste klasse]], [[Oudgrieks/Blok 1/1-Grammatica: het zelfstandig naamwoord/Verbuiging tweede klasse]]. ====Gemengde klasse==== * geen substantieven, louter adjectieven {{Sub}} kbujn7ixnp80k06bwuqzdqhp3rgcgbm 0 4819 426991 306805 2026-05-16T08:35:18Z Erik Baas 2193 lf 426991 wikitext text/x-wiki {{Index Oudgrieks |WkW=1 }} Griekse werkwoorden zijn, anders dan in het Nederlands, met ingesloten onderwerp. Een Nederlander zou bijvoorbeeld niet kunnen zeggen: "komt", een Griek wel. Er kan in het Grieks echter wel een onderwerp zijn, dat staat dan in de nominativus. Sommige werkwoorden hebben nog een extra woord nodig, dat staat dan in een bepaalde naamval. Dat is meestal een genitivus/dativus, maar kan ook accusativus zijn. Griekse werkwoorden kennen meestal drie vormen: een actieve, een mediale en een passieve: #Actieve vorm #Mediale vorm: zit meestal tussen actief en passief in (ik word gedragen). Het komt soms overeen met ons wederkerend werkwoord (Ik was '''me''', jij wast '''je'''), dergelijke werkwoorden worden dan ook wel mediale werkwoorden genoemd omdat ze geen actieve vorm kennen. #Passieve vorm {{Sub}} {{GFDL-oud}} rtrtwv9f85vq9dry4d3eb0n3w8kqope 0 4821 426841 408198 2026-05-16T07:47:22Z Erik Baas 2193 lf 426841 wikitext text/x-wiki {{Infobox recept | |Naam=Rijst met paksoi |Afbeelding=[[Bestand:Riced cauliflower with bok choy and Korean pork shoulder.jpg|300px]] |Categorie=Rijstrecept |Porties=2 |Energie= |Tijd=20 minuten |Stippen=1 }} [[Kookboek/Vleesgerecht|Vleesgerechten]] | [[Kookboek/Recepten|Receptenindex]] | [[Kookboek/Vegetarische keuken|Vegetarisch gerecht]] '''Rijst met paksoi''' is een eenvoudig [[Kookboek/Rijstgerecht|rijstgerecht]] dat zowel met als zonder vlees bereid kan worden. ==Ingrediënten== *220 g {{Kb|rijst}} *1/2 {{Kb|p=Chilipeper|rode peper}} *1 teentje [[Kookboek/Knoflook|knoflook]] *1 flinke {{Kb|p=wortel|winterpeen}} *1 {{Kb|paksoi}} *180 gram gekruide {{Kb|p=Vlees|vleesreepjes}} *[[Kookboek/Ketjap|Ketjap]] manis naar smaak *[[Kookboek/Olie|Olie]] om in te bakken Voor de vegetarische variant: * Vervang het vlees door 250 gram champignons (en eventueel 100 gram bakblokjes, "kaas die niet smelt") * Voeg eventueel nog 2 eieren en een snufje zout toe ==Bereiding== #Kook de rijst volgens de gebruiksaanwijzing op de verpakking, en giet de rijst af #Verwijder de zaadjes uit de rode peper, en snij de peper vervolgens in kleine stukjes #Pel het teentje knoflook en snij de knoflook vervolgens in stukjes #Schrap de peen en snij hem vervolgens in kleine stukjes (ze moeten gaar kunnen worden tijdens het bakken) #Snij het hart uit de paksoi (het massieve, bittere binnenste deel uit de stronk), en snij de rest van de paksoi in reepjes, zowel het witte als de bladeren #Verhit de wok en bak daarin de vleesreepjes totdat ze gaar zijn (hoe dikker de reepjes, des te langer moet je wachten) #Voeg de peper, de knoflook en de peen toe en bak het een minuut of drie mee #Voeg de paksoi toe en bak het een minuut of drie mee #Voeg de rijst toe en bak dit een minuut of drie mee #Voeg naar smaak een scheut ketjap toe #De maaltijd is klaar! ==Vegetarische variant== Voor de vegetarische variant voeg je 250 gram in vieren gesneden champignons toe, en - indien voorradig in de winkel - 100 gram bakblokjes ("kaas die niet smelt"). Hou verder het vleesrecept aan, en gebruik de champignons (en de bakblokjes) op de plaats waar anders de vleesreepjes hadden moeten worden toegevoegd. Eventueel kunnen er met de eieren en het snufje zout in een aparte pan twee [[Kookboek/Omelet|omeletten]] gebakken worden, die, gesneden in reepjes aan het gerecht kunnen worden toegevoegd nadat de ketjap erdoorheen geroerd is. {{Navigatie recepten}} [[Categorie:Vleesrecept|Rijst met paksoi]] [[Categorie:Rijstrecept|Rijst met paksoi]] {{Sub}} kwe6d8iodv6rb070jmunxlb4z6brors 0 4823 426837 409343 2026-05-16T07:47:20Z Erik Baas 2193 lf 426837 wikitext text/x-wiki {{Infobox recept |Naam=Couscous |Afbeelding=[[Bestand:Couscous-1.jpg|300px]] |Onderschrift = Couscousschotel met kikkererwten |Categorie=Vegetarisch recept |Porties=3 |Energie= |Tijd=± 15 minuten |Stippen=2 }} [[Kookboek/Vegetarische keuken|Vegetarisch recept]] | [[Kookboek/Recepten|Receptenindex]] '''Couscousschotel''' is een eenvoudig en snel vegetarisch [[Kookboek/Couscous|couscousgerecht]]. Het gerecht leent zich goed voor het verwerken van restjes champignons en groente die nog in de koelkast zwerven. == Ingrediënten == * 300 g {{Kb|couscous}}, bij voorkeur volkoren couscous * 100 g {{Kb|p=Pistachenoot|pistachenoten}} * 300 tot 500 gr (hoeveelheid naar smaak) stevige groente met verschillende kleuren ({{Kb|broccoli}}, {{Kb|wortel}}, {{Kb|courgette}}, {{Kb|paprika}}, {{Kb|bleekselderij}}, {{Kb|knolselderij}}, {{Kb|pastinaak}}, etc.) * 5 flinke scheppen {{Kb|tapenade}} van olijven of tomaten * 6 zongedroogde {{Kb|p=tomaat|tomaten}} * {{Kb|olie}} om in te bakken ==Bereiding== # Neem een klein kopje couscous per persoon, voeg naar smaak bouillon toe, en daarna twee kleine kopjes water. Als het water kookt, laat je het ongeveer 7 tot 10 minuten op een laag pitje staan (hoeft niet te koken). # Pel de pistachenootjes en snij de groenten in hapklare blokjes. # Knip de gedroogde tomaatjes met een keukenschaar in kleine, dunne reepjes. # Verhit de wok en roerbak daarin met een scheutje olie de groenten totdat ze gaar zijn (eventueel kun je de stukjes broccoli en de wortel eerst even in een pan heet water een minuut of twee koken, voordat je ze roerbakt). # Roer de tapenade door de groente. # Roer de couscous, de nootjes en de tomatenreepjes door de groente. # Roerbak het geheel nog een beetje door, tot de nootjes een klein beetje zachter zijn. # Op smaak maken met peper en zout. ==Alternatief== Heel lekker bij couscous zijn {{Kb|p=kikkererwt|'''kikkererwten'''}}. Deze zijn in blik/pot verkrijgbaar alsook gedroogd, die je dan wel moet koken en vaak vantevoren een nacht moet weken, afhankelijk van het soort. * Voor een volledige maaltijd: reken per persoon op ± 100 g gedroogde of 200 g gekookte kikkererwten. Voeg dan ook extra groenten of een salade toe, in totaal 200-250 g p.p. * Reken de helft voor een couscousschotel als bijgerecht. {{Sub}} {{Navigatie recepten}} [[Categorie:Couscous|Couscous]] [[Categorie:Vegetarisch recept|Couscous]] ibl9d27im2zmnymeu5raptvdwqeei6v 0 4848 426836 413905 2026-05-16T07:47:19Z Erik Baas 2193 lf 426836 wikitext text/x-wiki {{Infobox recept |Naam=Pasta met tonijn en appel |Afbeelding=[[Bestand:Macaroni met tonijn en courgette 2025.jpg|300px]] |Onderschrift=Macaroni met tonijn, appel en courgette |Categorie=Pastarecept |Porties=4 |Energie= |Tijd=20 min |Stippen=2 }} [[Kookboek/Pastagerecht|Pastagerechten]] | [[Kookboek/Recepten|Receptenindex]] '''Pasta met tonijn en appel''' is een fris-zurig [[Kookboek/Pastagerecht|pastagerecht]]. ==Ingrediënten== *250 gram {{Kb|pasta}} (liefst iets van penne ofzo) *3 {{Kb|p=Ui|uien}} *2 {{Kb|p=Appel|appels}} (als het heel grote zijn, is ééntje ook wel goed) *1 teentje {{Kb|knoflook}} *1 {{Kb|courgette}} *2 blikjes {{Kb|tonijn}} in olie *2 dl ongeklopte {{Kb|slagroom}} *1 eetlepel {{Kb|kappertjes}} *{{Kb|p=Citroen|citroensap}} *{{Kb|p=Olie|(olijf)olie}}, (liefst zwarte) {{Kb|peper}} en {{Kb|zout}} Kookgerei: * Pan om pasta in te koken * Hapjespan met een niet al te lage rand ==Bereidingswijze== #Kook de pasta met een scheutje olijfolie totdat het beetgaar is #Snipper de ui #Was de courgette, en snij hem in frietjes #Schil de appel en snij hem in blokjes, giet er daarna een beetje citroensap over om verkleuring tegen te gaan #Giet de tonijn af #Verhit de olie in een pan, en fruit daarin de ui, appel en de courgette enkele minuten #Voeg de tonijn toe aan dit groentemengsel en voeg naar smaak peper en zout toe #Roer de slagroom erdoorheen om het goedje een beetje te binden #Verwarm het gerecht een paar minuten goed door, maar laat het niet koken #Roer nu de pasta door het gerecht heen #Schep de pasta op de borden, en garneer het met de kappertjes ==Variaties== * Maak het gerecht kleurrijker door in plaats van gewone pasta een gekleurde pasta te gebruiken * Voeg met de courgette ook een halve rode paprika toe ==Budgetteren== Wie weinig te besteden heeft, kan bij het inkopen denken aan het volgende lijstje. De gegeven bedragen in de kolommen zijn ruwe schattingen (gegevens 2006), en kunnen van winkel tot winkel verschillen. {| border="1" cellpadding="5" cellspacing="0" | '''Ingrediënt'''||| '''Kosten van de inkoop'''||| '''Kosten per eenheid'''|| '''Kosten voor deze maaltijd'''||'''Opmerkingen''' |- |250 g pasta||500 g macaroni||0.40 euro||0.20 euro |- |3 uien||Zak van 2 kg||1.00 euro||0.20 euro||Je kunt de uien ook per drie kopen, maar ze zijn dan vaak wel wat duurder |- |2 appels||Zak van 2 kg||2.00 euro||0.40 euro||Je kunt de appels ook per twee kopen, maar ze zijn dan vaak wel wat duurder |- |1 teentje knoflook||Twee bolletjes||0.70 euro||0.04 euro||Als je zeker weet dat je de rest van die bolletjes knoflook nooit meer gebruikt, kun je de knoflook ook wel weglaten |- |1 courgette||Per stuk||1.00 euro||1.00 euro||Alleen kopen als je voor 1 euro of minder een lekkere grote courgette kunt kopen (300 gram) |- |2 blikjes tonijn in olie||Twee blikjes||2.30 euro||2.30 euro |- |2 dl. slagroom||Beker 200 ml||0.70 euro||0.70 euro |- |1 el. kappertjes||Potje 100 g||1.25 euro||0.13 euro||Als je zeker weet dat je die kappertjes nooit meer gebruikt, kun je ze misschien vervangen door zilveruitjes |- |Scheutje citroensap||Flesje 115 ml||0.80 euro||0.08 euro||Als je zeker weet dat je zo'n flesje verder nooit meer gebruikt, ben je uiteindelijk goedkoper uit als je een verse citroen koopt (plm. 30 cent) en deze uitknijpt |- |1 gram peper||Potje van 50 gram||1.10 euro||0.02 euro||Die gram is een ruwe schatting |- |1 gram zout||Pot van 1 kg||0.40 euro||0.01 euro||Die gram is een ruwe schatting |- |2 el. olijfolie||Fles van één liter||6.00 euro||0.18 euro||In (goedkopere) zonnebloemolie bakken kan natuurlijk ook |- |'''''Totale kosten'''''||||17.45 euro ||5.25 euro |} De totale kosten van dit gerecht voor vier personen bedragen 5.25 euro, ofwel 1.31 euro per persoon. [[Categorie:Budgetrecept|Pasta met tonijn en appel]] [[Categorie:Italiaanse keuken|Pasta met tonijn en appel]] [[Categorie:Pastarecept|Pasta met tonijn en appel]] [[Categorie:Tonijnrecept|Pasta]] {{Sub}} k7qpg82o4kd1p81rh2wupx4bgd14nv2 0 4872 426839 408194 2026-05-16T07:47:21Z Erik Baas 2193 lf 426839 wikitext text/x-wiki {{Infobox recept | |Naam=Rijst met kokos en mango chutney |Afbeelding=[[Bestand:Arroz con coco.JPG|300px]] |Categorie=Rijstrecept |Porties=4 |Energie= |Tijd=± 45 minuten |Stippen=1 }} [[Kookboek/Rijstgerecht|Rijstgerechten]] | [[Kookboek/Recepten|Receptenindex]] ==Ingrediënten== *± 300 g {{Kb|p=Rijst|zilvervliesrijst}} *{{Kb|p=Gember|Gember of gemberpoeder}} *{{Kb|p=Laos|Laospoeder}} *[[Kookboek/Nasikruiden|Nasikruiden]] *{{Kb|p=Kokos|Geraspte kokos}} *Klontje [[Kookboek/Boter|boter]] *{{Kb|Maggi}} *{{Kb|p=Ketjap|Ketjap manis}} *1 theelepel [[Kookboek/Mangochutney|mangochutney]] ==Bereidingswijze== #Kook de zilvervliesrijst volgens de aanwijzingen op de verpakking. #Laat in een andere pan de nasikruiden, de gember (of gemberpoeder) en de laos een paar minuten koken in een bodempje water. #Voeg alles bij elkaar, het moet een beetje papperig mengsel zijn. #Voeg daarna toe: kokos, ketjap, maggi, een klontje boter en mangochutney. #Meng alles goed door elkaar. ==Opmerkingen, tips en variaties== *Opdienen met bijvoorbeeld sperzieboontjes, doperwten of worteltjes. {{Navigatie recepten}} [[Categorie:Rijstrecept|Rijst met kokos en mango chutney]] {{Sub}} 9t2q0gkx39r5vy0ppcjhzb3at13ctty 0 4964 426842 402618 2026-05-16T07:47:24Z Erik Baas 2193 lf 426842 wikitext text/x-wiki {{Infobox recept |Naam=Gevulde kipfilet met spinazie |Categorie=Kiprecept |Porties=4 |Energie= |Tijd=± 60 minuten bereiding, daarna 20 minuten baktijd. |Stippen=3 }} [[Kookboek/Recepten|Receptenindex]] '''Gevulde kipfilet''' is een handig gerecht indien u bezoek krijgt. U kunt het geheel voorbereiden en daarna in 20 minuten afmaken. ==Benodigdheden== ===Ingrediënten=== *4 {{Kb|kipfilet}} *[[Kookboek/Zout|zout]] *[[Kookboek/Peper|peper]] *300 g {{Kb|spinazie}} *4 plakken {{Kb|ham}} *1 teentje {{Kb|knoflook}} *2 maal 50 g {{Kb|boter}} of [[Kookboek/Olie|olie]] *100 ml {{Kb|crème fraîche}} * een paar takjes {{Kb|peterselie}} * {{Kb|marjolein}} * {{Kb|tijm}} * {{Kb|oregano}} * een kleine [[Kookboek/Ui|ui]] ===Keukengereedschap=== *1 koekenpan *1 diepe koekenpan *1 spatel *1 smal vleesmes *1 knoflookpers ==Bereidingswijze== ===Voorbereiding=== *Snijd de ui *Maak het teentje knoflook schoon *Snij de ham in kleine stukjes *Was de spinazie *Als u verse kruiden gebruikt, snijd deze dan klein *Neem de kipfilet, snijd met het smalle vleesmes in de dikke kant van de kipfilet en beweeg het mes heen en weer, zodat een zak ontstaat. Het alternatief is de kipfilet bijna geheel door te snijden en hem daarna plat te slaan. ===Vulling=== *Doe de boter of olie in een diepe koekenpan en verwarm het *Doe de gesneden ui in de pan en voeg de uitgeknepen knoflook eraan toe. Kort aanbakken *Voeg de ham toe. Kort aanbakken *Voeg bij hoog vuur de spinazie toe (met alleen het vocht dat nog op de spinazie van het wassen is blijven hangen) en dek de koekenpan af. *Na ongeveer 3 minuten is de spinazie geslonken, deksel wegnemen en het vocht afkoken. *Vlak voor het einde crème fraîche erdoorheen roeren. *Nu kan men het mengsel laten afkoelen. *Kipfilet als vulzak **Vul het mengsel in de vulzak en neem een cocktailprikkertje om de opening te sluiten *Platgeslagen kipfilet **Voeg een dun laagje van het mengsel op de kipfilet en rol hem op. Neem een lange cocktailprikker om de kipfilet te sluiten ===Bakken=== Bak gedurende 20 minuten de kipfilets goudbruin en gaar, regelmatig keren. ===Tips=== Men kan bijvoorbeeld [[Kookboek/Aardappelkroket|aardappelkroketten]] als bijlage opdienen. Eet smakelijk! {{Navigatie recepten}} [[Categorie:Kiprecept|Kipfilet met spinazie]] {{Sub}} ie0wh5jklkmdoftrks4m6668q8fsu30 0 5004 426822 407366 2026-05-16T07:22:41Z Erik Baas 2193 lf 426822 wikitext text/x-wiki {{Infobox recept | |Naam=Rode linzensoep |Afbeelding=[[Afbeelding:Red lentil soup.jpg|300px|thumb|Een bord rode linzensoep.]] |Categorie=Soeprecept |Porties=4 à 5 personen |Energie=422 kcal voor de totale hoeveelheid |Tijd=± 25 minuten |Stippen=1 }} [[Kookboek/Soep|Soep]] | [[Kookboek/Recepten|Receptenindex]] '''Rode linzensoep''' is een makkelijk te maken vegetarische soep. Het is een variant op het recept [[Kookboek/Linzensoep|linzensoep]], maar in tegenstelling tot andere linzensoorten hoeven rode linzen van tevoren niet te weken. ==Ingrediënten== *250 g {{Kb|p=linzen|rode linzen}} *Een blik gepelde [[Kookboek/Tomaat|tomaten]], 400 gram *Een liter {{Kb|p=bouillon|groentebouillon}} *Een groot blik {{Kb|tomatenpuree}} (140 g) *Italiaanse kruiden naar smaak *Een [[Kookboek/Ui|ui]] *Scheutje [[Kookboek/Olie|olie]] ==Bereidingswijze== #Hak het uitje fijn en fruit het in een grote pan #Pureer de gepelde tomaten met een staafmixer #Doe de bouillon, de tomatenpuree en de linzen bij het uitje in de pan #Kook het geheel zo'n 25 minuten, totdat de linzen zijn gaan uitzetten en de soep dik is geworden #Roer de kruiden door de soep ==Opmerkingen, tips en variaties== * Dien de soep op in bakjes met een schepje kruidenkaas erin voor een meer romig effect * Wanneer je het recept kookt voor meer dan 4 personen, hou dan rekening met een langere kooktijd * Voor een vegetarische '''maaltijdsoep''' voor 4 personen: ** Gebruik ± 400 g gedroogde linzen of 800 g gekookte en eventueel extra bouillon/water. ** Voeg meer groente toe, in totaal 800-1000 g, bijvoorbeeld prei, bleekselderij of knolselderij, wortel, courgette, paprika en/of tomaat. ** Serveer met volkorenbrood en kaas. * Heb je geen linzen in huis, dan is bovenstaand recept ook best als tomatensoep te bereiden. Neem dan 800 gram gepelde tomaten en 800 ml groentebouillon, en doe verder hetzelfde als hierboven staat aangegeven. Roer naar smaak een paar schepjes [[Kookboek/Suiker|suiker]] door de soep om de zurige smaak van de tomaten weg te krijgen, en breng het geheel op smaak met italiaanse kruiden. * De ingrediënten zijn - op het uitje na - allemaal lang houdbaar, en daardoor altijd handig om op voorraad te hebben: dan kun je de soep altijd maken * Het gerecht kan eventueel aangevuld worden door stukjes gestoofd rundvlees aan de soep toe te voegen {{Navigatie recepten}} [[Categorie:Soeprecept|Linzensoep]] [[Categorie:Peulvruchtrecept|Linzensoep]] {{Sub}} hsde4cl58o0drk305zv724gh655j9po 0 5060 426979 413873 2026-05-16T08:31:14Z Erik Baas 2193 lf 426979 wikitext text/x-wiki [[Afbeelding:Europe satellite globe.jpg]] <div style="text-align:center; font-size:125%"> <div style="position:absolute;left:705px; top:185px; width:50px; height:40px; color:blue">'''[[/Oeralgebergte|O<br>E<br>R<br>A<br>L<br>G<br>E<br>B<br>E<br>R<br>G<br>T<br>E]]'''</div> <div style="position:absolute;left:670px; top:595px; width:50px; height:40px; color:blue">'''[[/Kaukasusgebergte|KAUKASUS<br>GEBERGTE]]'''</div> <div style="position:absolute;left:377px; top:535px; width:50px; height:40px; color:blue">'''[[/Karpaten|KARPATEN]]'''</div> <div style="position:absolute;left:277px; top:535px; width:50px; height:40px; color:blue">'''[[/Alpen|ALPEN]]'''</div> <div style="position:absolute;left:130px; top:525px; width:50px; height:40px; color:blue">'''[[/Pyreneeën|PYRENEEËN]]'''</div> </div> Op dit satellietbeeld van Europa zijn de gebergtes goed te zien. == Geografische extremen == [[Afbeelding:Extreme points of Europe.png|800px|center|Geografische extremen van Europa]] De noordelijkste punten van Europa zijn Kaap Fligeli, Rudolf Eiland, Frans Jozefland en Rusland (81° 48′ 24″ N). Het zuidelijkste punt is dan weer Gavdos in Griekenland (34° 48′ 02″ N). Het meest westelijke gelegen is Bjargtangar in IJsland (24° 32′ 03″ W). En de meest oostelijke punten zijn Kaap Zhelaniya, Severny Eiland, Nova Zembla en Rusland (69° 05′ 31″ E). Terwijl het laagst gelegen punt de oever van de {{Wp|Kaspische zee|Kaspische zee}} is (28 meter onder zeeniveau), piekt Elbroes, ook in Rusland, als hoogste punt van Europa op een hoogte van 5642 m boven de zeespiegel uit. {{Navigatie Atlas van Europa}} {{Sub}} c6jd9yd0hexdvrocab4zbhkh1dkwr7q 0 5262 426804 397439 2026-05-16T07:20:49Z Erik Baas 2193 lf 426804 wikitext text/x-wiki Hier vindt u gerechten op basis van [[Kookboek/Gevogelte|gevogelte]]. ==Eend== *[[Kookboek/Gestoofde eend met sinaasappel|Gestoofde eend met sinaasappel]] ==Fazant== *[[Kookboek/Fazant à la Brabançonne|Fazant à la Brabançonne]] ==Kip== {{Kolommen automatisch|inhoud= <DynamicPageList> category=KB-kip mode=unordered order=ascending suppresserrors = true ordermethod = sortkey </DynamicPageList> }} [[Categorie:Gevogelterecept|Gevogelterecepten]] {{Navigatie recepten}} {{Sub}} 7tzlyy2szt0ehhqlx84mwovokr2e8wg 0 5362 426763 408012 2026-05-16T07:13:54Z Erik Baas 2193 lf 426763 wikitext text/x-wiki '''Kwantummechanica''' is een '''natuurwetenschappelijke uitleg''' waarbij gebruikgemaakt wordt van '''kwanta''' (kleinst mogelijke hoeveelheidjes) van '''energie'''. == Inleiding == De begrippen `natuurwetenschappelijke uitleg' en `kwanta' komen niet voor in het alledaagse taalgebruik. Er is ook een woord gebruikt dat wel vaker voorkomt, maar vaak in een heel andere betekenis dan hier bedoeld wordt: 'energie'. Al deze termen moeten dus uitgelegd worden en dat gebeurt in een van de volgende hoofdstukken. In deze inleiding worden eerst voorbeelden gegeven en wat achtergrondinformatie. === Voorbeeld: kwantummechanische veer === Een gewone veer kun je bijvoorbeeld 1 cm uitrekken en loslaten, waarna hij trilt met een maximale uitwijking van 1 cm. Althans eventjes, want normale veren in een normale omgeving dempen altijd uit en staan dan weer stil. Je kunt een gewone veer ook 2 cm uitrekken en loslaten, dan trilt hij eventjes met een maximale uitwijking van 2 cm. Maar ook 1,5 cm kan, of 1,01 cm, wat je maar wilt. Althans daar lijkt het op en daarom doen we net alsof een gewone veer met elke willekeurige beginuitwijking kan trillen. Heel anders is het met een kwantummechanische veer, dat wil zeggen een veer op atomair of kleiner niveau. Omdat er zeer kleine hoeveelheden energie zijn kan een kwantummechanische veer alleen trillen met een maximale uitwijking die bij zo'n minimale hoeveelheid energie past. Iedere poging de kwantummechanische veer anders te laten trillen mislukt. Als een kwantummechanische veer een paar centimeter groot zou kunnen zijn (dat kan niet, ze zijn heel klein), dan zou het je bijvoorbeeld lukken om hem 1 cm of 2 cm uit te rekken, maar niet 1,5 cm of 1,01 cm. Iedere uitrekking tussen 1 cm en 2 cm zou bijvoorbeeld onmogelijk zijn. Een kwantummechanische veer kan dus ook niet uitdempen. Als een veer trilt heeft hij trillingsenergie. Een veer die trilt met een maximale uitwijking van 2 cm heeft meer trillingsenergie dan een veer met een maximale uitwijking van 1 cm. Een gewone veer kan dus iedere hoeveelheid trillingsenergie hebben maar een kwantummechanische veer kan alleen sommige hoeveelheden trillingsenergie hebben, namelijk de kleinste hoeveelheid trillingsenergie, of twee keer de kleinste hoeveelheid trillingsenergie, of drie keer of vier keer, etcetera. Dus geen hoeveelheid trillingsenergie tussen één keer de kleinste hoeveelheid en twee keer de kleinste hoeveelheid, of tussen twee keer en drie keer die kleinste hoeveelheid. === Relatie met de [[Klassieke Mechanica]] === De meeste natuurverschijnselen (maar bijvoorbeeld de zwaartekracht niet) kunnen kwantummechanisch beschreven worden. Voor veel natuurverschijnselen biedt de kwantummechanische beschrijving geen toegevoegde waarde omdat ze beschreven kunnen worden met theorieën die dichter bij de alledaagse beleving staan zoals thermodynamica of klassieke mechanica. De thermodynamische of klassiekmechanische beschrijving van een verschijnsel is vaak eenvoudiger te begrijpen dan de kwantummechanische beschrijving. Sommige natuurverschijnselen kunnen niet met thermodynamica of klassieke mechanica uitgelegd worden. Deze natuurverschijnselen kunnen alleen met kwantummechanica uitgelegd worden en we kunnen ze daarom kwantummechanische natuurverschijnselen noemen. Kwantummechanische beschrijvingen hebben betrekking op atomair- en kleiner niveau. Wanneer kwantummechanische verschijnselen (zoals het feit dat een gasvlam een specifieke kleur heeft) waar te nemen zijn in de alledaagse wereld komt dat doordat de atomen die betrokken zijn bij bijvoorbeeld de verbranding bepaalde specifieke veranderingen ondergaan. === Voorbeeld kwantummechanisch natuurverschijnsel === Het eenvoudigste kwantummechanische natuurverschijnsel is de warmtecapaciteit van vaste stoffen. De warmtecapaciteit van een object is de hoeveelheid energie die nodig is om het object een graad in temperatuur te verhogen per cm³. Als de warmtecapaciteit van een object groot is, duurt het lang voordat dat object afkoelt. Dat is bijvoorbeeld handig voor een kruik. Je kunt een kruik dus het beste vullen met die stof die een grote warmtecapaciteit heeft. En dat is water, wat een geluk! Ook voor andere toepassingen zijn warmtecapaciteiten van groot belang. Maar iedere poging om met klassieke mechanica de warmtecapaciteit van vaste stoffen te voorspellen op grond van andere kennis over die vaste stoffen mislukte. Met behulp van de in de eerste decennia van de 20e eeuw ontwikkelde kwantummechanica lukte het wel. Een vaste stof kun je je voorstellen als op elkaar gestapelde rijen bolletjes met veertjes ertussen. Warmer worden betekent dat de veertjes sneller trillen. De berekening van de warmtecapaciteit heeft dus te maken met dat trillen van die veertjes. Maar het zijn kwantummechanische veertjes, geen gewone veertjes. Hoe je je de kwantummechanische veertjes moet voorstellen, weet niemand. === Nog steeds geen voorstelling === Normale natuurwetenschappelijke uitleg bestaat altijd uit formules en een voorstelling van het natuurverschijnsel. De voorstelling geeft aan hoe je je de aspecten van het natuurverschijnsel die je niet kunt zien, kunt voorstellen. De kwantummechanische uitleg bestaat alleen uit formules. De uitvinders van de kwantummechanica hebben heel lang gepraat over de vraag welke voorstelling past bij die formules, maar ze konden er geen vinden. Op twee conferenties in 1927 – in Como, Italië en Brussel, België – heeft {{Wp|Niels Bohr|Niels Bohr}} toen gezegd dat hij vond dat als de kwantummechanische formules goede voorspellingen doen over de kwantummechanische natuurverschijnselen, en dat doen ze, ze dan goed genoeg zijn, ook zonder voorstelling die erbij past. Dit is toen afgesproken en deze afspraak heet de {{Wp|Kopenhaagse interpretatie|Kopenhaagse interpretatie}}, omdat Niels Bohr daar hoofd van een instituut was. Belangrijke aanwezigen op de conferentie waren Niels Bohr (uit Denemarken), {{Wp|Erwin Schrödinger|Erwin Schrödinger}} (uit Oostenrijk) en {{Wp|Werner Heisenberg|Werner Heisenberg}} (uit Duitsland). === Voorstellingsvermogen of taalprobleem === Sommige mensen zijn van mening dat het niet mogelijk is om een voorstelling bij de kwantummechanica te maken, omdat het het voorstellingsvermogen van de mens te boven zou gaan. Anderen denken dat het een taalprobleem is. ==Historisch kader in het kort== Reeds in de tijd van Isaac Newton merkten enkele natuurkundigen - zoals de Nederlander Christiaan Huygens en de Brit Robert Hooke - op dat licht af en toe ook een golfkarakter vertoonde. In 1803 bewees Thomas Young met zijn dubbelspleetexperiment definitief dat dit inderdaad zo was, waarna James Clerk Maxwell in de tweede helft van de 19e eeuw een nieuwe theorie van het elektromagnetisch veld opstelde, die behalve de elektrische en magnetische ook de toen bekende lichtverschijnselen exact verklaarde. Om de laatste problemen (met name met de modellen van atomen en het beschrijven van X-stralen en radioactiviteit) op te lossen stelden Max Planck en Albert Einstein aan het begin van de 20e eeuw nog enkele formules op, waarna uiteindelijk de conclusie volgde dat elektromagnetische straling zowel een deeltjeskarakter als een golfkarakter heeft. == Wat zijn kwanta? == Kwanta zijn de kleinst mogelijke hoeveelheden van materie, energie, elektrische lading of van wat dan ook. Het is niet mogelijk met minder van die materie, die energie of van die elektrische lading te maken te krijgen. Om te begrijpen wat er bijzonder is aan de kwantummechanica, moeten we ook begrijpen wat normaal is als je naar steeds kleinere hoeveelheden kijkt. === Steeds kleiner === ==== Vorm: planken ==== Stel we hebben een houten plank. De plank is 1 cm dik, 16 cm breed en 64 cm lang. We zagen de plank doormidden. We geven een helft weg. We houden één helft over van 32 cm lang. Deze helft zagen we weer doormidden en geven weer een helft weg. De plank is dan 16 cm lang en dus even lang als hij breed is. Als we de plank weer doormidden zagen, maakt het niet uit of we de lengte of de breedte doormidden zagen. We zagen de plank weer doormidden, zodat de plank nu 16 cm bij 8 cm is. Dan weer, nu in de andere richting, zodat de plank 8 cm bij 8 cm is. En dat doen we zo vaak tot het stuk hout 1 cm lang is en 1 cm breed is. En hij is nog steeds 1 cm dik. Is het stukje hout nu nog steeds een plank? Nee want een plank is plat. Nu is het stukje hout een kleine kubus. We hebben een plank doormidden gezaagd en hielden een plank over, zaagden die weer doormidden en hielden weer een plank over en dat deden we heel vaak en opeens, we weten niet precies wanneer, was het geen plank meer. Dat komt omdat we iets een plank noemen als het een bepaalde vorm heeft en door het steeds doormidden te zagen, veranderen we de vorm. ==== Mengsel: deeg ==== Stel we gaan een taart bakken en we mengen meel, ei en water bij elkaar. We krijgen dan deeg. Het deeg bestaat uit meel, ei en water. Is een beetje meel daarom een beetje deeg? Is een beetje ei een beetje deeg? Nee, want we noemen alleen een bepaald mengsel deeg. Meel, ei en water noemen we de ''bestanddelen'' van het deeg. De bestanddelen van deeg zijn niet een beetje deeg. Ieder beetje deeg moet uit meel, ei en water bestaan. === Kwanta van chemische stoffen === ==== Wat zijn chemische stoffen? ==== Stel je eet een suikerklontje. Dat smaakt zoet, je wordt er dik van (als je er te veel neemt) en het is slecht voor je tanden. Nu doe je een suikerklontje in je thee en je roert. Het suikerklontje verdwijnt. Je ziet niets door de thee zweven. Maar de thee smaakt wel zoeter, je wordt er even dik van en het is slecht voor je tanden. De suiker is er dus nog. Het suikerklontje niet meer. Want we noemen het alleen een klontje als we het kunnen zien en vastpakken. Maar we noemen dat waar het suikerklontje uit bestaat en wat in de thee zit suiker. Wat we suiker noemen, heeft dus niets te maken met de vorm en of je het vast kan pakken. Het heeft ook niet met structuur te maken: de suiker in het suikerklontje is stijf door een structuur, maar in de thee heeft suiker die structuur niet. Een suikerklontje is een ding en thee met of zonder suiker is een mengsel. Zowel het suikerklontje als de thee met suiker bevat suiker. Het suikerklontje bevat zelfs niets anders, dus het bestaat uit suiker. Suiker is een chemische stof. Een bepaalde chemische stof, bijvoorbeeld suiker, kan voorkomen in een vorm die je vast kan pakken, maar ook zó dat je het niet kunt vastpakken. Als je het kunt vastpakken, dan kan het een klontje zijn, maar ook korreltjes of een poeder. Dat maakt niet uit. Dus als we het hebben over een suikerklontje dan bedoelen we dat het echt een klontje moet zijn, maar als we het hebben over suiker dan bedoelen we dat het niet uitmaakt of het een klontje of een poeder is of in thee zit opgelost. Altijd, wanneer we het over chemische stoffen hebben, dan maakt de vorm niet uit. ==== Moleculen en Atomen ==== Chemische stoffen bestaan uit kwanta en de kwanta van chemische stoffen zijn kleine dingetjes van een bepaalde soort. Suiker is een chemische stof en de kwanta van suiker zijn suikermoleculen. Water is ook een chemische stof en de kwanta van water zijn watermoleculen. MEER VOLGT ==== Hoeveel weten we over Moleculen en Atomen? ==== Wet van de equivalente hoeveelheden. MEER VOLGT == `Kijken' naar tennisballen door te gooien met tennisballen == Stel je bent in een kamer waarin tennisballen rondstuiteren. Je wilt iets weten over het aantal tennisballen die daar rondstuiteren en tegelijkertijd iets over hun snelheden. Maar je kunt niet naar de tennisballen kijken of luisteren. Je kunt wel een netje in de kamer bevestigen en wachten tot er een tennisbal in terecht komt. En dan bijhouden hoe vaak dat gebeurt en hoe hard iedere tennisbal tegen het netje botste. Wat je ook kunt doen is met andere tennisballen gaan gooien om te kijken wat dat voor effect heeft op hoe vaak en hard er tennisballen in je netje terechtkomen. Meer kun je in dit voorbeeld niet doen om iets over de tennisballen te weten te komen. Dit is een moeilijke manier om iets te weten te komen. In de kwantummechanica werkt dat echter zo. In de kwantummechanica houd je je bezig met kwanta: de kleinste dingetjes en beweginkjes etc.. Er is dan niets dat kleiner is dan die kwanta om te gebruiken om iets te weten te komen over die kwanta. Het is dan alsof je met tennisballen naar tennisballen gooit. In de volgende alinea wordt dat verder uitgelegd. Normaal gebruiken we een lamp om lichtkwanta (fotonen) naar de tennisballen te gooien. Die lichtkwanta stuiteren tegen de tennisballen en we vangen de lichtkwanta op in een speciaal netje, bijvoorbeeld in ons oog. De tennisballen vangen we niet op in dat netje, want dat past helemaal niet. Als een tennisbal op ons oog afkomt, komt hij niet "in" ons oog terecht, maar "op" ons oog (dat levert een blauw oog op en dus moeten we ons onderzoek naar de tennisballen onderbreken om ijs op ons oog te doen). We vangen heel veel lichtkwanta "in" ons oog op nadat die tegen de tennisballen gestuiterd zijn. Onze hersenen gebruiken de informatie over de ingevangen lichtkwanta om te weten te komen waar de tennisballen zijn en hoe snel ze bewegen. Het is dus heel normaal om met kleine dingetjes te gooien naar datgene wat je wilt onderzoeken en die dingetjes dan op te vangen nadat ze ervanaf gestuiterd zijn. We doen dat iedere dag als we iets zien. De lichtkwanta zijn heel veel kleiner dan de tennisballen. Als je iets wilt weten over de lichtkwanta zelf, kun je niets vinden dat nog veel kleiner is. Dus moet je wel andere kwanta gebruiken en die zijn ongeveer even groot. Als het lichtkwanta zijn van dezelfde "kleur" (wat wil zeggen van dezelfde golflengte) dan zijn ze precies even groot. == Wat is Energie? == TEDOEN. HIER ENIGE STEEKWOORDEN: "de interactie tussen de allerkleinste deeltjes onderling en" "met hun omgeving in relatie tot de afstand;" "de interactie vertegenwoordigt de krachten die worden" "uitgeoefend;" "een gestabiliseerde afstand tussen deze deeltjes heeft de" "vorming van een groter geheel tot gevolg,positronen," "neutrino´s,neutronen,protonen------->atoomkernen-->materie" "materie-energie kan zich verzamelen,zich verspreiden," "bewegingsenergie in relatie tot de gravitatie," "temperatuur,electriciteit en straling" == Kwantummechanische verschijnselen == === Dualisme van licht === Een belangrijk probleem waardoor geen voorstelling bij de kwantummechanica gemaakt kan worden, is dat bij sommige formules de voorstelling past dat licht een golfverschijnsel is en bij andere formules de voorstelling dat licht uit deeltjes bestaat. Dit verschijnsel wordt meestal de {{Wp|dualiteit van golven en deeltjes|dualiteit van golven en deeltjes}}, de "golf-deeltje-dualiteit" of ook wel dualisme van licht genoemd. === Warmtecapaciteit van vaste stoffen === De warmtecapaciteit van een voorwerp is in de thermodynamica het vermogen van dat voorwerp om energie in de vorm van warmte op te slaan. Voert men warmte aan een voorwerp toe, dan zal daarvan meestal de interne energie en daarmee de temperatuur stijgen (bij isotherme processen is dit niet het geval). Als bij dezelfde hoeveelheid toegevoerde warmte de temperatuur van het ene voorwerp minder stijgt dan van een ander, heeft het ene voorwerp een grotere warmtecapaciteit dan het andere. === Zwarte stralers === Een zwarte straler is een object dat geen straling reflecteert (terugkaatst). Alle straling die een zwarte straler bereikt wordt geabsorbeerd. Een zwarte straler kan wel straling uitzenden, maar die straling wordt door de zwarte straler zelf opgewekt. Een bekend voorbeeld van een zwarte straler is de zon. De straling ontstaat door opgewekte warmte binnen de zwarte straler. Natuurkundigen waren rond de vorige eeuwwisseling geïnteresseerd in de zwarte straler omdat ze daarmee de relatie hoopten vast te stellen tussen de opgewekte energie (warmte) en de afgegeven energie (straling). Gustav Kirchhoff bouwde in de laatste helft van de negentiende eeuw een apparaat dat de eigenschappen van een zwarte straler bezat. Het was een van buiten tegen warmteverlies geïsoleerde metalen doos die van binnen zwart was gemaakt. In een van de wanden bevond zich een klein gaatje. De binnenkant was zwart om te zorgen dat alle straling (licht) die door het gaatje naar binnen kwam werd geabsorbeerd en dus niet via het gaatje kon worden gereflecteerd. De metalen wand werd verhit zodat in het binnenste van de doos de temperatuur steeg en daardoor werd gevuld met de straling die het gevolg is van een bepaalde temperatuur. Bekend is dat bijvoorbeeld ijzer verschillende kleuren krijgt, afhankelijk van de hitte die het door een brander krijgt toegevoegd. Eerst is het alleen maar warm (infrarode straling) dan wordt het rood en uiteindelijk bij nog meer toegevoegde hitte wordt het wit/violet). Alle stralingsverschijnselen (de kleuren en de onzichtbare straling zoals infrarood en ultraviolet) vormen samen het spectrum van golflengtes. Lange golven vind je in de richting van het rood en infrarood en verder, kortere golven vind je in de richting van het violet en ultraviolet en verder. De energie van een golf wordt weergegeven door de hoogte van de golf (amplitude). Eind negentiende eeuw ontdekte Wilhelm Wien de relatie tussen de warmte binnen de zwarte straler en de straling die uit het gaatje komt. Hij varieerde de temperatuur in de zwarte straler en stelde de verdeling van straling vast die het gaatje in de wand verliet. Wat bleek was dat de straling uit verschillende golflengtes bestond. Maar het belangrijkste resultaat van zijn metingen was dat afhankelijk van de temperatuur in de zwarte straler één bepaalde golflengte (een piekgolf) de meeste energie naar buiten bracht. In het zichtbare spectrum van straling (de kleuren) bepaalde de temperatuur binnen de zwarte straler daarmee de kleurverdeling (kleurmenging) die uit het gaatje in de wand kwam. Analyse van dit resultaat door Max Planck bracht deze aan het begin van de twintigste eeuw tot de ontdekking van het 'kwantum' en de daarmee samenhangende constante 'h' (constante van Planck). === Dubbelspleet-interferentie bij neutronen === === Foto-elektrisch effect === Het foto-elektrisch effect is het effect dat elektronen die niet al te sterk aan een atoom zijn gebonden door elektromagnetische straling (bv. licht, röntgen straling of gammastraling) los kunnen komen van het atoom. Het atoom wordt in dit geval dus een positief geladen deeltje (ion). Alle energie van het botsende stralingsdeeltje (foton) wordt bij het foto-elektrisch effect volledig gebruikt. Allereerst om de bestaande binding met het atoom te verbreken en de rest van de energie wordt meegegeven als snelheid van het vrijgemaakte elektron. === Atomische spectra === === Compton-effect === Het Compton-effect is het effect dat hoog energetische electromagnetische straling (bv. Röntgen of gamma straling) electronen die aan een atoom zijn gebonden los kan slaan van het atoom. Het atoom wordt in dit geval dus een positief geladen deeltje (ion). Slechts een deel van de energie van het botsende stralingsdeeltje (foton) wordt bij het compton-electrisch effect verbruikt. Na de botsing zal de straling met lagere energie en meestal onder een andere hoek verder gaan (verstrooïng). De energie die het foton is kwijtgeraakt is gebruikt om de bestaande binding met het atoom te verbreken en de rest van de energie wordt meegegeven als snelheid aan het losgeslagen elektron. ==Zie ook== *[[Basisstructuur van de kosmos/Quantummechanica versus algemene relativiteitstheorie: problemen|Quantummechanica versus algemene relativiteitstheorie: problemen]] ==Literatuur== * {{Aut|Greene, Brian}} ''De ontrafeling van de kosmos'', 2004 * {{Aut|Raedt, Hans de}} ''Inleiding in de Quantum Mechanica'', [https://rugth30.phys.rug.nl/pdf/iqm2.pdf]   {{Sub}} 6xopv3nsw25c1yk8es8pftgk8zzzp1d 0 5485 426821 398249 2026-05-16T07:22:40Z Erik Baas 2193 lf 426821 wikitext text/x-wiki {{Infobox recept | Afbeelding = [[Bestand:Limonada en Semana Santa.jpeg|300px]] | Categorie = Drank | Porties = 5 | Energie = | Tijd = 30 minuten + enkele uren in de koelkast | Stippen = 2 }} [[Kookboek/Drank|Overzicht van beschreven drankrecepten]] '''Sangria''' is een koude, zoete alcoholische [[Kookboek/Drank|drank]], op basis van rode wijn, sinaasappels en andere vruchten, oorspronkelijk afkomstig uit Spanje. == Benodigdheden == ===Ingrediënten=== * 0,75 liter {{Kb|rode wijn}}, zoals Rioja of Priorat * 2 onbespoten {{Kb|p=Sinaasappel|sinaasappels}} * 1 onbespoten {{Kb|citroen}} of limoen * enkele zoete {{Kb|p=fruit|vruchten}}, bijvoorbeeld perzik, ananas, meloen en/of mango * 30 ml {{Kb|rum}}, {{Kb|cognac}}, brandewijn of likeur (optioneel) * 40-50 gram {{Kb|suiker}} (bij voorkeur riet- of basterdsuiker) === Keukengereedschap === * 1 (glazen) kan, bij voorkeur een typische sangria-karaf met toegeknepen schenktuit * citruspers * houten pollepel ==Bereiding== # Doe de wijn en sterke drank in de kan. # Voeg de suiker toe en roer totdat de suiker is opgelost. # Pers 1 sinaasappel uit en voeg het sap toe aan de wijn. # Maak de tweede sinaasappel en de citroen/limoen schoon en verwijder de schil in dunne repen, bij voorkeur aan één stuk. Haal de sinaasappel en citroen in partjes uiteen en snij de partjes doormidden. Voeg die partjes en de schillen toe aan de wijn. # Schil het overige fruit en snijd ze in stukjes. Voeg ze bij de wijn. Roer alles goed door elkaar. # Laat het geheel enkele uren in de koelkast afkoelen en de vruchtsmaken in de wijn trekken. # Laat het fruit in de kan wanneer de drank in de glazen wordt geschonken. ==Variaties== * Voeg voor een extra beetje sprankelend mondgevoel vlak voor het opdienen een beetje koolzuurhoudend mineraalwater toe. {{Wikipedia|Naam=Sangria|Pagina=Sangria}} {{Navigatie recepten}} == Bronnen == * het [https://nl.wikibooks.org/w/index.php?title=Kookboek/Sangria&oldid=321954 oorspronkelijke recept] op deze pagina * [[b:es:Artes culinarias/Recetas/Sangría|Artes culinarias/Recetas/Sangría]], het recept voor sangria uit het Spaanse kookboek [[Categorie:Drank|Sangria]] [[Categorie:Spaanse keuken|Sangria]] {{Sub}} 5rc5c9mu2krjwibzsgykmt8kl4izcmj 0 5489 426823 404967 2026-05-16T07:22:42Z Erik Baas 2193 lf 426823 wikitext text/x-wiki {{Infobox recept | Afbeelding = | Onderschrift = | Categorie = | Porties = | Energie = | Tijd = | Stippen = }} [[Kookboek/Broodrecept|Brood]] | [[Kookboek/Recepten|Receptenindex]]<br> '''Øllebrød''' (Deens voor bierbrood) is een Deense broodpap. Die gemakkelijk gemaakt kan worden uit (droog) roggebrood volgens dit eenvoudig recept: ==Ingrediënten== *Een dag oud {{Kb|roggebrood}} *{{Kb|Bier}} - bij voorkeur een donkere zoete biersoort ==Bereidingswijze== Neem een hoeveelheid roggebrood en dompel dit gedurende 6 à 12 uur onder in het bier. Het blijft eender welk soort bier je neemt, ook een goedkoop bier voldoet. Laat het vervolgens zachtjes koken gedurende een uur. Voeg meer bier toe als het te droog wordt. Als je het zoet wilt, dan kan je [[Kookboek/Suiker|suiker]] of [[Kookboek/Honing|honing]] toevoegen. Serveertip: serveer de pap met [[Kookboek/Slagroom|slagroom]]. {{Sub}} {{GFDL-oud}} {{Navigatie recepten}} [[Categorie:Broodrecept|Øllebrød]] [[Categorie:Deense keuken|Øllebrød]] 8li1pla7tr9camfvl12usnktsfi5fiu 0 5493 426838 399953 2026-05-16T07:47:21Z Erik Baas 2193 lf 426838 wikitext text/x-wiki {{Infobox recept | Naam = Pasta met budgetbolognese | Afbeelding = [[Afbeelding:Spaghetti Bolognese.jpg|300px]] | Categorie = Pastagerecht | Porties = 3 | Energie = | Tijd = 20 min | Stippen = 2 }} [[Kookboek/Pastagerecht|Pastagerechten]] | [[Kookboek/Recepten|Receptenindex]] '''Pasta met budgetbolognese''' is een [[Kookboek/Pastagerecht|pastagerecht]] met bolognesesaus voor mensen met een krappe beurs. ==Ingrediënten== *360 gram {{Kb|pasta}} (het liefst {{Kb|spaghetti}}) *2 {{Kb|p=ui|uien}} *2 {{Kb|p=Tomaat|verse tomaten}} *1 teentje {{Kb|knoflook}} *1 blikje {{Kb|p=Tomaat|gepelde tomaten in blik}} (netto gewicht 400 gram) *300 gram goedkope diepvries{{Kb|p=Hamburger|hamburgers}} *{{Kb|p=Olijfolie|olijfolie}}, (liefst zwarte) {{Kb|peper}} en {{Kb|zout}} == Kookgerei == * Pan om pasta in te koken * Koekenpan of hapjespan voor het maken van de saus * Keukenmachine ==Bereidingswijze== #Kook de pasta volgens de gebruiksaanwijzing gaar #Snij de ontdooide hamburgers in reepjes en vermaal de reepjes in de keukenmachine tot pulp #Snipper de ui en de knoflook en snij de verse tomaten in stukken #Snij de gepelde tomaten in blik tot kleine stukjes, of pureer het met de keukenmachine #Verhit de olie in een pan, en fruit daarin de ui en de knoflook #Voeg de gemalen hamburgers toe en bak het een minuutje mee onder voortdurend roeren #Voeg de inhoud van het blik tomaten toe #Verwarm de saus een paar minuten goed door #Roer de stukken tomaat erdoor en laat ze even op temperatuur komen #Roer de Italiaanse kruiden erdoor #Breng de saus op smaak met de peper en de zout #Giet de saus over de pasta en dien op ==Budgetteren== Wie weinig te besteden heeft, kan bij het inkopen denken aan het volgende lijstje. De gegeven bedragen in de kolommen zijn ruwe schattingen (uit 2006), en kunnen van winkel tot winkel verschillen. {| class="wikitable vatop" ! Ingrediënt ||| Kosten van de inkoop ||| Kosten per eenheid || Kosten voor deze maaltijd || Opmerkingen |- |375 g pasta||500 g macaroni||0.40 euro||0.30 euro |- |2 uien||Zak van 2 kg||1.00 euro||0.20 euro||Je kunt de uien ook per twee kopen, maar ze zijn dan vaak wel wat duurder |- |1 teentje knoflook||Twee bolletjes||0.70 euro||0.04 euro||Als je zeker weet dat je de rest van die bolletjes knoflook nooit meer gebruikt, kun je de knoflook ook wel weglaten |- |1 blikje gepelde tomaten||Een blikje||0.30 euro||0.30 euro |- |2 tomaten||250 gram||0.50||0.50||Dit is een gemiddelde prijs, de prijs schommelt ruwweg tussen de 20 cent en de euro afhankelijk van het jaargetijde. Je kunt ze eventueel weglaten. |- |1 doosje diepvrieshamburgers||Doos 300 g||1.00 euro||1.00 euro |- |1 gram peper||Potje van 50 gram||1.10 euro||0.02 euro||Die gram is een ruwe schatting |- |1 gram zout||Pot van 1 kg||0.40 euro||0.01 euro||Die gram is een ruwe schatting |- |Italiaanse kruiden||potje 9 gram||2.00 euro||0.20 euro||Heb je toevallig nog één of meer losse potjes groene kruiden (marjolein, oregano, tijm, basilicum, bieslook of peterselie), dan kun je dat ook gebruiken in plaats van Italiaanse kruiden |- |2 el. olijfolie||Fles van één liter||6.00 euro||0.18 euro||In (goedkopere) zonnebloemolie bakken kan natuurlijk ook |- |'''''Totale kosten:'''''|||| || 2.75 euro |} De totale kosten van dit gerecht voor drie personen bedragen 2.75 euro, ofwel 0.92 euro per persoon. {{Navigatie recepten}} [[Categorie:Pastarecept|{{SUBPAGENAME}}]] [[Categorie:Budgetrecept|{{SUBPAGENAME}}]] [[Categorie:Italiaanse keuken|{{SUBPAGENAME}}]] [[Categorie:Basisrecept|{{SUBPAGENAME}}]] {{Sub}} s8fbzk9910n9li02wvdyksdsea7nucf 0 5520 426840 400970 2026-05-16T07:47:21Z Erik Baas 2193 lf 426840 wikitext text/x-wiki {{Infobox recept |Afbeelding = [[Bestand:Bavarian cream with strawberries, part eaten.jpg|300px|Bavarois met aardbeiden]] |Naam=Bavarois |Categorie=Dessert |Porties= 4 |Energie= |Tijd= ±20 minuten bereiden + 2 x 2 uur opstijven |Stippen=4 }} Een '''bavarois''' (Frans voor ''Beiers'') is een luchtige pudding, die in een vorm wordt gegoten, gekoeld en gestort of in de vorm geserveerd wordt. Er zijn twee soorten bavaroises; op melkbasis en op vruchtenbasis. In tegenstelling tot pudding worden bij een bavarois gelatine en eieren gebruikt voor de binding in plaats van zetmeel. ==Vruchtenbavarois== ===Ingrediënten=== * 400 gram zachte vruchten, bv. [[Kookboek/Aardbei|aardbeien]], [[Kookboek/Framboos|frambozen]], [[Kookboek/Abrikoos|abrikozen]] of [[Kookboek/Mango|mango]] * 4 afgestreken eetlepels [[Kookboek/Suiker|suiker]] * 4 kleine of 3 grote [[Kookboek/Ei|eieren]] * 250 ml {{Kb|slagroom}} * 3 blaadjes {{Kb|gelatine}} ===Bereiding=== # Pureer de vruchten zeer fijn # Week de blaadjes gelatine volgens de gebruiksaanwijzing # Verwarm 1/3 van de vruchtenpuree met één eetlepel suiker maar breng het niet aan de kook # Los de gelatine op in de warme puree en roer dit door de overige vruchtenpuree. # Laat het 1-2 uur staan in de koelkast tot het mengsel lobbig begint te worden. # Klop de eiwitten met twee eetlepels suiker volledig stijf. Doe dit eerst, zodat er geen slagroom van de klopper in de eiwitten komt, want als dat gebeurt zal het eiwit niet stijf te kloppen zijn. Klop vervolgens de slagroom met één eetlepel suiker tot deze stijf is en wat geel begint te zien. # Meng vruchtenpuree, eiwit en slagroom door elkaar. Hierbij dient niet geroerd te worden, maar dient telkens een lepel vanaf de onderzijde van de schaal bovenop gekwakt worden. Het is niet nodig om het mengsel 100% goed te roeren, belangrijker is dat het allemaal luchtig blijft. # Laat het mengsel verder opstijven in de koelkast tot het opdienen. ==Waarschuwingen== * Omdat in dit gerecht rauwe eieren worden verwerkt, bestaat het risico van besmetting met salmonella. Daarom wordt zwangeren, jonge kinderen, ouderen en mensen met een verminderde weerstand afgeraden om gerechten te eten waarin ei rauw blijft. * Verse kiwi, mango of ananas moeten eerst gekookt worden, omdat de eiwitsplitsende enzymen in deze vruchten het opstijven van de gelatine verhinderen. Door het koken van deze vruchten wordt het enzym vernietigd. * De gelatine is alleen bedoeld om het inzakken te voorkomen. Om luchtig te kunnen blijven slechts de helft van de aanbevolen hoeveelheid van het recept gebruiken. Anders wordt de bavarois zo stijf als gelatinepudding. ==Tip== * Garneren met wat mooie vruchten. * Zie ook: [[Kookboek/Advocaatbavarois|Advocaatbavarois]] {{Wikipedia|Pagina=Bavarois|Naam=Bavarois}} {{Navigatie recepten}} [[Categorie:Zuiveldessert|Bavarois]] [[Categorie:Fruitrecept|Bavarois]] {{Sub}} 22fa26f8l8hq2w0skdcp4e7934n5uei 0 5523 426845 403140 2026-05-16T07:47:29Z Erik Baas 2193 lf 426845 wikitext text/x-wiki {{Infobox recept |Naam=Chocomousse |Afbeelding=[[Bestand:Lafare - Bistrot de Pays 6.jpg|300px]] |Categorie=Dessert |Porties= |Energie= |Tijd=15 min + 2 uur opstijven |Stippen=3 }} [[Kookboek/Nagerecht|Dessert]] | [[Kookboek/Recepten|Receptenindex]] ==Ingrediënten== * 4 [[Kookboek/Ei|eieren]] * 200 g pure {{Kb|chocolade}} * 60 g [[Kookboek/Suiker|suiker]] ==Bereidingswijze== # Eigeel van het eiwit scheiden # Eidooiers met de suiker tot een [[Kookboek/Ruban|ruban]] kloppen. # Eiwitten stijfkloppen. # De chocola [[Kookboek/Au bain-marie|au bain-marie]] smelten. # De chocola met de ruban mengen. # Het chocolademengsel voorzichtig door het eiwit spatelen. # In bakjes gieten en op laten stijven in de koelkast. ==Variaties== * Men kan een beetje {{Kb|steranijs}} toevoegen, maar met mate want het overheerst snel. * Men kan ook een beetje likeur of sterke drank toevoegen, zoals [[Kookboek/Cognac|Cognac]], [[Kookboek/Cointreau|Cointreau]], [[Kookboek/Kahlua|Kahlua]], [[Kookboek/Triple sec|Triple sec]] ==Serveren== *Bij het serveren kan men het in een glas serveren met daarop enkele dotjes [[Kookboek/Slagroom|slagroom]]. *Daarnaast kan men er ook chocoladeschilfers opstrooien. ==Waarschuwingen== * Chocolademousse bevat rauwe eieren en is daarom niet geschikt voor kleine kinderen, zwangere vrouwen, bejaarden en andere risicogroepen. Eventueel kunnen [[kookboek/Pasteurisatie|gepasteuriseerd]] eiwit en eigeel gebruikt worden. {{Sub}} {{Navigatie recepten}} {{Wikipedia|Chocolademousse}} {{GFDL-oud}} [[Categorie:Dessert|{{SUBPAGENAME}}]] [[Categorie:Chocoladerecept|Mousse]] k1htgdzmifvf057c7otaqg6ogbch75c 0 5532 426844 397564 2026-05-16T07:47:25Z Erik Baas 2193 lf 426844 wikitext text/x-wiki {{Infobox recept |Naam=Courgette op de barbecue |Afbeelding = [[Afbeelding:Cucurbita_pepo1.jpg|300px|''Courgette'']] |Categorie=Barbecue |Porties=2 personen |Energie= |Tijd= 15 minuten voorbereiding, 20 minuten barbecue |Stippen=1 }} [[Kookboek/Barbecuerecept|Barbecue]] | [[Kookboek/Recepten|Receptenindex]]<br> '''Courgette''' is een zomergroente, hetgeen betekent dat ze vooral in de zomer goedkoop en in grote hoeveelheden beschikbaar zijn. Aangezien de zomer het barbecue-seizoen is, kan met deze beide gegevens gecombineerd worden. ==Ingrediënten== *1 {{Kb|Courgette}}, middelgroot tot groot *[[Kookboek/Olijfolie|Olijfolie]] *[[Kookboek/Knoflook|Knoflook]] *[[Kookboek/Oregano|Oregano]] *[[Kookboek/Tijm|Tijm]] *[[Kookboek/Marjolein|Marjoraan]] *[[Kookboek/Bieslook|Bieslook]] *[[Kookboek/Zout|Zout]] en [[Kookboek/Peper|peper]] ==Benodigdheden== *[[Kookboek/Barbecue|Barbecue]] met houtskool *[[Kookboek/Aluminiumfolie|Aluminiumfolie]] *[[Kookboek/Knoflookpers|Knoflookpers]] ==Bereidingswijze== #Maak de knoflook schoon en pers hem uit met de knoflookpers #Voeg de olijfolie toe #Voeg de overige kruiden, zout en peper toe. Gebruik het liefst verse kruiden. #Meng alles goed door elkaar #Reinig de courgette en naar keuze ontdoe hem van de schil of laat de courgette in de schil #Snij hem door midden (alternatief: snij de courgette in dikke plakken) #Leg de beide helften in aluminiumfolie #Giet het oliekruidenmengsel uit op de courgettehelften #Doe de courgette met de aluminiumfolie op de barbecue #wacht ongeveer 20 minuten (afhankelijk van de temperatuur boven de barbecue) tot het gaar is. :Eet smakelijk! ==Variatie== * Leg een plakje brie op of tussen de courgetteplakken {{Navigatie recepten}} [[Categorie:Vegetarisch recept|Courgette op de barbecue]] [[Categorie:Groentenrecept|Courgette op de barbecue]] [[Categorie:Barbecuerecept|Courgette op de barbecue]] {{Sub}} tblqs1e5wdjounfk1294jyqt4tpg9mg 0 5543 426843 425041 2026-05-16T07:47:24Z Erik Baas 2193 lf 426843 wikitext text/x-wiki {{Infobox recept |Naam=Chocoladefondue |Afbeelding=[[Afbeelding: Bain-marie.JPG |300px|[[Kookboek/Au bain-marie|Au bain-marie]] ]] |Categorie=Dessert |Porties=4 |Energie= |Tijd= |Stippen=2 }} [[Kookboek/Nagerecht|Dessert]] | [[Kookboek/Recepten|Receptenindex]] '''Chocoladefondue''' is een gerecht waarbij voedsel gedoopt wordt in warme (gesmolten) chocolade. ==Ingrediënten== * Circa 300 g {{Kb|chocolade}} (puur of melk) * Circa 1 dl {{Kb|room}} * Stukjes stevig fruit naar keuze (zie Tip voor mogelijke soorten fruit) * Marshmallow of cake * Fondueprikkers, sate-stokjes of vorkjes ==Bereidingswijze 1== # Smelt de chocolade in de magnetron op laag vermogen # Haal de chocolade uit de magnetron en meng er de room door # Hou de chocoladefondue warm boven een waxinelichtje # Dip met fondueprikkers of sate-stokjes stukjes fruit, marshmallow of cake in de chocolade ==Bereidingswijze 2== # Kook de room # Haal de room van het vuur en rasp de chocolade erdoorheen # Hou de chocoladefondue warm boven een waxinelichtje # Dip met fondueprikkers of satéstokjes stukjes fruit, marshmallow of cake in de chocolade ==Bereidingswijze 3== # Smelt de chocola [[kookboek/Au bain-marie|au bain-marie]] # Meng de chocola met de room # Hou de chocoladefondue warm boven een waxinelichtje # Dip met fondueprikkers of satéstokjes stukjes fruit, marshmallow of cake in de chocolade [[Afbeelding:Chocoladefondue.JPG|right|thumb|200px]] ==Tip== * Vervang de room door een halve dl room en een halve dl melk om het minder calorierijk of intens te maken * Dip na de chocolade in gemalen (kokos)noot, hagelslag enzovoort * Mogelijke fruitsoorten zijn: banaan, aardbei, meloen, peer, appel, frambozen, druiven, lychees en kiwi * Voor een lekker hard randje kan men de gedipte marshmallow in de koelkast leggen. Hierdoor ontstaat een soort bonbon. Uiteraard kan dit ook met gedipt fruit * Het restje chocolade wat overblijft kan in de koelkast worden bewaard om eetchocolade van te maken. Restjes fruit kunnen hieraan toegevoegd worden * {{Kb|p=hazelnoot|Hazelnoten}} zijn ook heerlijk in de chocoladefondue * Spekjes en ander snoepgoed smaken ook prima in de chocoladefondue * Blokjes cake in de chocolade zijn ook heerlijk! ==Waarschuwing== * Maak de chocolade niet te heet, om brokkelen te vermijden. * Als de chocolade verbrand is, is het ook niet meer lekker. {{Navigatie recepten}} [[Categorie:Dessert|Chocoladefondue]] [[Categorie:Chocoladerecept|Fondue]] {{Sub}} k5vkyecen40bvun2as8l4spx4enddmm 0 5546 426846 408958 2026-05-16T07:47:30Z Erik Baas 2193 lf 426846 wikitext text/x-wiki {{Infobox recept | Naam = | Afbeelding = <!--[[Bestand:xxx.xxx|300px]]--> | Onderschrift = | Categorie = | Porties = | Energie = | Tijd = | Stippen = }} ==Ingrediënten== * 1 liter (volle) {{Kb|melk}} * 250 gram oud {{Kb|brood}} zonder korst * 5 eetlepels bruine {{Kb|basterdsuiker}} * 2 theelepels {{Kb|kaneel}} * boter ==Bereiding== # Giet de melk in een pan en breng aan de kook. # Snijd het brood in stukjes en doe die in de melk. # Laat alles, goed roerend, op laag vuur even doorkoken. # Haal de pan van het vuur en voeg de bruine basterdsuiker en kaneel toe. # Roer alles goed door elkaar. # Dien de broodpap zo warm mogelijk op in diepe borden op en leg vlak voor het opdienen een klontje boter op de pap. ==Variatie== * De suiker en het kaneel kunnen ook pas aan tafel worden toegevoegd. * Bruine basterdsuiker kan je vervangen door witte kristalsuiker. * Kaneel kun je ook weglaten. * Broodpap kan opgediend worden met {{Kb|stroop}}. {{Sub}} {{Wikipedia|Pagina=Broodpap|Naam=Broodpap}} {{Navigatie recepten}} [[Categorie:Paprecept|Broodpap]] [[Categorie:Broodrecept|Pap]] nudychgl48a2da0wjc3gi86f8qou1q4 0 5555 426878 425029 2026-05-16T07:48:32Z Erik Baas 2193 lf 426878 wikitext text/x-wiki {{Infobox recept | Afbeelding = [[Bestand:Mango Chutney.jpg|300px]] | Categorie = Saus | Porties = 8 | Energie = | Tijd = 1 uur | Stippen = 3 }} Indische keuken | Saus | [[Kookboek/Recepten|Receptenindex]] Mangochutney is een zoet-pittig bijgerecht, te combineren met onder andere rijst- en bamigerechten, kip en currygerechten, maar is ook lekker bij een [[Kookboek/Stamppot zuurkool|zuurkoolstamppot]]. ==Ingrediënten== * 1 {{Kb|ui}} * 1 eetlepel plantaardige olie * 200 gram {{Kb|p=rozijn|rozijnen}} * 30 gram verse {{Kb|gember}} * 1 {{Kb|p=chilipeper|rode peper}} * 2 tot 3 rijpe {{Kb|p=mango|mango's}} * 0,5 liter {{Kb|p=keukenazijn|wijnazijn}} * 250 gram {{Kb|suiker}} * 1 theelepel {{Kb|p=mosterd|mosterdzaad}} * 1 teentje {{Kb|knoflook}} ==Bereiding== # Maak de ui schoon. # Fruit de ui en bak het lichtbruin aan. # Laat de rozijnen [[Kookboek/Wellen|wellen]]. # Rasp de gember en snijd rode peper in kleine stukjes. (Was daarna je handen en raak de peper niet meer aan.) # Snijd de mango's in blokjes. # Doe alle ingrediënten in een pannetje en laat het geheel goed doorkoken. # [[Kookboek/Inmaken|Sterilseer]] een of meer (jam- of weck-)potten door ze uit te koken in water met soda. Spoel ze daarna af met heet water en zet ze omgekeerd op een schone, vochtige theedoek. Doe dat ook met de deksels. # Doe de chutney heet in de schoongemaakte jampot(ten) of weckpot(ten). == Bewaren == * Ongeopend: 6 maanden in de koelkast. * Aangebroken: ± 1 week in de koelkast. Daarna kijk (of er geen schimmel is), ruik, proef. {{Navigatie recepten}} [[Categorie:Fruitrecept|Mangochutney]] [[Categorie:Relish|Mangochutney]] [[Categorie:Zoetigheid|Mangochutney]] {{Sub}} ad03eh9d91gebb3y5fsgkar8rtj7nb9 0 5561 426864 408951 2026-05-16T07:48:12Z Erik Baas 2193 lf 426864 wikitext text/x-wiki {{Infobox recept | Naam = | Afbeelding = {{Marge|3px}}[[Afbeelding:Kinnertön.jpg|300x300px]] | Onderschrift = Pot met Boerenjongens | Categorie = Drank | Porties = | Energie = | Tijd = | Stippen = 2 }} Nederlandse keuken | Drank | [[Kookboek/Recepten|Receptenindex]] '''Boerenjongens''' zijn rozijnen op brandewijn, dat wil zeggen in alcohol [[Kookboek/Inleggen|ingelegde]] rozijnen. ==Ingrediënten== * 400 gram [[Kookboek/Rozijn|rozijnen]] * 150 gram [[Kookboek/Suiker|suiker]] * 25 gram [[Kookboek/Kaneel|pijpkaneel]] * 1 liter [[Kookboek/Brandewijn|brandewijn]] ==Bereiding== # Was de rozijnen # Doe ze daarna in een pan met zoveel water dat ze net "kopje onder" gaan # Laat dit zo een etmaal staan # Zet pan op het vuur en breng het net aan de kook # Voeg de brandewijn, de suiker en de kaneel toe als het is afgekoeld # Verdeel de rozijnen over twee weckflessen van elk een liter # Laat het ten minste 2 maanden staan # Af en toe omroeren ===Variaties=== * Boerenjongensijs is ijs met ingelegde rozijnen. * Abrikozen op brandewijn wordt ''[[Kookboek/Boerenmeisjes|boerenmeisjes]]'' genoemd {{Sub}} {{Navigatie recepten}} [[Categorie:Drank|Boerenjongens]] mvplf8ryrslpieucuqt6o9imw41uebv 0 5572 426764 409973 2026-05-16T07:15:00Z Erik Baas 2193 lf 426764 wikitext text/x-wiki {{Paginalink | Inhoud = Periodiek systeem/Inhoud | Index = Periodiek systeem/Index | VorigePagina = Periodiek systeem/Index | VolgendePagina = Periodiek systeem/Geschiedenis Meyer en Mendelejev }} {{Kolommen2 (variabel) | Anker = | Kop = | KopLevel = | Kol1 = Anno 2006 waren er 111 elementen aangetoond, in 2023 zijn het er inmiddels 118. Een aantal daarvan, zoals goud, zilver, ijzer en koper is al heel lang bekend. Zij werden al in de prehistorie gebruikt. Het duurde echter tot 1669 voor er een nieuw element werd ontdekt. {{Wp|Hennig Brand}} isoleerde ''fosfor'' uit menselijke urine. In de daaropvolgende 200 jaar werden regelmatig tot dan toe onbekende elementen ontdekt en er werden steeds meer eigenschappen van die elementen bekend. Hierdoor groeide de kennis van de elementen, en werd stukje bij beetje het overzicht bijeen gepuzzeld.In onderstaand periodiek systeem is aangegeven in welk jaar een element voor het eerst als zodanig herkend werd. | Kol2 = | Fig2 = [[bestand:Hennig Brand (Joseph Wright).jpeg|190px]]<br>Hennig Brand na de ontdekking van fosfor. }} {{Kolommen2 (variabel) | Footer = 2 | Kop = Jaartal van ontdekking | KopLevel = 1 | Kol1 = {{Tabel Exact/Periodiek Systeem Ontdekt}} | Kol2 = Jaartal van ontdekken }} === Elementenreeksen === {| class="taxobox" class="plainlinks" cellspacing=0 cellpadding=3 style="width:100 ; color: inherit; background-color: white; border-collapse: collapse; border: solid 1px gray; float: left; margin-right: 1em; margin-bottom: 0.5em; font-size: 95%; z-index: 2; clear: right;" | || bgcolor="#8080FF" | '''Element''' | bgcolor="#8080FF" |'''Massa''' |- ||| bgcolor="#C0C0C0" | ''Calcium'' | bgcolor="#C0C0C0" | 40,078 u |- bgcolor="#C0C0C0" | bgcolor="#FFFF80" | ''Gemiddelde van Calcium<br> en Barium = 88,5 u'' | ''Strontium'' || 87,62 u |- | || bgcolor="#C0C0C0" | ''Barium'' | bgcolor="#C0C0C0" | 137,327 u |} In 1817 merkte {{Wp|Johann Döbereiner}} op dat de atoommassa van het element ''strontium'' tussen dat van ''calcium'' en ''barium'' in lag (zie de tabel), en dat de drie elementen vergelijkbare, overeenkomstige eigenschappen vertoonden. Twaalf jaar later, in 1829, was er een aantal van dit soort rijtjes bekend. Samen met de [[Periodiek systeem/Halogenen|halogenen]] ''chloor'', ''broom'' en ''jodium'' en de [[Periodiek systeem/Alkalimetalen|alkalimetalen]] ''lithium'', ''natrium'' en ''kalium'' werden het principe van deze reeksen bekend als de ''wet van de triaden''(van het Griekse τριάς, drie). Het element uit het midden van een triade had eigenschappen die het gemiddelde waren van de twee buitenste elementen. Döbereiner deelde hiertoe dertig van de toen 53 bekende elementen in in dit soort triaden. Tevens kon hij met behulp van deze theorie bijvoorbeeld de atoommassa van ''broom'' voorspellen. Deze kijk op de elementen werd erg populair. Tussen 1829 en 1858 ontdekten enkele wetenschappers dat de onderlinge relaties niet beperkt bleven tot triaden. Het element ''fluor'' werd bijvoorbeeld toegevoegd aan de halogenen, en vormde zo een viertal. Ook het rijtje van zuurstof kon tot vier worden uitgebreid: ''zuurstof'', ''zwavel'', ''seleen'', ''telluur''. De rij onder stikstof kon zelfs tot een rij van vijf elementen verlengd worden: ''stikstof'', ''fosfor'', ''arseen'', ''antimoon'', ''bismut''. {{Wikipedia|Pagina=Geschiedenis van het periodiek systeem|Naam=de geschiedenis van het periodiek systeem}} {{Paginalink | Inhoud = Periodiek systeem/Inhoud | Index = Periodiek systeem/Index | VorigePagina = Periodiek systeem/Index | VolgendePagina = Periodiek systeem/Geschiedenis Meyer en Mendelejev }} {{Sub}} nvm1tmpkm2l9xrgiaa26fy5iwmu95ff 0 5575 426920 394806 2026-05-16T07:51:28Z Erik Baas 2193 lf 426920 wikitext text/x-wiki [[Afbeelding:Chocolate milk.jpg|right|150px]]__NOTOC__ [[Kookboek/Drank|Overzicht van beschreven drankrecepten]]<br> &nbsp;<br> '''Chocolademelk''' is een drank die meestal warm wordt gedronken. Commercieel is ook koude, kant en klare chocolademelk verkrijgbaar. ==Ingrediënten== ===Chocolademelk 1=== *2 tl {{Kb|p=cacao|cacaopoeder}} *2 tl {{Kb|suiker}} *0,2 l {{Kb|melk}} ===Chocolademelk 2=== *2 - 3 tl cacaopoeder *1 schepje suiker *flinke scheut [[Kookboek/Koffiemelk|koffiemelk]] *0,2 l melk == Bereiding == ===Chocolademelk 1=== #Doe de cacaopoeder in een beker. #Voeg hieraan twee theelepels suiker toe. #Roer dit door elkaar en voeg een kleine hoeveelheid melk toe. Roer dit doorheen, en voeg daarna nog een kleine hoeveelheid melk toe, zodat een gladde, dikke pasta ontstaat. #Verhit verder de benodigde melk in een pan op het fornuis of in de magnetron. #Haal de pan van het vuur zodra de melk begint te koken (anders kookt de melk over, of brandt deze aan). #Doe eerst de helft van de kokende melk bij de pasta in de beker en roer dit door. Voeg daarna de rest van de melk toe. Direct serveren. ===Chocolademelk 2=== #doe cacaopoeder in een beker. #Voeg één schepje suiker eraan toe. #Voeg een flinke scheut koffiemelk toe en roer totdat het mengsel zowat vloeibaar is, #voeg dan hete volle- of halfvolle melk toe. Eventueel kan de melk ook direct bij het mengsel worden gedaan, waarna na roeren de beker ongeveer 90 seconden op 800 W in de magnetron kan worden gedaan. == Varianten == Varianten van chocolademelk kunnen gemaakt worden door gebruik van [[Kookboek/Slagroom|slagroom]] in plaats van een deel van de melk. Ook maakt men wel een zwaardere vorm van chocolademelk door het gebruik van gesmolten chocolade in plaats van het magerder cacao. [[Kookboek/Tote Tante|Tote Tante]] is een variant met [[Kookboek/Rum|rum]]. {{Wikipedia|Pagina=Chocolademelk|Naam=Chocolademelk}} {{Navigatie recepten}} [[Categorie:Drank|Chocolademelk]] [[Categorie:Zuivelrecept|Chocolademelk]] {{Sub}} sp7nv5fd72l3b7jzevyqfsloehw287d 0 5577 426853 395458 2026-05-16T07:47:50Z Erik Baas 2193 lf 426853 wikitext text/x-wiki {{Infobox recept | Naam = Dikke koek | Categorie = Cake, gebak en taart | Porties = 4 | Energie = | Tijd = bereiding 10 min, bakken 70 min | Stippen = 1 }} [[Kookboek/Cake, gebak en taart|Cake, gebak en taart]] | [[Kookboek/Recepten|Receptenindex]] Dikke koek is een soort [[Kookboek/Cake|cake]] die je als tussendoortje of tijdens de broodmaaltijd kunt eten met een beetje boter erop. Met rozijnen erin houdt hij het midden tussen krentenbrood en tulband met rozijnen. ==Ingrediënten== * 400 gram blanke {{Kb|p=rozijn|rozijnen }} * 150 gram {{Kb|sukade}}, kleingesneden * 100 gram {{Kb|p=boter|roomboter}} * 1 zakje vanillesuiker * 2 eetlepels witte {{Kb|basterdsuiker}} * 1 pak zelfrijzend {{Kb|p=bloem|bakmeel }} * zout * 4 {{Kb|p=ei|eieren}} * 350 ml {{Kb|melk }} * slaolie ==Bereiding== *Mix de basterdsuiker door de boter en voeg hier de vanillesuiker en het zout aan toe. *Doe de eieren al roerend een voor een door de mix. *Mix hierna het gezeefde bakmeel door het beslag [NB gebruik een middelmatige zeef om luchtbelletjes eruit te halen]. *Giet het beslag in een ingevette vorm en bak het 70 minuten op 155 graden in de oven. {{Navigatie recepten}} [[Categorie:Cake, gebak en taart|Dikke koek]] {{Sub}} 80fybdeq8azqdoasrhsg5pec5n6to20 0 5624 426848 402213 2026-05-16T07:47:45Z Erik Baas 2193 lf 426848 wikitext text/x-wiki {{Infobox recept | Afbeelding = [[Bestand:Rice pudding vanilla cinnamon.jpg|300px]] | Onderschrift = | Categorie = Dessert | Porties = 3 | Energie = | Tijd = 45 minuten | Stippen = 3 }} [[Kookboek/Nagerecht|Dessert]] | [[Kookboek/Recepten|Receptenindex]] '''Rijstebrij''' is een ouderwets [[Kookboek/Nederlandse keuken|Nederlands gerecht]], ook wel bekend als rijstepudding, rijstpudding, rijstepap en rijstdessert. ==Ingrediënten voor basisrecept== * 1 {{Kb|p=Vanille|vanillestokje}} * 0,5 l {{Kb|melk}} * 100 g {{Kb|rijst}}: risottorijst of paellarijst (blijft heel) of paprijst (kookt tot pap, wat minder lekker is) * 60 g {{Kb|suiker}} == Keukengereedschap == * Een pan of grote steelpan met een dikke bodem en een deksel. ==Bereiding== [[Bestand:Vanilla planifolia 04.JPG|thumb|100px|In de lengte opengesneden vanillestokje]] # Snijd het vanillestokje in de lengte open. # Breng de melk met het vanillestokje aan de kook. # Was de rijst. # Voeg de rijst toe en kook die op een laag vuur, met het deksel op de pan, gedurende 30 minuten of langer, totdat de rijst gaar is. Zorg dat de rijst niet aanbrandt en niet overkookt: zet een [[Kookboek/Vlamverdeler|vlamverdeler]] onder de pan tijdens het koken en kijk af en toe. # Haal het vanillestokje er uit en schraap die leeg. Roer het schraapsel door de rijstebrij. # Roer de suiker er doorheen. # Rijstebrij kan warm of koud worden geserveerd. ==Varianten== * Kook een {{Kb|p=kaneel|kaneelstokje}} mee. Haal het er tegelijk met het vanillestokje weer uit. * Voeg een snufje {{Kb|saffraan}} toe tijdens het koken. * Voor een stevige (koude) pudding: week 4-6 blaadjes gelatine in ruim water gedurende 10-15 minuten. Knijp ze daarna goed uit en voeg ze op het laatst toe, als de pan net van het vuur is en de rijstebrij niet meer kookt. Roer de gelatine er goed doorheen en laat de pudding afkoelen en opstijven. * Voeg een klontje [[Kookboek/Boter|boter]] toe als de rijstebrij nog warm is en roer het er doorheen. * Voeg {{Kb|p=krent|krenten}} toe (waardoor [https://www.kinderliedjes.info/rijst-met-krenten/ Rijst met krenten] ontstaat), of voeg {{Kb|p=rozijn|rozijnen}} toe. * Voeg er {{Kb|p=ei|rauwe eidooiers}} aan toe, als de rijstebrij gaar is en van het vuur af is. Pas op met rauwe eieren voor zwangere vrouwen en mensen met een kwetsbare gezondheid. * Strooi er bruine suiker en kaneel overheen, in plaats van suiker er doorheen te roeren en een kaneelstokje mee te koken. * Serveer de rijstebrij met wat fruit, zoals aardbeien, (verse of gewelde) abrikozen of [[Kookboek/Tuttifrutti|tuttifrutti]]. {{Navigatie recepten}} [[Categorie:Rijstrecept|Rijstebrij]] [[Categorie:Nederlandse keuken|Rijstebrij]] [[Categorie:Dessert|Rijstebrij]] [[Categorie:Zuiveldessert|Rijstebrij]] {{Sub}} jkumnc68d9uylax5bzyp6bvlivhrzrj 0 5631 426851 404759 2026-05-16T07:47:47Z Erik Baas 2193 lf 426851 wikitext text/x-wiki {{Infobox recept | Afbeelding = [[Afbeelding:andijviestamppot.jpg|300px]] | Onderschrift = ''Stamppot andijvie (met spekjes)'' | Categorie = Stamppot | Porties = 4 | Energie = | Tijd = 30 à 40 minuten | Stippen = 2 }} [[Kookboek/Recepten|Receptenindex]] Een '''stamppot''' (Nederland) of ''stoemp'' (Vlaanderen) is in Vlaanderen en Nederland een traditioneel gerecht dat wordt bereid uit diverse onderdelen. De vaste ingrediënten zijn in het algemeen [[Kookboek/Aardappel|aardappelen]] en een of enkele bijkomende [[Kookboek/Groenten|groenten]]. == Ingrediënten== *1 kg kruimige {{Kb|p=aardappel|aardappelen}} * 1 kg groente (rauwe groenten: 500 g) * kookvocht of warme melk * zout, peper * klontje boter of scheutje plantaardige olie ==Algemene bereidingswijze== * Kook de [[Kookboek/Gekookte aardappel|aardappelen]] met de te koken groente samen in één pan (indien mogelijk; kook bladgroente in een aparte pan) in water met eventueel een snufje zout. Na ± 20 minuten zijn de aardappelen gaar. * Giet het kookvocht af (vang het op in een mok of schaal als je het nog wilt gebruiken). * Stamp aardappelen en gekookte groente door elkaar met een {{Wp|Aardappelstamper|aardappelstamper}} en roer door elkaar. Giet wat vocht (kookvocht of warme melk) toe als het mengsel te droog is. Het hoeft geen gladde puree te worden, niet alle stukjes aardappel hoeven fijn. * Voeg naar smaak wordt [[Kookboek/Zout|zout]], [[Kookboek/Peper|peper]], eventueel [[Kookboek/Nootmuskaat|nootmuskaat]] en [[Kookboek/Boter|boter]] of ander vet toe. Voeg rauwe groente nu toe en roer door elkaar. * Serveer het gerecht direct. Daarbij kan er nog los vlees, {{Kb|rookworst}}, blokjes of geraspte kaas en/of grof gehakte walnoten bij gegeven worden. Bij veel mensen is het maken van een ''kuiltje [[Kookboek/Jus|jus]]'' in de stamppot geliefd. ==Soorten stamppotten== *'''''[[Kookboek/Stamppot rauwe andijvie|Stamppot rauwe andijvie]]''''': gaar gekookte aardappelen worden door rauwe fijngesneden andijvie gestampt. Daardoorheen kunnen blokjes [[Kookboek/Kaas|kaas]] en uitgebakken [[Kookboek/Spek|spek(jes)]] worden geroerd, waarbij de kaas enigszins moet smelten. Op Texel wordt dit recept ook wel ''stimpestamp'' genoemd. *'''''[[Kookboek/Stamppot rauwe andijvie|Stamppot andijvie]]''''': gaar gekookte andijvie wordt vermengd met gaargekookte aardappelen en vervolgens gestampt. Serveren met een kuiltje jus. *'''''[[Kookboek/Hete bliksem|Hete bliksem]]''''': een stamppot op basis van aardappelen en [[Kookboek/Appel|appels]]. Door het vocht in vooral de appel blijft deze stamppot erg lang warm. Vaak geserveerd met spek of [[Kookboek/Bloedworst|bloedworst]]. In Oost-Nederland wordt dit gerecht ook wel "hemmel en eerde" genoemd, naar de twee hoofdingrediënten, appel hoog uit de boom (hemel) en aardappels uit de grond (aarde). *'''''[[Kookboek/Hutspot|Hutspot]]''''': een stamppot van aardappelen, [[Kookboek/Wortel|wortels]] en [[Kookboek/Ui|uien]]. In België heet dit ''stoemp.'' *'''''[[Kookboek/Stamppot boerenkool|Stamppot boerenkool]]''''': meestal geserveerd met [[Kookboek/Rookworst|rookworst]] of [[Kookboek/Metworst|metworst]]. In Groningen wordt dit recept ''mous'' genoemd. *'''''[[Kookboek/Stamppot raapstelen|Stamppot raapstelen]]''''': rauwe [[Kookboek/Raapstelen|raapstelen]] worden vermengd met gekookte aardappelen en evt. spekjes en vervolgens door elkaar gestampt. In Noord-Brabant heet dit 'keeltjesstamppot'. Het is een typische voorjaarsstamppot, die in februari en maart wordt gegeten, meestal met spek. *'''''[[Kookboek/Vegetarische rodekoolstamppot|Stamppot rodekool]]''''': gekookte [[Kookboek/Rodekool|rodekool]] met appel, aardappelpuree en naar keuze verse worst, rookworst of kaas met noten. *'''''[[Kookboek/Stamppot spinazie|Stamppot spinazie]]''''': meestal geserveerd met spek en [[Kookboek/Pijnboompitten|pijnboompitten]], maar het kan ook met grofgehakte noten zonder zout (bijvoorbeeld walnoten, pacannoten of cashewnoten) en stukjes kaas (bijvoorbeeld geitenkaas, feta of belegen kaas). Stoof de spinazie kort (apart van de aardappelen) of stamp ze er rauw doorheen. *'''''[[Kookboek/Stamppot zuurkool|Stamppot zuurkool]]''''': meestal geserveerd met rookworst of metworst. De zuurkool dient apart te worden gekookt van de aardappelen, want anders worden deze door de invloed van het zuur uit de kool niet gaar. *'''''[[Kookboek/Stamppot wortel en venkel|Stamppot wortel en venkel]]''''': een stamppot van aardappelen, [[Kookboek/Wortel|wortels]] en [[Kookboek/Venkel|venkel]]. {{Navigatie recepten}} {{Sub}} [[Categorie:Stamppot| ]] [[Categorie:Nederlandse keuken|Stamppot]] [[Categorie:Basisrecept|Stamppot]] 3hz6cuvjhkr0elxbkvemes3gynoupjk 0 5642 426862 421528 2026-05-16T07:48:02Z Erik Baas 2193 lf 426862 wikitext text/x-wiki {{Infobox recept | Afbeelding = [[Bestand:Zuurkool_in_pan.jpg|300px]] | Categorie = Stamppot | Porties = 4 | Energie = | Tijd = 30 minuten | Stippen = 1 }} ==Ingrediënten== * 1 kg {{Kb|p=Aardappel|aardappelen}} (per persoon wat meer dan normaal gegeten wordt) * 1 kg {{Kb|zuurkool}} ==Bereiding== # Schil, was en kook de aardappelen (zie: [[Kookboek/Gekookte aardappel|gekookte aardappelen]]), overigens '''zonder''' zout, omdat de zuurkool al vrij veel zout bevat. # Kook in een aparte pan de zuurkool in ongeveer 20 minuten gaar # Giet de aardappelen af en stamp deze fijn. # Voeg de ook afgegoten zuurkool daarbij en roer alles goed door elkaar heen. Serveer de stamppot met {{Kb|rookworst}}. ==Varianten== * Voeg ½ eetlepel gekneusde {{Kb|p=jeneverbes|jeneverbessen}} toe aan de zuurkool, tijdens het koken. * Strooi 1 eetlepel (of meer) fijngeknipte {{Kb|dille}} over de stamppot, vlak vóór het serveren. * Voeg uitgebakken {{Kb|p=spek|dobbelsteentjes spek}} toe aan de stamppot. * Er is ook zuurkoolspek beschikbaar - deze is vrij vet en zout, dit is een ''gerookte'' spek, speciaal voor zuurkool, kook deze met de zuurkool mee. * Zuurkool wordt ook bijzonder lekker met ±70 g (gewelde) {{Kb|p=rozijn|rozijnen}}, (gewelde) {{Kb|p=pruim|pruimen}} of [[Kookboek/Tuttifrutti|tuttifrutti]]. * Voeg 2 zoetzure {{Kb|p=appel|appelen}} toe. Schil ze en snijd ze aan stukken. De appels kunnen de laatste 5 minuten meekoken met de aardappelen of kort worden gebakken in plantaardige olie. [[Bestand:Home made fried banana.jpg|thumb|150px|Gebakken bananen]] * Laat {{Kb|p=ananas|ananasschijven}} (blik, 820 g netto) uitlekken (vang het sap op) en bak ze in een koekenpan met plantaardige olie, aan beide zijden, zo'n 5 minuten. Leg ze bovenop de stamppot. Het ananassap kan worden gebruikt om de gestampte aardappelen smeuïg te maken. * Bak twee geschilde {{Kb|p=banaan|bananen}}, die elk in vier stukken zijn gesneden (1 x door de lengte en vervolgens door de helft), in plantaardige olie, aan elke kant even kort. Serveer ze bij de stamppot. * Serveer met [[Kookboek/Mangochutney|mangoschutney]], 1-2 eetlepels per persoon. * Stoof de zuurkool in plaats van te koken: Snijd twee uien in grove stukken en bak die in een braadpan in plantaardige olie lichtbruin. Voeg ½ eetlepel gekneusde jeneverbessen en de zuurkool toe, roer goed om en laat even meebakken. Voeg dan 2,5 dl {{Kb|bouillon}} of witte wijn (zoals Riesling) toe. Doe het deksel op de pan, breng het vocht bijna aan de kook en zet dan het vuur laag. Laat de zuurkool zo ± 20-30 minuten zachtjes stoven, keer af en toe om, zodat alle zuurkool gelijkmatig gaar wordt. Voeg de laatste 5 minuten twee in stukjes gesneden zoetzure appelen toe en laat die zacht worden. Serveer met schijven warme casselerrib in plaats van rookworst. ==Tip== * Gebruik kruimige aardappelen * Kook de zuurkool apart van de aardappelen, want anders worden deze niet gaar. * De zuurkool hoeft niet volledig onder water te staan tijdens het koken. {{Navigatie recepten}} [[Categorie:Nederlandse keuken|Zuurkool]] [[Categorie:Stamppot|Zuurkool]] {{Sub}} qd1n1gzhls4e10jsapggump4m18j87u 0 5655 426981 421312 2026-05-16T08:32:14Z Erik Baas 2193 lf 426981 wikitext text/x-wiki {{TOC beperkt}} {{:Atlas van Europa/Landen}} {{:Atlas van Europa/Eilanden}} {{:Atlas van Europa/Andere gebieden}} ==Gebergten== {{:Atlas van Europa/Gebergten}} ==Kanalen== {{:Atlas van Europa/Kanalen}} ==Rivieren== {{:Atlas van Europa/Rivieren}} ==Zeeën== {{:Atlas van Europa/Zeeën}} ==Zie ook== {{Kolommen automatisch |inhoud= {{Lijst|inhoud= [[../Biogeografie/]] [[../Geografie/]] [[../Geologie/]] [[../Klimaat/]] [[../Benelux/]] [[../Euro/]] [[../Europese Unie/]] [[Sociale geschiedenis van Europa/Boekenplank|Sociale geschiedenis van Europa]] }} }} ==Voetnoten== {{References|smaller}} {{DEFAULTSORT:&#32;{{SUBPAGENAME}}}} {{Sub}} {{GFDL-oud}} {{Navigatie Atlas van Europa}} n4t8cvjq5yqqlczx4wlmdhm5byp9skm 0 5661 426852 409464 2026-05-16T07:47:48Z Erik Baas 2193 lf 426852 wikitext text/x-wiki {{Infobox recept | Naam = | Afbeelding = <!--[[Bestand:xxx.xxx|300x300px]]--> | Onderschrift = | Categorie = | Porties = | Energie = | Tijd = | Stippen = }} [[Kookboek/Cake, gebak en taart|Cake, gebak en taart]] | [[Kookboek/Recepten|Receptenindex]] '''Boekweitkoek''' is een Belgisch gerecht, een soort pannenkoek. ==Ingrediënten== *125 g {{Kb|p=boekweit|boekweitmeel}} *125 g {{Kb|p=bloem|witte bloem}} *enkele sneden {{Kb|spek}} *1 {{Kb|ei}} *[[Kookboek/Zout|zout]] *{{Kb|p=Limonadesiroop|siroop}} ==Bereidingswijze== #Meng het boekweitmeel met de witte bloem. #Voeg een snuifje zout toe. #Klop een ei los en meng dit met het meel, tezamen met wat water, totdat je een lopend beslag krijgt. #Bak vooraf enkele sneden spek aan. #Leg een stuk spek in de pan, giet hierover het deegmengsel (niet te dik) en laat het geheel bakken totdat de bovenkant is opgedroogd. Daarna omkeren. #Smeer naar believen Luikse siroop op de koek. Variatie: je kan deze bereiding een dag van tevoren aanmaken met wat gist (ca. 10 gr), opgelost in lauw water en met wat kristalsuiker. ==Boekweit''grutten''koek== Een variant op de boekweitkoek (vermoedelijk afkomstig uit Groningen of de Achterhoek) wordt gemaakt met [[Kookboek/Boekweitgrutten|boekweitgrutten]] en [[Kookboek/Melk|melk]]. Kook de melk, voeg de grutten toe (één kopje grutten op zo'n twee kopjes melk) en hou het mengsel onder voortdurend roeren aan de kook. Na 15 minuten, wanneer de pap zodanig dik is dat hij nauwelijks meer te roeren is en de grutjes zacht zijn geworden, moet de inhoud van het pannetje in een vorm worden uitgegoten. Laat de pap afkoelen, totdat het een massieve klomp is op kamertemperatuur. De koek kan in plakken gesneden worden en geserveerd worden met {{Kb|stroop}}. Om de koek meer geschikt als toetje te maken, kan er [[Kookboek/Suiker|suiker]] en [[Kookboek/Kaneel|kaneel]] door de melk geroerd worden, en naar smaak een hoeveelheid [[Kookboek/Rozijn|rozijntjes]] en stukjes [[Kookboek/Appel|appel]]. Ook is het mogelijk om de plakken koek na afkoelen met wat boter op te bakken in de pan, zodat het kan dienen als vleesvervanger. {{Sub}} {{Navigatie recepten}} [[Categorie:Cake, gebak en taart|Boekweitkoek]] [[Categorie:Belgische keuken|Boekweitkoek]] 2fzhzfdeqe4otsrirq4shvml0czw3cn 0 5662 426857 407037 2026-05-16T07:47:53Z Erik Baas 2193 lf 426857 wikitext text/x-wiki {{Infobox recept | Naam=Fazant à la Brabançonne |Categorie=Gevogelterecept |Afbeelding = [[Bestand:Gunmakers, Clerkenwell, London (6504846985).jpg|300px]] |Porties=4 |Tijd=1 uur |Stippen=4 |Moeilijkheidsgraad=Moeilijk }} [[Bestand:Belgian endive or Leaf chicory (Cichorium intybus var. foliosum) (Witlof, Brussels lof).svg|thumb|150px|Witlof]] [[Bestand:Kartoffelkroketten.jpg|thumb|150px|Aardappelkroketten]] [[Kookboek/Gevogelterecepten|Gevogelterecepten]] | [[Kookboek/Recepten|Receptenindex]] '''Fazant à la Brabançonne''' is een recept met fazant uit de oven en gekookte witlof. Het komt oorspronkelijk uit het Brusselse en wordt nu in heel België gewaardeerd. == Ingrediënten == *8 stronken {{Kb|witlof}} *1 à 2 {{Kb|p=Fazant|fazanten}} *[[Kookboek/Pezo|Pezo]] (peper en zout) *[[Kookboek/Boter|Boter]] *[[Kookboek/Port|Port]] *[[Kookboek/Suiker|Suiker]] *[[Kookboek/Aardappelkroket|Aardappelkroketjes]] == Bereiding == *Poets het witlof, haal de bittere kernen uit en schik de stronken op de boden van een braadpan, waar ze precies in horen te passen. *Kruid met pezo, zet de stronken tot de helft onder water en stoof onder deksel in ong. 30 min gaar. *Kruid ondertussen de fazant met pezo aan de binnen- en de buitenkant en braad hem op hoog vuur in een braadslee aan , zodat hij aan alle kanten mooi bruin dichtgebakken is *Voeg enkele flinke klompen boter toe en zet de braadslee in een voorverwarmde oven van 180°C. *Gaar de fazant gedurende een half uurtje, overgiet regelmatig met de gesmolten boter. *Haal de fazant uit de oven en houd hem warm. Blus de braadslee af met een flinke scheut port en voeg 1dl water toe. Roer alle aanbaksels los en laat de saus nog een beetje inkoken. *Werk ondertussen het witlof af: al het water zou nu verdampt moeten zijn. Zet het vuur hoger en overstrooi de stronkjes met wat suiker. *Draai ze voorzichtig zodat alle kanten goudbruin tot diepbruin karamelliseren. *Dien de versneden fazant op met het witloof en de saus en serveer er aardappelkroketjes bij. {{Navigatie recepten}} [[Categorie:Fazantrecept|Brabançonne]] [[Categorie:Belgische keuken|Fazant à la Brabançonne]] [[Categorie:Ovenschotel|Fazant à la Brabançonne]] {{Sub}} tggklc0dzbb6v7k7totadbdj0228ksi 0 5664 426860 402686 2026-05-16T07:47:56Z Erik Baas 2193 lf 426860 wikitext text/x-wiki {{Infobox recept | Naam = | Afbeelding = [[Bestand:Vlaamse Hutsepot.jpg|300px]] | Categorie = Stoofpot | Porties = | Energie = | Tijd = 2 uur | Stippen = 2 }} [[Kookboek/Stoofpot|Stoofpotten]] | [[Kookboek/Recepten|Receptenindex]] '''Hutsepot''' is een typisch Vlaamse [[Kookboek/Stoofschotel|stoofschotel]], soms echter ook slechts een ander woord<!--?--> voor [[Kookboek/Stamppot|stamppot]]. De naam lijkt een beetje op het Nederlandse [[Kookboek/Hutspot|hutspot]] maar is niet daarmee te vergelijken. Het gerecht is in feite een allegaartje van wintergroenten zoals hieronder staat vermeld in de ingrediënten. Deze is echter een niet-exclusieve lijst en de hoeveelheden kunnen daarom naar believen worden aangepast. Diegenen die niet van spruitjes houden, kunnen deze er ook gewoon uitlaten. De liefhebbers van [[Kookboek/Knolselderij|knolselderij]] kunnen deze toevoegen. == Ingrediënten == * een 12-tal {{Kb|p=Wortel|wortels}} in schijfjes gesneden * 5 of 6 {{Kb|p=Aardappel|aardappelen}} in stukken gesneden * 2 {{Kb|p=Ui|uien}} * 1 grote {{Kb|groene kool}} in stukken * 1 {{Kb|prei}} in stukjes * 2 {{Kb|p=raap|rapen}} in stukjes * 1/2 kg {{Kb|p=Spruitkool|spruitjes}} * 1 of 2 {{Kb|p=Laurier|laurierblaadjes}} * [[Kookboek/Zout|zout]] en [[Kookboek/Peper|peper]] * [[Kookboek/Boter|boter]] * {{Kb|p=bouillon|runderbouillon}} * 2 dikke sneden {{Kb|p=spek|gerookt spek}} of [[Kookboek/Platte rib|platte ribben]] * [[Kookboek/Gerookte worst|gerookte worsten]] of [[Kookboek/Gerookt vlees|gerookt vlees]] of een [[Kookboek/Schouderstukje|schouderstukje]] * [[Kookboek/Varkenspoot|varkenspoten]] of [[Kookboek/Varkensoor|-oren]] of [[Kookboek/Varkensstaart|-staart]] ==Bereiding== De bereiding is heel simpel, slechts de volgorde van het toevoegen van de ingrediënten is van belang: #Boter smelten en laten bruinen. #Vlees toevoegen (niet al het vermelde vlees is nodig). Varkensvlees is het best, ''geen'' rundvlees. Hoe meer vlees, des te smakelijker wordt het geheel. #Groenten erin, eerst de "harde groenten" (raap, wortel, aardappel). #Dan de groene kool (als laatste). {{Navigatie recepten}} [[Categorie:Belgische keuken|Hutsepot]] [[Categorie:Stoofpot|Hutsepot]] {{Sub}} 1r7uzyqs0b6ds1tb5pvj4ianamlpujc 0 5666 426820 395806 2026-05-16T07:22:32Z Erik Baas 2193 lf 426820 wikitext text/x-wiki {{Infobox recept | |Naam=Konijn met pruimen |Categorie=Vleesrecept |Porties= |Energie= |Tijd= |Stippen=2 }} '''Konijn met pruimen''' is een gerecht met konijn dat typisch is voor de Belgische keuken. ==Ingrediënten== *[[Kookboek/Konijn|Konijn]] *[[Kookboek/Vleeskruiden|Vleeskruiden]] *[[Kookboek/Peper|Peper]] *[[Kookboek/Zout|Zout]] *[[Kookboek/Bouillonblokje|Bouillonblokje]] *{{Kb|Spek}} *1 pot {{Kb|p=jam|aarbeienjam}} *1 pot [[Kookboek/Zoetzure ui|zoetzure uien]] of gewone uien *{{Kb|p=Pruim|Pruimen}} (als ze niet beschikbaar zijn gedroogde pruimen) *Trappistenbier * Een blaadje [[Kookboek/Laurier|laurier]] * [[Kookboek/Tijm|Tijm]] *[[kookboek/Maïzena|Maïzena]] ==Bereiding== # Konijn in boter aanbakken en kruiden met vleeskruiden, zout, peper en/of een bouillonblokje. Het konijn vijf minuten aanbakken. # Bak ondertussen licht gezouten spek aan. # Wanneer de stukken konijn mooi aangebakken zijn, het bier, tijm en laurier toevoegen. # Een sneetje brood besmeren met mosterd en boven in de kookpot leggen. # Alles op een zo laag mogelijk vuurtje minstens 45 minuten laten bakken. # Ongeveer 20 minuten voor het klaar is de pruimen toevoegen. ===Alternatief recept=== #Voeg na het aanbakken een pot aardbeienjam toe + een bokaal zoetzure uien (incl. de helft van het sap) + het in stukjes gesneden gebakken spek. #Laat gedurende ca. 2 uur gaar bakken. Serveren met (ontpitte) pruimen. ==Tips== Terwijl het konijn bakt kan men de rest van de maaltijd klaarmaken (aardappelen, groenten, soep). {{Navigatie recepten}} [[Categorie:Belgische keuken|Konijn]] [[Categorie:Vleesrecept|Konijn]] {{Sub}} qtfim3p6wcd8w8gk6scqjtfhsdo6upf 0 5670 426819 395246 2026-05-16T07:22:31Z Erik Baas 2193 lf 426819 wikitext text/x-wiki Een '''Luikse wafel''' is een type suikerwafel afkomstig uit Luik. Deze wafels zijn over het algemeen zwaar, vettig en zoet. Kenmerkend is onder andere het gebruik van parelsuiker. ==ingrediënten== [[Afbeelding:Gaufre liege.jpg|thumb|right|'''Luikse wafel''']] * [[Kookboek/Boter|Boter]] * [[Kookboek/Bloem|Bloem]]<br> * [[Kookboek/Suiker|Suiker]]<br> * [[Kookboek/Melk|Melk]]<br> * [[Kookboek/Gist|Gist]]<br> * [[Kookboek/Ei|eieren]]<br> * [[Kookboek/Suiker|parelsuiker]] ==Bereiding== Meng de bloem en de suiker goed. Laat de boter smelten en voeg een voor een de eieren toe. Los de gist op in lauwe melk. Meng de bloem en de suiker onder.<br> Laat het drie kwartier rusten, voeg dan de parelsuiker toe. En dan bakken. ==Recept== Er zijn vele recepten voor Luikse wafels. Er wordt wel gezegd dat "iedere bomma in Luik haar eigen wafel-recept heeft". [[Afbeelding:Liège Gaufre.jpg|left|thumb|'''Luikse wafel''']] {{Navigatie recepten}} [[Categorie:Wafel|Luikse wafel]] {{Sub}} m2ivufo1ul8rt6h53nz9q2na73kteao 0 5676 426818 397560 2026-05-16T07:22:30Z Erik Baas 2193 lf 426818 wikitext text/x-wiki {{Infobox recept |Naam=Kavarma |Afbeelding=[[Afbeelding:Kavarma.jpeg|300px|Kavarma à la Koprivshtitsa met een ei, geserveerd met brood en een glas [[Kookboek/Airan|Airan]]]] |Categorie= |Porties= 1 portie |Energie= |Tijd= |Stippen= }} [[Kookboek/Recepten|Receptenindex]] Kavarma (каварма of кавърма) is een Bulgaars ovengerecht dat klaargemaakt wordt in typische ovenschotels die precies één portie bevatten. Deze schotels worden op een schaal en met afgesloten deksel geserveerd. ==Ingrediënten== * Stukjes vlees (varkens- of kippenvlees) * Stukjes ui * {{Kb|bonenkruid}} (''Tsjoebritsa'') * Stukjes peper en/of paprika en tomaten * Peper * Zout * Paprikapoeder * Groentenbouillon * Olie * Bloem * Prei * Knoflook (optioneel) * Champignons ==Bereiding== # Snij het vlees in blokjes, kruid het met zout en peper en bestrooi het met bloem. # Verhit 3 eetlepels olie in een pan en bak het op hoog vuur rondom mooi bruin. # Doe het vlees in een ovenschotel. # Snipper de uien en snij de prei in stukjes. Bak het in het achtergebleven vet op matig vuur tot het glazig wordt. Doe er het gehakte teentje knoflook bij. # Snij de paprika's in stukken en de champignons in plakjes. Die mogen er ook bij, samen met het bonenkruid. Laat het nog twee minuutjes al omscheppend staan. # Haal dan de pan van het vuur, roer het paprikapoeder erdoor en dan meteen de tomaten. Maak ze klein met een mes of houten lepel, doe er het laurierblad bij en giet de inhoud van de pan over het vlees in de ovenschaal. # Kruid het met zout en peper, giet er wat groentebouillon bij zodat alles net bedekt is, plus twee eetlepels olie. # Zet het in een koude oven, draai de temperatuur op 100 graden en ga iets anders doen. Na een uur of vier ga je eens kijken hoe het ermee staat. Een uurtje later mag ook. de stoofschotel is goed als het vlees mooi zacht is en het vocht wat is ingekookt tot een dikke, stevige saus. # Strooi peterselie over de kavarma en serveer met rijst, gekookte aardappelen, aardappelpuree, gebakken aardappeltje of met grof bruinbrood. # Optioneel: als Guvetche zoals ik het de tweede dag heb gemaakt, met feta en ei erop; serveren in een eenpersoons potje (van aardewerk) met deksel erop. {{Navigatie recepten}} {{Begin}} [[Categorie:Ovenschotel|Kavarma]] [[Categorie:Vleesrecept|Kavarma]] [[Categorie:Bulgaarse keuken|{{PAGENAME}}]] {{Sub}} p6ty0e3cw2kt3zzw45835l0trv4i3gz 0 5680 426856 411255 2026-05-16T07:47:53Z Erik Baas 2193 lf 426856 wikitext text/x-wiki {{Infobox recept | Afbeelding = [[Bestand:Slow-cooked stuffed peppers.jpg|300px]] | Categorie = Groentenrecept | Porties = 6-8 | Energie = | Tijd = 40 minuten + 60 minuten sudder- en oventijd | Stippen = 3 }} [[Kookboek/Recepten|Receptenindex]] '''Gevulde paprika's''' is een warm, vegetarisch ovengerecht, waarbij de paprika's gevuld worden met rijst en groente. Het is een gerecht waarvan vele varianten bestaan. Deze mediterraanse versie wordt in het Griekse '''Yémista órfana''' genoemd en in het Turks '''Biber dolmasi'''. ==Ingrediënten== * 6 à 8 middelgrote {{Kb|p=Paprika|paprika's}} (liefst groene, gele, rode, oranje door elkaar) * 3 eetlepels {{Kb|olijfolie}} * 1 grote [[Kookboek/Ui|ui]] fijngehakt * 2 teentjes [[Kookboek/Knoflook|knoflook]] geperst * zout en versgemalen [[Kookboek/peper|peper]] naar believen * 200 g {{Kb|rijst}} (variant: een blik voorgekookte witte {{Kb|linzen}} in blik) * ½ l {{Kb|bouillon}} * 75 g {{Kb|pijnboompitten}} (in hete pan geroosterd, zonder vetstof) * 50 g [[Kookboek/Krent|krenten]] of [[Kookboek/Rozijn|rozijnen]] (variant: 100 g fijne [[Kookboek/Spek|spekreepjes]] of fijn gesnipperde {{Kb|chorizo}}) * het gehakte vruchtvlees van 2 gepelde en ontpitte [[Kookboek/Tomaat|tomaten]] (óf een blik gehakt tomatenvlees) * een mespuntje [[Kookboek/Kaneel|kaneel]] * 4 eetlepels gehakte [[Kookboek/Peterselie|peterselie]] * 3 eetlepels gehakte verse {{Kb|munt}} * verse [[Kookboek/Dille|dille]] en [[Kookboek/tzatzíki|tzatzíki]] (of stevige Griekse yoghurt) voor de garnering ==Benodigdheden== * een platte ovenschotel * een grote kookpan ==Werkwijze== *Snijd aan de kant van de stengel een hoedje van de paprika's en verwijder zorgvuldig de zaadstrengen maar bewaar het hoedje (moet dienen als dekseltje). *Blancheer de uitgeholde paprika's een 3-tal minuten in de kokende bouillon en laat ondersteboven uitlekken. *Intussen de oven voorverwarmen op 200°. *Verhit de olie in de kookpan. *Bruin de ui en de knoflook. *Voeg er de rijst aan toe en laat nog 2 minuten bakken. *Voeg tomaten, pijnboompitten en rozijnen toe, kruiden met peper, zout en kaneel. *Overgiet met de bouillon zodat de rijst onderstaat. *Dek af en laat 15 minuten sudderen tot de rijst gaar is en het vocht heeft opgenomen. *Schep er de gehakte kruiden onder. *Verdeel het rijstmengsel gelijkmatig over de paprika's en schik ze rechtop in de met olijfolie ingevette ovenschotel. *Zet de hoedjes op de gevulda paprika's en besprenkel met wat olijfolie. *De schotel in de oven plaatsen en laten gaar bakken gedurende 45 tot 60 min (niet laten aanbranden!). *Garneer met een takje dille en een schep tzatzíki of yoghurt en dien warm op. Een voedzame vegetarische schotel. ==Varianten== # Vervang de rozijnen door de combinatie van gekookte [[Kookboek/Linzen|linzen]] + {{Kb|kaas}} om er een volwaardige vegetarische maaltijd van te maken. Roer de kaas pas door het rijstmengsel vlak vóórdat het over de paprika's wordt verdeeld. # Vervang de rozijnen door de combinatie van gekookte [[Kookboek/Linzen|linzen]] + [[Kookboek/Spek|spekreepjes]] / [[Kookboek/Chorizo|chorizo]]. Door het spek/de chorizo is het geen vegetarisch gerecht meer, maar is het wel een complete maaltijd. ===Werkwijze variant 2=== *Verhit de olie in de kookpan. *Bruin het vlees, de ajuin (ui) en de knoflook. *Voeg tomaten, pijnboompitten en rozijnen toe, kruiden met peper, zout en kaneel. *Dek af en laat 10 minuten sudderen. *Aan het einde van de kooktijd de uitgelekte linzen en de gehakte kruiden toevoegen en goed mengen. *Men kan eventueel ook beide combinaties tegelijk klaarmaken en laten kiezen! {{Navigatie recepten}} [[Categorie:Groentenrecept|Paprika]] [[Categorie:Bijgerecht|Paprika]] {{Sub}} 37zwkqb1w4qg3iwk1r3dikgrlghw8e2 0 5682 426849 401071 2026-05-16T07:47:46Z Erik Baas 2193 lf 426849 wikitext text/x-wiki {{Infobox recept | Naam = | Afbeelding = [[Bestand:Oven fried fingerling potatoes 子いものオーブン揚げ.jpg|300px]] | Categorie = Groentenrecept | Porties = 4 | Energie = | Tijd = 20 minuten voorbereiding + 1 uur oventijd | Stippen = 2 }} [[Kookboek/Recepten|Receptenindex]] '''Patátes me skórtho''' is een ovenschotel met aardappelen uit de [[Kookboek/Griekse keuken|Griekse keuken]]. ==Ingrediënten== * 1 kg grote {{Kb|p=aardappel|aardappelen}} * 50 ml [[Kookboek/Olijfolie|olijfolie]] * 100 ml vers [[kookboek/Citroensap|citroensap]] * 100 ml [[kookboek/Water|water]] * 2 theelepels gedroogde [[kookboek/Oregano|oregano]] * 3 teentjes [[kookboek/Knoflook|knoflook]], zéér fijn gehakt of geperst * zout en versgemalen [[kookboek/Peper|peper]] naar believen ==Keukengereedschap== * een rechthoekige, platte ovenschotel * een oven ==Bereiding== # Verhit de oven op 230 °C. # Schil de aardappelen en snijd ze in de lengte in 4 tot 8 partjes (= grote frieten) naargelang de dikte. # Schik ze naast elkaar in de ovenschotel. # Mix de overige ingrediënten zeer goed en overgiet de aardappelen met deze saus. # Bak de aardappelen boven in de oven tot ze mooi bruin zijn (reken ca. 1 uur: de 'patates me skórtho' moeten van buiten lekker knapperig en van binnen heerlijk zacht zijn). {{Navigatie recepten} [[Categorie:Griekse keuken|Patátes me skórtho]] [[Categorie:Aardappelrecept|Patátes me skórtho]] {{Sub}} pzyiob3m1xdbha1f9xvblhoqr49w9wy 0 5684 426850 410997 2026-05-16T07:47:47Z Erik Baas 2193 lf 426850 wikitext text/x-wiki {{Infobox recept | Naam = | Afbeelding = [[Bestand:Stifado (2).jpg|300px]] | Onderschrift = Stifádo met patat en rauwkost | Categorie = Vleesrecept | Porties = 8-10 | Energie = | Tijd = ± 4 uur | Stippen = 3 }} [[Kookboek/Griekse keuken|Griekse keuken]] | [[Kookboek/Recepten|Receptenindex]] '''Stifádo''' is een gerecht uit de [[Kookboek/Griekse keuken|Griekse keuken]] dat als volgt wordt klaargemaakt: ==Ingrediënten== * een grote kookpan * 1 [[Kookboek/Konijn|konijn]] in grove stukken gesneden of 1,25&nbsp;kg {{Kb|rundvlees}} in stukken. * 800 g gepelde en gezeefde [[Kookboek/Tomaat|tomaten]] (mag ook in blik of karton) * sap van één verse {{Kb|sinaasappel}} * 8 eetlepels {{Kb|olijfolie}} * zout en versgemalen [[Kookboek/Peper|peper]] naar believen * half glas rode wijn, bij voorkeur Mavrodaphne. * 5 gepelde tenen {{Kb|knoflook}} (geplet) * 2 [[Kookboek/Laurier|laurierbladeren]] * 2 {{Kb|p=Kaneel|kaneelstokjes}} * 10 {{Kb|p=peper|peperkorrels}} * (1 kg gepelde kleine [[Kookboek/Sjalot|sjalotten]]) * oregano naar smaak ==Werkwijze== *Giet de olie in de pan en laat deze heet worden. *Bruin het vlees aan alle kanten kort aan. *Voeg alle ingrediënten toe, behalve de uitjes. *Doe het deksel op de pan en laat stoven op zacht vuur tot het vlees gaar is. *Voeg daarna de uitjes toe en laat nog een half uurtje sudderen. *Verwijder dan de peperkorrels, laurierbladeren en de kaneelstokjes. *Schik het vlees aan de ene kant van een schaal en de uitjes aan de andere kant (voorzichtig, dat ze niet uiteen vallen !). Opdienen met [[Kookboek/Rijst|rijst]] of aardappels uit de oven en [[Kookboek/Brood|brood]]. {{Navigatie recepten}} {{Sub}} [[Categorie:Griekse keuken|Stifado]] [[Categorie:Vleesrecept|Stifado]] hwvz0i8sc529ezmm3qmatfxy2j75kl0 0 5689 426859 399651 2026-05-16T07:47:53Z Erik Baas 2193 lf 426859 wikitext text/x-wiki {{Infobox recept | Naam = {{SUBPAGENAME}} | Afbeelding = [[Bestand:Shaomai stuffed with three delicacies (20180331174303).jpg|300px]] | Categorie = Vleesrecept | Porties = | Energie = | Tijd = | Stippen = 2 }} [[Kookboek/Recepten|Receptenindex]] '''Sieuw Mai''' is een Chinees gerecht van varkensvlees in deeg gestoomd. ==Ingrediënten== <!--hoeveelheden nog toe te voegen--> * {{Kb|varkensvlees}} * chinese paddenstoelen * {{Kb|p=garnaal|garnalen}} * wontonvellen * bamboescheuten ==Bereiding== # Snij het vette gedeelte van het varkensvlees en de chinese paddestoelen in kleine stukjes. # Meng het met elkaar. # Was de garnalen en meng die met de andere ingrediënten. # Meng niet kleverige meel en water en kneed het tot deeg; verdeel het deeg in dertig stuks. # Druk met een bekertje kleine dunne rondjes uit het deeg # Leg de vulling op de deegrondjes, en vouw die voorzichtig dicht. # Aan het eind beginnend, gebruik de wijsvinger en de duim van de andere hand om de einden van dezelfde kant samen te knijpen. # Herhaal deze procedure totdat al het deeg op is. # Stoom de Sieuw Mai 5 minuten lang en dien ze op. {{Navigatie recepten}} [[Categorie:Chinese keuken|Sieuw mai]] {{Begin}} {{Sub}} 5qvs7imsor76j70a47xb3r7r7amabd9 4 5728 426781 396925 2026-05-16T07:16:54Z Erik Baas 2193 426781 wikitext text/x-wiki Bij deze wens ik de ideeënbus te openen. Zeker in het kader van de [https://nl.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Conferentie_Nederland Nederlandstalige Wikiconferentie] te Utrecht, Nederland op 2 september 2006. ==Wiki internationaal== ===Naamgeving projecten=== Om eerlijk te zijn (en ik hoop dat de mensen hier nog niet tezeer gehecht zijn aan de Wiki-namen), vind ik de gekozen namen voor de projecten vaak zeer ongelukkig. Als ik iemand vertel over '''Wikibooks''', dan denken ze meteen dat er romans op geschreven kunnen worden. '''Wikisource''' kostte mezelf een behoorlijke tijd om in te zien dat het louter en alleen om een verzameling van originele documenten ging (geen bron om uit te putten). '''Wikicommons''' eveneens niet op slag duidelijk dat het om de grootste verzameling media-bestanden gaat (afbeeldingen, videobeelden, geluidsopnames,...) die in deze gemeenschappelijke bron aangeboord kunnen worden voor alle wiki's. Er staan nieuwe projecten aan te komen en ook daar zal het probleem naamgeving zeer nauwkeurig moeten bestudeerd worden. Maar voor Wikibooks zou ik graag hier al een hoopje ideeën verzamelen die de lading van het project beter kunnen dekken dan nu het geval. (Ik wil er namelijk op wijzen dat er intussen een Wiki-afdeling bezig is met het schrijven van andersoortige ''boeken'', zoals novels en fictie, zijnde Wikinovels - Wikifictie). '''<u>Opmerkingen:</u>''' *Een vraag in verband met de naamgeving: moeten namen van projecten (meestal bedacht door Engelstaligen) aangepast worden aan de taal van het project? (zo gebruikt men op [https://fr.wikibooks.org/wiki/Accueil fr.wikibooks.org] de naam Wikilivres met een apart "logo"). **Wat dacht je van internationalere benamingen? Wiki'''pedia''' is wellicht een goed voorbeeld (komt van een Latijnse stam (of is het nu Grieks) die wellicht in heel veel talen identiek is). Alleen is het vinden van zo'n goede internationale naam wellicht niet altijd zo vanzelfsprekend. Dus naast duidelijkheid omtrent een naam, zou het ook moeten zorgen dat de verschillende talen niet gaan afstappen van de projectnaam. (''Leve de universaliteit?!'') ***Misschien Wikitheek (cf. bibliotheek) of iets met "biblio" (van het Griekse woord voor boek: ''biblios'')? **** '''Wikibib''' .... ? En wat zou Wikibib precies zijn?<br>Is het een verzameling boeken? Zoja, welke? (wikibooks? wikinovels?) Alle boeken? Ook encyclopedische en woordenboeken? In dat geval zou Wikibib misschien een betere naam zijn voor het huidige WikiMedia (MetaWiki) *****Misschien is BiblioWiki beter (Wiki hoeft niet perse vooraan te staan hé?): eventueel kan er dan nog een opsplitsing gemaakt worden in BiblioWiki fictie en non-fictie (maar geen encyclopedieën of woordenboeken [een link naar deze vindt men op de hoofdpagina]). * Wikibooks ''a project to develop free learning materials'' is hoe het in de Engelstalige versies gesteld wordt. Klinkt al anders dan ''informatieve boeken'' **Ik zou kiezen voor de term "non-fictie" (cf. supra). **Wat is met wikiboek (analoog wikilivre). **: Is het niet ''mooier'' als een project een universele naam draagt? Zoals Wikipedia... En tevens handiger om te linken binnen de verschillende talen. Ook al ken ik geen Chinees, ik zou blindelings de Chinese Wiki weten te vinden als de namen allen hetzelfde blijven. ---- ===Naamgevingen binnen Wikibooks=== Ik zou ook de term "module" in vraag willen stellen: is "hoofdstuk" niet een betere term? Ik beschouw in ieder geval elk apart onderdeel van een boek als een "hoofdstuk" van dat boek. Misschien dat dat kan gewijzigd worden? : Daar zat ik ook al mee! Het zijn inderdaad hoofdstukken van een boek. Een module is totaal iets anders (althans in het Nederlands) **Moet dat dan aan moderators gevraagd worden? ***Module staat in de MediaWiki ([[MediaWiki:Nstab-main]])en als de gemeenschap meent dat dat veranderd dient te worden, kan alleen een mod dat doen. {{:Gebruiker:Londenp/Sig}} 1 aug 2006 23:09 (CEST) Bij een boek denk ik aan een gedrukt exemplaar. Module klinkt wat vrijer, digitaal en/of gedrukte versie mogelijk. En m.i. kan een ''module'' zowel een boek, cursus, hoofdstuk of mediapresentatie omvatten. Eigenlijk vind ik Wikibooks zelfs een te beperkte naam...[[Gebruiker:Michiel1972|Michiel1972]] 2 aug 2006 23:52 (CEST) ===Nieuwe projecten=== Nieuwe projecten kunnen maar waardevol zijn als ze een toegevoegde waarde hebben aan bestaande projecten. Daarom is het belangrijk goed af te bakenen wat de precieze doelstellingen zijn van elk project. Misschien moeten we dat voor Wikibooks hier al doen, want er rijzen reeds vragen om bepaalde ''informatieve boeken'' af te splitsen van Wikibooks omdat ze bv. specifiek geschreven zijn voor het onderwijs. Namen die vallen voor een dergelijk project zijn Wikiversity, Wikisofia, Wikacademy. Graag hier brainstormen over wat wel en wat niet in Wikibooks hoort, waarom en hoe je het dan ziet. ===Logo's=== Momenteel (juli 2006) tracht men het logo van onder andere Wikibooks te vernieuwen, zie [https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikibooks/logo hier op Wikimedia]. Zelf ben ik voorstander voor een samenhorende set van logo's voor de verschillende zusterprojecten. Iemand met grafische vaardigheden die zich aan dit project wil zetten? Of andere (brainstorm)-ideeën rond het logo / de logo's? '''<u>Opmerkingen:</u>''' *Het huidige logo bevat momenteel de Engelse slagzin: "Think free. Learn free." Kunnen logo's niet beter beperkt blijven tot een simpele afbeelding zonder woorden (zie ook "naamgeving")? ==Developers== Ik vind dat alle Wikiprojecten en Wikianen in directer contact zouden moeten kunnen staan met de ontwikkelaars van de Wiki-software. Momenteel weten de gebruikers niet waar de ontwikkelaars mee bezig zijn en waar ze zich in de toekomst aan mogen verwachten van vernieuwingen. Anderzijds is het een behoorlijke zoektocht ze te vinden om hen onze schitterende gebruikersideeën voor te leggen. Vandaar dat de ideeënbus me een geschikte plek lijkt. Ik hoop dat op de Wikiconferentie aandacht zal besteed worden aan dit onderwerp en dat developer-afgevaardigde een stand van zaken kan geven en een visie van de toekomst kan presenteren. ===What you see=== Het hele internet wordt intussen "What you see is what you get" (''WYSIWYG''). Je hoeft niets meer te kennen van programmeren als je een eigen website wil creëren of een weblog online wilt plaatsen of whatever. Je hoeft niet eens een greintje verstand te hebben grafics enzoverder. Ik denk dat het voor de ontplooiing van de Wiki's heel belangrijk is dat dit prioritair is wat betreft developing. Ze zijn reeds gestart met knoppen toe te voegen voor vetgedrukt en titels e.d., maar bij het aanklikken wordt de tekst nog steeds vertaald naar de programmeercode. Bovendien is het maken van tabellen voor een nieuwtje (en ook minder nieuwtjes) echt geen sinecure door heel het programmeerwerk. Vandaar WYSIWYG: een uitgebreide functiebalk (à la Windows) en zichtbare bewerkingen prioritair ! Of met andere woorden "niet meer hoeven duwen op toon-bewerking-ter-controle" omdat je deze lay-out '''tijdens het bewerken''' ziet. ===Volgend en vorig boekdeel automatiseren=== Sommige boeken bevatten onderaan de vermelding "vorige boekdeel" en "volgende pagina". Kan dit op een of andere manier geautomatiseerd worden? (Zodat, als er een pagina tussengevoegd wordt, geen drie pagina's aangepast moeten worden?) [[Gebruiker:MADe|MADe]] 31 jul 2006 15:49 (CEST) ===Interwiki-links=== Kunnen de developers ervoor zorgen dat een interwiki-link weergegeven wordt zonder het nodige prefix? Dus bv. zonder de "'''w:'''" wanneer gelinkt wordt naar de -pedia. Dat bespaart ongetwijfeld hopen typwerk ([[Geneeskunde/Lijst van aandoeningen|voorbeeld hier]]) en maakt iets (ook arbeidsintensiefs) als [[sjabloon:Wp]] overbodig. ===E-mail notice=== Kan men een functie toevoegen aan Wikibooks (en de andere zusterprojecten) waarbij een e-mailbericht wordt gestuurd wanneer iemand iets op je gebruikers- of overlegpagina schrijft (reeds in functie bij Wikireason.org) [[Gebruiker:Inge Habex|Inge Habex]] 29 jul 2006 12:11 (CEST) === Naam van items in categorieën === Kan men een mogelijkheid toevoegen dat maakt dat items anders weergegeven worden in een categorie dan met hun volledige artikelnaam? Bv. zelf te kiezen (zoals dat al kan om de alfabetisering te sturen) of enkel de subnaam. Bv. ('''kookboek/''')Vleesbrood in de categorie recepten. <u>'''Opmerkingen:'''</u> *Misschien kan dan ook ineens nagedacht worden om de titel van een "module/hoofdstuk" te wijzigen, zonder de locatienaam te veranderen. Bv. [[Ab Urbe Condita/De Gloria et Ambitione]] met als titel ''De Gloria et Ambitione'' (ipv. Ab Urbe Condita/De Gloria et Ambitione). ===Zoekfunctie=== Uitbreiding van de zoekfunctie van [[Speciaal:Allpages|"all pages"]] met het kunnen verbergen van redirects. Zeker handig voor overzichtscontrole van nog in transwiki-zijnde pagina's. <span style="font-size: small;">(alle uit transwiki-zijnde pagina's horen blijvende redirects te zijn)</span> [[Gebruiker:Inge Habex|Inge Habex]] 1 sep 2006 15:28 (CEST) :Dit is mogelijk door de volgende code in je <nowiki>[[Gebruiker:Jouwnaam/Jouwskin.css]]</nowiki> op te nemen: (zie bewerkingsveld voor de code in iets nettere opmaak ;-)) <nowiki> /* ==Redirects== redirects groen en cursief in Speciaal:Allpages en Speciaal:Prefixindex <pre>*/ .allpagesredirect a { display:none; } .allpagesredirect a:visited { display:none; } /* </pre> */ </nowiki> :Ik heb het al gestest in [[MediaWiki:Nostalgia.css]] en daar ook weer weggehaald. Wilde het er eerst laten staan (het is namelijk goed mogelijk om snel van skin te switchen, als je weet hoe je de URL iets aan moet passen, maar dat terzijde), maar heb het toch weggehaald, omdat ik niet weet of er mensen zijn die van die skin gebruik maken. :N.B. Als je er niet uit komt, dan weet je mijn overleg te vinden. [[Gebruiker:Koos Jol|Koos]] <span style="font-size: small;">[[Overleg gebruiker:Koos Jol|Overleg]]</span> 1 sep 2006 19:44 (CEST) ==WB Recrutering== ===Grafici=== Daar waar Wikipedia vooral auteurs en schrijf-/stijlfoutrevisisten kent, kan Wikibooks wellicht in de toekomst rekenen op nog een derde soort: de grafici ! Zij die de illustraties en/of lay-out van een boek op zich gaan nemen. Misschien kunnen we er mensen uit de visuele vormgeving warm voor maken (te beginnen met het maken van boek-covers als [[Ab Urbe Condita|zie voorbeeld: Ab Urbe Condita]] ). '''<u>Opmerkingen:</u>''' ===Vakidioten=== Geloof het of niet, ik kwam hem tegen, de specialist in dansmuggen. Zijn collega bleek specialist in slingerwormen. Waarschijnlijk zijn dergelijke vakspecialisten makkelijker geneigd om een gedetailleerd informatief boek te schrijven over een specifiek onderwerp.<br> Eenieder die een vakidioot tegen het lijf loopt, gelieve hem/haar te recruteren als auteur. ===Kenners=== Vaak zijn er over bepaalde onderwerpen kenners te vinden, meestal gegroepeerd op mailinglists en fora op het internet. Dit soort mensen zal zich erg snel aangesproken voelen om aan een boek mee te werken wanneer het over hun geliefd onderwerp gaat. Ik gooide al een eerste visje uit voor de [[huisdierengids rat]]. Enige nadeel, deze mensen zijn (nog) niet vertrouwd met Wiki en "''What You See Is What You Get''"-looks zou voor hen meteen de deuren openen om mee te schrijven. Nu kreeg ik prompt ettelijke mailtjes binnen van mensen die hun info en afbeeldingen in mijn mailbox dropten met de melding: "ik snap die wiki niet, maar je mag mijn bijdrages gebruiken." ==WB promo== Post hier ideeën om Wikibooks bekender te maken, te promoten, actiever te krijgen, enzoverder. ===Hulp vragen op forums=== post een vraag tot aanvullen van een specifiek Wikibook op een gepast forum. Bv. "degelijke ratteninfo (revisie, bijkomende info en foto's gevraagd)" op een forum voor rattenliefhebbers, alwaar gevraagd werd mee te werken aan dit schitterend project om eindelijk een degelijk referentieboek te hebben. ===Huiswerk van leerlingen=== Voor leerkrachten: laat leerlingen bepaalde werkjes publiceren in gepaste boeken. Handige Harry staat alvast open voor de meer beroepsgerichte vakken bv. ===Publicaties=== Artikels publiceren (vanuit de Wiki-gemeenschap) in kranten en dergelijke. Bv. ter gelegenheid van mijlpalen, om projecten op poten te zetten (zoals een oproep voor experts of een vraag voor revisie van een boek) ===Schrijf een folder=== Schrijf een algemene folder over wikibooks, net zoals dat over wikipedia ook gedaan is. Zorg dat dat ruim voor 2 september af is :) Zie als voorbeeld de wikipedia-folder: [[m:leaflet]]. Probeer het wikibooksfoldertje net zo algemeen te houden, dus niet specifiek nl.wb, maar meer een folder over wikibooks, maar dan zowel in het Nederlands als in het Engels. Nog mooier zou zijn voor wikimania natuurlijk. Bespring [[w:de:user:Elian]] om te vragen of ze voor de opmaak wil zorgen :) === Neem links op in Wikidata === Neem boeken en pagina's op in [[d:Main Page|Wikidata]]. Wikidata is de overkoepelende database van de hele Wikimedia-familie, waarvan Wikibooks, Wikipedia, Wikimedia Commons, Wikivoyage en vele andere deel van uitmaken. Per onderwerp kun je koppelingen leggen naar alle leden van deze familie, ongeacht de taal. De belangrijkste links worden geplaatst in de betreffende pagina's. Zo wordt er in een Nederlandstalige Wikipedia-pagina een link zichtbaar naar hetzelfde onderwerp in een Nederlandse Wikbook-pagina, en omgekeerd. Die links staan aan de rechterkant op een pagina, onder ''Hulpmiddelen - In andere projecten'', onderaan. Bovenaan, onder de tab ''X talen'', staan dan overeenkomstige artikelen in anderstalige Wikibooks. Zie bijvoorbeeld [[Ernest Hemingway]]. Zo'n link maak je door de pagina op te nemen in het betreffende Wikidata-item. Kijk of er een [https://www.wikidata.org/wiki/Wikidata:Main_Page Wikidata-item] voor bestaat (als het in het Nederlands niet lukt, probeer het dan met de overeenkomstige Engelse term). Of zoek in Wikipedia een artikel over precies hetzelfde onderwerp op en klik daar op het Wikidata-item, dan heb je gelijk de goede te pakken. Zo ja: voeg de pagina daar aan toe. Zorg dat je bent ingelogd. Scroll in het Wikidata-item naar beneden, naar het kopje Wikibooks. Klik op bewerken, vul ''nl'' in op de plaats van "wiki" en kies voor Nederlands. Vermeld in het volgende veld de paginatitel, bijvoorbeeld ''Boek/Naam pagina'', en klik op publiceren. Zie [[Handboek Wikimedia Commons/Deel II Voor gevorderden#Over Wikidata|Wikidata in Handboek Wikimedia Commons]] voor meer informatie. ==Ideeën voor nieuwe boeken== * Biografieënboek, idee van Frans van den Heuvel *: Zie eerste discussies uit de [[Wikibooks:Lerarenkamer#Auto biografieën|Lerarenkamer]] * [[Knutselboek]] een boek als leidraad en handleiding voor knutselen en knutselwerkjes. Geschikt voor jeugdanimatoren, kinderverzorgers, leerkrachten kleuter- en lager onderwijs, maar ook nuttig voor ''eigen gebruik''. <!--met eveneens een EHBO-hoofdstukje, wat te doen als mijn kind bepaalde materialen opeet, zijn ogen dichtkleefde met secondenlijm, ... en veiligheidstips tijdens het knutselen --> <!--ook info rond geschikte en minder geschikte materialen afhankelijk van leeftijd knutselaar --> <!--ook tips voor knutselen in groep, als leidraad voor de professionelen of semi-professionelen--> :* [[Origami]], eventueel als onderdeel van het [[Knutselboek]]. * <s>[[Tuinieren]]</s>, ooit wil ik daar nog eens mee beginnen (mijn grootste hobby naast wiki en mijn kinderen) {{:Gebruiker:Londenp/Sig}} 1 aug 2006 23:01 (CEST) :Wordt inmiddels aan gewerkt in [[Leer jezelf ecologisch tuinieren]] door --{{Gebruiker:Vangelis/Handtekening}} 20 dec 2009 08:15 (CET) * [[Kunstgeschiedenis]] (cf. [[:en:Art History|Art History]]) * [[Europese geschiedenis]] of [[Geschiedenis van Europa]] (cf. [[:de:Europäische Geschichte|Europäische Geschichte]]; [[:en:European History|European History]]; [[:fr:Histoire de l'Europe|Histoire de l'Europe]]) * [[Vedische Wiskunde]], een Indiase manier om snel te rekenen. * '''Wikijunior''' ** [[Wikijunior:Zonnestelsel]] (eventueel op kinderniveau cf. [[:en:Wikijunior Solar System|Wikijunior Solar System]]) ** [[Wikijunior:Wereldwonderen]] ** [[Wikijunior:Kriebelbeestjes]] (naar [[:en:Wikijunior Bugs]]) ** [[Wikijunior:Het lichaam]] (anatomie, spijsvertering, bloedsomloop, ...) ** [[Wikijunior:De elementen]] (tabel van Mendeljev waarbij basisidee van moleculen aan bod komt, vereenvoudigde uitleg over opbouw tabel, de naamgeving en afkortingen van de elementen en een toepassing voor elk element) ** [[Wikijunior:Aardrijkskunde]] (basisidee van aarde uitleggen (=rond en deel van zonnestelsel), begrippen als dagen en jaargetijden, zonsverduistering, eb en vloed. Leren van de continenten, landen en hoofdsteden, belangrijkste gebergten, zeeën en rivieren. Opbouw van de binnenkant van de aarde. Natuurelementen als waterkringloop, klimaat, ... Opbouw van de grondsoorten en gesteenten.) ** [[Wikijunior:Vogels spotten]] (herkennen van vogels die voorkomen in België en Nederland en eventueel andere Nederlandstalige gebieden. Verschil tussen trekvogels en standvogels. Bedreigde vogelsoorten en preventiemaatregelen.) ** [[Wikijunior:Talen]] (een paar woorden van andere talen leren begrijpen) ** [[:en:Wikijunior_Languages|Wikijunior Languages]] (Engelstalig) pwd5ms79uo08qh6y6w4ukfgkf8p2gst 0 5729 426909 396322 2026-05-16T07:51:23Z Erik Baas 2193 lf 426909 wikitext text/x-wiki [[Bestand:Wortegemsen - Waregem - Deinze - Belgium.jpg|thumb|Citroenjenever uit België]] [[Kookboek/Drank|Overzicht van beschreven drankrecepten]]<br> &nbsp;<br> '''Citroenjenever''' is een eeuwenoude alcoholische drank op basis van jenever en [[Kookboek/Citroen|citroenen]]. ==Benodigdheden== * 1 liter {{Kb|jenever}} * 4 {{Kb|p=Citroen|citroenen}} * 30 klontjes {{Kb|suiker}} ==Bereiding== *Schil de citroenen zeer dun (enkel het gele gedeelte) *Doe de schillen met de klontjes in een pot *Giet er de jenever over *30 dagen laten trekken op een donkere koele plaats *Zeef de jenever en doe hem in een fles. ==Variatie== Citroenwodka kan op dezelfde manier gemaakt worden; alleen wordt er dan [[Kookboek/Wodka|wodka]] gebruikt in plaats van jenever. {{Navigatie recepten}} [[Categorie:drank|Citroenjenever]] {{Sub}} o1glc5j1d3sooz3vz5fk5lejkpdssnx 0 5733 426861 400975 2026-05-16T07:47:57Z Erik Baas 2193 lf 426861 wikitext text/x-wiki {{Infobox recept |Naam=Milkshake |Afbeelding=[[Bestand:Strawberry milk shake (cropped).jpg|300px]] |Onderschrift=Milkshake aardbei |Categorie=Drank |Porties=3 |Energie= |Tijd=10 minuten |Stippen=1 }} [[Kookboek/Drank|Drank]] | [[Kookboek/Recepten|Receptenindex]] Een '''milkshake''' is een drank gemaakt van [[Kookboek/Melk|melk]], [[Kookboek/Roomijs|roomijs]] of [[Kookboek/Softijs|softijs]] en vruchten en/of {{Kb|p=Limonadesiroop|siroop}} voor de smaak. Alle ingrediënten worden bij elkaar gevoegd en met een [[Kookboek/Blender|blender]] of [[Kookboek/Staafmixer|staafmixer]] gemixt. Als er geen blender of staafmixer aanwezig is: snijd en/of prak de vruchten fijn met een mes resp. vork en roer de ingrediënten goed door elkaar, eventueel met een kleine garde. == Basisrecept == === Ingrediënten === Voor 3 milkshakes: * 400 ml koude {{Kb|melk}} * 300 g [[Kookboek/IJs|ijs]] naar keuze, waarbij rekening wordt gehouden met het soort milkshake (bijvoorbeeld aardbeienijs voor een milkshake met aardbeien) * 3 rietjes Voor een dikkere milkshake: gebruik minder melk, voor een dunnere juist meer. === Keukengereedschap === * Blender of staafmixer === Bereiding === Mix de ingrediënten met de blender of staafmixer. Giet de milkshake in drie hoge glazen en serveer met een rietje. === Varianten === * Vervang (een deel van) de melk door {{Kb|yoghurt}} of {{Kb|kwark}}. Voeg dan wel melk of {{Kb|vruchtensap}} toe om de milkshake beter vloeibaar te maken. * Voeg rijp {{Kb|fruit}} toe in de blender, bijvoorbeeld banaan, aardbeien, bessen, frambozen, peer, ananas, mango en/of kersen zonder pit. NB Kiwi en zuivel is een slechte combinatie, dus gebruik geen kiwi voor een milkshake. Meng dan eerst het fruit met de melk (en/of andere vloeistof) tot een gladde puree voordat het ijs erbij gaat. * Vervang een deel van de melk door vruchtensap, bijvoorbeeld sinaasappel-, druiven- of appelsap. * Voeg een smaakje toe in de blender, bijvoorbeeld {{Kb|cacao}} of fijngemalen {{Kb|chocolade}}, {{Kb|gember}}, {{Kb|limonadesiroop}} of {{Kb|koffie}}. * Een beetje {{Kb|citroensap}} geeft een frisse smaak. ==Klassieke vanillemilkshake&nbsp;<ref>[https://en.wikibooks.org/wiki/Cookbook:Milkshake Dit recept is een vertaald recept van de Engelstalige Wikibooks]</ref>== ===Ingrediënten=== * 2 bollen (480 ml) vanilleroomijs * 1 kop (240 ml) volle melk * 1/4 kop (60 ml) half & half (een bepaald type Amerikaanse room, bestaande uit: 50% melk en 50% {{Kb|room}}) * 2 1/2 eetlepel (35 g) {{Kb|suiker}} * 1/8 theelepel {{Kb|p=vanille|vanille-extract}} ===Bereiding=== # Giet de melk, het roomijs en de half & half in een blender en mix het gedeeltelijk. # Voeg hierna de suiker en de smaakstoffen toe totdat het mengsel helemaal gemixt is. ==Milkshake Banaan== ===Ingrediënten=== * 1 {{Kb|banaan}} * anderhalve eetlepel suiker * 350 ml vanille-ijs (hoeft niet altijd) * 275 ml melk * ijsblokjes ===Bereiding=== # Pel de banaan en snij hem in stukjes. # IJs in handzame stukjes snijden # Doe de bananen samen met de suiker in de blender (staafmixer) # Blender aanzetten en wat melk bij doen. # Zodra het geheel in de blender een zachte puree is, brokjes ijs erbij doen. De rest van de melk erbij gieten en nog even flink "blenden of mixen". # Nu heb je ± 4 glazen bananen milkshake. ==Milkshake aardbei== ===Ingrediënten=== * enkele scheppen suiker * 0,5 liter melk * half bakje {{Kb|p=aardbei|aardbeien}} * 2 à 3 scheppen vanille-ijs ===Bereidingswijze=== # Was de aardbeien en halveer ze. # Doe alle ingrediënten in een blender of keukenmachine en 'blend' het tot een milkshake. ==Referenties== <references/> {{Navigatie recepten}} [[Categorie:Zuiveldessert|Milkshake]] [[Categorie:Drank|Milkshake]] [[Categorie:KB-ijs|Milkshake]] {{Sub}} ilbvvabg6x18injrhr3h17uesp8wmd6 0 5739 426854 401087 2026-05-16T07:47:50Z Erik Baas 2193 lf 426854 wikitext text/x-wiki {{Infobox recept | Naam = | Afbeelding = [[Bestand:Rew13c05-745a Bread Pudding.JPG|300px]] | Categorie = Broodrecept | Porties = 4? | Energie = | Tijd = 75 min | Stippen = 3 }} [[Kookboek/Broodrecept|Brood]] | [[Kookboek/Recepten|Receptenindex]]<br> '''Bodding''' (ook '''broodpudding''' genaamd) is een Belgische lekkernij, gemaakt van broodresten, rozijnen, eieren en suiker, waarvan de origine waarschijnlijk in de Middeleeuwen is terug te vinden. ==Ingrediënten== *300 gram {{Kb|brood}} *50 cl lauwe {{Kb|melk}} (60 indien u oud brood gebruikt) *200 gram {{Kb|suiker}} *5 {{Kb|p=Ei|eieren}} *1 eetlepel {{Kb|puddingpoeder}} *een snuifje {{Kb|kaneel}} *{{Kb|p=Rozijn|rozijnen}} (hoeveelheid naar smaak) *eventueel nog {{Kb|fruitsupplement}}, of {{Kb|cacao}} ==Bereidingswijze== *Verwarm de melk samen met de suiker (waaronder de kaneel gemengd werd) tot de suiker opgelost is. Laat wat afkoelen *Neem een grote kom en verbrokkel daarin het brood (liefst zonder korsten) *Melk bijvoegen en even laten weken *Het mengsel pletten met een vork *Eieren bijvoegen en goed mengen *Puddingpoeder toevoegen en goed mengen en rozijnen bijvoegen *Doe het geheel in een beboterde vuurvaste vorm, en zet het in de oven gedurende plusminus 45 minuten op 180 à 200 graden. *Ook lekker is : een laag broodpudding, een laag appelpartjes, een laag broodpudding in de ovenschotel of gewoon een laag appelpartjes bovenop de broodpudding en nog wat kaneel op de appeltjes {{Navigatie recepten}} [[Categorie:Belgische keuken|Bodding]] [[Categorie:Broodrecept|Bodding]] {{Sub}} 88xink2dyqzzj0yog7jzrbzfueg4g1m 0 5764 426847 397885 2026-05-16T07:47:44Z Erik Baas 2193 lf 426847 wikitext text/x-wiki {{Infobox recept | Afbeelding = [[Bestand:20220822 Broodje gezond (cropped).jpg|300px]] | Categorie = Broodrecept | Porties = 1 | Energie = | Tijd = | Stippen = 1 }} Een '''smoske''' of '''smos''' (Vlaanderen), of '''broodje gezond''' (Nederland), is een stuk stokbrood of een broodje met kaas en/of ham, schijfjes gekookt ei, overdadig belegd met rauwkost en besmeerd met mayonaise. De term "gezond" in de Nederlandse naam is meer perceptie (vanwege de rauwkost) dan werkelijkheid: dit broodje bevat daarvoor teveel vet en zout. Het broodje gezond is in 1983 gelanceerd door het productschap van de tuinbouwers in Nederland.&nbsp;<ref>[https://www.fastfoodmuseum.nl/lekker-broodje-gezond/ Fastfoodmuseum]</ref> ==Ingrediënten== * 1 {{Kb|p=Stokbrood|stokbrood}} of een hard of zacht broodje * 1 eetlepel {{Kb|mayonaise}} * 1 {{Kb|p=Kaas|plakje jonge kaas}} * 1 {{Kb|p=Ham|schelletje/plakje ham}} (''hesp'') * enkele schijfjes {{Kb|tomaat}} * enkele schijfjes {{Kb|augurk}} en/of {{Kb|komkommer}} * 1 {{Kb|ei}} * enkele blaadjes {{Kb|kropsla}} ==Bereiding== Kook het ei 8 minuten (totdat het hardgekookt is) of neem een vooraf hard gekookt ei. Snij het broodje in de lengte open. Snij bij voorkeur het broodje niet helemaal door zodat bovenhelft en onderhelft aan de zijkant nog aan elkaar hangen.<br> Smeer de mayonaise op het broodje en beleg vervolgens het broodje in laagjes. Begin met de sla, sneetjes kaas en dan de ham.<br> Snij de tomaat, de augurk of komkommer en het ei in schijfjes en beleg het broodje telkens met een laagje van elk. Tot slot afkruiden met peper en eventueel zout, en het broodje toeplooien. Klaar om te serveren! ==Variaties en tips== * Om het broodje iets gezonder te maken: ** een volkoren broodje in plaats van wit brood ** een saus op basis van yoghurt in plaats van mayonaise ** zoutarme en/of vetarme kaas en ham in plaats van de gangbare; of een vegetarische variant * Gebruik [[Kookboek/Cocktailsaus|cocktailsaus]] of een andere saus in plaats van mayonaise * Strooi wat verse tuinkruiden over het laagje tomaten * Gebruik ijsbergsla of rucola in plaats van kropsla * Gebruik een broodsmeersel in plaats van kaas en ham, bv. krabsalade; gebruik dan geen mayonaise * Serveer het broodje met een (of twee) saté-prikker(s) die door het broodje worden geprikt om beide helften samen te houden, zodat de inhoud er niet zo makkelijk tussenuit valt * Gebruik een (volkoren) wrap of Surinaamse roti in plaats van een broodje {{Navigatie recepten}} == Referenties == [[Categorie:Broodrecept|Smoske]] {{Sub}} nqwv5w8us2iw6ge2kgnf0jp9df3ylsa 0 5768 426855 396105 2026-05-16T07:47:50Z Erik Baas 2193 lf 426855 wikitext text/x-wiki {{Infobox recept | Afbeelding = [[Bestand:Jambolaya 5 bg 102900.jpg|300px]] | Categorie = Rijstrecept | Porties = 4 | Energie = | Tijd = 50-60 minuten | Stippen = 3 }} '''Jambalaya''' is een rijstschotel die ontstaan is in de Creoolse en Cajunse keuken in Louisiana (Verenigde Staten). Het zou een afgeleide van het Spaanse rijstgerecht [[Kookboek/Paella|paella]] kunnen zijn, dat mogelijk naar Louisiana is gebracht toen Spanje het gebied, dat de Louisiana Purchase omvat, controleerde. Er bestaan echter ook andere theorieën. Jambalaya zou een samenstelling zijn tussen de woorden “jambon” (Frans voor [[Kookboek/Ham|ham]]), “à la” (Frans voor in de stijl van) en “ya-ya” (West-Afrikaans voor [[Kookboek/Rijst|rijst]]) ==Benodigdheden== ===Ingrediënten=== * 4 eetlepels plantaardige olie * 250 g {{Kb|p=kip|kipfilet}} * 1 eetlepel [[Kookboek/Cajunkruiden|cajunkruiden]] (eventueel zonder uien- en knoflookpoeder) * 150 g {{Kb|p=chorizo|chorizoworst}} * 2 {{Kb|p=ui|uien}} * 2 teentjes {{Kb|knoflook}} (alléén als er in de cajunkruiden geen knoflookpoeder zit) * 250 g {{Kb|paprika}} * 300 g {{Kb|p=tomaat|tomaten}} * 250 g {{Kb|bleekselderij}} * 6 dl {{Kb|p=bouillon|kippenbouillon}} * 320 g {{Kb|rijst}} ===Keukengereedschap=== * Grote braadpan of hapjespan ==Bereidingswijze== # Warm de olie langzaam op in de pan. # Snijd de kipfilet in stukjes en meng ze goed met de cajunkruiden. Zet het vuur hoger en bak ze in de pan, goed roeren, zodat ze aan alle kanten bruin worden. # Snijd de chorizo in stukjes en bak even mee met de kip. # Snijd de uien in stukjes en fruit die in de olie. # Snijd de knoflook fijn of gebruik de knoflookknijper, doe ze bij de uien en laat meefruiten. # Was de paprika en snijd ze in stukjes. Bak ze mee in de pan. # Was de tomaten, snijd ze in stukken en bak ze even mee in de pan. # Voeg de bouillon toe in de pan en breng hem aan de kook. # Maak de bleekselderij schoon en snijd die in stukjes. Voeg toe in de pan. # Was de rijst (indien nodig) en voeg die toe in de pan. Zorg dat de rijst onder water staat; als dat niet zo is: voeg meer bouillon toe. Als de bouillon weer kookt: doe het deksel op de pan en zet het vuur laag. # Laat het gerecht in 20-30 minuten gaar worden, roer er gedurende die tijd niet in. # Proef of de rijst en de bleekselderij gaar zijn. Zo niet: laat het gerecht nog even langer koken. Zorg dat de rijst niet aanbrandt, voeg eventueel nog een klein beetje bouillon toe. Het is wel de bedoeling dat het water uiteindelijk door de rijst is opgenomen, of verdampt is; laat eventueel de laatste 5 minuten het deksel van de pan om het restant water te laten verdampen. ==Varianten== Er zijn net zoveel variëteiten van jambalaya als er koks zijn die het gerecht bereiden. Hier slechts enkele voorbeelden: * Vervang de chorizo door {{Kb|ham}}, die op het laatst pas wordt toegevoegd (niet meebakken). * Voeg '''fruit de mer''', zoals schelp- en schaaldieren, toe aan het gerecht. * Strooi net vóór het serveren 1-2 eetlepels fijngesneden verse bladselderij over het gerecht. {{Wikipedia | | Pagina = Jambalaya | Naam = Jambalaya }} {{Navigatie recepten}} [[Categorie:Amerikaanse keuken]] [[Categorie:Rijstrecept|Jambalya]] [[Categorie:Groentenrecept|Jambalaya]] [[Categorie:Vleesrecept|Jambalay]] {{GFDL-oud}} {{Sub}} 8andwq9szpyh5p9pxoopd6lrtr4vvoa 0 5774 426915 395215 2026-05-16T07:51:27Z Erik Baas 2193 lf 426915 wikitext text/x-wiki [[Kookboek/Drank|Overzicht van beschreven drankrecepten]]<br> &nbsp;<br> [[Afbeelding:Calebasse.jpg|thumb|200px]] [[Afbeelding:Bombilla.jpg|thumb|200px]] '''Chimarrão''' is een soort thee gemaakt van [[Kookboek/yerba mate|erva-mate]] (yerba-mate in het Spaans). In een speciale kop, genaamd "cuia", wordt dit kruid gemengd met water en via een dik ijzeren rietje, genaamd "bomba" opgedronken. Het drankje is typisch voor het zuiden van Brazilië en omringende landen als Paraguay, Bolivia, Uruguay en Argentinië. In het Spaans wordt deze drank '''chimarron''' genoemd. De chimarrão wordt meestal warm geserveerd, ook al zijn er regio's waar men hem koud drinkt. Het heeft een bitterzoete smaak. ==Ingrediënten== *[[Kookboek/Water|Water]] *[[Kookboek/yerba mate|erva-mate]] ==Bereidingswijze== [[Afbeelding:Escultura_alusiva_al_Yerba_Mate_(XXVI_Festa_Nacional_do_Imigrante,_Oberá,_Misiones,_Argentina).jpg|thumb|200px]] # Verwarm water in een ketel. # Stop de erva-mate in de cuia tot zij voor 2/3 vol is. # Kantel de cuia totdat de erva-mate één kant van de "cuia" bedekt en de ander open laat. # Druk zachtjes de erva-mate aan, zonder dat zij van haar plaats valt. # Giet het water in de cuia aan de lege kant en laat de chimarrão 5 tot 15 minuten staan. # Bedek de uitgang van het rietje met de hand voor een vacuüm en stop het in de chimarrão. # Haal de ketel van het vuur bij de eerst ronde. ==Alternatieve bereidingswijze== # Verwarm water in een ketel. # Vul de cuia voor de helft met verwarmd water. # Zet de bomba in het water. # Vul de cuia met erva-mate tot er een bergje boven de rand uitsteekt. # Gebruik de bomba om het water en de erva-mate te laten mixen. U kunt hiervoor de bomba een beetje bewegen. ==Regels== Gebruiksregels en gewoontes # Het is verboden suiker in de chimarrão te stoppen # Drink altijd de cuia leeg; laat nooit een half-volle cuia staan. # Slurpen is toegestaan. # Roer niet met de bomba tijdens het drinken. # Verander niet de volgorde van personen die mogen drinken. # Drink uit de cuia of geef hem door; hou hem niet in de hand zonder te drinken. {{Navigatie recepten}} [[Categorie:Drank|Chimarrão]] [[Categorie:Braziliaanse keuken|Chimarrão]] {{Sub}} jlr2tl9z7ut0ghjf5f4p0kzyu8ussl1 0 5776 426858 421539 2026-05-16T07:47:53Z Erik Baas 2193 lf 426858 wikitext text/x-wiki {{Infobox recept |Naam=Pão de queijo |Afbeelding=[[Afbeelding:pao_de_queijo.jpg|300px|Pão de queijo]] |Categorie=Snack |Porties= |Energie= |Tijd= |Stippen=1 }} [[Kookboek/Snacks|Snacks]] | [[Kookboek/Recepten|Receptenindex]] '''Pão de Queijo''' zijn kleine gebakken deegbolletjes met een lichte kaassmaak. De snack is uit Brazilië afkomstig en wordt als tussendoortje genuttigd, of geserveerd bij de koffie bij ontbijt of avondeten. ==Ingrediënten== *1 kg {{Kb|p=bloem|cassavemeel}} *3 koppen {{Kb|melk}} *1 kop {{Kb|olijfolie}} *1 soeplepel {{Kb|zout}} *4 {{Kb|p=ei|eieren}} *500 gram geraspte {{Kb|kaas}} ==Werkwijze== #Mix het zout en cassavemeel. #Mix in een pan de melk en olijfolie en verhit tot het kookpunt. Voeg nu de mix van cassavemeel en zout toe en blijf roeren tot het een homogene massa wordt. #Laat het deeg nu afkoelen. #Voeg vervolgens de eieren toe en kneed ze met de hand tot het deeg crème-achtig is (maar wel droog!). #Voeg nu de geraspte kaas toe en mix deze door het deeg tot het gelijkmatig verdeeld is. #Pak nu steeds een beetje deeg en rol ze tussen de handen tot bolletjes. #Vet de bakplaat in en plaats de bolletjes op de plaat, alvorens het in de oven te stoppen. #Na ongeveer 20 minuten bij 180 graden zijn de deegbolletjes goudkleurig en krokant. De deegbolletjes horen van binnen zacht en zelfs een beetje sappig te zijn. ==Tip== * Pão de queijo-mix is ook kant en klaar te kopen in een speciaalzaak. Enkel toevoeging van water en eieren is nodig. * Een pão de queijo kan in grootte variëren van 3 tot 15 centimeter. ==Externe link== * [https://www.donabrasil.com/modules/smartsection/item.php?itemid=12&sel_lang=nederlands Artikel met Recept over Pão de Queijo] {{Navigatie recepten}} [[Categorie:Snack|Pão]] [[Categorie:Braziliaanse keuken|{{SUBPAGENAME}}]] {{Sub}} k60nsrqflv7tqwooy422q23sidoa39l 0 5780 426863 393804 2026-05-16T07:48:11Z Erik Baas 2193 lf 426863 wikitext text/x-wiki {{Infobox recept | Afbeelding = [[Bestand:MussakasMeMelitsanesKePatates01.JPG|300px]] | Categorie = Vleesrecept | Porties = 4 | Energie = | Tijd = 35 minuten + béchamelsaus + 1 uur oventijd | Stippen = 3 }} '''Moussaka''' (Grieks: ''Μουσακάς'' / ''Mussakas''; Roemeens: ''musaca''; Turks: ''musakka''; Zuid-Slavisch ''мусака'' / ''musaka''; Arabisch: ''musaqqa´a'') is een traditioneel gerecht dat vooral in de Balkan en het Midden-Oosten wordt gegeten. Vaak denkt men dat moussaka uitsluitend een gerecht uit de [[Kookboek/Griekse keuken|Griekse keuken]] is. Deze Griekse versie bestaat uit lagen lams- of varkensgehakt, in plakjes gesneden aubergine, overgoten met een béchamelsaus, en in de oven gebakken met wat geraspte kaas boven op de korst. In de Arabische wereld is moussaka een gekookte salade, die voornamelijk van tomaten en aubergines gemaakt wordt en lijkt op de Italiaanse [[Kookboek/Caponata|caponata]]. Dit verschil is ontstaan doordat de Griekse chef-kok Nikolaos Tselementes (Νικόλαος Τσελεμεντές), die in Wenen was opgeleid, Franse elementen (o.a. bechamelsaus) in de Griekse keuken introduceerde, waardoor de Griekse moussaka ontstond die wij nu kennen. ==Ingrediënten== *1 grote {{Kb|aubergine}} *400 {{Kb|gehakt}}, dit kan {{Kb|p=lamsvlees|lams-}}, varkens-, of halfomhalf gehakt zijn. *1 blik tomaten op eigen sap *Een glas rode, zoete, wijn, bij voorkeur Mavrodafni. *1 grote [[Kookboek/Ui|ui]] *wat geraspte [[Kookboek/Kaas|kaas]] *1/2 liter [[Kookboek/Bechamelsaus|bechamelsaus]] *2 vastkokende [[Kookboek/Aardappel|aardappelen]] *Bij voorkeur Griekse [[Kookboek/Olijfolie|olijfolie]] van de eerste persing. *gedroogde [[Kookboek/Oregano|oregano]] *[[Kookboek/Zonnebloemolie|Zonnebloemolie]] om de aardappelen en de aubergines in te bakken *een half kopje [[Kookboek/Olijfolie|olijfolie]] *een kopje {{Kb|paneermeel}} *[[Kookboek/Peper|peper]] en [[Kookboek/Zout|zout]] *een theelepel [[Kookboek/Kaneel|kaneel]] ==Werkwijze== #Snij de aubergines in schijfjes, bestrooi deze met zout en bak de schijfjes gaar in de zonnebloemolie. Snipper de ui en fruit deze in de olijfolie tot deze glazig is. #Bak het gehakt mooi los in wat olijfolie, Voeg de uien toe. Als deze enigszins glazig zijn voeg dan de tomaten in hun eigen sap toe en de wijn en de oregano. Meng alles goed door elkaar. #Breng het geheel op smaak met peper, zout en de kaneel. Voeg het paneermeel toe. Laat dit twintig minuten pruttelen. Snij ondertussen de aardappelen in plakjes en bak deze in de olie. #Neem een vuurvaste schaal en leg onderop de gebakken aardappelschijfjes. Schep hierop het prutje en wissel dit af met laagjes schijfjes aubergine. (zie foto) #Schep vervolgens de bechamelsaus over de moussaka, strooi hier ten slotte spaarzaam de geraspte kaas over en zet dit alles in een voorverwarmde oven van 180°C. Laat het gerecht een uur in de oven staan. Het recept voor de bechamelsaus kunt u vinden in het [[Kookboek/Bechamelsaus|kookboek bechamelsaus]] (zonder nootmuskaat). In Griekenland wordt een metalen bakblik gebruikt en wordt de moussaka in vierkante porties gesneden. Er wordt in Griekenland vrij veel zout (een halve theelepel) en olie toegevoegd aan dit gerecht maar dit kan aangepast worden aan de Nederlandse smaak door deze hoeveelheden te halveren. Er zijn vele varianten van dit gerecht, het recept kan van streek tot streek variëren. {{Navigatie recepten}} [[Categorie:Griekse keuken|Mousakka]] [[Categorie:Groentenrecept|Mousakka]] [[Categorie:Vleesrecept|Mousakka]] {{Sub}} 5tqm6qzp64e7c35g0bkmdgix96a257z 0 5784 426866 399158 2026-05-16T07:48:14Z Erik Baas 2193 lf 426866 wikitext text/x-wiki {{Infobox recept |Naam=Beschuit met muisjes |Afbeelding=[[Bestand:Beschuit met oranje muisjes (cropped).jpg|200px]] | Categorie = feestdagrecept | Porties = | Energie = | Tijd = 1 minuut | Stippen = 1 }} '''Beschuit met muisjes''' wordt in Nederland geserveerd bij de geboorte van een kind. ===Ingrediënten=== * {{Kb|p=Beschuit|Beschuiten}}, 1 per persoon/gast * {{Kb|Boter}} (roomboter of margarine) * Muisjes ===Bereiding=== * Besmeer de beschuiten aan één zijde met boter * Strooi de muisjes in een schaaltje * Druk de beboterde zijde van de beschuit in het schaaltje muisjes zodat deze gelijkmatig verdeeld worden over de beschuit ===Tip=== * Serveer blauw/witte muisjes bij de geboorte van een jongen * Serveer roze/witte muisjes bij de geboorte van een meisje * Serveer oranje/witte muisjes bij de geboorte van een prins of prinses {{Navigatie recepten}} [[Categorie:Nederlandse keuken]] {{Sub}} fjrpbh7jzmb501wr8g9gd0jc8dcddrw 0 5785 426877 394873 2026-05-16T07:48:30Z Erik Baas 2193 lf 426877 wikitext text/x-wiki {{Infobox recept | | Afbeelding = [[Bestand:Butter tablet.JPG|300px]] | Naam = Borstplaat | Categorie = Feestdagrecept | Porties = | Energie = | Tijd = 15 minuten | Stippen = 2 }} [[Kookboek/Feestdaggerecht|Feestdaggerechten]] | [[Kookboek/Recepten|Receptenindex]] '''Borstplaat''' is een snoepgoed, gemaakt uit water of melk, suiker en een aroma, zoals [[Kookboek/Vanille|vanille]] of [[Kookboek/Cacao|cacao]]. Het wordt meestal gegeten in de periode rond Sinterklaas. In de tijd dat suiker in Nederland alleen nog gemaakt werd van suikerriet, dat ver weg groeide en met schepen opgehaald moest worden, was suiker een duur product. Het werd dan ook alleen gebruikt bij groots gevierde feesten, zoals bruiloften of het sinterklaasfeest. Speciale suikerbakkers zorgden dat de suiker verwerkt werd tot suikerbeesten, hartjes enzovoort. ==Ingrediënten== *12 eetlepels {{Kb|suiker}} *4 eetlepels water, melk of room *smaakmakers: vanille, citroen, cacao, frambozenessence, cacao, oploskoffie etc. ==Bereidingswijze== Suiker met het water, de melk of de room heel langzaam aan de kook brengen. Zo'n 5 minuten laten koken (tot het mengsel 116 graden is). Als een druppel van het mengsel hard wordt in koud water is het goed. Wie cacao of oploskoffie wil gebruiken kan die gelijk met de suiker aan de kook brengen. Andere smaakstoffen pas toevoegen als de pan van het vuur af is. Figuren voor suikerbeesten van tevoren invetten. Wie geen figuren heeft kan een ingevette bakplaat gebruiken. Giet daar het suikermengsel op en laat het hard worden. Snijd kleine borstplaatjes uit het bijna uitgeharde mengsel (na ongeveer 30-60 minuten). {{Navigatie recepten}} [[Categorie:Feestdagrecept|Borstplaat]] [[Categorie:Zoetigheid|Borstplaat]] {{Sub}} 9bv2sialb3nkdul8yrv3ah1dysdlowj 0 5786 426916 397220 2026-05-16T07:51:27Z Erik Baas 2193 lf 426916 wikitext text/x-wiki [[Kookboek/Drank|Overzicht van beschreven drankrecepten]]<br> &nbsp;<br> '''Kandeel''' is, net als [[Kookboek/Kraamanijs|kraamanijs]], een traditionele kraamdrank. Het is een romig, geel drankje met een alcoholpercentage van 17% en wordt sinds de 17e eeuw bij kraamfeesten geschonken. In vroeger tijden werd deze drank zelf gemaakt; inmiddels is het ook kant-en-klaar te koop bij de slijter. Kandeel lijkt een beetje op [[Kookboek/Advocaat|advocaat]], vanwege de [[Kookboek/Brandewijn|brandewijn]] en de [[Kookboek/Ei|eieren]]. ==Ingrediënten== *een halve, goed gewassen [[Kookboek/Citroen|citroen]] *3 {{Kb|kruidnagel|kruidnagels}} *1 pijpje [[Kookboek/Kaneel|kaneel]] *8 [[Kookboek/Ei|eierdooiers]] *100 gram [[Kookboek/Suiker|suiker]] *1 fles (eenvoudige) {{Kb|witte wijn}} ==Werkwijze== #Doe een deciliter water in een steelpannetje. #Snijd van een halve citroen dun de schil af, doe die bij het water, met 3 kruidnagels en het pijpje kaneel. #Laat het water een half uurtje zacht trekken en zeef het daarna. #Klop 8 eieren los met 100 gram suiker en klop er het gezeefde kruidenvocht doorheen. #Warm in een pannetje de wijn op tot lauwwarm (gebruik een geëmailleerd pannetje of een pannetje van roestvrij staal, want andere metalen – zoals aluminium – gaan oxideren). #Giet het eimengsel er roerend bij en zet het pannetje in een grotere pan met heet maar net niet kokend water. Bij te grote hitte gaat de kandeel schiften. #Blijf roeren tot de wijn licht gebonden is en aan de lepel blijft hangen. ==Serveren== Kandeel wordt geserveerd in een glas of beker met een lepeltje, net als advocaat, samen met een [[Kookboek/Lange vingers|lange vinger]], een [[Kookboek/Kaneelbeschuit|kaneelbeschuit]]je of [[Kookboek/Beschuit met muisjes|beschuit met muisjes]]. Kandeel wordt traditioneel lauw geserveerd, maar koud kan ook (in de koelkast bewaren). Kandeel is ook lekker over een bolletje vanille-ijs of met verse aardbeien of frambozen. {{Wikipedia |Pagina=Kandeel |Naam=Kandeel }} {{Navigatie recepten}} [[Categorie:Drank|Kandeel]] {{Sub}} dofh3dmn9ms2jupvvsoy69infmacxmd 0 5788 426872 402616 2026-05-16T07:48:17Z Erik Baas 2193 lf 426872 wikitext text/x-wiki {{Infobox recept | |Naam=Kruudmoes |Categorie= |Porties= 4 tot 6 pers. |Energie= |Tijd=3 uur - van tevoren 1 nacht weken |Stippen=1 }} [[Kookboek/Recepten|Receptenindex]] '''Kruudmoes''' is een stevige en voedzame pap (gekruide gort) die zowel warm, lauw als koud gegeten kan worden. ==Ingrediënten== *400 gr {{Kb|gort}} *2 liter {{Kb|karnemelk}} *250 gr mager {{Kb|p=spek|gerookt spek}} *1 verse {{Kb|rookworst}} *250 gr {{Kb|p=rozijn|rozijnen}} *50 gr {{Kb|boter}} *{{Kb|stroop}} *Verse kruiden (van alles twee of drie takjes): *:{{Kb|kervel}} *:{{Kb|peterselie}} *:{{Kb|p=bladselderij|selderie}} *:{{Kb|p=venkel|venkelgroen}} of dille *:{{Kb|zuring}} *Eventueel ook: {{Kb|p=brandnetel|brandneteltoppen}} en {{Kb|p=bes|zwartebessenblad}} ==Benodigdheden== * schaal om in te weken * zeef * pan om in te koken ==Bereiding== #Spoel de gort schoon. Doe de gort in een schaal en doe er zoveel water bij dat de gort ruim onder staat. Laat de gort één nacht weken. #Zeef de gort, laat het even uitlekken. Doe de gort in de pan en schenk er de karnemelk bij. Was de rozijnen. #Zet de pan op het vuur en breng aan de kook. Laat de gort ± 2 uur heel zachtjes koken.<sup>*)</sup> Doe er dan het stukje spek, de verse worst en de rozijnen bij. Laat alles nog ± 1 uur zachtjes koken. #Snij intussen de kruiden fijn. #Haal het spek en de worst uit de pan en snij het spek in stukjes en de worst in plakjes. Doe het spek, de fijngesneden kruiden en de boter in de pan en roer alles even door. Verwarm het nog even. #Serveer de kruudmoes in diepe soepborden, garneer met de plakjes worst en geef er de stroop bij. *) Het is niet mogelijk om de karnemelk te verwarmen, ze zal dan gaan schiften. Dus eerst de gekookte gort, worst en kruiden af laten koelen. Dan pas karnemelk erbij. Uit de pan telkens een bordje kruudmoes scheppen en eventueel een beetje lauw maken in de magnetron of op het vuur. ==Tips== Dit gerecht kan ook van kant-en-klaar gekochte gortepap worden gemaakt. De gortepap verwarmen. Dan het recept volgen vanaf *). {{Wikipedia|Pagina=Kruudmoes|Naam=kruudmoes}} {{Navigatie recepten}} [[Categorie:Paprecept|Kruudmoes]] {{Sub}} i2a78q680cvi7gpqqv2gs1izf3ep6uu 0 5789 426865 411234 2026-05-16T07:48:13Z Erik Baas 2193 lf 426865 wikitext text/x-wiki {{Infobox recept | Afbeelding = [[Bestand:2025-03-14 Heiße Zitrone 1100139.JPG|300px]] | Categorie = Drank | Porties = 1 | Energie = | Tijd = 5 minuten | Stippen = 1 }} [[Kookboek/Drank|Overzicht van beschreven drankrecepten]] '''Kwast''' is een Nederlandse drank die traditioneel gedronken wordt bij een verkoudheid. Het is echter ook een lekkere drank voor niet-patiënten, vooral in herfst of winter. Het bevat veel vitamine C. == Benodigdheden == ===Ingrediënten=== *1 {{Kb|citroen}} *2 eetlepels {{Kb|honing}} of {{Kb|suiker}} *Geraspte {{Kb|gember}} (optioneel) *{{Kb|Water}}, hoeveelheid afhankelijk van de gewenste smaakintensiteit === Keukengereedschap === * 1 hittebestendig glas of beker, zoals een theeglas * citruspers * waterkoker, fluitketel, steelpan of kookpan * lange theelepel of andere lepel ==Bereiding== *Pers een citroen uit en doe het sap in een hittebestendig glas of beker. *Breng water aan de kook. *Voeg het kokende water toe aan het citroensap en voeg twee eetlepels honing of suiker toe. *Roer het om en serveer het direct. == Varianten == * Vervang de citroen door citroenlimonadesiroop (tot 1/5e van het glas) en gebruik dan geen honing of suiker. De drank bevat dan echter geen vitamine C meer. {{Wikipedia | | Pagina = Kwast (drank) | Naam = Kwast }} {{Navigatie recepten}} {{Sub}} [[Categorie:Drank|Kwast]] em8a03a3q7wcpjabtsrpwet7p73kut8 0 5922 426960 99190 2026-05-16T08:04:20Z Erik Baas 2193 lf 426960 wikitext text/x-wiki {{Frans thematisch woordenboek}} {|{{Wikitable}} |- |colspan=2|Le nom || de naam |- |style="width:5em;"| ||Le nom de famille || de familienaam |- |||le prénom || de voornaam |- |||s'appeler || heten |- |||Comment t'appelles-tu? ||Hoe heet je? |- |||monsieur (messieurs) || heer (heren) |- |||madame (mesdames) || vrouw (vrouwen) |- |colspan=2|habiter à|| wonen in |- |||j'habite à Paris || ik woon in Parijs |- |||l' adresse || adres |- |||un domicile || woonplaats |- |||les coordonnées || adres en telefoonnummer |- |||une rue || straat |- |||une route || een weg |- |||une avenue || een laan |- |||un boulevard || een boulevard |- |||une place || plaats |- |||le numéro || het (huis)nummer |- |||le numéro de téléphone || het telefoonnummer |- |||le code postal || de postcode |- |colspan=2|l' état civil || burgerlijke staat |- |||marié || getrouwd |- |||divorcé || gescheiden |- |||célibataire || alleenstaand |- |||fiancé || verloofd |- |||un veuf / une veuve|| weduwnaar / weduwe |- |||un orphelin|| een wees |- |||l'époux||echtgenoot |- |colspan=2|la sexe || geslacht |- |||masculin || mannelijk |- |||féminin || vrouwelijk |- |colspan=2|l' âge || leeftijd |- |||j'ai trente ans. Et toi, quel âge as-tu? || Ik ben 30 jaar. Hoe oud ben jij? |- |||elle est âgée 18 ans || Zij is 18 jaar |- |||un an||jaar |- |||un adulte||volwassene |- |||un enfant||kind |- |||un adolescent||een puber |- |||un jeune|| een jongere |- |||la date de naissance||geboortedatum |- |||le lieu de naissance||geboorteplaats |- |||être d'origine||van herkomst (zijn) |- |||majeur||meerderjarig |- |||mineur||minderjarig |- |||l'aîné||eerstgeborene |- |||le cadet||de jongste |- |colspan=2|une religion || religie |- |||un chrétien||een christen |- |||un catholique||een katholiek |- |||un protestant||een protestante |} {{Sub}} dgdd4eiscstdfdjjcju7rk4ks5hu0su 0 5945 426961 285294 2026-05-16T08:04:20Z Erik Baas 2193 lf 426961 wikitext text/x-wiki {{Frans thematisch woordenboek}} {|{{Wikitable}} |- |colspan=2|la frontière || de grens |- |style="width:5em;"| ||un passeport || paspoort |- |||les papiers d'identité || identiteitspapieren |- |||une carte d'identité || identiteitskaart |- |||valable ||geldig |- |||la nationalité ||nationaliteit |- |||un étranger || een buitenlander |- |||immigrer || immigreren |- |||émigrer || emigreren |- |colspan=2|une langue|| taal |- |||une langue maternelle || moedertaal |- |||une langue étrangère || vreemde taal |- |||bilingue || tweetalig |- |colspan=2|un continent || continent |- |||l'Afrique || Afrika |- |||l'Amérique || Amerika |- |||l'Asie || Azië |- |||l'Australie|| Australië |- |colspan=2|un pays || land |- |||'''l'Europe'''||Europa |- |||une nation || natie |- |||la France || Frankrijk |- |||les Pays-Bas||Nederland |- |||la Belgique||België |- |||l'Allemagne (m)||Duitsland |- |||l'Angleterre (f)||Engeland |- |||l'Autriche (f)||Oostenrijk |- |||le Danemark||Denemarken |- |||l'Espagne||Spanje |- |||la Finlande||Finland |- |||la Grande-Bretagne||Groot-Brittanië |- |||la Grèce||Griekenland |- |||l'Irlande (f)||Ierland |- |||l'Italie (f)||Italië |- |||le Luxembourg||Luxemburg |- |||la Norvège||Noorwegen |- |||la Pologne||Polen |- |||le Portugal||Portugal |- |||la Suède||Zweden |- |||la Suisse||Zwitserland |- | || |- |||'''L'Amérique du Nord'''||Noord-Amerika |- |||les Etats-Unis||Verenigde Staten |- |||le Canada||Canada |- | || |- |||'''L'Amérique du Sud'''||Zuid-Amerika |- |||l'Argentine (m)||Argentinië |- |||le Brésil||Brazilië |- |||le Chili||Chili |- |||le Pérou||Peru |} {{Sub}} 9s59aytywssdrqgih09f0jq5ihc69nx 2 6022 426965 78854 2026-05-16T08:06:21Z Erik Baas 2193 426965 wikitext text/x-wiki {|{{Wikitable}} |- |'''Lijstje van plannen voor Wikibooks''' |} ==Lijst== * Maken catalogus * Opzetten portaalstructuur ** verifiëren welke portalen nodig zijn ** Maken Onderwijsportaal * (Laten) herschrijven [[Fysica]] (en [[Fysica/Inleiding]] voor de leek die zich ook eens willen verdiepen in fysica (zonder wiskundige achtergrond). * aanpakken [[wikibooks:Duplicaten]] * opkuis categorisaties (zie [[Gebruiker:Inge_Habex/Categorisatie|categorisatie]] * logica zoeken in (cat)structuur [[kookboek]] en [[Handige Harry]] *<s> opzetten van goede structuur voor [[Wikijunior:Kriebelbeestjes]]</s> * opzetten structuur [[Knutselboek]] (didactisch voor mensen die dit professioneel, semi-professioneel of recreatief wensen te gebruiken) * opzetten basisstructuur kookboek (instructielessen tot koken) <!--van beginners tot gevorderden. Technieken verdelen in lessen, kennis van ingrediënten, technieken en materialen--> * bekijken wysiwyg-functies * rondleiding op wikibooks voor newies (zie presentatie) en aanstippen alle projecten die lopen op wb (o.a. wsbn-catalogus, wikijunior, wikiversity, kookboek, lesreeksen, didactisch materiaal (fotografen enz), eindredactie, ...) == Wikibooks op naar de groten == Hoe Wikibooks zo vlot mogelijk naar een volgend level brengen ;opstellen werkplan: * eerst meest afgewerkte boeken in fase 3 naar 4 brengen met printbare pdf-file (''en eventueel ingesproken tekst''). * opstellen van mogelijke einddatum afwerking boeken in fase 3 (en fase 2) die nog niet volledig voleindigd zijn. * opstellen grondige boekstructuur voor boeken in fase 1 en 0 * verwijderen van boeken in fase 0 (en 1) indien verwacht wordt dat hieraan niet verdergewerkt zal worden. * opstellen van de boekenplanken die nodig zijn ;uitvoeren werkplan: * zoeken van medewerkers indien nodig * revisie en aanvullingen boeken die naar fase 4 moeten * publiceerbaar maken van fase 4 boeken * aanmaken van aantrekkelijke boekenplanken ;promo nieuw level wikibooks: * herwerken hoofdpagina in kader van de publiceerbare boeken * promotie maken bij de verschillende instanties die nut kunnen hebben bij wikibooks (na publicatie fase 4-boeken en schrappen fase 0-boeken) * promotie en vlot toegankelijk maken van laagdrempelige wikibooks om meer schrijvers, lezers en bekendheid te verwerven. (bv. Kookboek, Kriebelbeestjes, Handige Harry, Literatuurstudie, Huisdierengidsen, In mensentaal, ...) == Schrijven == * [[Wikijunior:Het lichaam]] <!--[[Afbeelding:Brain animated color nevit.gif]]--> * [[Farmacologie]] * [[Geneeskunde]] * cursus [[Personenzorg I]] (voor derde graad middelbaar, beroepsonderwijs) ===[[Wikijunior:Wereldwonderen]]=== * [[w:Zeven wereldwonderen]] -> [[Wereldwonderen]] * [[w:Piramide van Cheops]] -> [[Wereldwonderen/Piramide van Cheops]] (kan eventueel ook worden geknoopt aan [[Koningen aan de Nijl]]) * [[w:Kolossus van Rhodos]] -> [[Wereldwonderen/Kolossus van Rhodos]] * [[w:Hangende tuinen van Babylon]] -> [[Wereldwonderen/Hangende tuinen van Babylon]] * [[w:Mausoleum van Halicarnassus]] -> [[Wereldwonderen/Mausoleum van Halicarnassus]] * [[w:Pharos van Alexandrië]] -> [[Wereldwonderen/Pharos van Alexandrië]] * [[w:Beeld van Zeus te Olympia]] -> [[Wereldwonderen/Zeus te Olympia]] * [[w:Tempel van Artemis]] -> [[Wereldwonderen/Tempel van Artemis]] * [[w:Taj Mahal]] -> [[Wereldwonderen/Taj Mahal]] * [[w:Chinese Muur]] -> [[Wereldwonderen/Chinese Muur]] * [[w:Paaseiland]] -> [[Wereldwonderen/Paaseilandbeelden]] * [[w:Eiffeltoren]] -> [[Wereldwonderen/Eiffeltoren]] * [[w:Maya (volk)]] -> [[Wereldwonderen/Maya stad]] * [[w:Sydney Opera House]] -> [[Wereldwonderen/Sydney Opera House]] * [[w:Kathedraal van Chartres]] -> [[Wereldwonderen/Kathedraal van Chartres]] * [[w:Borobudur]] -> [[Wereldwonderen/Borobudur]] * [[w:Aya Sofia]] -> [[Wereldwonderen/Aya Sofia]] * [[w:Angkor Wat (tempel)]] -> [[Wereldwonderen/Angkor Wat]] * [[w:Petra (historische stad)]] -> [[Wereldwonderen/Petra]] * [[w:Machu Picchu]] -> [[Wereldwonderen/Machu Picchu]] p70fs8vh81jch37uiunb4ztv0em7f9a 0 6183 426870 401068 2026-05-16T07:48:16Z Erik Baas 2193 lf 426870 wikitext text/x-wiki {{Infobox recept | Naam = | Categorie = Palingrecept | Porties = 2 | Energie = | Tijd = 45 minuten | Stippen = 2 }} [[Kookboek/Vis- en zeevruchtrecepten|Vis- en zeevruchtrecepten]] | [[Kookboek/Recepten|Receptenindex]] Een '''zootje van paling''' is een Nederlands gerecht. Dit gerecht werd vooral vroeger vaak gegeten door vissers rond de {{Wp|Zuiderzee (water)|Zuiderzee}}, omdat het lekker en makkelijk te bereiden is. == Ingrediënten == *Ongeveer 250 gram schoongemaakte en gevilde dunne [[Kookboek/Paling|paling]] *[[Kookboek/Aardappel|Aardappel]]en *[[Kookboek/Water|Water]] *[[Kookboek/Zout|Zout]] ==Bereiding== *Schil de aardappelen en snijd ze in stukken. *Neem een grote pan en leg op de bodem de aal en daarop de aardappelen. *Giet hier zoveel water bij dat de aardappelen net onderstaan. *Voeg naar smaak zout toe. *Kook alles in ongeveer een half uur gaar. *Giet alles op een gatenmetiel of gortemetiel (eerst in een vergiet en daarna op een bord volstaat ook prima). Het zootje wordt geserveerd met [[Kookboek/Butter en eek|butter en eek]]. In plaats van de paling kunnen ook andere vissoorten gekozen worden, zoals [[Kookboek/Schar|schar]] of [[Kookboek/Schelvis|schelvis]]. {{Navigatie recepten}} [[Categorie:Nederlands streekgerecht|Zootje van paling]] [[Categorie:Palingrecept|Zootje]] {{Sub}} bgdqoeu9uzasat2y1u60vlsprixh8u3 10 6201 426969 420237 2026-05-16T08:11:55Z Erik Baas 2193 lf 426969 wikitext text/x-wiki <br><div class="noprint">{{#If:{{{2|}}}|<span style="font-size:120%; color:blue; text-decoration:underline;">[[{{{1}}}/{{{2}}}|← Vorige]]</span>}}&nbsp;&bull;&nbsp;<span style="font-size:120%; color:blue; text-decoration:underline;">[[{{{1}}}]]</span>&nbsp;&bull;&nbsp;{{#If:{{{3|}}}|<span style="font-size:120%; color:blue; text-decoration:underline;">[[{{{1}}}/{{{3}}}|Volgende →]]</span>}}</div><noinclude> ---- Deze sjabloon laat toe op een meer geautomatiseerde manier dan de [[Sjabloon:Bladeren2|Bladeren2]]-sjabloon naar de vorige en volgende pagina's door te linken. De volledige boekstructuur moet in op één pagina vermeld worden, het volstaat dan onder iedere pagina van het boek een sjabloontje (zonder parameters) te kleven. ;Technisch De aan te maken pagina maakt gebruik van een switch; deze 'leest' de pagina waarin hij staat in, en leest dan de draaipagina-sjabloon in, met als parameters de naam van het boek, en de vorige en volgende pagina. Het is deze draaipagina-sjabloon die verantwoordelijk is voor de lay-out van het "vooruit-achteruit"-blokje onderaan de pagina. ;Praktisch Je maakt één pagina aan, "Sjabloon:draaipagina/''naamboek''", en plaats dit erin: <nowiki><div class="toccolours" align="center" style="width:420px; margin:auto;"></nowiki> <nowiki>{{#Switch:{{PAGENAME}}</nowiki> |Draaipagina/Firefox=Gebruik deze sjabloon om de paginavolgorde van het boek aan te passen |Firefox=<nowiki>{{Draaipagina|Firefox||Installatie}}</nowiki> |Firefox/Installatie=<nowiki>{{Draaipagina|Firefox||Tabs}}</nowiki> |Firefox/Tabs=<nowiki>{{Draaipagina|Firefox|Installatie|Zoeken}}</nowiki> |#default=Deze pagina komt nog niet voor in de "Draaipagina/''Naam boek''"-pagina; plaats de pagina (met de juiste syntax) op die pagina om deze sjabloon te doen werken }} <nowiki></div></nowiki> Zoals je ziet: op de pagina "firefox" zelf: open de sjabloon "draaipagina", boek="firefox", er bestaat geen vorige pagina ("" als parameter) en de volgende pagina is "installatie" (de subnaam van het boek '''niet vermelden'''). Op de pagina "Firefox/Tabs": opnieuw "draaipagina" openen, boek="firefox", vorige pagina = "Installatie", volgende is "zoeken". Ik hoop dat dit een beetje vlotter werkt dan telkenmale de tekst onder iedere pagina te moeten aanpassen, en dat deze sjabloon een beetje duidelijk is. Zie [[:Sjabloon:Draaipagina/Firefox]] voor een voorbeeld. [[Categorie:Sjablonen|Draai]] </noinclude> kfabt1qkrgprxacd0fep28lbv4ontwf 0 6370 426805 404966 2026-05-16T07:20:59Z Erik Baas 2193 lf 426805 wikitext text/x-wiki {{Infobox recept |Naam=Tandoorikip |Afbeelding=[[Afbeelding:Tandoori chicken laccha piyaz1 (36886283595).jpg |300px]] |Categorie=Kiprecept |Porties= 2/3 |Energie= |Tijd=20 minuten |Stippen=2 }} [[Kookboek/Recepten|Receptenindex]] ==Ingrediënten== *Tandoorikruiden: 1 pakje *{{Kb|Kip}}: 400 gram, liefst al gesneden *{{Kb|Prei}}: 500 gram *{{Kb|Ananas}}: voorgesneden, 1 (klein) blikje *[[Kookboek/Rozijnen|Rozijnen]] *250 g {{Kb|rijst}} *{{Kb|room}}: 50 ml ==Bereidingswijze== #Zet als eerste het water op om de rijst te koken. Ga verder met het volgende punt, maar gooi de rijst in de pan wanneer het water kookt. #Laat de kip gaar braden. #Snijd de prei ondertussen en voeg de prei toe. Laat het even smoren. #Meng de room met 100 ml water en de kruiden van het pakje tot een papperig geheel. #Voeg dit samen met de ananas en de rozijnen toe. Zet het pitje laag, zodat het kan sudderen. #Zodra de rijst gaar is, deze afgieten en toevoegen. #Alles goed mengen. ==Tip== Mocht de rijst te vroeg gaar zijn, dan kunt u deze altijd alvast afgieten en laten staan. {{Sub}} {{Navigatie recepten}} [[Categorie:Indiase keuken|Kip Tandori]] [[Categorie:Kiprecept|Tandori]] 5kkh3qi6dtxikbs2ge4zsvka5j80y2n 0 6447 426996 415696 2026-05-16T08:35:20Z Erik Baas 2193 lf 426996 wikitext text/x-wiki {{Index Oudgrieks}} De uitspraak van het Oudgrieks is analoog met het Latijn en daarom niet zo moeilijk om onder de knie te krijgen. Enkel de vorm van het alfabet kan op het eerste zicht wat moeilijk lijken maar kan snel aangeleerd worden. == Alfabet == Het Griekse alfabet bestaat uit 24 letters.<br> Je kunt ze hier maken door eerst &# neer te zetten, dan het nummer en dan een puntkomma (dus &#38;#123;).<br> Je kunt ze ook maken door je toetsenbord tweetalig te maken.<!-- ref>https://www.xs4all.nl/~wjsn/tekst/toetsenbordru.htm</ref><br--> {| cellpadding="3" |- |style="color: black; background-color: #f5faff;"|Naam letter |style="color: black; background-color: #f5faff;"|Hoofdletter |style="color: black; background-color: #f5faff;"|Kleine letter |style="color: black; background-color: #f5faff;"|Uitspraak |style="color: black; background-color: #f5faff;"|HTML nr. hoofdletter |style="color: black; background-color: #f5faff;"|HTML nr. kleine letter |- |style="color: black; background-color: #f5faff;"|Alpha |{{Grc|Α}} |{{Grc|α}} |a |913 |945 |- |style="color: black; background-color: #f5faff;"|B&#232;ta |{{Grc|Β}} |{{Grc|β}} |b |914 |946 |- |style="color: black; background-color: #f5faff;"|Gamma |{{Grc|Γ}} |{{Grc|γ}} |g |915 |947 |- |style="color: black; background-color: #f5faff;"|Delta |{{Grc|Δ}} |{{Grc|δ}} |d |916 |948 |- |style="color: black; background-color: #f5faff;"|Epsilon |{{Grc|Ε}} |{{Grc|ε}} |e |917 |949 |- |style="color: black; background-color: #f5faff;"|Zèta |{{Grc|Ζ}} |{{Grc|ζ}} |zd of dz |918 |950 |- |style="color: black; background-color: #f5faff;"|Èta |{{Grc|Η}} |{{Grc|η}} |&#232; |919 |951 |- |style="color: black; background-color: #f5faff;"|Th&#232;ta |{{Grc|Θ}} |{{Grc|θ}} |th |920 |952 |- |style="color: black; background-color: #f5faff;"|Iota |{{Grc|Ι}} |{{Grc|ι}} |i/ie |921 |953 |- |style="color: black; background-color: #f5faff;"|Kappa |{{Grc|Κ}} |{{Grc|κ}} |k |922 |954 |- |style="color: black; background-color: #f5faff;"|Lambda/labda |{{Grc|Λ}} |{{Grc|λ}} |l |923 |955 |- |style="color: black; background-color: #f5faff;"|Mu |{{Grc|Μ}} |{{Grc|μ}} |m |924 |956 |- |style="color: black; background-color: #f5faff;"|Nu |{{Grc|Ν}} |{{Grc|ν}} |n |925 |957 |- |style="color: black; background-color: #f5faff;"|Ksi |{{Grc|Ξ}} |{{Grc|ξ}} |ks,x |926 |958 |- |style="color: black; background-color: #f5faff;"|Omikron |{{Grc|Ο}} |{{Grc|ο}} |o |927 |959 |- |style="color: black; background-color: #f5faff;"|Pi |{{Grc|Π}} |{{Grc|π}} |p |928 |960 |- |style="color: black; background-color: #f5faff;"|Rho |{{Grc|Ρ}} |{{Grc|ρ}} |r |929 |961 |- |style="color: black; background-color: #f5faff;"|Sigma |{{Grc|Σ}} |{{Grc|σ,ς}}* |s |931 |963,962 |- |style="color: black; background-color: #f5faff;"|Tau |{{Grc|Τ}} |{{Grc|τ}} |t |932 |964 |- |style="color: black; background-color: #f5faff;"|Upsilon |{{Grc|Υ}} |{{Grc|υ}} |u |933 |965 |- |style="color: black; background-color: #f5faff;"|Phi |{{Grc|Φ}} |{{Grc|φ}} |f/ph |934 |966 |- |style="color: black; background-color: #f5faff;"|Chi |{{Grc|Χ}} |{{Grc|χ}} |ch/kh |935 |967 |- |style="color: black; background-color: #f5faff;"|Psi |{{Grc|Ψ}} |{{Grc|ψ}} |ps |936 |968 |- |style="color: black; background-color: #f5faff;"|Omega |{{Grc|Ω}} |{{Grc|ω}} |oo |937 |969 |- |style="color: black; background-color: #f5faff;"|San |{{Grc| Ϻ}} |{{Grc| ϻ}} | s |1018 |1019 |} <nowiki>*</nowiki> de {{Grc|ς}} wordt alleen gebruikt aan het einde van een woord, anders is het een {{Grc|σ}}. ''extra uitleg voor de oorspronkelijke uitspraak:'' γ - oorspronkelijk uitgesproken als '''g''' in '''g'''oal (Engels)<br> η - oorspronkelijk uitgesproken als '''ê''' in b'''ê'''te (Frans) (opmerking: langer uitgesproken e).<br> θ - oorspronkelijk uitgesproken als '''th''' in '''th'''ee (Nederlands)<br> φ - oorspronkelijk uigesproken als '''ph''' in '''p'''ower (Engels, opmerking: dit is de geaspireerde /pʰ/, dit houd in dat er na de "p" een soort uitgeademde "h" weerklinkt - kijk bijvoorbeeld eerst naar het Nederlandse voorbeeld o'''ph'''ouden)<br> ω - oorspronkelijk uitgesproken als '''ô''' in m'''o'''rning (Engels, opmerking: langer uitgesproken o)<br> === Spiritus === Klinkers krijgen aan het begin van een woord een ''spiritus'' (Latijn voor "ademtocht"). Dit is een aanblazingsteken en deze worden geschreven als een haakje op of voor de letter. Iedere klinker krijgt een spiritus. Er zijn twee soorten spiriti: *Een ''spiritus asper'' :letterlijk ''harde/scherpe ademtocht'' :aangeblazen, extra h-klank; :wordt geschreven als een omgekeerde komma in de lucht: ῾ *En een ''spiritus lenis'' :letterlijk ''zachte ademtocht'' :niet-aangeblazen, niet uitspreken :wordt geschreven als een komma in de lucht: ᾿ Een voorbeeld van een spiritus lenis voor de hoofdletter Alpha: {{Grc|Ἀ}} (uitspreken als "a" of "aa") Een voorbeeld van een spiritus asper voor de kleine letter èta: {{Grc|ἡ}} (uitspreken als "hè") Als een woord bestaat uit alleen maar kapitalen wordt de spiritus weggelaten en staan er ook geen accenten. ==De spiritus bij hoofdletters en kleine letters== Bij hoofdletters staat de spiritus voor de letter, bijvoorbeeld: {{Grc|Ἀριστοτέλης}}: Aristoteles. Bij kleine letters staat de spirtius op de letter, bijvoorbeeld: {{Grc|ἡγεμονία}}: hègemonia. === De spiritus bij de rho=== De letter rho wordt aan het begin van een woord altijd met een spiritus asper geschreven, omdat hij in het Oudgrieks altijd geaspireerd - dus als "rʰo" - werd uitgesproken. ===De spiritus bij tweeklanken=== Bij tweeklanken wordt de spiritus op de tweede letter geschreven, ook als de eerste letter een hoofdletter is. == Tweeklanken == Net als in het Nederlands bestaat er een aantal klinkerkoppels die, indien ze naast elkaar staan, anders worden uitgesproken. Vergelijk met de Nederlandse klank '''oe''', die niet als o-e wordt uitgesproken. *Alpha + ... **Alpha + iōta ('''{{Grc|αι}}'''): ongeveer zoals het Nederlandse tussenwerpsel '''ai'''. **Alpha + upsilon ('''{{Grc|αυ}}'''): tussen het Nederlandse '''aw''' en '''au'''. *Epsilon + ... **Epsilon + iōta ('''{{Grc|ει}}'''): tussen de ''è'' in ''blèren'' en de '''ej'''. **Epsilon + upsilon ('''{{Grc|ευ}}'''): tussen het Nederlandse '''ew''' en '''eu'''. *Ēta + ... **Ēta + iōta ('''{{Grc|ῃ}}'''): een combinatie van de '''è''' in ''blèren'' en een '''j'''. De iōta wordt soms ''onder'' de ēta geschreven, zoals hiervoor. Dit verschijnsel noemen we - met een Latijnse benaming - 'iōta subscriptum'. *Omikron + ... **Omikron + iōta ('''{{Grc|οι}}'''): ongeveer zoals het Nederlandse '''oi''' in "Hoi!" **Omikron + upsilon ('''{{Grc|ου}}'''): ongeveer zoals de Nederlandse '''oe'''. *Upsilon + ... **Upsilon + iōta ('''{{Grc|υι}}'''): ongeveer zoals het Vlaamse of Surinaamse '''wie''' (dus niet met een Noord-Nederlandse, {{Wp|Bilabiaal|bilabiale}} ''b''). *Ōmega + ... **Ōmega + iōta ('''{{Grc|ῳ}}'''): ongeveer zoals het Nederlandse '''ooi'''. De iōta wordt soms ''onder'' de ōmega geschreven. Dit noemen we - met een Latijnse benaming - 'iōta subscriptum'. In alle andere klinkerkoppels worden de klinkers afzonderlijk uitgesproken, alsof ze gevolgd worden door een medeklinker. Hou er rekening mee dat sommige klinkercombinaties tot contracties leiden. == Lange en/of korte klinkers == Het Oud-Grieks kent enkele lange en/of korte klinkers. * De korte klinkers zijn: epsilon en omikron. * De klinkers die lang en kort kunnen zijn, zijn: alpha, iōta en upsilon. * De lange klinkers zijn: èta en omega. == Iota Subscriptum == Als een iōta na een omega, èta of alpha komt, wordt de iōta soms onder de desbetreffende letter geplaatst. Dit 'iotacisme' is een verschijnsel uit het latere Grieks, en deed zijn intrede tussen de vijfde en derde eeuw voor Christus. Een omega met een iōta erachter wordt 'ῳ', een èta met een iōta erachter 'ῃ', en een alfa met een iōta erachter 'ᾳ'. == Nota's == * Tweeklank ει: uit linguïstisch onderzoek blijkt de '''ei'''-klank, die eeuwenlang voor deze tweeklank werd gebruikt, niet te kloppen. Men opteert nu eerder voor een lange e (zoals in f'''ee'''st). Dit verklaart inderdaad een aantal merkwaardigheden zoals: ** De èta is de lange versie van de epsilon. Indien de èta als lange e wordt uitgesproken, lijkt dit correcter dan de ij-klank. ** De contractieregels bij werkwoorden (zie ook verder) leert dat een epsilon + een epsilon wordt samengetrokken tot een ει. Volgens de klassieke regels uitgesproken als een ij. Waarom de klankverandering naar een ij-klank? indien de ει als een lange e wordt uitgesproken blijkt ook dit probleem opgelost. ** Waarom zouden de Grieken twee tekens hebben voor dezelfde klank? Indien ει uitgesproken werd als een lange e, dan blijken deze twee tekens toch te verschillen. == Modern Grieks == De uitspraak van Oudgrieks is zeer verschillend van het Moderne Grieks. Enkele voorbeelden staan hieronder. De moderne Grieken, trots op hun culturele erfgoed, zouden graag zien dat de moderne uitspraakmethode ook gebruikt wordt voor de antieke teksten. * De bèta (β) wordt in het modern Grieks als de klank '''v''' of '''w''' uitgesproken. De Grieken hebben vandaag de dag de grootste moeite om de b-klank uit te spreken. Wanneer men dan toch een b nodig heeft (zoals wanneer men de stad Breda bezocht heeft), zal een moderne Griek de combinatie mu-pi (μπ) gebruiken. De naam Bob zal dus in modern Grieks Mπομπ worden geschreven. * Daarbij wordt de delta (δ) nu als '''th''' (Engelse '''''th'''e'') uitgesproken. Mocht een Griek toch een d nodig hebben, dan zal hij de combinatie nu-tau (ντ) gebruiken. Dus de naam Debby zal eruitzien als Ντεμπυ. * Ook worden heel veel klinker(combinatie)s uitgesproken als '''i'''. Dat zijn de volgende: ι, υ, ει, οι, η. {{Sub}} gj935hrndsnk4l9vc51rdu5qgf5ev3f 0 6462 426875 410631 2026-05-16T07:48:22Z Erik Baas 2193 lf 426875 wikitext text/x-wiki {{Infobox recept | Naam = Broodschotel | Categorie = Broodrecept | Porties = Ongeveer 4 | Energie = | Tijd = 1 uur | Stippen = 3 }} [[Kookboek/Broodrecept|Brood]] | [[Kookboek/Recepten|Receptenindex]]<br> Een heerlijk broodrecept met witbrood, appelmoes en kaneel, wat je in de oven moet bereiden. ==Wat heb je nodig== ===Ingrediënten=== *half oud {{Kb|p=Brood|witbrood}} *blik {{Kb|appelmoes}} *2 {{Kb|p=Ei|eieren}} *2 theelepels {{Kb|kaneel}} *2 bekers {{Kb|melk}} *[[Kookboek/Rozijn|rozijnen]] (alleen voor de bonus) ===Benodigdheden=== *[[Kookboek/Oven|oven]] *[[Kookboek/Ovenvaste schaal|ovenvaste schaal]] *[[Kookboek/Ovenwant|ovenwanten]] *[[Kookboek/Kom|kom]] *[[Kookboek/Bord|diep bord]] *[[Kookboek/Garde|garde]] *[[Kookboek/Onderzetter|onderzetter]] ==Bereidingswijze== # Laat de oven voorverwarmen op 200 graden # Giet de melk en de kaneel in de kom en doe de eieren erbij # Klop alles met de garde door elkaar # Leg de sneetjes witbrood in het melkmengsel en laat ze ermee volzuigen # Leg op de bodem van de vuurvaste schaal een laagje brood # Leg daarop een laagje appelmoes # Herhaal dit totdat alles op is # Zet de schaal 40 minuten in de oven # Doe de ovenwanten aan # Haal de schaal uit de oven # Zet hem op de onderzetter ===Bonus=== Voor een extra lekkere broodschotel kun je, als je de laagjes aanbrengt, rozijnen over de laagjes appelmoes strooien. Als je dit vergeten bent, kun je, als je de broodschotel gaat opeten en je de porties op de borden schept, de rozijnen er alsnog doorheen doen. ===Eet smakelijk=== De broodschotel is klaar. Eet smakelijk! {{Sub}} {{Navigatie recepten}} [[Categorie:Broodrecept|Broodschotel]] [[Categorie:Ovenschotel|Broodschotel]] aw3l95ljwslqoemkmyg574fpajy7bhk 0 6468 426869 398407 2026-05-16T07:48:15Z Erik Baas 2193 lf 426869 wikitext text/x-wiki {{Infobox recept | | Afbeelding = [[Bestand:Stapeltje kruidnoten.jpg|300px]] | Naam = Kruidnoten | Categorie = Feestdagrecept | Porties = Ongeveer 400 gram | Energie = | Tijd = Ongeveer ¾ uur | Stippen = 2 }} [[Kookboek/Feestgerechten|Kruidnoten]] | [[Kookboek/Recepten|Receptenindex]] Bekend Sinterklaassnoep. Brosse snoepjes gemaakt van speculaasdeeg. ==Wat heb je nodig== ===Ingrediënten=== *200 gram zelfrijzend {{Kb|p=bloem|bakmeel}} *100 gram bruine {{Kb|basterdsuiker}} *100 gram {{Kb|boter}} *2 eetlepels melk *1½ eetlepel {{Kb|speculaaskruiden}} *½ theelepel zout ===Keukengereedschap=== *bakplaat *pannenkoekmes *oven *ovenwanten *kom ==Bereidingswijze== # Doe alles in de kom en kneed er een deeg van # Laat het deeg 20 minuten staan # Vet de bakplaat met boter in # Verwarm de oven voor op 180 graden # Maak kleine balletjes van het deeg, druk ze een beetje plat en leg ze op de bakplaat # Bak ze ongeveer 22½ minuut in de oven # Haal ze met het pannenkoekenmes van de bakplaat # Laat ze afkoelen # Eet smakelijk! {{Navigatie recepten}} [[Categorie:Feestdagrecept|Kruidnoten]] [[Categorie:Snoep|Kruidnoten]] {{Sub}} owf0emzpcc4zlfofwe5anc386m2z0hd 0 6473 426871 422044 2026-05-16T07:48:16Z Erik Baas 2193 lf 426871 wikitext text/x-wiki [[Kookboek/Nagerecht|Dessert]] | [[Kookboek/Recepten|Receptenindex]] Op deze pagina zijn verschillende recepten te vinden voor een vlaflip. De eerste is zeer eenvoudig te bereiden en de laatste juist iets lastiger. ==Vlaflip klassiek== {{Infobox recept |Naam=Vlaflip (klassiek) |Afbeelding=xxx[[Bestand:Vlaflip.jpg|300px]] |Categorie=Dessert |Porties= |Energie= |Tijd=1 minuut |Stippen=1 }} De makkelijkste van de drie versies van dit typisch Nederlandse toetje. ===Ingrediënten=== *Rode {{Kb|limonadesiroop}} *{{Kb|yoghurt}} *{{Kb|p=Vla|vanillevla}} ===Benodigdheden=== *1 groot glas per persoon ===Bereidingswijze=== Per glas: #Doe onderop een laagje limonadesiroop. #Kiep daar een laag yoghurt bovenop. #En daarna een laag vanillevla. {{Clear both}} ==Vlaflip extra== {{Infobox recept |afbeelding=xxx |Naam=Vlaflip (extra) |Categorie=Dessert |Porties= |Energie= |Tijd=7 minuten |Stippen=2 }} Een iets moeilijkere versie van de drie versies van dit typisch Nederlandse toetje. ===Ingrediënten=== *pak vanillevla *pak chocoladevla *pak frambozenvla *2 pakken Bulgaarse yoghurt *400 gram [[Kookboek/Kiwi|kiwi's]] *250 gram [[Kookboek/Aardbei|aardbeien]] ===Benodigdheden=== *Groot glas *Keukenmachine ===Bereidingswijze=== #Hak de aardbeien en kiwi's fijn in een keukenmachine. (apart!) #Meng de aardbeien met 1 pak Bulgaarse yoghurt en de kiwi's met het andere pak. #Verdeel het over glazen. #Vul laagje voor laagje de glazen met alle verschillende smaakjes en als laatste de twee zelfgemaakte fruityoghurts. <br> '''Let op''': Kiwi's en yoghurt zijn een slechte combinatie.&nbsp;<ref>zie o.a. [https://njam.tv/blog/knotsgekke-kiwi-10-weetjes-en-recepten Njam.tv]</ref> Kiwi kan beter worden vervangen door ander fruit dat wel goed met yoghurt combineert, zoals ananas, bessen, mango en/of passievrucht. {{Clear both}} ==Vlaflip super== {{Infobox recept |Naam=Vlaflip (super) |Categorie=Dessert |Porties= |Energie= |Tijd=8 minuten |Stippen=3 }} Dit is de moeilijkste versie van de drie versies van dit typisch Nederlandse toetje. Toch is hij nog vrij eenvoudig te maken. ===Ingrediënten=== *een rijpe [[Kookboek/Mango|mango]] *125 gram {{Kb|p=braam|bramen}} op siroop (uit een blik) *125 gram [[Kookboek/Aardbei|aardbeien]] *2 zakjes [[Kookboek/Vanillesuiker|vanillesuiker]] *100 ml [[Kookboek/Slagroom|slagroom]] *100 ml [[Kookboek/Vla|vanillevla]] *100 ml volle {{Kb|yoghurt}} ===Benodigdheden=== *dunschiller *mesje *2 grote glazen *lepel ===Bereidingswijze=== #Schil de mango met de dunschiller. #Pureer de helft van het vruchtvlees en snij de rest in blokjes. #Was de aardbeien, verwijder vervolgens de kroontjes en snij de aardbeien doormidden. #Laat daarna de bramen op siroop uitlekken en schep ze vervolgens door de aardbeien. #Verdeel de helft van het aardbeimengsel over twee glazen. #Klop de slagroom stijf met twee zakjes vanillesuiker en roer dit door de volle yoghurt. #Verdeel dan de romige yoghurt, de mangopuree, de vanillevla, de andere helft van het aardbeienmengsel en leg de blokjes mango in laagjes over de glazen. == Bronnen en referenties == <references/> {{Sub}} {{GFDL-oud}} {{Navigatie recepten}} [[Categorie:Zuiveldessert|Vlaflip]] k7375qrs3rqf2i018bzduaegdgcda5b 0 6499 426874 404275 2026-05-16T07:48:21Z Erik Baas 2193 lf 426874 wikitext text/x-wiki {{Infobox recept | Naam = | Afbeelding = [[Afbeelding:Meringues_9027.jpg|300px]] | Onderschrift = Meringues met slagroom | Categorie = Dessert | Porties = 4 | Energie = | Tijd = een uur en een kwartier | Stippen = 2 }} [[Kookboek/Nagerecht|Dessert]] | [[Kookboek/Recepten|Receptenindex]] [[Afbeelding: Blancs_d%27oeufs_battus.jpg|thumb|Tot schuim geklopt eiwit]] '''Meringue''' is een soort schuimgebakje, dat oorspronkelijk uit Zwitserland (Meiringen in kanton Bern) komt, maar ook in Frankrijk en België met dezelfde naam en Duitsland (onder de naam Baisser) te vinden is. == Ingrediënten == * 3 {{Kb|p=Ei|eiwitten}} * 150 g [[Kookboek/Suiker|suiker]] * een snufje [[Kookboek/Zout|zout]] ==Benodigdheden== * Brandschone [[Kookboek/Kom|kom]] ({{Wp|Kom|W}}) * Brandschone [[Kookboek/Garde|garde]] ({{Wp|Garde|W}}) (Let op: de kom en garde moeten brandschoon zijn; elk spoortje vet zal ervoor zorgen dat de eiwitten niet stijfgeklopt kunnen worden.) * [[Kookboek/Bakpapier|Bakpapier]] ({{Wp|Bakpapier|W}}) * [[Kookboek/Oven|Oven]] ({{Wp|Oven (apparaat)|W}}) * evt. een [[Kookboek/Spuitzak|Spuitzak]] ({{Wp|Spuitzak|W}}) ==Bereidingswijze== # Verwarm de oven voor op 80°C # Klop de eiwitten met het zout stijf # Klop nu, beetje voor beetje, de suiker erdoor, en blijf nog enkele minuten doorkloppen # Maak hoopjes van de massa op een met bakpapier beklede bakplaat, bijvoorbeeld met behulp van een spuitzak # Bak de meringues tot ze hard zijn (afhankelijk van de grootte van de meringues zo'n 30-60 minuten) ==Tip== De oven kan het beste op 80°C als je mooie witte meringues wilt, en het beste op 100°C als ze wel een heel klein beetje bruin mogen worden. ==Opdienen== Dien de meringues bijvoorbeeld op met [[Kookboek/Vanille-ijs|vanille-ijs]] en dikke [[Kookboek/Room|room]], of met {{Kb|p=Framboos|frambozen}} en [[Kookboek/Slagroom|slagroom]], of los, als snoep. {{Sub}} {{Navigatie recepten}} [[Categorie:Dessert|Meringue]] m0fbzfiky9vcautbcig3mz4si0rd7q7 0 6569 426876 402449 2026-05-16T07:48:22Z Erik Baas 2193 lf 426876 wikitext text/x-wiki {{Infobox recept | Naam = Marsepein | Afbeelding = [[Bestand:Marzipan (8311107161).jpg|300px]] | Categorie = Feestdagrecept | Porties = Ongeveer 100 gram | Energie = | Tijd = Ongeveer 10 minuten | Stippen = 2 }} [[Kookboek/Feestdaggerecht|Marsepein]] | [[Kookboek/Recepten|Receptenindex]]<br> Het bekende sinterklaassnoep. ==Wat heb je nodig== ===Ingrediënten=== * 50 gram gepelde [[Kookboek/Amandel|amandelen]] * 50 gram {{Kb|poedersuiker}} <sup>1</sup> * eventueel kleurstof (te koop bij sommige drogisterijen) <sup>1</sup> Eventueel kan er ook kristal- of andere suiker gebruikt worden met grovere korrel. In dat geval moet ook de suiker even in de koffiemolen vermalen worden. ===Benodigdheden=== *elektrische koffiemolen *snijplank/werkblad *eventueel een kleine deegroller *kom ==Bereidingswijze== # Maal de amandelen fijn in de elektrische koffiemolen # Meng de fijngemalen amandelen met de poedersuiker # Voeg eventueel de kleurstof toe aan het mengsel # Kneed het mengsel goed door elkaar tot een deegbal ontstaat # Maak figuurtjes van het deeg # Eet smakelijk! == Fotogalerij == <gallery widths="250" heights="180"> Tell Arab - Marzipanzutaten Mandeln Zimt Ingwer Rosenwasser Orangenwasser.jpg|Ingrdiënten Rolling out the marzipan (11029638025).jpg|Uitrollen van de marsepein Lebensmittel-Marzipan1-Asio.jpg|Marsepein-krieltjes </gallery> {{Navigatie recepten}} [[Categorie:Feestdagrecept|{{SUBPAGENAME}} ]] [[Categorie:Zoetigheid|Marsepein]] {{Sub}} cu3uc2kw9a56x303v3v5mu147mj5y7t 0 6898 426873 410177 2026-05-16T07:48:18Z Erik Baas 2193 lf 426873 wikitext text/x-wiki {{Infobox recept | |Afbeelding=[[Bestand:Buttermilk-Scones-batch.jpg|thumb|300px|Engelse karnemelkscones]] |Naam=Scones |Categorie=Cake, gebak en taart |Porties=8 à 10 |Energie= |Tijd=± 25 minuten: 10 minuten bereiding, ± 15 minuten baktijd + afkoelen |Stippen=2 }} [[Kookboek]] | [[Kookboek/Koekjes|Koekjes]] | [[Kookboek/Recepten|Receptenindex]] '''Scones''' zijn brood-koekjes van Schotse origine, die geserveerd worden met thee. Ze zijn zeer eenvoudig en snel te maken. Ze worden normaal gesproken bij de [[Kookboek/Maaltijden samenstellen#High tea|high tea]] geserveerd met clotted cream en [[Kookboek/Jam|jam]]. Er zijn vele varianten van scones. Voor de bereiding kan crème fraîche, melk of karnemelk worden gebruikt. Vroeger werd er ook wel zure melk gebruikt. Scones zijn het lekkerst als ze warm geserveerd worden. ==Ingrediënten== *50 gram [[Kookboek/Suiker|suiker]] *80 à 100 gram [[Kookboek/Boter|boter]] *ca. 250-300 gram [[Kookboek/Bloem|bloem]] of zelfrijzend bakmeel *Een snufje [[Kookboek/Zout|zout]] (halve of hele afgestreken theelepel) *Een zakje bakpoeder *Een zakje vanillesuiker *120 ml [[Kookboek/Crème fraîche|crème fraîche]], of: 150 gram melk of karnemelk. ==Overige benodigdheden== * Kom * Oven ==Bereidingswijze== # Zorg dat de melk en boter koel zijn. # Verwarm de oven voor op 240° C (heteluchtoven: ± 160°C). # Snij met twee messen de boter in kleine blokjes. Meng de ingrediënten (bloem, boter in kleine stukjes, suiker, crème fraîche, zout, bakpoeder en vanillesuiker) in een (beslag)kom droog door elkaar met je vingers en voeg dan de melk snel toe en meng het geheel tot een glad, homogeen deeg. Het deeg moet zacht zijn en enigszins plakkerig en mag niet gekneed worden. Ook mag er geen mixer gebruikt worden. #Bestuif een broodplank met meel. Maak een bol van het deeg en maak deze vervolgens plat met een dikte van zo'n 1,5 à 3 cm. De 'platte bol' in 8 stukken snijden. Snijd het deeg in driehoekjes of maak ronde plakjes met behulp van een glas. Sprenkel wat melk over de scones voor een mooi bruin resultaat. # Verdeel de scones op een rooster met bakpapier, zorg voor voldoende afstand tussen de hoopjes. # Plaats het rooster in het midden van de oven. Bak in ze 12-19 minuten, afhankelijk van de dikte. # Laat na het uitzetten van de oven de scones nog 5 à 10 minuten rusten. :Maak in de tussentijd '''clotted cream''': roer in twee aparte schaaltjes 125 gram crème fraîche en 100 gram mascarpone los. Voeg ze dan bij elkaar en spatel ze voorzichtig door elkaar tot een gladde, dikke saus. Klop niet te hard want dan wordt het mengsel te slap. ==Opmerkingen, tips en variaties== * Dunne scones zijn knapperiger en smakelijker dan dikkere. * Laat na het bakken de scones afkoelen op een rooster. * Vervang de suiker door geraspte kaas voor de hartige variant. * Een andere variant is met twee eetlepels suiker toegevoegd en twee tot vier eetlepels rozijnen of krenten. * Lekker met aardbeien- of andere jam en crème fraîche of slagroom. * Voeg eens een handvol rozijnen of kleine stukjes pure chocolade aan het deeg toe. * Eventueel een ei aan het deeg voegen. * Voor een lichtere versie : 60 ml crème en 60 ml melk. {{Sub}} {{Navigatie recepten}} [[Categorie:Koekjes|Scones]] [[Categorie:Gebakje|Sco­ne]] dppukhqttavi30583fpp2seglv1hc32 0 6902 426962 338338 2026-05-16T08:04:50Z Erik Baas 2193 lf 426962 wikitext text/x-wiki {{Frans thematisch woordenboek}} {|{{Wikitable}} |- |colspan=2|Le corps || het lichaam |- |style="width:5em;"| ||la tête (f) || het hoofd |- |||la nuque (f) || de nek |- |||le cou (m) || de hals, nek |- |||l'épaule (f) || de schouder |- |||le bras (m) ||de arm |- |||le coude (m) ||de elleboog |- |||la main (f) ||de hand |- |||les doigts (m) ||de vingers |- |||le torse (m) || de romp |- |||le ventre (m) || de buik |- |||le dos (m) || de rug |- |||la jambe (f) || het been |- |||le genou (m) ||de knie |- |||le pied (m) ||de voet |- |||l'orteil (m) ||de teen |- |colspan=2|le visage|| het gezicht |- |||l'oreille (f) || het oor |- |||la bouche (f) || de mond |- |||la langue (f) || de tong |- |||l'oeil / les yeux (m) || het oog / de ogen |- |||le nez (m) || de neus |- |||le menton (m) || de kin |- |||la joue (f) || de wang |- |||le front (m) || het voorhoofd |- |||le sourcil (m) || de wenkbrauw |- |||les cheveu(x) (m) || het haar / de haren |- |colspan=2|les organes || de ingewanden (organen) |- ||| le cerveau (m) || de hersenen |- ||| le coeur (m) || het hart |- ||| les poumons (m) || de longen |- ||| l'oesophage (m) || de slokdarm |- ||| l'estomac (m) || de maag |- ||| les intestins || de darmen |- ||| l'intestin mince (m) || de dunne darm |- ||| le gros intestin || de dikke darm |- ||| le caecum || de blinde darm |- ||| l'appendice (m) || de appendix (wormvormig aanhangsel) |- ||| le foie (m) || de lever |- ||| le pancréas (m) || de alvleesklier (pancreas) |- ||| le rein (m) || de nier |- ||| l'uretère (m) || de urineleider |- ||| la vessie (f) || de blaas |- ||| l'urètre (m) || de urinebuis (plasbuis) |- ||| la prostate (f) || de prostaat |- ||| l'ovaire (m) || de eierstok |- ||| l'oviducte (m) || de eileider |- ||| l'utérus (m) || de baarmoeder |- ||| l'utérus ||baarmoederhals |- ||| la glande de poitrine || de borstklier |- ||| la glande (f) || de klier |- ||| l'hémorroïde (f) || de aambei |} {{Sub}} rapmxod2ns73pi9ewzt0lm7pz8zm18d 0 7201 426867 404981 2026-05-16T07:48:14Z Erik Baas 2193 lf 426867 wikitext text/x-wiki {{Infobox recept | Naam = | Afbeelding = [[Bestand:Tortarobertaf.JPG|300px]] | Onderschrift = Punt chocoladetaart | Categorie = | Porties = | Energie = | Tijd = | Stippen = }} == Chocoladetaart == Chocoladetaart is een taart die door zeer veel mensen gekend is. Het belangrijkste kenmerk van de taart is dat hij gesmolten chocolade of {{Kb|p=cacao|cacaopoeder}} bevat. == Soorten == * [[Kookboek/Sachertorte|Sachertorte]] (uit {{Wp|Wenen|Wenen}}) *Chocolade Cheesecake (uit {{Wp|Amerika (continent)|Amerika}}) *Chocoladetaart zonder bloem (uit {{Wp|Engeland|Engeland}}) == Recept 1== Benodigdheden voor 2 personen: * 250 g {{Kb|chocolade}} * 250 g witte suiker * 125 g boter * 6 eieren * 6 soeplepels bloem ==Bereiding== Smelt de boter met de fijngesneden chocolade au bain marie op het vuur. (voor degenen die het niet weten au bain marie dan zet je een kom met de helft gevuld met water op het vuur en in die kom zet je een andere kom met je deeg in, zodat je warmte die niet weg kan op de onderkant van de kom metdeeg zit, en die verwarmt dan je deeg, en laat het smelten.) Giet het gesmolten mengsel in een kom en voeg er de suiker, de eieren (één voor één) en de bloem aan toe. Vergeet niet met een houten lepel dit telkens tot een homogene bereiding te mengen. Verwarm de oven voor op 180&nbsp;°C. Vet de bakvorm goed in en giet het deeg erin. Laat het ongeveer 30 min. in de oven staan, haal hem uit de bakvorm en laat hem afkoelen. Smakelijk ! ==== Opdiening ==== Deze taart kan opgediend worden bij de koffie, als dessert of voor de echte zoetekauwen zelfs als ontbijt. Men kan er een bolletje vanille-ijs bij serveren, of wat poedersuiker. Ook met crème Anglaise is deze taart beslist een aanrader. ==Recept 2== Dit is het recept voor een chocoladetaart van sponscake met stukjes chocolade, chocoladeglazuur en slagroom ertussen. ===== Benodigdheden: ===== * 300 gram zelfrijzend bakmeel * 300 gram witte basterdsuiker * 250 gram boter * 4 kleine eieren * 2 zakjes vanillesuiker * 200 gram chocoladechips * 3 flinke eetlepels cacao * 250 ml slagroom * 1 zakje klop-fix * 2 eetlepels suiker * 250 gram {{Kb|poedersuiker}} * 1 eiwit * 2 eetlepels cacao ---- =====Verdere benodigdheden:===== * handmixer * springvorm ---- =====Werkwijze===== # Roer de zachte boter, vanillesuiker en de basterdsuiker met een handmixer romig. # Klop 1 voor 1 de eieren erdoor. # Voeg het zelfrijzend bakmeel toe, en meng tot een romig beslag. # Meng de cacao erdoorheen. # Doe het mengsel in een ingevette springvorm en laat het ongeveer 45 min. bakken op 170&nbsp;°C. U kunt testen of de taart gaar is door er een satéprikker in te steken. Komt deze er schoon uit, dan is de taart gaar. # Haal de taart uit de oven en laat hem afkoelen. # Maak intussen glazuur van de poedersuiker, het eiwit en 2 eetlepels cacao. # Klop de slagroom met 2 eetlepels suiker en het zakje klop-fix tot deze stevig is. # Als de taart afgekoeld is, snijdt u hem doormidden. # Smeer de slagroom op de onderste helft. # Doe de bovenste helft er weer op en smeer het glazuur eroverheen. # Als het glazuur hard is geworden, is de taart klaar om aan te snijden. # Eet smakelijk! {{Sub}} {{Wikipedia|Pagina=Chocoladetaart|Naam=Chocoladetaart}} {{Wiktionary|chocoladetaart}} {{Navigatie recepten}} [[Categorie:Taart|Chocoladetaart]] [[Categorie:Chocoladerecept|Taart]] q31al58xtn2dlsk06ec1awkp7mv0kjm 0 7208 426868 420121 2026-05-16T07:48:15Z Erik Baas 2193 lf 426868 wikitext text/x-wiki {{Infobox recept | Naam = | Afbeelding = | Onderschrift = | Categorie = Platbrood | Porties = 1 | Energie = | Tijd = ± 10 minuten | Stippen = 1 }} Een sandwichrol of '''wrap''' is een dun pannenkoekje met een hartige vulling die schuin doormidden wordt gesneden. ==Benodigdheden== ===Ingrediënten=== *2 {{Kb|p=ei|eieren}} *wrap *{{Kb|roomkaas}} *{{Kb|ham}} *blaadjes {{Kb|sla}} *{{Kb|mayonaise}} ===Voorwerpen=== *pannetje water *mes *satéprikker (alleen voor bonus) ==Uitvoering== # Kook de twee eieren hard (10 minuten) # Warm de wrap op in de microgolfoven # Smeer de wrap in met wat roomkaas. Doe de ham erop en wat blaadjes sla. # Snij de hardgekookte eieren in ringen en leg ze op de sla. # Doe er een lepel mayonaise op. # Vouw de wrap dicht tot een halve cirkel (zo kan er niets uit vallen). # Rol alles op. ==Bonus== Eventueel kan er door de rol een satéprikker worden gestoken om alles bij elkaar te houden. == Variaties == De variaties zijn schier eindeloos, vervang de eieren en de ham door bijvoorbeeld: * Een plak gerookte zalm, roomkaas of mayonaise, sla en verse bieslook of dille * Knisperende rauwkost naar keuze, geraspte kaas, mayonaise of vinaigrette en verse kruiden * Serranoham of andere ham naar keuze met selderijsalade * [[Kookboek/Tonijnsalade|Tonijnsalade]] met sla * Rucola, carpaccio en mayonaise * Rucola, pesto, plak kaas, zongedroogde tomaat * In een kleiner formaat gesneden en met een prikkertje er doorheen, kunnen ze ook gebruikt worden als borrelhapjes. {{Navigatie recepten}} [[Categorie:Platbrood|Sandwichrol]] {{Sub}} me8u5oj5gj5i6yypoy6kr39x40yja9c 0 7257 426879 416834 2026-05-16T07:49:24Z Erik Baas 2193 lf 426879 wikitext text/x-wiki {{Infobox recept |Afbeelding = [[Bestand:Bitterballen mosterd mayo.jpg|thumb|300px]] |Naam=Bitterballen |Categorie=Snack |Porties=24 ballen |Tijd=30 minuten voorbereiding.<br>± 4 a 5 minuten in de frituurpan. |Stippen=2 }} [[Kookboek/Snacks|Snacks]] | [[Kookboek/Recepten|Receptenindex]] '''Bitterballen''' zijn misschien wel de bekendste Nederlandse snacks, als u ze zelf maakt zijn ze nog lekkerder. ==Ingrediënten== Circa 24 stuks: *150 gram gekookte of gebakken vlees(resten) *3/4 liter {{Kb|melk}}, {{Kb|bouillon}} òf [[Kookboek/Jus|jus]] met water *20 gram [[Kookboek/Bloem|bloem]] *20 gram [[Kookboek/Boter|boter]] *[[Kookboek/Peper|Peper]], [[Kookboek/Zout|zout]], [[Kookboek/Nootmuskaat|nootmuskaat]], gehakte [[Kookboek/Peterselie|peterselie]] *Één {{Kb|ei}}wit *Eventueel 2 blaadjes {{Kb|gelatine}} (òf 4g poedergelatine) *{{Kb|paneermeel}} ==Bereidingswijze== #Hak of maal het vlees fijn. #Smelt de boter en voeg de bloem al roerende toe. #Zodra het kookt al roerend de melk, bouillon of jus met water toevoegen. #Blijf roeren tot de saus goed doorgekookt heeft (ca. 10 min.). Vermeng het vervolgens met het de kruiden en het vlees. #Laat het mengsel, uitgespreid op een bord, stijf worden. #Neem vervolgens 1/24 ste deel van het mengsel op een lepel en maak het met een andere lepel zo glad mogelijk, rol dit door fijn paneermeel en vorm er een balletje van. Zorg dat er geen barstjes zichtbaar zijn. #Rol het balletje door het ei dat met water geklopt is (één eetlepel water per eiwit), zorg dat het ei het balletje overal raakt. #Rol het hierna nogmaals door het paneermeel. #Bak de bitterballen ongeveer 5 minuten op 180 graden. Let hierbij vooral op de kleur, een lichte bruining betekent dat ze bijna gaar zijn. Bedenk dat wanneer de bitterballen vers zijn ze slechts opgewarmd hoeven te worden! Het vlees is immers al gaar. N.B. De gelatine kan worden gebruikt om het opstijven te versnellen, meng het hiervoor de in koud water geweekte blaadjes of het poeder door het sausje. ==Variatie en serveertips== Met het recept kan uiteraard gevarieerd worden. Denk bijvoorbeeld aan vis of groenten in plaats van vlees of een specifiek soort vlees als lamsvlees of wild. Zo krijgen de hapjes wat extra stijl. Om de balletjes te serveren is het leuk om een piramidevorm te stapelen die bestrooid is met wat gehakte peterselie en eventueel een heel takje als bekroning. ==Houdbaarheid== In de koelkast zijn de bitterballen hoogstens drie dagen houdbaar, men kan ze echter ook invriezen dan kunnen ze maximaal 6 maanden worden bewaard. {{Navigatie recepten}} [[Categorie:Snack|Bitterballen]] [[Categorie:Nederlandse keuken]] {{Sub}} clsp3tncly7ulxd22snxs72jljmaq27 0 7258 426884 421534 2026-05-16T07:49:31Z Erik Baas 2193 lf 426884 wikitext text/x-wiki {{Infobox recept |Naam=Waterkers-aardappelsoep |Categorie=Soeprecept |Porties=4 personen |Energie= |Tijd=± 30 tot 40 minuten |Stippen=2 }} [[Kookboek/Soep|Soep]] | [[Kookboek/Recepten|Receptenindex]] ==Ingrediënten== *Bosje [[Kookboek/Waterkers|waterkers]] *Halve kilogram [[Kookboek/Aardappel|aardappel]]en *1/10 liter [[Kookboek/Creme fraîche|creme fraîche]] *[[Kookboek/Zout|zout]] en [[Kookboek/Peper|peper]] ==Bereidingswijze== #Schil en kook de aardappelen in 1,5 liter water. #Snijd de steeltjes van de waterkers en was de blaadjes. #Haal de aardappelen na ca. 20 minuten koken met een schuimspaan uit het water en bewaar het kookvocht. #Pureer de aardappelen in de keukenmachine en schep het terug in het kookvocht en voeg de waterkers toe. #Laat het geheel nog ongeveer 10 minuten koken alvorens de zout en peper naar smaak toe te voegen en het warm op te dienen. ==Variatie- en serveertips== Varieer met de toegevoegde groenten/kruiden. Probeer ook eens een zoete aardappel met muntsoep, of vervang slechts de waterkers met munt, al naar gelang het eventuele hoofdgerecht. Serveer met enkele verse takjes groen in een soepterrine. ==Houdbaarheid== De soep is maximaal twee dagen in de koelkast houdbaar, het kan ook worden ingevroren dan is het 12 maanden houdbaar. {{Navigatie recepten}} [[Categorie:Soeprecept|Aardappelsoep]] {{Sub}} 533qn52hfvqi0bnpf3g7c2ovwaknmvu 0 7260 426881 421537 2026-05-16T07:49:27Z Erik Baas 2193 lf 426881 wikitext text/x-wiki {{Infobox recept |Afbeelding=[[Bestand:Breton avec pate.jpg|300px]] |Naam=Paté |Categorie=Broodbeleg |Porties=6 personen |Energie= |Tijd=± 70 à 80 minuten |Stippen=3 }} [[Kookboek/Beleg|Beleg]] | [[Kookboek/Recepten|Receptenindex]] Voor een eenvoudige zelfgemaakte leverpaté hoeft u niet zoveel moeite te doen als u misschien denkt. De prijs is eveneens laag, een kilogram kippenlevertjes kost om en nabij de €3,= (in 2006). Laat u ook niet afschrikken door de kleur en geur tijdens het bereiden, concentreer op het eindresultaat: dat is overheerlijk! Paté kan worden gebruikt als broodbeleg, op een toastje of als onderdeel van een voorgerecht. ==Ingrediënten== *400 gram {{Kb|p=kip|kippenlevertjes}} *{{Kb|Melk}} *160 gram {{Kb|boter}} *1/10 liter {{Kb|slagroom}} *{{Kb|Cognac}} ==Bereidingswijze== #Maak de levertjes schoon door alle donkere en groene stukken te verwijderen. #Dompel ze hierna onder in de melk en laat ze ongeveer een half uur weken. #Neem 1/4 deel van de boter en bak hierin de levertjes op hoog vuur aan beide kanten goudbruin. Let op! De binnenkant moet roze blijven! #Laat ondertussen iets minder dan de helft van de boter zacht worden. #Doe de levertjes met braadvocht, de zacht geworden boter, ruim peper en zout en de slagroom in de keukenmachine en pureer het geheel. #Doe een royale scheut cognac in een pan en kook deze zodat de alcohol verdampt (als u het aandurft kunt u het aansteken voor een sterkere smaak). #Voeg de cognac bij de puree en meng het nogmaals met de keukenmachine. #Giet het mengsel in een zeef en druk het er met een lepel door, vang het resultaat op in een terrine en strijk het glad. #Laat het een half uur in de koelkast opstijven. #Smelt au bain marie de rest van de boter en giet dit na een half uur over de paté, dit komt nauw omdat de paté anders verkleurd. Na twee tot drie uur kunt u hem eten. ==Variatie- en serveertips== U kunt met paté nagenoeg eindeloos variëren, voeg groene peperkorrels toe of champignons. Zelfs het toevoegen van fruit kan lekker zijn, denk aan cranberry's of stukjes stoofpeer. Ook met de levertjes kunt u variëren, elk dier heeft immers een lever. Probeer het ook met eendenlever of ganzenlever. ==Houdbaarheid== Omdat de paté een vers product is zonder conserveermiddelen is deze slechts twee dagen in de koelkast houdbaar, maak daarom nooit te grote porties als u niet veel nodig heeft. {{Navigatie recepten}} [[Categorie:Broodbeleg|Paté]] [[Categorie:Vleesrecept]] {{Sub}} tcsu7pgofye2flln800fnq0w95gq0l1 0 7264 426880 395183 2026-05-16T07:49:27Z Erik Baas 2193 lf 426880 wikitext text/x-wiki {{Infobox recept |Afbeelding = [[Bestand:Canard à l'orange 01.jpg|300px]] |Naam=Gestoofde eend met sinaasappel |Categorie=Gevogelte |Porties=4 |Tijd=1 uur |Stippen=5 |Moeilijkheidsgraad=Zeer Moeilijk }} [[Kookboek/Gevogelterecepten|Gevogelterecepten]] | [[Kookboek/Recepten|Receptenindex]] ==Ingrediënten== *1 kleine [[Kookboek/Eend|eend]] *4 {{Kb|p=sinaasappel|sinaasappels}} *1/4 {{Kb|citroen}} *2 klontjes [[Kookboek/Suiker|suiker]] *2 theelepels [[kookboek/Keukenazijn|azijn]] *1 à 2 eetlepels [[Kookboek/Jus|runderjus]] *[[Kookboek/Boter|Boter]] *[[Kookboek/Maïzena|Maïzena]], [[Kookboek/Zout|zout]] en [[Kookboek/Peper|peper]] ==Bereidingswijze== #Kruid de eend aan de binnenzijde met boter, peper en zout en laat de eend aan beide kanten zachtjes bruin worden in een ruime hoeveelheid boter. #Als hij bruin is laat hem dan nog 25 minuten stoven in de pan. #Haal de eend direct van het vuur zodra de jus die uit het binnenste van de eend druppelt, lichtroze is. Het is absoluut belangrijk dat het vlees van binnen roze blijft! #Schraap tijdens het stoven de oranje schil van een sinaasappel (dus zonder het wit) hak het fijn en leg het 5 minuten in kokend water. #Neem de sinaasappel en pers het sap samen met dat van de citroen in een kom en zeef het. #Wrijf twee klontjes suiker over de schil van een sinaasappel, smelt de suiker daarna in een pannetje tot het lichtbruin is, giet hier de azijn bij en laat het geheel vrijwel compleet inkoken tot een dikke stroop. #Haal de eend uit de pan en giet de runderjus bij het stoofvocht en giet dit door een doek bij de dikke stroop. #Het geheel nog even laten koken met wat Maïzena tot deze volledig gaar is en de jus stroperig wordt. #Haal de pan van het vuur en voeg de gehakte sinaasappelschil en het sap toe, bind het met 50 gram boter en giet de saus over de eend. Serveer het restant in een juskom bij de eend. ==Variatie- en serveertips== Gebruik in plaats van runderjus, kalfsjus voor een verfijndere smaak. Serveer op een bord met aan de rand de partjes van twee sinaasappels. {{Navigatie recepten}} [[Categorie:Eendrecept|Eend]] {{Sub}} s9pooz6j5kdvwvqiqutndylfrlw6j3p 0 7299 426882 395386 2026-05-16T07:49:28Z Erik Baas 2193 lf 426882 wikitext text/x-wiki {{Infobox recept | |Naam=Hutspot met pastinaak |Categorie=Stamppot |Porties=4 personen |Energie= |Tijd= |Stippen=3 }} [[Kookboek/Stamppot|Stamppotten]] | [[Kookboek/Recepten|Receptenindex]] '''Hutspot met pastinaak''' is een variatie op de standaard Nederlandse [[Kookboek/Hutspot|hutspot]]. Het benadert het oorspronkelijke recept zoals dat gemaakt werd in de tijd dat de aardappel als eetbare knol nog niet in Nederland bekend was. In onderstaand recept zijn de aardappelen vervangen door witte bonen en pastinaken. Met name de witte bonen zorgen ervoor dat het gerecht wat minder "papperig" is dan wanneer er aardappelen worden gebruikt. ==Ingrediënten== *1 kg {{Kb|p=wortel|wortelen}} (winterwortelen) *6 {{Kb|p=Ui|uien}} (ajuinen) *[[Kookboek/Zout|zout]], [[Kookboek/Peper|peper]], [[Kookboek/Nootmuskaat|nootmuskaat]] *1 [[Kookboek/Laurier|laurierblad]] *600 g {{Kb|p=Pastinaak|pastinaken}} *400 g gedroogde {{Kb|witte bonen}} *Mayonaise *Mosterd ==Bereidingswijze== #Laat de witte bonen een nacht weken (minstens 10 uur) in een liter water. #Giet het weekwater af en laat de bonen in vers water 45 minuten tot een uur koken, of kook ze zo'n 20 minuten in de [[Kookboek/Hogedrukpan|hogedrukpan]]. #Schrap ondertussen de wortelen en snij ze in stukjes. #Schrap ook de pastinaken en snij ze in stukjes #Pel de uien en snij ook deze in stukjes. #Voeg de wortelen, de pastinaken en de ui bij de witte bonen. #Voeg indien nodig nog wat extra water toe. #Kruiden met peper, zout, beetje nootmuskaat. #Voeg het laurierblaadje toe. #Laten [[Kookboek/Stoven|stoven]] tot de wortelen gaar zijn. #Water afgieten. #Verwijder het laurierblaadje. #Schep er een klodder mayonaise en een schep mosterd door (naar smaak) #Maak er met een [[Kookboek/Stamper|stamper]] een [[Kookboek/Stamppot|stamppot]] van. ==Opmerkingen== * Gebruik in plaats van peper, zout en nootmuskaat een schepje bouillonpoeder, of een bouillonblokje en roer dit door het kookvocht * Als je weinig tijd hebt, kun je in plaats van gedroogde bonen ook geweekte bonen uit blik nemen. Het gerecht wordt dan wel wat papperiger dan het bovenstaande recept. * Voor de smaak kan het gerecht geserveerd worden met geraspte, licht zoute kaas (dus geen jonge kaas), of voor de carnivoor met stukjes gebakken spek. * Pastinaken zijn te koop in veel natuurvoedingswinkels, en soms ook bij de "gewone" groentekraam op de markt. Ze worden geoogst in de periode november tot en met januari. {{Navigatie recepten}} [[Categorie:Stamppot|Hutspot]] [[Categorie:Nederlandse keuken|Hutspot]] [[Categorie:Vegetarisch recept|Hutspot]] {{Sub}} ahqq6zj3mbwiv0soesx8ywhz9ft306s 2 7364 426966 343176 2026-05-16T08:06:23Z Erik Baas 2193 426966 wikitext text/x-wiki {| {{Wikitable}} |+Lijst van vleesrecepten |- | <DynamicPageList> category=Vleesrecept </DynamicPageList> |} {| {{Wikitable}} |+Lijst van rijstrecepten |- | <DynamicPageList> category=Rijstrecept </DynamicPageList> |} {| {{Wikitable}} |+Lijst van vegetarische recepten |- | <DynamicPageList> category=Vegetarisch recept </DynamicPageList> |} {| {{Wikitable}} |+Lijst van kiprecepten |- | <DynamicPageList> category=Kiprecept </DynamicPageList> |} 10h84by972jl0uw5sqto6kf58glkun1 0 7370 426883 401885 2026-05-16T07:49:30Z Erik Baas 2193 lf 426883 wikitext text/x-wiki {{Infobox recept schnitzel met roomsaus | Naam = Schnitzel-roomsaus | Categorie = Vleesrecept | Porties = 3-4 | Energie = | Tijd = bereidingstijd 20 min. baktijd 20 min | Stippen = 2 }} ==Ingrediënten== *3 à 4 ongepaneerde {{Kb|p=vlees|schnitzels}} *2 dunne {{Kb|p=prei|preien}} *2 dunne {{Kb|p=wortel|wortels}} *2 pakjes {{Kb|p=room|kookroom}} (200 ml) *2 pakjes stroganofsaus (Maggi of Knorr), *100 cc water *wat [[Kookboek/Olie|olie]] of [[Kookboek/Boter|braadboter]] ==Bereiding== #Verwarm de oven voor op 170 graden, wrijf het vlees met peper in, snij de prei in dunne ringen en snij de wortels in dunne schijfjes. #Doe het water in een kleine ketel en breng het aan de kook. Doe de prei en de wortels erin en laat ca. 5 min koken, #Dan doe je de room (allebei) in een beker en voeg je er de twee pakjes stroganofsaus aan toe, #Goed roeren om klonters te voorkomen (eventueel nog iets water eraan toevoegen) en bij het prei en wortel mengsel voegen. #Dit geheel weer laten opkoken. #Ondertussen is de oven heet genoeg, schroei het vlees in 2 à 3 minuten aan beide kanten dicht en leg de schnitzels onder in een ingevette ovenschaal. Giet het prei/wortel- en roommengsel er overheen en zet het geheel 15 tot 20 minuten in de oven. Lekker met gestoomde [[Kookboek/Broccoli|broccoli]] en [[Kookboek/Gebakken aardappelen|gebakken aardappelen]]. Smakelijk eten! {{Navigatie recepten}} [[Categorie:Vleesrecept|Schnitzel]] [[Categorie:Ovenschotel|Schnitzel]] {{Sub}} 9gylaf0xeuxaztao7z3yxkxvrl6mr7j 426897 426883 2026-05-16T07:49:55Z Erik Baas 2193 lf 426897 wikitext text/x-wiki {{Infobox recept | schnitzel met roomsaus | Naam = Schnitzel-roomsaus | Categorie = Vleesrecept | Porties = 3-4 | Energie = | Tijd = bereidingstijd 20 min. baktijd 20 min | Stippen = 2 }} ==Ingrediënten== *3 à 4 ongepaneerde {{Kb|p=vlees|schnitzels}} *2 dunne {{Kb|p=prei|preien}} *2 dunne {{Kb|p=wortel|wortels}} *2 pakjes {{Kb|p=room|kookroom}} (200 ml) *2 pakjes stroganofsaus (Maggi of Knorr), *100 cc water *wat [[Kookboek/Olie|olie]] of [[Kookboek/Boter|braadboter]] ==Bereiding== #Verwarm de oven voor op 170 graden, wrijf het vlees met peper in, snij de prei in dunne ringen en snij de wortels in dunne schijfjes. #Doe het water in een kleine ketel en breng het aan de kook. Doe de prei en de wortels erin en laat ca. 5 min koken, #Dan doe je de room (allebei) in een beker en voeg je er de twee pakjes stroganofsaus aan toe, #Goed roeren om klonters te voorkomen (eventueel nog iets water eraan toevoegen) en bij het prei en wortel mengsel voegen. #Dit geheel weer laten opkoken. #Ondertussen is de oven heet genoeg, schroei het vlees in 2 à 3 minuten aan beide kanten dicht en leg de schnitzels onder in een ingevette ovenschaal. Giet het prei/wortel- en roommengsel er overheen en zet het geheel 15 tot 20 minuten in de oven. Lekker met gestoomde [[Kookboek/Broccoli|broccoli]] en [[Kookboek/Gebakken aardappelen|gebakken aardappelen]]. Smakelijk eten! {{Navigatie recepten}} [[Categorie:Vleesrecept|Schnitzel]] [[Categorie:Ovenschotel|Schnitzel]] {{Sub}} lfs19tk25syyhyy2ewbn3360lx203zl 0 7486 426886 412010 2026-05-16T07:49:32Z Erik Baas 2193 lf 426886 wikitext text/x-wiki {{Infobox recept | Afbeelding = [[Bestand:Tangy Beetroot.jpg|300px]] | Naam = Kookboek/Rodebietjessalade | Categorie = Saladerecept | Porties = 4 | Energie = | Tijd = 10 minuten | Stippen = 1 }} [[Kookboek/Recepten|Receptenindex]] | [[Kookboek/Saladerecept|Salade]] '''Rodebietjessalade''' is een salade met gekookte rode bieten, een bijgerecht voor vier personen. ==Ingrediënten== * 500 gram gekookte {{Kb|p=rode biet|rode bietjes}} * 1 {{Kb|appel}} * 1 kleine {{Kb|ui}} * 1 bosje (platte) {{Kb|peterselie}} Dressing: * een scheutje plantaardige olie (bijv. 2 eetlepels olijfolie) * citroensap (ongeveer van een halve citroen) ==Overige benodigdheden== :Een rasp ==Bereidingswijze== #Rasp de gekookte rode bietjes. #Snipper het uitje fijn. #Snij of hak de peterselie fijn. #Rasp de (eventueel geschilde) appel. #Schud de olijfolie samen met het citroensap door elkaar (bijvoorbeeld in een lege jampot). #Meng alles door elkaar en serveer in een saladeschaal. ==Opmerkingen, tips en variaties== *Variatie: roer 2 eetlepels (Griekse) yoghurt door de dressing. *Bladpeterselie heeft een iets sterkere smaak en heeft daarom de voorkeur boven de beter verkrijgbare, maar minder smaakvolle krulpeterselie. *Voeg 1 eetlepel fijngesneden verse dille en/of koriander toe (of meer). *Een fijngesneden augurkje door de salade is ook lekker. *Voeg 10 gehakte {{Kb|p=walnoot|walnoten}} en/of kleine blokjes {{Kb|kaas}} toe. *Geen van de hierboven genoemde hoeveelheden zijn kritiek, alles is naar eigen smaak aan te passen. {{Navigatie recepten}} [[Categorie:Saladerecept|Rode-bietjes salade]] [[Categorie:Bijgerecht]] {{Sub}} cmdozvwndfg8lx4vt86kn88h5l1hr3h 0 7503 426888 396293 2026-05-16T07:49:32Z Erik Baas 2193 lf 426888 wikitext text/x-wiki {{Infobox recept | |Naam=Bruine bonen-prut |Categorie=Peulvruchtrecept |Porties=4 |Energie= |Tijd=15 minuten |Stippen=1 }} [[Kookboek/Vegetarische keuken|Vegetarisch gerecht]] | [[Kookboek/Recepten|Receptenindex]] '''Bruine bonenprut''' is een eenvoudig te bereiden, goedkoop gerecht. Het gerecht leent zich ook goed voor het verwerken van restjes vlees, champignons en groente die nog in de koelkast zwerven. ==Ingrediënten== *1 {{Kb|Ui}} *1 blik (850 gram) {{Kb|bruine bonen}} (eventueel in tomatensaus) *1 blik (400 gram) {{Kb|p=tomaat|tomatenblokjes}} *1 {{Kb|prei}} *1 {{Kb|paprika}} *{{Kb|Zout}}, {{Kb|peper}}, {{Kb|chilipoeder}} *Restjes vlees en groenten *{{Kb|Olie}} of {{Kb|boter}} *400 gram {{Kb|rijst}} of 1400 gram {{Kb|p=aardappel|aardappelen}} ==Bereiding== # Bak het vlees aan met de ui. # Snij de groenten in ringen en/of blokjes # Voeg de groenten toe aan het vlees, en doe er naar smaak zout, peper en chili bij. # Roer het geheel door elkaar en laat het geheel zachtjes stoven met het deksel op de pan totdat de groenten gaar zijn. # Voeg de blikken bonen en tomatenblokjes erbij en warm die op. ==Serveertip:== Serveren met gekookte (zilvervlies)rijst of [[Kookboek/Gekookte aardappel|aardappelen]]. {{Navigatie recepten}} [[Categorie:Budgetrecept|Bruine bonenprut]] [[Categorie:Stoofpot|Bruine bonen]] [[Categorie:Peulvruchtrecept|Bruinebonen]] {{Sub}} hibdwnidqnnmmne9o640b3xx4q9yqx4 0 7505 426885 393654 2026-05-16T07:49:31Z Erik Baas 2193 lf 426885 wikitext text/x-wiki {{Infobox recept | Afbeelding = [[Bestand:Wine sauces on the sauceboat.jpg|300px]] | Categorie = Saus | Porties = | Energie = | Tijd = enkele minuten (basis-recept) | Stippen = 1 }} '''Jus''' is een saus die gewoonlijk wordt gemaakt op basis van braadvet na het bakken of braden van vlees. Hij wordt gebruikt bij vlees en gerechten met gekookte aardappelen. Jus is op meerdere manieren te maken. == Basis-recept == Dit recept is voor het geval er eerst vlees is gebakken in een koekenpan of braadpan, waaraan geen vocht is toegevoegd. # Haal het vlees uit de pan, leg het op een (warm) bord en houd het warm. # Zet het vuur onder de pan hoog, voeg eventueel een extra klont boter toe en zorg dat die boter smelt en bruin wordt, laat het niet aanbranden. # Voeg een half kopje kookvocht van groente, leidingwater of bouillon toe. De jus-in-wording gaat nu bruisen. Zet het vuur wat lager en roer goed over de bodem van de pan, zodat eventuele aankoeksels in de jus worden opgenomen. # Als het bruisen stopt, draai dan het vuur lager. Kijk of de jus de gewenste dikte heeft. Bij te dunne jus: laat de saus nog even inkoken (zonder deksel op de pan water laten verdampen). Bij te vette jus: voeg nog een beetje water toe en laat de jus opnieuw bruisen. # De jus is nu in principe klaar. Voeg eventueel nog wat peper, een beetje mosterd of andere smaakmakers toe en roer die er goed doorheen. # Giet de jus in een sauskom met een juslepel en zet hem op de eettafel. Ga direct aan tafel. === Varianten === * Bak eerst nog een gesnipperde ui en/of ontvelde en in stukjes gesneden tomaat in het braadvet, voordat het water of bouillon aan het braadvet wordt toegevoegd. (Met een niet-ontvelde tomaat wordt de jus net zo lekker, maar niet iedereen houdt van velletjes in de jus...) * Voor een dikkere jus: Voeg eerst twee eetlepels bloem toe (vóórdat je water toevoegt), roer goed zodat er geen klonten ontstaan en laat de bloem even meebakken. Giet er beetje bij beetje water of bouillon aan toe en blijf goed roeren om klonten te voorkomen. Stop met vocht toevoegen als de jus de gewenste dikte heeft. Laat de saus nog enkele minuten zachtjes koken met een deksel op de pan en roer af en toe om. === Bewaren === Een restje jus kan worden bewaard: * 2 dagen in een afgesloten bakje in de koelkast. * 3 maanden in de vriezer, mits direct na het afkoelen ingevroren. ==Balsamicojus== ===Nodig=== * restje braadvet * 1 teentje [[Kookboek/Knoflook|knoflook]] * 1 eetlepel gedroogde [[Kookboek/Tijm|tijm]] (of 1 à 2 takjes verse tijm in stukjes) * 100 ml droge witte wijn (droog) * 1 eetlepel balsamico-[[kookboek/Keukenazijn|azijn]] * 1 theelepel [[Kookboek/Honing|honing]] * [[Kookboek/Zout|zout]], [[Kookboek/Peper|peper]] ===Bereiding=== # Verhit het restje braadvet in een braadpan # Pers het teentje knoflook uit boven het vet # Roer de tijm door het vet # Voeg de wijn toe en laat het een paar minuten koken # Voeg de azijn en de honing toe # Breng de jus op smaak met zout en peper ===Opmerkingen=== De jus kan gebruikt worden voor over de aardappels en het vlees. Doordat het ietwat zoetig is, smaakt het goed bij spek of andere varkensvleesgerechten. {{Navigatie recepten}} [[Categorie:Saus|Jus]] {{Sub}} pmroff79laej1hrz27n269ro95obd7t 0 7800 426895 401072 2026-05-16T07:49:40Z Erik Baas 2193 lf 426895 wikitext text/x-wiki {{Infobox recept | Afbeelding = [[Bestand:Kalbsgeschnetzeltes nach Zürcher Art Zeughauskeller Zürich.jpg|300px]] | Naam = | Categorie = Vleesrecept | Porties = 4 | Energie = | Tijd = 45 minuten | Stippen = 3 }} [[Kookboek/Vleesgerecht|Vleesgerechten]] | [[Kookboek/Recepten|Receptenindex]]<br> Zürcher geschnetzeltes is een nationaal Zwitsers gerecht met kalfsvlees. ==Ingrediënten== *500 g {{Kb|kalfsvlees}} *[[Kookboek/Zout|Zout]] *[[Kookboek/Peper|Peper]] *2 el [[Kookboek/Olie|olie]] (bijvoorbeeld olijfolie) *[[Kookboek/Boter|Boter]] *1 normale [[Kookboek/Ui|ui]] *200 g {{Kb|champignon|champignons}} *1 el {{Kb|bloem}} *2 dl (goedkope) {{Kb|wijn|witte wijn}} *4 dl {{Kb|p=room|kookroom}} *[[Kookboek/Peterselie|Peterselie]] ==Bereidingswijze== *Snijd het kalfsvlees in kleine stukjes (geschnetzeltes). Daarna vermengen met een zout en peper. *Maak de olie heet en braad het gesneden kalfsvlees kort in de olie. Zet het vlees met het olie/vochtmengsel apart en houd het warm. *Snijd de ui in halve ringen, maak de boter warm in een koekenpan en braadt er de ui in aan. *Maak de champignons schoon, snijd ze in plakjes en voeg ze bij de uien. *Strooi het meel er overheen en braadt het kort aan. *Voeg de witte wijn toe en kook het in tot het vocht indikt (ongeveer 1/3 tot de helft van de originele hoeveelheid). *Doe het braadvocht van het vlees en de room erbij en kook het in tot de gewenste dikte. *Voeg het vlees toe (niet meer koken) en voeg vlak voor het serveren de gehakte peterselie erbij. Dit gerecht kan goed gecombineerd worden met [[Kookboek/Rösti|Rösti]] ''En guete'' (=eet smakelijk) {{Navigatie recepten}} {{Wikipedia|Pagina=Zürcher geschnetzeltes|Naam=Zürcher geschnetzeltes}} [[Categorie:Zwitserse keuken|Zürcher geschnetzeltes]] [[Categorie:Vleesrecept|Zürcher geschnetzeltes]] {{Sub}} l8q3lu4g9llkmb6egms6d6at3bmfzid 0 7925 426891 407031 2026-05-16T07:49:35Z Erik Baas 2193 lf 426891 wikitext text/x-wiki {{Infobox recept | | Naam = Kookboek/Rode Kool-gehakttaart | Afbeelding = [[Bestand:Пирог с краснокочанной капустой 2021 год.jpg|300px]] | Categorie = Hartige taart | Porties = 4 | Energie = | Tijd = 45 minuten (bereiden 15 minuten, bakken 30 minuten) | Stippen = 2 }} Rode kool-gehakttaart is een maaltijdtaart. ==Ingrediënten== *kneepje vloeibare boter of margarine om springvorm in te vetten *6 à 7 plakjes {{Kb|bladerdeeg}} (afhankelijk van de grootte van de springvorm) *2 eetlepels {{Kb|paneermeel}} *2 kneepjes vloeibare boter voor het braden *500 gram {{Kb|p=gehakt|rundergehakt}} *1 grote of 2 kleine [[Kookboek/Ui|uien]] (fijngehakt) *2 teentjes [[Kookboek/Knoflook|knoflook]] (geperst) *2 runderbouillonblokjes (verkruimeld) *500 gram {{Kb|rodekool}} (fijngesneden) *[[Kookboek/Peper|peper]], {{Kb|Maggi}} en {{Kb|p=Laurier|laurierpoeder}} naar smaak ==Benodigdheden== *grote hapjespan *een springvorm. ==Bereiding== #Verwarm de oven op 200 graden. #Ontdooi de plakjes bladerdeeg en beboter de springvorm. #Pel de ui(en) en hak (ze) fijn. #Braad het rundergehakt in de boter in de hapjespan en voeg de bouillonblokjes toe tijdens het rullen. #Voeg de ui(en) en de knoflook, eventueel wat peper toe en laat gaar worden. #Voeg de gesneden rode kool rauw toe, met wat laurierpoeder, goed omroeren en draai het vuur laag. #Plaats de deksel op de hapjespan en laat de rode kool langzaam, onder af en toe roeren, zacht worden. Voeg op het laatst de Maggi toe en roer goed er doorheen. #Bekleed ondertussen de springvorm met de plakjes bladerdeeg. #Prik met een vork gaatjes in het bladerdeeg en bestrooi het deeg met het paneermeel. #Stort hierop het rode kool-gehaktmengsel en plaats de taart op een rooster in het midden van de oven. #Bak de taart in 30 minuten op 200 graden, totdat het bladerdeeg gaar en goudbruin is. Serveren in grote punten, eventueel met een groene salade er bij. Lekker met een goed glas rode wijn. Eet smakelijk! {{Navigatie recepten}} [[Categorie:Hartige taart|Rode kool-gehakttaart]] [[Categorie:Groentenrecept|Rode kool-gehakt]] [[Categorie:Vleesrecept|Rode kool-gehakt]] [[Categorie:Ovenschotel|Rode kool-gehakt]] {{Sub}} rz6jozmp8mo32hosbmozddxyzu749dp 0 8050 426766 408239 2026-05-16T07:15:06Z Erik Baas 2193 lf 426766 wikitext text/x-wiki {{OpenOffice.org}} {{LesDoel |Doel=In deze les leer je wat voor teksten je in Writer kunt maken, hoe je nieuwe documenten maakt, en hoe je ze opslaat |Vereist=Basisvaardigheden met PC }} == Waarom == {{Opgave-inl|1}} Schrijven is niet alleen voor journalisten, schrijvers van boeken of mensen met een kantoorbaan. Schrijf hieronder op wat voor teksten je zelf zou willen schrijven. # &nbsp; # &nbsp; # &nbsp; {{Opgave-inl|2}} Heb je in het verleden teksten geschreven die je mooier met een tekstverwerker had kunnen maken? Zo ja, noem er enkele: # &nbsp; # &nbsp; # &nbsp; {{Opgave-extra|3}} Geef bij ieder van de volgende situaties aan of je een sms, een e-mail of een tekstverwerker wilt gebruiken: #Je ouders willen met vakantie naar Frankrijk. Op internet vind je een leuke camping, maar er staan geen prijzen. Er staat een telefoonnummer van een vast toestel. #Je docent {{Wp|Engels|Engels}} vraagt om een verslag te maken van jullie schoolreis naar {{Wp|Londen|Londen}}. Hij verwacht een hoofdstuk van ten minste 1 A4 voor elk bezocht gebouw. #Je beste vriend of vriendin zit vlak voor een examen. Je wilt hem of haar succes wensen. Het is al na middernacht, dus je wilt nu niet bellen. {{Opgave-extra|4}} #Voor wat soort teksten zou je een sms gebruiken? #Voor wat soort teksten zou je een e-mail gebruiken? #Wanneer zou je een tekst het best met een tekstverwerker kunnen schrijven, i.p.v. met een sms of in een e-mail? == Teksten maken, opslaan en terugvinden == Na de installatie van OpenOffice is OpenOffice toegevoegd aan het menu achter de startknop. Klik op '''Start''', '''Alle programma's''', '''OpenOffice.org''', '''Writer''' Writer start nu op met een leeg document, en je kunt direct beginnen met typen. Je ziet een aantal onderdelen van '''Writer'''. * De titelbalk met daarin de naam van het document (nu nog ''naamloos1''). * De menubalk (Bestand t/m help) * Twee werkbalken met knopjes * De liniaal * Het werkvenster, met het tekstgedeelte, waar je tekst kunt intypen, * Schuifbalken rechts en onder het tekstgedeelte * De taakbalk, met informatie over het document Over al deze onderdelen leer je laten nog meer. {{Oefening-alg|1}}Als je dat nog niet gedaan hebt, start dan nu '''Writer'''. Je doet dit in MS Windows door links onder op de Start knop te klikken, te kiezen voor “Alle programma's”, “OpenOffice.org”, en dan voor “OpenOffice.org Writer”. Type de volgende tekst in: ''Vliegeren is de kunst een aan een draad verbonden object samengesteld van papier en/of stof en/of houten stokjes door middel van de wind zo lang mogelijk in de lucht te doen vliegen.'' Een paar basisaanwijzingen voor het gebruik van het toetsenbord: # Je cursor beweegt vanzelf naar rechts wanneer je tekst intypt. # Wanneer je een fout maakt met intypen, gebruik dan de "backspace" toets om de letter links van je cursor weg te halen. Je kunt ook de "delete" toets gebruiken om de letter rechts van je cursor weg te halen. # De "Home" toets brengt je naar het begin van de regel # De eind toets brengt je naar het eind van de regel {{Oefening-extra|2}} In besturingssystemen met een grafisch gebruikersinterface zijn vaak meerdere manieren om iets te doen. Zoek nog twee manieren om een bestand te openen: # &nbsp; # &nbsp; {{Oefening-alg|3}} Sla dit document op: # Klik in de menu-balk op "Bestand". en dan op "Opslaan." Een andere manier is om de ctrl-toets in te drukken en ingedrukt te houden terwijl de de s-indrukt. # Typ als naam van het bestand in: Vliegeren. Let op de map waarin Writer het bestand opslaat, en onthoud dit. Meestal zal dit onder MS Windows "Mijn documenten" zijn. #Sluit dit document door op "Bestand" - "Sluiten" te kiezen. <div> style="background-color: #FFFF99; text-align: center;"> Belangrijk: Wanneer je tekst hebt ingetypt, sla dit op de harde schijf of op een ander opslagmedium op.<br>Wanneer je een document niet opslaat, ben je al je tekst kwijt. </div> {{Oefening-extra|4}} Noem nog twee manieren om een document op te slaan. # &nbsp; # &nbsp; {{Oefening-alg|5}} Sluit dit document: # Klik in het menu op "Bestand" - Sluiten # Writer houdt bij of je tekst gewijzigd hebt sinds je hebt opgeslagen. Wanneer je Writer wilt afsluiten terwijl er nog niet opgeslagen teksten zijn, vraagt Writer je of je deze wilt opslaan of weggooien.<br>Wanneer je "Opslaan" kiest, slaat writer de tekst voor je op. Wanneer je "verwerpen" kiest, sluit Writer af zonder je wijzigingen op te slaan. Dat kan handig zijn, wanneer je bijvoorbeeld tekst per ongeluk verwijderd hebt. "Annuleren" zorgt er voor dat Writer niet afgesloten wordt. {{Oefening-alg|6}} Open dit document:opnieuw # Klik in het menu op "Bestand" - Openen # Zoek de map waar je het document hebt opgeslagen # Klik eenmaal op het document om het te selecteren # Klik op "openen" {{Oefening-alg|7}} Het document opslaan onder een andere naam # Klik op "Bestand" - "Opslaan als". Writer toont een dialoogvenster. # Type een andere naam in. # Klik op de knop "Opslaan". {{Oefening-extra|8}} Vind een snellere manier om het laatst geopende document opnieuw te openen. {{Oefening-alg|9}} In deze oefening leer je een van de manieren waarop je documenten kunt combineren. #Start Writer, en open bestand Vlieger.odt #Plaats je cursor aan het eind van de tekst. #Kies voor de menu optie "Invoegen", "Bestand". #Writer opent het selectievenster. Kies hier bestand Vlieger2.odt. #Writer voegt de tekst uit Vlieger2.odt aan het eind van de tekst toe. Wanneer je de cursor ergens halverwege had gezet, waar zou de tekst dan terecht zijn gekomen? {{Sub}} h1xpqde8n44mneruz7xpr9p2m7clxat 0 8170 426992 413957 2026-05-16T08:35:18Z Erik Baas 2193 lf 426992 wikitext text/x-wiki {{Index Oudgrieks |Ges=1 }} Waarom een dode taal [[leren]]? Er zijn genoeg redenen. Veel online cursussen leren je bijvoorbeeld het Grieks van het {{Wp|Nieuwe_Testament|Nieuwe Testament}}; vele mensen willen {{Wp|Bijbel_(christendom)|het Boek}} lezen in de taal waarin het geschreven is, zonder de "sluier" die de vertaler over het originele werk legt. Maar zo is alles wat ooit vertaald is naar het Nederlands ook origineel te lezen: minstens zo interessant kunnen de {{Wp|Ilias|Ilias}} en de {{Wp|Odyssee|Odyssee}} zijn, of het eerste geschiedwerk ooit, de {{Wp|Historiën|Historiën}}, of de oude {{Wp|Attische_tragedie|Griekse tragedies}}. Zo blijkt dus nog een andere reden om Oudgrieks te leren: zij die houden van poëzie, geschiedenis, toneel of bijvoorbeeld wiskunde, astronomie of geneeskunde kunnen door Oudgrieks te kennen zich nog verder verdiepen in hun interesse. Het lijkt nu misschien dat iemand na deze lessen en na een paar weken leren dit resultaat bereikt, maar genoeg Grieks om elke willekeurige tekst te lezen beheers je dan nog lang niet. Desalniettemin, wanneer het leren van de taal je inderdaad aanspreekt, is deze cursus een goed begin, waarna je natuurlijk altijd door kunt gaan met jezelf verdiepen in de verdere aspecten van het Oudgrieks. ====De cursus zelf==== De basiscursus omvat vijf blokken die elk bestaan uit zeven teksten en een aantal opdrachten. Vijf van deze teksten zijn theorieteksten: aan de hand van deze teksten komen nieuwe grammatica en woordenschat aan bod. De zesde tekst omvat een herhaling van de nieuwe stof, en de zevende tekst is een afsluiting, aan de hand waarvan je je vooruitgang kunt peilen. Het eerste blok, dat ook het {{Wp|Grieks_alfabet|alfabet}} omvat, geeft een inleiding in de Griekse taal, en de manier waarop zij in elkaar steekt. Hoewel dit mogelijk het meest lastige blok van alle vijf is geeft het wel een redelijke indruk van hoe je Grieks zult ervaren: de verschillen met Nederlands en andere moderne talen als Engels en Frans zullen er goed uit blijken, waardoor het makkelijker is een mening te vormen over wel of geen Oudgrieks leren. De overige blokken zijn opgebouwd rond het werkwoord, een uitgebreid en belangrijk onderdeel van de Griekse taal, en gaan steeds dieper op de grammatica in. De Griekse taal kennen zonder veel te weten van de cultuur van het {{Wp|Oude_Griekenland|Oude Griekenland}} is voor sommigen niet boeiend. Daarom kent elk blok ook een optioneel stuk cultuur dat betrekking heeft op de teksten uit het blok. Zo gaan de theorieteksten uit het eerste blok over het leven in de {{Wp|Polis_(stad)|πόλις}}, de Griekse stadstaat, en parallel daaraan gaat het cultuurdeel over de stad Athene. Vóór de taal begint is er een kleine inleiding in het Griekenland van toen, want een klein beetje culturele voorkennis is wel handig bij het begrijpen van wat er gebeurt in de Griekse teksten, en daarom is de inleiding zeker handig als je besluit de teksten over de Griekse cultuur over te slaan. ====Beginnen met Oudgrieks==== Echter uiteindelijk is de strekking van de cursus van dit Wikibook Oudgrieks zonder voorkennis de taal te kunnen leren: het enige wat je nodig hebt is beheersing van de Nederlandse taal; zelfs een goede kennis van Nederlandse grammatica is geen vereiste, maar het is wel handig. Dus wat moet je verder hebben naast kennis van het Nederlands? Een woordenboek is niet nodig omdat een vrij uitgebreide vocabulairelijst opgenomen is bij de cursus; het enige wat je wel nodig hebt is, zeker als je serieus aan de slag wilt met de taal, een schrift of map waarin je alles netjes bij kunt houden: bijhouden is vaak dé manier om snel en zorgvuldig te leren. Hiermee is de inleiding tot een einde gekomen. De schrijvers van dit Wikibook hopen dat jij als lezer geïnteresseerd zult zijn in de taal en de cultuur en wensen je veel succes bij het jezelf machtig maken van deze dode maar boeiende taal, het Oudgrieks. <div align="right"> {| width="100%" cellspacing="0" |style="color: inherit; background-color: #f5faff; border: 1px solid #cee0f2; padding: 0.5em; font-size: small; text-align: center" |[[Oudgrieks|Beginpagina Oudgrieks]] <nowiki> || </nowiki> Inleiding <nowiki> || </nowiki> [[Oudgrieks/Een_korte_geschiedenis/De_Donkere_Eeuwen|Een korte geschiedenis/De Donkere Eeuwen →]] |} </div> {{Sub}} 4yedvyldvsb308pojxm65shz5307iqj 0 8171 426997 388593 2026-05-16T08:35:20Z Erik Baas 2193 lf 426997 wikitext text/x-wiki {{Index Oudgrieks |Ges=1 }} De geschiedkundigen zijn het er niet over eens wanneer ze precies de Oud-Griekse beschaving moeten laten beginnen: men plaatst deze na de Myceense beschaving, maar wanneer deze ophield te bestaan is niet geheel zeker. Het begin van de '''Donkere Eeuwen''', die we als de eerste periode van de Oud-Griekse beschaving zien, plaatsen we rond 1100 v.Chr. De Donkere Eeuwen beginnen bij de (waarschijnlijke) Dorische Volksverhuizing. De ''Doriërs'' waren een van de vier bevolkingsgroepen waarover de toenmalige Grieken zichzelf verdeelden. De overlevering wil dat de Doriërs vóór de volksverhuizing in het noorden van Griekenland woonden, in de streken Macedonië en Epirus, en daar wegens onbekende redenen weggejaagd werden om zich vervolgens te vestigen op de Peloponnesus, in Ionië en op eilanden in de Egeïsche Zee. Ten tijde van de Volksverhuizing waren ook deze streken bewoond en de Doriërs kwamen vaak niet al te zachtzinnig in contact met de andere bevolkingsgroepen van het Griekenland in de Donkere Eeuwen. In Thessalië woonden toentertijd de ''Aeoliërs''. Nadat zij werden verdreven door de Doriërs, vestigden zij zich op plaatsen waar zij later Delphi en Athene zouden (helpen) stichten. Ook kwamen zij op eilanden voor de kust van Klein-Azië terecht, in het bijzonder Lesbos. De ''Achaeërs'', die in het noorden van de Peloponnesus woonden, werden ook door de Doriërs bezocht; het latere Sparta, de sterke stadstaat, ontstond hier op de plaats van een andere nederzetting onder dezelfde naam, en deze werd gesticht door Doriërs. De laatste bevolkingsgroep was die van de ''Ioniërs'', die op de eilanden in de Egeïsche zee leefden en op de kusten van Klein-Azië. Door de Volksverhuizing kwam een verspreiding op gang waarbij er ook Ioniërs in Attica terechtkwamen, waar zij samen met de Aeoliërs Athene stichtten. Deze vier etnische groepen, de Achaeërs, de Aeoliërs, de Doriërs en de Ioniërs, waren samen de ''Hellenen''. Ze onderscheidden zich van elkaar door verschillende cultuur en dialecten van de Griekse taal: deze dialecten zijn later nog terug te vinden als de belangrijkere dialecten Aeolisch, Attisch (ontstaan uit de dialecten van de stichters van Athene, de Aeoliërs en de Ioniërs), Dorisch en Ionisch. Het schrift, dat ervoor bij de Mycenen nog bekend was, verdween gedurende de Donkere Eeuwen: deze tijd werd gekenmerkt door een aanzienlijk minder grootse samenleving en cultuur dan de Myceense ervoor. Naast de verdwijning van het schrift was er een kleiner aantal nederzettingen en deze waren ook kleiner; men vermoedt hongersnoden en een afname van de bevolking. Ook (internationale) handel was vrijwel niet-bestaand. {{Sjabloon:Oudgrieks/Korte geschiedenis}} {{Sub}} qt08bczzyqcs663mg35z66ztjdru336 0 8172 426993 363123 2026-05-16T08:35:18Z Erik Baas 2193 lf 426993 wikitext text/x-wiki {{Index Oudgrieks |Ges=1 }} Maar terwijl het gaandeweg beter ging met de kleine dorpjes en andere nederzettingen en de bevolking langzaam weer groeide, kwam ook beetje bij beetje de handel weer op gang. Door handel kwamen de Griekse volken in contact met de ''Feniciërs'', een handelsvolk dat op dat moment een hogere beschaving kende dan de Grieken, én een alfabet. Dit alfabet namen de Grieken in aangepaste vorm over. Rond deze tijd gaan volgens de geschiedschrijvers de Donkere Eeuwen over in de '''Archaïsche Periode'''. Inmiddels is het dan rond 800 v.Chr. In de Archaïsche Periode begon de Griekse cultuur tot wasdom te komen. De stadstaat (polis) ontwikkelde zich en het bestuur ervan veranderde: de democratie werd uitgevonden, kunst en cultuur gingen een grotere rol spelen dan in de Donkere Eeuwen – en heel belangrijk: er werd steeds meer opgeschreven. Niet alleen grote stadstaten als Athene en Sparta werden belangrijk: de Hellenen stichtten wijd en zijd kolonies langs de kusten van de Middellandse Zee: dicht bij het "echte" Griekenland, zoals nieuwe steden in Klein-Azië en steden als ''Byzantium'', maar ook naar het westen: in Italië, Frankrijk, op Corsica en Sicilië en Noord-Afrika: steden als Napels (''Neapolis''), ''Syracuse'' en Marseille (''Massalia'') zijn oorspronkelijk Griekse kolonies. De stadstaten, die vroeger bestuurd werden door een koning, kwamen langzaam in de macht van enkele mensen (in een aristocratie, oligarchie of plutarchie) of de staat werd een democratie, met als bekendste voorbeeld Athene. In deze nieuwere stadstaten was er vaak een duidelijk onderscheid ontstaan tussen vreemdelingen (in Athene ''metoiken'' genoemd en in Sparta ''perioikoi'') en burgers (resp. ''politai'' en ''homoioi''). Politai waren door hun oorsprong in de stad bevoorrecht over metoiken in de vorm van bijvoorbeeld stemrecht of het recht een huis te mogen bezitten. Onder deze twee groepen stonden nog de slaven. Slaven hadden in principe helemaal geen rechten en waren niet vrij, wat metoiken nog wel waren. Naast de ontwikkeling van het sociale systeem kende de Archaïsche Periode ook een culturele, wetenschappelijke en economische bloei. Het gebruik van muntgeld ontstond, de handel nam sterk toe – mede door de kolonies –, er werden godsdienstige feesten gehouden, de Archaïsche beeldhouwkunst ontstond, en er ontstonden filosofen – geleerde mannen die nadachten over allerlei gewichtige zaken. Filosofie was niet alleen wat we tegenwoordig verstaan onder deze term, maar omvatte ook natuurwetenschappen zoals astronomie en wiskunde. De belangrijkste bloei van de meeste kunsten kwam echter pas later. {{Sjabloon:Oudgrieks/Korte geschiedenis}} {{Sub}} 6i9sbp3l9u8y1orm6w9juig7m8gthnc 0 8173 426990 222439 2026-05-16T08:35:18Z Erik Baas 2193 lf 426990 wikitext text/x-wiki {{Index Oudgrieks |Ges=1 }} Tijdens de Archaïsche periode en later ook de Klassieke periode was er ook veel sprake van strijd. Kleine oorlogjes die constant aan de gang waren hadden de heerschappij over het platteland door sterkere stadstaten veroorzaakt – zo ontstonden de grotere en belangrijkere staten als ''Athene'', ''Sparta'', ''Corinthe'' en ''Thebe''. Athene en Corinthe ontwikkelden zich tot sterke zeevarende staten terwijl Sparta sterk was op het land. Sparta, dat vrijwel de gehele Peloponnesus onderworpen had, werd na de Archaïsche periode een tijdlang de rivaal van Athene, dat niet op het schiereiland lag. De eerste belangrijke oorlogen waren de ''Perzische Oorlogen'' in het begin van de 5e eeuw v.Chr. die als oorzaak de uitbreiding van het Perzische Rijk kenden. De steden op de Ionische Kust in Klein-Azië kwamen onder de overheersing van de Perzische koning ''Darius I''. De ''Eerste Perzische Oorlog'' begon met de Ionische Opstand: enkele steden in Ionië zoals Milete en Halicarnassus kwamen met de steun van Athene en andere Griekse steden in opstand tegen de Perzen. Deze opstand werd neergeslagen en ter vergelding stuurde de Perzische koning een vloot naar Attica. Nadat het leger in Attica geland was, werd het echter verslagen in de Slag bij Marathon wat resulteerde in de Atheense en dus Griekse overwinning van de Eerste Perzische Oorlog. Tien jaar na de Eerste Perzische Oorlog waagt het Perzische Rijk, nu onder de opvolger van Darius I, ''Xerxes I'', zich op nieuw in een oorlog met Griekenland, de ''Tweede Perzische Oorlog'', deze keer echter met een veel sterkere troepenmacht dan bij de Slag bij Marathon in Attica. Deze infanteriemacht weet, na vertragingen veroorzaakt door Sparta, Athene in te nemen en de polis te verwoesten. De Atheners, die over zee gevlucht waren, wisten echter de Perzische Vloot bij de Slag om Salamis te verslaan, en een jaar later werd ook de Perzische landmacht verslagen in de Slag bij Plataea: opnieuw was de overwinning aan de Grieken. {{Sjabloon:Oudgrieks/Korte geschiedenis}} {{Sub}} 1597otz2sd9vk6hyuwlpjyirh8l95qo 0 8174 426994 222440 2026-05-16T08:35:19Z Erik Baas 2193 lf 426994 wikitext text/x-wiki {{Index Oudgrieks |Ges=1 }} Na de Perzische Oorlogen volgde een relatief rustige tijd en hier begint de '''Klassieke periode''', rond het begin van de 5e eeuw v.Chr.. Vooral Athene ontwikkelde zich tijdens deze periode tot een cultureel centrum waarin zaken als theater, filosofie en geschiedschrijving een grote ontwikkeling doormaakten. Na de laatste slag tegen de Perzen was Perzië niet langer een bedreiging voor Griekenland, waardoor Athene, dat tijdens de Oorlogen de belangrijkste polis was geweest, niet langer geaccepteerd werd als "leider". Tegen het einde van de eerste helft van de 5e eeuw v.Chr. brak er oorlog uit tussen Athene samen met haar bondgenoten uit de ''Delisch-Attische bond'', en Sparta, gesteund door de ''Peloponnesische Bond'', die na enkele jaren werd beëindigd door een vredesverdrag tussen de Delisch-Attische en Peloponnesische Bond. Drie decennia later brak er opnieuw oorlog uit tussen Athene en Sparta. Deze oorlog, die 27 jaar duurde, staat bekend als de ''Peloponnesische Oorlog''. De oorlog begon met de invasie door Sparta in Attica en omgekeerd door Athene in de Peloponnesus; ondertussen trof de pest Athene, waardoor niet alleen door oorlog maar ook door ziekte veel Atheners, dicht opeengepakt binnen de ''Lange Muren'' van de stad en haar haven Piraeus, het leven lieten. Na deze gevechten kwam het tot een kort bestand, waarna Athene besloot ''Syracuse'', een bondgenoot van Sparta, aan te vallen, maar door verraad van een Atheense politicus loopt deze expeditie uit op een complete mislukking. Hierdoor werd Athene aanzienlijk verzwakt, en nadat Sparta met Perzische hulp een vloot bouwt en daarmee de Atheense graanimport blokkeert, kan Athene weinig meer doen. Als het restant van de Atheense vloot door Sparta verslagen wordt, verzoekt Athene om vrede, waarmee Sparta onder strenge voorwaarden akkoord gaat. Hiermee wordt Sparta de sterkste stadstaat in Griekenland. Een korte tijd lang bleef Sparta de machtigste polis, maar Athene stond vrij snel weer op haar voeten en ondertussen raakte Sparta haar machtige positie op zee kwijt. Een aantal stadstaten vocht hierop in een oorlog tegen de Spartanen maar deze oorlog bleef onbeslist. Kort daarop gaven de Spartanen Ionië en Cyprus op aan de Perzen, waarmee de Atheense overwinning van zo’n eeuw terug werd teruggedraaid. Hierop vormden ''Thebe en Athene'' een verbond en na Sparta te hebben verslagen werd Thebe de machtigste polis, echter snel weer verstoten door Athene. Thebe, nu op de tweede plaats, betrekt nu voor het eerst ''Macedonië'' in de oorlogen in Griekenland en hiermee kwam ''Philippus II'' van Macedonië ten tonele. Philippus, een man met ambitie, greep de macht in enkele Macedonische steden waardoor hij goud- en zilvermijnen in handen kreeg. Met dit geld creëerde hij in de Griekse steden ''Macedonische Partijen'', waardoor langzaam maar zeker meer stadstaten onder de invloed van Macedonië kwamen. Halverwege de 4e eeuw v.Chr. vormden Athene en Thebe een bondgenootschap tegen Philippus, maar de Macedonische koning versloeg hen, waarmee vrijwel geheel Griekenland nu Macedonisch-georiënteerd geraakt was. Philippus kon nu de ''Corinthische Bond'' oprichten, met als doel het terugdrijven van de Perzen uit Klein-Azië. Voordat hij aan deze expeditie kon beginnen werd hij echter vermoord. {{Sjabloon:Oudgrieks/Korte geschiedenis}} {{Sub}} 4csw6e6cisn8z1e7i8yhbmcwbqnh5gl 0 8175 426995 222441 2026-05-16T08:35:19Z Erik Baas 2193 lf 426995 wikitext text/x-wiki {{Index Oudgrieks |Ges=1 }} De opvolger van Philippus II was zijn zoon, ''Alexander de Grote'', die doorging met het uitvoeren van de plannen van zijn vader. Hij verzamelde een leger dat bestond uit allerlei verschillende soorten manschappen uit alle streken van Griekenland, en daarmee ging hij de Perzen tegemoet. Tijdens zijn oorlogvoering in ''Thracië in Klein-Azië'' kwamen enkele Griekse stadstaten in opstand. Alexander wist korte metten te maken met de opstandelingen en verwoestte Thebe op één huis na. Vervolgens keerde hij terug naar Klein-Azië, waar hij Ionië terugwon en van daaruit steeds verder reisde, door Syrië naar ''Egypte'' terwijl hij ondertussen ''Darius III'' in Issus versloeg. Daarna vervolgde hij zijn veroveringstochten tot diep in Perzië in Azië tot aan ''India''. Hij versloeg zo Perzië, maar kort nadat Alexander zijn veroveringstochten staakte, overleed hij. Niet lang daarna viel zijn grote rijk uiteen. Met de dood van Alexander de Grote in 323 v.Chr. begint de '''Hellenistische Periode'''. Onder Alexander was het "algemene" ''Koinē-Grieks'' groot geworden. Deze taal was een simpelere vorm van het Grieks van ervoor en werd ook het Grieks van de Romeinse tijd en het Grieks van de Bijbel. Het Koinē is in feite dezelfde taal, maar toch heeft men het niet meer over hét Oudgrieks van het Oude Griekenland. Met de Hellenistische Periode is aan het echte Oude Griekenland een eind gekomen. {{Sjabloon:Oudgrieks/Korte geschiedenis}} {{Sub}} 0ff6203kxge8qfahlylutyuatgf2zqf 0 8176 427000 409642 2026-05-16T08:35:24Z Erik Baas 2193 lf 427000 wikitext text/x-wiki {{Index Oudgrieks |Blok1=1 }} ==Inhoudsopgave== * [[Oudgrieks/Inleiding|Inleiding]] * Het alfabet # [[Oudgrieks/Blok_1/A-Het_alfabet|Het alfabet]] # [[Oudgrieks/Blok_1/A-Tweeklanken|Tweeklanken]] # [[Oudgrieks/Blok_1/A-Accenten|Accenten]] # [[Oudgrieks/Blok_1/A-Leestekens|Leestekens]] # [[Oudgrieks/Blok_1/A-Lidwoorden|Lidwoorden]] # [[Oudgrieks/Blok 1/S-Het werkwoord (praesens)|Het werkwoord (praesens)]] # [[Oudgrieks/Blok_1/A-Oefeningen|Oefeningen]] # [[Oudgrieks/Blok_1/A-Antwoorden_oefeningen|Antwoorden oefeningen]] * Les 1 # [[Oudgrieks/Blok_1/1-Tekst|Herakles als slaaf]] # [[Oudgrieks/Blok_1/1-Grammatica:_het_werkwoord|Grammatica: het werkwoord]] # [[Oudgrieks/Blok 1/1-Grammatica: het zelfstandig naamwoord|Grammatica: het zelfstandig naamwoord]] # [[Oudgrieks/Blok_1/1-Grammatica:_oefeningen|Grammatica: oefeningen]] # [[Oudgrieks/Blok_1/1-Tekst_in_vertaling|Tekst in vertaling]] # [[Oudgrieks/Blok 1/Les 1/Oefeningen|Oefeningen]] # [[Oudgrieks/Blok_1/1-Antwoorden_oefeningen|Antwoorden oefeningen]] * Les 2 # [[Oudgrieks/Blok_1/2-Tekst|Tekst]] # [[Oudgrieks/Blok_1/2-Grammatica:_vocativus|Grammatica: vocativus]] # [[Oudgrieks/Blok_1/2-Grammatica:_het_werkwoord|Grammatica: het werkwoord]] # [[Oudgrieks/Blok_1/2-Grammatica:_oefeningen|Grammatica: oefeningen]] # [[Oudgrieks/Blok_1/2-Tekst_in_vertaling|Tekst in vertaling]] # [[Oudgrieks/Blok_1/2-Antwoorden_oefeningen|Antwoorden oefeningen]] * Les 3 # [[Oudgrieks/Blok_1/3-Tekst|Tekst]] # [[Oudgrieks/Blok_1/3-Grammatica:_het_bijvoeglijk_naamwoord|Grammatica: het bijvoeglijk naamwoord]] # [[Oudgrieks/Blok_1/3-Grammatica:_het_werkwoord|Grammatica: het werkwoord]] # [[Oudgrieks/Blok_1/3-Grammatica:_oefeningen|Grammatica: oefeningen]] # [[Oudgrieks/Blok_1/3-Tekst_in_vertaling|Tekst in vertaling]] # [[Oudgrieks/Blok_1/3-Antwoorden_oefeningen|Antwoorden oefeningen]] * Les 4 # [[Oudgrieks/Blok_1/4-Tekst|Tekst]] # [[Oudgrieks/Blok_1/4-Grammatica:_dativus|Grammatica: dativus]] # [[Oudgrieks/Blok_1/4-Grammatica:_de_imperativus|Grammatica: de imperativus]] # [[Oudgrieks/Blok_1/4-Grammatica:_οὐ_en_μή|Grammatica: οὐ en μή]] # [[Oudgrieks/Blok_1/4-Grammatica:_oefeningen|Grammatica: oefeningen]] # [[Oudgrieks/Blok_1/4-Tekst_in_vertaling|Tekst in vertaling]] # [[Oudgrieks/Blok_1/4-Antwoorden_oefeningen|Antwoorden oefeningen]] * Les 5 # [[Oudgrieks/Blok_1/5-Tekst|Tekst]] # [[Oudgrieks/Blok_1/5-Grammatica:_genitivus|Grammatica: genitivus]] # [[Oudgrieks/Blok_1/5-Grammatica:_de_infinitivus|Grammatica: de infinitivus]] # [[Oudgrieks/Blok_1/5-Grammatica:_onregelmatige_verbuigingen|Grammatica: onregelmatige verbuigingen]] # [[Oudgrieks/Blok_1/5-Oefeningen|Oefeningen]] # [[Oudgrieks/Blok_1/5-Tekst_in_vertaling|Tekst in vertaling]] # [[Oudgrieks/Blok_1/5-Antwoorden_oefeningen|Antwoorden oefeningen]] * Les 6 # [[Oudgrieks/Blok_1/6-Tekst|Tekst]] # [[Oudgrieks/Blok_1/6-Oefeningen|Oefeningen]] # [[Oudgrieks/Blok_1/6-Tekst_in_vertaling|Tekst in vertaling]] # [[Oudgrieks/Blok_1/6-Antwoorden_oefeningen|Antwoorden oefeningen]] * Cultuur #[[Oudgrieks/Blok_1/S-De_Griekse_goden|De Griekse goden]] * Vocabulaire # [[Oudgrieks/Woordenlijst|De vocabulaire]] * Afsluiting # [[Oudgrieks/Blok_1/T-Tekst_en_oefeningen|Tekst en oefeningen]] # [[Oudgrieks/Blok_1/T-Tekst_en_oefeningen_-_antwoorden|Tekst en oefeningen - antwoorden]] <div align="right"> {| width="100%" cellspacing="0" |style="background-color: #f5faff; color: black; border: 1px solid #cee0f2; padding: 0.5em; font-size: small; text-align: center" |[[Oudgrieks/Een_korte_geschiedenis/Alexander_de_Grote_en_de_Hellenistische_Periode|← Een korte geschiedenis/Alexander de grote en de Hellenistische Periode]] <nowiki> || </nowiki> Blok 1/Inhoudsopgave <nowiki> || </nowiki> [[Oudgrieks/Blok_1/A-Het_alfabet|Blok 1/Het alfabet/Het alfabet →]] |} </div> {{Sub}} bwz0cmr765wu6w85r8uta4b2johl159 0 8177 426998 406385 2026-05-16T08:35:22Z Erik Baas 2193 lf 426998 wikitext text/x-wiki {{Index Oudgrieks|Ges=1}}Voordat het mogelijk is Oudgrieks te [[leren]] moet je natuurlijk de woorden leren lezen en weten wat de letters betekenen. Het Griekse alfabet ziet er misschien heel anders uit, maar ons moderne alfabet stamt er wel vanaf! Vooral de hoofdletters lijken op hun hedendaagse gelijke. Hieronder staan de hoofdletters: {| style="width:30em; border:1px solid #cee0f2;" |- style="text-align: center; " |style="color: black; background-color:#f5faff;"|Α/{{Grc|Α}} |A |style="color: black; background-color:#f5faff;"|Η/{{Grc|Η}} |Ē |style="color: black; background-color:#f5faff;"|Ν/{{Grc|Ν}} |N |style="color: black; background-color:#f5faff;"|Τ/{{Grc|Τ}} |T |- style="text-align: center;" |style="color: black; background-color:#f5faff;"|Β/{{Grc|Β}} |B |style="color: black; background-color:#f5faff;"|Θ/{{Grc|Θ}} |TH |style="color: black; background-color:#f5faff;"|Ξ/{{Grc|Ξ}} |X |style="color: black; background-color:#f5faff;"|Υ/{{Grc|Υ}} |U |- style="text-align: center;" |style="color: black; background-color:#f5faff;"|Γ/{{Grc|Γ}} |G |style="color: black; background-color:#f5faff;"|Ι/{{Grc|Ι}} |I |style="color: black; background-color:#f5faff;"|Ο/{{Grc|Ο}} |O |style="color: black; background-color:#f5faff;"|Φ/{{Grc|Φ}} |PH |- style="text-align: center;" |style="color: black; background-color:#f5faff;"|Δ/{{Grc|Δ}} |D |style="color: black; background-color:#f5faff;"|Κ/{{Grc|Κ}} |K |style="color: black; background-color:#f5faff;"|Π/{{Grc|Π}} |P |style="color: black; background-color:#f5faff;"|Χ/{{Grc|Χ}} |CH |- style="text-align: center;" |style="color: black; background-color:#f5faff;"|Ε/{{Grc|Ε}} |E |style="color: black; background-color:#f5faff;"|Λ/{{Grc|Λ}} |L |style="color: black; background-color:#f5faff;"|Ρ/{{Grc|Ρ}} |R |style="color: black; background-color:#f5faff;"|Ψ/{{Grc|Ψ}} |PS |- style="text-align: center;" |style="color: black; background-color:#f5faff;"|Ζ/{{Grc|Ζ}} |(D)Z |style="color: black; background-color:#f5faff;"|Μ/{{Grc|Μ}} |M |style="color: black; background-color:#f5faff;"|Σ/{{Grc|Σ}} |S |style="color: black; background-color:#f5faff;"|Ω/{{Grc|Ω}} |Ō |} Zoals je ziet zijn tien hoofdletters al precies hetzelfde. Sommige andere tekens als de {{Grc|Σ}} en de {{Grc|Ω}} komen je misschien bekend voor uit de wis- en natuurkunde. Hoofdletters werden vanwege hun hoekige uiterlijk gebruikt voor inscripties in bijvoorbeeld steen: daarin waren de hoekige letters gemakkelijker te beitelen dan de rondere kleine letters. In de kleine letters waren de meeste "gewone" teksten geschreven; hoofdletters werden in documenten alleen gebruikt voor plaats- en eigennamen en niet bijvoorbeeld aan het begin van de zin. De kleine letters zijn de volgende: {| style="width:30em; border:1px solid #cee0f2;" |- style="text-align: center; " |style="color: black; background-color:#f5faff;"|α/{{Grc|α}} |A |style="color: black; background-color:#f5faff;"|η/{{Grc|η}} |Ē |style="color: black; background-color:#f5faff;"|ν/{{Grc|ν}} |N |style="color: black; background-color:#f5faff;"|τ/{{Grc|τ}} |T |- style="text-align: center;" |style="color: black; background-color:#f5faff;"|β/{{Grc|β}} |B |style="color: black; background-color:#f5faff;"|θ/{{Grc|θ}} |TH |style="color: black; background-color:#f5faff;"|ξ/{{Grc|ξ}} |X |style="color: black; background-color:#f5faff;"|υ/{{Grc|υ}} |U |- style="text-align: center;" |style="color: black; background-color:#f5faff;"|γ/{{Grc|γ}} |G |style="color: black; background-color:#f5faff;"|ι/{{Grc|ι}} |I |style="color: black; background-color:#f5faff;"|ο/{{Grc|ο}} |O |style="color: black; background-color:#f5faff;"|φ/{{Grc|φ}} |PH |- style="text-align: center;" |style="color: black; background-color:#f5faff;"|δ/{{Grc|δ}} |D |style="color: black; background-color:#f5faff;"|κ/{{Grc|κ}} |K |style="color: black; background-color:#f5faff;"|π/{{Grc|π}} |P |style="color: black; background-color:#f5faff;"|χ/{{Grc|χ}} |CH |- style="text-align: center;" |style="color: black; background-color:#f5faff;"|ε/{{Grc|ε}} |E |style="color: black; background-color:#f5faff;"|λ/{{Grc|λ}} |L |style="color: black; background-color:#f5faff;"|ρ/{{Grc|ρ}} |R |style="color: black; background-color:#f5faff;"|ψ/{{Grc|ψ}} |PS |- style="text-align: center;" |style="color: black; background-color:#f5faff;"|ζ/{{Grc|ζ}} |(D)Z |style="color: black; background-color:#f5faff;"|μ/{{Grc|μ}} |M |style="color: black; background-color:#f5faff;"|σ/ς / {{Grc|σ/ς}}<nowiki>*</nowiki> |S |style="color: black; background-color:#f5faff;"|ω/{{Grc|ω}} |Ō |} <nowiki>*</nowiki> De eerste s, de σ, werd midden in het woord gebruikt, terwijl de tweede, de ς alleen voorkwam als laatste letter van een woord. Zo bevat het woord {{Grc|βάσις}} ze allebei. ''De iota subscriptum'': In sommige gevallen wordt in een tweeklank met een iota de iota onder de voorgaande klinker geschreven; dit komt voor bij de alpha, de ēta en de ōmega: in sommige gevallen verandert αι in ᾳ, en ῃ en ῳ worden gebruikt in plaats van ηι en ωι. De iota eronder geschreven noemt men de iota subscriptum. In de onderstaande tabel staan nog een keer alle letters, met hun Griekse naam, de Nederlandse translitteratie (weergave in ons Latijnse alfabet) en hun fonetische uitspraak. Zeg het alfabet eens een aantal keer hardop op en schrijf het alfabet een paar keer over: het is belangrijk het alfabet goed te kennen! {| style="width:40em; border:1px solid #cee0f2;" |- style="text-align: center;" |style="color: black; background-color:#f5faff;"|Hoofdletter |style="color: black; background-color:#f5faff;"|Kleine letter |Griekse naam |Nederlandse naam |Fonetische uitspraak |Translitteratie |- style="text-align: center;" |style="color: black; background-color:#f5faff;"|Α/{{Grc|Α}} |style="color: black; background-color:#f5faff;"|α/{{Grc|α}} |{{Grc|ἄλφα}} |alpha |[a] |a |- style="text-align: center;" |style="color: black; background-color:#f5faff;"|Β/{{Grc|Β}} |style="color: black; background-color:#f5faff;"|β/{{Grc|β}} |{{Grc|βῆτα}} |bèta |[b] |b |- style="text-align: center;" |style="color: black; background-color:#f5faff;"|Γ/{{Grc|Γ}} |style="color: black; background-color:#f5faff;"|γ/{{Grc|γ}} |{{Grc|γάμμα}} |gamma |[g] |g |- style="text-align: center;" |style="color: black; background-color:#f5faff;"|Δ/{{Grc|Δ}} |style="color: black; background-color:#f5faff;"|δ/{{Grc|δ}} |{{Grc|δέλτα}} |delta |[d] |d |- style="text-align: center;" |style="color: black; background-color:#f5faff;"|Ε/{{Grc|Ε}} |style="color: black; background-color:#f5faff;"|ε/{{Grc|ε}} |{{Grc|ἒ ψιλόν}} |epsilon |[e] |e |- style="text-align: center;" |style="color: black; background-color:#f5faff;"|Ζ/{{Grc|Ζ}} |style="color: black; background-color:#f5faff;"|ζ/{{Grc|ζ}} |{{Grc|ζῆτα}} |dzēta |[dz]/[zd]/[zː] |dz/z |- style="text-align: center;" |style="color: black; background-color:#f5faff;"|Η/{{Grc|Η}} |style="color: black; background-color:#f5faff;"|η/{{Grc|η}} |{{Grc|ἦτα}} |ēta |[ɛː] |è |- style="text-align: center;" |style="color: black; background-color:#f5faff;"|Θ/{{Grc|Θ}} |style="color: black; background-color:#f5faff;"|θ/{{Grc|θ}} |{{Grc|θῆτα}} |thēta |[tʰ] |th |- style="text-align: center;" |style="color: black; background-color:#f5faff;"|Ι/{{Grc|Ι}} |style="color: black; background-color:#f5faff;"|ι/{{Grc|ι}} |{{Grc|ἰῶτα}} |iōta |[i] |i |- style="text-align: center;" |style="color: black; background-color:#f5faff;"|Κ/{{Grc|Κ}} |style="color: black; background-color:#f5faff;"|κ/{{Grc|κ}} |{{Grc|κάππα}} |kappa |[k] |k |- style="text-align: center;" |style="color: black; background-color:#f5faff;"|Λ/{{Grc|Λ}} |style="color: black; background-color:#f5faff;"|λ/{{Grc|λ}} |{{Grc|λά(μ)βδα}} |la(m)bda |[l] |l |- style="text-align: center;" |style="color: black; background-color:#f5faff;"|Μ/{{Grc|Μ}} |style="color: black; background-color:#f5faff;"|μ/{{Grc|μ}} |{{Grc|μῦ}} |mu |[m] |m |- style="text-align: center;" |style="color: black; background-color:#f5faff;"|Ν/{{Grc|Ν}} |style="color: black; background-color:#f5faff;"|ν/{{Grc|ν}} |{{Grc|vῦ}} |nu |[n] |n |- style="text-align: center;" |style="color: black; background-color:#f5faff;"|Ξ/{{Grc|Ξ}} |style="color: black; background-color:#f5faff;"|ξ/{{Grc|ξ}} |{{Grc|ξῖ}} |xi |[ks] |x |- style="text-align: center;" |style="color: black; background-color:#f5faff;"|Ο/{{Grc|Ο}} |style="color: black; background-color:#f5faff;"|ο/{{Grc|ο}} |{{Grc|ὂ μικρόν}} |omikron |[o] |o |- style="text-align: center;" |style="color: black; background-color:#f5faff;"|Π/{{Grc|Π}} |style="color: black; background-color:#f5faff;"|π/{{Grc|π}} |{{Grc|πῖ}} |pi |[p] |p |- style="text-align: center;" |style="color: black; background-color:#f5faff;"|Ρ/{{Grc|Ρ}} |style="color: black; background-color:#f5faff;"|ρ/{{Grc|ρ}} |{{Grc|ῥῶ}} |rho |[r]/[r̥] |r/rh |- style="text-align: center;" |style="color: black; background-color:#f5faff;"|Σ/{{Grc|Σ}} |style="color: black; background-color:#f5faff;"|σ/ς / {{Grc|σ/ς}} |{{Grc|σῖγμα}} |sigma |[s] |s |- style="text-align: center;" |style="color: black; background-color:#f5faff;"|Τ/{{Grc|Τ}} |style="color: black; background-color:#f5faff;"|τ/{{Grc|τ}} |{{Grc|ταῦ}} |tau |[t] |t |- style="text-align: center;" |style="color: black; background-color:#f5faff;"|Υ/{{Grc|Υ}} |style="color: black; background-color:#f5faff;"|υ/{{Grc|υ}} |{{Grc|ὒ ψιλόν}} |upsilon |[u]/[y] |u/y |- style="text-align: center;" |style="color: black; background-color:#f5faff;"|Φ/{{Grc|Φ}} |style="color: black; background-color:#f5faff;"|φ/{{Grc|φ}} |{{Grc|φῖ}} |phi |[pʰ] |ph/f |- style="text-align: center;" |style="color: black; background-color:#f5faff;"|Χ/{{Grc|Χ}} |style="color: black; background-color:#f5faff;"|χ/{{Grc|χ}} |{{Grc|χῖ}} |chi |[kʰ] |ch |- style="text-align: center;" |style="color: black; background-color:#f5faff;"|Ψ/{{Grc|Ψ}} |style="color: black; background-color:#f5faff;"|ψ/{{Grc|ψ}} |{{Grc|ψῖ}} |psi |[ps] |ps |- style="text-align: center;" |style="color: black; background-color:#f5faff;"|Ω/{{Grc|Ω}} |style="color: black; background-color:#f5faff;"|ω/{{Grc|ω}} |{{Grc|ὦ μέγα}} |ōmega |[ɔː] |ō |} <div align="right"> {| width="100%" cellspacing="0" |style="color: black; background-color:#f5faff; border: 1px solid #cee0f2; padding: 0.5em; font-size: small; text-align: center" |[[Oudgrieks/Blok 1|← Blok 1/Inhoudsopgave]] <nowiki> || </nowiki> Blok 1/Het alfabet/Het alfabet <nowiki> || </nowiki> [[Oudgrieks/Blok 1/A-Tweeklanken|Blok 1/Het alfabet/Tweeklanken →]] |} </div> {{Sub}} 8b2cnsxmj2qyu4fl06c797spslzxg9q 0 8178 427002 409794 2026-05-16T08:35:27Z Erik Baas 2193 lf 427002 wikitext text/x-wiki {{Index Oudgrieks |Ges=1 }} Hier zie je links de Oud-Griekse tweeklank staan en rechts hoe je de tweeklank in het Nederlands uitspreekt. :{| style="text-align:left;color: inherit; background-color: #f9f9f9;border:1px solid #aaaaaa;padding:5px;" |- |1.|| αι || ai |- |2.|| οι || oi |- |3.|| ει || ei |- |4.|| αυ || au |- |5.|| ευ || ui |- |6.|| ου || oe |} Sommige klinkers vormen, als deze naast elkaar in een zin staan, een tweeklank. Dit hoeft niet altijd, bij werkwoorden gebeurt dit soms niet om zo de uitgang en de stam van elkaar te scheiden. Ook bij zelfstandige naamwoorden hoeft dit niet per se te gebeuren om de stam en uitgang van elkaar te scheiden. <div align="right"> {| width="100%" cellspacing="0" |style="color: inherit; background-color: #f5faff; border: 1px solid #cee0f2; padding: 0.5em; font-size: small; text-align: center" |[[Oudgrieks/Blok 1/A-Het alfabet|← Blok 1/Het alfabet]] <nowiki> || </nowiki> Blok 1/Het alfabet/Accenten <nowiki> || </nowiki> [[Oudgrieks/Blok 1/A-Accenten|Blok 1/Het alfabet/Accenten →]] |} </div> {{Sub}} 1fxzi4l8qgv9j4t3l98yhfj39p0uxub 0 8179 426999 409932 2026-05-16T08:35:22Z Erik Baas 2193 lf 426999 wikitext text/x-wiki {{Index Oudgrieks|Ges=1}}Het Oudgrieks kent een aantal ''diakritische tekens'' of accenten<nowiki>*</nowiki>. Er is hierin een onderscheid te maken tussen accenten voor uitspraak en voor klank- en toonhoogte. De eerste groep accenten zijn de spiritus: de spiritus asper (lett. ruwe adem, in het Grieks {{Grc|δασύ πνεῦμα}}, ziet eruit als ῾) en de spiritus lenis (lett. zachte adem, {{Grc|ψιλόν πνεῦμα}}, ᾿). Deze tekentjes, die er uitzien als halve cirkeltjes, staan op de eerste klinker of rho van een woord. De spiritus beïnvloedt de uitspraak: een spiritus asper op de eerste klinker is het equivalent van een "h". Zo klinkt {{Grc|ἁ}} als "ha"” en {{Grc|ὁ}} als "ho". De spiritus lenis beïnvloedt de uitspraak niet, maar moet wel op de eerste klinker van een woord staan als dit woord niet begint met een h. Bij hoofdletters worden spiritus niet óp, maar voor de letter geschreven. Bij een tweeklank die als één klank uitgesproken wordt, staat de spiritus op de tweede klinker. De tweede groep accenten omvat de acutus ({{Grc|ὀξεία}}), de gravis ({{Grc|βαρεία}}) en de circumflexus ({{Grc|περισπωμένη}}). In tegenstelling tot het accent in het Spaans, dat de klemtoon aangeeft, of in het Frans, waarin het de uitspraak van de letter verandert, is het accent in het Oudgrieks een indicatie voor de toonhoogte van de uitspraak. Een acutus verhoogt de toon, een gravis geeft een onveranderde toonhoogte aan of een verlaagde (welk van beide het is, is niet geheel zeker) en de circumflexus geeft een verhoging met direct daaropvolgend een verlaging van de toonhoogte weer. Net als bij de spiritus worden de acutus en gravis aan het begin van een woord vaak vóór de klinker geschreven. Om Oudgrieks te leren is het niet per se nodig om de regels van de accenten te kennen, het zal om die reden niet behandeld worden in de lessen. Een derde diakritisch teken dat niet binnen deze drie categorieën past, maar ook niet als echt diakritisch teken gezien wordt, is het trema ({{Grc|διαλυτικά}}). Dit teken doet hetzelfde als in het Nederlands; het scheidt twee klinkers van elkaar die anders als één klank worden uitgesproken. Zo wordt normaal {{Grc|ει}} uitgesproken als [eː], een lange e, en {{Grc|εϊ}} als [e.i:] dat ongeveer moet klinken als eï of eji. <nowiki>*</nowiki> Voor een juiste weergave van deze accenten moet een lettertype op je computer aanwezig zijn dat polytonische orthografie kan weergeven; accenten, spiritus en iota subscriptum. Onder andere het Unicode lettertype [https://www.code2000.net/ Code2000] ondersteunt dit. <div align="right"> {| width="100%" cellspacing="0" |style="color: inherit; background-color: #f5faff; border: 1px solid #cee0f2; padding: 0.5em; font-size: small; text-align: center" |[[Oudgrieks/Blok_1/A-Tweeklanken|← Blok 1/Het alfabet/Tweeklanken]] <nowiki> || </nowiki> Blok 1/Het alfabet/Accenten <nowiki> || </nowiki> [[Oudgrieks/Blok_1/A-Leestekens|Blok 1/Het alfabet/Leestekens →]] |} </div> {{Sub}} kaprfxqhd1bbwm33jiendjwusoemen9 0 8180 427004 406395 2026-05-16T08:35:28Z Erik Baas 2193 lf 427004 wikitext text/x-wiki {{Index Oudgrieks |Ges=1 }} Naast een ander alfabet werden in het Oudgrieks ook andere leestekens gebruikt; punt en komma zijn in het Oudgrieks en het Nederlands hetzelfde. Een uitroepteken kenden de Oude Grieken niet. De vier Griekse leestekens staan hieronder: {|style="width:20em; border:1px solid #cee0f2;" |-style="text-align: center;" |style="color: black; background-color:#f5faff;"|{{Grc|.}} |. |-style="text-align: center;" |style="color: black; background-color:#f5faff;"|{{Grc|,}} |, |-style="text-align: center;" |style="color: black; background-color:#f5faff;"|{{Grc|;}} |? |-style="text-align: center;" |style="color: black; background-color:#f5faff;"|{{Grc|•}} |: |} Merk dus op dat er geen uitroeptekens zijn, en ook geen puntkomma's. Echter wordt vaak in vertaling een uitroepteken gebruikt als er duidelijk een uitroep is, of bijvoorbeeld een gebiedende wijs: "Kom op!". Een puntkomma mag in vertaling gebruikt worden als het gaat om lange opsommingen, zoals de puntkomma in het Nederlands ook gebruikt wordt. <div align="right"> {| width="100%" cellspacing="0" |style="color: black; background-color:#f5faff; border: 1px solid #cee0f2; padding: 0.5em; font-size: small; text-align: center" |[[Oudgrieks/Blok_1/A-Accenten|← Blok 1/Het alfabet/Accenten]] <nowiki> || </nowiki> Blok 1/Het alfabet/Leestekens<nowiki> || </nowiki> [[Oudgrieks/Blok 1/A-Oefeningen|Blok 1/Het alfabet/Oefeningen →]] |} </div> {{Sub}} rfaeceaklaaxxol1vaxdy6bzpr096zg 0 8181 427005 409519 2026-05-16T08:35:31Z Erik Baas 2193 lf 427005 wikitext text/x-wiki {{Index Oudgrieks |Ges=1 }} Al deze regels voor de uitspraak van het Oudgrieks kunnen nogal overweldigend zijn. Echter, het belangrijkste is de woorden kunnen lezen, niet uitspreken, dus je kunt hier zelf de keuze maken de uitspraak te leren zoals deze is of je alleen te richten op het alfabet, de spiritus en de leestekens, de meest belangrijke onderdelen van dit hoofdstuk. Deze opdrachten gaan alleen over het alfabet en de spiritus. ====Oefening 1==== Schrijf de volgende Griekse woorden in kleine letters # {{Grc|ἌΓΓΕΛΟΣ}} άγγελος # {{Grc|ἈΙΘΉΡ}} αιθέρας # {{Grc|ΘΕΌΣ}} Θεός # {{Grc|ΚΡΆΤΟΣ}} στέκεται # {{Grc|ἈΓΟΡΆ}} αγορά # {{Grc|ΔΗ̃ΜΟΣ}} τοπική αρχή # {{Grc|ἹΣΤΟΡΊΑ}} ιστορία # {{Grc|ΜΈΘΟΔΟΣ}} μέθοδος ====Oefening 2==== Schrijf de volgende Griekse woorden in hoofdletters: # {{Grc|ναυτικός}} nu alpha upsilon tau iota kappa omicron zeta [νου άλφα ύψιλον ταυ γιώτα κάπα όμικρον ζήτα] # {{Grc|ὀρθός}} omicron rho theta omicron zeta [όμικρον ρω θήτα όμικρον ζήτα] # {{Grc|πατήρ}} pi alpha tau eta rho [πι άλφα ταυ και ρω] # {{Grc|σαῦρος}} sigma alpha upsilon rho omicron zeta [σίγμα άλφα όψιλον ρχο μικρόν ζήτα] # {{Grc|τέχνη}} tau epsilon chi nu eta [ταυ εψιλον τσι νου ετα] # {{Grc|ὄργανον}} omicron rho gamma alpha nu omicron nu [όμικρον ρω γάμμα άλφα νου όμικρον νου] # {{Grc|πάθος}} pi alpha theta omicron zeta [πι άλφα θήτα όμικρον ζήτα] # {{Grc|πόλις}} pi omicron lambda iota zeta [πι όμικρον λάμδα γιώτα ζέτα] # {{Grc|σοφία}} sigma omicron psi iota alpha [σίγμα όμικρον ψι ιώτα άλφα] # {{Grc|ἁρμονία}} alpha rho mu omicron nu iota alpha [άλφα ρχο μου όμικρον νου γιώτα άλφα] ====Oefening 3==== Schrijf de onderstaande regels op in het Latijse alfabet, de inleiding van Herodotus' historiën: {{Grc|λλήλοἩροδότου Ἁλικαρνησσέος ἱστορίης ἀπόδεξις ἥδε, ὡς μήτε τὰ γενόμενα ἐξ ἀνθρώπων τῷ χρόνῳ ἐξίτηλα γένηται, μήτε ἔργα μεγάλα τε καὶ θωμαστά, τὰ μέν Ἕλλησι, τὰ δὲ βαρβάροισι ἀποδεχθέντα, ἀκλεᾶ γένηται, τὰ τε ἄλλα καὶ δι' ἣν αἰτίην ἐπολέμησαν ἀισι.}} Herodotus Halicarnassensis Historiam accipias, vide, ut quae nata sunt hominum non deleantur tempore, neque magna et praeclara opera Graeci acceperint, sed barbari acceperint, non sint facta, cetera et qua de causa. bene pugnaverunt. <div align="right">Herodotus, ''Historiën'', Prooimion</div> <div align="right"> {| width="100%" cellspacing="0" |style="background-color: #f5faff; color: black; border: 1px solid #cee0f2; padding: 0.5em; font-size: small; text-align: center" |[[Oudgrieks/Blok_1/A-Leestekens|← Blok 1/Het alfabet/Leestekens]] <nowiki> || </nowiki> Blok 1/Het alfabet/Oefeningen <nowiki> || </nowiki> [[Oudgrieks/Blok_1/A-Antwoorden_oefeningen|Blok 1/Het alfabet/Antwoorden oefeningen →]] |} </div> {{Sub}} [[Categorie:Opgaven]] l1ocdx5qhr92enlmx87xd5wys0oaxq1 0 8183 427001 409917 2026-05-16T08:35:26Z Erik Baas 2193 lf 427001 wikitext text/x-wiki {{Index Oudgrieks |Ges=1 }} ====Antwoorden oefening 1==== # {{Grc|ἄγγελος}} # {{Grc|αἰθήρ}} # {{Grc|γίγας}} # {{Grc|θεός}} # {{Grc|κράτος}} # {{Grc|ἀγορά}} # {{Grc|βάρβαρος}} # {{Grc|δῆμος}} # {{Grc|ἱστορία}} # {{Grc|μέθοδος}} ====Antwoorden oefening 2==== # {{Grc|ΝΑΥΤΙΚΌΣ}} # {{Grc|ὈΡΘΟΣ}} # {{Grc|ΠΑΤΉΡ}} # {{Grc|ΣΑΥ̃ΡΟΣ}} # {{Grc|ΤΈΧΝΗ}} # {{Grc|ὌΡΓΑΝΟΝ}} # {{Grc|ΠΆΘΟΣ}} # {{Grc|ΠΌΛΙΣ}} # {{Grc|ΣΟΦΊΑ}} # {{Grc|ΆΡΜΟΝΙΑ}} ====Antwoorden oefening 3==== Hērodotou Halikarnēsseos historiēs apodexis hēde, hōs mēte ta genomena ex anthrōpōn tōi chronōi exitēla genētai, mēte erga megala te kai thōmasta, ta men Hellēsi, ta de barbaroisi apodechthenta, aklea genētai, ta te alla kai di'hēn aitiēn epolemēsan allēloisi. <div align="right"> {| width="100%" cellspacing="0" |style="color: inherit; background-color: #f5faff; border: 1px solid #cee0f2; padding: 0.5em; font-size: small; text-align: center" |[[Oudgrieks/Blok_1/A-Oefeningen|← Blok 1/Het alfabet/Oefeningen]] <nowiki> || </nowiki> Blok 1/Het alfabet/Antwoorden oefeningen <nowiki> || </nowiki> [[Oudgrieks/Blok_1/1-Tekst|Blok 1/Les 1/Tekst →]] |} </div> {{Sub}} oxqrdvery9efo1mdyq7vtqs4v1kpysm 0 8184 427006 406242 2026-05-16T08:35:34Z Erik Baas 2193 lf 427006 wikitext text/x-wiki {{Index Oudgrieks |Ges=1 }} == Herakles als slaaf == :{| style="text-align:left;color: black; background-color: #f9f9f9;border:1px solid #aaaaaa;padding:5px;" |- |1.|| Ἡρακλῆς ουκ ἐστίν ἄνθρωπος || Herakles is geen mens |- |2.|| Ἡρακλῆς ἐστίν Ἡρως || Herakles is een held |- |3.|| Εὐρυσθεύς δούλον έχει || Eurystheus heeft een slaaf |- |4.|| ὁ δούλος ἐστίν Ἡρακλῆς ὁ Ἡρως || de slaaf is Herakles de held |- |5.|| Εὐρυσθεύς τον δούλον πέμπει εις Nεμεαν || Eurystheus stuurt zijn slaaf naar Nemea |- |6.|| ἐνθάυθα λέων ὀικέι || daar woont een leeuw |- |7.|| ὁ λέων φτειρει την χώραν || de leeuw verwoest het land |- |8.|| αλλ' ὁ Ἡρακλῆς φόβον ουκ έχει || maar Herakles is niet bang |} ===Declinaties=== Het Grieks heeft drie declinaties:<br> De woorden op -α, -ῆ en op -ῆς;<br> de woorden op -ος en op -ον;<br> andere uitgangen dan bovenstaande.<br> De 1e declinatie. ===De eerste declinatie: nominativus, genitivus, dativus en accusativus=== Elk naamwoord kan worden verbogen in naamvallen. Elk van deze naamvallen geeft de functie van het zelfstandig naamwoord in de zin aan. We behandelen er nu twee: De ''nominativus'' een zelfstandig naamwoord staat in de nominativus (nom) als het het onderwerp of het naamwoordelijk deel van het gezegde is. de ''genitivus'' een zelfstandig naamwoord staat in de genitivus (gen) als het een bezit aanduidt. de ''dativus'' een zelfstandig naamwoord staat in de dativus (dat) als het meewerkend voorwerp is. De ''accusativus'' een zelfstandig naamwoord staat in de accusativus (acc) als het het lijdend voorwerp is of na bepaalde voorzetsels(dit zal worden aangegeven in de woordenlijst). In deze les behandelen we de 1e declinatie. Hierin zitten de woorden op -η -α en op -ης De geslachten van al deze woorden staan vast. De woorden op -α en -η zijn vrouwelijk (F) en de woorden op -ης zijn mannelijk (M). Als de stam van een vrouwelijk woord op een rho (ρ), epsilon (ε), of jota (ι), krijgt het woord de uitgangen van het -α rijtje, en anders de uitgangen met nominativus ev op -η. De woorden op -α worden zo verbogen: :{| style="text-align:left;color: black; background-color: #f9f9f9;border:1px solid #aaaaaa;padding:5px;" |- ||| enkelvoud || meervoud |- | nominativus || χώρα || χώραι |- | accusativus || χώραν || χώρας |} De woorden op -η worden zo verbogen: :{| style="text-align:left;color: black; background-color: #f9f9f9;border:1px solid #aaaaaa;padding:5px;" |- ||| enkelvoud || meervoud |- | nominativus || μάχη || μαχαί |- | accusativus || μάχην|| μάχας |} De woorden op -ης worden zo verbogen: :{| style="text-align:left;color: black; background-color: #f9f9f9;border:1px solid #aaaaaa;padding:5px;" |- ||| enkelvoud || meervoud |- | nominativus || δεσπότης || δεσπόται |- | accusativus || δεσπότην || δέσποτας |} Vergis je niet met het woord Ἡρακλῆς, dit is de derde declinatie en wordt anders verbogen. === Het lidwoord === Het Oudgrieks heeft net als het Nederlands lidwoorden. Deze zijn heel belangrijk, want ze geven aan wat het geslacht van een zelfstandig naamwoord is en in welke naamval het staat. Het lidwoord staat altijd voor het zelfstandig naamwoord waar het bij hoort. Het lidwoord is verdeeld in drie rijtjes: mannelijk, vrouwelijk en onzijdig. Het mannelijk lidwoord wordt zo verbogen: :{| style="text-align:left;color: black; background-color: #f9f9f9;border:1px solid #aaaaaa;padding:5px;" |- ||| enkelvoud || meervoud |- | nominativus || ὁ || οἱ |- | accusativus || τὸν || τοὺς |} Het vrouwelijk lidwoord wordt zo verbogen: :{| style="text-align:left;color: black; background-color: #f9f9f9;border:1px solid #aaaaaa;padding:5px;" |- ||| enkelvoud || meervoud |- | nominativus || ἡ || αἱ |- | accusativus || τὴν || τὰς |} Het onzijdig lidwoord wordt zo verbogen: :{| style="text-align:left;color: black; background-color: #f9f9f9;border:1px solid #aaaaaa;padding:5px;" |- ||| enkelvoud || meervoud |- | nominativus || τὸ || τὰ |- | accusativus || τὸ || τὰ |} ===εἶναι=== Het werkwoord ''zijn'' in het Grieks is εἶναι en net als in het Nederlands en veel andere talen is de vervoeging van dit werkwoord onregelmatig. Dit is de vervoeging van εἶναι in de tegenwoordige tijd: :{| style="text-align:left;color: black; background-color: #f9f9f9;border:1px solid #aaaaaa;padding:5px;" |- |''εἰμί''||(ik) ben |- |''εἶ''||(jij) bent |- |''ἐστί(ν)''||(hij/zij/het) is |- |''ἐσμέν''||(wij) zijn |- |''ἐστέ''||(jullie) zijn |- |''εἰσί(ν)''||(zij) zijn |- |''εἶναι''||(te) zijn |} Bij de derde persoon komt er een ν bij als het staat voor een woord dat begint met een klinker of aan het einde van een zin. {{Sub}} iw89gx97vldq4ytogrlrnmrmq97myzo 0 8187 427003 406465 2026-05-16T08:35:28Z Erik Baas 2193 lf 427003 wikitext text/x-wiki {{Index Oudgrieks |Ges=1 }} Griekse werkwoorden zijn, anders dan in het Nederlands, met ingesloten onderwerp. Een Nederlander zou bijvoorbeeld niet kunnen zeggen: "komt", een Griek wel. Er kan in het Grieks echter wel een onderwerp zijn, dat staat dan in de nominativus. Sommige werkwoorden hebben nog een extra woord nodig, dat staat dan in een bepaalde naamval. Dat is meestal een genitivus/dativus, maar kan ook accusativus zijn. Griekse werkwoorden kennen meestal drie vormen: een actieve, een mediale en een passieve: #Actieve vorm #Mediale vorm: zit meestal tussen actief en passief in (ik word gedragen). Het komt soms overeen met ons wederkerend werkwoord (Ik was '''me''', jij wast '''je'''), dergelijke werkwoorden worden dan ook wel mediale werkwoorden genoemd omdat ze geen actieve vorm kennen. #Passieve vorm Het Griekse werkwoord is een belangrijk onderdeel van de zin en een uitgebreid onderdeel van de taal. In de tekst kwam een aantal werkwoorden voor. ====Het werkwoord ''zijn''==== Net als in het Nederlands is het werkwoord "zijn" in het Grieks onregelmatig. Dit is te zien aan het feit dat de woorden {{Grc|ἐστίν}} en {{Grc|εἰσίν}} niet eindigen op respectievelijk {{Grc|-ει}} en {{Grc|-ουσιν}}, terwijl het hier wel gaat om derde personen enkel- en meervoud. {|style="width:40em; border:1px solid #cee0f2;" |- style="color: black; background-color:#f5faff; text-align: center;" | |enkelvoud |meervoud |- style="text-align: center;" | style="color: black; background-color:#f5faff;"|eerste | | |- style="text-align: center;" | style="color: black; background-color:#f5faff;"|tweede | | |- style="text-align: center;" | style="color: black; background-color:#f5faff;"|derde |{{Grc|ἐστί(ν)}} |{{Grc|εἰσί(ν)}} |} <nowiki>*</nowiki>Net als bij de regelmatige werkwoordsuitgang voor de derde persoon, {{Grc|-ουσιν}}, vervalt vóór medeklinkers vaak de {{Grc|-ν}} aan het eind van de uitgang van de vormen {{Grc|ἐστίν}} en {{Grc|εἰσίν}} <div align="right"> {| width="100%" cellspacing="0" |style="color: black; background-color:#f5faff; border: 1px solid #cee0f2; padding: 0.5em; font-size: small; text-align: center" |[[Oudgrieks/Blok_1/1-Grammatica:_nominativus_en_accusativus_(vervoegingen)|← Blok 1/Les 1/Grammatica: nominativus en accusativus (vervoegingen)]] <nowiki> || </nowiki> Blok 1/Les 1/Grammatica: het werkwoord<br> [[Oudgrieks/Blok_1/1-Grammatica:_oefeningen|Blok 1/Les 1/Grammatica: oefeningen →]] |} </div> {{Sub}} jllavle7xyf1vrspxibj6u4t3er9jqb 0 8188 427007 409900 2026-05-16T08:36:38Z Erik Baas 2193 lf 427007 wikitext text/x-wiki {{Index Oudgrieks |Ges=1 }} Attica is een streek in Griekenland<br> en in Attica is (er) een stad:<br> de mensen noemen de stad Athene.<br> Athene heeft een haven,<br> en de matrozen noemen (hem) Piraeus.<br> De matrozen zijn in het schip<br> en eerst vaart het schip niet,<br> maar vervolgens maakt een matroos het schip los.<br> Het schip vaart weg naar de zee.<br> De twee mensen zijn in de haven.<br> Ze zien het schip<nowiki>*</nowiki>.<br> Vervolgens gaan de mensen naar de stad. *ook goed is: ''Ze kijken naar het schip''. <div align="right"> {| width="100%" cellspacing="0" |style="color: inherit; background-color: #f5faff; border: 1px solid #cee0f2; padding: 0.5em; font-size: small; text-align: center" |[[Oudgrieks/Blok_1/1-Grammatica:_oefeningen|← Blok 1/Les 1/Grammatica: oefeningen]] <nowiki> || </nowiki> Blok 1/Les 1/Tekst in vertaling <nowiki> || </nowiki> [[Oudgrieks/Blok_1/1-Antwoorden_oefeningen|Blok 1/Les 1/Antwoorden oefeningen →]] |} </div> {{Sub}} m30t23u112eehvc5r3kjoire2yyfbli 0 8191 427008 406483 2026-05-16T08:36:39Z Erik Baas 2193 lf 427008 wikitext text/x-wiki {{Index Oudgrieks |Ges=1 }} ====Oefening 1==== {|width="100%" style="color: black; background-color:#f5faff;" |+'''Vul de juiste vorm van het werkwoord in en vertaal daarna de hele zin''' |- |1) |{{Grc|ἡ Ἀττική ἐστίν/ἐισίν εἰς τήν Ἡλλάδα.}} |- |2) |{{Grc|οἱ ἄνθρωποι βαίν... εἰς τὸ πλοῖον.}} |- |3) |{{Grc|τοὺς ναύτας βλέπ... ὁ ἄνθρωπος.}} |- |4) |{{Grc|τὰ πλοῖα ἐστί/ἐισί κατά<nowiki>*</nowiki> τὴν θάλατταν.}} |style="text-align:right;"|(+ acc) ''op'' |- |5) |{{Grc|τὰ πλοῖα λύ... οἱ ναύται.}} |- |6) |{{Grc|ὁ ναύτης βαίν... πρός τὸ πλοῖον καί τὸ πλοῖον ἀποπλεῖ.}} |- |7) |{{Grc|ὁ ἄνθρωπος οὐ βλέπ... τὸ πλοῖον.}} |- |8) |{{Grc|ἡ χώρα οὐκ<nowiki>*</nowiki> ἐστίν/ἐισίν ἡ Ἀττική ἀλλά ἡ Βοιωτία<nowiki>*</nowiki>.}} |style="text-align:right;"|<nowiki>=</nowiki> {{Grc|οὐ}}<nowiki>*</nowiki>; ''Boeotië'', streek in Griekenland ten N. van Attica |- |9) |{{Grc|οἱ ναύται τὸ πλοῖον ἔχ... .}} |- |10) |{{Grc|τὰ πλοῖα πρός τὴν θάλατταν οὐ βαίν... .}} |} <nowiki>*</nowiki>Voor een woord dat met een klinker met daarop een spiritus lenis begint verandert {{Grc|οὐ}} in {{Grc|οὐκ}}. Voor een klinker met daarop een spiritus asper wordt het {{Grc|οὐχ}}. ====Oefening 2==== {|width="50%" style="color: black; background-color:#f5faff;" |+'''Vul de juiste uitgang of de juiste vorm van het lidwoord in''' |- |1) |{{Grc|τάς Ἀθῆν...}} |11) |{{Grc|... Ἀττική}} |- |2) |{{Grc|τὸ πλοῖ...}} |12) |{{Grc|... ἄνθρωπον}} |- |3) |{{Grc|τήν Ἀττικ...}} |13) |{{Grc|... θάλαττα}} |- |4) |{{Grc|ὁ ναύτ...}} |14) |{{Grc|... ναύται}} |- |5) |{{Grc|αἱ θάλαττ...}} |15) |{{Grc|... πλοῖα}} |- |6) |{{Grc|τοὺς ἄνθρωπ...}} |16) |{{Grc|... Ἀθῆναι}} |- |7) |{{Grc|τὰς χώρ...}} |17) |{{Grc|... χώρα}} |- |8) |{{Grc|τὸν ναύτ...}} |18) |{{Grc|... ἄνθρωπος}} |- |9) |{{Grc|οἱ ἄνθρωπ...}} |19) |{{Grc|... θάλατταν}} |- |10) |{{Grc|τὴν χώρ...}} |20) |{{Grc|... ναύτας}} |} ====Oefening 3==== {|width="50%" style="color: black; background-color:#f5faff;" |+'''Noem geslacht, getal en naamval (met andere woorden, ''determineer'') de volgende woordgroepen''' |- |1) |{{Grc|αἱ χώραι}} |- |2) |{{Grc|τὴν χώραν}} |- |3) |{{Grc|τὰς θάλαττας}} |- |4) |{{Grc|τοὺς ἄνθρωπους}} |- |5) |{{Grc|τὰ πλοῖα}} |- |6) |{{Grc|οἱ ναύται}} |- |7) |{{Grc|τὸν ναύτην}} |- |8) |{{Grc|ὁ ἄνθρωπος}} |- |9) |{{Grc|ἡ Ἀττική}} |- |10) |{{Grc|τὸ πλοῖον}} |} <div align="right"> {| width="100%" cellspacing="0" |style="color: black; background-color:#f5faff; border: 1px solid #cee0f2; padding: 0.5em; font-size: small; text-align: center" |[[Oudgrieks/Blok_1/1-Grammatica:_het_werkwoord|← Blok 1/Les 1/Grammatica: het werkwoord]] <nowiki> || </nowiki> Blok 1/Les 1/Grammatica: Oefeningen <nowiki> || </nowiki> [[Oudgrieks/Blok_1/1-Tekst_in_vertaling|Blok 1/Les 1/Tekst in vertaling →]] |} </div> {{Sub}} [[Categorie:Opgaven]] sdigdl58yp68ns3zjq4pdzf614op6yl 0 8660 426912 396693 2026-05-16T07:51:25Z Erik Baas 2193 lf 426912 wikitext text/x-wiki '''Niter kibbeh''' is geklaarde boter waaraan uien, knoflook, en milde specerijen als gember en kurkuma worden toegevoegd. Het wordt gebruikt in de [[Kookboek/Ethiopische keuken|Ethiopische keuken]]. ==Ingrediënten== *100 gram ongezouten {{Kb|boter}}, in kleine stukjes *1 [[Kookboek/Ui|ui]], grof gehakt *3 theelepels gehakte [[Kookboek/Knoflook|knoflook]] *4 theelepels fijngehakte verse [[Kookboek/Gember|gember]] *2 theelepels gemalen {{Kb|kurkuma}} (turmeriek, geelwortel) *1/4 tl gemalen {{Kb|kardemom}} *1 stokje {{Kb|kaneel}} (of 1/2 tl poeder) *1 {{Kb|kruidnagel}} (of 1/2 tl poeder) *1/8 tl {{Kb|nootmuskaat}} ==Bereidingswijze== #Smelt de boter in een grote pan, boven een matige vlam: laat het niet bruin worden. #Laat de boter koken. Voeg al roerend de overige ingrediënten toe. #Zet de vlam lager, en laat het 45 minuten onbedekt pruttelen. Tip: Eventueel kun je de boter zeven door een kaasdoek. Niter kibbeh is enkele dagen houdbaar in de koelkast. {{Navigatie recepten}} [[Categorie:Ethiopische keuken|Niter kibbeh]] [[Categorie:Kruiden en specerijen|Niter kibbeh]] {{Sub}} fwr7aji58g5hxd68yptazlur1d8mseq 0 8679 426914 395895 2026-05-16T07:51:26Z Erik Baas 2193 lf 426914 wikitext text/x-wiki De Cosmopolitan is altijd wel een bekende cocktail geweest, meestal door vrouwen gedronken. De cocktail heeft wel veel aan populariteit gewonnen sinds het drankje als de favoriete cocktail van Carrie Bradshaw wordt genoemd in de tv-reeks ''{{Wp|Sex and the City|Sex and the City}}''. ===Ingrediënten=== * 2 eetlepels {{Kb|wodka}} * 1 1/2 eetlepel cointreau (triple sec) * 1 1/2 eetlepel veenbessensap * 2 theelepels vers geperst limoensap * ijsschilfers * een stukje limoen ===Bereidingswijze=== # Doe de wodka, cointreau, veenbessensap, limoensap en de ijsschilfers in een cocktailshaker. # Schud zachtjes en giet het daarna in een cocktailglas. # Afwerken met een stukje limoen. {{Navigatie recepten}} [[Categorie:Cocktail|Cosmopolitan]] {{Sub}} 55vmvv10se1oebc7z4wbpjc6yjc0kpv 0 8680 426918 398522 2026-05-16T07:51:28Z Erik Baas 2193 lf 426918 wikitext text/x-wiki [[Bestand:Pina Colada with key ingredients.jpg|thumb|300px|Pina Colada met ingrediënten]] Een '''pina colada''' (Spaans: "piña" = 'ananas' en "colada" = 'gezeefd') is een alcoholische longdrink-cocktail op basis van witte rum, ananassap en kokosmelk of kokosroom. ==Recept 1== ===Ingrediënten=== * 1/4 witte {{Kb|rum}} * 1/4 kokoscrème (crème de coco) * 2/4 {{Kb|ananassap}} ===Bereidingswijze=== # Mix alle ingrediënten samen in een blender. # Serveren in een hoog cocktailglas of een exotisch glas. # Garneren met een marachinokers en/of een schijfje ananas en een rietje. ==Recept 2== ===Ingrediënten=== *2 delen witte rum * 1 deel bruine rum * 3 delen ananassap * 2 delen {{Kb|kokosmelk}} * gehakte ijsblokjes ===Bereiding === # Doe alle ingrediënten in een blender. # Eventueel naar smaak suiker toevoegen. # Zet de blender aan tot er een glad mengsel is ontstaan. # Schenk het mengsel in een gekoeld longdrinkglas. # Garneer het glas met het stukje ananas. {{Wikipedia|Pagina=Pina Colada|Naam=Pina Colada}} {{Navigatie recepten}} [[Categorie:Cocktail|Pina colada]] {{Sub}} 8n8r4y2q21xztpuhnlzi1thunw3cqgg 0 8687 426910 410930 2026-05-16T07:51:24Z Erik Baas 2193 lf 426910 wikitext text/x-wiki {{Niet te koppelen}}<!--[[Kookboek/Salade]] is al opgenomen in [[d:Q9266]]--> Van de volgende gerechten is een recept aanwezig: {{Kolommen automatisch|inhoud= <DynamicPageList> category=saladerecept mode=unordered order=ascending suppresserrors = true ordermethod = sortkey </DynamicPageList> }} Van de volgende salades is nog geen recept aanwezig, maar een recept is wel gewenst: *[[Kookboek/Thaise salade|Thaise salade]] *[[Kookboek/Chineese kipsalade|Chinese kipsalade]] == Zelf een salade samenstellen == Natuurlijk kun je ook zelf een salade samen stellen, afhankelijk van je voorkeuren en wat je in huis hebt. Hier een niet uitputtende lijst met mogelijke ingrediënten. Kies eruit wat je lekker vindt, wat bij elkaar past en wat bij je doel past (bijvoorbeeld: rauwkostsalade als bijgerecht of maaltijdsalade). Snijd of rasp de ingrediënten in de gewenste grootte en roer ze door elkaar. En vooral: experimenteer naar hartelust! * Rauwe groenten: ** bladgroente: kropsla, ijsbergsla, eikenbladsla, veldsla, ruccola, witlof (alleen de bovenkant), andijvie, raapstelen en/of spitskool ** komkommer, tomaten, radijs, bosui/lente-ui, paprika, prei, bleekselderij (rauw of gekookt), wortel (rauw, gekookt of gegrild), avocado ** zuurkool. * Gekookte groenten: ** sperziebonen, rode bieten, asperges, doperwten. Tip: Haal hiervan potjes in huis voor je [https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/veiligheidsregios-en-crisisbeheersing/vraag-en-antwoord/wat-zit-er-in-een-noodpakket noodpakket]. * Gegrilde groenten: ** aubergine, champignons, courgette, paprika, prei, ui, wortel * Smaakmakers: ** olijven, augurken, zilveruitjes, geroosterde pijnboompitten, geperst knoflookteentje, rode peper, [[Kookboek/Kappertjes|kappertjes]] ** verse tuinkruiden: peterselie, selderij, sterkers, basilicum, bieslook, dille (vooral bij komkommer), koriander, dragon en/of kervel ** zaden en/of pitten, zoals geroosterd {{Kb|sesamzaad}}, komijnzaad, zonnebloempitten, pijnboompitten, pompoenpitten ** [[Kookboek/Saladesaus|saladesaus]] of [[Kookboek/Vinaigrette|vinaigrette]] *** mogelijke toevoegingen aan de saus: peper, paprikapoeder, mosterd; voor meer pit: cayennepeper of chilipeper. * Eiwitten: grof gehakte walnoten, blokjes kaas, ham, worst, salami, zalm (uit blik), tonijn (uit blik), makreel, gare peulvruchten, gekookt ei, gegrilde garnalen. * Koolhydraten: gare en afgekoelde aardappelen, rijst, pasta, [[Kookboek/Couscous|couscous]], quinoa, [[Kookboek/Croutons|croutons]], of geef er brood bij. == Zie ook == * [[Kookboek/Salade#Fotogalerij|Salade]] (algemene pagina, inleiding) in dit Kookboek met o.a. een fotogalerij * [[d:Q9266|Q9266]] - Wikidata-item met meer informatie en links, o.a. naar andere kookboeken en Wikipedia's (onderin) {{Navigatie recepten}} [[Categorie:Saladerecept| Salade]] {{Sub}} tn6m9iem9hmyillq1qzfem9rtqq0bg2 0 8693 426887 401888 2026-05-16T07:49:32Z Erik Baas 2193 lf 426887 wikitext text/x-wiki {{Infobox recept | | Naam = Kookboek/Cannelloni met ricotta spinazievulling | Afbeelding = [[Bestand:Spinach and ricotta cannelloni.jpg|300px]] | Categorie = Pastarecept | Porties = 4 | Energie = | Tijd = 20 min + 45 minuten oven | Stippen = 3 }} ===Ingredienten=== * 16 pijpjes cannelloni * zout, peper, nootmuskaat * 4 eetlepels olijfolie * 35 gr boter * 30 gr bloem * 3 1/2 dl volle melk * 1 1/2 dl slagroom * 175 gr versgeraspte Parmezaanse kaas * 500 gr verse spinazie * 250 gr verse ricotta (Italiaanse kaas) * 3 eetlepels fijngesneden basilicum * 2 eieren ===Bereidingswijze=== # Kook de cannelloni in ruim kokend water met zout en 2 eetlepels olie 2-3 minuten en laat ze op een doek uitlekken. # Smelt de boter, roer de bloem erdoor en bak die ± 2 minuten mee. # Roer de melk en de slagroom erdoor tot een gladde saus en laat de saus 5 minuten zachtjes koken. # Roer er 50 gr Parmezaanse kaas, zout, peper en nootmuskaat door. # Verhit 2 eetlepels olie en roerbak de spinazie snel tot ze is geslonken. # Laat de spinazie goed uitlekken en druk het vocht eruit. # Hak de spinazie grof, vermeng de groente met de ricotta, basilicum, 75 gr Parmezaanse kaas, de eieren, nootmuskaat, zout en peper en vul de cannelloni met het spinaziemengsel. # Schep 1/3 deel van de saus in de ovenschaal, leg de cannelloni erop en schenk de rest van de saus erover. # Strooi er 50 gr Parmezaanse kaas over. # Dek de cannelloni af met aluminiumfolie en bak ze in het midden van de oven voor ongeveer 30 minuten. # Verwijder het folie en gratineer de cannelloni in nog ± 15 minuten. {{Navigatie recepten}} [[Categorie:Pastarecept|Cannelloni]] [[Categorie:Ovenschotel|Cannelloni]] {{Sub}} 7vh38rihbzjjfinq51trep9j6gtaht9 0 8694 427009 415981 2026-05-16T08:36:42Z Erik Baas 2193 lf 427009 wikitext text/x-wiki {{Index Oudgrieks |WkW=1 }} Het praesens is de tegenwoordige tijd in het Grieks.<br> Je maakt het praesens door de stam te nemen, en er de uitgangen achter te plakken. Deze drukken de persoon uit.<br> LET OP: Bij een onzijdig meervoud onderwerp, wordt i.p.v. de 3e p. mv. vorm de 3e p. enk. vorm gebruikt.<br> ==Indicatief== ===Actief=== De vervoeging van de indicatief praesens actief gaat zo: {| border=1 |- |Persoon |Thematische werkwoorden (λύ-) |Contractie werkwoorden op -έ dus als de stam op -e eindigt (ποιέ-) |εἶναι |- |1e persoon enk.(ik) |λύω |ποιῶ (ποιέ+ω) |εἰμί |- |2e persoon enk.(jij) |λύεις |ποιεῖς (ποιέ+εις) |εἶ |- |3e persoon enk.(hij/zij/het) |λύει |ποιεῖ (ποιέ+ει) |ἐστί(ν) |- |1e Persoon Mv.(wij) |λύομεν |ποιοῦμεν (ποιέ+ομεν, έ+ο=οῦ) |ἐσμέν |- |2e Persoon Mv.(jullie) |λύετε |ποιεῖτε (ποιέ+ετε) |ἐστέ |- |3e Persoon Mv.(zij) |λύουσι(ν) |ποιοῦσι(ν) (ποιέ+ουσι(ν)) |εἰσί(ν) |} infinitivus -eiv ===Passief=== De vervoeging van de indicatief praesens medium/passief gaat zo: {| border=1 |- |Persoon |Thematische werkwoorden (λύ-) |Contractie werkwoorden op -έ dus als de stam op -e eindigt (ποιέ-) |εἶναι (bestaat niet passief) |- |1e persoon enk.(ik) |λύομαι |ποιοῦμαι (ποιέ+ομαι, έ+ο=οῦ) |/ |- |2e persoon enk.(jij) |λύει of λύῃ (λύεσαι => λύε+αι, ε+ι=ει of ε+αι=ῃ) |ποιῇ (ποιέσαι => ποιέ+αι, ε+ι=ει of ε+αι=ῃ) |/ |- |3e persoon enk.(hij/zij/het) |λύεται |ποιεῖται (ποιέ+εται, έ+ε=ει) |/ |- |1e Persoon Mv.(wij) |λύομεθα |ποιούμεθα (ποιέ+ομεθα, έ+ο=οῦ) |/ |- |2e Persoon Mv.(jullie) |λύεσθε |ποιεῖσθε (ποιέ+εσθε) |/ |- |3e Persoon Mv.(zij) |λύονται |ποιοῦνται (ποιέ+ονται) |/ |} ==Imperatief== ===Actief=== De vervoeging van de imperatief praesens actief gaat als volgt: {| border=1 |- |Persoon |Thematische werkwoorden 1(λύ-) |Contracte werkwoorden op -έ (ποιέ-) |εἶναι |- |Imp. enk. |λῦε |ποίει (let op verschil in accent met 3e pers. ev: ποιεῖ) |ἴσθι |- |Imp. mv. |λύετε (let op: hetzelfde als 2e pers. mv) |ποιεῖτε (let op: hetzelfde als 2e pers. mv) |ἔστε (let op verschil in accent met 2e pers. mv: ἐστέ) |} ==Infinitief== ===Actief=== De vervoeging van de infinitief praesens actief gaat als volgt: {| border=1 |- |Werkwoord |Typenummer |Stam |Infinitief |Vertaling |- |λύειν |1 |λύ- |λύειν |Losmaken |- |ποιεῖν (ποιέ-ειν) |2 |ποιέ- |ποιεῖν |Doen, maken |- |εἶναι |3 |ἐ- (heeft eigenlijk geen stam) |εἶναι |Zijn |} {{Sub}} nvym5ka0id3mfsz9kg3mo7qc1h8uk49 0 8695 427020 377126 2026-05-16T08:36:47Z Erik Baas 2193 lf 427020 wikitext text/x-wiki {{Index Oudgrieks |WkW=1 }} Het Imperfectum is de Griekse verleden tijd. Naast de aparte uitgangen, komt er een έ voor het woord, dit wordt een augment genoemd Bij samengestelde werkwoorden (voorzetsel + werkwoord) veranderd de laatste letter van het voorzetsel. ==Indicatief== === Actief === {| class="wikitable" |- !Persoon !W.W.type 1 ww: losmaken λύω(stam: λύ-) !W.W.type 2 ww: doen ποιέω(stam: ποιέ-) !W.W.type 3 ww: zijn εἰμί (stam: ἐ-) |- |1e Persoon Ev. |ἔλυον |ἐποίουν |ἦ(ν) |- |2e Persoon Ev. |ἔλυες |ἐποίεις (ἐποίε-ες) |ἦσθα |- |3e Persoon Ev. |ἔλυε |ἐποίει (ε̉ποίε-ε) |ἦν |- |1e Persoon Mv. |ἐλύομεν |ἐποιοῦμεν |ἦμεν |- |2e Persoon Mv. |ἐλύετε |ἐποιεῖτε |ἦτε |- |3e Persoon Mv. |ἐλύον |ἐποίου(ν) |ἦσαν |} === Passief === {| class="wikitable" !Persoon !W.W.type 1 ww: losmaken λύω(stam: λύ-) !W.W.type 2 ww: doen ποιέω(stam: ποιέ-) |- |1e Persoon Ev. |ἔλυομην |ἐποίεoμην ==≥ εποιουμην |- |2e Persoon Ev. |ἔλυεσο ==≥ ελυου |ἐποίου (ἐποίε-σο) |- |3e Persoon Ev. |ἔλυετο |ἐποίειτο (ε̉ποίε-ε-το) |- |1e Persoon Mv. |ἐλύομεθα |ἐποιοῦμεθα |- |2e Persoon Mv. |ἐλύεσθε |ἐποιεῖσθε |- |3e Persoon Mv. |ἐλύονto |ἐποίουντο |} == Als een werkwoord met een klinker of tweeklank begint == Het imperfectum is eigenlijk de verleden tijd die het meest wordt gebruikt in het Grieks. Je maakt hem zo: Als een werkwoord met een klinker of tweeklank begint, verandert die nooit in een ε!<br> Hier staan de klinkers en tweeklanken en hoe ze veranderen. {| class="wikitable" |α |ε |η |wordt |η |- |ο |ω | - |wordt |ω |- |ι | - | - |blijft |ι |- |υ | - | - |blijft |υ |} {| class="wikitable" |αι |wordt |ῃ |- |οι |wordt |ῳ |- |ευ |wordt |ηυ |} *Let bij het veranderen van een tweeklank op de iota subscripta bij '''ῃ''' en '''ῳ'''! {{Sub}} m30mfhz34bfvs9p661k3kinsg61ehl9 0 8696 427011 417303 2026-05-16T08:36:43Z Erik Baas 2193 lf 427011 wikitext text/x-wiki {{Index Oudgrieks |WkW=1 }}Het Griekse futurum is een toekomstige tijd. Het duidt op gebeurtenissen in de (verre) toekomst. We maken een onderscheid tussen een sigmatisch futurum en een semi-deponent futurum. == Sigmatisch Futurum == === Indicatief === ==== Actief ==== {| class="wikitable" !colspan="3"|indicatief futurum actief |- |1ste enk. |{{Grc|λυσω}} |Ik zal losmaken. |- |2de enk. |{{Grc|λυσεις}} |Jij zal losmaken. |- |3de enk. |{{Grc|λυσει}} |Hij/Zij/Het zal losmaken. |- |1ste mv. |{{Grc|λυσομεν}} |Wij zullen losmaken |- |2de mv. |{{Grc|λυσετε}} |Jullie zullen losmaken. |- |3de mv. |{{Grc|λυσουσι(ν)}} |Zij zullen losmaken. |} ==== Medium ==== {| class="wikitable" !colspan="3"|indicatief futurum medium |- |1ste enk. |{{Grc|λυσομαι}} |Ik zal me(zelf) losmaken. |- |2de enk. |{{Grc|λυσει}} |Jij zal je(zelf) losmaken. |- |3de enk. |{{Grc|λυσεται}} |Hij/Zij/Het zal zich(zelf) losmaken. |- |1ste mv. |{{Grc|λυσομεθα}} |Wij zullen ons(zelf) losmaken |- |2de mv. |{{Grc|λυσεσθε}} |Jullie zullen jullie(zelf) losmaken. |- |3de mv. |{{Grc|λυσονται}} |Zij zullen zich(zelf) losmaken. |} == Semi-deponente futura == Er zijn ook een paar uitzonderingen.<br>Er zijn een paar actieve werkwoorden die een passief futurum hebben en toch actief vertaald worden<br>Dat zijn semi-deponente futura. {| class="wikitable" !colspan="3"|Semi-deponente futura |- |- | Inf Pres || Verbaal stam || Ind Fut 1ste enk |- | ἀκουειν || ἀκου- || ἀκουσομαι |- | βαινειν || βα-/βη- || βησομαι |- | πλειν || πλε-/πλευ- || πλευσομαι |- | βλεπειν || βλεπ- || βλεψομαι |- | φυγειν || φυγ-/ φευγ- || φευξομαι |- | λαμβανειν || λαβ-/ληβ- || ληψομαι |- | τυγχανειν || τυχ-/τευχ- || τευξομαι |- | πασχειν || παθ- || πασομαι |- | ἐρωται || ἐρ-/ἐρη- || ἐρησομαι |- | ὁραν|| ὁπ- || ὁψομαι |- | γιγνεσθαι || γν-/γενη- || γενησομαι |- | ἐχειν || ἐχ-/σχη- || σχησομαι/ἐξω |- | ἰεναι/ἐρχεσθαι || ἐργ-/ἐλευ- || ἐλευσομαι |- | φερειν || φερ-, οἰ- || οἰσομαι |- | λεγειν || λεγ-/ἐρ- || ἐρωσομαι |- | εὑρισκειν || εὑρ-/εὑρη- || εὑρησομαι |- | ἱσταναι || || |} {{Sub}} 6eakafshyywdab1u6kdijzk4htv3p00 0 8697 427010 399593 2026-05-16T08:36:42Z Erik Baas 2193 lf 427010 wikitext text/x-wiki {{Index Oudgrieks |WkW=1 }} De '''aoristus''' (ook wel '''aorist''' genoemd) is een tempus (werkwoordstijd) die enkel in het Grieks voorkomt. De aoristus geeft ongeveer weer dat iets zich éénmalig heeft voorgedaan in het verleden, terwijl de precieze duur van de beschreven gebeurtenis of handeling van minder belang is. De aspectwaarde van de aoristus omvat:<br> <br> - de 1-malige handeling (''éénmalig'')<br> - de handeling is voltooid (''voltooid'')<br> - de handeling is gelukt (''gelukt => geen mislukking'')<br> <br> De aspectwaarde van het imperfectum omvat:<br> <br> - de duur van de handeling (''duur'')<br> - de handeling is mislukt (''poging'')<br> - de handeling herhaalt zich (''herhaling'')<br> <br> Om aan te geven dat iets vaker (dat wil zeggen, met enige regelmaat) gebeurd is in het verleden, gebruikt men een andere werkwoordstijd, het [[Oudgrieks/Werkwoorden/Imperfectum|imperfectum]]. We kunnen binnen de aoristus morfologisch twee hoofdsoorten onderscheiden: de sigmatische en de asigmatische aoristus.<br> == Sigmatische aoristus == ===Indicatief=== De indicatief van de sigmatische aoristus wordt als volgt gevormd: ε + stam + σ + kenletter + uitgang.<br> De vervoeging van het werkwoord λύειν (losmaken) gaat dus als volgt:<br> ====Actief==== {| !colspan="3"|indicatief aorist actief |- |1ste enk. |{{Grc|ἔλυσα}} |Ik heb losgemaakt. |- |2de enk. |{{Grc|ἔλυσας}} |Jij hebt losgemaakt. |- |3de enk. |{{Grc|ἔλυσε(ν)}}{{Fn|1}} |Hij/Zij/Het heeft losgemaakt. |- |1ste mv. |{{Grc|ἔλυσαμεν}} |Wij hebben losgemaakt. |- |2de mv. |{{Grc|ἔλυσατε}} |Jullie hebben losgemaakt. |- |3de mv. |{{Grc|ἔλυσαν}} |Zij hebben losgemaakt. |} ====Mediaal==== {| !colspan="3"|indicatief aorist mediaal |- |1ste enk. |{{Grc|ἔλυσαμην}} |Ik heb losgemaakt. |- |2de enk. |{{Grc|ἔλυσω}} |Jij hebt losgemaakt. |- |3de enk. |{{Grc|ἔλυσατo(ν)}} |Hij/Zij/Het heeft losgemaakt. |- |1ste mv. |{{Grc|ἔλυσαμεθa}} |Wij hebben losgemaakt. |- |2de mv. |{{Grc|ἔλυσαστε}} |Jullie hebben losgemaakt. |- |3de mv. |{{Grc|ἔλυσανto}} |Zij hebben losgemaakt. |} ===Conjunctief=== ====Actief==== {| !colspan="3"|conjunctief aorist actief |- |1ste enk. |{{Grc|λύσω}} |Ik zou het losgemaakt hebben. |- |2de enk. |{{Grc|λύσῃς}} |Jij zou het losgemaakt hebben |- |3de enk. |{{Grc|λύσῃ}} |Hij/Zij/Het zou het losgemaakt hebben |- |1ste mv. |{{Grc|λύσωμεν}} |Wij zouden het losgemaakt hebben. |- |2de mv. |{{Grc|λύσητε}} |Jullie zouden het losgemaakt hebben. |- |3de mv. |{{Grc|λύσωσι(ν)}}{{Fn|2}} |Zij zouden het losgemaakt hebben. |} ===Imperatief=== ====Actief==== {| !colspan="3"|imperatief aorist actief |- |3de enk. |{{Grc|λυσoν}} |Maak los! |- |3de mv. |{{Grc|λυσατε}} |Maakt los! |} ===Infinitief=== De infinitief sigmatische aoristus wordt als volgt gemaakt. stam + σ + uitgang.<br> ====Actief==== De infinitief aoristus actief: {{Grc|λῦσαι}} ====Mediaal==== De infinitief aoristus mediaal: {{Grc|λύσασθαι}} ====Passief==== De infinitief aoristus passief: {{Grc|λυθῆναι}} ---- {{Fnb|1}}<sup>, </sup>{{Fnb|2}} Als het volgende woord in de zin met een klinker begint komt er een ν achter. Dit noemt men de welluidendheids-ν. == Asigmatische aoristus == De asigmatische infinitief aoristus wordt als volgt gevormd: korte verbaalstam + uitgang van de 1ste klasse.<br> De asigmatische indicatief aoristus wordt als volgt gevormd: ε + korte verbaalstam + uitgang van het presens/imperfectum van λυειν, λυεσθαι .<br> ===Indicatief=== {| !colspan="4"|tabel met asigmatische aoristusindicatieven |- | Inf Pres|| (vertaling) || Ind Aor |- | ἀγειν ||(voeren,brengen) || ἠγαγον |- |ἀποθνῃσκειν ||(sterven) || ἀπεθανον |- | βαλλειν|| (werpen) || ἐβαλον |- | εὑρισκειν ||(vinden) || ηὑρον |- | ἐχειν ||(hebben) || ἐσχον |- | λαμβανειν ||(nemen) || ἐλαβον |- | λανθάνειν ||(verborgen zijn) || ἐλαθον |- | λειπειν|| (verlaten) || λιπον |- | μανθανειν ||(leren) || ἐμαθον |- | πασχειν ||(verdragen) || παθον |- | πιπτειν|| (vallen) || ἐπεσον |- | τυγχανειν ||(toevallig zijn) || ἐτυχον |- | φευγειν ||(vluchten) || ἐφυγον |- | αἰσθανεσθαι ||(bemerken) || ῃστομην |- | γιγνεσθαι ||(worden) || ἐγενομην |- | (ἐρεσθαι)|| (vragen) || ἠρομην |- | ἀφικνεισθαι ||(aankomen) || ἀφικομην |- | πυνθανεσθαι ||(navragen) || ἐπυθομην |- | τρεπεσθαι|| (zich wenden) || ἐτραπομην |- | ὑπισχνεισθαι ||(beloven) || ὑπεσχνομην |} ===Infinitief=== De asigmatische infinitief aorist wordt als volgt gemaakt. korte verbaalstam + uitgang van de 1ste klasse. {| !colspan="4"|tabel met asigmatische aoristinfinitieven |- | Inf Pres|| (vertaling) || Inf Aor |- | ἀγειν ||(voeren) || αγαγειν |- |ἀποθνῃσκειν ||(sterven) || ἀποθανειν |- | βαλλειν|| (werpen) || βαλειν |- | εὑρισκειν ||(vinden) || ἐυρειν |- | ἐχειν ||(hebben) || σχειν |- | λαμβανειν ||(nemen) || λαβειν |- | λανθανειν ||(verborgen zijn) || λαθειν |- | λειπειν|| (verlaten) || λιπειν |- | μανθανειν ||(leren) || μαθειν |- | πασχειν ||(verdragen) || παθειν |- | πιπτειν|| (vallen) || πεσειν |- | τυγχανειν ||(toevallig zijn) || τυχειν |- | φευγειν ||(vluchten) || φυγειν |- | αἰσθανεσθαι ||(bemerken) || αἰσθεσθαι |- | γιγνεσθαι ||(worden) || γενεσθαι |- | (ἐρεσθαι)|| (vragen) || ἐρεσθαι |- | ἀφικνεισθαι ||(aankomen) || ἀφικεσθαι |- | πυνθανεσθαι ||(navragen) || πυθεσθαι |- | τρεπεσθαι|| (zich wenden) || τραπεσθαι |- | ὑπισχνεισθαι ||(beloven) || ὑποσχεσθαι |} {{Sub}} rpz4o03wljwrpn09qlcgbcs3bpm1q3c 0 8698 427015 222525 2026-05-16T08:36:45Z Erik Baas 2193 lf 427015 wikitext text/x-wiki {{Index Oudgrieks |WkW=1 }} Het perfectum is een tijd vergelijkbaar met de voltooid tegenwoordige tijd. {{Sub}} 5tqziifghs4mwvln6y1nopdfkrndgac 0 8699 427019 363382 2026-05-16T08:36:46Z Erik Baas 2193 lf 427019 wikitext text/x-wiki {{Index Oudgrieks |WkW=1 }} Het plusquamperfectum is een tijd vergelijkbaar met de voltooid verleden tijd. {{Begin}} {{Sub}} rtp3hwwkwhxe0u872hddhk8ufm08zt8 0 8702 427017 407617 2026-05-16T08:36:46Z Erik Baas 2193 lf 427017 wikitext text/x-wiki {{Index Oudgrieks |WkW=1 }} De indicatief is onze aantonende wijs, oftewel dat wat we het meest gebruiken: ''Ik loop'', ''jij loopt'' enz. Dit is de modus van de zekerheid, het leent zich voor feiten, maar ook voor iets wat je je voorstelt en waarvan je zeker weet dat het niet zo is: met 'an' (Grieks) een irrealis, met 'eite' of 'ei gar' een irreële wens, en met 'ei' in bijzin een hoogst onwaarschijnlijke veronderstelling. {{Sub}} s1ij6koqswumu5yhg3d2nyhu7w0xhu0 0 8703 427012 363379 2026-05-16T08:36:44Z Erik Baas 2193 lf 427012 wikitext text/x-wiki {{Index Oudgrieks |WkW=1 }} De conjunctief is de Griekse aanvoegende wijs. De basisbetekenis van de conjunctief is iets dat niet waar is, iets waarvan niet zeker is of het waar is of iets waarvan men wenst dat het waar is. In het Nederlands (dat geen actief gebruik van de conjunctief meer kent) wordt dit uitgedrukt met bepaalde {{Wp|Hulpwerkwoord|hulpwerkwoorden}} (''hij zou lopen'', ''hij zou dat gezegd hebben'') of in enkele vaste uitdrukkingen ook met de conjunctief (''moge het zo zijn''). De conjunctief heeft verschillende ondersoorten, waarvan dit de meest bekende zijn: *Voor een negatieve imperatief wordt ook een coniunctivus gebruikt; een coniunctivus prohibitivus (lach niet) *Een aansporing; een coniunctivus adhortativus (laten we gaan) *Een twijfelgeval; een coniunctivus dubitativus (wat doen we?) {{Sub}} or90qr7j9es33ewqslettvov5zqct28 0 8704 427018 363380 2026-05-16T08:36:46Z Erik Baas 2193 lf 427018 wikitext text/x-wiki {{Index Oudgrieks |WkW=1 }} De optatief diende in het Grieks oorspronkelijk om een (vervulbare) wens uit te drukken ("{{Grc|Γενοιτο ταυτα.}}" = "Moge dat (toch) gebeuren.".) Later werd de optatief ook gebruikt om, vergezeld van het partikel {{Grc|ἄν}}, een '''''potentialis'''''-schakering weer te geven, dit is een veronderstelling die voorgesteld wordt als theoretisch niet onmogelijk. ("{{Grc|Γενοιτο ἄν ταυτα.}}" = "Dat zou best eens kunnen gebeuren.") en in allerhande bijzinnen waarvan het hoofdwerkwoord in een verleden tijd staat. ("{{Grc|Ἠγνοουν ὅτι ταυτα γενοιτο.}}" = "Ze wisten niet dat dat zou gebeuren.") (Dit verschijnsel noemt men de ''optativus obliquus''.) {{Sub}} fobbpnygmcznh583i8jdduntx6j6gg9 0 8705 427013 363381 2026-05-16T08:36:44Z Erik Baas 2193 lf 427013 wikitext text/x-wiki {{Index Oudgrieks |WkW=1 }} De imperatief is de Griekse gebiedende wijs. {{Begin}} {{Sub}} gwh50hsv0n95a5l3rc5yyt4zn639on4 0 8706 427021 372390 2026-05-16T08:36:47Z Erik Baas 2193 lf 427021 wikitext text/x-wiki {{Index Oudgrieks |WkW=1 }} Het participium is het voltooid/tegenwoordig/toekomstig deelwoord in het Grieks. {{Begin}} {{Sub}} ibm5iqcqgidkqmbp1rm5fkv5vr2s619 0 8707 427022 363384 2026-05-16T08:36:48Z Erik Baas 2193 lf 427022 wikitext text/x-wiki {{Index Oudgrieks |WkW=1 }} De Infinitief is het hele werkwoord. Je maakt hem in het Grieks door de werkwoordsstam te nemen, en er -ειν achter te plakken. {{Sub}} p774v0k5hhh51je32s797z25hadu3ti 0 8716 426889 405085 2026-05-16T07:49:33Z Erik Baas 2193 lf 426889 wikitext text/x-wiki {{Infobox recept | Afbeelding = [[Bestand:Fornello 021.JPG|300px]] | Naam = | Categorie = Kiprecept | Porties = 2 | Energie = | Tijd = 45 min tot 1 uur | Stippen = 2 }} [[Kookboek/Recepten|Receptenindex]] '''Fornello''' is een Portugees [[Kookboek/Omelet|omelet]]-gerecht. ==Benodigheden== Voor 2 personen: *[[Kookboek/Omeletmix|omeletmix]] *[[Kookboek/Marinade|kipmarinade]] *250g {{Kb|p=kip|kipfilet}} *0,2 dl [[Kookboek/Melk|melk]] *3 {{Kb|p=Ei|eieren}} * 180 g {{Kb|rijst}} * 200 g {{Kb|p=tomaat|cherrytomaten}} *3 {{Kb|p=Ui|uien}} *eventueel wat {{Kb|prei}} ==Bereiding== *Kook de rijst volgens de aanwijzingen op de verpakking. *Snijd de kipfilet in stukjes, marineer ze en laat het 5 minuten intrekken. *Bak de kipfilet. Voeg de gesneden uien toe. *Voeg op het laatst de cherrytomaatjes toe, door midden gesneden. *Maak het omeletmengsel klaar: mix de eieren met de omeletmix en wat melk. * Verwarm de oven op 190°C. *Combineer de rijst, kipmengsel, en omeletmengsel in een ovenvaste schaal. *Roer goed door en bak de schotel af in 25 minuten op 190 graden. <gallery widths="180" heights="180"> Fornello 016.JPG|Bak kip met uien en cherrytomaten Fornello 017.JPG|Maak de omeletmix met eieren en melk Fornello 018.JPG|Roer de rijst met het kipmengsel goed door in de ovenschotel Fornello 019.JPG|Doe ook de omeletmix erbij Fornello 020.JPG|In de oven Fornello 021.JPG|Uit de oven </gallery> Eet smakelijk. {{Navigatie recepten}} [[Categorie:Kiprecept|Fornello]] [[Categorie:Rijstrecept|Fornello]] [[Categorie:Ovenschotel|Fornello]] [[Categorie:Eierrecept|Fornello]] {{Sub}} pc2dyfdnrb5tnvmiedt8xdla809pllj 0 8787 427098 391290 2026-05-16T09:21:57Z Erik Baas 2193 lf 427098 wikitext text/x-wiki [[Afbeelding:Plume pen w.svg|left|50px|Extra Nederlands]][[Afbeelding:Plume pen w.svg|right|50px|Extra Nederlands]]<br><div style="text-align: center;">'''[[Nederlands|Keer terug naar het hoofdmenu door hier te klikken]]'''<!--kan iemand hier een mooi klikvenster van maken aub of iets dergelijks--></div> {{Index Nederlands}} <br> ==Inleiding== * [[Nederlands/Inleiding/Nederlands taalgebied|Nederlands taalgebied]] * [[Nederlands/Nederlands geschiedkundig|Nederlands geschiedkundig]] {{Sub}} m2d85ai8nh2k00mbs302btpsp5dzr6x 0 8791 427077 391294 2026-05-16T08:45:51Z Erik Baas 2193 lf 427077 wikitext text/x-wiki {{Index Nederlands} [[Afbeelding:Plume pen w.svg|left|50px|Eerste hulp bij Nederlands]][[Afbeelding:Plume pen w.svg|right|50px|Eerste hulp bij Nederlands]]<br><div style="text-align: center;">'''[[Nederlands/Eerste hulp|Keer terug naar het menu "Eerste hulp" door hier te klikken]]'''<!--kan iemand hier een mooi klikvenster van maken aub of iets dergelijks--></div> <br> Twee woorden die soms hetzelfde uitgesproken worden, hebben een verschillende schrijfwijze, omdat ook hun betekenissen verschillen. Het gaat hier om de voornaamwoorden van de tweede persoon enkelvoud: net als <b>mij</b> en <b>mijn</b>, verschillen ook <b>jou</b> en <b>jouw</b> (en <b>u</b> en <b>uw</b>) van elkaar. Zoals je ook vindt op de pagina over [[Nederlands/Grammatica/Persoonlijke voornaamwoorden/Hen, hun of zij|hen, hun of zij]], hebben de Nederlandse voornaamwoorden drie vormen: * een onderwerpsvorm: ik * een voorwerpsvorm: mij * een bezitsvorm: mijn Voor de tweede persoon enkelvoud zijn de vormen: * onderwerpsvorm: jij, je, u (gij, ge) * voorwerpsvorm: jou, je, u * bezitsvorm: jouw, je, uw De onderwerpsvormen gebruiken we als het voornaamwoord het onderwerp van de zin is: : <u>ik</u> zing een lied &nbsp; &rarr; &nbsp; :: <u>jij</u> zingt een lied, <u>je</u> zingt een lied, <u>u</u> zingt een lied De voorwerpsvormen gebruiken we als het voornaamwoord als lijdend of meewerkend voorwerp voorkomt en ook na voorzetsels: : Lisa groet <u>mij</u> &nbsp; &rarr; &nbsp; :: Lisa groet <u>jou</u>, Lisa groet <u>je</u>, Lisa groet <u>u</u> : mijn vrienden wachten op <u>mij</u> &nbsp; &rarr; &nbsp; :: mijn vrienden wachten op <u>jou</u>, mijn vrienden wachten op <u>je</u>, mijn vrienden wachten op <u>u</u> De bezitsvormen gebruiken we niet apart maar bij een zelfstandig naamwoord: : dat is <u>mijn</u> broek &nbsp; &rarr; &nbsp; :: dat is <u>jouw</u> broek, dat is <u>je</u> broek, dat is <u>uw</u> broek We vinden dus volgende belangrijke conclusies: * <b>je</b> verandert nooit van vorm * <b>jou</b> en <b>u</b> zijn de voorwerpsvormen van <b>jij</b> en <b>u</b>, in deze betekenis is er nooit een eind-w * <b>jouw</b> en <b>uw</b> zijn de bezitsvormen van <b>jij</b> en <b>u</b>, in deze betekenis is de eind-w verplicht {{Sub}} {{GFDL-oud}} [[Categorie:Grammatica]] c9wbboi5py5ts74j6gg58a1mw8y0k68 427097 427077 2026-05-16T09:21:19Z Erik Baas 2193 lf 427097 wikitext text/x-wiki {{Index Nederlands}} [[Afbeelding:Plume pen w.svg|left|50px|Eerste hulp bij Nederlands]][[Afbeelding:Plume pen w.svg|right|50px|Eerste hulp bij Nederlands]]<br><div style="text-align: center;">'''[[Nederlands/Eerste hulp|Keer terug naar het menu "Eerste hulp" door hier te klikken]]'''<!--kan iemand hier een mooi klikvenster van maken aub of iets dergelijks--></div> <br> Twee woorden die soms hetzelfde uitgesproken worden, hebben een verschillende schrijfwijze, omdat ook hun betekenissen verschillen. Het gaat hier om de voornaamwoorden van de tweede persoon enkelvoud: net als <b>mij</b> en <b>mijn</b>, verschillen ook <b>jou</b> en <b>jouw</b> (en <b>u</b> en <b>uw</b>) van elkaar. Zoals je ook vindt op de pagina over [[Nederlands/Grammatica/Persoonlijke voornaamwoorden/Hen, hun of zij|hen, hun of zij]], hebben de Nederlandse voornaamwoorden drie vormen: * een onderwerpsvorm: ik * een voorwerpsvorm: mij * een bezitsvorm: mijn Voor de tweede persoon enkelvoud zijn de vormen: * onderwerpsvorm: jij, je, u (gij, ge) * voorwerpsvorm: jou, je, u * bezitsvorm: jouw, je, uw De onderwerpsvormen gebruiken we als het voornaamwoord het onderwerp van de zin is: : <u>ik</u> zing een lied &nbsp; &rarr; &nbsp; :: <u>jij</u> zingt een lied, <u>je</u> zingt een lied, <u>u</u> zingt een lied De voorwerpsvormen gebruiken we als het voornaamwoord als lijdend of meewerkend voorwerp voorkomt en ook na voorzetsels: : Lisa groet <u>mij</u> &nbsp; &rarr; &nbsp; :: Lisa groet <u>jou</u>, Lisa groet <u>je</u>, Lisa groet <u>u</u> : mijn vrienden wachten op <u>mij</u> &nbsp; &rarr; &nbsp; :: mijn vrienden wachten op <u>jou</u>, mijn vrienden wachten op <u>je</u>, mijn vrienden wachten op <u>u</u> De bezitsvormen gebruiken we niet apart maar bij een zelfstandig naamwoord: : dat is <u>mijn</u> broek &nbsp; &rarr; &nbsp; :: dat is <u>jouw</u> broek, dat is <u>je</u> broek, dat is <u>uw</u> broek We vinden dus volgende belangrijke conclusies: * <b>je</b> verandert nooit van vorm * <b>jou</b> en <b>u</b> zijn de voorwerpsvormen van <b>jij</b> en <b>u</b>, in deze betekenis is er nooit een eind-w * <b>jouw</b> en <b>uw</b> zijn de bezitsvormen van <b>jij</b> en <b>u</b>, in deze betekenis is de eind-w verplicht {{Sub}} {{GFDL-oud}} [[Categorie:Grammatica]] tkyp6bi7lvymzumdb9pd1jdq70oiuq9 0 8883 427078 391295 2026-05-16T08:45:58Z Erik Baas 2193 lf 427078 wikitext text/x-wiki {{Index Nederlands} [[Afbeelding:Plume pen w.svg|left|50px|Eerste hulp bij Nederlands]][[Afbeelding:Plume pen w.svg|right|50px|Eerste hulp bij Nederlands]]<br><div style="text-align: center;">'''[[Nederlands/Eerste hulp|Keer terug naar het menu "Eerste hulp" door hier te klikken]]'''<!--kan iemand hier een mooi klikvenster van maken aub of iets dergelijks--></div> Het juiste gebruik van de persoonlijke voornaamwoorden ''zij'' (''ze''), ''hen'' en ''hun'' is een aanhoudende bron van verwarring. Kortweg is ''hen'' de {{Wp|accusatief|accusatief}}vorm en ''hun'' de {{Wp|datief|datief}}vorm of {{Wp|genitief|genitief}}vorm ({{Wp|bezittelijk voornaamwoord|bezittelijk voornaamwoord}}). Het woordje ''hun'' is dus volgens de officiële grammatica's een bezittelijk voornaamwoord voor de derde persoon meervoud en een persoonlijk voornaamwoord voor de derde persoon meervoud bij het meewerkend voorwerp. Na een voorzetsel en als lijdend voorwerp dient men ''hen'' te gebruiken, de onderwerpsvorm is ''zij''. Dit onderscheid tussen een datief- en accusatiefvorm komt in (geschreven) Nederlands alleen voor bij de derde persoon meervoud. Ter vergelijking: ''mij''/''me'', ''jou''/''je'', ''hem'', ''haar'', ''ons'', ''jullie'' kunnen alle zowel als accusatief alsook als datief worden gebruikt. De onderwerpsvorm derde persoon meervoud is ''zij'', maar die vorm valt samen met het persoonlijk voornaamwoord van de derde persoon enkelvoud vrouwelijk. Om verwarring te voorkomen treft men in niet-standaardtaal ook wel vormen als ''zullie'' aan, samengesteld uit ''zij + lui'', en ''hullie'', uit ''hun + lui''. Ook ''hullie'' komt dialectisch voor (cfr. het Afrikaanse "hulle"). Het is afgeleid van "hunlieden", en valt daarmee in dezelfde categorie als "jullie" (uit "gijlieden, jijlieden"). In de standaardtaal is ''hullie'' incorrect. ==Overzicht van de hoofdregels== De voornaamwoorden van de derde persoon meervoud hebben zoals voor alle personen drie vormen: * {{Wp|onderwerp (zinsdeel)|onderwerpsvorm}}: ''zij'' of ''ze'' * bezitsvorm: ''hun'' * {{Wp|object (taalkunde)|voorwerpsvorm}}: ''hun'', ''hen'' en ''ze'' Het gebruik van deze vormen kan men begrijpen door ze te vergelijken met de overeenkomstige vormen van de mannelijke derde persoon enkelvoud: * onderwerpsvorm: ''hij'' * bezitsvorm: ''zijn'' * voorwerpsvorm: ''hem'' Doordat er hier maar één voorwerpsvorm is, leidt het gebruik niet tot verwarring. Vergelijk nu: : (onderwerpsvorm) &nbsp;''<u>Hij</u> eet een appel'' &nbsp; &rarr; &nbsp; ''<u>zij</u> (ze) eten een appel'' : (bezitsvorm) &nbsp;''Ik zie <u>zijn</u> boek'' &nbsp; &rarr; &nbsp; ''ik zie <u>hun</u> boek'' Bij het gebruik van de voorwerpsvorm moeten enkele gevallen onderscheiden worden. In het enkelvoud staat er steeds ''hem''. Maar in het meervoud kan er ''hen'', ''hun'' of ''ze'' staan. : ''Jan helpt <u>hem</u>'' : betreft het personen, dan &rarr; &nbsp; ''Jan helpt <u>hen</u>'' of ''Jan helpt <u>ze</u>'' : betreft het dieren of dingen, dan &rarr; &nbsp; ''Jan helpt <u>ze</u>'' : ''Jan geeft <u>hem</u> water'' : betreft het personen, dan &rarr; &nbsp; ''Jan geeft <u>hun</u> water'' of ''Jan geeft <u>ze</u> water'' : betreft het dieren of dingen (planten), dan &rarr; &nbsp; ''Jan geeft <u>ze</u> water'' : ''Jan geeft water aan <u>hem</u>'' : betreft het personen, dan &rarr; &nbsp; ''Jan geeft water aan <u>hen</u>'' of ''Jan geeft water aan <u>ze</u>'' : betreft het dieren of dingen (planten), dan &rarr; &nbsp; ''Jan geeft water aan <u>ze</u>'' Na voorzetsels gebruiken we in het Nederlands altijd ''hen'' of ''ze'': : ''Het is <u>door hem</u> geschilderd &nbsp; &rarr; &nbsp; het is <u>door hen</u> geschilderd'' : ''Er was <u>achter hem</u> nog plaats &nbsp; &rarr; &nbsp; er was <u>achter hen</u> nog plaats'' De uitzondering in de derde persoon meervoud maakt het moeilijker maakt dan in de andere personen: : ''Jan geeft een boek <u>aan mij</u> = Jan geeft <u>mij</u> een boek'' : ''Jan geeft een boek <u>aan haar</u> = Jan geeft <u>haar</u> een boek'' : ''Jan geeft een boek <u>aan ons</u> = Jan geeft <u>ons</u> een boek'' maar let op: : ''Jan geeft een boek <u>aan hen</u> = Jan geeft <u>hun</u> een boek'' == Onduidelijkheid en discussie == Voor veel mensen is het niettemin onduidelijk of in bepaalde contexten ''hen'' of ''hun'' gebruikt dient te worden. Vaak kan zo'n zin anders worden geschreven, waardoor dit dilemma omzeild wordt. Zo kan "ik rook volgens hen te veel" prima worden herschreven tot: "Zij vinden dat ik te veel rook". Tegenwoordig vervaagt met name in de gesproken taal dit onderscheid tussen de voorwerpsvormen ''hen'' en ''hun'' dan ook steeds meer. Het is in de spreektaal eigenlijk heel gewoon om ''hun'' ook te gebruiken na een voorzetsel of als lijdend voorwerp (waar het dus volgens het bovenstaande ''hen'' zou moeten zijn), en andersom ook om ''hen'' te gebruiken waar strikt genomen ''hun'' de juiste vorm zou zijn (bijv. ''Ik geef hen advies''). Volgens de {{Wp|Algemene Nederlandse Spraakkunst|Algemene Nederlandse Spraakkunst}} kan in dit soort gevallen meestal niet worden gesproken van een fout, omdat het gebruik ervan aan het evolueren is en het onderscheid ''hen'' vs. ''hun'' van zichzelf eigenlijk al geheel kunstmatig is; het is in de 17e eeuw bedacht door {{Wp|Christiaen van Heule|Christiaen van Heule}} in zijn werk ''De Nederduytsche Grammatica ofte Spraec-konst'' (1625)&nbsp;<ref>[https://www.ernieramaker.nl/schrijfsels.php?tekst=henhun Hen/hun door E. Ramaker]</ref>) . Vaak kunnen ''hun'' en ''hen'' gewoon vervangen worden door ''ze'', al is dit qua stijl iets informeler: *''Ik help '''z'''e'' (in plaats van ''Ik help '''hen''''') *''Ik geef '''ze''' een boek'' (in plaats van ''Ik geef '''hun''' een boek'') *''Ik geef '''ze''' een snoepje.'' (in plaats van '''''hun''''') *''Ik heb '''ze''' gisteren gezien.'' (in plaats van ''Ik heb '''hen''' gisteren gezien'') Echter, als de klemtoon op ''hen'' of ''hun'' ligt kan dit niet: ''ik help hen en niet jullie'' kan niet geformuleerd worden als *''ik help ze en niet jullie''. Dit gebruik is overigens niet aan te bevelen in formele teksten zoals sollicitatiebrieven, omdat het tot de informele taal behoort. Wat wèl algemeen als fout geldt, is het in delen van Nederland voorkomende gebruik van ''hun'' als onderwerp: ''*hun hebben.'' In de jaren twintig van de twintigste eeuw is dit gebruik van ''hun'' voor het eerst opgetekend. Het moet in precies dezelfde context gezien worden als het bovengenoemde ''zullie'' en ''hullie'': bedoeld om verwarring met het enkelvoudige ''zij'' te voorkomen. Na de oorlog moet dit gebruik zich in brede kringen verspreid hebben, al hoort men er pas in de jaren tachtig met enige regelmaat van. Opmerkelijk is dat ook oudere sprekers het zijn gaan overnemen. ==''Henzelf'' en ''hunzelf''== Bij ''hen'' en ''hun'' horen ook de woorden ''henzelf'' en ''hunzelf''. Deze worden gebruikt als versterkte vorm van ''hen'' en ''hun'': * ''Ze willen geen autogordels om, maar dat is gevaarlijk voor '''henzelf'''.'' * ''Ik heb '''hunzelf''' geen cent gegeven, maar alles aan hun ouders toevertrouwd.'' Als de schrijver het woorddeel ''-zelf'' sterk wil benadrukken, dan kan hij of zij het ook los schrijven van ''hen'' of ''hun'': * ''... dat is gevaarlijk voor '''hen zélf.''''' * ''Ik heb '''hun zélf''' geen cent gegeven.'' Deze spelling kan echter in sommige zinnen tot dubbelzinnigheid leiden, zoals uit het laatste voorbeeld blijkt. Bedoelt de spreker "ik geef het zelf?" of "ik geef het hunzelf"? ''Henzelf'' en ''hunzelf'' zijn niet de {{Wp|wederkerend voornaamwoord|wederkerende}} of {{Wp|wederkerig voornaamwoord|wederkerige voornaamwoorden}} van ''hen'' en ''hun''. Daarvoor gebruiken we ''zichzelf'' (wederkerend) en ''elkaar'' (wederkerig): * ''De minnaars geven '''elkaar''' een kusje. Ze geven '''elkaar''' de schuld.'' (wederkerig) *'' De directeuren geven '''zichzelf''' een bonus. Ze geven '''zichzelf''' de schuld.'' (wederkerend) Het wederkerend gebruik van ''hunzelf'' (ze geven hunzelf een bonus) is streekgebonden (dialectaal). =="Ze" als alternatief voor "hen/hun"== De onverbogen voorwerpsvorm '''ze''' wordt altijd gebruikt als er wordt verwezen naar iets anders dan mensen of dieren. Met ''hen'' en ''hun'' wordt bij voorkeur altijd naar mensen verwezen, als verwijzing naar dieren klinken deze vormen minder gewoon. Daarnaast vindt zoals gezegd het gebruik van '''ze''' voor personen in het hele Nederlandse taalgebied steeds meer ingang, aanvankelijk in de {{Wp|spreektaal|spreektaal}}, maar langzaamaan ook in de {{Wp|schrijftaal|schrijftaal}}. De "hen/hun"-kwestie wordt aldus handig gemeden. Na een voorzetsel is de vorm 'ze' echter voor personen nog niet echt gebruikelijk, in ieder geval niet in de schrijftaal. Maar voor niet-personen dus wel, daar is het doorgaans zelfs de enige mogelijkheid: Voorbeelden: *''Ik heb in de vakantie voor '''ze''' gezorgd.'' (voor de planten; ''hen'' is hier onmogelijk) *''Ik denk de hele dag aan '''ze'''.'' (de konijntjes; ''hen'' is hier twijfelachtig) ==Vroeger== Tot en met de negentiende eeuw werd ook ''haar'' gebruikt als vrouwelijke meervoudsvorm. :*'' Nadat de vrouwen uit het gezelschap zich verzameld hadden, werd '''haar''' een cadeau aangeboden.<''ref>[https://taaladvies.net/taal/advies/vraag/357/ Haar / hen (vrouwelijk meervoud)]. Taaladvies.net, geraadpleegd op 20 mei 2010.</ref> Een voorstel van P.C. Hooft om ''hum'' in te voeren — in navolging van het Duitse [datief (enkelvoud) ''ihm'' — voor de 'meewerkende' derde persoon ''enkelvoud'' heeft nooit ingang gevonden in de Nederlandse taal. == Zie ook == *[[Nederlands/Zij of zei|Zij of zei]] {{Sub}} {{Appendix}} [[Categorie:Grammatica]] 0b6mihmjbijf22y7f773s4eijj1tvf5 427096 427078 2026-05-16T09:21:12Z Erik Baas 2193 lf 427096 wikitext text/x-wiki {{Index Nederlands}} [[Afbeelding:Plume pen w.svg|left|50px|Eerste hulp bij Nederlands]][[Afbeelding:Plume pen w.svg|right|50px|Eerste hulp bij Nederlands]]<br><div style="text-align: center;">'''[[Nederlands/Eerste hulp|Keer terug naar het menu "Eerste hulp" door hier te klikken]]'''<!--kan iemand hier een mooi klikvenster van maken aub of iets dergelijks--></div> Het juiste gebruik van de persoonlijke voornaamwoorden ''zij'' (''ze''), ''hen'' en ''hun'' is een aanhoudende bron van verwarring. Kortweg is ''hen'' de {{Wp|accusatief|accusatief}}vorm en ''hun'' de {{Wp|datief|datief}}vorm of {{Wp|genitief|genitief}}vorm ({{Wp|bezittelijk voornaamwoord|bezittelijk voornaamwoord}}). Het woordje ''hun'' is dus volgens de officiële grammatica's een bezittelijk voornaamwoord voor de derde persoon meervoud en een persoonlijk voornaamwoord voor de derde persoon meervoud bij het meewerkend voorwerp. Na een voorzetsel en als lijdend voorwerp dient men ''hen'' te gebruiken, de onderwerpsvorm is ''zij''. Dit onderscheid tussen een datief- en accusatiefvorm komt in (geschreven) Nederlands alleen voor bij de derde persoon meervoud. Ter vergelijking: ''mij''/''me'', ''jou''/''je'', ''hem'', ''haar'', ''ons'', ''jullie'' kunnen alle zowel als accusatief alsook als datief worden gebruikt. De onderwerpsvorm derde persoon meervoud is ''zij'', maar die vorm valt samen met het persoonlijk voornaamwoord van de derde persoon enkelvoud vrouwelijk. Om verwarring te voorkomen treft men in niet-standaardtaal ook wel vormen als ''zullie'' aan, samengesteld uit ''zij + lui'', en ''hullie'', uit ''hun + lui''. Ook ''hullie'' komt dialectisch voor (cfr. het Afrikaanse "hulle"). Het is afgeleid van "hunlieden", en valt daarmee in dezelfde categorie als "jullie" (uit "gijlieden, jijlieden"). In de standaardtaal is ''hullie'' incorrect. ==Overzicht van de hoofdregels== De voornaamwoorden van de derde persoon meervoud hebben zoals voor alle personen drie vormen: * {{Wp|onderwerp (zinsdeel)|onderwerpsvorm}}: ''zij'' of ''ze'' * bezitsvorm: ''hun'' * {{Wp|object (taalkunde)|voorwerpsvorm}}: ''hun'', ''hen'' en ''ze'' Het gebruik van deze vormen kan men begrijpen door ze te vergelijken met de overeenkomstige vormen van de mannelijke derde persoon enkelvoud: * onderwerpsvorm: ''hij'' * bezitsvorm: ''zijn'' * voorwerpsvorm: ''hem'' Doordat er hier maar één voorwerpsvorm is, leidt het gebruik niet tot verwarring. Vergelijk nu: : (onderwerpsvorm) &nbsp;''<u>Hij</u> eet een appel'' &nbsp; &rarr; &nbsp; ''<u>zij</u> (ze) eten een appel'' : (bezitsvorm) &nbsp;''Ik zie <u>zijn</u> boek'' &nbsp; &rarr; &nbsp; ''ik zie <u>hun</u> boek'' Bij het gebruik van de voorwerpsvorm moeten enkele gevallen onderscheiden worden. In het enkelvoud staat er steeds ''hem''. Maar in het meervoud kan er ''hen'', ''hun'' of ''ze'' staan. : ''Jan helpt <u>hem</u>'' : betreft het personen, dan &rarr; &nbsp; ''Jan helpt <u>hen</u>'' of ''Jan helpt <u>ze</u>'' : betreft het dieren of dingen, dan &rarr; &nbsp; ''Jan helpt <u>ze</u>'' : ''Jan geeft <u>hem</u> water'' : betreft het personen, dan &rarr; &nbsp; ''Jan geeft <u>hun</u> water'' of ''Jan geeft <u>ze</u> water'' : betreft het dieren of dingen (planten), dan &rarr; &nbsp; ''Jan geeft <u>ze</u> water'' : ''Jan geeft water aan <u>hem</u>'' : betreft het personen, dan &rarr; &nbsp; ''Jan geeft water aan <u>hen</u>'' of ''Jan geeft water aan <u>ze</u>'' : betreft het dieren of dingen (planten), dan &rarr; &nbsp; ''Jan geeft water aan <u>ze</u>'' Na voorzetsels gebruiken we in het Nederlands altijd ''hen'' of ''ze'': : ''Het is <u>door hem</u> geschilderd &nbsp; &rarr; &nbsp; het is <u>door hen</u> geschilderd'' : ''Er was <u>achter hem</u> nog plaats &nbsp; &rarr; &nbsp; er was <u>achter hen</u> nog plaats'' De uitzondering in de derde persoon meervoud maakt het moeilijker maakt dan in de andere personen: : ''Jan geeft een boek <u>aan mij</u> = Jan geeft <u>mij</u> een boek'' : ''Jan geeft een boek <u>aan haar</u> = Jan geeft <u>haar</u> een boek'' : ''Jan geeft een boek <u>aan ons</u> = Jan geeft <u>ons</u> een boek'' maar let op: : ''Jan geeft een boek <u>aan hen</u> = Jan geeft <u>hun</u> een boek'' == Onduidelijkheid en discussie == Voor veel mensen is het niettemin onduidelijk of in bepaalde contexten ''hen'' of ''hun'' gebruikt dient te worden. Vaak kan zo'n zin anders worden geschreven, waardoor dit dilemma omzeild wordt. Zo kan "ik rook volgens hen te veel" prima worden herschreven tot: "Zij vinden dat ik te veel rook". Tegenwoordig vervaagt met name in de gesproken taal dit onderscheid tussen de voorwerpsvormen ''hen'' en ''hun'' dan ook steeds meer. Het is in de spreektaal eigenlijk heel gewoon om ''hun'' ook te gebruiken na een voorzetsel of als lijdend voorwerp (waar het dus volgens het bovenstaande ''hen'' zou moeten zijn), en andersom ook om ''hen'' te gebruiken waar strikt genomen ''hun'' de juiste vorm zou zijn (bijv. ''Ik geef hen advies''). Volgens de {{Wp|Algemene Nederlandse Spraakkunst|Algemene Nederlandse Spraakkunst}} kan in dit soort gevallen meestal niet worden gesproken van een fout, omdat het gebruik ervan aan het evolueren is en het onderscheid ''hen'' vs. ''hun'' van zichzelf eigenlijk al geheel kunstmatig is; het is in de 17e eeuw bedacht door {{Wp|Christiaen van Heule|Christiaen van Heule}} in zijn werk ''De Nederduytsche Grammatica ofte Spraec-konst'' (1625)&nbsp;<ref>[https://www.ernieramaker.nl/schrijfsels.php?tekst=henhun Hen/hun door E. Ramaker]</ref>) . Vaak kunnen ''hun'' en ''hen'' gewoon vervangen worden door ''ze'', al is dit qua stijl iets informeler: *''Ik help '''z'''e'' (in plaats van ''Ik help '''hen''''') *''Ik geef '''ze''' een boek'' (in plaats van ''Ik geef '''hun''' een boek'') *''Ik geef '''ze''' een snoepje.'' (in plaats van '''''hun''''') *''Ik heb '''ze''' gisteren gezien.'' (in plaats van ''Ik heb '''hen''' gisteren gezien'') Echter, als de klemtoon op ''hen'' of ''hun'' ligt kan dit niet: ''ik help hen en niet jullie'' kan niet geformuleerd worden als *''ik help ze en niet jullie''. Dit gebruik is overigens niet aan te bevelen in formele teksten zoals sollicitatiebrieven, omdat het tot de informele taal behoort. Wat wèl algemeen als fout geldt, is het in delen van Nederland voorkomende gebruik van ''hun'' als onderwerp: ''*hun hebben.'' In de jaren twintig van de twintigste eeuw is dit gebruik van ''hun'' voor het eerst opgetekend. Het moet in precies dezelfde context gezien worden als het bovengenoemde ''zullie'' en ''hullie'': bedoeld om verwarring met het enkelvoudige ''zij'' te voorkomen. Na de oorlog moet dit gebruik zich in brede kringen verspreid hebben, al hoort men er pas in de jaren tachtig met enige regelmaat van. Opmerkelijk is dat ook oudere sprekers het zijn gaan overnemen. ==''Henzelf'' en ''hunzelf''== Bij ''hen'' en ''hun'' horen ook de woorden ''henzelf'' en ''hunzelf''. Deze worden gebruikt als versterkte vorm van ''hen'' en ''hun'': * ''Ze willen geen autogordels om, maar dat is gevaarlijk voor '''henzelf'''.'' * ''Ik heb '''hunzelf''' geen cent gegeven, maar alles aan hun ouders toevertrouwd.'' Als de schrijver het woorddeel ''-zelf'' sterk wil benadrukken, dan kan hij of zij het ook los schrijven van ''hen'' of ''hun'': * ''... dat is gevaarlijk voor '''hen zélf.''''' * ''Ik heb '''hun zélf''' geen cent gegeven.'' Deze spelling kan echter in sommige zinnen tot dubbelzinnigheid leiden, zoals uit het laatste voorbeeld blijkt. Bedoelt de spreker "ik geef het zelf?" of "ik geef het hunzelf"? ''Henzelf'' en ''hunzelf'' zijn niet de {{Wp|wederkerend voornaamwoord|wederkerende}} of {{Wp|wederkerig voornaamwoord|wederkerige voornaamwoorden}} van ''hen'' en ''hun''. Daarvoor gebruiken we ''zichzelf'' (wederkerend) en ''elkaar'' (wederkerig): * ''De minnaars geven '''elkaar''' een kusje. Ze geven '''elkaar''' de schuld.'' (wederkerig) *'' De directeuren geven '''zichzelf''' een bonus. Ze geven '''zichzelf''' de schuld.'' (wederkerend) Het wederkerend gebruik van ''hunzelf'' (ze geven hunzelf een bonus) is streekgebonden (dialectaal). =="Ze" als alternatief voor "hen/hun"== De onverbogen voorwerpsvorm '''ze''' wordt altijd gebruikt als er wordt verwezen naar iets anders dan mensen of dieren. Met ''hen'' en ''hun'' wordt bij voorkeur altijd naar mensen verwezen, als verwijzing naar dieren klinken deze vormen minder gewoon. Daarnaast vindt zoals gezegd het gebruik van '''ze''' voor personen in het hele Nederlandse taalgebied steeds meer ingang, aanvankelijk in de {{Wp|spreektaal|spreektaal}}, maar langzaamaan ook in de {{Wp|schrijftaal|schrijftaal}}. De "hen/hun"-kwestie wordt aldus handig gemeden. Na een voorzetsel is de vorm 'ze' echter voor personen nog niet echt gebruikelijk, in ieder geval niet in de schrijftaal. Maar voor niet-personen dus wel, daar is het doorgaans zelfs de enige mogelijkheid: Voorbeelden: *''Ik heb in de vakantie voor '''ze''' gezorgd.'' (voor de planten; ''hen'' is hier onmogelijk) *''Ik denk de hele dag aan '''ze'''.'' (de konijntjes; ''hen'' is hier twijfelachtig) ==Vroeger== Tot en met de negentiende eeuw werd ook ''haar'' gebruikt als vrouwelijke meervoudsvorm. :*'' Nadat de vrouwen uit het gezelschap zich verzameld hadden, werd '''haar''' een cadeau aangeboden.<''ref>[https://taaladvies.net/taal/advies/vraag/357/ Haar / hen (vrouwelijk meervoud)]. Taaladvies.net, geraadpleegd op 20 mei 2010.</ref> Een voorstel van P.C. Hooft om ''hum'' in te voeren — in navolging van het Duitse [datief (enkelvoud) ''ihm'' — voor de 'meewerkende' derde persoon ''enkelvoud'' heeft nooit ingang gevonden in de Nederlandse taal. == Zie ook == *[[Nederlands/Zij of zei|Zij of zei]] {{Sub}} {{Appendix}} [[Categorie:Grammatica]] pu618d31459qd03y468qefmz24d5t2y 0 8885 427099 391296 2026-05-16T09:22:23Z Erik Baas 2193 lf 427099 wikitext text/x-wiki {{Index Nederlands}} [[Afbeelding:Plume pen w.svg|left|50px|Eerste hulp bij Nederlands]][[Afbeelding:Plume pen w.svg|right|50px|Eerste hulp bij Nederlands]]<br><div style="text-align: center;">'''[[Nederlands/Eerste hulp|Keer terug naar het menu "Eerste hulp" door hier te klikken]]'''<!--kan iemand hier een mooi klikvenster van maken aub of iets dergelijks--></div> <br> Op deze pagina bespreken we enkel <b>dan</b> en <b>als</b> indien ze in een vergelijking gebruikt worden. :''Dan'' heeft ook nog de betekenis ''in de toekomst, vervolgens'' : ''hij gaat eerst naar huis en '''dan''' komt hij naar ons toe'' :''als'' heeft ook de betekenis van een voegwoord, deze laatste betekenis vind je op de pagina [[Nederlands/Grammatica/Voegwoorden/Als, wanneer of indien|Als, wanneer of indien]]. == Dan == ''Dan'' wordt gebruikt na een vergrotende trap. Het stelt een ongelijkheid vast. ;Voorbeelden * Zij is groter dan hij. * Dit boek is dikker dan dat boek. == Als == ''Als'' wordt gebruikt als bij vergelijking een gelijkheid geconstateerd wordt. Het woord ''als'' volgt vaak op woorden als ''zoveel'', ''even'', ''zo'' en ''zozeer''. ;Voorbeelden * Zij is even groot als hij. * Dit boek heeft evenveel <!--ik neem aan dat dit bedoeld wordt-->pagina's als dat boek. * Mijn huis is drie maal zo groot als dat van jou. ;Let op! In zinnen als ''Mijn huis is drie maal zo groot als dat van jou'' lijkt ''als'' niet correct (er wordt immers een ongelijkheid vastgesteld) en zijn sommigen geneigd ''dan'' te schrijven. ''Als'' is echter wel juist. Bepalend is namelijk de vergelijking ''zo groot als dat van jou''; de vermenigvuldiging (''driemaal'') komt pas daarna aan de orde. == Persoonlijk voornaamwoord == Vaak worden fouten gemaakt in de correcte verbuiging van een persoonlijk voornaamwoord na een vergelijking. Een handige truc voor het vinden van de correcte verbuiging, is het zinsdeel na het voegwoord van vergelijking (''als'' of ''dan'') te verlengen tot het een hele zin is en het persoonlijk voornaamwoord de rol toe te bedelen die het in deze verlengde zin krijgt. ;Voorbeelden * '''correct:''' Zij is groter dan ik (ben). * '''incorrect:''' Zij is groter dan mij (is). ;Let op! Vaak is het mogelijk verschillende verbuigingen van het persoonlijk voornaamwoord te gebruiken, maar de zin krijgt hierdoor een andere betekenis! * Zij vindt hem liever dan mij. (Ze vindt mij dus minder lief.) * Zij vindt hem liever dan ik. (Ik mag hem niet zo graag.) {{Sub}} [[Categorie:Grammatica]] 8oa1rsozu48nyi9mjatiwsgt8olnmt7 0 8887 427100 391297 2026-05-16T09:22:27Z Erik Baas 2193 lf 427100 wikitext text/x-wiki {{Index Nederlands}} [[Afbeelding:Plume pen w.svg|left|50px|Eerste hulp bij Nederlands]][[Afbeelding:Plume pen w.svg|right|50px|Eerste hulp bij Nederlands]]<br><div style="text-align: center;">'''[[Nederlands/Eerste hulp|Keer terug naar het menu "Eerste hulp" door hier te klikken]]'''<!--kan iemand hier een mooi klikvenster van maken aub of iets dergelijks--></div> <br> == Kennen == ''Kennen'' heeft volgens het woordenboek de betekenis van ''onderscheiden'', ''herkennen'', ''vertrouwd/bekend zijn met'' en ''door studie of oefening geleerd hebben, beheersen''. Het geeft dus iets aan wat je herkent of beheerst. ''Kennen'' wordt altijd gevolgd door een lijdend voorwerp, dat aangeeft wát er herkend of beheerst wordt. ;Voorbeelden * Zij kent haar les goed. * Ik ken haar wel, zij is het meisje dat haar les altijd goed kent. * Ik heb hem leren kennen toen ik mijn vakantie in Frankrijk doorbracht. == Kunnen == ''Kunnen'' heeft de betekenis van ''in staat zijn (te)'' of ''mogelijk zijn (te)''. ''Kunnen'' is een hulpwerkwoord en wordt daarom altijd gevolgd door een infinitief (of de zin kan zo herschreven worden dat dit alsnog het geval is). ;Voorbeelden * Het kan vriezen en het kan dooien. * Dat kan worden geregeld. == Discussie == ;Is het&#58; "Ik kan Nederlands" of "Ik ken Nederlands"? ''Ik ken Nederlands'' is in ieder geval goed; ''kennen'' heeft namelijk de betekenis ''door studie of oefening geleerd hebben''. ''Ik kan Nederlands'' wordt door veel taalgebruikers goedgerekend, terwijl anderen met deze vorm moeite hebben. Voor deze vorm is te zeggen dat er een infinitief kan worden toegevoegd aan de zin: ''Ik kan Nederlands spreken''. Problemen met deze zin kunnen worden omzeild door een andere constructie te gebruiken, bijvoorbeeld ''Ik spreek Nederlands''. {{Sub}} [[Categorie:Grammatica]] a6i61ki93352zjndoqueutrjip5pgye 0 8896 426893 410865 2026-05-16T07:49:38Z Erik Baas 2193 lf 426893 wikitext text/x-wiki {{Infobox recept | |Naam=Pasta met mozzarella, tomaten en basilicum |Afbeelding = [[Bestand:Tomato and basil pasta (4925750112).jpg|300px]] |Onderschrift = Pasta met tomaat en basilicum |Categorie = |Porties=2 |Energie= |Tijd= |Stippen=2 }} [[Kookboek/Pastagerecht|Pastagerechten]] | [[Kookboek/Recepten|Receptenindex]] '''Pasta met mozzarella, tomaten en basilicum''' is een gerecht met warme pasta gemengd met koude blokjes van mozzarella en tomaten. ==Ingrediënten== *250 gram {{Kb|pasta}} *2 bolletjes {{Kb|mozzarella}} *400 gram {{Kb|p=Tomaat|tomaten}} (ongeveer evenveel als de Mozzarella, liefst [[Kookboek/Tasty Tom|Tasty Toms]]) *Flinke hand verse {{Kb|basilicum}} (15-20 blaadjes) *[[Kookboek/Olijfolie|Olijfolie]] *[[Kookboek/Peper|Peper]] *[[Kookboek/Zout|Zout]] ==Bereidingswijze== #Snij de tomaten en de mozzarella in blokjes en doe deze in een kom #Scheur of snij de basilicumblaadjes in klein stukjes en doe het in de kom #Bestrooi het geheel met zout en peper en giet er een flinke hoeveelheid olijfolie overheen #Schep het geheel goed door elkaar en zet de kom in de koelkast. #Laat de kom een paar uur in de koelkast staan. Dit hoeft niet per se, maar maakt het geheel wel lekkerder. #Kook de pasta volgens de bereidingswijze van deze pasta en giet het af. #Doe de inhoud van de kom bij de pan met pasta en meng het geheel door elkaar. #Dien meteen op. {{Navigatie recepten}} [[Categorie:Pastarecept|Pasta met tomaten en mozzarella]] [[Categorie:Italiaanse keuken|Pasta met tomaten en mozzarella]] [[Categorie:Vegetarisch recept|Pasta met tomaten en mozzarella]] [[Categorie:Tomatenrecept|Pasta met tomaten en mozzarella]] {{Sub}} oa64y7nfwae3xkcdemyzrgrac257xwd 0 8912 427101 377962 2026-05-16T09:22:37Z Erik Baas 2193 lf 427101 wikitext text/x-wiki {{Index Nederlands}} Onder het Nederlandse taalgebied worden twee soorten gebieden verstaan: * gebieden waar het Nederlands als moedertaal gebruikt wordt, * gebieden waar het Nederlands niet de moedertaal van de meeste mensen is, maar waar men wel in het Nederlands terecht kan. == Gebieden met Nederlands als moedertaal == [[Afbeelding:Map Dutch World scris.png|thumb|450px|<div style='text-align: center;'><span style='font-size: small; background-color:#171d57;color:white;">&nbsp;moedertaal (Lage Landen & Suriname)&nbsp;</span> <span style="color: #dddddd;"></span> <span style="background-color:#303cb4;color:black;">&nbsp;officieel&nbsp;(administratief)&nbsp;</span> <span style="color: #dddddd;"></span> <span style="background-color:#6873d7;color:black;">&nbsp;moedertaal en tweede taal,&nbsp;(niet officieel, excl. Afrikaans in ZA)&nbsp;</span> <span style="color: #dddddd;"></span> <span style="background-color: #9fceff;color:black;">&nbsp;secundaire taal, waar enkele kennis bestaat&nbsp;</span></div>]] [[Afbeelding:Flanders.png|thumb|right|130px|Vlaanderen in België]]Dit gebied komt overeen met het werkingsgebied van de [https://taalunieversum.org/taalunie/ Taalunie], het omvat: :* {{Wp|Nederland|Nederland}} :* het {{Wp|Vlaams Gewest|Vlaams Gewest}}: dit is het noordelijk deel van {{Wp|België|België}}, dus de {{Wp|Provincies van België|provincies}}: West-Vlaanderen, Oost-Vlaanderen, Antwerpen, Limburg en Vlaams-Brabant. :* {{Wp|Suriname|Suriname}} == Gebieden waar men Nederlands begrijpt == :* {{Wp|Brussels Hoofdstedelijk Gewest|Brussel}}: dit is een tweetalig stukje van België, slechts 20% van de bevolking is er Nederlandstalig. Momenteel is de toestand er wel danig verbeterd dat men er zo goed als overal in het Nederlands begrepen en ook beantwoord wordt. :* {{Wp|Frans-Vlaanderen|Frans-Vlaanderen}}: dit stukje Vlaanderen werd door {{Wp|Lodewijk XIV van Frankrijk|Lodewijk de veertiende}} in de 17de eeuw bij Frankrijk gevoegd. Tot de eerste helft van de 20ste eeuw bleef het Nederlands er de moedertaal. Sindsdien heeft men door nationalistische tendensen in Frankrijk het gebied langzaamaan verfranst. :* {{Wp|Nederlandse Antillen|de Nederlandse Antillen}}: deze eilanden in de {{Wp|Caribische Zee|Caribische Zee}} behoren tot het {{Wp|Koninkrijk der Nederlanden|Koninkrijk der Nederlanden}} en hebben Nederlands als bestuurtaal. De bevolking zelf heeft er echter [[Engels]] of {{Wp|Papiaments|Papiaments}} als moedertaal. :* {{Wp|Zuid-Afrika|Zuid-Afrika}}: In dit land spreekt men o.a. {{Wp|Afrikaans|Afrikaans}}, een dochtertaal van het Nederlands. De verstaanbaarheid is echter nog steeds groot genoeg dat iemand die helder en traag Nederlands praat er zonder grote problemen verstaan zal worden. Omgekeerd zal men natuurlijk in het Afrikaans beantwoord worden en een beetje moeite moeten doen om dit te begrijpen. {{Sub}} 05nqfgjs3z1cpv0wdisxsm3np58pokf 0 8958 426892 395669 2026-05-16T07:49:37Z Erik Baas 2193 lf 426892 wikitext text/x-wiki {{Infobox recept |Categorie=Soeprecept |Porties=3-4 personen |Energie= |Tijd= |Stippen=2 }} [[Kookboek/Soep|Soep]] | [[Kookboek/Recepten|Receptenindex]] '''Bruinebonen-wortelsoep''' voor 3-4 personen ==Ingrediënten== *2 middelgrote [[Kookboek/Ui|uien]] *2 teentjes [[Kookboek/Knoflook|knoflook]] *300 gr. [[Kookboek/Wortel|winterwortel]] *2 potten {{Kb|bruine bonen}} *Gemalen zwarte [[Kookboek/Peper|peper]] (naar smaak) *[[Kookboek/Zout|Zout]] (naar smaak) *200 g [[Kookboek/Aardappel|aardappel]] *150 g {{Kb|p=salami|salamiworst}} *1 liter [[Kookboek/Water|water]] *2 [[Kookboek/Bouillonblokje|bouillonblokjes]] en/of {{Kb|p=Maggi|Maggi-aroma}} *1 theelepel [[Kookboek/Kerrie|kerriepoeder]] ==Bereiding soep== :De uien in ringen snijden en bakken samen met de knoflook, tot de ui glazig is. :Kerriepoeder aan de ui toevoegen. :Dunne plakjes winterwortel toevoegen. :De bouillon maken. Als de wortel na ca. 5 min gaar is, de bouillon toevoegen. :De bruine bonen afgieten en toevoegen. :Aardappel in kleine blokjes snijden en toevoegen. :Salami in blokjes snijden en toevoegen. :Aan de kook brengen, 20 minuten. :Op smaak maken met peper en zout. Serveren met gebakken broodjes. == Varianten == * Vervang water + bouillonblokjes/Maggi door {{Kb|bouillon}}. {{Navigatie recepten}} [[Categorie:Soeprecept|Bruinebonen-wortelsoep]] [[Categorie:Peulvruchtrecept|Bruinebonen]] {{Sub}} qyiunotsjxksp1zaqb3nocky9qorveh 0 8965 427102 391303 2026-05-16T09:22:38Z Erik Baas 2193 lf 427102 wikitext text/x-wiki [[Afbeelding:Plume pen w.svg|left|50px|Hulpmiddelen]][[Afbeelding:Plume pen w.svg|right|50px|Hulpmiddelen]]<br><div style="text-align: center;">'''[[Nederlands/Hulpmiddelen|Keer terug naar het menu "Hulpmiddelen" door hier te klikken]]'''<!--kan iemand hier een mooi klikvenster van maken aub of iets dergelijks--></div> {{Index Nederlands}} Bij brieven kan men onderscheid maken tussen persoonlijke en zakelijke brieven. De zakelijke brieven worden hier behandeld, daar iedereen zelf moet weten hoe hij of zij een persoonlijke brief opstelt. De zakelijke, 'normale' brief naar het Nederlands briefmodel ziet er als volgt uit: ==Indeling== # Naam en adres van de afzender # Naam en adres van de geadresseerde # Plaatsnaam en datering # Referteregel (betreft) # Aanhef (geachte) # ## Inleiding ## Middenstuk ## Slot ## Slotformule # ## Handtekening ## Naam van de ondertekenaar (en eventueel functie) # Bijlage(n) ==Toelichting== * Plaats de acht vaste onderdelen tegen de linkerkantlijn. * Zorg dat er aan alle kanten voldoende onbeschreven ruimte (een kantlijn van ongeveer drie centimeter) overblijft. * Verdeel de tekst mooi gelijkmatig over het papier. * Scheid de verschillende onderdelen door een regel over te slaan. * Als de ondertekening van een brief niet op het blad past, plaatst men de laatste alinea en de overige onderdelen op een nieuw blad. Hierbij wordt een ruime bovenkantlijn vrij gelaten. * De achterkant van een zakelijke brief blijft onbeschreven. Inhoud van de brief - Inleiding :Vertel waarom je de brief schrijft. - Middenstuk : Schrijf wat je wilt meededelen of uitleggen. - Slot : Doe een verzoek of stel een vraag in de laatste alinea. Daarna bedenk je een passende slotzin. ==Toelichting op de onderdelen== # Naam en adres van de afzender, bijvoorbeeld: #: P. Jansen #: Dorpsstraat 17 #: 1234 AB Zuiddorp # Naam en adres van de geadresseerde, bijvoorbeeld #: De heer X. Sanders #: Zuiderweg 19 #: 4321 ZW AMSTERDAM # Bijvoorbeeld: #: Zuiddorp, 1 januari 2009 # Bijvoorbeeld: #: Betreft: bestelling grasmaaier # Bijvoorbeeld: #: Bij een bekende: #:* Geachte heer Pietersen #:* Geachte mevrouw Hooft #: Bij een onbekende: #:* Geachte voorzitter # ## Inleiding liever niet met 'ik' beginnen ## Middenstuk ## Slot ## Achter de slotformule staat bijvoorbeeld: ##* Hoogachtend, ##* Met vriendelijke groeten, # ## Voor de handtekening kan nog het bedrijf staan namens wie iemand spreekt. Bijvoorbeeld: ##: Hoogachtend, ##: Gemeente Zuiddorp ##: ''Handtekening'' ##: P. van Steen, wethouder ## 'P. van Steen, wethouder' is in dit geval dus de ondertekenaar en zijn of haar functie # Bijlage: bijvoorbeeld curriculum vitae of een rapport ==Toets== Bij dit onderdeel hoort een toets, zie [[Nederlands/Toets briefindeling|Toets Nederlands/Briefindeling]] {{Sub}} ow14tr36bestx5ww8xt13z5ahs4a5so 0 9076 426894 407892 2026-05-16T07:49:39Z Erik Baas 2193 lf 426894 wikitext text/x-wiki {{Infobox recept | Naam = | Afbeelding = [[Bestand:Bell and Crown, Strand on the Green, London (4830164424).jpg|300px]] | Onderschrift = | Categorie = Schelprecept | Porties = 4 | Energie = | Tijd = ± 20 minuten + oventijd | Stippen = 3 }} '''Gegratineerde [[Kookboek/Sint Jacobsschelp|Sint Jacobsschelp]]''', een gerecht uit de [[Kookboek/Franse keuken|Franse keuken]]:'''Coquilles Saint-Jacques au gratin'''. ==Ingrediënten:== # 4 {{Kb|p=Sint Jacobsschelp|Sint Jacobsschelpen}} # 45 gram [[Kookboek/Boter|boter]] # 20 gram [[Kookboek/Bloem|bloem]] # [[Kookboek/Sjalot|Sjalotje]] # [[Kookboek/Peterselie|peterselie]] # 65 gram [[Kookboek/Champignon|champignons]] # 0,5 dl {{Kb|witte wijn}} # 1 {{Kb|Ei|eidooier}} # {{Kb|paneermeel}} # [[Kookboek/Tomaat|tomaat]] ==Bereiding:== # Het vlees uit de schelp nemen en [[Kookboek/Pocheren|pocheren]], vervolgens uit het vocht nemen en het vocht bewaren, en het vlees fijnhakken of in kleine blokjes snijden. # In ca. 20 gram boter, een fijn gehakt sjalotje, wat fijngehakte peterselie en ca. 65 gram gehakte champignons fruiten, evt. knoflook naar smaak toevoegen. # Een blanke [[Kookboek/Roux|roux]] maken van 25 gram boter en 25 gram bloem, er 0,5 dl. witte wijn en wat kooknat van de schelpen bij doen, de saus binden met een eierdooier. # De saus mengen met de gefruite sjalotjes en champignons en vervolgens het schelpvlees er door roeren. # De schoongemaakte schelpen vullen met het schelpvlees / sausmengsel en bestrooien met paneermeel, wat kleine klontjes boterhierop leggen of gesmolten boter hierover sprenkelen. # Vervolgens in de oven leggen tot er een goudbruin korstje op komt. ==Serveertip:== Opdienen met warme broodjes (evt. met [[Kookboek/Kruidenboter|kruidenboter]]), plakjes [[Kookboek/Tomaat|tomaat]] en een [[Kookboek/Witte wijn|witte wijn]]. {{Navigatie recepten}} [[Categorie:Schelprecept|Gegratineerde Sint Jacobsschelp]] [[Categorie:Franse keuken|Gegratineerde Sint Jacobsschelp]] [[Categorie:Ovenschotel|Gegratineerde Sint Jacobsschelp]] {{Sub}} n62qwng087jhoe4kmeh5sywkgwj01ki 0 9101 426890 402095 2026-05-16T07:49:35Z Erik Baas 2193 lf 426890 wikitext text/x-wiki {{Infobox recept | Afbeelding = [[Bestand:Fliegenpilzei.JPG|300px]] | Naam = | Categorie = Eierrecept | Porties = 4 | Energie = | Tijd = ± 15 minuten | Stippen = 2 }} Een gerecht uit de Ardennen, ''Oeufs farcis á la Forestiére''. Het geheel ziet eruit als een wit gespikkelde rode paddestoel, en kan als bijgerecht bij de lunch of als voorgerecht opgediend worden. == Ingrediënten == * 2 {{Kb|p=ei|eieren}} * 2 {{Kb|p=tomaat|tomaten}} * {{Kb|mayonaise}} * enkele slabladeren ==Bereiding== # Eieren hard koken, vervolgens in de breedte halveren. # De dooiers voorzichtig eruit nemen, met een vork fijn prakken en vermengen met een beetje mayonaise, totdat een goed samenhangend mengsel ontstaat. # De halve eieren hiermee terug vullen en de bovenkant van de vulling gladstrijken; vervolgens de gevulde eieren omgekeerd – dus op de doorgesneden zijde plaatsen op een blaadje sla op een schotel of een bord. # Was de tomaten, snijd ze in tweeën en haal de prut eruit. Deze prut wordt niet in het recept gebruikt, maar kan wel worden gebruikt in bijvoorbeeld jus, soep, salade of pastagerecht. # Plaats een halve – leeggehaalde – tomaat als hoedje op een gevuld ei. # Breng met mayonaise kleine ronde bolletjes aan op deze tomatenhoed en strooi een klein beetje peper op de mayonaise. {{Navigatie recepten}} [[Categorie:Eierrecept|Vliegenzwammen]] [[Categorie:Belgische keuken|Vliegenzwammen]] {{Sub}} 55bc87x2ecafpeoa6culpptjhsto151 0 9162 426899 408955 2026-05-16T07:49:59Z Erik Baas 2193 lf 426899 wikitext text/x-wiki {{Infobox recept | Naam = | Afbeelding = <!--[[Bestand:xxx.xxx|300x300px]]--> | Onderschrift = | Categorie = | Porties = | Energie = | Tijd = | Stippen = }} '''Oesterveloutésoep''', een [[Kookboek/Soep|soepgerecht]] uit de [[Kookboek/Franse keuken|Franse keuken]] '''Velouté aux huîtres'''. ==Ingrediënten== :voor 4 personen: * 12 {{Kb|p=oester|oesters}} * 1 dl {{Kb|witte wijn}} * 0,5 {{Kb|citroen}} * 1 {{Kb|ei}} * 0,5 dl {{Kb|room}} * [[Kookboek/Peterselie|fijngehakte peterselie]] ==Bereiding== # 1,5 liter [[Kookboek/Veloutésaus|Veloutésoep]] bereiden van [[Kookboek/Bouillon|visbouillon]] # De oesters (zonder baard en van zand schoongespoeld) [[Kookboek/Pocheren|pocheren]] in de witte wijn met het sap van de halve citroen. # De gepocheerde oesters met wat kooknat door de zachtjes kokende soep roeren. # De dooier van een ei rustig opkloppen met de room. # De soep met de oesters van het vuur nemen en in een [[Kookboek/soepterrine|soepterrine]] vermengen met de room. # Strooi de fijngehakte peterselie over de soep. ==Serveertip== Serveer [[Kookboek/Broodcroutons|broodcroutons]] in een aparte schaal. {{Sub}} {{Navigatie recepten}} [[Categorie:Franse keuken|Oester]] [[Categorie:Soeprecept|Oester]] [[Categorie:Schelprecept|Oester]] 6j9f3pg18uau689jc5yfon16ojej3e7 0 9176 426913 395016 2026-05-16T07:51:26Z Erik Baas 2193 lf 426913 wikitext text/x-wiki [[Afbeelding:Pacifastacus leniusculus cooked.jpg|right|thumb|300px|Gekookte kreeft ([[Frans]]: ''homard'')]] Dit is een basisrecept voor alle [[Kookboek/Kreeft|kreeftsoorten]] en het trekken van kreeftbouillon. Voor elk ander recept is het nodig de {{Kb|kreeft}} eerst te wassen en gaar te koken! # '''Wassen, voorkoken en schoonmaken''' ## De kreeft eerst wassen. In de handel worden de scharen met bandjes aan elkaar vast gemaakt, deze bandjes tijdens het ''voorkoken'' laten zitten. ## De kreeft voorkoken in zoveel kokend water dat hij juist onder water is. De kreeft samen met het koude water laten opwarmen is nodeloos wreed: door het dier in kokend water te dompelen verlamt de kreeft vrij snel en is hij spoedig daarna dood. ## Zodra de kreeft dood is ongeveer 5 minuten laten doorkoken, hierbij komen oa. afvalstoffen (zoals uitwerpselen) vrij. N.B. Tijdens dit koken komen ''fluitende'' of ''gillende'' geluiden vrij; dit is geen geluid van de kreeft zelf, maar lucht die van tussen de schaaldelen eruit ontsnapt. ## Vervolgens de kreeft uit het kookwater nemen en het kookwater weggooien (de kreeft is nog lang niet gaar!) ## In de buikzijde overlangs open snijden en de ingewanden verwijderen. Let daarbij goed op dat eventueel aanwezige darminhoud niet in de rest van de kreeft terechtkomt. # '''Kreeftenbouillon''' ## Met schoon water afkoken tot de kreeft helemaal gaar is, een kreeft van 1000 gram moet ongeveer 50 minuten koken. ## Voeg hierbij evt. [[Kookboek/Ui|gehakte uien]], [[Kookboek/Laurier|laurierblad]] en [[Kookboek/Peper|peperkorrels]] toe aan dit kookwater. ## Dit kooknat zeven en bewaren. Het kan evt. ook ingevroren worden, om een andere keer [[Kookboek/Veloutésaus|soep of saus]] van te maken. # '''Homard''' ## De kreeft is klaar om verwerkt te worden. :Veel succes {{Navigatie recepten}} [[Categorie:Kreeftrecept|Kreeft]] {{Sub}} hx4o8u5nyet8f230ieyffjhd6uvf995 0 9182 426900 411000 2026-05-16T07:49:59Z Erik Baas 2193 lf 426900 wikitext text/x-wiki {{Infobox recept | Afbeelding = [[Bestand:Making White sauce 5.jpg|300px]] | Onderschrift = | Categorie = Basisrecept | Porties = 0,5-1,5 liter | Energie = | Tijd = 30-40 min | Stippen = 2 }}'''Velouté saus (-soep)''', een oorspronkelijke saus (-soep) uit de [[Kookboek/Franse keuken|Franse keuken]]: '''Sauce (Soupe- ) velouté''', een blanke, met een [[Kookboek/Roux|roux]] bereide grondsaus (-soep), die voor bijna alle soorten saus (gebonden -soep) gebruikt kan worden. ==Ingrediënten:== # 100 gram [[Kookboek/Roux|roux]] # voor saus: 0,5 liter {{Kb|bouillon}} (kan elke soort bouillon zijn: ''vlees-, vis-, kruiden-, enz.'') # voor soep: 1,5 liter bouillon (kan elke soort bouillon zijn: ''vlees-, vis-, kruiden-, enz.'') # snufje [[Kookboek/Zout|zout]] ===Tip=== Gebruik zo min mogelijk -liefst geen- zout in basisrecepten, je kan je gerecht altijd nog op smaak maken, als er eenmaal te veel zout in zit krijg je dit er niet meer uit. Beter is het om zout apart op tafel te zetten, smaken verschillen! ==Bereiding:== # Maak met bloem en boter een zachte gladde [[Kookboek/Roux|roux]]. # Breng de bouillon rustig aan de kook. # Roer rustig de roux door de bouillon. # Voeg evt. zout en kruiden naar smaak toe (afhankelijk van je beoogde recept). # Laat de saus 20 tot 30 minuten zachtjes koken. # De saus (-soep) is gereed voor verdere bewerking van je beoogde recept. {{Navigatie recepten}} [[Categorie:Franse keuken|Veloutésaus]] [[Categorie:Saus|Veloutésaus]] [[Categorie:Basisrecept|Veloutésaus]] {{Sub}} dhmp517jzg1wy8su5ah0v79d0biyqd1 0 9184 426898 410993 2026-05-16T07:49:55Z Erik Baas 2193 lf 426898 wikitext text/x-wiki {{Infobox recept | Naam = | Afbeelding = [[Bestand:Roux bianco.JPG|300px]] | Onderschrift = | Categorie = Basisrecept | Porties = | Energie = | Tijd = | Stippen = 3 }} '''Roux''' is een mengsel van [[Kookboek/Boter|boter]] en [[Kookboek/Bloem|bloem]] dat wordt gebruikt als basis voor het [[Kookboek/Binden|binden]] van [[Kookboek/Saus|sauzen]], [[Kookboek/Soep|soepen]], [[Kookboek/Veloutésaus|veloutés]] en [[Kookboek/Ragoût|ragoûts]]. Deze werkwijze stamt oorspronkelijk uit de [[Kookboek/Franse keuken|Franse keuken]]. ==Ingrediënten:== * 5 maten [[Kookboek/Boter|boter]] * 6 maten [[Kookboek/Bloem|bloem]] ==Bereiding:== Voor een witte roux: # Laat rustig de boter smelten zonder dat deze kleurt. # Roer rustig de bloem door de boter met een garde of houten lepel. # Onder voortdurend roeren rustig laten drogen (mag niet bruin worden!) # Na de droogtijd moet de roux wit zijn, en is het klaar om verder te gebruiken. Voor een bruine roux mag de boter wel iets kleuren en mag onder het drogen de roux ook bruin worden, maar pas op voor aanbranden. == Zie ook == * [[Kookboek/Saus met roux]] {{Sub}} {{Wikipedia|Pagina=Roux_(kookkunst)|Naam=Roux}} {{Navigatie recepten}} [[Categorie:Franse keuken|Roux]] [[Categorie:Basisrecept|Roux]] l2l2v2zxoxnjwm2rxrvwkx0yllo1nvz 0 9186 426911 396155 2026-05-16T07:51:25Z Erik Baas 2193 lf 426911 wikitext text/x-wiki Een basisrecept is in de regel een eenvoudig recept, die uit een aantal "vaste" ingrediënten en / of handelingen bestaat. De uitkomst is dan de basis voor vele andere recepten. == Voorbeelden van basisrecepten zijn: == * [[Kookboek/Bouillon|bouillon]] > basis voor velerlei sauzen, soepen en ragoûts. * [[Kookboek/Compôte|compôte]] > basis voor allerlei vruchtenmousses. * [[Kookboek/Ragoût|ragoûts]] > basis voor velerlei soorten ragoûts. * [[Kookboek/Roux|roux]] > basis voor sauzen, soepen en ragoûts. * [[kookboek/Veloutésaus|veloutésoep]] > basis voor velerlei soepen. * [[Kookboek/Veloutésaus|veloutésaus]] > basis voor velerlei sauzen. {{Navigatie recepten}} [[Categorie:Recept| Basis]] {{Sub}} rpafr4efly6isw40ct3rnz47hpi3foq 0 9187 426896 411360 2026-05-16T07:49:55Z Erik Baas 2193 lf 426896 wikitext text/x-wiki {{Infobox recept |Naam=Ragoût |Afbeelding=[[Bestand:Koninginnehapje of vol-au-vent.jpg|300px]] |Onderschrift=Pasteitje met ragoût |Categorie=Saus |Porties= voor 8 ragoûtbakjes |Tijd= |Stippen=2 }} '''Ragoût''' is een gerecht, oorspronkelijk uit de [[Kookboek/Franse keuken|Franse keuken]], dat bestaat uit kleine stukjes vlees (vis, wild, gevogelte, enz.) of groente, samengehouden door een goed gebonden min of meer gekruide saus. == Ingrediënten == Voor ruim een halve liter ragoût&nbsp;<ref>Verhoudingen boter, bloem en bouillon: [https://www.24kitchen.nl/recepten/kerstragout 24Kitchen]</ref>:<br> * 60 g {{Kb|boter}} * 80 g {{Kb|bloem}} * 500 ml koude {{Kb|bouillon}} of {{Kb|fond}} Voor de vulling: * 350 à 500 g stukjes gaar vlees of groente; of ± 250 g champignons, schoongemaakt en in schijfjes (of een mix) Toevoegingen naar keuze: * kleine ui (of een halve grote ui), gesnipperd * een teentje knoflook, geperst * 100 ml {{Kb|room}} (slagroom of kookroom) en/of een scheutje {{Kb|witte wijn}} * specerijen en/of tuinkruiden naar smaak, bijvoorbeeld peterselie, peper, nootmuskaat of {{Kb|foelie}} ==Bereiding:== Bereid de saus met [[Kookboek/Bechamelsaus|béchamelsaus]] of van een [[Kookboek/Roux|roux]] met bouillon. # [[Kookboek/Roux|Roux]] met bouillon: maak de roux volgens de gebruiksaanwijzing. Laat de roux enkele minuten garen (op de warme kookpit laten staan) en blijf steeds roeren. Giet er scheutje voor scheutje de (koude) bouillon bij, en blijf steeds roeren zodat er geen klontjes ontstaan. Blijf bouillon toevoegen totdat de ragoût op de gewenste dikte is. # Voor ''champignonragoût'': begin met het bakken van de schijfjes champignons in de afgepaste hoeveelheid boter, daarna verder gaan met het recept (bloem toevoegen, etc.). # Hetzelfde geldt voor het opnemen van gesnipperde uitjes en knoflook: eerst gaar bakken, dan de rest van het recept uitvoeren. # Verfijn de ragoût desgewenst met room, wijn, specerijen en/of tuinkruiden. Haal de pan van het vuur en roer stukjes gaar vlees, groente of blokjes of geraspte kaas door de saus. Verwarm dan de ragoût zachtjes opnieuw (na het mengen beslist niet meer koken!). Nu is hij gereed om op te dienen. == Toepassingen == Een ragoût kan bijvoorbeeld gebruikt worden als: * vulling in [[Kookboek/Pastei|pasteitjes]] (voorgerecht) * saus op (geroosterd) brood, bijvoorbeeld als voorgerecht of begin van een lunch * saus bij [[Kookboek/Aardappel|aardappels]] en [[Kookboek/Groenten|groenten]], zoals bij [[Kookboek/Bloemkool|bloemkool]] of [[Kookboek/Broccoli|broccoli]]) * groentesaus bij [[Kookboek/Gegrild vlees|gegrild vlees]], bijvoorbeeld een groenteragoût met bloemkool of broccoli * champignonsaus bij [[Kookboek/Wild|wild]] of [[Kookboek/Gevogelte|gevogelte]] * saus voor rijst- en pastagerechten, bijvoorbeeld: ** zilvervliesrijst met champignonragoût en gehakte {{Kb|p=walnoot|walnoten}} (op het laatste moment toegevoegd); kan geserveerd worden met gekookte groenten als bloemkool, sperziebonen, wortelen, doperwten en/of bleekselderij, en is dan een volledige maaltijd; * [[Kookboek/Vleesragoût|vlees-]], [[Kookboek/Visragoût|vis-]] of [[Kookboek/Kreeftragoût|kreeftragoût]] bij ** seizoensgroenten (bijv. [[Kookboek/Artisjok|artisjokken]] of [[Kookboek/Asperge|asperges]]) ** rijst met groenten (bijvoorbeeld paprika, prei, sperziebonen, bleekselderij en/of wortelen) * basis voor [[Kookboek/Kroketten en bitterballen|Kroketten en bitterballen]] <gallery widths="250" heights="180"> Bouchée à la Reine, nouilles fraiches (Au Dauphin, Strasbourg).jpg|Bij pastagerecht Pilzragout-mit-Reis.jpg|Champignonragoût met rijst </gallery> == Bronnen en referenties == <references /> {{Sub}} {{Navigatie recepten}} [[Categorie:Franse keuken|Ragoût]] [[Categorie:Basisrecept|Ragoût]] [[Categorie:Voorgerecht|Ragoût]] [[Categorie:Saus|Ragoût]] [[Categorie:Broodbeleg|Ragoût]] 4dih2cr4n3oexn348b1r79gpflhkyu0 0 9188 426902 421523 2026-05-16T07:50:02Z Erik Baas 2193 lf 426902 wikitext text/x-wiki {{Infobox recept | Afbeelding = [[Bestand:Salzkartoffeln Edlhof.jpg|300px]] | Categorie = Vegetarisch recept | Porties = 4 | Energie = | Tijd = 10 min. voorbereiding + 20 minuten koken | Stippen = 1 }} '''Gekookte aardappel''', is een basis bestanddeel voor vrijwel elke ''Hollandse prak'' of [[Kookboek/Stamppot|stamppot]], naast [[Kookboek/Gekookte groenten|gekookte groenten]] en [[Kookboek/Vlees|vlees]] of [[Kookboek/Vis|vis]]. ==Ingrediënten== Voor 4 personen: * 1 kg {{Kb|p=aardappel|aardappelen}} * snufje [[Kookboek/Zout|zout]] ==Bereiding== # Doe een laagje {{Kb|water}} in een kookpan met deksel en zet die alvast op een zacht vuur (laagste stand). # [[Kookboek/Schillen|Schil]] de aardappelen. Dat gaat het gemakkelijkste met een {{Wp|Dunschiller|dunschiller}} om de schillen eraf te halen en een {{Wp|Aardappelschilmesje|aardappelschilmesje}} om de pitjes eruit te halen. Snijd ook blauwe, groene en andere lelijke plekken eruit. Vang de schillen op in een schilbak, die je na afloopt leegt in de {{Wp|Groente-, fruit- en tuinafval|GFT-vuilnisbak}}. Leg de geschilde aardappelen in een bak of pan met water om verkleuren te voorkomen. # Was ze in die bak of pan goed met koud water. Zet de aardappelen geheel onder water en wrijf de aardappelen schoon met je handen. Gooi dit water weg en spoel ze nogmaals schoon met nieuw water. # Snij grotere aardappelen in grove stukken van gelijke grootte en doe ze met de kleine aardappelen in de pan. # Zorg dat er zoveel water in de pan is dat alle aardappelen ten minste het water raken (ze hoeven niet helemaal onder water te staan). Doe het deksel op de pan en zet ze op een hoog vuur. # Als het water kookt: zet het vuur laag, maar zorg wel dat het water blijft koken. Kook ze tot ze gaar zijn (zo'n 20 minuten, afhankelijk van de grootte van de stukken). Ze zijn gaar als je gemakkelijk met een vork in de grootste aardappelen kunt prikken. # Giet de aardappelen af. Als je nog kookvocht wilt bewaren, bijvoorbeeld om jus of saus mee te maken, gebruik dan een mok om het water op te vangen, of schep vóór het afgieten wat heet water uit de pan met een soep- of juslepel (opscheplepel). Zie [[Kookboek/Afgieten|Afgieten]] voor een instructie. # Zet de pan nog heel even terug op het vuur (maximaal 1 minuutje), zodat de aardappelen droog kunnen stomen en schud ze halfverwege om. Nu zijn de aardappelen klaar om op te dienen. <gallery widths="250" heights="180"> Jersey Royal potatoes.jpg|Ongeschilde aardappelen Kartoffelschälen.jpg|Aardappel schillen met dunschiller Afgieten kookwater- Pouring off boiling water (4397795435).jpg|Afgieten van kookwater </gallery> ==Tip== Probeer je ''prak'' ook eens met [[Kookboek/Aardappelpuree|aardappelpuree]] == Restjes aardappelen == Bewaar overgebleven aardappelen afgedekt in de koelkast.<br> Gebruik ze de volgende dag: * Laat ze op een laag vuur helemaal warm worden in een pan met een laagje melk (deksel op de pan, af en toe omroeren). Maak er vervolgens [[Kookboek/Aardappelpuree|puree]] van. * Maak er een [[Kookboek/Aardappelsalade|aardappelsalade]] mee, een [[Kookboek/Huzarensalade|huzarensalade]] of een andere salade met koude aardappelen. * Maak er [[Kookboek/Gebakken aardappelen|gebakken aardappelen]] van. * Maak er [[Kookboek/Aardappelkrokettten|aardappelkroketten]] van. == Externe bronnen == * [https://www.ah.nl/allerhande/video/R-V2113644/aardappelen-schillen Aardappelen schillen (instructie-video)] {{Navigatie recepten}} [[Categorie:Nederlandse keuken]] [[Categorie:Aardappelrecept]] [[Categorie:Basisrecept|Aardepelen]] {{Sub}} el4qicjdn8caix9pl910c0hgwu63k1y 0 9196 426917 406795 2026-05-16T07:51:27Z Erik Baas 2193 lf 426917 wikitext text/x-wiki [[Bestand:مرق.jpg|thumb|280px|Kop bouillon]] '''Bouillon''' is het geurige aftreksel dat wordt verkregen door vlees, wild, gevogelte, zeedieren, vis en/of groente uit te koken. Hierbij kunnen alle delen van het dier, inclusief beenderen, huid en graten, gebruikt worden (met uitzondering van darm- en maaginhoud!). Het uitkoken of ''bouillon trekken'' duurt enkele uren. De uitgekooktee vleesresten, vis en groenten hebben hierna doorgaans weinig smaak meer. Daarom worden voor het verkrijgen van bouillon doorgaans alleen delen gebruikt die niet geserveerd worden. Van wild of gevogelte wordt eerst het serveerbare vlees afgesneden voor bereiding van de maaltijd. Botten e.d. worden dan gebruikt om bouillon van te trekken. Bij het trekken van een bouillon worden meestal ook [[Kookboek/Ui|uien]], [[Kookboek/Knoflook|knoflook]], andere [[Kookboek/Groenten|groenten]] en enkele [[Kookboek/Kruiden en specerijen|specerijen]] toegevoegd, zoals [[Kookboek/Laurier|laulierblad]], [[Kookboek/Peper|peperkorrels]], [[Kookboek/Steranijs|steranijs]], [[Kookboek/Kaneel|kaneelstokjes]], [[Kookboek/Kruidnagel|kruidnagel]] en [[Kookboek/Vanille|vanillestokjes]] – afhankelijk van de soort bouillon en het beoogde recept. Tijdens het bouillon trekken zal een vieze, bruine schuimlaag ontstaan. Dit schuim bestaat uit gestold bloed en lijmstof uit de beenderen. Een deel hiervan kan met een schuimspaan worden verwijderd. De rest wordt na het uitkoken van de bouillon eruit gezeefd met een schone doek of zeer fijnmazige zeef. Het uitgezeefde residu wordt weggegooid, er blijft dan een mooie heldere bouillon over die in een schone pan is opgevangen. Na het afkoelen van de bouillon kan gestold vet van de bouillon worden verwijderd. == Inhoudsopgave == * [[Kookboek/Bouillon#Toepassingen|Toepassingen]] * [[Kookboek/Bouillon#Bouillonsoorten|Bouillonsoorten]] * [[Kookboek/Bouillon#Recepten|Recepten]] om bouillon te maken (inlcusief datgene wat voor alle bouillonrecepten geldt) ** [[Kookboek/Bouillon#Runderbouillon|Runderbouillon]] ** [[Kookboek/Bouillon#Kippenbouillon|Kippenbouillon]] ** [[Kookboek/Bouillon#Visbouillon|Visbouillon]] ** [[Kookboek/Bouillon#Groentebouillon|Groentebouillon]] * [[Kookboek/Bouillon#Bewaren|Bewaren]] * [[Kookboek/Bouillon#Alternatieven|Alternatieven]] voor zelf bouillon maken * [[Kookboek/Bouillon#Recepten met bouillon|Recepten met bouillon]] - recepten waarin bouillon wordt gebruikt ==Toepassingen== Bouillon wordt gebruikt: * puur, opgewarmd en geserveerd in een mok, bijvoorbeeld voor iemand die wel een opkikker kan gebruiken (als het voor een zieke is die weinig eet: voeg een klein beetje zout aan de bouillon toe als er weinig of geen zout in zit; normaliter krijgen we in de westerse wereld eerder teveel dan te weinig zout binnen alleen al door brood, kaas en vleeswaren te eten, maar we hebben wel elke dag iets nodig); * in vele [[Kookboek/Basisrecept|basisrecepten]], o.a. voor de bereiding van [[Kookboek/Saus|sauzen]], [[Kookboek/Soep|soepen]] en [[Kookboek/Ragoût|ragoûts]]. ==Bouillonsoorten:== Men onderscheidt het soort bouillon naar de gebruikte grondstof: * '''Kalfsbouillon''' > [[Kookboek/Kalfsvlees|kalfsvlees]], * '''Kippenbouillon''' > [[Kookboek/Kip|kip]], * '''Kreeftbouillon''' > [[Kookboek/Kreeft|kreeft]], * '''Kruidenbouillon''' > alleen [[kookboek/Kruiden en specerijen|kruiden]], * '''Runderbouillon''' > [[Kookboek/Rundvlees|rundvlees]], * '''Varkensbouillon''' > [[Kookboek/Varkensvlees|varkensvlees]], * '''Visbouillon''' > [[Kookboek/Vis|vis]] * enz. == Recepten == === Over de ingrediënten (voor alle soorten bouillon)=== * Tuinkruiden mogen er als takjes in, hoeven niet gerist of fijngesneden te zijn. * Peperkorrels kun je kneuzen door ze heel kort in een vijzel te stampen, twee keer met de stamper duwen is genoeg, ze mogen niet fijngestampt worden. Of plet ze met een mes op een plat bord. === Benodigd keukengereedschap (voor alle soorten bouillon) === * Grote kookpan voor minstens 3 liter * {{Wp|Schuimspaan|Schuimspaan}} * [[Kookboek/Vlamverdeler|Vlamverdeler]] * Schone theedoek zonder resten van wasmiddel of wasverzachter (dus extra gespoeld; de theedoek hoeft niet kastdroog te zijn, dus kan kort tevoren nog extra gespoeld worden) * Grote zeef * Een andere grote pan of vuurvaste, ronde schaal waar de zeef in past, om de gezeefde bouillon in op te vangen === Zeven van de bouillon (voor alle soorten bouillon) === Het zeven van de bouillon kan het beste in twee fasen: # Hang de zeef boven een andere pan of grote schaal. Giet de bouillon door de zeef. Hierbij worden de groenten en vlees of vis opgevangen. Vis rund- en kipvlees eruit, dat kan nog gebruikt worden; haal visresten er ook uit en gooi die weg. Druk nu met een lepel al het vocht uit de groente in de pan of schaal (of doe dat met een roerzeef). Het restant van de groenten en van de vis kan worden weggegooid in de {{Wp|Gft-bak|GFT-bak}}. # Maak de zeef schoon en leg er een vochtige theedoek (niet helemaal nat) in. Giet de bouillon nu opnieuw in de zeef. Hiermee worden de laatste ongerechtigheden eruit gehaald. Spoel de theedoek direct goed uit, net zo vaak totdat hij niet meer naar bouillon ruikt, giet eventueel een scheutje schoonmaakazijn door het spoelwater en laat het even weken. === Runderbouillon === [[Bestand:Brodo di testina in cottura.jpg|thumb|Het trekken van runderbouillon]] N.B. Lees eerst de volledige introductie van de paragraaf [[Kookboek/Bouillon#Recepten|Recepten]] door (drie subparagrafen), met algemene aanwijzingen voor dit recept. Runderbouillon wordt getrokken van rundvlees, vaak met diverse groente en kruiden. * Bereidingstijd: ongeveer drie kwartier + vier uur trekken. * Kookniveau: 3. ====Ingrediënten==== * 400 g {{Kb|p=rundvlees|runderschenkel}}, poelet of soepvlees * 1 {{Kb|p=mergpijp|mergpijpje}} of soepbeen (± 350 g) * 400 g groente, zoals {{Kb|ui}}, {{Kb|prei}}, {{Kb|p=wortel|winterwortel}}, {{Kb|bleekselderij}} en/of knolselderij * (verse) tuinkruiden, zoals enkele takjes {{Kb|tijm}}, een takje {{Kb|rozemarijn}} en 3 {{Kb|p=laurier|laurierblaadjes}} * specerijen: 1 eetlepel gekneusde {{Kb|p=peper|peperkorrels}} ====Bereidingswijze==== * Was de botten of het soepbeen en verwijder vuil en vet, maar laat het vlees eraan. * Leg het rundvlees en mergpijpje/soepbeen in de pan en voeg 2 liter koud {{Kb|water}} toe. Leg het deksel schuin op de pan zodat er nog een kiertje open is. Breng het water langzaam aan de kook en zet de pan daarna op de kleinste pit op laag vuur, zodat het water niet echt kookt, er mag alleen af en toe en bubbeltje boven komen. * Maak de groenten schoon en snijd ze in grove stukken. * Schep met een schuimspaan het schuim van de bouillon-in-wording. * Voeg de groenten, kruiden en specerijen toe. * Laat de bouillon minstens vier uur trekken, met het deksel schuin op de pan, op een heel laag vuur met een vlamverdeler onder de pan. Laat de bouillion niet meer koken. * Laat de bouillon afkoelen. * Schep het gestolde vet van de bouillon. * Zeef de bouillon. * Snijd het vlees klein. Het kan gebruikt worden voor bijvoorbeeld een groentesoep, ragoût of als nasivlees. * Voeg pas zout naar smaak toe op het moment dat de bouillon wordt gebruikt. ====Varianten==== * Mogelijke extra kruiden en specerijen: takjes peterselie, kervel, marjolein, stukje {{Kb|foelie}}, 2 {{Kb|p=kruidnagel|kruidnagelen}}. * Voeg twee in stukken gesneden tomaten toe, tegelijk met de andere groenten. === Kippenbouillon === [[Bestand:Durchseihen-01.jpg|thumb|Kippenbouillon waaruit het vlees wordt geschept]] NB Lees eerst de volledige introductie van de paragraaf [[Kookboek/Bouillon#Recepten|Recepten]] door (drie subparagrafen), met algemene aanwijzingen voor dit recept. Kippenbouillon wordt getrokken van een soepkip met groenten, kruiden en specerijen. * Bereidingstijd: ongeveer drie kwartier + twee uur trekken. * Kookniveau: 3. ====Ingrediënten==== * 1 {{Kb|p=kip|soepkip}} * 3 {{Kb|p=ui|uien}} * 2 {{Kb|p=wortel|winterpenen}} * 3 stengels {{Kb|bleekselderij}} * 3 {{Kb|p=prei|preistengels}} * 4 {{Kb|p=knoflook|knoflooktenen}} * 2 kruidnagels * 3 laurierblaadjes * 3 takjes verse tijm * 1 takje verse rozemarijn * enkele stukjes foelie * 8 gekneusde peperkorrels ====Keukengereedschap==== * De soeppan moet echt groot zijn, waarin een hele kip in past. ====Bereidingswijze==== * Schil en was de groenten en snijd ze in grove stukken. Plet de knoflookteentjes. * De soepkip kan eventueel in grote stukken gehakt worden (of nog beter: laat de poelier dat van tevoren doen). * Leg de groenten in de pan, en daar bovenop de soepkip. Giet water erbij totdat alles onder water staat. * Voeg de specerijen en kruiden toe. * Verwarm het water met deksel op de pan totdat het bijna kookt. Laat dan de bouillon minstens twee uur trekken, met het deksel schuin op de pan, op een heel laag vuur met een vlamverdeler onder de pan. Laat de bouillion niet meer koken. Verwijder tijdens het trekken het schuim met een schuimspaan. * Haal de kip uit de bouillon. * Laat de bouillon afkoelen. * Schep het gestolde vet van de bouillon. * Zeef de bouillon. Het kipvlees heeft na afloop weinig smaak meer en is wat taai geworden. Restanten kipvlees kunnen wel worden gebruikt voor recepten waarin kip niet de hoofdsmaak is, zoals in [[Kookboek/Ragoût|ragoût]] of een kerrieschotel. Ook kan een gedeelte worden gebruikt voor kippensoep. Vóór hergebruik: verwijder alle botjes, velletjes en vet. Snijd het kipvlees fijn, anders is het te taai. En in het uiterste geval zal de kat er wel raad mee weten, mits er geen zout is gebruikt! ====Varianten==== * enkele peterseliestengels toevoegen, tegelijk met de rest van de kruiden * 1 takje {{Kb|maggikruid}} toevoegen, tegelijk met de rest van de kruiden * 1 lepel {{Kb|tomatenpuree}} toevoegen, tegelijk met de kruiden. * een snufje {{Kb|saffraan}}, voor een luxe variant === Visbouillon === [[Bestand:Gefilte fish - step 15.JPG|thumb|Trekken van fisbouillon]] NB Lees eerst de volledige introductie van de paragraaf [[Kookboek/Bouillon#Recepten|Recepten]] door (drie subparagrafen), met algemene aanwijzingen voor dit recept. Visbouillon wordt getrokken van visafval, vaak met diverse groente en kruiden. * Bereidingstijd: ongeveer drie kwartier + ½ uur trekken. * Kookniveau: 3. ====Ingrediënten==== * 1 kg visafsnijdsel, zoals viskoppen, vel, pantsertjes van schaaldieren, koppen van garnalen en graten van witvis; vraag er om bij de visboer of viskraam, en zeg erbij dat het voor visbouillon is (niet alle visafval is daar geschikt voor, in ieder geval niet geschikt: vette vis zoals haring, makreel en paling) * 2 {{Kb|p=ui|uien}} * 1 {{Kb|prei}} * 1 {{Kb|p=wortel|winterwortel}} * 1 {{Kb|venkel|venkelknol}} * 2 l warm water * ½ {{Kb|citroen}} * 2 laurierblaadjes * 10 witte peperkorrels, gekneusd * ½ bosje dille * enkele takjes platte peterselie en/of bladselderij ====Bereidingswijze==== * Spoel het visafsnijdsel en graten goed af onder koud, stromend water. * Maak de groenten schoon en snijd ze in stukken, in zodanig formaat dat ze binnen 20 minuten gaar kunnen zijn. * Leg groenten, het visafsnijdsel, de kruiden en peper in de pan en schenk het warme water erbij. * Boen een citroen schoon en rasp de schil (alleen het geel, niet het wit). Pers de helft uit. Voeg rasp en sap toe aan de bouillon-in-wording. * Breng het water aan de kook en laat de pan 20-30 minuten op zeer laag vuur trekken (niet langer), zet een vlamverdeler onder de pan. De bouillon mag niet koken. * Haal tussentijds steeds het schuim weg met een schuimspaan. * Zet het vuur uit en zeef de bouillon met behulp van een vochtige theedoek en een fijne zeef. Wat achterblijft in de zeef/theedoek is niet meer nodig en kan worden weggegooid (in de {{Wp|Gft-bak|GFT-bak}}). * Voeg desgewenst een beetje zout toe. * Als de bouillon niet direct wordt gebruikt: laat de bouillon afkoelen zonder deksel, maar niet in de koelkast. ====Varianten==== Mogelijke toevoegingen: * 2 stengels bleekselderij en een theelepel {{Kb|venkelzaad}} (ter vervanging van venkel) * foelie * maggikruid * takje tijm * takje rozemarijn * ½ el korianderzaad * 200 ml droge witte wijn Zie ook: [[Kookboek/Kreeft]] voor kreeftenbouillon. === Groentebouillon === [[Bestand:Bulion Warzywny - 2.jpg|thumb|Ingrediënten voor een groentebouillon]] NB Lees eerst de volledige introductie van de paragraaf [[Kookboek/Bouillon#Recepten|Recepten]] door (drie subparagrafen), met algemene aanwijzingen voor dit recept. Groentebouillon wordt gemaakt van groenten, kruiden en specerijen, zonder dierlijke toevoegingen. * Bereidingstijd: 30 minuten + 2 uur trekken * Kookniveau: 3. ====Ingrediënten==== * 2-3 {{Kb|p=ui|uien}} * 2 tenen {{Kb|knoflook}} * 2-3 {{Kb|p=wortel|winterpeen}} * 2-3 {{Kb|p=prei|preien}} * ½-1 {{Kb|knolselderij}} of ½-1 struik {{Kb|bleekselderij}} * 5 takjes verse tijm * 3-4 laurierblaadjes * 4 takjes peterselie * 1 theelepel zwarte peperkorrels (gekneusd) De hoeveelheden zijn mede afhankelijk van de grootte van de afzonderlijke groenten. ====Bereidingswijze==== * Maak de groenten schoon en snijd ze in grote stukken. Uien en knoflook hoeven niet te worden geschild (wel wassen), de schillen kunnen worden meegekookt. * Leg de groenten, kruiden en peperkorrels in de soeppan en giet er 2 liter water overheen. Zorg ervoor dat de groenten helemaal onder water staan, giet er anders meer water bij. * Breng het water aan de kook. * Zet dan de pan op een laag vuur met een vlamverdeler eronder. Het water hoeft niet meer te koken, maar moet wel tegen de kook aan blijven. Leg een deksel schuin op de pan. * Laat de bouillon op die manier twee uur trekken. * Zeef de bouillon. ====Varianten==== * Voeg 2 tomaten toe. * Voeg enkele blaadjes {{Kb|maggikruid}} toe. * Voeg een Spaanse/rode peper toe voor een pittiger bouillon. == Bewaren == Bouillon kan worden bewaard, mits afgekoeld en goed afgesloten: * In de koelkast: 2 dagen. * Ingevroren: 3 maanden. Tip: Vries overgebleven bouillon direct in, in handzame porties (in een 2-persoons huishouden is dat 4-5 dl). == Alternatieven == Als je geen zin of tijd hebt om zelf (zo lang) bouillon te trekken, zijn er alternatieven: * Gebruik een [[Kookboek/Hogedrukpan|hogedrukpan]] in plaats van een soeppan; dit verkort de kooktijd tot ongeveer een uur. Maar de smaken kunnen dan minder goed in de bouillon trekken dan bij de lange bereidingswijze. * Sommige slagers verkopen door henzelf getrokken bouillon, meestal alleen van botten, zonder andere toevoegingen. * Ook wordt echte visbouillon wel online aangeboden en wie weet, verkoopt de viswinkel bij u in de buurt het ook wel. * Wellicht kan een pot fond uitkomst bieden, voor een saus of ragoût, of je verdunt hem tot de gewenste dikte met water. * Potten bouillon uit de supermarkt, in de smaken rund, kip, groente en tomaat. Hieraan hoeft alleen water te worden toegevoegd, zie instructie op de pot. * Bouillonblokjes in meerdere smaken. Deze blokjes bevatten vaak kunstmatige smaken, met veel zout (soms te veel). Maak hier dus spaarzaam gebruik van. ==Recepten met bouillon== {{Kolommen automatisch|inhoud= <DynamicPageList> category=KB-bouillon mode=unordered order=ascending suppresserrors = true ordermethod = sortkey </DynamicPageList> }} {{Sub}} {{Navigatie recepten}} [[Categorie:Basisrecept|Bouillon]] [[Categorie:Soeprecept|Bouillon]] [[Categorie:Ingrediënt|Bouillon]] [[Categorie:Drank|Bouillon]] 0jv7ylam7o2ashz89dy32rmwn5gklo3 0 9249 426901 410855 2026-05-16T07:50:01Z Erik Baas 2193 lf 426901 wikitext text/x-wiki {{Infobox recept | |Naam=Knoflooksaus op yoghurtbasis |Afbeelding = [[Bestand:Garlic yogurt dip - ready to stand for 2 hours.jpg|300px]] |Categorie=Saus |Porties=nvt |Energie= |Tijd= 5 minuten |Stippen=1 }} [[Kookboek/Saus|Saus]] | [[Kookboek/Recepten|Receptenindex]] ==Ingrediënten== *Twee delen dikke {{Kb|yoghurt}} *Eén deel {{Kb|mayonaise}} *Enkele teentjes {{Kb|knoflook}} *Verse of gedroogde [[Kookboek/Peterselie|peterselie]] *[[Kookboek/Zout|Zout]] *[[Kookboek/Peper|Peper]] (liefst vers gemalen) ==Bereiding== #Doe de yoghurt en mayonaise in een bakje. #Pers de knoflookteentjes en voeg toe. #Hak de peterselie fijn en voeg toe. #Voeg wat zout en peper toe. #Meng het geheel door elkaar. #Proef de saus en voeg eventueel nog wat van de ingrediënten toe om de verhouding goed te krijgen. == Varianten == Mogelijke toevoeging: * 1-2 theelepels {{Kb|paprikapoeder}} ==Tips== *Deze saus wordt aanbevolen bij [[Kookboek/Grillen|gegrild]] [[Kookboek/Vlees|vlees]] en [[Kookboek/Gevogelte|gevogelte]]. {{Navigatie recepten}} [[Categorie:Saus|Knoflooksaus op yoghurtbasis]] [[Categorie:Yoghurtrecept|Knoflooksaus]] {{Sub}} ockwt4mktjftln5xcv38qriar1hla0m 0 9265 426919 404976 2026-05-16T07:51:28Z Erik Baas 2193 lf 426919 wikitext text/x-wiki {{Infobox recept | Naam = | Afbeelding = <!--[[Bestand:xxx.xxx|300px]]--> | Onderschrift = | Categorie = | Porties = | Energie = | Tijd = | Stippen = }}'''Knoflooksaus''' heb je gewoon uit een potje, dit is te gebruiken in of bij gerechten, maar het is natuurlijk veel lekkerder om zelf de knoflooksaus te maken. Knoflooksaus kan je maken op basis van verschillende ingrediënten. Als basis kan je [[Kookboek/Mayonaise|mayonaise]], [[Kookboek/Yoghurt|yoghurt]], [[Kookboek/Kwark|kwark]] of een combinatie van deze ingrediënten gebruiken. ==Recepten voor knoflooksaus== *[[Kookboek/Knoflooksaus op kwarkbasis|Knoflooksaus op kwarkbasis]] *[[Kookboek/Knoflooksaus op yoghurtbasis|Knoflooksaus op yoghurtbasis]] ==Recepten met knoflooksaus== <DynamicPageList> category=KB-knoflooksaus mode=unordered order=ascending suppresserrors = true ordermethod = sortkey </DynamicPageList> {{Sub}} {{Navigatie recepten}} [[Categorie:Saus|Knoflooksaus]] 2z15htnlgn1ufnp1lnzohg1f5n67jnr 0 9274 426921 400837 2026-05-16T07:53:25Z Erik Baas 2193 lf 426921 wikitext text/x-wiki {{Infobox recept | Afbeelding = [[Bestand:Gehaktballen.jpg|300px]] | Categorie = Vleesrecept | Porties = 4 | Energie = | Tijd = ± 1½ uur + enkele uren in de koelkast | Stippen = 3 }} Geen enkel vleesrecept is bekender dan de '''Hollandse gehaktbal'''. Hij wordt gemaakt van gehakt, vlees dat wordt geperst door een schijf met gaatjes waardoor een fijne vleesmassa ontstaat, waar doorgaans [[Kookboek/Rundvlees|rundvlees]] of [[Kookboek/Varkensvlees|varkensvlees]] voor wordt gebruikt. Varkensgehakt is wat minder van smaak en meestal wat vetter en goedkoper en wordt soms ook met rundergehakt gemengd, wat ''Gehakt halfom'' wordt genoemd. Van oudsher zijn de Nederlanders erg traditiegetrouw, men spreekt over: ''woensdag gehaktdag''. ==Ingrediënten:== Voor 4 personen: # 500 gram {{Kb|p=gehakt|'''gehakt'''}} # 150 gram [[Kookboek/Boter|boter]] # 2 à 3 sneedjes volkorenbrood of witbrood # 2 [[Kookboek/Ei|eieren]] # 1 [[Kookboek/Ui|ui]] # 1 theelepel [[Kookboek/Zout|zout]] # 1 theelepel [[Kookboek/Peper|peper]] # 1 theelepel [[Kookboek/Nootmuskaat|gemalen nootmuskaat]] # 1 theelepel kerriepoeder # 1 [[Kookboek/Laurier|laurierblad]] # 4 [[Kookboek/Peper|peperkorrels]] # 4 {{Kb|p=kruidnagel|kruidnagels}} ==Bereiding:== # Vermeng in een grote schaal het brood met de eieren (ten overvloede: zonder eierschaal) tot een gladde massa. # Voeg hieraan zout, peper, kerriepoeder en nootmuskaat toe. Goed mengen! # Snipper de ui in heel kleine stukjes. # Doe gehakt en ui erbij en kneed (met een schone, in koud water gedompelde hand) het geheel tot er een egale massa ontstaat. # '''Nu de truc:''' Laat dit geheel enige uren koel staan, zodat de kruiden goed in het vlees kunnen trekken. # Verdeel de massa in 6 à 8 gelijke delen, en rol er tussen je (schone) handen mooie (iets afgeplatte) ballen van. # Laat de boter smelten in een braadpan. Als het schuim weggetrokken is, leg je voorzichtig de ballen in de hete boter. # Bak de gehaktballen rondom tot ze een mooi bruine, stevige buitenkant hebben. # Voeg heet water toe tot de gehaktballen 3/4 onder staan. # Voeg in de pan het laurierblad, de kruidnagel en de peperkorrels toe. # Laat de gehaktballen op een zacht vuurtje ongeveer 50 - 60 minuten sudderen. Zo nu en dan keren. #: ''Let er tijdens het sudderen goed op dat de "ballen" niet droog komen te staan - dan verbranden ze - voeg dan wat water toe'' # Verwijder de peperkorrels, de kruidnagels en het laurierblad voor het opdienen. ==Serveren:== * De gehaktbal is een uitgesproken Nederlands vleesgerecht die bij de maaltijd wordt gebruikt, bij de ''prak'' ([[Kookboek/Gekookte aardappel|gekookte aardappels]] en [[Kookboek/Gekookte groenten|gekookte groenten]] of bij [[Kookboek/Stamppot|stamppot]]). * De gehaktballen zijn "koud" ook lekker, je kan de ballen dan in plakken snijden en als broodbeleg nuttigen. == Varianten == Mogelijke toevoegingen aan het gehakt (vóórdat het wordt gebraden): * kleine blokjes kaas * kleingesneden zoetzure uitjes en/of augurken * hot/hete ketchup, of ketchup waaraan een beetje chilipeper of cayennepeper is toegevoegd * mosterd * geweekte [[Kookboek/Nasikruiden|nasikruiden]] * geweekte [[Kookboek/Goulashkruiden|goulashkruiden]] * 1 eetlepel [[Kookboek/Cajunkruiden|cajunkruiden]] * stukjes of geraspte appel * twee ringen [[Kookboek/Ananas|ananas]], heel fijn gesnipperd == Bewaren == Bewaar afgekoelde gehaktballen in de koelkast of diepvriezer, in een afgedekte koelkastdoos met een goed passend deksel of in een pan met deksel. * Maximaal twee dagen in de koelkast. * Maximaal 1 maand in de diepvriezer. == Zie ook == * [[Kookboek/Gehaktballetjes met ananas en paprika|Gehaktballetjes met ananas en paprika]] * [[Kookboek/Balletjes in tomatensaus|Balletjes in tomatensaus]] == Recepten met gehaktbal == <DynamicPageList> category= KB-gehaktbal mode=unordered order=ascending suppresserrors = true ordermethod = sortkey </DynamicPageList> {{Navigatie recepten}} [[Categorie:Nederlandse keuken|Gehaktbal]] [[Categorie:Vleesrecept|Gehaktbal]] [[Categorie:Broodbeleg|Gehakbal]] {{Sub}} eac1wsw2dnis5yrfn8ad5ua8cr9qhk3 2 9360 426968 295024 2026-05-16T08:08:32Z Erik Baas 2193 426968 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ {|{{Wikitable}} |- |width=50% valign="top"| ==Wikipedia links== *[https://wikistics.falsikon.de/latest/wikipedia/nl/ Statistieken nl-WIKI] *[[Wikipedia:Overzicht_beheerpagina%27s]] *[[Help:Gebruik_van_bots]] *[[Wikipedia:OrphanOverleg]] *[https://download.wikimedia.org/wikipedia/nl/ dumps] *[https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Five_pillars five pillars van Wikipedia] *[https://vs.aka-online.de/globalwpsearch/ Artikelen in alle wiki's zoeken] *[https://meta.wikimedia.org/wiki/Interwiki_bot/Warnfiles Interwiki met warnfiles] *[https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_CH Wikimedia CH] *[https://www2.knams.wikimedia.org/logwood/logwood.php?site=nl.wikipedia.org Hitslijst wikipedia] *[https://www.wikisign.org/query.php Query met sql de wiki database] *[https://de.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Public-Domain-Bilderquellen Public Domain plaatjes] *[https://my3.statcounter.com/project/standard/stats.php?account_id=288409&login_id=4&code=9fb74bbbd8c4abb116bc38cfae7f1e1b&guest_login=1&project_id=537319 Counter nl.wikipedia] *[https://www.flacus.de/wikipedia/Interwiki-Link-Checker/ Interwiki Link Checker van de:Flacus] *[https://tools.wikimedia.de/~tangotango/mayflower/ Zoeken in google] *[https://tools.wikimedia.de/~magnus/commonshelper.php Commonshelper (voor uploaden naar Commons)] *[https://cvs.sourceforge.net/viewcvs.py/wikipedia/phase3/maintenance/tables.sql?rev=1.78&view=auto Tabellenstructuur wikipedia] *[[:en:Wikipedia:Tools|Tools voor wikipedia]] *[https://de.selfhtml.org/ Super overzicht voor Javascript] *[https://javascript.internet.com/ javascript 2] *[https://www.handleidinghtml.nl/javascript/datum-tijd/js-datum-tijd.html javascript 3] *[https://webdeveloper.earthweb.com/webjs/ javascript 4] |width=50% valign="top"| == Chemie == * [https://www.vs-c.de/beispiele/index.html multimediaal leermateriaal voor chemie, biologie, farmacie, wiskunde en natuurkunde] * [https://www.chemicalland21.com/ informatie over een hele verzameling aan chemikalien] * [https://www.lenntech.com/periodiek_systeem.htm links met informatie over de elementen] * [https://eu-nummers.nl informatie over stoffen met E-Nummers] * [https://www.homepages.hetnet.nl/~b1beukema/vitaminen.html info over vitaminen] * [https://www.voedingscentrum.nl/voedingscentrum/Public/Dynamisch/hoe+eet+ik+gezond/vitamines+en+mineralen/ Voedingscentrum over vitaminen en mineralen] |- |valign="top"| ==Munteenheden== *[https://www.globalfinancialdata.com/index.php3?action=ghocmainpage Geschiedenis van munten] *[https://www.nbb.be/belgostat/PublicatieSelectieLinker?LinkID=451000038|910000082&Lang=N wisselkoersen] *[https://www.ibns.it/money/OriginsCurrencyNames.htm Uitleg van de namen van munten] *[https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Bills afbeeldingen van biljetten op commons] *[https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Coins afbeeldingen van munten op commons] *[https://europa.eu.int/comm/translation/currencies/nltable1.htm Vertalingen van munten volgens EU] *[https://finance.yahoo.com/currency/convert?amt=1&from=EUR&to=BZD&submit=Convert Currency convertor van yahoo] *[https://www.xe.com/ict/ een andere currency convertor] *[https://www.centralbanking.co.uk/links/ links naar verschillende centrale banken] *[https://www.islamicbanknotes.com/ Afbeeldingen van Islamitisch papiergeld] *[https://www.tomchao.com/ Niet-commerciële site met foto's] *[https://waehrungen.onvista.de/devisen-rechner.html als je ze ergens anders niet vindt, dan vast hier] |valign="top"| ==Politiek== *[https://www.factcheck.org/ over misverstanden in de Amerikaanse politiek] |- |valign="top"| ==Zwitserland== *[https://www.dhs.ch/externe/protect/textes/d/D7478.html Historisch lexikon van Zwitserland] *[https://www.picswiss.ch/ Plaatjes over Zwitserland, die onder vermelding gebruikt mogen worden] |valign="top"| ==Wijn== *[https://web1.msue.msu.edu/msue/imp/modfr/26439701.html Plaatjes van druiven met PD (Amerikaanse overheid)] *[https://www.swisswine.ch/index.cfm?nav=567,587&DID=9&SID=1 Zwitserse wijn informatie] *[https://www.wijnweetjes.nl/ Wijnencyclopedie] *[https://www.wijninfo.nl/ Meer Nederlandse info] |- |valign="top"| ==Wetenschapsnieuws== *[https://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/default.stm BBC] *[https://www.ublad.uu.nl/links/wetenschap.shtml diverse links] *[https://www.intellymagic.com/links/01bfe0948714a8508/index.html nieuws] *[https://noorderlicht.vpro.nl/ Noorderlicht van de VPRO] *[https://www.scienceguide.org/Genres/Nieuws/Nieuws.htm science guide] *[https://www.fambof.nl/links/wetenschap/ Fambof] *[https://wetenschap.pagina.nl/ startpagina.nl] *[https://www.volkskrant.nl/wetenschap/ volkskrant] |valign="top"| ==Namen== *[https://www.starmanproductions.nl/namen/namen.html Naam1] *[https://www.bertdefriest.nl/voornamen.htm Naam 2] *[https://www.gerardlenting.nl/naam/naam.html Naam 3] |- |valign="top"| ==Divers== * [https://www.howstuffworks.com/ How stuff works] |valign="top"| ==Overig== |} Bot invoer voor verwijderen sjablonen: * replace.py -ref:Sjabloon:Sjabloonnaam -regex **\{\{(?:S|s)sjabloonnaam\}\} **vervangingstekst p1ekr1xy2803e1rq4htr4t5uqi1kmsd 0 9385 426922 410863 2026-05-16T07:53:27Z Erik Baas 2193 lf 426922 wikitext text/x-wiki {{Infobox recept | Afbeelding = [[Afbeelding:ChiliconcarneZG.JPG|300px]] | Onderschrift = | Categorie = Mexicaanse keuken | Porties = 8-10 | Energie = | Tijd = 25-30 minuten bereiding + 30 minuten oven | Stippen = 3 }} De '''Mexicaanse bonenschotel''' is een ovenschotel met bruine bonen, vlees, tortilla chips en kaas. Het is tamelijk makkelijk te bereiden gerecht, maar toch met veel ingrediënten. Als u van koken houdt en/of van redelijk scherpe, Mexicaanse gerechten is dìt een ideaal gerecht voor u, maar dat moet u toch eens zelf proberen en oordelen. == Ingrediënten == * 1 zak Dorrito/Tortilla chips * 1 blik {{Kb|maïs}} * 2 blikken {{Kb|bruine bonen}} * 1 zakje kruiden taco mix&nbsp;<ref>zie [https://www.eefkooktzo.nl/zelf-een-taco-kruidenmix-maken/ zelf taco-kruidenmix maken] voor de ingrediënten</ref> of 6 eetlepels [[Kookboek/Tex Mex kruidenmix|Tex Mex kruidenmix]] * 1 bakje {{Kb|crème fraîche}} * 1 krop {{Kb|broccoli}} * 1 zak geraspte {{Kb|kaas}} * 500 gram {{Kb|kip}} of vlees (naar keuze) * ± 2 eetlepels {{Kb|tomatenketchup}} == Keukengereedschap == * 1 grote pan * 1 oven * 1 schotel * 1 kommetje == Bereidingswijze == # Oven voorverwarmen op circa 170°C # Pak een pan, een wokpan kan ook, doe er wat olijfolie in, doe het vuur aan en leg het vlees of kip in de pan (Indien u het met kip bereidt eerst de kip in kleine stukjes snijden). # Laat het vlees/kip gaar koken, niet àl te gaar maar gewoon een goed bruin kleurtje. # Voeg de bonen toe, en na een paar minuten de maïs. # Roer tot alles goed gemengd is en laat het even staan. # Nu kunt u de broccoli in kleine stukjes snijden en in de pan doen, en weer roeren. # Pak een kommetje en doe de crême fraîche erin. # Doe er een beetje taco mix doorheen, wat ketchup, verkruimel wat Dorrito chips en doe het erin. # Nu nog wat geraspte kaas erdoorheen en daarna goed roeren tot het een egale kleur heeft. # Voeg de rest van het Taco Mix zakje toe in de pan en roer het goed. # Nu de pan van het vuur halen en alles in de schotel doen. # Meng de crême fraîche erdoorheen, roer nog even en laat alles vlak worden op de bovenkant. # De Dorrito chips eroverheen doen (horizontaal) tot de bovenlaag goed bedekt is. # En tot slot; de geraspte kaas over het chips strooien. # Doe de schotel in de voorverwarmde oven, en na circa 20 minuten is het klaar. En smullen maar! == Varianten == Zie ook: [[Kookboek/Nachos|Nachos]] {{Navigatie recepten}} == Bronnen en referenties == [[Categorie:Mexicaanse keuken|Bonenschotel]] [[Categorie:Peulvruchtrecept|Bonenschotel]] {{Sub}} nl8ww30hkqztdpi0vhko9vdxo4n30dy 0 9547 426923 403601 2026-05-16T07:53:31Z Erik Baas 2193 lf 426923 wikitext text/x-wiki [[Afbeelding:Tapas in the window of a Madrid restaurant.jpg|300px|right|Tapas uitgestald in een tapasbar]] Tapas zijn oorspronkelijk Spaanse aperitiefhapjes, maar worden in andere landen ook geserveerd als volwaardige maaltijd. Een tapa is doorgaans een gerechtje dat uit meerdere bijtklare hoeveelheden bestaat. Men biedt vaak meerdere tapas aan per maaltijd die dan door verschillende mensen gedeeld worden. == Recepten voor tapas == ''Albondigas'' zijn Spaanse gehaktballetjes in tomatensaus; ''Gazpacho'' is een koude soep. * [[Kookboek/Pinchos|Pinchos]] (kleine stukjes belegd brood uit Noord-Spanje) <DynamicPageList> category=Tapasrecept mode=unordered order=ascending suppresserrors = true ordermethod = sortkey </DynamicPageList> ==Gewenste recepten van tapas== * [[Kookboek/Gezouten amandelen|Gezouten amandelen]] * [[Kookboek/Gemarineerde ansjovis|Gemarineerde ansjovis]] * [[Kookboek/Chorizo al vino|Chorizo al vino]] * [[Kookboek/Gevulde champignons|Gevulde champignons]] {{Wikipedia|Pagina=Tapa (eten)|Naam=tapas}} {{Navigatie recepten}} {{Sub}} [[Categorie:Spaanse keuken|Tapas]] [[Categorie:Snack|Tapas]] [[Categorie:Voorgerecht|Tapas]] [[Categorie:Tapasrecept| ]] ljvmzvexi0dbw76ckhr8z2jtfmn400q 0 9725 426924 401380 2026-05-16T07:54:07Z Erik Baas 2193 lf 426924 wikitext text/x-wiki [[Bestand:13-09-01-kochtreffen-wien-Bi-frie-001.jpg|thumb|Croûtons bakken]] [[Bestand:Croutons on yayla soup.jpg|thumb|Croûtons op soep]] '''Croutons''' zijn gebakken stukjes brood, ze worden bijvoorbeeld geserveerd bij soep of bij een salade. ==Recept voor 4 personen== Verwijder van 4 sneetjes {{Kb|p=brood|wittebrood}} de korstjes en snijd het brood in dobbelsteentjes. Bak deze in 20 gram [[Kookboek/Margarine|margarine]] of een paar eetlepels [[Kookboek/Olie|plantaardige olie]] in 2 minuten rondom goudbruin. Serveer dit bijvoorbeeld bij de [[Kookboek/Soep|soep]]. == Varianten == * Meng vóór het bakken wat gedroogde tuinkruiden en/of andere smaakmakers aan de dobbelsteentjes brood toe, bijvoorbeeld peterselie, basilicum, oregano, rozemarijn, knoflook, pesto en/of geraspte Parmezaanse kaas. * ''Knoflook-croutons'' (voor een heel witbrood): voeg 2 theelepels knoflookpoeder, 1/2 theelepel grof zout en 1/2 theelepel zwarte peper toe aan 1/4 kop olijfolie en bak ze tot ze knapperig zijn. == Recepten met croutons == <DynamicPageList> category= KB-croutons mode=unordered order=ascending suppresserrors = true ordermethod = sortkey </DynamicPageList> {{Navigatie recepten}} [[Categorie:Bijgerecht|Croutons]] [[Categorie:Broodrecept|Croutons]] {{Sub}} aduk46yyl59yg450mlmkmks4nqc43v9 0 9959 426954 344997 2026-05-16T08:04:06Z Erik Baas 2193 lf 426954 wikitext text/x-wiki {{Frans thematisch woordenboek}} {|{{Wikitable}} |- |colspan=2|manger || eten |- |style="width:5em;"| ||beurre (m) || boter |- |||pain (m) || brood |- |||tartine (f) || boterham |- |||baguette (f) || stokbrood |- |||croissant (m) || croissant |- |||croque-monsieur (m) || hamkaastosti |- |||fromage (m) || kaas |- |||confiture (f) || jam |- |||mélasse (f) || stroop |- ||| miel (m) || honing |- |||chocolat (m) || chocolade |- |||farine (f) || bloem |- |||huile (f) || olie |- |||sel (m) || zout |- |||poivre (m) || peper |- |||noix (de) muscade (f) || nootmuskaat |- |||sucre (m) || suiker |- |||frite (f) || friet |- |||hamburger (m) || hamburger |- |||pizza (f) || pizza |- |||viande (f) || vlees |- |||saucisse (f) || warme worst |- |||saucisson (m) || kruidige worst; lang en rond brood |- |||glace (f) || ijs |- |||carotte (f) || wortel |- |||poulet (m) || kip |- |||jambon (m) || ham |- |||vache (f) || koe |- |||poisson (m) || vis |- |colspan=2|les fruits (m. meerv.) || vruchten (fruit) |- |||fraise (f) || aardbei |- |||ananas (m) || ananas |- |||pomme (f) || appel |- |||banane (f) || banaan |- |||framboise (f) || framboos |- |||cerise (f) || kers |- |||poire (f) || peer |- |||tomate (f) || tomaat |- |||concombre (m) || komkommer |- |||raisin (m) || druif |- |||orange (f) || sinaasappel |- |||mandarine (f) || mandarijn |- |||pamplemousse (f) || grapefruit |- |||citron (m) || citroen |- |colspan=2|légume (m) || groente |- |||pomme de terre (f) || aardappel |- |||chou-fleur (m) || bloemkool |- |||chou de Bruxelles (m) || spruitkool. spruitje |- |||haricot (m) || boon |- |||épinards (m. meerv.) || spinazie |- |||salade (f) || sla |- |||chicorée (f) || witlof |- |||endives (f. meerv.)|| andijvie |- |colspan=2|boire || drinken |- |||chocolat (m) || chocolademelk |- |||coca (m) || cola |- |||jus (m) || sap |- |||vin (m) || wijn |- |||limonade (f) || limonade |- |||bière (f) || bier |- |||café (m) || koffie |- |||eau (f) || water |- |||thé (m) || thee |- |||lait (m) || melk |- |||soda (m) || koolzuurhoudend water |- |||boisson rafraîchissante (f) || frisdrank |} {{Sub}} k6oxlehrweb4szhc44trhneowk2ge6g 0 9960 426955 213780 2026-05-16T08:04:10Z Erik Baas 2193 lf 426955 wikitext text/x-wiki {{Frans thematisch woordenboek}} {|{{Wikitable}} |- |colspan=2| le médecin|| de arts |- |style="width:5em;"| || l'ordonnance (f) || het recept |- |||mal || pijn |- |||crampe (f) / spasme (m) || kramp |- ||| la rupture / fracture ||breuk |- |||l' affection (f) || aandoening |- |||l'injection (f) || injectie |- |||le bandage || verband |- |||le sparadrap || pleister |- |||béquilles (f) ||krukken |- |||la médecine || geneeskunde |- |||le médicament || medicijn |- |||le remède || geneesmiddel |- |colspan=2|l'hôpital|| het ziekenhuis |- ||| polyclinique (f) || polikliniek |- |||urgent || spoedeisend |- |||radiographie (f) || röntgenfoto |- |||l'opération (f) || operatie |- |||l'anesthésie || narcose |- |colspan=2|le spécialiste|| specialist |- |||le chirurgien || chirurg |- |||le pédiatre || kinderarts |- |||l'infirmière || verpleegster |} {{Sub}} jn8a4mbogasuuybox9qtswfffau38x0 0 10012 426956 213603 2026-05-16T08:04:13Z Erik Baas 2193 lf 426956 wikitext text/x-wiki {{Frans thematisch woordenboek}} {|{{Wikitable}} |- |colspan=2| la maison || het huis |- |style="width:5em;"| || la porte d'entrée || de voordeur |- ||| le salon / le living || de woonkamer |- ||| la salle à manger || de eetkamer |- ||| la chambre à coucher || de slaapkamer |- ||| la chambre des enfants || de kinderkamer |- ||| le grenier || de zolder |- ||| la cave || de kelder |- ||| le rez-de-chausséé || de gelijkvloerse verdieping, de benedenverdieping |- ||| le plancher || de (houten) vloer |- ||| la cuisine || de keuken |- ||| la salle de bains || de badkamer |- ||| les toilettes || het toilet |- ||| le garage || de garage |- ||| l'escalier || de trap |- ||| la table || de tafel |- ||| la chaise || de stoel |- ||| le tapis || het tapijt |- ||| la lampe || de lamp |- ||| le réveil || de wekker |- ||| le lit || het bed |- ||| le lave-linge || de wasmachine |- ||| le lave-vaisselle || de vaatwasser |- ||| la serviette de toilette || de handdoek |- ||| la lavette || de vaatdoek |- ||| le gant/la main de toilette || het washandje |- |colspan=2|le jardin|| de tuin |- ||| l'herbe || het gras |- ||| la fleur || de bloem |- ||| la tondeuse à gazon || de grasmaaier |- ||| la terrasse || het terras |- ||| la haie || de heg |- ||| l'arbre || de boom |- ||| l'arbuste || de struik |} {{Sub}} 8uvrw72nr2f0uix08nkzqzzgjkdd4v8 0 10062 426975 422151 2026-05-16T08:28:34Z Erik Baas 2193 lf 426975 wikitext text/x-wiki {{Index Programmeren in TI-Basic}}Soms wil je toetsaanslagen gebruiken en geen input. Hiervoor gebruik je de functie <code>[[Programmeren_in_TI-Basic/Functielijst/getKey|getKey]]</code>. === getKey === <code>getKey</code> is een functie die de laatst ingedrukte toets teruggeeft die je dan in een variable kan stoppen of kan controleren. De teruggegeven waarde is een cijfer. Hoe je kan weten welke toets is ingedrukt staat hieronder:<br> [[Afbeelding:Ti-83_plus_keys.JPG]]<br> Ze worden volgens een systeem opgebouwd. Het eerste cijfer (of de eerste twee) zijn de rij, en het laatste nummer is de kolom. De enige uitzondering hierop zijn de pijltjestoetsen. Om te weten welke toets welk nummer heeft zonder dit schema kan je dit programma gebruiken: <pre> PROGRAM:KEY :Repeat ans :getKey :End :ans </pre> {{Sub}} {{Bladeren2 |Boek=Programmeren in TI-Basic |vorige=Controlestructuren |huidige=Toetsen |volgende=Menus }} 1qseqasqk5eeqhnbqo0g1n2t6k4mkmr 2 10094 426779 72441 2026-05-16T07:16:12Z Erik Baas 2193 426779 wikitext text/x-wiki ==Dubbellicentie== Wikibooks hanteert sinds 15 april 2007 een zogenaamde '''dubbellicentie'''. Dat betekent dat iedereen die een bijdrage doet op Wikibooks, wordt geacht deze te hebben vrijgegeven onder zowel de {{Wp|GNU Vrije Documentatie Licentie}} (GFDL) als onder de [[w:CC-BY-SA|Creative Commons-Naamsvermelding-Gelijke delen]]-licentie (CC-BY-SA). Beide licenties komen in doel en grote lijnen overeen, maar in de details verschillen ze. ===Licentievoorwaarden=== Door dubbel te licenseren, dus zowel onder de ene als onder de andere licentie de teksten vrij te geven, kan de hergebruiker ''kiezen'' welke licentie hij wil gebruiken, en aan welke voorwaarden hij wil voldoen. Voor sommige doeleinden is de GFDL handiger (bijvoorbeeld hergebruik in Wikipedia) en voor andere doeleinden is de CC-BY-SA handiger (bijvoorbeeld bij het drukken van kleine modulen). In het kort zijn de voorwaarden van deze licenties: * Naamsvermelding ** De naam of het pseudoniem van de auteur(s) moet(en) vermeld worden bij (her)gebruik. Bij meer dan vijf auteurs volstaat het om de namen van vijf belangrijke auteurs te noemen. * Licentievermelding ** Er moet gemeld worden bij (her)gebruik onder welke licentie de oorspronkelijke tekst is vrijgegeven. * Meeleveren licentietekst (alleen GFDL) ** Bij de GFDL moet de letterlijke licentietekst van de GFDL worden meegeleverd bij (her)gebruik van de tekst. * Gelijk delen ** Bewerkingen aan de vrijgegeven tekst moeten onder dezelfde of een vrijere licentie worden vrijgegeven. Bewerkingen kunnen ook dubbel gelicenseerd worden. ''Aan deze opsomming en uitleg kunnen geen rechten worden verbonden. Zie de licentietekst van de [https://www.gnu.org/copyleft/fdl.html GFDL] en van de [https://creativecommons.org/licenses/by-sa/2.0/legalcode CC-BY-SA] voor de volledige teksten van de licenties.'' ===Zowel GFDL als CC-BY-SA=== Zoals te zien is, heeft de GFDL een nadeel boven de CC-BY-SA, namelijk dat de licentietekst moet worden meegeleverd. Dat is geen probleem wanneer het een internetpublicatie betreft, de licentietekst kan dan ''achter'' een link worden verstopt, en bij een dik boek kan de licentietekst achterin worden afgedrukt. Bij het afdrukken van een kleine module vergt de licentietekst echter onevenredig veel ruimte, en zeker wanneer het een boek voor bijvoorbeeld kinderen betreft, zal het weinig toevoegen voor het begrip van de vrije licentie. In die gevallen is de CC-BY-SA handiger. Maar omdat er hier ook teksten worden geschreven die bijvoorbeeld voor Wikipedia erg nuttig kunnen blijken, is het logisch om daarnaast ook onder GFDL te licenseren. Immers, Wikipedia is alleen onder GFDL gelicenseerd, en alle teksten die in Wikipedia worden gebruikt moeten dan ook GFDL of vrijer (bijvoorbeeld Publiek Domein of CC-BY) zijn. Deze dubbellicentie past beide toe. ==Oude bijdragen== Alle bijdragen tot 15 april 2007 zijn natuurlijk alleen maar vrijgegeven onder de GFDL. Het is dan ook onmogelijk om middels een gemeenschapsbeslissing te bepalen dat die bijdragen ook onder de CC-BY-SA zijn vrijgegeven. Een module is opgebouwd uit vele bijdragen (zie de knop geschiedenis), en een module is pas dubbel gelicenseerd als '''alle''' bewerkingen dubbel gelicenseerd zijn. Alle bewerkingen van na xx/xx/xxxx zijn al dubbel gelicenseerd en die van voor 15 april 2007 mogelijk nog niet. De module als geheel valt dan ook alleen onder de GFDL. Daarom zijn alle pagina's die bestonden op 15 april 2007 gemarkeerd met het sjabloon [[sjabloon:GFDL-oud|<nowiki>{{GFDL-oud}}</nowiki>]] en is voor die pagina's aangegeven dat de bewerkingen vóór 15 april 2007 allemaal nog alleen onder de GFDL vallen en niet onder de CC-BY-SA. De hergebruiker kan deze module dan alleen gebruiken met de GFDL-licentie. ===Met terugwerkende kracht dubbel licenceren=== Een auteur kan zelf besluiten met terugwerkende kracht zijn bijdragen dubbel te licenseren door het sjabloon {{Tl|Dubbel}} op zijn [[Special:Mypage|gebruikerspagina]] te plaatsen, waarbij als bewerkingssamenvatting (alleen) <code><nowiki>{{Dubbel}}</nowiki></code> moet worden gebruikt; dit vanwege het gebruik van een bot om bij te houden welke (oude) pagina's onder beide licenties vallen. Dat houdt in dat de auteur stelt dat alle bijdragen die hij op Wikibooks NL heeft gedaan, ook die voor 15 april 2007, zijn vrijgegeven onder zowel de GFDL als de CC-BY-SA. Als van een pagina alle voormalige auteurs hebben aangegeven hun bijdragen in het verleden alsnog dubbel te licenseren, kan het sjabloon <nowiki>{{GFDL-oud}}</nowiki> van de pagina worden afgehaald; de pagina, inclusief alle voorgaande versies, is dan dubbel gelicenseerd. ==Import== ===Transwiki '''na''' 15 april 2007=== Indien artikels m.b.v. transwiki van sites die enkel zijn vrijgegeven onder GFDL worden geïmporteerd, dan vallen deze pagina's alsnog onder dezelfde regeling als pagina's aangemaakt vóór 15 april 2007. Immers, bijdragen in de meeste wiki's <!-- wikimedia-projecten --> gebeuren (nog) niet onder dubbellicentie. Enkel wanneer alle bijdragers die in de <!-- oorspronkelijke --> auteursgeschiedenis voorkomen op de wiki waaruit het artikel is geïmporteerd nadrukkelijk akkoord zijn gegaan om hun bijdragen aan de betreffende pagina naast GFDL ook vrij te geven onder CC-BY-SA, wordt de pagina alsnog wordt beschouwd als volledig onder dubbellicentie. ===Overig=== Als de pagina is gekopieerd uit een enkel GFDL site zonder transwiki, of heeft de overdracht plaatsgevonden na 15 april 2007, dan kan het sjabloon {{Tl|GFDL-Import}} (net zoals bij import m.b.v. transwiki) op de pagina worden geplaatst. De pagina valt dan voortaan alleen onder de GFDL, tenzij de pagina zodanig wordt herschreven, dat deze niet meer is gebaseerd op het artikel, en alsnog de dubbellicentie van toepassing kan worden verklaard. Als het aantal auteurs op desbetreffende site beperkt was, is het ook mogelijk de auteurs van deze site te benaderen en die te vragen hun werk in dit specifieke geval dubbel te licenseren. ==Lijst van auteurs die hun werk dubbel licenceren== Volg deze link: [[Wikibooks:Gebruikers met Dubbel]] voor die gebruikers die ook met terugwerkende kracht hun werk van voor 15 april 2007 dubbel licenceren. <!-- Om de vooruit van boeken te bepalen is er op deze wikibooks een standaard de (zogeheten) ontwikkelingsfase bedacht, waarin staat aangegeven welke eisen er aan een boek gesteld worden om in een (hogere) ontwikkelingsfase te komen. De meeste van deze eisen zijn verplicht voor een (hogere) ontwikkelingsfase, maar het kan natuurlijk gebeuren dat de auteur hier iets over het hoofd ziet. Deze dingen moeten in ieder geval voor de 'publiceerbare fase' aangevuld worden om zo tot een publiceerbaar wikiboek te komen. ;Ontwikkelingsfase 1: * korte inhoud van boek, doel, doelgroep * een goede en concrete opbouw van het boek te presenteren * een overzicht met concrete invulling van de hoofdstukken * een idee/overzicht van navigatie in het boek * meer info over de auteur(s) en diens geschiktheid voor het schrijven van het betreffende boek ;Ontwikkelingsfase 2: * het schrijven van de hoofdstukken in een goede opbouw * opmaak navigatie(sjablonen) * structuur in wiki-opmaak * aantrekkelijke boekcover maken. (wel gewenst, niet verplicht voor de ontwikkelingsfase) * toevoegen van de nodige illustraties ;Ontwikkelingsfase 3: * review door wiki(booki)anen * bijschaven aan de hand van de nodige bemerkingen en tips van wiki(booki)anen Nadat deze boeken in 'ontwikkelingsfase 3' goed zijn bevonden door wiki(booki)anen komt deze in de publiceerbarefase terecht. ;Publiceerbarefase: * review door eindredactie * beschaven door de verschillende teams van de eindredactie * vaststellen van de uiteindelijke versie van het boek * toevoegen van andere versies van het boek b.v. PDF --> pcduv6vnrn1kur75hcenqyw02y15ksz 0 10355 426755 423350 2026-05-16T06:31:03Z Erik Baas 2193 Erik Baas heeft de pagina [[Programmeren in BASIC/Commando's/Datatypes]] hernoemd naar [[Programmeren in BASIC/Datatypes]] zonder een doorverwijzing achter te laten 422967 wikitext text/x-wiki Dim heb je nodig om een variabele te declareren, een variabele declareren doe je zo: <syntaxhighlight lang=qbasic> '1 variabele declareren dim strWoord as string 'meerdere variabelen declareren mogelijkheid 1 dim strWoord as string dim intGetal as Integer 'meerdere variabelen declareren mogelijkheid 2 'merk op dat je maar 1 maal dim hoeft te schrijven dim strWoord as string, intGetal as Integer </syntaxhighlight> Je kan de volgende soorten variabelen gebruiken {{Programmeren in Basic/Variabelen declareren/soorten variabelen}} {{Sub}} {{Links}} n2jconzg9gbgfqj34yk55jixgu41yfq 0 10892 426928 402668 2026-05-16T07:54:09Z Erik Baas 2193 lf 426928 wikitext text/x-wiki {{Infobox recept | |Naam=Goulash |Afbeelding = [[Bestand:Lebensmittel-Gulasch1-Asio.JPG|300px]] |Categorie=Stoofpot |Porties=6 |Energie= |Tijd= ± 25 minuten voorbereiding + ruim 2 uur sudderen |Stippen=2 }} [[Kookboek/Stoofpot|Stoofpot]] | [[Kookboek/Recepten|Receptenindex]] '''Goulash''' (uitgesproken als ''goelasj'') is van oorsprong een soep uit Hongarije. Elders, zoals in Nederland, wordt een soortgelijke stoofschotel met vlees en paprika 'goulash' genoemd. Van deze stoofschotel volgt hier het recept. ==Ingrediënten== *1 kg {{Kb|p=rundvlees|runderlappen}} (lendelappen) *600 à 1000 g {{Kb|p=ui|uien}} *10 teentjes {{Kb|knoflook}} *3 eetlepels {{Kb|tomatenpuree}} *2 eetlepels {{Kb|paprikapoeder}} *4 laurierblaadjes *3 à 4 {{Kb|p=paprika|rozenpaprika}}'s (kleuren naar eigen keuze) *{{Kb|Rode wijn}} (eventueel runderbouillon of water) *[[Kookboek/Zout|Zout]] *[[Kookboek/Peper|Peper]] (liefst vers gemalen) *[[Kookboek/Boter|Boter]] of [[Kookboek/Olijfolie|olijfolie]] *2 volle theelepels {{Kb|karwijzaad}} (kummel) *Een tinnetje (ongeklopte) [[Kookboek/Slagroom|slagroom]] *[[Kookboek/Citroensap|Citroensap]] van een halve of hele citroen ==Bereiding== #Snijd de uien in ringen. #Snijd het vlees in blokjes (formaat dobbelsteen) en bestrooi met zout en peper. #Snipper de knoflookteentjes. #Fruit de uienringen in een grote pan samen met de knoflook en de kummel. #Voeg het vlees, het paprikapoeder en de tomatenpuree toe. #Roer het geheel door elkaar en laat even stoven. #Blus het geheel met de rode wijn tot er een goede hoeveelheid vocht in de pan staat, d.w.z. dat het vlees (bijna) geheel onder water staat. Voeg de laurierblaadjes toe. #Zet de pan op het laagste pitje met de deksel op de pan en laat stoven. Het vlees minimaal 2 uur laten stoven, langer is nog (veel) beter. Voeg bouillon, water of wijn toe als het vlees dreigt droog te vallen. #Voeg de in blokjes gesneden paprika's toe en laat het gerecht nog 5 minuten koken. #Voeg de room, citroensap en wat zout toe (proef voor de hoeveelheden). #Haal de laurierblaadjes er weer uit. ==Tips== *Laat het in blokjes snijden van het vlees over aan de slager. *Goulash combineert goed met [[Kookboek/Gekookte aardappel|gekookte aardappelen]] en [[Kookboek/Aardappelpuree|aardappelpuree]], maar [[Kookboek/Rijst|rijst]] of [[Kookboek/Pasta|pasta]] kan eventueel ook. Laat stukken rauwe aardappelen de laatste 20 minuten meekoken. Rijst en pasta worden apart gekookt en geserveerd. == Variaties == * Zie [[Kookboek/Hongaarse Goulash (vegetarisch)]] voor de vegetarische variant * Vervang de tomatenpuree door 8 grote tomaten. * Voeg 8 grote aardappelen toe, geschild, gewassen en in stukken gesneden, 30 minuten voordat het vlees gaar is. == Externe links == * [https://www.mijnrecepten.nl/soep/goulash-soep/ goulash soep] {{Navigatie recepten}} [[Categorie:Stoofpot|Goulash]] [[Categorie:Hongaarse keuken|Goulash]] {{Sub}} k44chkceah671vklzq75loax56mv1e2 0 10989 426925 402045 2026-05-16T07:54:07Z Erik Baas 2193 lf 426925 wikitext text/x-wiki {{Infobox recept | Afbeelding = [[Bestand:Barbecue 2.jpg|300px]] | Categorie = Vleesrecept | Porties = | Energie = | Tijd = | Stippen = 2 }} Barbecueën is een populaire manier om een warme maaltijd te bereiden en met huisgenoten, familieleden, vrienden en andere gasten te nuttigen. Vlees, vis en groenten kunnen op een barbecue [[Kookboek/Grillen|gegrild]] of [[Kookboek/Roosteren|geroosterd]] worden, daarnaast kunnen er bijgerechten worden geserveerd om [[Kookboek/Maaltijden samenstellen|de maaltijd]] compleet te maken. Hieronder staan overzichten van recepten te bereiden op de barbecue en suggesties voor bijgerechten.<br> Informatie over de barbecue-techniek: [[kookboek/Barbecueën|Barbecueën]]. ==Keukengereedschap== * [[Kookboek/Barbecueën|Barbecue-apparaat]]; er is een grote keuze, de basiskeuze is tussen: ** Elektrische barbecue (vereist een stopcontact in de buurt) ** Gasbarbecue (vereist een container met butaan- of propaangas) ** Traditionele barbecue met voldoende houtskool, aansteekblokjes en lange lucifers * Barbecuebestek; de basis bestaat uit een tang en spatel, om voedsel op de barbecue om te draaien * Ovenwanten om zich te beschermen tegen grote hitte * Spiezen zijn er maten en soorten; de eerste keuze is het materiaal: ** van metaal: eerst invetten voor gebruik; ze zijn herbruikbaar na afgewassen te zijn ** van hout of bamboe (zoals een satéstokje): altijd eerst in water drenken; ze zijn in de regel niet herbruikbaar : Een keuze kan zijn om een basis-aantal metalen spiezen aan te schaffen en bij grotere groepen houten of bamboestokjes bij te kopen. * Een volle emmer water of een tuinslang die is aangesloten op een kraan, uit veiligheidsoogpunt == Op de barbecue == '''Let op:''' Controleer altijd of vlees en vis goed gaar zijn vóórdat ze worden gegeten. Rundvlees mag nog een beetje rood of roze van binnen zijn, andere vleessoorten moeten door en door gaar zijn, zeker kip, vis, schelp- en schaaldieren. Voor het bereiden van spiezen: zie [[Kookboek/Barbecuespies|Barbecuespies]]. ===BBQ-vlees=== [[Bestand:سفود لحم.JPG|thumb|Spiezen met vlees en groenten]] * [[Kookboek/Curryworst op de barbecue|Curryworst op de barbecue]] * [[Kookboek/Saté Teriyaki op de barbecue|Saté Teriyaki op de barbecue]] * [[Kookboek/Hamburger|Hamburger]] * Andere geschikte vleessoorten: ** Vlees dat rechtstreeks op het rooster gegrild kan worden: gemarineerde speklapjes, gemarineerde spareribs, karbonades en voorgegaarde BBQ-worstjes. ** Vlees voor aan een spies: zie [[Kookboek/Barbecuespies#Ingrediënten|Ingrediënten voor barbecuespies]] * Kruiden en specerijen voor barbecuevlees: ** Naar eigen voorkeur ** [[Kookboek/Cajunkruiden|Cajunkruiden]], voor meer pit ===BBQ-vis en -zeevruchten=== [[Bestand:Vis op de bbq 2.jpg|thumb|Vis in een grillklem]] Omdat veel vissoorten gemakkelijk uit elkaar vallen, kan vis het beste in een vispakketje op de barbecue worden gelegd: in een vel alumuniumfolie wordt een kleine moot vis verpakt tezamen met bijvoorbeeld een schijfje citroen, gesnipperde bosui, peterselie, dille en een klontje [[Kookboek/Kruidenboter|kruidenboter]]. Meestal is zo'n pakketje gaar na ± 8 minuten op het rooster. Een andere manier is met een klemrooster of grillklem. * Geschikte vis en zeevruchten om rechtstreeks op de grill te garen: ** moot zalm met huid; leg de huidkant op de grill ** grote gamba's (ook geschikt voor een spies) === Overige BBQ-voedingsmiddelen === * Vegaburgers: te roosteren als [[Kookboek/Hamburger|hamburgers]] ===BBQ-groenten=== * [[Kookboek/Courgette op de barbecue|Courgette op de barbecue]] * [[Kookboek/Tomaten op de barbecue|Tomaten op de barbecue]] * Geschikte groenten voor een spies: zie [[Kookboek/Barbecuespies#Ingrediënten|Ingrediënten voor barbecuespies]] ===BBQ-dessert=== * [[Kookboek/Banaan op de barbecue|Banaan op de barbecue]] * [[Kookboek/Marshmallow|Marshmallow]] == Bijgerechten == === Drank === Mogelijkheden, afhankelijk van de voorkeuren van het gezelschap: * Water, bijvoorbeeld [[Kookboek/Water#Water_met_citroen_en_munt|kannen water met citroen]] * Limonade * Diverse soorten wijn * Bier * Sangria === Sauzen === Het is lekker om een of meerdere warme of koude sauzen bij de gerechten te serveren, bijvoorbeeld: * [[Kookboek/Poestasaus|Poestasaus]] * [[Kookboek/Knoflooksaus|Knoflooksaus]] * [[Kookboek/Barbecuesaus|Barbecuesaus]] * [[Kookboek/Cocktailsaus|Whisky-cocktailsaus]] * [[Kookboek/Chimichurri|Chimichurri]] (voor geroosterd vlees) * Warme [[Kookboek/Satésaus|Satésaus]] === Koolhydraten === * Sneetjes {{Kb|stokbrood}}, al of niet met {{Kb|kruidenboter}} * Naanbrood * [[Kookboek/Gepofte aardappel|Gepofte aardappelen]] * [[Kookboek/Aardappelsalade|Aardappelsalade]] * [[Kookboek/Rijstsalade|Rijstsalade]] * [[Kookboek/Couscoussalade|Couscoussalade]] * [[Kookboek/Maïs|Maïskolven]]: verwijder de bladeren en draden en was ze; kook ze in een grote pan water in 12-14 minuten gaar (de maïskorrels moeten gemakkelijk losraken); dep ze droog met keukenpapier en gril ze nog vijf minuten op de barbecue; lekker met een klontje (kruiden-)boter. === Groente === * Rauwkostsalade naar keuze === Desserts === Houd het licht. De rest van de maaltijd is al zwaar genoeg, bijvoorbeeld: * IJsgerecht (bijvoorbeeld met sorbetijs, dat is minder machtig dan ijs op basis van melk) * Verse vruchten met slagroom == Meer barbecuerecepten == <DynamicPageList> category= Barbecuerecept mode=unordered order=ascending suppresserrors = true ordermethod = sortkey </DynamicPageList> == Tips == * Het organiseren van een barbecue kost vaak veel tijd en geld. Laat de gasten meehelpen! Dat kan bijvoorbeeld door hen te vragen geen bloemen of andere cadeaus mee te nemen, maar in plaats daarvan een gerecht of drank. Zorg zelf voor het vlees, ijsblokjes, eventueel ijsgerecht en andere ingrediënten die niet lang buiten de koelkast mogen. Maak een lijst van de andere ingrediënten en gerechten die nodig zijn, van wijn en salades tot fruit en bonbons bij de koffie. Om te voorkomen dat iedereen een aardappelsalade meeneemt en er geen bier is: maak een verlanglijstje aan op internet, zet daarin deze wensen (zo algemeen mogelijk, zodat er ruimte voor creativiteit van de gasten is) en stuur de link mee in de uitnodiging. (Vraag dan ook gelijk om barbecue-apparaten en tuinstoelen mee te nemen als er anders te weinig zijn; en vraag naar dieetwensen.) Kijk enkele dagen voor de barbecuedag het internet-lijstje na en schaf zelf nog aan wat er niet is afgestreept. * Zet de buffettafel in de schaduw of binnen. Bedenk een goede looproute rond de tafel. Plaats aan het begin van die loopuroute voldoende borden, bestek, servetten, glazen, opscheplepels, peper & zout en eventueel een warmhoudplaatje voor de satésaus. Op het laatste moment kunnen de gerechten, drank en andere ingrediënten op worden gezet. Laat het vlees zo lang mogelijk in de koelkast, om nare ervaringen te voorkomen. Maak kaartjes bij de schalen om de gerechten aan te duiden, vooral als die verwarring kunnen veroorzaken, zoals knoflookboter, hamburgers, vegaburgers. == Externe links == * [https://www.voedingscentrum.nl/nl/gezonde-recepten/kookhulp/barbecueen-bbq-hoe-gebruik-ik-de-barbecue-.aspx Barbecue-tips van Voedingscentrum] {{Navigatie recepten}} [[Categorie:Barbecuerecept| Barbecuerecept]] {{Sub}} 2bt4d4t205lyxwkamgw6c2ta24r1ayi 0 10994 426926 402728 2026-05-16T07:54:08Z Erik Baas 2193 lf 426926 wikitext text/x-wiki {{Infobox recept | |Naam=Curryworst op de barbecue |Afbeelding = [[Bestand:2023-01-23 Currywurst in Berlin.jpg|300px]] |Categorie=Barbecuerecept |Porties=4 personen |Energie= |Tijd= 5 minuten voorbereiding, 20 minuten barbecue |Stippen=1 }} [[Kookboek/Barbecue|Barbecue]] | [[Kookboek/Recepten|Receptenindex]]<br> '''Curryworst''' is een Berlijnse lekkernij uit 1949, bedacht door Herta Heuwer. Deze versie bestaat uit worst, ketchup en kerriepoeder. ==Ingrediënten== *400 g {{Kb|braadworst}}, niet al te gekruid *{{Kb|p=kerrie|kerriepoeder}} *{{Kb|Tomatenketchup}} ==Benodigdheden== *[[Kookboek/Barbecue|Barbecue]] ==Bereidingswijze== #Prik met een vorkje of satéprikker gaatjes in de worstjes (anders ploffen ze). #Leg ze op de barbecue en draai regelmatig om een goede bruining te verkrijgen. #Braad ze totdat ze van binnen goed gaar zijn en van buiten niet verbrand. #Leg de worst op een bord en snij deze in plakjes van 1 à 2 cm. #Overgiet de stukjes met ketchup naar believen. #Bestrooi daarna rijkelijk met kerriepoeder. :Eet smakelijk! {{Navigatie recepten}} [[Categorie:Barbecuerecept|Curryworst op de barbecue]] [[Categorie:Vleesrecept|Curryworst op de barbecue]] {{Sub}} alr5ja1fq91wq9eg86nqkqzduruw21a 0 10995 426927 402790 2026-05-16T07:54:09Z Erik Baas 2193 lf 426927 wikitext text/x-wiki {{Infobox recept |Afbeelding=[[Bestand:Teriyaki Spits.jpg|300px]] |Naam=Saté Teriyaki op de barbecue |Categorie=Kiprecept |Porties=2 personen |Energie= |Tijd= 10 minuten voorbereiding, 20 minuten barbecue |Stippen=1 }} [[Kookboek/Barbecuerecept|Barbecue]] | [[Kookboek/Recepten|Receptenindex]]<br> Deze '''Saté Teriyaki''' is een snelle variant die eigenlijk weinig met het origineel te maken heeft, behalve misschien de Teriyakisaus. ==Ingrediënten== *2 à 4 {{Kb|p=kip|kipfilets}} *Satéprikkers *{{Kb|Sesamzaad}} *{{Kb|Honing}} *[[Kookboek/Teriyakisaus|Teriyakisaus]] ==Benodigdheden== *[[Kookboek/Barbecue|Barbecue]] of grillpan ==Bereidingswijze== # Zorg dat de barbecue of grillpan op tijd warm genoeg is om te kunnen grillen. #Snij de kipfilets in stukjes van zo'n 3 bij 3 cm. #Rijg ze aan de satéprikkers met voldoende ruimte aan het uiteinde om ze te draaien. #Besmeer de stukjes kip met een dunne laag honing. Bestrooi ze daarna licht met sesamzaad. #Leg ze op de barbecue of in de grillpan totdat ze van binnen goed gaar zijn en van buiten niet verbrand. #Leg de saté's op een bord. Serveer met teriyakisaus naar believen. :Eet smakelijk! {{Navigatie recepten}} [[Categorie:Barbecuerecept|Saté Teriyaki op de barbecue]] [[Categorie:Kiprecept|Saté Teriyaki]] {{Sub}} jx42q2bjcnz56abubgdtdrg4kjdeai6 0 11075 426931 395169 2026-05-16T07:54:46Z Erik Baas 2193 lf 426931 wikitext text/x-wiki {{Infobox recept Venkel-Appelsalade | Naam = Venkel-Appel salade | Categorie = Saladerecept | Porties = 4 | Energie = | Tijd = 20 minuten | Stippen = 1 }} [[Kookboek/Saladerecept|Salade]] | [[Kookboek/Recepten|Receptenindex]] '''Venkel-Appel salade''' is een frisse en verrassende salade. ==Ingrediënten== * 2 {{Kb|p=venkel|venkelknollen}} * 1 {{Kb|p=appel|jonagoldappel}} (of een andere, friszure appel) * een 100 g {{Kb|p=rozijn|rozijnen}} of {{Kb|p=krent|krenten}} * 2 eetlepels {{Kb|p=keukenazijn|appelazijn}} * 1 eetlepel {{Kb|olijfolie}} *: ''variant: gebruik balsamico i.p.v. de appelazijn'' ==Bereidingswijze== #Was de venkelknollen #Schil de appel en verwijder het klokhuis #Snipper de venkelknollen zo fijn mogelijk #Snij de appel in kleine blokjes #Voeg de rozijnen er bij #Klop de appelazijn en de olijfolie samen op #Roer deze vinaigrette door de salade en vermeng goed ==Opmerkingen, tips en variaties== *Deze salade is lekker bij gebakken vis, maar ook bij de barbecue of een koud buffet. {{Navigatie recepten}} [[Categorie:Saladerecept|Venkel-Appel salade]] {{Sub}} phti9xju160u4afo5hj7tvyzya0ttt0 426933 426931 2026-05-16T07:55:26Z Erik Baas 2193 lf 426933 wikitext text/x-wiki {{Infobox recept | Venkel-Appelsalade | Naam = Venkel-Appel salade | Categorie = Saladerecept | Porties = 4 | Energie = | Tijd = 20 minuten | Stippen = 1 }} [[Kookboek/Saladerecept|Salade]] | [[Kookboek/Recepten|Receptenindex]] '''Venkel-Appel salade''' is een frisse en verrassende salade. ==Ingrediënten== * 2 {{Kb|p=venkel|venkelknollen}} * 1 {{Kb|p=appel|jonagoldappel}} (of een andere, friszure appel) * een 100 g {{Kb|p=rozijn|rozijnen}} of {{Kb|p=krent|krenten}} * 2 eetlepels {{Kb|p=keukenazijn|appelazijn}} * 1 eetlepel {{Kb|olijfolie}} *: ''variant: gebruik balsamico i.p.v. de appelazijn'' ==Bereidingswijze== #Was de venkelknollen #Schil de appel en verwijder het klokhuis #Snipper de venkelknollen zo fijn mogelijk #Snij de appel in kleine blokjes #Voeg de rozijnen er bij #Klop de appelazijn en de olijfolie samen op #Roer deze vinaigrette door de salade en vermeng goed ==Opmerkingen, tips en variaties== *Deze salade is lekker bij gebakken vis, maar ook bij de barbecue of een koud buffet. {{Navigatie recepten}} [[Categorie:Saladerecept|Venkel-Appel salade]] {{Sub}} onjrtp974ueoybq06960zbhq405ules 0 11078 426929 395461 2026-05-16T07:54:43Z Erik Baas 2193 lf 426929 wikitext text/x-wiki {{Infobox recept Witlofsalade van de nonnen | Naam = Witlofsalade van de nonnen | Categorie = Saladerecept | Porties = 4 | Energie = | Tijd = 15 minuten | Stippen = 1 }} [[Kookboek/Salade|Salade]] | [[Kookboek/Recepten|Receptenindex]] '''Witlofsalade van de nonnen''' is een positieve jeugdherinnering aan de internaatskeuken. ==Ingrediënten== * 4 stammetjes {{Kb|witlof}} * 200 g {{Kb|veldsla}} * een blik of bokaal {{Kb|p=doperwt|doperwtjes}} * {{Kb|mayonaise}} naar smaak ==Bereidingswijze== #Was de witlofstammetjes, verwijder het harde hart aan de basis en snipper ze in ringvorm. #Was de veldsla en trek de blaadjes los en voeg ze bij het witlof. #Giet de erwtjes uit blik af en voeg de erwtjes toe aan de salade. #Voeg naar eigen goeddunken mayonaise toe. ==Opmerkingen, tips en variaties== *De bijzondere smaak van veldsla, het zoete van de erwtjes en het bittere van het witlof vormen samen een heerlijk en uniek smaakakkoord. *Dit is eerder een salade voor het winterhalfjaar. *Deze salade is lekker bij gebakken vis, vooral bij zalm (zo kregen wij het op internaat). *Ook te combineren met zalm uit blik. *Enkele tomaatjes er bij maakt het weer anders. {{Navigatie recepten}} [[Categorie:Saladerecept|Witlofsalade van de nonnen]] {{Sub}} tkda4nmgj0475zso8cm26rn42dymr7t 426932 426929 2026-05-16T07:55:13Z Erik Baas 2193 lf 426932 wikitext text/x-wiki {{Infobox recept | Witlofsalade van de nonnen | Naam = Witlofsalade van de nonnen | Categorie = Saladerecept | Porties = 4 | Energie = | Tijd = 15 minuten | Stippen = 1 }} [[Kookboek/Salade|Salade]] | [[Kookboek/Recepten|Receptenindex]] '''Witlofsalade van de nonnen''' is een positieve jeugdherinnering aan de internaatskeuken. ==Ingrediënten== * 4 stammetjes {{Kb|witlof}} * 200 g {{Kb|veldsla}} * een blik of bokaal {{Kb|p=doperwt|doperwtjes}} * {{Kb|mayonaise}} naar smaak ==Bereidingswijze== #Was de witlofstammetjes, verwijder het harde hart aan de basis en snipper ze in ringvorm. #Was de veldsla en trek de blaadjes los en voeg ze bij het witlof. #Giet de erwtjes uit blik af en voeg de erwtjes toe aan de salade. #Voeg naar eigen goeddunken mayonaise toe. ==Opmerkingen, tips en variaties== *De bijzondere smaak van veldsla, het zoete van de erwtjes en het bittere van het witlof vormen samen een heerlijk en uniek smaakakkoord. *Dit is eerder een salade voor het winterhalfjaar. *Deze salade is lekker bij gebakken vis, vooral bij zalm (zo kregen wij het op internaat). *Ook te combineren met zalm uit blik. *Enkele tomaatjes er bij maakt het weer anders. {{Navigatie recepten}} [[Categorie:Saladerecept|Witlofsalade van de nonnen]] {{Sub}} ophu2dklh6akujajzzackv5gyu6clcu 0 11088 426930 400814 2026-05-16T07:54:43Z Erik Baas 2193 lf 426930 wikitext text/x-wiki {{Infobox recept |Naam=Souvlaki |Afbeelding=[[Bestand:Ελληνικό Σουβλάκι - panoramio.jpg|300px]] |Categorie=Vleesrecept |Porties= 2 pers. |Energie= |Tijd=15 minuten bereiding.<br>enkele uren marineren. |Stippen=1 }} [[Kookboek/Recepten|Receptenindex]] '''Souvlaki''' is een spies van blokjes gemarineerd varkensvlees. Oorspronkelijk werd dit gerecht uit de [[Kookboek/Griekse keuken|Griekse keuken]] bereid met lamsvlees. Tegenwoordig wordt het lamsvlees bijna altijd vervangen door varkensvlees. ==Ingrediënten== * ca. 300 gram mager l[[Kookboek/Vlees|ams- of varkensvlees]] * 2 teentjes geperste {{Kb|knoflook}} * 3 eetlepels {{Kb|olijfolie}} * ½ theelepel {{Kb|oregano}} * ½ theelepel {{Kb|tijm}} * peper * zout ==Overige benodigdheden== * satéstokjes * grill/barbecue of grillpan ==Bereiding== # Meng de knoflook, olijfolie, oregano, tijm, peper en het zout in een grote kom tot een marinade. # Snijd het vlees in blokjes. # Rijg het vlees aan de satéstokjes. # Schenk nu de marinade over de spiesjes heen. # Laat het vlees een paar uur [[Kookboek/Marineren|marineren]]. # Grill de spiesjes gedurende 5 minuten, het liefst boven houtskool. {{Navigatie recepten}} [[Categorie:Griekse keuken|Souvlaki]] [[Categorie:KB-lamsvlees|{{SUBPAGENAME}}]] [[Categorie:KB-varkensvlees|{{SUBPAGENAME}}]] [[Categorie:Vleesrecept|Souvlaki]] [[Categorie:Barbecuerecept|Souvlaki]] {{Sub}} 3d5koftogezyqg48uoyl6van67rtewo 0 11140 426934 399162 2026-05-16T07:55:56Z Erik Baas 2193 lf 426934 wikitext text/x-wiki {{Infobox recept | Naam = Couscous met bloemkool |Afbeelding= | Categorie = Vegetarisch recept | Porties = 2 | Energie = | Tijd = | Stippen = 1 }} ==Ingrediënten== *250 gram {{Kb|couscous}} *1 pakje mild gekruide {{Kb|p=tofu|tofureepjes}} *1 kleine {{Kb|bloemkool}} of een halve grote bloemkool (± 500 g roosjes) *[[Kookboek/Olijf|olijven]], de hoeveelheid moet je zelf aanpassen aan je eigen smaak. *plantaardige [[Kookboek/Olie|olie]] om in te bakken ==Bereidingswijze== #Snij de bloemkool in roosjes, en kook of stoom ze beetgaar. Als je een stoommand hebt voor groentes, dan adviseer ik om de bloemkool te stomen, omdat je dan de smaak beter behoudt. #Bak de tofu even in olie. Bak ook even de couscous mee. #Breng water aan de kook. Haal de pan van het vuur, en doe het water in kleine hoeveelheden bij de couscous met tofu. De couscous neemt het water gelijk op. Let een beetje op de hoeveelheid water. Als je teveel water bij de couscous doet, neemt de couscous niet al het water op, en wordt het te nat, en dat is minder lekker. Ik doe er zelf daarom liever meerdere kleine scheutjes water bij, dan in 1 keer een flinke scheut. #Dan doe je de bloemkool en de olijven erbij. Even doorroeren, en genieten maar. {{Navigatie recepten}} [[Categorie:Groentenrecept|Couscous]] [[Categorie:Couscous|Couscous]] [[Categorie:Vegetarisch recept|Couscous]] {{Sub}} 8le4wphm1tql1j9jfolqqqyg6gon1ji 2 11180 426778 408252 2026-05-16T07:16:00Z Erik Baas 2193 426778 wikitext text/x-wiki == Roemeens == Eerst de algemene informatie. {{Wp|Roemeens}} - '''Română''' - is een Romaanse taal die in Europa gesproken wordt door ongeveer 26 miljoen mensen. De taal is sterk verwant aan het Frans, Italiaans, Spaans, Portugees en andere. Het Roemeens is een mengeling van {{Wp|Latijn}} en {{Wp|Dacisch}} en heeft in de loop der jaren een paar Slavische, Hongaarse en zelfs Turkse woorden overgenomen. {{Wp|Roemenië}} - '''România''' - is een land dat klaar is om ontdekt te worden. Het heeft net zijn communistische verleden achter zich gelaten en wordt met de minuut rijker. Het land bezit een prachtige natuur die zich uitstrekt over {{Wp|Karpaten|beeldschone bergen}} tot {{Wp|Donaudelta|de grootste delta}} van Europa. Men kan niet langer beweren dat Roemenië op toeristisch vlak onderontwikkeld is; zowel 's zomers als 's winters trekken toeristen naar het Bucegi-gebergte en de Zwarte Zeekust - ''litoral''. Vooral {{Wp|Mamaia}} aan de kust is een toeristische trekpleister geworden. === Les 1: Uitspraak === We gaan beginnen! Natuurlijk beginnen we eerst met de uitspraak van een aantal letters. In het Roemeense alfabet zitten een paar bijzondere letters, namelijk de '''Ă, Â, Î, Ş, Ţ'''. *de '''ă''' spreek je uit als de ''e'' in spel''e''n *de '''â'''&nbsp;<ref>[https://en.wikibooks.org/wiki/Romanian/Pronunciation_and_alphabet]. Kijk onder 'vowels' en klik op de link bij "â" voor een voorbeeld.</ref> heb je ook in Slavische talen, zoals in het Pools. Deze letter is lastig uit te spreken. Het is een soort van ''UH'', maar dan diep in je keel. Het is hetzelfde als de '''î''', alleen bevindt de â zich altijd middenin een woord en de î vooraan een woord. *de '''ş''' spreek je uit als ''sj'' van ''sjaal'' *'''ţ''', is de ''ts''-klank. Denk maar aan mu''ts''. Andere opvallende letters. *'''c''' - als er een ''i'' of ''e'' achter komt wordt het een ''tsj''. Anders is het een ''k'' (vergelijkbaar met het Italiaans). Als je "ke" moet zeggen komt er een 'h' tussen: 'che'. *'''g''' - hetzelfde als met de c. Met een ''i'' of ''e'' erachter wordt het een ''dzj'', anders een ''gh'' (van ''gh''ost). *'''j''' - deze is een ''zj'' (van het Franse ''J''ean). *'''u''' - oe *'''v''' - w *'''Klinkers''' worden altijd lang uitgesproken. Bijvoorbeeld is de ''a'' geen ''ah'' of ''aa'' zoals in het Nederlands maar altijd er net tussenin: ''á''. === Les 2: Persoonlijke voornaamwoorden en belangrijke zinnen === {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; color: black; background-color:#f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |- bgcolor="EFEFEF" ! Nederlands ! Roemeens ! ''Uitspraak'' |- | align="center" | &nbsp; '''ik''' || eu || ''jé-oe'' |- | align="center" | &nbsp; '''jij''' || tu || ''toe'' |- | align="center" | &nbsp; '''hij''' || el || ''jél'' |- | align="center" | &nbsp; '''zij''' || ea || ''já'' |- | align="center" | &nbsp; '''wij''' || noi || ''noi'' |- | align="center" | &nbsp; '''jullie''' || voi || ''woi'' |- | align="center" | &nbsp; '''zij (m)''' || ei || ''jeej'' |- | align="center" | &nbsp; '''zij (v)''' || ele || ''jéllé'' |} {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; color: black; background-color:#f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |- bgcolor="EFEFEF" ! Nederlands ! Roemeens ! ''Uitspraak'' |- | align="center" | &nbsp; '''wat''' || ce || ''tsjé'' |- | align="center" | &nbsp; '''wie''' || cine || ''tsjiené'' |- | align="center" | &nbsp; '''waar''' || unde || ''oendé'' |- | align="center" | &nbsp; '''waarom''' || de ce || ''dé tsjé'' |- | align="center" | &nbsp; '''hoe''' || cum || ''koem'' |} {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; color: black; background-color:#f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |- bgcolor="EFEFEF" ! Nederlands ! Roemeens ! ''Uitspraak'' |- | align="center" | &nbsp; '''Ik ben Johan''' || Eu sunt Johan || ''jé-oe soent Johan'' |- | align="center" | &nbsp; '''Hoe gaat het''' || Ce faci || ''tsjé fatsj'' |- | align="center" | &nbsp; '''Ik woon in Highboro''' || Eu locuiesc în [[Highboro]] || ''jé-oe lok-oei-jésk uh-n Hihgboro'' |- | align="center" | &nbsp; '''Ik praat Roemeens''' || Eu vorbesc Română || ''jé-oe worbésk rom-uh-ne'' |- | align="center" | &nbsp; '''Wat betekent dit?''' || Ce înseamnă asta? || ''tsjé uh-nsámne ástá?'' |- | align="center" | &nbsp; '''Ik wil een huis kopen''' || Eu vreau să cumpăr o casă || ''jé-oe wrau se koemper ó cásse'' |} Wél moet/mag je het persoonlijk voornaamwoord weglaten. Dus "eu sunt Johan" wordt "sunt Johan". "eu sunt Johan" betekent meer: ''ík, ík ben Johan''. === Les 3: Belangrijke werkwoorden en vervoegingen === Regelmatige werkwoorden: {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; color: black; background-color:#f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |- bgcolor="EFEFEF" ! Pers. voornaamwoord ! Werkwoordsoort 1 (a lucr'''a''') ! Werkwoordsoort 2 (a fug'''i''') ! Werkwoordsoort 3 (a hotăr'''î''') ! Werkwoordsoort 4 (a fac'''e''') ! Werkwoordsoort 5 (a tăc'''ea''') |- | align="center" | &nbsp; Eu || lucrez || fug || hotărăsc || fac || tac |- | align="center" | &nbsp; Tu || lucrez'''i''' ||fug'''i''' || hotărăşt'''i''' || fac'''i''' || tac'''i''' |- | align="center" | &nbsp; El/Ea || lucreaz'''ă''' || fug'''e''' || hotărăşt'''e''' || fac'''e''' || tac'''e''' |- | align="center" | &nbsp; Noi || lucr'''ăm''' || fug'''im''' || hotăr'''âm''' || fac'''em''' || tac'''em''' |- | align="center" | &nbsp; Voi || lucr'''aţi''' || fug'''iţi''' || hotăr'''âţi''' || fac'''eţi''' || tac'''eţi''' |- | align="center" | &nbsp; Ei/Ele || lucreaz'''ă''' || fug || hotărăsc || fac || tac |- | align="center" | &nbsp; Voltooid deelwoord || ''avea'' lucr'''at''' || ''avea'' fug'''it''' || ''avea'' hotăr'''ât''' || ''avea'' făc'''ut''' || ''avea'' tăc'''ut''' |} Voorbeelden van werkwoorden en andere. {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; color: black; background-color:#f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |- bgcolor="EFEFEF" ! Werkwoord 1: wonen (a locu'''i''') ! Werkwoord 2: werken (a lucr'''a''') ! Werkwoord 3: lezen (a cit'''i''') ! Werkwoord 4: vertrekken (a plec'''a''') ! Korte samenvatting |- | align="center" | &nbsp; Eu locui'''esc''' || Eu lucr'''ez''' || Eu cit'''esc''' || Eu plec || - |- | align="center" | &nbsp; Tu locui'''eşti''' || Tu lucr'''ezi''' || Tu cit'''eşti''' || Tu plec'''i''' || -i |- | align="center" | &nbsp; El/Ea locui'''eşte''' || El/Ea lucr'''ează''' || El/Ea cit'''eşte''' || El/Ea pl'''eacă''' || -eşte/eacă |- | align="center" | &nbsp; Noi locui'''ăm''' ||Noi lucr'''ăm''' || Noi cit'''ăm''' || Noi plec'''ăm''' || -ăm |- | align="center" | &nbsp; Voi locui'''ţi''' || Voi lucr'''aţi''' || Voi cit'''iţi''' || Voi plec'''aţi''' || -ţi |- | align="center" | &nbsp; Ei/Ele locui'''esc''' || Ei/Ele lucr'''ează''' || Ei cit'''esc''' || Ei/Ele pl'''eacă''' || hetzelfde als bij ''ik'' of ''hij/zij''. |} In de volgende tabel staat onderaan ook het voltooid deelwoord. Dit is altijd "(vorm van HEBBEN)" + ..., net zoals in het Nederlands ('''ik heb''' gedaan - am făcut, '''jij hebt''' gedaan - ai făcut). Hieronder hebben we alleen de ik-vorm van 'hebben' gedaan. {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; color: black; background-color:#f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |- bgcolor="EFEFEF" ! Zijn ! Hebben ! Doen/Maken ! Schrijven ! Weten ! Zien ! Zal zijn ! Gaan |- | align="center" | &nbsp; Eu '''sunt''' || Eu '''am''' || Eu '''fac''' || Eu '''scriu''' || Eu '''ştiu''' || Eu '''văd''' || eu '''voi fi''' || eu '''merg''' |- | align="center" | &nbsp; Tu '''eşti''' || Tu '''ai''' || Tu '''faci''' || Tu '''scrii''' || Tu '''ştii''' || Tu '''vezi''' || Tu '''vei fi''' || Tu '''mergi''' |- | align="center" | &nbsp; El/Ea '''este''' || El/Ea '''are''' || El/Ea '''face''' || El/Ea '''scrie''' || El/Ea '''ştie''' || El/Ea '''vede''' || El/Ea '''va fi''' || El/Ea '''merge''' |- | align="center" | &nbsp; Noi '''suntem''' || Noi '''avem''' || Noi '''facem''' || Noi '''scriem''' || Noi '''ştim''' || Noi '''vedem''' || Noi '''vom fi''' || Noi '''mergem''' |- | align="center" | &nbsp; Voi '''sunteţi''' || Voi '''aveţi''' || Voi '''faceţi''' || Voi '''scriţi''' || Voi '''ştiţi''' || Voi '''vedeţi''' || Voi '''veţi fi''' || Voi '''mergeţi''' |- | align="center" | &nbsp; Ei/Ele '''sunt''' || Ei/Ele '''au''' || Ei/Ele '''fac''' || Ei/Ele '''scriu''' || Ei/Ele '''ştiu''' || Ei/Ele '''văd''' || Ei/Ele '''vor fi''' || Ei/Ele '''merg''' |- | align="center" | &nbsp; Am '''fost''' || Am '''avut''' || Am '''făcut''' || Am '''scris''' || Am '''ştiut''' || Am '''văzut''' || - || Am '''mers''' |} ==Referenties== {{References}} {{Indo-Europees}} nyi5gmmqc63joq8riggujwoo4w3ru5s 0 11282 426935 405357 2026-05-16T07:56:03Z Erik Baas 2193 lf 426935 wikitext text/x-wiki {{Infobox recept | Naam = | Afbeelding = [[Bestand:Gateau du Vully.jpg|300px]] | Categorie = Cake, gebak en taart | Porties = 4 | Energie = | Tijd = Voorbereiding 2,5 uur, bakken 40 min | Stippen = 2 }} [[Kookboek/Cake, gebak en taart|Cake, gebak en taart]] | [[Kookboek/Recepten|Receptenindex]] '''Gâteau du Vully''' is een Zwitserse specialiteit, speciaal uit het plaatsje Vully in kanton Fribourg. ==Ingrediënten== Voor het deeg: *20 g [[Kookboek/Gist|gist]] *300 g {{Kb|bloem}} *6 g [[Kookboek/Zout|zout]] *40 g {{Kb|boter}} *180 g {{Kb|melk}} Voor de vulling: *150 g {{Kb|dubbele room}} eventueel slagroom gebruiken, maar hoe vetter de room, hoe beter (minstens 45% vetgehalte voor de room is gewenst) *1 [[Kookboek/Ei|eigeel]] * 80 g [[Kookboek/Suiker|suiker]] ==Bereidingswijze== Het deeg: *Alle ingrediënten voor het deeg goed kneden *Het deeg gedurende een uur toegedekt laten rijzen *Het deeg tot een bol vorm en *Het deeg uitrollen ter grote van een ronde bakvorm *De ronde bakvorm met boter invetten *Het deeg erin doen *Wederom 1 uur laten rijzen, met een vochtige doek toegedekt De vulling: *De dubbele room en het eigeel vermengen. *Het deeg met de vingers indrukken en de vulling over de bodem verdelen *De suiker komt er overheen. Bakken: *De oven op 180 °C voorverwarmen *De bakvorm in het midden van de oven schuiven en 30 tot 40 minuten bakken. Laten afkoelen en serveren. ==Varianten== Zoete variant: *Voeg een beetje vanillesuiker in de vulling Hartige variant: *Vervang de suiker door heel kleine dobbelsteentjes [[Kookboek/Spek|spek]] en {{Kb|p=karwijzaad|kummel}}. *Oven op 220 tot 230°C voorverwarmen en gedurende 15 tot 20 minuten bakken. ==Licentie== Dit recept is zo oud dat het publiek domein is en men het dus vrij kan gebruiken. {{Wikipedia|Pagina=Gâteau du Vully|Naam=Gâteau du Vully}} {{Navigatie recepten}} [[Categorie:Zwitserse keuken|Gâteau du Vully]] [[Categorie:Taart|Gâteau du Vully]] {{Sub}} ofuysdf6sb0eg824wumjkplmblokndv 0 11359 426936 400685 2026-05-16T07:56:07Z Erik Baas 2193 lf 426936 wikitext text/x-wiki {{Infobox recept | Naam = Zomerkoninkjes al'ItalianaKookboek/Superbeitjes | Afbeelding = [[Bestand:Panna Cotta with Balsamic Strawberries.jpg|300px]] | Onderschrift = Superbeitjes met panna cotta | Categorie = Dessert | Porties = | Energie = | Tijd = 5 minuten + half uur intrektijd | Stippen = 1 }} In de zomer is er een vrucht die bij uitstek geschikt is om in kleine stukjes te snijden en met een beetje poedersuiker zo op te eten. Maar met een kleine onverwachte twist, afkomstig uit het culinaire paradijs Italië, zijn de 'zomerkoninkjes' nog veel smakelijker, probeer 't maar eens! ==Ingrediënten== *500 g verse {{Kb|p=Aardbei|aarbeitjes}} *1 eetlepel {{Kb|p=keukenazijn|Balsamico-azijn}} van hoge kwaliteit ==Bereidingswijze== #Was en pluk de aardbeitjes en snijdt ze daarna in kleine partjes. #Voeg de el Balsamico erdoorheen en roer goed door. #Laat het geheel een halfuur rusten op een koele plek of in de koelkast. E Pronto! {{Navigatie recepten}} [[Categorie:Italiaanse keuken|Superbeitjes]] [[Categorie:Fruitrecept|Superbeitjes]] {{Sub}} h0cj7hb0re302tmppxhoawksxw24gy1 0 11467 426937 410860 2026-05-16T07:56:08Z Erik Baas 2193 lf 426937 wikitext text/x-wiki {{Infobox recept mediterrane witte bonensoep | Naam = Mediterrane witte bonensoep | Afbeelding = [[Bestand:Polish bean soup.jpg|300px]] | Categorie = Soeprecept | Porties = 4 à 7 | Energie = | Tijd = minstens 2 uur | Stippen = 3 }} [[Kookboek/Soep|Soep]] | [[Kookboek/Recepten|Receptenindex]] Deze wittebonensoep is een maaltijdsoep. ==Ingrediënten== *400 gr {{Kb|rundvlees|runderpoulet}} *100 gr mager {{Kb|p=spek|rookspek}} *2 grote {{Kb|p=ui|uien}} *4 flinke {{Kb|p=paprika|paprika's}} *700 gr smaakvolle {{Kb|p=tomaat|tomaten}} *2 potten stevige {{Kb|witte bonen}} (of beter, 24 uur geweekte en gaargekookte gedroogde witte bonen, ±400 g) *250 ml goede {{Kb|rode wijn}} *2 à 3 teentjes [[kookboek/Knoflook|knoflook]] *1 desertlepel {{Kb|paprikapoeder}} (zoet) *een takje {{Kb|rozemarijn}} *2 {{Kb|p=laurier|laurierbladeren}} *3 theelepels {{Kb|bonenkruid}} *goede [[kookboek/Bouillonblok|bouillonblokjes]] (goudbouillon) *[[kookboek/Olijfolie|olijfolie]], [[kookboek/Peper|peper]] en [[kookboek/Zout|zout]] *verse fijngehakte [[kookboek/Peterselie|peterselie]] ==Bereidingswijze== #Uien pellen, en in niet al te kleine stukken snijden. paprika van zaadlijsten en zaden ontdoen, en ook in stukken snijden. tomaten pellen, van zaad ontdoen en in grove stukken snijden. Knoflook pellen en fijn snijden. #In een ruime pan met dikke bodem de ui in wat olijfolie glazig bakken, uit de pan nemen en apart zetten. Hierna de paprika even aanbakken, en ook apart zetten. #Eventueel wat extra olie in de pan doen, en hierin het rundvlees rondom bruin bakken. Spekblokjes en de knoflookteentjes toevoegen, deze heel even mee bakken daarna alles afblussen met de rode wijn. Bouillonblokje, tomaten, rozemarijn, laurier, bonenkruid en paprikapoeder toevoegen en alles ruim een uur op een heel laag pitje (of in de oven) laten sudderen. #Hierna de uien, en ongeveer een kwartier later de paprika toevoegen en deze ook mee laten stoven. Als het vlees bijna gaar is, de uitgelekte witte bonen toevoegen, en deze nog ongeveer 15 tot 20 min mee verwarmen (niet helemaal stuk laten koken). Voor de juiste dikte eventueel nog wat bouillon toevoegen. #Op smaak brengen met wat (zwarte) peper en zout, bestrooien met vers gehakte peterselie, en gloeiend heet opdienen. #Serveren met {{Kb|kruidenboter}} (van roomboter!), Parmezaanse kaas en knapperig stokbrood of ciabatta. == Varianten == * [[Kookboek/Witte bonensoep|Witte bonensoep]] voor een vegetarische bonensoep. {{Navigatie recepten}} [[Categorie:Maaltijdsoep|Mediterrane witte bonensoep]] [[Categorie:Peulvruchtrecept|Witte bonen]] {{Sub}} 3yqrbf6hcbb74evfmwgdv8amndv2ns5 426938 426937 2026-05-16T07:56:20Z Erik Baas 2193 lf 426938 wikitext text/x-wiki {{Infobox recept | mediterrane witte bonensoep | Naam = Mediterrane witte bonensoep | Afbeelding = [[Bestand:Polish bean soup.jpg|300px]] | Categorie = Soeprecept | Porties = 4 à 7 | Energie = | Tijd = minstens 2 uur | Stippen = 3 }} [[Kookboek/Soep|Soep]] | [[Kookboek/Recepten|Receptenindex]] Deze wittebonensoep is een maaltijdsoep. ==Ingrediënten== *400 gr {{Kb|rundvlees|runderpoulet}} *100 gr mager {{Kb|p=spek|rookspek}} *2 grote {{Kb|p=ui|uien}} *4 flinke {{Kb|p=paprika|paprika's}} *700 gr smaakvolle {{Kb|p=tomaat|tomaten}} *2 potten stevige {{Kb|witte bonen}} (of beter, 24 uur geweekte en gaargekookte gedroogde witte bonen, ±400 g) *250 ml goede {{Kb|rode wijn}} *2 à 3 teentjes [[kookboek/Knoflook|knoflook]] *1 desertlepel {{Kb|paprikapoeder}} (zoet) *een takje {{Kb|rozemarijn}} *2 {{Kb|p=laurier|laurierbladeren}} *3 theelepels {{Kb|bonenkruid}} *goede [[kookboek/Bouillonblok|bouillonblokjes]] (goudbouillon) *[[kookboek/Olijfolie|olijfolie]], [[kookboek/Peper|peper]] en [[kookboek/Zout|zout]] *verse fijngehakte [[kookboek/Peterselie|peterselie]] ==Bereidingswijze== #Uien pellen, en in niet al te kleine stukken snijden. paprika van zaadlijsten en zaden ontdoen, en ook in stukken snijden. tomaten pellen, van zaad ontdoen en in grove stukken snijden. Knoflook pellen en fijn snijden. #In een ruime pan met dikke bodem de ui in wat olijfolie glazig bakken, uit de pan nemen en apart zetten. Hierna de paprika even aanbakken, en ook apart zetten. #Eventueel wat extra olie in de pan doen, en hierin het rundvlees rondom bruin bakken. Spekblokjes en de knoflookteentjes toevoegen, deze heel even mee bakken daarna alles afblussen met de rode wijn. Bouillonblokje, tomaten, rozemarijn, laurier, bonenkruid en paprikapoeder toevoegen en alles ruim een uur op een heel laag pitje (of in de oven) laten sudderen. #Hierna de uien, en ongeveer een kwartier later de paprika toevoegen en deze ook mee laten stoven. Als het vlees bijna gaar is, de uitgelekte witte bonen toevoegen, en deze nog ongeveer 15 tot 20 min mee verwarmen (niet helemaal stuk laten koken). Voor de juiste dikte eventueel nog wat bouillon toevoegen. #Op smaak brengen met wat (zwarte) peper en zout, bestrooien met vers gehakte peterselie, en gloeiend heet opdienen. #Serveren met {{Kb|kruidenboter}} (van roomboter!), Parmezaanse kaas en knapperig stokbrood of ciabatta. == Varianten == * [[Kookboek/Witte bonensoep|Witte bonensoep]] voor een vegetarische bonensoep. {{Navigatie recepten}} [[Categorie:Maaltijdsoep|Mediterrane witte bonensoep]] [[Categorie:Peulvruchtrecept|Witte bonen]] {{Sub}} r7igoxdzla2vs5grrnqlp0htd0ij3dx 0 11477 426939 402674 2026-05-16T07:56:57Z Erik Baas 2193 lf 426939 wikitext text/x-wiki {{Infobox recept | | Naam = Kookboek/Hongaarse Cocktail | Categorie = voorgerecht | Porties =4 à 5 | Energie = | Tijd =30 min | Stippen = 2 }} [[kookboek/Voorgerecht|Voorgerecht]] | [[kookboek/Recepten|Receptenindex]] [[Bestand:Salami Parma.jpg|thumb|180px|Plakken salami]] [[Bestand:Слоїк з ніжинськими огірками.jpg|thumb|100px|Potje augurken]] [[Bestand:Paprikaarrangement.jpg|thumb|180px|Paprika's]] '''Hongaarse cocktail''' is een voorgerecht met salami, rode paprika's en een romige saus. ==Ingrediënten== ===Voor de cocktail=== *ongeveer 200 gr {{Kb|p=salami|knoflooksalami}} (in plakken van c.a. 5mm dik) *1 potje {{Kb|p=Augurk|augurken}} (c.a. 380 gr netto) *2 à 3 rode {{Kb|p=Paprika|paprika's}} (afhankelijk van het formaat) *{{Kb|p=sla|slablaadjes}} ===Voor de saus=== *1 lepel {{Kb|zure room}} *3 lepels {{Kb|mayonaise}} (beslist '''geen''' frietsaus!) *{{Kb|tomatenketchup}} *{{Kb|paprikapoeder}} *fijngehakte [[Kookboek/Peterselie|peterselie]] *[[Kookboek/Citroen|citroensap]] *[[Kookboek/Peper|peper]] ==Bereiding== #Laat de augurken '''goed''' uitlekken, snij dan de salami, augurk, en de van zaden en zaadlijsten ontdane paprika in smalle reepjes (c.a. 5x5mm) en meng dit in een kom losjes door elkaar. Maak het op smaak af met wat peper en citroensap, zout is in verband met de salami, en augurken doorgaans niet nodig. # Leg in 4 of 5 cocktailglazen een mooi blaadje sla, en verdeel het cocktailmengsel over de glazen. Zet ze tot aan het serveren afgedekt in de koelkast. #Roer van de zure room en mayonaise een gladde saus, en breng deze op smaak met, wat tomatenketchup, paprikapoeder, fijngehakte peterselie, en eventueel wat citroensap en peper, bewaar de saus tot aan het gebruik afgedekt in de koelkast. #Schep vlak voor het opdienen wat van deze saus over de cocktails, en garneer deze met wat paprkapoeder een takje peterselie, en een schijfje citroen op de rand van het glas, ==Tips== #Je kunt dit gerecht al uren van te voren al maken, en in de koelkast bewaren, weer meer tijd voor je bezoek! #Versier de glazen met een randje peterselie, (rand van het glas in wat eiwit dopen, hierna in een schotetje met gehakte peterselie). #Als alternatief voor de zure room kun je ook kwark, of yoghurt gebruiken (Griekse, of Turkse), je moet er dan wel rekening mee houden dat de saus al snel heel dun uitvalt. {{Navigatie recepten}} [[Categorie: Voorgerecht|Hongaarse Cocktail]] {{Sub}} j0xk5tg5ubgseauhjiwk4b7y1xxxsug 0 11479 426940 405962 2026-05-16T07:56:58Z Erik Baas 2193 lf 426940 wikitext text/x-wiki {{Infobox recept Nasi Goreng | Naam = Kookboek/Nasi Goreng | Afbeelding = [[Bestand:Fried rice by Adonis Chen in Keelung, Taiwan.jpg|300px]] | Categorie = Rijstrecept | Porties = 5 tot 9, afhankelijk van wat je er verder nog bijgeeft | Energie = | Tijd = Voorbereiding: 45 min, exclusief oventijd. Afwerking: 20 min | Stippen = 4 }} ==Ingrediënten== *500 gr mager {{Kb|p=spek|buikspek}}, (bijvoorbeeld een stuk speklap, zonder zwoerd) *600 à 700 gr langkorrelige, droogkokende {{Kb|rijst}} *2 flinke {{Kb|p=ui|uien}} *Een of twee tenen knoflook. *100 gr mager {{Kb|p=spek|rookspek}}, (aan een stukje) *1 {{Kb|p=wortel|winterwortel}} *2 dunne {{Kb|p=prei|preien}} *1 plak gekookte {{Kb|ham}} (c.a. 5mm dik) *3 {{Kb|p=ei|eieren}} *[[Kookboek/Ketjap|ketjap manis]] *[[Kookboek/Sambal goreng|sambal goreng]] *[[kookboek/Trassi|trassi]] (toko) *gemalen [[Kookboek/Koriander|koriander]] (zaad, '''niet''' het blad!) *verse [[Kookboek/Peterselie|peterselie]] *verse [[Kookboek/Snijselderij|bladselderij]] ==Wetenswaardig== Dit is het recept dat in de jaren 70, elke maandag aan boord van HrMs "de Zeven provincien" van de koninklijke marine werd geserveerd. ==Bereiding== Een dag van tevoren: #Rooster het stuk buikspek in een hete oven krokant en gaar, en vang het vet op. Zet het daarna koel weg. Snijd het buikspek zodra het afgekoeld is in kleine reepjes, ca. 5x5x20/25mm. #Kluts de eieren met zout, peper en wat sambal en bak hier [[Kookboek/Omelet|omeletten]] van, rol ze op laat ze afkoelen en snijd ze in reepjes (circa 8 tot 10 mm breed) #Snijd de ham en het rookspek in dobbelsteentjes of reepjes. #Zet een grote pan met water en zout (2 à 3 liter) op het vuur en voeg, zodra het kookt, de rijst toe. Kook de rijst bijna gaar, je kunt dit controleren door af en toe een korreltje tussen je duimnagels te pletten. Als er dan in het midden van de korrel nog een heel dun wit streepje (minder dan 0,5mm) zichtbaar is, is het goed. Giet de rijst af in een vergiet stort hem in een schaal, laat het wat afkoelen en zet dan de de rijst afgedekt in de koelkast. Op de dag zelf: #Snijd de prei in zeer dunne ringen, de ui in stukjes (als je de hele ui door een frietsnijder drukt hebben ze precies de goede maat!) en de winterwortel in stukjes of reepjes #Zet alle voorbewerkte ingrediënten in schaaltjes klaar, en maak de rijst met een vork los. #Smelt wat van het braadvet in een ruime pan, of grote wok. Verkruimel hierin een klein stukje trassie. (let niet op de stank, deze verdwijnt vanzelf). Bak nu het buik- en rookspek, samen met wat koriander, een teentje knoflook en wat sambal aan. Voeg daarna de wortel, en wat later de uien toe en bak het geheel tot deze wat zachter zijn. #Voeg nu een scheutje ketjap (even doorroeren) en daarna de losgemaakte rijst toe. Verwarm alles onder voortdurend omscheppen, tot het door en door warm is; het is niet erg als het wat aanzet (nasi goreng betekend tenslotte "gebakken rijst") #Breng het nu op smaak met peper, zout en eventueel wat [[Kookboek/Ve-tsin|ve-tsin]] (Mononatriumglutamaat, E621, Toko). #Meng er nu de omeletreepjes, de hamblokjes en als laatste de gesneden prei doorheen. Garneren met wat grof gehakte selderij en peterselie. #Gloeiend heet serveren met bijvoorbeeld [[Kookboek/Spiegelei|spiegelei]], [[Kookboek/Kroepoek|kroepoek]], plakjes gekookte ham, [[Kookboek/Satésaus|satésaus]], saté en eventueel een Indonesisch groentegerecht. ==Tips en varianten== #Variatie in kruiden: voeg [[Kookboek/Nasikruiden|Nasikruiden]] toe. #Als je visliefhebber bent kun je er ook nog wat garnalen of sardines aan toevoegen. #Houd de nasi afgedekt warm in de oven (laagste stand). #Een frisse salade met bijvoorbeeld komkommers en tomaat smaakt er heerlijk bij. #Wil je er juist wat pittigers bij, serveer dan [[Kookboek/Sambal goreng boontjes|sambal goreng boontjes]] als groentengerecht. # Ook lekker erbij: [[Kookboek/Atjar tjampoer|atjar tjampoer]], seroendeng en/of kroepoek. #Hoe bizar het ook lijkt, maar een sausje van wat mayonaise, crème fraîche, kerrie, en een klein blikje fruitcocktail (goed laten uitlekken!) is er ook lekker bij. #Drankje: Wat dacht je van een witbiertje met een schijfje citroen! ==Trivia== *Korianderblad wordt in de Indonesische keuken vrijwel niet gebruikt *Een uitgebreide Nasi Goreng, geserveerd met vlees, kip, vis, groente en allerlei andere bijgerechten, wordt wel "[[Kookboek/Nasi rames|Nasi rames]] genoemd". (Dit is overigens eerder een Nederlandse, dan een Indonesische uitvinding! en zeker niet authentiek.) {{Navigatie recepten}} [[Categorie:Indonesische keuken|Nasi goreng]] [[Categorie:Rijstrecept|Nasi]] {{Sub}} t4d56zkvt8s9jn3m7czu4fp6klx7xjc 426944 426940 2026-05-16T07:57:12Z Erik Baas 2193 lf 426944 wikitext text/x-wiki {{Infobox recept | Nasi Goreng | Naam = Kookboek/Nasi Goreng | Afbeelding = [[Bestand:Fried rice by Adonis Chen in Keelung, Taiwan.jpg|300px]] | Categorie = Rijstrecept | Porties = 5 tot 9, afhankelijk van wat je er verder nog bijgeeft | Energie = | Tijd = Voorbereiding: 45 min, exclusief oventijd. Afwerking: 20 min | Stippen = 4 }} ==Ingrediënten== *500 gr mager {{Kb|p=spek|buikspek}}, (bijvoorbeeld een stuk speklap, zonder zwoerd) *600 à 700 gr langkorrelige, droogkokende {{Kb|rijst}} *2 flinke {{Kb|p=ui|uien}} *Een of twee tenen knoflook. *100 gr mager {{Kb|p=spek|rookspek}}, (aan een stukje) *1 {{Kb|p=wortel|winterwortel}} *2 dunne {{Kb|p=prei|preien}} *1 plak gekookte {{Kb|ham}} (c.a. 5mm dik) *3 {{Kb|p=ei|eieren}} *[[Kookboek/Ketjap|ketjap manis]] *[[Kookboek/Sambal goreng|sambal goreng]] *[[kookboek/Trassi|trassi]] (toko) *gemalen [[Kookboek/Koriander|koriander]] (zaad, '''niet''' het blad!) *verse [[Kookboek/Peterselie|peterselie]] *verse [[Kookboek/Snijselderij|bladselderij]] ==Wetenswaardig== Dit is het recept dat in de jaren 70, elke maandag aan boord van HrMs "de Zeven provincien" van de koninklijke marine werd geserveerd. ==Bereiding== Een dag van tevoren: #Rooster het stuk buikspek in een hete oven krokant en gaar, en vang het vet op. Zet het daarna koel weg. Snijd het buikspek zodra het afgekoeld is in kleine reepjes, ca. 5x5x20/25mm. #Kluts de eieren met zout, peper en wat sambal en bak hier [[Kookboek/Omelet|omeletten]] van, rol ze op laat ze afkoelen en snijd ze in reepjes (circa 8 tot 10 mm breed) #Snijd de ham en het rookspek in dobbelsteentjes of reepjes. #Zet een grote pan met water en zout (2 à 3 liter) op het vuur en voeg, zodra het kookt, de rijst toe. Kook de rijst bijna gaar, je kunt dit controleren door af en toe een korreltje tussen je duimnagels te pletten. Als er dan in het midden van de korrel nog een heel dun wit streepje (minder dan 0,5mm) zichtbaar is, is het goed. Giet de rijst af in een vergiet stort hem in een schaal, laat het wat afkoelen en zet dan de de rijst afgedekt in de koelkast. Op de dag zelf: #Snijd de prei in zeer dunne ringen, de ui in stukjes (als je de hele ui door een frietsnijder drukt hebben ze precies de goede maat!) en de winterwortel in stukjes of reepjes #Zet alle voorbewerkte ingrediënten in schaaltjes klaar, en maak de rijst met een vork los. #Smelt wat van het braadvet in een ruime pan, of grote wok. Verkruimel hierin een klein stukje trassie. (let niet op de stank, deze verdwijnt vanzelf). Bak nu het buik- en rookspek, samen met wat koriander, een teentje knoflook en wat sambal aan. Voeg daarna de wortel, en wat later de uien toe en bak het geheel tot deze wat zachter zijn. #Voeg nu een scheutje ketjap (even doorroeren) en daarna de losgemaakte rijst toe. Verwarm alles onder voortdurend omscheppen, tot het door en door warm is; het is niet erg als het wat aanzet (nasi goreng betekend tenslotte "gebakken rijst") #Breng het nu op smaak met peper, zout en eventueel wat [[Kookboek/Ve-tsin|ve-tsin]] (Mononatriumglutamaat, E621, Toko). #Meng er nu de omeletreepjes, de hamblokjes en als laatste de gesneden prei doorheen. Garneren met wat grof gehakte selderij en peterselie. #Gloeiend heet serveren met bijvoorbeeld [[Kookboek/Spiegelei|spiegelei]], [[Kookboek/Kroepoek|kroepoek]], plakjes gekookte ham, [[Kookboek/Satésaus|satésaus]], saté en eventueel een Indonesisch groentegerecht. ==Tips en varianten== #Variatie in kruiden: voeg [[Kookboek/Nasikruiden|Nasikruiden]] toe. #Als je visliefhebber bent kun je er ook nog wat garnalen of sardines aan toevoegen. #Houd de nasi afgedekt warm in de oven (laagste stand). #Een frisse salade met bijvoorbeeld komkommers en tomaat smaakt er heerlijk bij. #Wil je er juist wat pittigers bij, serveer dan [[Kookboek/Sambal goreng boontjes|sambal goreng boontjes]] als groentengerecht. # Ook lekker erbij: [[Kookboek/Atjar tjampoer|atjar tjampoer]], seroendeng en/of kroepoek. #Hoe bizar het ook lijkt, maar een sausje van wat mayonaise, crème fraîche, kerrie, en een klein blikje fruitcocktail (goed laten uitlekken!) is er ook lekker bij. #Drankje: Wat dacht je van een witbiertje met een schijfje citroen! ==Trivia== *Korianderblad wordt in de Indonesische keuken vrijwel niet gebruikt *Een uitgebreide Nasi Goreng, geserveerd met vlees, kip, vis, groente en allerlei andere bijgerechten, wordt wel "[[Kookboek/Nasi rames|Nasi rames]] genoemd". (Dit is overigens eerder een Nederlandse, dan een Indonesische uitvinding! en zeker niet authentiek.) {{Navigatie recepten}} [[Categorie:Indonesische keuken|Nasi goreng]] [[Categorie:Rijstrecept|Nasi]] {{Sub}} 6owc1s8cjqnk9fs9572tnjcajatm1m6 0 11489 426941 401513 2026-05-16T07:56:59Z Erik Baas 2193 lf 426941 wikitext text/x-wiki {{Infobox recept Kaaskroketten | Naam = Kookboek/Kaaskroketten | Categorie =Voorgerecht | Porties =6 tot 8 stuks | Energie = | Tijd =c.a. 45 minuten | Stippen = }} [[Kookboek/Voorgerecht|Voorgerecht]] | [[Kookboek/Recepten|Receptenindex]] ==Ingrediënten== *60 gr [[Kookboek/Boter|boter]] *50 gr [[Kookboek/Bloem|bloem]] *c.a. 250 mL [[Kookboek/Melk|volle melk]] *175 gr geraspte oude [[Kookboek/Kaas|kaas]] *100 gr [[Kookboek/Kaas|belegen kaas]] in kleine dobbelsteentjes (5x5x5 mm) *[[Kookboek/Crème fraîche|Crème fraîche]] *[[Kookboek/Peper|Peper]] en [[Kookboek/Zout|zout]] *[[Kookboek/Nootmuskaat|Nootmuskaat]] *1 groot [[Kookboek/Ei|ei]] *{{Kb|paneermeel}} ==Bereiding kaasragout== #Verwarm de melk tot tegen het kookpunt, en houdt hem warm. #Maak een [[Kookboek/Roux|roux]] door de boter in pan te laten smelten zonder hem te laten kleuren, voeg de bloem toe en blijf roeren tot het mengsel kookt en laat het even doorkoken (laat het echter niet kleuren, de saus zou dan bruin in plaats van blank worden). Hierna iets laten afkoelen. #Schenk er nu een flinke scheut hete melk bij en roer het mengsel met een garde glad. #Zet de pan terug op het vuur en voeg, onder voortdurend roeren zoveel melk toe, dat een zeer dikke saus ontstaat ( je hoeft dus niet persé alle melk te gebruiken) en laat dit kort zacht doorkoken. Breng de saus op smaak met witte peper en nootmuskaat. #Roer nu de geraspte kaas en een flinke eetlepel crème fraîche door de ragout en breng het geheel weer even aan de kook. Voeg pas nu, indien nodig, wat zout toe (als je dat voor de kaas zou doen, bestaat de kans dat het gerecht door het zout in de kaas veel te hartig wordt) #Roer er de dobbelsteentjes kaas door en stort de saus in een platte schaal, dek de ragout af met folie en laat hem door en door in de koelkast afkoelen. ==Het vormen van de kroketten== #Klop het ei met wat water los en schenk het in een diep bord. Doe in een ander bord een dikke laag paneermeel en zet een snijplank met daarop een laagje paneermeel klaar. #Kijk of er tijdens het afkoelen een vel op de ragout is ontstaan. Als dat zo is, de ragout eerst even met een houten lepel doorroeren. #Verdeel de ragout in 6 tot 8 gelijke porties en leg deze op de met paneermeel bestrooide snijplank. #Neem wat paneermeel in je handen en vorm van deze portie's mooie ronde ballen. Rol deze door het paneermeel, zodat ze aan alle kanten bedekt zijn en leg ze terug op de snijplank. #Rol de ballen in kroketvorm en wentel ze grondig, een voor een, door het los geklopt ei. Alle kanten moeten met ei bedekt zijn. Als er stukjes worden overgeslagen, lopen de kroketten tijdens het bakken leeg!. Wentel ze opnieuw door het paneermeel, zodat een geheel gesloten laag om de vulling ontstaat (de "kopse" kanten niet vergeten!). #Zet de kroketten tot gebruik in de koelkast. ==Het bakken== #Verhit in een frituurpan of een friteuse vloeibaar frituurvet of frituurolie tot ongeveer 175-180 °C en frituur de kroketten in ongeveer 5 tot 6 minuten goudbruin. #Laat ze uitlekken op een laag keukenpapier en serveer ze op een platte schaal, bekleed met een papieren servet en versierd met een takje peterselie o.i.d. ==Variaties== Bovenstaand recept geldt in principe voor alle soorten kroketten, bitterballen, ragouts en blanke gebonden soepen. Het verschil zit in de vulling, en de hoeveelheid, en soort vloeistof. bijvoorbeeld: *Rund, of kalfsvleeskroketten/bitterballen, in kleine stukjes gesneden rund, of kalfsvlees, ui, runderbouillon, room, nootmuskaat en peterselie *Kipkroket: stukjes kippenvlees, kippenbouillon, room, ui, {{Kb|foelie}}, of eventueel kerrie (kip-kerriekroket). *Vis of garnalen kroketten/bitterballen, kleine stukjes garnaal of witvis, ui, visbouillon, room, en viskruiden, zoals b.v. dille, zie ook [[Kookboek/Garnaalkroketten|Garnaalkroketten]]. *Groente kroketten/bitterballen kleine stukjes, verschillende soorten harde groente, zoals, courgette, winterwortel, ui, paprika, knolselderij, bloemkool, aubergine en champignons, groente/kruidenbouillon, room, paprikapoeder, tomatenpuree, en verse groene kruiden. *Goulashkroketten, stukjes rundvlees, ui, paprikapoeder, knoflook, tomatenpuree en wat {{Kb|p=karwijzaad|kummel}}, runderbouillon. *Bij rund/kalfsvlees/goulash/vis/kip, en garnalenkroketten de ui (c.a. een halve kleine ui), en bij de groentekroketten alle groente, vóór dat de bloem wordt toegevoegd eerst even in de boter aanfruiten, en zacht laten worden, bij de groentekroketten is, omdat de groente er flink wat van opneemt meer boter nodig. *Voor ragouts, iets meer vloeistof gebruiken, zodat een stevig gebonden saus ontstaat en hiermee, bijvoorbeeld pasteibakjes vullen. *Voor gebonden soepen, nog wat meer vloeistof gebruiken, en serveren met bijvoorbeeld, croutons, geraspte oude kaas, room, en fijngehakte verse groene kruiden. *In plaats van room kan natuurlijk ook [[Kookboek/Crème fraîche|Crème fraîche]] gebruikt worden {{Navigatie recepten}} [[Categorie:Voorgerecht|Kaaskroketten]] [[Categorie:Kaasrecept|Kaaskroketten]] [[Categorie:Broodbeleg|Kaaskroketten]] [[Categorie:Snack|Kaaskroketten]] {{Sub}} 3h01k4ajqt00s5azyjqkl1vccqnfwqe 426945 426941 2026-05-16T07:57:20Z Erik Baas 2193 lf 426945 wikitext text/x-wiki {{Infobox recept | Kaaskroketten | Naam = Kookboek/Kaaskroketten | Categorie =Voorgerecht | Porties =6 tot 8 stuks | Energie = | Tijd =c.a. 45 minuten | Stippen = }} [[Kookboek/Voorgerecht|Voorgerecht]] | [[Kookboek/Recepten|Receptenindex]] ==Ingrediënten== *60 gr [[Kookboek/Boter|boter]] *50 gr [[Kookboek/Bloem|bloem]] *c.a. 250 mL [[Kookboek/Melk|volle melk]] *175 gr geraspte oude [[Kookboek/Kaas|kaas]] *100 gr [[Kookboek/Kaas|belegen kaas]] in kleine dobbelsteentjes (5x5x5 mm) *[[Kookboek/Crème fraîche|Crème fraîche]] *[[Kookboek/Peper|Peper]] en [[Kookboek/Zout|zout]] *[[Kookboek/Nootmuskaat|Nootmuskaat]] *1 groot [[Kookboek/Ei|ei]] *{{Kb|paneermeel}} ==Bereiding kaasragout== #Verwarm de melk tot tegen het kookpunt, en houdt hem warm. #Maak een [[Kookboek/Roux|roux]] door de boter in pan te laten smelten zonder hem te laten kleuren, voeg de bloem toe en blijf roeren tot het mengsel kookt en laat het even doorkoken (laat het echter niet kleuren, de saus zou dan bruin in plaats van blank worden). Hierna iets laten afkoelen. #Schenk er nu een flinke scheut hete melk bij en roer het mengsel met een garde glad. #Zet de pan terug op het vuur en voeg, onder voortdurend roeren zoveel melk toe, dat een zeer dikke saus ontstaat ( je hoeft dus niet persé alle melk te gebruiken) en laat dit kort zacht doorkoken. Breng de saus op smaak met witte peper en nootmuskaat. #Roer nu de geraspte kaas en een flinke eetlepel crème fraîche door de ragout en breng het geheel weer even aan de kook. Voeg pas nu, indien nodig, wat zout toe (als je dat voor de kaas zou doen, bestaat de kans dat het gerecht door het zout in de kaas veel te hartig wordt) #Roer er de dobbelsteentjes kaas door en stort de saus in een platte schaal, dek de ragout af met folie en laat hem door en door in de koelkast afkoelen. ==Het vormen van de kroketten== #Klop het ei met wat water los en schenk het in een diep bord. Doe in een ander bord een dikke laag paneermeel en zet een snijplank met daarop een laagje paneermeel klaar. #Kijk of er tijdens het afkoelen een vel op de ragout is ontstaan. Als dat zo is, de ragout eerst even met een houten lepel doorroeren. #Verdeel de ragout in 6 tot 8 gelijke porties en leg deze op de met paneermeel bestrooide snijplank. #Neem wat paneermeel in je handen en vorm van deze portie's mooie ronde ballen. Rol deze door het paneermeel, zodat ze aan alle kanten bedekt zijn en leg ze terug op de snijplank. #Rol de ballen in kroketvorm en wentel ze grondig, een voor een, door het los geklopt ei. Alle kanten moeten met ei bedekt zijn. Als er stukjes worden overgeslagen, lopen de kroketten tijdens het bakken leeg!. Wentel ze opnieuw door het paneermeel, zodat een geheel gesloten laag om de vulling ontstaat (de "kopse" kanten niet vergeten!). #Zet de kroketten tot gebruik in de koelkast. ==Het bakken== #Verhit in een frituurpan of een friteuse vloeibaar frituurvet of frituurolie tot ongeveer 175-180 °C en frituur de kroketten in ongeveer 5 tot 6 minuten goudbruin. #Laat ze uitlekken op een laag keukenpapier en serveer ze op een platte schaal, bekleed met een papieren servet en versierd met een takje peterselie o.i.d. ==Variaties== Bovenstaand recept geldt in principe voor alle soorten kroketten, bitterballen, ragouts en blanke gebonden soepen. Het verschil zit in de vulling, en de hoeveelheid, en soort vloeistof. bijvoorbeeld: *Rund, of kalfsvleeskroketten/bitterballen, in kleine stukjes gesneden rund, of kalfsvlees, ui, runderbouillon, room, nootmuskaat en peterselie *Kipkroket: stukjes kippenvlees, kippenbouillon, room, ui, {{Kb|foelie}}, of eventueel kerrie (kip-kerriekroket). *Vis of garnalen kroketten/bitterballen, kleine stukjes garnaal of witvis, ui, visbouillon, room, en viskruiden, zoals b.v. dille, zie ook [[Kookboek/Garnaalkroketten|Garnaalkroketten]]. *Groente kroketten/bitterballen kleine stukjes, verschillende soorten harde groente, zoals, courgette, winterwortel, ui, paprika, knolselderij, bloemkool, aubergine en champignons, groente/kruidenbouillon, room, paprikapoeder, tomatenpuree, en verse groene kruiden. *Goulashkroketten, stukjes rundvlees, ui, paprikapoeder, knoflook, tomatenpuree en wat {{Kb|p=karwijzaad|kummel}}, runderbouillon. *Bij rund/kalfsvlees/goulash/vis/kip, en garnalenkroketten de ui (c.a. een halve kleine ui), en bij de groentekroketten alle groente, vóór dat de bloem wordt toegevoegd eerst even in de boter aanfruiten, en zacht laten worden, bij de groentekroketten is, omdat de groente er flink wat van opneemt meer boter nodig. *Voor ragouts, iets meer vloeistof gebruiken, zodat een stevig gebonden saus ontstaat en hiermee, bijvoorbeeld pasteibakjes vullen. *Voor gebonden soepen, nog wat meer vloeistof gebruiken, en serveren met bijvoorbeeld, croutons, geraspte oude kaas, room, en fijngehakte verse groene kruiden. *In plaats van room kan natuurlijk ook [[Kookboek/Crème fraîche|Crème fraîche]] gebruikt worden {{Navigatie recepten}} [[Categorie:Voorgerecht|Kaaskroketten]] [[Categorie:Kaasrecept|Kaaskroketten]] [[Categorie:Broodbeleg|Kaaskroketten]] [[Categorie:Snack|Kaaskroketten]] {{Sub}} 8nawel4nrv103bzltarlmqgagx6uous 0 11494 426942 401256 2026-05-16T07:57:01Z Erik Baas 2193 lf 426942 wikitext text/x-wiki {{Infobox recept | Naam = Kookboek/Paddenstoelenragout | Afbeelding=[[Bestand:Paddestoelen voor ragout.jpg|300px]] | Onderschrift = Ingrediënten voor paddenstoelenragoût | Categorie = Vegetarisch recept | Porties = 4 | Energie = | Tijd = 1,5 uur | Stippen = 2 }} '''Paddenstoelenragout''' is een [[Kookboek/Ragoût|ragoût]] met paddenstoelen, en bij uitstek een gerecht dat in de herfst past. ==Ingrediënten== *600 gram gemengde paddenstoelen, zoals [[Kookboek/Champignon|champignons]], grotchampignons, shi-take, cantharellen, oesterzwammen, kastanjechampignons, eekhoorntjesbrood. Maar ook andere eetbare paddenstoelen kunnen worden gebruikt *bosje [[Kookboek/Peterselie|peterselie]] *100 ml {{Kb|crème fraîche}} of {{Kb|p=room|sausenroom}} *200 ml {{Kb|witte wijn}} *kleine [[Kookboek/Ui|ui]] *eetlepel [[Kookboek/Tijm|tijm]] * 30 g {{Kb|boter}} ==Bereidingswijze== *Maak de paddenstoelen schoon, eventueel wat voetjes afsnijden. De grote paddenstoelen worden klein gesneden, de kleine kunnen heel blijven *Snij de ui, de peterselie en de thijm *Maak de boter warm in een grote pan *Braad de uien, kruiden en de paddenstoelen *Blus het af met de witte wijn *Scheid het vocht van het mengsel met een zeef. Vang het vocht op! *Verwarm het vocht weer en meng het met zoveel crème fraîche of room dat de saus licht bindt *Meng het paddenstoelmengsel erdoor en maak het heet Verdeel het over de borden en garneer het met een takje peterselie of wat gesneden bieslook. == Varianten == * De ragoût kan ook worden opgediend in ragoûbakjes of pasteibakjes (gemaakt van bladerdeeg; deze kunnen zelf worden gemaakt of kant-en-klaar gekocht in de supermarkt en dan alleen even opgewarmd in de oven). {{Navigatie recepten}} [[Categorie:Voorgerecht|Paddenstoelenragout]] {{Sub}} jrxxnnw8itdntfjlmmt3pu3fn97vvvy 0 11499 426943 404488 2026-05-16T07:57:01Z Erik Baas 2193 lf 426943 wikitext text/x-wiki [[Bestand:Nasi Campur.jpg|thumb|280px|Nasi rames in Bali]] '''Nasi Rames''' is in feite een [[Kookboek/Nasi goreng|nasi goreng]] of gewone {{Kb|rijst}} met een keur aan verschillende bijgerechten, een soort mini-rijsttafel op één bord. Bijgerechten bestaan bijvoorbeeld uit een selectie van: * Groenten, zoals [[Kookboek/Sambal goreng boontjes|sambal goreng boontjes]] (sperziebonen), [[Kookboek/Tjaptjoi|tjaptjoi]], [[Kookboek/Atjar tjampoer|atjar tjampoer]], komkommer, sajoer lodeh (groente in kokosmelk). * Eieren (gekookt of gebakken, soms in een pittig sausje). * Vlees, zoals saté (ook wel van {{Kb|tofu}}) met [[Kookboek/Satésaus|satésaus]], kippenbout, rendang daging (gestoofd rundvlees), gulai ajam (kip met kerrie), ajam smoor (kip met ketjap), * Sambal goreng kentang (kleine frietjes), seroendeng en kroepoek. Bijgerechten op deze manier serveren is in de Indonesische keuken niet gebruikelijk, daar worden ze meestal opgediend met witte rijst (rijsttafel). {{Navigatie recepten}} [[Categorie:Indonesische keuken|Nasi rames]] [[Categorie:Rijstrecept|Nasi rames]] {{Sub}} 7lhfwev1f37oudme2x1lx0zcbho35u5 0 11515 426946 411356 2026-05-16T07:57:57Z Erik Baas 2193 lf 426946 wikitext text/x-wiki {{Infobox recept | Waldorfsalade | Afbeelding = [[Bestand:Waldorf Salad (Aunt Caroline's recipe).jpg|300px]] | Naam = Waldorfsalade | Categorie =Voorgerecht | Porties =4 | Energie = | Tijd = c.a. 30 minuten | Stippen =2 }} [[Kookboek/Voorgerecht|Voorgerecht]] | [[Kookboek/Recepten]] ==Ingrediënten voor de salade== *één stukje {{Kb|knolselderij}} (soms vervangen door stengels {{Kb|bleekselderij}}) van in totaal ongeveer 200 g *één flinke goudreinette-appel *{{Kb|p=walnoot|walnoten}} Soms worden andere ingrediënten toegevoegd zoals *1 krop {{Kb|kropsla}} *fijngehakte {{Kb|bladselderij}} *c.a. 200 g gaar {{Kb|p=kip|kippenvlees}} * mandarijnpartjes * rozijnen ==Ingrediënten voor de saus== #Roer 3 eetlepels mayonaise, en 1 eetlepel zure room tot een gladde saus. Breng deze saus op smaak met wat peper, zout, gemalen {{Kb|foelie}} en een klein beetje citroensap. #Zet hem tot gebruik, afgedekt in de koelkast. #Rooster in een hete oven de walnoten goudbruin en knapperig. ==Bereiding== #Snij de knolselderij in blokjes en blancheer deze in wat kokend water met wat zout tot ze zacht zijn. Laat ze vervolgens afkoelen. #Snij de appel in smalle reepjes (c.a. 5x5 mm). #Meng alles - ook de knolselderij! - losjes door elkaar en voeg eventuele andere ingredienten zoals uitgelekte mandarijnen toe. #Maak het geheel op smaak met wat peper en zout. #Zet eventueel nog even in de koelkast, met bijvoorbeeld een slablaadje in een cocktailglas. ==Opdienen== Schep vlak voor het opdienen een flinke lepel saus over de salade en bestrooi deze met de fijngehakte (geroosterde) walnoten en bladselderij. Eet smakelijk! {{Navigatie recepten}} [[Categorie:Voorgerecht|Waldorfsalade]] [[Categorie:Franse keuken|Waldorfsalade]] [[Categorie:Saladerecept|Waldorfsalade]] {{Sub}} m51allyrohk0lrcbux0buvc0bn0mzi7 0 11583 426947 401135 2026-05-16T07:58:01Z Erik Baas 2193 lf 426947 wikitext text/x-wiki {{Infobox recept | | Afbeelding = [[Bestand:Huzarensalade kloksalade oud&nieuw 2024 01.jpg|300px]] | Categorie = voorgerecht | Porties =minimaal 10 | Energie = | Tijd =c.a. 1 ruim uur | Stippen =4 }} Traditioneel is een huzarensalade een voorgerecht, hoewel het tegenwoordig door de snackbarmaffia eerder tot een ordinaire snack verworden is, bestaande uit een soort aardappelpuree, met daarin sporen van wat onbestemd vlees, groenterestanten, en frietsaus. Daarom hierbij een recept voor een originele huzarensalade, zoals die oorspronkelijk bedoeld is. Het recept is in wezen niet echt moeilijk, maar door het vele snijwerk zeker voor een onervaren persoon wel behoorlijk bewerkelijk! ==Ingrediënten== *1000 g vastkokende {{Kb|p=aardappel|aardappels}} *200 g gaar {{Kb|rundvlees}} (gaar, maar niet tot vezeltjes gekookt, het moet nog als een stuk vlees herkenbaar zijn) of blokjes corned beef *een stukje {{Kb|p=wortel|winterwortel}} van ongeveer 150 a 200 g *180 g {{Kb|p=augurk|augurkenblokjes}}, (khune, supermarkt) *1 flinke {{Kb|appel}} van c.a. 250 g (bij voorkeur een goudreinette) *1 {{Kb|paprika}} *1 kleine {{Kb|ui}} *2 hardgekookte {{Kb|p=ei|eieren}}, en een paar extra voor de garnering *150 à 200 g {{Kb|p=doperwt|diepvriesdoperwten}} *peper en zout *nootmuskaat *olijfolie *azijn *tomatenketchup ==Bereiding== #Snijd de rauwe aardappels in kleine blokjes, (c.a. 5x5x5 mm), zet een ruime pan met water en wat zout op het vuur, en kook de aardappelblokjes in 5 tot 7 minuten nét gaar (gerekend vanaf het moment dat het water kookt). Giet ze direct af en laat ze hierna in de koelkast afkoelen. #Herhaal dit voor de winterwortel. #Laat de augurkblokjes goed uitlekken. #Snijd de rest van de ingrediënten in vergelijkbare stukjes, en prak het ei met een vork fijn. #Kook de erwten volgens de gebruiksaanwijzing op de verpakking net gaar. Ze hebben al de goede maat dáár hoeft dus verder niets meer mee te gebeuren. #Snipper de ui en paprika zeer fijn. #Meng alle ingrediënten losjes door elkaar en breng het geheel op smaak met een vinaigrette van wat olijfolie, azijn, tomatenketchup, nootmuskaat en wat peper en zout. ==Serveren== #Leg de salade op een ovale schaal, en bekleed de rand van de schaal met wat slabladeren, bestrijk de salade met wat echte mayonaise en garneer hem met een garnituur van fijne vleeswaar, hardgekookt ei en verschillende groenten (zoals schijfjes {{Kb|augurk}}, {{Kb|p=zilveruitje|zilveruitjes}}, schijfjes komkommer, asperges en/of gehalveerde kerstomaten). # Naast voorgerecht kan een huzarensalade ook dienen als buffetgerecht, lunchgerecht en als bijgerecht bij de barbecue, maar ook als maaltijdsalade (hoewel het beschreven recept dan voor 6 personen is). ==Tips== #Het geheel dient een enigszins "losse" structuur te hebben en zeker géén pureeachtige massa te zijn. #Het rundvlees kan eventueel worden vervangen door restanten gekookte vleeswaar, zoals boterhamworst, gekookte ham, corned beef, kippengehakt, of smack (van Unox). Dit is echter beslist niet traditioneel! #Voor een vissalade (salade "en russe" oftewel Russische salade, gebruikt bij bijvoorbeeld een Russisch ei) het vlees vervangen door stukjes witvis, zalm, garnaal, krab, zure haring, of rolmops, verder blokjes rode bietjes toevoegen, (c.a. 200 g), en een garnituur van visconserven i.p.v. vleeswaar. #Serveer het als een voorgerecht. ==Varianten== ===Limburgse koude schotel=== Hierbij worden bij voorkeur getrokken soepvlees en zilveruitjes gebruikt, naast een deel van de standaardingrediënten. De tomatenketchup, erwten, wortel, paprika en appel worden hierin in principe weggelaten. Laat het soepvlees een paar uur gaarkoken en trek het daarna uit elkaar totdat je dunne draadjes overhoudt. Het versnipperde vlees in een kom mengen met de fijngesneden en gekookte aardappelen, augurken, ui, zilverui, ei en mayonaisedressing. Ook de verkregen vleesbouillon toevoegen. De koude schotel moet bij voorkeur een dag in de koelkast staan alvorens te worden gegeten, om de smaak volledig tot zijn recht te laten komen. {{Navigatie recepten}} [[Categorie:Voorgerecht|Huzarensalade]] [[Categorie:Franse keuken|Huzarensalade]] [[Categorie:Saladerecept|Huzarensalade]] [[Categorie:Aardappelrecept|Huzarensalade]] [[Categorie:Broodbeleg|Huzarensalade]] {{Sub}} 7taiysgmbkpi61lgc9j8ioty1mc9x5x 0 11593 427103 369576 2026-05-16T09:23:10Z Erik Baas 2193 lf 427103 wikitext text/x-wiki {{Index Nederlands}} Een verkleinwoord of diminutief is een zelfstandig naamwoord in de "verkleinde" vorm, dat wil zeggen met het achtervoegsel ''-je''. Bijvoorbeeld: huis - huisje<br> kop - kopje<br> tafel - tafeltje<br> maan - maantje<br> man - mannetje<br> klas - klasje<br> glas - glaasje<br> schip - scheepje<br> meid - meisje<br> jongen - jongetje<br> zin - zinnetje<br> Soms verandert er door het toevoegen van het achtervoegsel ''-je'' tevens iets aan het grondwoord. Dit betreft dan meestal alleen de slotklank (zie ook "Regels"): ''café'' => ''cafeetje'' ''koning'' => ''koninkje'' ==Regels== Verkleinwoorden worden gevormd door een vijftal achtervoegsels, dit zijn: ''-je'', ''-tje'', ''-etje'', ''-pje'' en ''-kje''. Welk achtervoegsel wordt toegevoegd aan de stam van het zelfstandig naamwoord om tot het verkleinwoord te komen is afhankelijk van de finale letter van het grondwoord van het zelfstandig naamwoord en in een aantal gevallen ook de voorgaande klinker. {| class="wikitable" style="text-align:center;" width="65%" |- !width="10%"| Suffix !width="10%"| IPA !width="10%"| Letters !width="40%"| Opmerkingen !width="15%"| Voorbeeld !width="15%"| Diminutief |- | rowspan="7" | -je | t | d / t | | bad | badje |- | f | f | | straf | strafje |- | ɣ / χ | g / ch | | dag | dagje |- | k | k | | dak | dakje |- | p | p | | schaap | schaapje |- | s | s | | kaas | kaasje |- | ks | x | | fax | faxje |- | rowspan="8" | -tje | aː | a | Dit is een '''lange''' klinker | vla | vlaatje |- | eː | e | Dit is een '''lange''' klinker | zee | zeetje |- | i / iː | ie / y | Dit is een '''lange''' klinker | knie | knietje |- | oː | o / eau | Dit is een '''lange''' klinker | bureau | bureautje |- | y | u | Dit is een '''lange''' klinker | menu | menuutje |- | l | l | Wanneer voorafgegaan door een '''lange''' klinker | paal | paaltje |- | n | n | Wanneer voorafgegaan door een '''lange''' klinker | baan | baantje |- | r / ɾ / ʁ | r | Wanneer voorafgegaan door een '''lange''' klinker | haar | haartje |- | rowspan="5" | -etje | l | l | Wanneer voorafgegaan door een '''korte''' klinker | bal | balletje |- | m | m | Wanneer voorafgegaan door een '''korte''' klinker | dam | dammetje |- | n | n | Wanneer voorafgegaan door een '''korte''' klinker | kan | kannetje |- | r / ɾ / ʁ | r | Wanneer voorafgegaan door een '''korte''' klinker | kar | karretje |- | ŋ | ng | Wanneer voorafgegaan door een '''korte''' klinker | slang | slangetje |- | rowspan="3" | -pje | rowspan="3" | m | rowspan="3" | m | rowspan="3" | Wanneer voorafgegaan door een '''lange''' klinker | boom | boompje |- | raam | raampje |- | zeem | zeempje |- | rowspan="4" | -kje | rowspan="4" | ɪŋ | rowspan="4" | ing | rowspan="4" | Wanneer een zelfstandig naamwoord meer dan één lettergreep bevat en de klemtoon ligt op de lettergreep voor de -ing uitgang zal de diminutiefsuffix -kje zijn. De ng zal worden vervangen door het cluster -nkje. | woning | woninkje |- | mening | meninkje |- | pudding | puddinkje |- | haring | harinkje |} *Als het grondwoord eindigt op ''-é'', eindigt de verkleinde vorm op ''-eetje'', zoals al eerder genoemd: ''caf''-''eetje''. Meestal betreft het hier leenwoorden uit het Frans. *Als het grondwoord eindigt op ''-ing'' en de voorgaande lettergreep beklemtoond is, eindigt de verkleinde vorm op ''-inkje'', zoals in de eerder genoemde voorbeelden: ''kon''-<u>''inkje''</u>, of: ''pal''-<u>''inkje''</u>. *Als in het grondwoord ook de lettergreep vóór ''-ng'' niet beklemtoond is, eindigt de verkleinde vorm op ''-etje'': :''ding'' - ''ding''<u>''etje''</u> :''ring'' - ''ring''<u>''etje''</u> :''slang'' - ''slang''<u>''etje''</u> :''tang'' - ''tang''<u>''etje''</u> :''handeling'' - ''handeling''<u>''etje''</u> :''wandeling'' - ''wandeling''<u>''etje''</u> *Bij sommige woorden met ''-a'' treedt in de verkleinde vorm verlenging van deze klinker op: :''glas'' - ''gl<u>aa</u>sje'' :''vat'' - ''v<u>aa</u>tje'' ==Geslacht== Het grammaticale geslacht van verkleinwoorden is altijd gelijk aan het grondwoord, maar wordt te allen tijde voorafgegaan door het onzijdige lidwoord ''het'', ongeacht het geslacht van het grondwoord: :''<u>de</u> man''' - '''<u>het</u> mannetje'' :''<u>de</u> vrouw''' - '''<u>het</u> vrouwtje'' :''<u>de</u> auto''' - '''<u>het</u> autootje'' :''<u>de</u> fiets''' - '''<u>het</u> fietsje'' ==Bijzondere gevallen== Soms bestaat alleen het verkleinwoord als zelfstandig naamwoord: :''uitje'' (van ''wij gaan uit''). Verkleinwoorden worden soms gevormd naar een ontelbaar grondwoord. Denk aan: ''bier'', ''ijs'', ''wijn'', ''thee'', etc. Door van het ontelbare woord een diminutief te maken is het ineens wel telbaar. De diminutiefsuffix, of ook wel verkleinwoorduitgang, zorgt ervoor dat een woord voor een ''ontelbare'' stof kan worden geteld. De betekenis kan soms best afwijken van het grondwoord. Zo heeft men een ander idee bij het woord: 'ijsje' dan bij het woord: 'ijs'. :''bier - biertje'' :''ijs - ijsje'' :''wijn - wijntje'' :''thee - theetje'' {{Sub}} 0mr7kgh6ddish58rt1pb73dt6qvdg6t 0 11658 426948 402639 2026-05-16T07:58:06Z Erik Baas 2193 lf 426948 wikitext text/x-wiki {{Infobox recept | Naam = Kookboek/Banaan Met Ardennerham | Categorie = Budgetrecept | Porties = 4 bananen zijn goed voor 2 mensen. | Energie = | Tijd = 15 minuten. | Stippen = 1 }} ==Ingrediënten == *4 {{Kb|p=banaan|bananen}} *plakjes {{Kb|p=ham|ardennerham}} ==Bereidingswijze== #Vet een ovenschaal in. #Omwikkel de bananen met ardennerham. #Doe de bananen in de ovenschaal en schuif deze in een voorverwarmde oven, 10 minuten garen op 200 tot 220 graden Celcius. Je kan er eventueel [[Kookboek/Aardappelpuree|aardappelpuree]] bij serveren. Smakelijk eten! {{Sub}} {{Navigatie recepten}} [[Categorie:Fruitrecept|Banaan]] ixtajq80tm0bsbalkljhzmqsenq10h5 0 11885 426949 408887 2026-05-16T07:58:33Z Erik Baas 2193 lf 426949 wikitext text/x-wiki {{Infobox recept | Cake | Afbeelding = [[Bestand:Glazed lemon pound cake in basket.jpg|300px]] | Naam = Cake | Categorie = Cake, gebak en taart | Porties = 6 mensen of meer | Energie = | Tijd = 5 min voorbereiden min 30 max. 60 minuten in de oven te staan | Stippen = 3 }} ==Ingrediënten== *{{Kb|ei}} (4 à 5 eieren ) en per ei: *50 gram {{Kb|suiker}} *50 gram {{Kb|p=bakmeel|zelfrijzend bakmeel}} *50 gram bak {{Kb|boter}} Als optie uitgebreid met: *50 g zoete [[Kookboek/Cacao|cacao]] voor een chocoladecake *1 zakje [[Kookboek/Vanillesuiker|vanillesuiker]] of vanille aroma (smaak) voor een vanillecake * 125 g grof gehakte notenmix (bijvoorbeeld walnoten, pecannoten en hazelnoten) voor een '''notencake''' ==Benodigdheden== *een pan om boter te laten smelten *een keukenweegschaal *een grote schaal of beslagkom *een mixer *een mes *een langwerpig bakvorm *oven ==Bereiding== #de bakvorm insmeren met boter en dan met bloem #de oven voorverwarmen op 180 °C (hete lucht oven op 160°C) #laat de boter smelten in de pan op een gemiddeld vuurtje #doe de suiker in de schaal #de eiwitten en het eigeel toevoegen #mix het geheel met de mixer #doe de gesmolten boter erbij #mix dit #de bloem er in porties tijdens het mixen erbij voegen #(optioneel:) roer de notenmix er voorzichtig doorheen (het beslag moet luchtig blijven) ;het bakproces #voeg nu het deeg in de bakvorm zo'n 3/4e voldoet #in de oven zetten 30 min tot 60 min 180°C #controleren of de cake gebakken is, doet men in eerste instantie door beoordelen van de kleur. Is die mooi bruin kan je de oven open doen. Neem dan een breinaald en steek die in de cake. Als de breinaald na het terughalen droog is, dan is de cake klaar. Kleeft er deeg aan de breinaald, dan zal de cake nog wat langer moeten bakken. Opdienen in sneetjes. == Zie ook == * [[Kookboek/Quatre quart]], een soortgelijke cake naar Frans recept. {{Sub}} {{Navigatie recepten}} [[Categorie:Cake|Cake]] qdh33vhkybbdi5rxk9hoacbdpd1m4lo 0 11902 426950 395879 2026-05-16T07:58:38Z Erik Baas 2193 lf 426950 wikitext text/x-wiki {{Infobox recept | Afbeelding = [[Bestand:French Cheese Souffle (4522555015).jpg|300px]] | Categorie = Eierrecept | Porties = 6 | Energie = | Tijd = ± 30 minuten bereiding + 20 minuten oven | Stippen = 4 }} Een '''soufflé''' is een luchtig gerecht op basis van eieren, dat voor één of meerdere personen gemaakt kan worden en kan dienen als voorafje, als hoofdgerecht of als dessert. De bekendste variant is een [[Kookboek/Kaassoufflé|kaassoufflé]], maar de kaas kan vervangen worden door vis (zalm, kabeljauw, garnalen), vlees (meestal ham), groente (spinazie, zoete aardappel, wortel), vruchten (aardbeien, zwarte bessen, banaan, sinaasappel) en zoetigheid (chocolade). Naar smaak kan ook een beetje zoete drank worden toegevoegd zoals Grand Marnier of Cointeau. Het belangrijkste van de vulling is dat hij licht van gewicht is, en daarom in kleine stukjes moet worden gesneden, geraspt, geschaafd of gepureerd. Het was niet de eerste keer dat het recept van een soufflé werd gepubliceerd, maar in 1815 verscheen het kookboek " Le Pâtissier Royal Parisien ou Traité Elementaire et Pratique de la Pâtisserie Ancienne et Moderne" van de Franse kok Marie-Antoine Carême (1783-1833). De kok was internationaal befaamd omdat hij voor het Engelse hof en de Tsaar in Rusland kookte. Er zijn twee soorten soufflés, met of zonder bloem. Een soufflé met bloem is iets machtiger maar zakt minder snel in. ==Ingrediënten voor 6 personen== * 50 gram bloem, 50 gram boter en 4dl melk * 4 eieren, gesplitst * Maximaal 250 gram vulling, in kleine stukjes of gepureerd * Scheutje drank naar smaak * Vuurvaste ronde schotel met rechtopstaande rand voor 1,5 liter of 6 ramequin bakjes. ==Bereiding== * Verwarm de oven tot 175 graden. * Beboter de ronde vorm (of enkele 1-persoons vormen) door de boter met een kwast van beneden naar boven te strijken, dit bevordert het rijzen van de soufflé. De vorm moet een verticale zijkant hebben. * Bestrooi de binnenkant met bloem voor een hartige soufflé of met suiker voor een zoete soufflé. * Maak een [[Kookboek/Roux|roux]] van de bloem, boter en melk, goed roeren totdat het een gladde saus is. * Haal de pan van het fornuis en voeg de eidooiers 1 voor 1 toe. * Meng de vulling door de roux. * Klop de eiwitten stijf. Voeg er daarna 50 gram suiker aan toe als het een zoete soufflé wordt. * Doe wat stijfgeklopt eiwit door de roux, om deze luchtiger te maken, en schep dan de rest van het eiwit door de rest van de roux. * Vul de vorm(en) tot 2&nbsp;cm onder de rand. * Als het een soufflé is voor meerdere personen, maak dan met een mes een snee ongeveer 2&nbsp;cm vanaf de rand. Hierdoor zal de bovenkant van de soufflé 'breken' en zal het middelste stuk nog hoger rijzen. * Bestrooi zoete soufflés met wat suiker, hartige soufflés eventueel met wat kaas. * Zet de soufflé in de oven gedurende 20 minuten of totdat de vulling ongeveer 2&nbsp;cm boven de rand uitkomt. * Direct opdienen. ==Varia== * Op de Rue du Mont Thabor in Parijs is sinds 1961 een restaurant met de naam Le Soufflé. Op de menukaart staan zoete en zoute soufflés, in totaal twintig verschillende smaken. * Er bestaat een speciale oven om soufflés te maken, hij wordt alleen in de horeca gebruikt. {{Navigatie recepten}} [[Categorie:Eierrecept|Soufflé]] {{Sub}} s7km6udfl99y8zpeoegcgmv6zi3ixbd 0 11905 426951 395199 2026-05-16T07:58:43Z Erik Baas 2193 lf 426951 wikitext text/x-wiki {{Infobox recept | Afbeelding = [[Bestand:Risotto Weihnachten 2020 13.jpg|300px]] | Categorie = Rijstrecept | Porties = | Energie = | Tijd = | Stippen = 3 }} '''Risotto''' is de basis van veel Italiaanse rijstschotels. Een risotto hoort thuis in de tweede [[Kookboek/Italiaanse_keuken#Italiaans_Menu|Italiaanse gang]]. ==Ingrediënten== * Speciale risotto {{Kb|rijst}} (heeft een bijna ronde korrel) * Ui, fijngesneden * Glas {{Kb|witte wijn}} * Warme {{Kb|bouillon }} * Vulling indien gewenst, bijvoorbeeld paddestoelen, tomaten, andere groente (asperges), vis (witte vis, zalm, mosselen), kruiden * Parmezaanse kaas, geschaafd ==Bereiding== * Fruit de fijngesneden ui zachtjes in wat olijfolie, tot de stukjes glazig zijn. * Voeg de rijst toe, roer goed totdat de rijstkorrels van kleur veranderen omdat ze de olie hebben opgenomen, voeg zonodig nog wat olie toe. * Voeg een glas wijn toe. * Voeg warme bouillon toe zodat de rijst ongeveer 2 cm onder staat. * Roer regelmatig, zodat de rijst niet aan de bodem van de pan plakt, en voeg bouillon toe zodra dat nodig is. Kijk op het pakje wat de kooktijd is. * Opdienen met Parmezaanse kaas, liefst geschaafd Let op: * Bij gebruik van bouillonblokje of -pasta geen extra zout gebruiken. * Roer met een houten lepel, daarmee worden de rijstkorrels niet beschadigd. * Meestal wordt witte wijn gebruikt, omdat de kleur van de rijst dan wit blijft. * Risotto mag vrij droog gegeten worden, maar ook op 'soepdikte'. ==Vulling== Net voordat de risotto gaar is, kan er een vulling doorgeroerd worden.<br> In Bologna wordt een speciaal recept gemaakt met rode wijn en gekruid gehakt, dit heet dan Risotto Bolognese. {{Navigatie recepten}} [[Categorie:Rijstrecept|Risotto]] [[Categorie:Italiaanse keuken|Risotto]] {{Sub}} 9wstwlpjibhfqhrfx8rv6kyo9ko27zu 0 12028 426806 402785 2026-05-16T07:21:01Z Erik Baas 2193 lf 426806 wikitext text/x-wiki {{Infobox recept | | Naam = Kookboek/Kippenvleugels met sesamzaad | Afbeelding = [[Bestand:Fried chicken pieces coated in sauce with sesame seeds 2025.jpg|300px]] | Categorie = Kiprecept | Porties = 4 personen | Energie = 526 kcal | Tijd = ± 30 minuten (inclusief 5 minuten voorbereidingstijd) | Stippen = 3 }} ==Ingrediënten== *500 g {{Kb|p=kip|kippenvleugels}} of tv-sticks *1 eetl. kipkruiden *2 eetl. {{Kb|sesamzaad}} *2 eetl. olie *½ pot {{Kb|pindakaas}} *1 theel. sambal oelek *1 theel. gemberpoeder of djahé *1 eetl. ketjap manis *versgemalen peper ==Voorbereiding== * Bewaar de kip tot gebruik in de koelkast. * Als je het gaat gebruiken gaar de kip 10 tot 15 minuten voor. * Vul daarna een plastic zak met de kipkruiden, sesam en de kip en schud het even heen en weer. * Zet alle ingrediënten gereed. ==Bereiding== * Bestrijk de kip met de olie en rooster de kip goudbruin en gaar op/in een grillpan. * Reken ± 25 minuten, ahankelijk van de grootte en dikte. Verwarm de pindakaas met het water al roerende in een pan en voeg de sambal, djahé en de ketjap toe. Maak de pindasaus op smaak met versgemalen peper. {{Navigatie recepten}} [[Categorie:Kiprecept]] {{Sub}} 09s8mhc89rgd6kt51j07c1m9jt0prq4 0 12083 427104 391306 2026-05-16T09:23:13Z Erik Baas 2193 lf 427104 wikitext text/x-wiki {{Index Nederlands}} [[Afbeelding:Plume pen w.svg|left|50px|Hulpmiddelen]][[Afbeelding:Plume pen w.svg|right|50px|Hulpmiddelen]]<br><div style="text-align: center;">'''[[Nederlands/Hulpmiddelen|Keer terug naar het menu "Hulpmiddelen" door hier te klikken]]'''<!--kan iemand hier een mooi klikvenster van maken aub of iets dergelijks--></div> Een samenvatting dient slechts om een tekst makkelijker en begrijpelijker te maken en om de tekst sneller tot je te nemen. Omdat een samenvatting in principe puur persoonlijk is, is deze pagina slechts bedoeld als hulpmiddel tot het maken ervan. == Betogende of beschouwende tekst == Bij een samenvatting dient men de tekst behapbaar te maken. Het is handig de volgende stappenvolgorde aan te houden bij het maken van een samenvatting: * Lees de tekst nauwkeurig door. Men moet de gehele tekst snappen om een goede samenvatting te maken. Wanneer men het geheel niet geheel meester is, kan een samenvatting een hulpmiddel zijn om de tekst beter te begrijpen. Het is belangrijk dan de verschillende onderdelen van de tekst wel te begrijpen. * Schrijf de titel van het stuk bovenaan, eventueel samen met auteur en datum en waar het stuk uit vandaan komt. Dit kan een hoop zoektochten schelen. * Schrijf de hoofdgedachte van de tekst op, dit is makkelijk voor de rest van het verhaal. * Schrijf de alle belangrijke argumenten uit de tekst op wanneer men het over een betogende tekst heeft. Wanneer het beschouwende tekst is, kan men twee verschillende delen maken, gescheiden door een witregel. Het is belangrijk elk argument in een aparte alinea te zetten. Het is niet nodig met witregels te werken. * Schrijf in één zin de conclusie uit de tekst op. Vermijd herhalingen van argumenten. Let hierbij op de volgende zaken: * Verzin geen zaken erbij, dit is geen onderdeel van een samenvatting. * Houd de volgorde van de tekst aan, draai geen argumenten om, ook niet als dat voor jou makkelijker is. * Houd per argument een alinea aan. * Begin elke alinea met in één zin het argument samenvatten, daarna kan men uitweiden. * Geen vragen in een samenvatting. * Geen voorbeelden in een samenvatting. * Gebruik niet te veel woorden voor een samenvatting, dat is niet de essentie van een samenvatting. * Vergeet randzaken als de titel niet. == Leertekst == Een leertekst is vaak groot en onbehapbaar. Daarom kan het makkelijk bij het leren zijn om van de grote tekst een samenvatting te maken. Dit is voor elk onderdeel verschillend, het kan handig zijn om hiermee te beginnen: * Lees de tekst eenmaal geheel door, waarbij alles duidelijk is. * Schrijf de titel duidelijk bovenaan, voor later opnieuw opzoeken. * Verdeel de tekst bijvoorbeeld in de hoofdstukken. Waarschijnlijk is in de titel het begrip gegeven. Het begrip uit de titel komt bovenaan in de samenvatting, met de uitleg van deze titel. * Bekijk per hoofdstuk of de tekst in nog meer delen te delen is (paragrafen). Deze delen kunnen door elkaar heen lopen. * Schrijf bij een tekst elke alinea in één zin op, dit is een leidraad, sommige alinea's bestaan slechts uit voorbeelden, andere hebben meerdere zinnen nodig. * Onderstreep de begrippen (behalve het eerdere hoofdbegrip uit de titel) die uitleg verdienen. * Schrijf aan het eind van elk onderdeel of hoofdstuk alle begrippen die je onderstreept hebt onder elkaar en leg ze uit. Gebruik hiervoor eventueel woordenboek, daarin kan het erg goed staan, wat handig kan zijn als je er zelf niet uitkomt. * Schrijf onder de begrippenlijst nog de zaken die geen uitleg behoeven, maar die wel de kern zijn. Dit kunnen bijvoorbeeld formules bij de exacte vakken zijn, ook kan het een opsomming van namen zijn, waarvan je wel weet wie ze zijn, maar die handig bij elkaar staan. * Hierna schrijf je nog in één zin wat er in het hoofdstuk staat. Waarschijnlijk kan dit bij lange na niet, maar dat is niet erg, houd het algemeen. Let bij het maken van een samenvatting op de volgende zaken: * Houd elk begrip en elke zin kort, het is een samenvatting. * Vergeet geen delen en denk niet: "o, dat weet ik wel." Denk ook niet, dat weet ik niet en zal ik ook niet kunnen. Voor jezelf is dit niet handig. * Houd de samenvatting netjes, maak er geen onderstreep- en krasboel van. ==Toets== Bij dit onderdeel hoort een toets, zie [[Nederlands/Toets samenvatting|Toets Nederlands/Samenvatting]] {{Sub}} d1tpsdzbtyrszuhdv4z6joalgkdjn89 0 12245 426952 399731 2026-05-16T07:59:21Z Erik Baas 2193 lf 426952 wikitext text/x-wiki [[Bestand:Sweets-Jamin-Store-2024.jpg|thumb|300px|Snoepgoed in een snoepwinkel]] '''Snoep''', ook ''snoepgoed'', ''suikergoed'', ''suikerwaren'' of ''zoetwaren'', zijn voedingsmiddelen met suiker als hoofdbestanddeel. <DynamicPageList> category=Snoep mode=unordered order=ascending suppresserrors = true ordermethod = sortkey </DynamicPageList> {{Navigatie recepten}} [[Categorie:Snoep| Snoep]] {{Sub}} sibmwdepq6o0ztvuqfxktrgqonsjlhp 0 12402 426768 408233 2026-05-16T07:15:06Z Erik Baas 2193 lf 426768 wikitext text/x-wiki __NOEDITSECTION__ {| cellspacing=7 |- valign="middle" |colspan=2 align=center valign=middle bgcolor="#e6e6fa" style="border: 3px #9370DB solid; padding: 1em; padding-top: 0.5em; text-align: center;"| {| width=95% | [[Afbeelding:logo-handboek_geo-visualisatie.png|140px|left]] | <imagemap> Image:HandboekGV titel.PNG|200px|center|[[Geo-visualisatie|Naar de startpagina]] rect 0 0 1710 547 [[Geo-visualisatie|Naar de startpagina]] desc none </imagemap> '''''Deel B: Classificatie''''' |[[Afbeelding:logo-handboek_geo-visualisatie.png|140px|right]] |} |- valign="top" |colspan=2| <onlyinclude> <div class="UitklapFrame" style="margin:0.5em 0; padding: 5px; border: 1px #9370DB"> <div class="UitklapHead" style="color: black; color: black; background-color:#e6e6fa">[[Afbeelding:Wikibooks-einzelbuch.gif|20px]] '''Doelstellingen van deze module 'Classificatie' ''' </div> <div class="UitklapContent" style="text-align: left; font-size: 100%; padding: 0;"> Deze module gaat over de belangrijkste aspecten die spelen bij het classificeren van data, oftewel het omzetten van 'ruwe data' in een informatieve kaart, met een zinvolle legenda. Na het lezen kent de lezer verschillende classificatiemethoden en verschillende meetschalen en weet hij hoe hij deze om moet zetten in de juiste legenda's.</div><div class="UitklapEind"></div> </div> </onlyinclude> {{Geo-visualisatie}} ==Inleiding== [[Afbeelding:Desertification_map.png|thumb|left|300px|'''Een voorbeeld van een classificatie en een gekozen kleurenschema'''. Hier zijn gebieden geclassificeerd op de kans op verwoestijning. Hoe groter de kans op verwoestijning, hoe roder de kleur.]] Voordat je data ten behoeve van een kaart mooie legendakleuren kan geven, moet je deze data eerst classificeren. Daarbij moet je kennis hebben van de meetschaal waarmee deze data is ingedeeld. Deze module beschrijft classificatiemethoden, waarbij met name de geo-visualisatie van ''thematische'' kaarten aan de orde komt. Dit wordt met name geïllustreerd met één voorbeeld; het besteedbaar inkomen. Een kaart hiervan komt steeds weer in een ander gedaante tevoorschijn, zonder dat de data wijzigt. Daardoor komt het brede scala aan mogelijkheden aan de orde waar een GIS-specialist over beschikt. Duidelijk zal worden dat er écht steeds iets anders getoond wordt, waarbij elke kaart mogelijk voor een ander doel geschikt is. Achtereenvolgens komen aan de orde: * meetschalen: hoe de brondata - oftewel de 'ruwe data' die in een kaart zal moeten worden omgezet - is ingewonnen; * classificatiemethoden (classificatie is nodig als data nog niet geclassificeerd is, zoals dit het geval zal blijken bij nominale en ordinale meetschalen); * kleurschema's ten behoeve van de legenda: hoe de verschillende kleurschema's in welke gevallen in te zetten; * aanvullende technieken om de scherpe kantjes / nadelen van gekozen classificaties en meetschalen te verbeteren. Met name thematische kartering via [[Geo-visualisatie/Inleiding_Cartografie#Choropleet|choropleten]] en [[Geo-visualisatie/Inleiding_Cartografie#Chorochromatische_kaart|chrochromatische kaarten]] komen aan de orde. Symbologie in zijn algemeenheid komt in de module [[Geo-visualisatie/Symbologie|hierna]] aan de orde. ==Meetschalen== Bij het maken van een kaart wordt per definitie een bepaalde grootheid van een bepaald thema (zoals houttransport, bereikbaarheid of bevolkingsdichtheid) ingewonnen met een bepaalde meetschaal (ook wel meetniveau genoemd). Zo zou de grootheid 'bereikbaarheid' misschien wel ingewonnen zijn in ''bereikbaarheidsklasses'': A (0-15 minuten), B (15-30 minuten) en C (meer dan 30 minuten). Of de bereikbaarheid is gemeten in ''tijd'': 0, 1, 16, 18, 19.33 minuten, et cetera. 'Bereikbaarheidsklasse' en 'tijd' zijn duidelijk verschillende meetschalen. Wanneer we hier kaarten van willen maken is het van belang om kennis te hebben van meetschalen. Bij het inwinnen van data is al voor een bepaalde meetschaal gekozen. Meetschalen worden in vier (of vijf) soorten ingedeeld (op volgorde van opklimmende toepasbaarheid/intelligentie): :* nominale meetschalen, waaronder binaire meetschalen :* ordinale meetschalen :* interval meetschalen :* ratio meetschalen Nominale en ordinale meetschalen beschrijven '''kwalitatieve datasets.''' Met een kwaliteit wordt een belangrijke eigenschap bedoeld waarmee iets aan een bepaald doel voldoet. Interval en ratio meetschalen daarentegen bschrijven '''kwantitatieve''' (getalsmatige) '''datasets'''. In het volgende schema worden de definities gegeven, tezamen met voorbeelden en enkele kenmerken. Helemaal rechts in de tabel staan voorbeelden van mogelijke kleurenschema's bij die meetschaal. {| class="wikitable" |- ! soort ! meetschaal ! definitie ! voorbeelden ! eigenschappen ! visualisatie / kleurenschema's ! vb. ! vb. ! vb. |- | kwalitatief | '''binair''' | nominale meetschaal waarbij slechts sprake is van twee benoemingen. Het kunnen tegengestelde aspecten zijn, zoals ja of nee, zwart of wit, wel of niet, goed of fout. Het kan ook om vergelijkbare waarden gaan, zoals stemt op de republikeinen of op de democraten. Het betreft altijd '''chorochromatische kaarten'''. | 1 = vervuild, 2 = niet vervuild. Ja (of 1) = Navo-lid en nee (of 0) = geen Navo-lid. Wijk komt wel of niet in aanmerking voor subsidie. | kenmerkend | Gebruik een '''kwalitatief kleurenschema'''. In het geval het om tegengestelde data gaat, kunnen tegengestelde kleuren gebruikt worden. In het geval het om vergelijkbare waarden gaat, kies dan niet voor zwart-witte of rood-groene kleuren; die schema's lijken een voorkeur uit te spreken voor één van beide opties. Gaat het om "wel of niet aanwezig" dan zal de klasse "niet aanwezig" waarschijnlijk het beste met wit (of lichtgrijs) gesymboliseerd kunnen worden. | [[Afbeelding:Binair kleurenschema rood blauw.PNG|24px]] | [[Afbeelding:Binair kleurenschema rood groen.PNG|25px]] | [[Afbeelding:Kleurschema chorochromatisch binair.PNG|24px]] |- | kwalitatief | '''nominaal''' | meetschaal waarbij slechts sprake is van een woordelijke (nominale) benoeming. Deze meetschaal kan naar getallen (0, 1 of 2) of opeenvolgende cijfers (A, B, C) zijn omgezet, maar deze omzetting heeft geen (volgordelijke) betekenis! Die omzetting is dan vaak om praktische redenen gedaan; er mag niet mee worden gerekend: de ene klasse is niet meer of beter dan de andere! Het betreft altijd '''chorochromatische kaarten'''. | provincies, regio's, bodemsoort, taalgebied. | kenmerkend | Gebruik een '''kwalitatief kleurenschema'''; dat zijn kleuren zonder volgordelijkheid, met een vergelijkbare verzadiging | [[Afbeelding:Kwalitatief kleurenschema verzadigde tinten.PNG|25px]] | [[Afbeelding:Kwalitatief kleurenschema pastel tinten.PNG|25px]] | [[Afbeelding:Kleurschema chorochromatisch nominaal.PNG|24px]] |- | kwalitatief | '''ordinale''' | meetschaal waarbij sprake is van een ordening. Bij een ordinale schaal is de volgorde duidelijk, maar de verschillen zijn hier niet interpreteerbaar. Vervuilingsgraad 4 is erger dan 3, en vervuilingsgraad 3 is weer erger dan vervuilingsgraad 2, maar van vervuilingsgraad 3 naar 4 is niet net zo'n grote stap als van vervuilingsgraad 2 naar 3. Het gaat hier om een '''choropleet'''. | vervuilingsklasse, grondwatertrappen, opeenvolgnde geluidsniveau's: 1, 2, 3 en 4 of steeds strenger wordende beveiligingsniveau's | kenmerkend, volgorde | Gebruik een '''volgordelijk kleurenschema'''; dat zijn kleurenschema's waarbij één kleur langzaam van licht of niet verzadigd naar donker of wel verzadigd oplopen. Dus van licht- naar donkerrood. Soms wordt een tweede ondersteunende kleur gebruikt, bijvoorbeeld van geel, via oranje naar lichtrood en donkerrood. Aangezien er géén nulpunt is, mag hier géén wit gebruikt worden. Er kan eventueel ook van een divergerende schaal gebruik gemaakt worden, zie onder 'ratio'. | [[Afbeelding:Sequential kleurenschema 2 kleuren.PNG|24px]] | [[Afbeelding:Sequential kleurenschema.PNG|24px]] | [[Afbeelding:Kleurschema ordinair en interval.PNG|24px]] |- | kwantitatief | '''interval''' | meetschaal waarbij altijd sprake is van getallen en de verschillen onderling vergelijkbaar zijn. Het nulpunt heeft hier géén specifieke betekenis. Het gaat hier om een '''choropleet'''. | temperatuur; 10°C, 20.2°C, 33,2°C, enz. 20 graden is niet twee keer zo warm als 10 graden; blijkbaar heeft het nulpunt inderdaad géén betekenis! | kenmerkend, volgorde, verhoudingen | Gebruik een '''volgordelijk kleurenschema'''; zie hierboven, bij ordinale. Er kan eventueel ook van een divergerende schaal gebruik gemaakt worden, zie onder 'ratio'. Ook hier geldt dat voor de laagste klasse geen kleur wit voor mag worden gebruikt, omdat dit met nul (geen waarde) wordt geassocieerd. | [[Afbeelding:Sequential kleurenschema 2 kleuren.PNG|24px]] | [[Afbeelding:Sequential kleurenschema.PNG|24px]] | [[Afbeelding:Kleurschema ordinair en interval.PNG|24px]] |- | kwantitatief | '''ratio''' | meetschaal waarbij eveneens sprake is van een nulpunt. Verhoudingen hebben een betekenis. Dus: 1000 mm neerslag is tweemaal zo nat als 500 mm neerslag. Het gaat hier om een '''choropleet'''. | neerslag (0mm, 10mm, 110mm, 153.2mm) of uitstoot van hoeveelheden fijnstof bij een weg, gemiddeld inkomen per land per hoofd van de bevolking. | kenmerkend, volgorde, verhoudingen, nulpunt | Hetzelfde kleurenschema als bij interval kan gebruikt worden; een '''volgordelijk kleurenschema'''. Echter, hier kan wel sprake zijn van witte kleuren bij nulwaarden. Is er sprake van positieve en negatieve waarden, of is er sprake van onder en boven de 100%, dan kan van een '''divergerend kleurschema''' gebruik gemaakt worden. Het midden kent hierbij een min of meer neutrale kleur, naar beneden en boven lopen de kleuren langzaam op naar twee tegenovergestelde kleuren (laatste voorbeeld geheel rechts). | [[Afbeelding:Sequentieel kleurenschema blauw wit.PNG|25px]] | [[Afbeelding:Sequentieel kleurenschema zwart wit.PNG|25px]] | [[Afbeelding:Diverging kleurenschema 2 kleuren.PNG|25px]] |} Over de tabel: :*De voorbeeld kleurenschema's tonen uiteraard een beperkt deel van alle mogelijkheden. Waar een in rood opklimmende schaal is genoemd, kan ook voor een blauwe of groene schaal gekozen worden. Die kleur is dan meestal afgestemd op het thema. Zie ook [[Geo-visualisatie/Symbologie#Kleurgebruik_en_kleurassociaties|Kleurgebruik en kleurassociaties]]. Ook geldt dat het aantal legenda eenheden (hier steeds 5) uiteraard ook kan afwijken. Een goed GIS-pakket komt, gegeven een door jou uitgekozen, logische kleur, meestal met een redelijk kleurenschema. Of die kleuren ook echt goed zijn hangt uiteraard ook weer af van de kleuren van de (overige) achtergrondthema's, zoals een extra laag met wegen of steden. Via de [https://www.personal.psu.edu/cab38/ColorBrewer/ColorBrewer.html Colorbrewer] op Internet kan je in een aantal stappen (die keurig worden uitgelegd) de ideale kleuren voor choropleten en chorochromatische kaarten bepalen. Nadat je op die site het 'ideale' kleurenpalet hebt bepaald en door jou zijn getest op een imaginaire kaart, zijn de 'RGB'- en 'CMYK' waarden vervolgens af te lezen en te gebruiken voor je eigen kaarten. Ook krijg je op die site te zien voor welke situaties (laptop, beamer, papier, zwart-wit of juist kleur) het gekozen kleurenschema voldoet. :*Pas op met rode en groene kleuren, zeker bij de binaire en nominale schalen. Sommige kleuren hebben namelijk een (negatieve) associatie. Zie ook weer [[Geo-visualisatie/Deel_C:_Kaartopmaak#Kleurgebruik_en_kleurassociaties|Kleurgebruik en kleurassociaties]] in deel C. Er is veel meer te schrijven en te weten over hoe kleurschema's in elkaar moeten zitten, in allerlei verschillende gevallen. Dit staat onder andere goed beschreven in [[Geo-visualisatie/Overige_informatie#Literatuur de literatuurlijst]] van dit handboek; Designing Better Maps van C. Brewer is daarvan misschien wel het mooiste voorbeeld. Een visualisatieschaal, met een aantal onderscheiden klassen in bepaalde kleuren is een wezenlijk ander begrip dan een meetschaal. Daar waar de data de objecten classificeert in de typen A, B, C, en D, kan de visualisatie A en B tot één klasse groeperen, en C en D in een tweede klasse groeperen. Een visualisatieschaal is zichtbaar voor de kaartlezer, een meetschaal (net zoals de eigenlijke data) is dat niet. Dit brengt een verantwoordelijkheid voor de kaartmaker met zich mee. Er mag niet zomaar een classificatie worden gekozen. Er moet enige kennis van de data aanwezig zijn. In de paragraaf hierna zal dit met een aantal voorbeelden over besteedbaar inkomen duidelijk worden. Bij het visualiseren kunnen: :* onbekende waarden (gebieden die niet met de meetschaal zijn ingedeeld in een bepaalde categorie) dienen in ieder geval in een ten opzichte van het kleurenschema afwijkende kleur te krijgen. Bij voorkeur is dit grijs. Het is in ieder geval ''niet'' wit, omdat deze kleur meestal met nul of geen waarde wordt geassocieerd. :* de visualisatieschaal (nominaal, binair, ordinaal, interval, ratio) en het aantal klasses dat gebruikt wordt bij het visualiseren afwijken van dat van de meetschaal. Per definitie zal dat zo klein mogelijk moeten zijn, én afgestemd op het gebruik van de kaart. Pas dan is er niet meer sprake van data, maar informatie. Zorg voor maximaal 8 klassen, maar minder is meestal beter. In zeldzame - overwogen - situaties kunnen meer klassen ook nog leesbaar zijn. Bijvoorbeeld door het maken van groeperingen; drie soorten blauw, drie soorten groen, et cetera. Dit is zeker goed mogelijk indien die klassen niet random, maar logisch verspreid zijn over de kaart, zoals dat bij geologische kaarten vaak het geval is. :* alleen schalen gebruikt worden die gelijk of van een lagere intelligentie zijn ten opzichte van de meetschaal. Bijvoorbeeld: is een meetschaal ordinaal (grondwatertrappen), dan mag de laagste grondwatertrap bij het visualiseren géén witte, en de overige trappen een steeds verzadigendere rode tint krijgen; immers, een ordinale schaal kent géén nulpunt. :* maximaal zoveel categorieën worden gebruikt als dat er bij de inwinning op de daar gebruikte meetschaal zijn onderscheiden. Bij het meervoudig gebruik dient er dus afstemming te zijn tussen degene die de informatie inwint en degene die de informatie dient te visualiseren ten behoeve van de eindgebruikers. <div style="color: black; color: black; background-color:#FFDAB9;"> [[Bestand:Graduation_cap.png|20px]] '''SAMENVATTING:''' Er zijn vier meetschalen te onderscheiden wanneer we datasets indelen. Dat zijn -in opklimmende intelligentie: nominale, ordinale, interval en ratio meetschaal. Een binaire meetschaal is een verbijzondering van een nominale meetschaal. Nominale en ordinale meetschalen beschrijven kwalitatieve datasets. Dat zijn datasets waarbij de verschillende klassen verschillende soorten voorstellen, waarbij de ene klasse niet meer of minder, maar 'anders' is. Interval en ratio meetschalen beschrijven daarentegen kwantitatieve (getalsmatige) datasets. Bij elke soort meetschaal hoort een andere soort visualisatieschaal, een ander kleurschema. </div> ==Kleurenschema's== Inmiddels zijn de '''soorten kleurenschema's''' al genoemd. Hieronder voor de volledigheid een overzicht voorbeelden: {| class="wikitable" |- ! vb1 ! voorbeeld 2 ! sooort kleurenschema ! omschrijving ! gebruik |- | [[Afbeelding:Kwalitatief_kleurenschema_pastel_tinten.PNG|25px]] | [[Afbeelding:Kleurschema chorochromatisch nominaal.PNG]] | '''kwalitatief kleurenschema''' (Engels: Qualitative color scheme) | Een kwalitatief kleurenschema laat visueel geen kwantitatieve verschillen zien tussen de verschillende legenda-eenheden (klassen). Kleurverschillen worden alléén gebruikt om klassen onderling visueel te kunnen onderscheiden. De verschillende legendaeenheden verschillen alleen qua kleur, níet qua lichtheid of verzadiging. Daardoor lijkt het ene vlak niet meer of beter dan het andere vlak. |Kwalitatieve schema's worden gebruikt voor het weergeven van nominale meetschalen (en dus ook binaire meetschalen). Dus niet-geordende verschillen, zoals gebieden met voornamelijk moslims of juist voornamelijk christenen. |- | [[Afbeelding:Sequential_kleurenschema.PNG|25px]] | [[Afbeelding:Sequential kleurenschema 2 kleuren.PNG]] | '''volgordelijk kleurenschema''' (Engels: sequential color scheme) | Er is sprake van één tint (hue) of hoofdkleur. De lichtheid (Engels: ''lightness'') van de kleur varieert echter: (klassen met) lage waarden kennen de lichtste grijstint (bv: lichtrood), (klassen met) hogere waarden kennen donkere grijstinten (bv: donkerrood). De opeenvolgende kleuren in zo'n kleurenschema worden ook wel '''monochrome kleuren''' genoemd. Soms wordt een net iets andere kleurtint gebruikt voor de meest lichte en/of meest donkere klasse, om die extra duidelijk weer te geven. Zie de kleur geel, links) | Een sequentieel schema is geschikt voor het weergeven van geordende data, dus gegevens die zich minimaal op een ordinale schaal bevinden. |- | [[Afbeelding:Diverging kleurenschema 2 kleuren.PNG|25px]] | [[Afbeelding:Diverging kleurenschema ander voorbeeld.PNG]] | '''divergerend kleurenschema''' (Engels: diverging color scheme) | Een divergerend schema gaat uit van een bepaald midden (een gemiddelde, de modus, of een wettelijk bepaalde ondergrens). Naar onder en naar boven toe loopt die uit naar de beide einden van de dataset. Soms is het midden zelf één klasse (bijvoorbeeld 95% tot 105%); die kleur is dan neutraal. Soms is het midden zelf een klassegrens (bijvoorbeeld 100%). De kleuren naar onder toe hebben één overeenkomstige tint, en lopen van licht (dicht bij het midden) naar donker (maximaal verwijderd van het midden). De klassegrenzen kunnen in percentages beschreven zijn, maar net zo goed op basis van de eenheden waarin de dataset gemeten is. In het eerste van de twee voorbeelden van dit kleurenschema wordt visueeel een bepaalde tegenstelling in de data benadrukt. In het tweede voorbeeld is dat niet het geval, omdat er mengkleuren zijn gebruikt. Er wordt niet geoordeeld met de harde, ongemengde 'stoplichtkleuren' rood en groen. | Kan bij alle kwantitatieve meetschalen gebruikt worden, vooral bij de ratio en interval meetschaal. Bij de ordinale meetschaal zal dit alleen voorkomen als de meetschaal waarop gemeten is zelf al in zich een gemiddelde waarde kent. |} <nowiki>*)</nowiki> = Soms is het terecht tegenstellingen te benadrukken door contrasterende kleuren te kiezen (rood versus groen). Bijvoorbeeld als - bij de divergerende schaal - onder een armoedegrens of juist boven een armoedegrens uit komt. Of wanneer de politie of een assetmanager volgens het beleid zou moeten ingrijpen. Gaat het echter om het percentage van het aantal 70 plussers per gemeente, dan heeft ónder of boven een landelijk gemiddelde weinig te maken met goed of slecht. Je kiest dat wel twee goed onderscheidbare kleuren, maar geen tegengestelde kleuren. [[Afbeelding:Map_at_millstaetter_see.svg|thumb|right|400px|Een voorbeeld van een '''volgordelijk kleurenschema''' toegepast op vlakken (zie tekst)]] * NB1: Kies in kwalitatieve kleurenschema's bij elkaar passende tinten; dus óf allemaal blauwachtige tinten, óf allemaal pastel tinten óf allemaal harde - min of meer - primaire kleuren, of allemaal mengkleuren. Meer over kleuren vind je in [[Geo-visualisatie/Symbologie#Kleuren|'Kleuren']]. * NB2: Het moge duidelijk zijn dat divergerende kleurenschema's en kwalitatieve kleurenschema's niet zonder meer naar een zwart-wit afbeelding kunnen worden omgezet. Dat geldt wél voor een volgordelijk kleurenschema zoals die voor kwantitatieve datasets wordt gebruikt. * NB3: Divergerende kleurenschema's doen bij kwantitatieve data een uitspraak over 'goed-beter-best', in tegenstelling tot volgordelijke kleurenschema's. Divergerende kleurenschema's voegen door extra informatie een extra oordeel toe aan de data / klassegrenzen. Volgordelijke schema's doen dat niet en zijn daardoor objectiever, maar soms ook minder veelzeggend. Of je voor een divergerende of een volgordelijke kleurenschema kiest, hangt dus af van wat je wilt zeggen met de kaart. Een voorbeeld van een meer in Oostenrijk (zie figuur rechts) toont hoe strak kaartsoorten, datasets en kleurenschema's qua mogelijkheden aan ekaar gebonden zijn. Het betreft een isolijnen (diepte-lijnen) kaart. De isolijnen zélf zijn echter door het GIS-programma onzichtbaar gehouden. Doordat de tussenliggende vlakken met verschillende blauwtinten zijn ingekleurd, is een choropleet ontstaan. Verder gaat het om een kwantitatieve dataset (diepte), een volgordelijk kleurenschema en er is als classificatiemethode voor het weergeven van de diepte gekozen voor een zogenaamde 'equal interval'-classificatie. Over classificatiemethodes is [[Geo-visualisatie/Classificatie#Het_classificeren|twee paragrafen verder]] meer te lezen. <div style="color: black; color: black; background-color:#FFDAB9;"> [[Bestand:Graduation_cap.png|20px]] '''SAMENVATTING:''' Bij kwalitatieve meetschalen (nominaal, binair) horen kwalitatieve kleurenschema's. Bij kwantitatieve meetschalen (ordinaal, interval en ratio) horen volgordelijke of divergerende kleurenschema's. Kleurenschema's zoals die door een GIS standaard gegenereerd worden voldoen niet altijd. Handmatig moeten deze vaak worden gewijzigd. Dat kan zijn om meer onderscheid te creëren (door bijvoorbeeld meer verzadiging toe te passen), om bepaalde (negatieve) kleurassociaties te vermijden, of om enkele klassen een gezamenlijke, afwijkende kleurtint mee te geven. de reden kan bijvoorbeeld zijn dat deze klassen boven een landelijk gemiddelde of een politiek, ecologisch, commercieel of veiligheidstechnische gewenste norm liggen. Door een dergelijk kleine ingreep worden data echt bruikbare informatie. </div> {| class="editmode" cellpadding="0" cellspacing="0" style="float:{{#IfEq:{{{1|}}}|links|left;clear:left|right;clear:right}}; border:none; padding:0; margin:0;" |- | [[Afbeelding:Kleurschema chorochromatisch nominaal.PNG]] | [[Afbeelding:Kwalitatief_kleurenschema_pastel_tinten.PNG]] | [[Afbeelding:Binair kleurenschema rood blauw.PNG]] |} <div style="color: black; color: black; background-color:#FFEFD5;"> [[Afbeelding:Crystal Clear app ktip.png|20px]] '''TIP1:''' Maak je bij kwalitatieve datasets gebruik van harde, primaire kleuren, dan worden de vlakken vaak als tegengesteld ervaren (bijvoorbeeld links of rechts stemmend). Bekijk de eerste twee voorbeelden van de drie kleurenschema's hier rechts. Het eerste kleurenschema is met zijn pasteltinten lichter en minder verzadigd dan de donkere, verzadigdere tinten daarnaast. Maar in beide voorbeelden gaat het om zogenaamde mengkleuren. Dat zijn kleuren ontstaan door het mengen van de primaire kleuren. Maak je van dergelijke mengkleuren gebruik, dan worden de onderlinge vlakken minder snel als tegengesteld ervaren, maar eerder als anders (bijvoorbeeld gemeentes). In het derde voorbeeld zie je een kleurenschema met (twee) primaire kleuren; deze kleurenschema's zijn goed voor het visualiseren van gebieden met tegengestelde eigenschappen (denk aan NAVO versus communistische landen tijdens de Koude Oorlog). </div> <div style="color: black; color: black; background-color:#FFEFD5;"> [[Afbeelding:Crystal Clear app ktip.png|20px]] '''TIP2:''' Kies bij (geheel) vlakvullende kleuren voor lichtere, minder verzadigde (pastel) kleurenschema's. Dat geeft een rustiger beeld. Bovendien zijn overige symbolen (zoals wegen) en teksten dan nog goed te zien. De kaart zal dan rustig ogen. Gaat het om niet (geheel) vlakvullende gebieden, lijnen of puntsymbolen, dan zijn uiteraard wel eerder donkerdere, verzadigdere (harde) kleurenschema's goed mogelijk; die kleinere vlakken, lijn- en puntsymbolen vallen immers met die donkerdere mengkleuren, of die primaire kleuren meer op. </div> <div style="color: black; color: black; background-color:#FFEFD5;"> [[Afbeelding:Crystal Clear app ktip.png|20px]] '''TIP3:''' Heb je aan bovenstaande links, aanwijzingen, je eigen GIS-pakket en je eigen inspiratie nog niet genoeg om zelf kleurenschema's te maken, gebruik onderstaande figuur met vele (ongesorteerde) voorbeelden. Bijvoorbeeld door de RGB-waarden er uit af te leiden met een simpel programma als Windows Paint, of met '[{{Http}}://www.nattyware.com/pixie.html Pixie]'. Hiermee kan je kleuren kopiëren van één pixel op een afbeelding naar het klembord met de juiste HSV/RGB/CMYK-kleurencodes. Het is gratis te downloaden software. </div> [[Afbeelding:Scales mapping sorted2.PNG|thumb|center|750px|Voorbeelden van '''kleurenschema's''' (gesorteerd). Door kleurenschema's ook om te zetten naar zwart-wit (rechts in beeld), is te zien of de grijswaarden wel echt volgordelijk zijn. Het zijn immers de grijswaarden die via de oog-brein-combinatie de visuele volgordelijkheid bepalen, en niet de kleur! Zie verder tekst.]] <div style="color: black; color: black; background-color:#FFEFD5;"> [[Afbeelding:Crystal Clear app ktip.png|20px]] '''TIP4:''' Pas op met divergerende kleurenschema's. Deze kennen vaak een lichte, neutrale kleur in het midden - bij de gemiddelde waarden - maar worden donkerder naar beide kanten toe. Bijvoorbeeld steeds groener voor gebieden met een relatief steeds jongere bevolking, en steeds bruiner voor gebieden met een steeds oudere bevolking. Een dergelijke kleurenschema is op je scherm fantastisch, maar de krant waar jij voor werkt levert een totaal onleesbare kaart af, wanneer deze in zwart-wit wordt getoond. Zeker wanneer er ook nog grijs is gebruikt voor gebieden met een 'onbekende' waarde. De hele figuur bestaat uit grijstinten. Ook het maken van zwart-wit kopiën zal niet goed gaan. De fout is vaak te zien in landelijke kranten. Conclusie: vraag de uitgever / opdrachtgever of je in kleur mag werken, en houd hem er ook aan. </div> <div style="color: black; color: black; background-color:#FFEFD5;"> [[Afbeelding:Crystal Clear app ktip.png|20px]] '''TIP5:''' In het onderdeel [[Geo-visualisatie/Vragen_en_opdrachten|Vragen en opdrachten]] is onder andere deze vraag gewijd aan divergerende meetschalen: [[Geo-visualisatie/Vragen_en_opdrachten#Wereldkaart_Bruto_Binnenlands_Product|Wereldkaart Bruto Binnenlands Product]]. Hier zijn met name bij de [[Geo-visualisatie/Antwoorden|Antwoorden]] (onder het kopje [[Geo-visualisatie/Antwoorden#Wereldkaart_Bruto_Binnenlands_Product|Antwoorden bij 'Wereldkaart Bruto Binnenlands Product']]) enkele voorbeelden te zien hoe het wel en hoe het liever niet moet. </div> ==De visuele indruk van een kleurenschema== Bij kwantitatieve data worden dus 'volgordelijke' kleurenschema's gebruikt. Deze paragraaf zal laten zien dat juist bij deze kwantitatieve data de kleur die deze data representeert niet zo maar vrij gekozen kan worden. Wat in eerste instantie van nature al geprobeerd zal worden, is om er voor zorgen dat onderlinge de kleuren maximaal van elkaar te onderscheiden zijn. Dit kan door te werken van licht naar donkerder, al of niet aangevuld door de donkere kleur nog verzadiger te laten worden. Jouw GIS komt meestal al met een aardig kleurenschema bij een eerste classificatie. (Zie ook de [[Geo-visualisatie/Symbologie#Kleuren|Kleuren]] verder op in deel B en de kleurenschema's die [https://www.personal.psu.edu/cab38/ColorBrewer/ColorBrewer.html de Colorbrewer] of misschien zelfs jouw GIS weten te creëren). Echter niet alles gaat automatisch en makkelijk; de exacte kleuren die je kiest voor een legenda moeten namelijk in overeenstemming zijn met de data. Stem het gradueel laten oplopen van de verzadiging en / of het donkerder laten worden van de kleuren af op de dataset. Zie de figuur met de verschillende blauwe kleurenschema's. Stel voor dat hiermee bijvoorbeeld de neerslag van een gebied of de diepte van een meer wordt gerepresenteerd. Laten we de getoonde kleurenschema's eens bespreken. We gaan daarbij voor het gemak niet in op het aantal klassen dat gekozen is, dat is in deze paragraaf even niet het onderwerp. [[Afbeelding:Kleurschemas in relatie tot dataset.PNG|thumb|right|400px|'''volgordelijk kleurenschema's''' in relatie tot de data. Het gaat hier bijvoorbeeld om neerslagcijfers in mm per jaar of dieptes in meters (zie verder tekst).]] * '''Bij A''' is gekozen voor een blauwe, steeds donkerder kleur blauw. De kleuren lopen van klasse tot klasse geleidelijk op, er zit géén sprong in de kleur blauw. Dat is correct, want de data gaat ook per klasse met 200 omhoog. De diepte of neerslag neemt dus als het ware toe van de minimaal mogelijke waarde (0%) tot de maximaal mogelijke waarde (90 of 100%). Het kleurverloop in de visuele schaal en de meetschaal loopt evenredig toe met de klassemiddens (100, 300, .. t/m 1700). * '''Bij B''' zie je in de laatste klasse een soort vergaarbak van dieptes. Misschien is dat gedaan omdat deze waarden niet zo vaak voorkomen, of omdat de gradaties onder de 1000 belangrijker zijn. Van belang is dan wel dat deze brede (gemiddeld diepe!) klasse ook een ''donkerdere'' kleur krijgt. Die donkere kleur vertegenwoordigt de gemiddelde waarde van de vier hoogste klassen uit de situatie bij A. Dat betekent dus ook dat die kleur het gemiddelde moet zijn van de kleur van die vier klassen. In ieder geval ga je aan de donkere kant zitten, zodat deze zeldzame en hoge klasse goed opvalt ten opzichte van de lagere klassen. Zo waarschuw je de kaartlezer met de kleur al in de kaart en hoeft hij strikt genomen de legenda niet te zien. * '''Bij C''' zie je dat er - in tegenstelling tot bij A - niet gekozen is om de complete range die ons aan lichte en donkere blauwe kleuren ter beschikking staat te gebruiken. Dit wordt gedaan om niet de indruk te wekken dat zelfs de donkerste klasse (800-1000) zo veel neerslag betekent. Het gaat blijkbaar om een relatief droog gebied. * '''Bij D''' (het eerste voorbeeld van D) zie je dat er vooral blauwe kleuren voorkomen. Dit wekt de indruk dat het er nat is. Dat betekent dus dat het gebied in werkelijkheid ook een gebied moet zijn waar relatief veel neerslag valt. Ook al hebben landen een heel verschillend neerslagbereik, landen worden zo wel onderling vergelijkbaar. Landen met een legenda C en landen met een legenda D zijn dus goed vergelijkbaar. Ook als er géén kaart met een legenda zoals bij C bij deze kaart stond was het niet slim om een lichtere legenda te nemen. Er dienen gewoon donkere kleuren gekozen te worden. Wanneer een gebied overal zeer nat is, is het niet slim om de kleine verschillen die er zijn met veel klassen uiteen te splitsen, en die dan met sterk uiteelopende lichte en donkere kleuren blauw te representeren. Een mogelijk nadeel van deze (juiste) overwegingen kan echter zijn dat de onderlinge onderscheidbaarheid minder is geworden. Het tweede voorbeeld bij D zie je dat er toch voor gekozen is om de klassen maximaal van elkaar op kleur te kunnen onderscheiden. Dit is gevaarlijk, omdat de visuele indruk van de kleur niet overeenkomt met de data (hoeveelheid regen bijvoorbeeld). De tekst zal er aandacht aan moeten schenken. Het is alleen een mogelijke terechte optie als de kaartlezer een ervaren kaartlezer is, of een boer of ontwikkelingsmedewerker die exact allerlei grenzen in een land op regen wil kunnen bestuderen. Voor een reisgids of in een gratis ochtendkrant met een breed publiek is dit tweede kleurenschema juist niet geschikt: er moet (steeds weer opnieuw) naar de legenda gekeken worden: 800 mm regen is erg veel! * '''Bij E''' zie je in feite hetzelfde als bij A. Hier heeft de kaartmaker er voor gekozen dan 1000 mm al veel (erg nat) is. Merk op dat de kleuren nu iets dichter bij het midden zitten. Het is minder noodzakelijk om extreem lichte en extreem donkere (verzadigde) kleuren te gebruiken. Dat levert een mooiere kaart op. Het héle lichte en het hele donkere zijn op laptops en beamers minder goed te zien. Dat is overigens ook een reden om zo min mogelijk klassen te gebruiken; Bij E zijn de kleuren onderling beter onderscheidbaar dan bij A. * In alle getoonde kleurenschema's is er nog géén wit gebruikt. Dat had ook niet gemogen! '''Bij F''' zijn er gebieden waar echt géén neerslag is gevallen (in die maand of in dat jaar). Die dienen dus ook géén kleur te krijgen, maar wit te blijven. Overigens, onbekende gebieden, of gebieden waarvan geen (neerslag) cijfers bekend zijn, dienen dus juist ook géén witte e/o blauwe kleuren mee te krijgen, om dezelfde reden; anders zou de kaartlezer denken dat hier geen neerslag valt, of dat er juist wel een bepaalde hoeveelheid valt. * Om dat te voorkomen wordt meestal grijs gekozen als kleur om gebieden weer te geven waar geen informatie over is. '''Zie G.''' In de legenda wordt zo'n grijs legendavakje dan ook vaak los getekend van de overige legendavakjes (legendaeenheden). Wit mag dus niet, want dat wordt geassocieerd door de kaartlezer met de meetwaarde nul. * '''Bij H''' gaat het weer over dezelfde dataset (laten we maar weer zeggen: neerslag), echter nu kwalificeren we echter de kwantitatieve dataset; dat gebeurt met een min of meer divergerende schaal; de lage waarden worden gegroepeerd, en zijn samen (immers door hun gelige kleuren) te onderscheiden als te droog. Ook de te natte waarden zijn bewust erg donker (blauw) weergegeven. De indruk die ontstaat bij de kaartlezer is ook voor deze 'neerslagkleuren' erg nat. De uiteindelijke kaart zal naar verwachting goed leesbaar zijn, omdat de kaartlezer 3 kleursoorten ervaart: gele tinten (te droog), groene tinten (geschikt) en blauwe tinten (te nat). NB1: Merk dus op dat al deze kleurenschema's goed (kunnen) zijn. En merk op dat geen van de getoonde kleurenschema's in elk geval voldoet. <div style="color: black; color: black; background-color:#FFDAB9;"> [[Bestand:Graduation_cap.png|20px]] '''SAMENVATTING:''' Het kleurverloop binnen (kwantitatieve) kleurenschema's is niet geheel vrij. Ze worden deels opgedrongen door het verloop van de dataset. Verschillend gekozen kleurenschema's leiden tot ''verschillende'' beelden van het fenomeen bij de kaartlezer. Verkeerde keuzes leiden zelfs tot een ''verkeerd'' beeld bij de kaartlezer. </div> <div style="color: black; color: black; background-color:#FFEFD5;"> [[Afbeelding:Crystal Clear app ktip.png|20px]] '''TIP:''' Kies dus niet altijd voor een maximaal verloop tussen maximaal licht en maximaal donker. Maak gebruik van zowel de lichtheid (lightness) als de verzadiging (saturation) om onderscheidbaarheid van klassen te waarborgen of vergroten, zeker indien er meer dan 4 of 5 klassen worden gebruikt. </div> ===Normatieve en neutrale legenda's=== {| class="editmode" cellpadding="0" cellspacing="0" style="float:{{#IfEq:{{{1|}}}|links|left;clear:left|right;clear:right}}; border:none; padding:0; margin:0;" |- | [[Afbeelding:Legenda neutraal.PNG|right|thumb|180px|'''Voorbeeld van een 'neutrale' legenda. <span style="font-size: small;">Het kleurenschema zegt netjes: "hoe meer reistijd hoe meer reistijd", niets meer</span>''']] | [[Afbeelding:Legenda normatief.PNG|right|thumb|180px|'''Voorbeeld van een 'normatieve' legenda'''. <span style="font-size: small;">Het kleurenschema schreeuwt het uit: "hoe meer reistijd, hoe erger, 20-30 minuten is eigenlijk al verschrikkelijk, maar daarboven is het gewoon te laat!"</span>]] |} Legenda's kunnen het beeld en daarmee de indruk van een kaart flink sturen. Hier rechts zie je twee legendavoorbeelden. :* Het eerste voorbeeld (links) is neutraal. Deze legenda (beter gezegd: kleurenschema) 'stuurt het beeld dat een lezer heeft niet, hooguit op een neutrale wijze. Dat komt met name door de volgordelijkheid (naast het NIET kiezen voor bijvoorbeeld een rode kleur). :* Het tweede voorbeeld (rechts) is normatief. Er wordt wel degelijk met volgorde gewerkt; de kleuren gaan min of meer van licht naar donker. Maar er zit iets divergerends in. De hoogste twee klassen zijn blauw. Vanwege het thema (reistijd) lijken dit ijzigblauwe, vrijwel 'onbereikbare' plekken. Er is gebruik gemaakt van een bepaalde drempelwaarde. Ook wordt ook echt bewust gebruik gemaakt van negatieve kleuren bij een steeds slechtere reistijd. Het gaat dan ook om de reistijd van een hulpdienst. Geen van beide legenda's is fout, er is ook geen beste. Het zijn verschillende kleurenschema's die in verschillende situaties juist wel of juist niet gebruikt moeten worden. Een normatieve legenda / (of: normatief kleurenschema) is veel ingewikkelder dan een neutrale legenda (of neutraal kleurenschema). Zowel om te ''maken'' als om te ''lezen''. Er dient goed over nagedacht te worden. Het hangt ook af 'van wie de kaart is'. Een reisorganisatie die huisjes wil aanprijzen, met daarbij een kaartje van attracties in de omgeving, zal eenzelfde soort bereikbaarheidskaart echt niet met dezelfde kleuren tonen als hierboven. Overheid, Brandweer, actiegroep 'buitenwijken beter bereikbaar' en actiegroep 'minder geld uittrekken voor de brandweer', zullen allen een andere legenda maken... In feite is een normatieve legenda niets anders dan een geclassificeerde volgordelijke legenda. ===Het gebruik van normatieve legenda's=== Normatieve legenda's sturen de kaartlezer. Normatieve legenda's geven behalve informatie ook interpretatie. Je gaat aanvullende informatie toevoegen aan de legenda. Daardoor ontstaat een andere (of, als het goed is, betere) kaart. Er kunnen, vergelijkbaar als met de divergerende legenda's van hierboven, betere en snellere beslissingen mee worden genomen. Als je je als kaartmaker ook op deze wijze informatie verspreidt, bedenk dan dat je de indruk van een kaart sterk beïnvloedt; je stuurt de opinie van de kaartlezer. Je kan op deze wijze beslissingen en meningen van mensen sturen. Daar is niets mis mee. De kaart is een sterk visueel middel. Omdat op deze wijze grote hoeveelheden informatie, middels een plaatje, bij kunnen blijven bij mensen. Een actiegroep kan daar gerust gebruik van maken, zeker op het moment dat het als lezer duidelijk is waarvoor dat kaartje bedoeld is en voor welk medium en doelgroep het is ingezet. In de beleidsvorming, bij advisering, zeker bij eindrapporten, zijn normatieve legenda's zeer nuttig. De kaart (of het geografisch informatie systeem) is zo tot een 'decision supporting system' of beleidsondersteunend systeem gemaakt. ===Legendaopmaak=== [[Afbeelding:legendageluidscontourendriemaal.PNG|thumb|right|430px|Drie voorbeelden van legenda's bij een isolijnenkaart, hier een geluidscontouren kaart. Alleen de rechter legenda is goed (waarom?: zie tekst). De linker legenda is ronduit fout en verschijnt vaak als eerste als je vraagt aan je GIS-programma om een legenda toe te voegen. De middelste legenda klopt gezien de klassegrenzen, maar is lastig leesbaar en dus matig vormgegeven.]] Wat je GIS-programma als eerste 'prompt' als opgemaakte legenda bij jouw kaart, zal qua en classificatie en de bijbehorende kleuren (immers, jij hebt er al over nagedacht) vast wel goed zijn. Echter de opmaak kan vaak veel beter. Onder andere bij [[Geo-visualisatie/Inleiding_Cartografie#Isolijnenkaart|isolijnenkaarten]] is dit het geval. Het is daarbij onder andere gebruikelijk de legendaeenheden tegen elkaar aan te zetten. Ook dienen de klassegrenzen zelf weer gegeven te worden, in plaats van bij elk vakje/kleurtje de bijbehorende range van getallen te plaatsen. Het scheelt niet alleen typen, maar belangrijker is dat er minder te lezen is voor de kaartlezer. Sterker. Binnen één bepaalde klasse is niet onderscheiden wat daar getalsmatig de waarde is, slechts op de grenzen daarvan is die waarde bekend. Vandaar dat je beter de klassegrenzen zelf in de legenda moet zetten, en deze legendaeenheden ook aan elkaar vast moet plaatsen. Immers, op de kaart zullen ze ook nooit losse vlakken vormen. De legenda komt zo natuurlijker over en de legenda wordt als één gelezen, in plaats van als verschillende vlakjes. Het is - ook als de kaart en het onderwerp nog niet meteen duidelijk zijn of bekeken zijn - meteen duidelijk dat het om een isolijnenkaart gaat. Zie figuur. ==Samengestelde kaarten en gecombineerde legenda's== [[Afbeelding:Gecombineerde_legenda.PNG|thumb|right|300px|Voorbeeld van een '''gecombineerde legenda'''.]] Er zijn twee soorten [[Geo-visualisatie/Inleiding_Cartografie#De_samengestelde_kaart|samengestelde]] kaarten te definiëren: :* kaarten waarbij één informatielaag (bijvoorbeeld vlakken) op twee manieren wordt geclassificeerd tot één (gecombineerde) legenda. :* kaarten waarbij twee informatielagen over elkaar heen komen te liggen (zoals geclassificeerde snelwegen over geclassificeerde staten). Er zijn dan twee kleurenschema's te zien. ::Overigens, een kaart waarbij (ongeclassificeerd) gewoon de snelwegen met één kleur zijn weergegeven over geclassificeerde staten wordt géén samengestelde kaart genoemd. De snelwegen zijn dan slechts als referentie opgenomen. De eerste genoemde soort (zie de voorbeeldlegenda) is vaak lastig te interpreteren en is vaak meer voor onderzoeksdoeleinden en ervaren kaartlezers bedoeld. Je ziet hem soms in atlassen. Vaak wordt met zo'n kaart gepoogd te kijken of er een verband is tussen beide weergegeven grootheden. In het voorbeeld zou een conclusie kunnen zijn: "of in een gebied nu werknemers voornamelijk uit de primaire, secundaire of tertiare sector komen, er is sowieso in de noordelijke gebieden een daling van de beroepsbevolking". Blijkbaar is er niet met het soort werk, maar de ligging van die gebieden een relatie met de afname van de beroepsbevolking. De licht gekleurde gebieden liggen dan allen in het noorden, maar het betreft zowel, groene, paarse als oranje kleuren, door elkaar heen. Wanneer alle lichte gebieden (met een afname dus) voornamelijk groen en paars zijn, zou er een andere conclusie getrokken worden: "in het noorden zie ik allemaal lichte kleuren, maar die lichte kleuren zie ik net zo goed in het zuiden, het zijn voornamelijk groene en paarse kleuren, dus de afname ligt niet aan de ligging, maar aan de sector die in die gemeente dominant is. Merk op dat er slechts een zeer gering aantal klassen (zowel horizontaal als verticaal) in een gecombineerde legenda moeten worden opgenomen. Een mens kan normaal slechts 8 klassen nog zien, maar dat is al met enige moeite. [[Afbeelding:vs_snelweg_doden_per_snelweg_genormaliseerd.png|thumb|right|300px|Een voorbeeld van een '''volgordelijk kleurenschema''' toegepast op lijnen (zie tekst)]] [[Afbeelding:Vs snelweg doden per snelweg genormaliseerd groene achtergrond.PNG|thumb|right|300px|Zelfde afbeelding als hierboven, nu met groene ondergrond. Hierdoor is het een goed voorbeeld van een slechte kaart geworden, omdat de kleuren uit de voorgrond (de lijnen) niet meer objectief geïnterpreteerd kunnen worden (zie tekst).]] <div style="color: black; color: black; background-color:#FFEFD5;"> [[Afbeelding:Crystal Clear app ktip.png|20px]] '''TIP1:''' Over samengestelde kaarten.<br> Maak je gebruik van kleurenschema's voor lijn- of puntstymbolen (in plaats van vlakken), zorg dan dat de ondergrond qua kleuren niet wijzigt. Zie bijvoorbeeld de eerste kaart. Dit is geen samengestelde kaart. Het beschrijft het aantal doden per kilometer per snelweg. Zou je nu de staten 'onder de snelwegen' kleuren meegeven (bijvoorbeeld allemaal lichtgroen of grijs) dan vallen de lichtst gekleurde snelwegen meer op dan je zou willen. Eenzelfde vervelend effect treedt op wanneer je de staten zou inkleuren met een ander thema (in het voorbeeld rechts staten uit het oosten, midden en westen). Er is dan sprake van een samengestelde kaart. Doordat de staten nu allerlei verschillende lichte en donkere kleuren krijgen, blijft er van een goed beeld van de spreiding van het aantal doden per snelweg vrijwel niets over. Of een lijn opvalt of niet hangt nu ook nog eens van het gebied af. De spreiding is nu niet meer objectief te beoordelen. Combineer in dergelijke gevallen de thema's dus niet tot een samengestelde kaart. Kies voor twee kaarten naast elkaar. In het voorbeeld rechts is een kleur gebruikt; groen. Maar ook grijs bijvoorbeeld was fout geweest. In alle gevallen zorgt de achtergrond voor een andere beleving van de kleuren op de voorgrond. Meer uitgebreide informatie over waarom een dergelijke kaart een foute kaart is, zie [[Geo-visualisatie/Symbologie#Kleurcontrast|de theorie over contrast]]. <br> Kies je toch voor een of meer achtergrondkleuren - bijvoorbeeld omdat er op de achtergrond een vlakvullende topografische kaart is opgenomen als referentie - zorg dan dat deze achtergrondkleuren: # licht zijn (lichter dan de lijnsymbolen). Dit kan vaak door de transparantie van die kaartlaag in te stellen, zodat de legendakleuren ongewijzigd kunnen blijven. # een afwijkende kleurenset hebben (bijvoorbeeld pastel) ten opzichte van de kleuren van de lijn- of puntsymbolen. # de achtergrondkleur altijd lichter is dan de overige kleuren van de lijnen. # maak de lijnen op de voorgrond extra dik voor een goed onderscheid. </div> <div style="color: black; color: black; background-color:#FFEFD5;"> {| class="editmode" cellpadding="0" cellspacing="0" style="float:{{#IfEq:{{{1|}}}|links|left;clear:left|left;clear:left}}; border:none; padding:0; margin:0;" |- | [[Afbeelding:Sequential kleurenschema 2 kleuren.PNG|25px]] | [[Afbeelding:Sequential_kleurenschema.PNG|25px]] |} [[Afbeelding:Crystal Clear app ktip.png|20px]] '''TIP2:''' In het voorbeeld met de snelwegen is gekozen voor een kleurenschema zoals je helemaal links aantreft. Er had misschien ook voor het rechter kleurenschema met alleen maar rode tinten gekozen kunnen worden. Het voordeel van de kleur geel/oranje, is dat geel/oranje ook met fout / te veel wordt geassocieerd. Lage waarden zijn in dit geval immers nog steeds te veel doden! Daarnaast mogen lage waarden soms juist wel opvallen, omdat ze daardoor de vraag oproepen "waarom zijn juist op die plekken de waarden zo laag?". </div> <div style="color: black; color: black; background-color:#FFEFD5;"> [[Afbeelding:Crystal Clear app ktip.png|20px]] '''TIP3:''' Naar aanleiding van tip1: Was toch gekozen voor het rechter kleurenschema met alleen maar lichte en donkere kleuren rood, dan hadden de hoogste klassen beter met wat zwart kunnen worden bijgemengd. De [[Geo-visualisatie/Deel_C:_Kaartopmaak#Het_HSV-systeem|verzadiging]] van die kleur neemt af; het percentage rood daalt dus. De kleur die je ziet en ervaart wordt donkerder. Het onderscheid wordt daardoor beter, ook in de (hier: twee) erg rode klassen die erg op elkaar gaan lijken. Wat ook wel wordt toegepast is de dikte van die lijnen groter maken voor de hogere klassen. Er wordt dan op twee wijzen - in cartografisch jargon: met twee [[Geo-visualisatie/Symbologie#Symbologie|grafische variabelen]] - aangegeven dat de waarden voor die klassen hoger zijn. </div> <div style="color: black; color: black; background-color:#FFDAB9;"> [[Bestand:Graduation_cap.png|20px]] '''SAMENVATTING:''' Samengestelde kaarten kunnen handig zijn, maar zijn vaak moeilijk te lezen. Kies voor een overzichtelijke legenda, waaruit blijkt hoe de kleuren zijn opgebouwd. Gebruik zo min mogelijk klassen. Zorg dat in beide richtingen de kleuren nog logisch en te onthouden zijn. Bijvoorbeeld: hoe meer > hoe donkerder op de horizontale as van de legenda; terwijl de verschillen op de verticale as op basis van kleur nog te onderscheiden zijn. Geclassificeerde lijnen die op een geclassificeerde vlakken worden weergegeven, zijn slecht te interpreteren. Dat komt omdat de kleur en donkerte van de lijnen ten opzichte van de achtergrond beoordeeld wordt door het oog van de kaartlezer. Vermijd daarom bij een thematische lijnenkaart dat de ondergrond ook geclassificeerd wordt of wijzigt van helderheid. Bij een gekleurde topografische achtergrond dient deze (veel) lichter te zijn als het thema op de voorgrond. </div> ==Het classificeren== '''Classificeren''' is het indelen van verschijnselen of objecten in klassen op grond van overeenkomende of aanverwante eigenschappen. Dit indelen gebeurt door het aangeven van klassegrenzen. Bij '''nominale meetschalen''' is het classificeren relatief eenvoudig, omdat de individuele objecten al geclassificeerd zijn: die ene stad behoort nu eenmaal tot die ene provincie. Ook bij '''ordinale meetschalen''' is al een classificatie aangebracht: een gebied behoort nu eenmaal tot die ene grondwatertrap. Hooguit zou een kaartmaker er in bepaalde gevallen voor kunnen kiezen om bepaalde klassen toch samen te voegen. Onderstaande voorbeelden gaan vooral over het classificeren van gegevens die met een '''interval meetschaal''' of een '''ratio meetschaal''' zijn ingewonnen. Het classificeren zelf gaat (bijvoorbeeld met een GIS) heel gemakkelijk. Echter, het ''goed'' classificeren blijkt een hele kunst - net zoals het vervolgens toedelen van de juiste kleuren aan die klassen die zo ontstaan zijn (zie vorige paragrafen). Kijk maar eens naar de volgende vier kaarten. Hier zijn viermaal exact dezelfde gegevens over het besteedbaar inkomen per gemeente weergegeven. Er zijn steeds exact dezelfde legendakleuren gebruikt. Het doel van elke kaart is steeds een goed beeld te geven over de spreiding die er is tussen de gemeentes voor wat betreft de inkomens van de (gemiddelde) werknemers. {| class="editmode" cellpadding="0" cellspacing="0" style="float:{{#IfEq:{{{1|}}}|links|left;clear:left|right;clear:right}}; border:none; padding:0; margin:0; style="width:100%" |- | [[Afbeelding:Besteedbaar inkomen quantile map.png|thumb|center|240px|'''Besteedbaar inkomen''', geclassificeerd op basis van de Quantile-methode (klassen met steeds evenveel objecten)]] | [[Afbeelding:Besteedbaar inkomen nat breaks map.png|thumb|center|240px|'''Besteedbaar inkomen''', geclassificeerd op basis van de Natural Breaks methode ('Jenks', zie tekst)]] | [[Afbeelding:Besteedbaar inkomen equal interval map.png|thumb|center|240px|'''Besteedbaar inkomen''', geclassificeerd op basis van Equal Interval-methode (gelijke intervallen)]] | [[Afbeelding:Besteedbaar inkomen standaard deviatie map.png|thumb|center|240px|'''Besteedbaar inkomen''', geclassificeerd op basis van (klassebreedtes gelijk aan de) standaarddeviatie]] |} Merk op dat de kaarten ''verschillende visuele beelden achterlaten'' bij de kaartlezer: :* In de eerste kaart 'is de Randstad erg rijk' en zijn er maar weinig echt arme en gemiddelde gemeenten. Hogere waarden worden blijkbaar benadrukt. De kaart lijkt (partijdig?) te willen zeggen dat er vooral veel rijke gemeenten zijn. :* In de tweede kaart 'zijn er maar enkele gemeenten erg rijk'. De kaart lijkt niet echt een landelijk verschil keihard te willen benadrukken, hooguit de nadruk te leggen op enkele gemeenten die rijk of juist arm zijn. :* In de derde kaart 'zijn er vooral veel gemiddelde gemeenten, en enkele gemiddeld arme gemeenten'. De kaart lijkt te willen zeggen dat er niet echt een probleem is. :* In de vierde kaart 'zijn er helemaal geen arme gemeenten'. De kaart lijkt te willen zeggen dat er geen probleem is, hooguit dat er tussen de gemiddelde en hoge inkomens wat verschillen zijn. NB ''Was slechts één van deze kaarten in een krant, folder of website terechtgekomen, dan had waarschijnlijk bij geen enkele versie iemand de vraag gesteld: "zijn de klassegrenzen wel goed bepaald?"'' De vragen die we daarom als verantwoordelijke kaartmaker moeten stellen zijn: :*Op welke manieren kunnen we classificeren? :*Welke manier van classificeren moeten we gebruiken? In de paragraaf hierna worden deze vragen beantwoord op basis van het voorbeeld van hierboven. Het is belangrijk om nu al vast te weten dat er ''géén één beste classificatiewijze'' is, en dat ''de te gebruiken classificatiewijze af hangt van het exacte doel van de kaart''. Het classificeren komt neer op twee aspecten: het bepalen van klassegrenzen en het bepalen van het aantal klassen. Het indelen op kleur is een aspect dat hier dus in principe buiten valt. <div style="color: black; color: black; background-color:#FFDAB9;"> [[Bestand:Graduation_cap.png|20px]] '''SAMENVATTING:''' De keuze van de classificatiemethode bepaalt de klassegrenzen, en daarmee ook de visuele indruk die je de kaart meegeeft. Bij het kiezen van een classificatiemethode moeten we vooraf weten wat de bedoeling van de kaart moet zijn. Zoals, "moet de kaart vooral de extremen laten zien?", "moet de kaart tegenstellingen duidelijk maken?", of "moet de kaart juist de gebieden maximaal onderscheidbaar maken over de gehele range van voorkomende waarden?". </div> ==Klassegrenzen bepalen== Met een GIS zijn meestal allerlei classificatiewijzen (allen voorzien van mooie, betrouwbare namen) makkelijk te selecteren en uit te voeren. Binnen ''no-time'' is er sprake van een mooie kaart. De voorbeelden hierboven tonen aan dat zomaar een keuze maken blijkbaar niet een goede werkwijze is; ze leveren echt verschillende kaarten op. Er zal dus naar die verschillen gekeken moeten worden. Dat kan door de verschillende kaarten zelf te vergelijken, zoals bij de bespreking van de vier kaarten van hierboven. Echter, het is beter de ruwe statistische gegevens te gaan bekijken. Op basis van die daadwerkelijke gegevens moet de classificatie bepaald worden, tezamen met het doel van de kaart. Laten we daarom eerst eens wat beter kijken naar de daadwerkelijke gegevens zelf. De hierboven met vier kaarten geïllustreerde, verschillende classificaties zien er – in dezelfde volgorde – statistisch gezien zo uit: {| class="editmode" cellpadding="0" cellspacing="0" style="float:{{#IfEq:{{{1|}}}|links|left;clear:left|right;clear:right}}; border:none; padding:0; margin:0; style="width:100%" |- | [[Afbeelding:Quantile classificatie.PNG|thumb|center|240px|'''Besteedbaar inkomen''', geclassificeerd op basis van de Quantile-methode (klassen met steeds evenveel objecten)]] | [[Afbeelding:Natural_breaks_classificatie.png|thumb|center|240px|'''Besteedbaar inkomen''', geclassificeerd op basis van de Natural Breaks methode ('Jenks', zie tekst)]] | [[Afbeelding:Equal interval classificatie.PNG|thumb|center|240px|'''Besteedbaar inkomen''', geclassificeerd op basis van Equal Interval-methode (gelijke intervallen)]] | [[Afbeelding:Standaarddeviatie classificatie.png|thumb|center|240px|'''Besteedbaar inkomen''', geclassificeerd op basis van (klassebreedtes gelijk aan de) standaarddeviatie]] |} Deze vier diagrammen geven steeds dezelfde data weer. Deze worden door de grijze kolommen weergegeven. Voor alle diagrammen zijn deze dus hetzelfde. Op de horizontale as staan de meetwaarden, dus in dit geval, de gemiddelde inkomens per gemeente. Op de verticale as is te zien hoe vaak die individuele meetwaarden voorkomen. In dit voorbeeld komt de klasse rondom 12 het vaakste voor, in zo'n 40 gemeenten. De spreiding van aantallen over alle individuele meetwaarden wordt in de statistiek een verdeling genoemd. In blauw zijn de toegepaste klassegrenzen te zien. Dat zijn de enige verschillen tussen de vier diagrammen. Hoewel in werkelijkheid verdelingen binnen datasets erg onregelmatig kunnen en zullen verlopen, is het toch zo dat de verdelingen vaak een op een patroon lijken. De statistiek beschrijft onder andere de volgende verdelingen: :* symmetrisch verdelingen om een gemiddelde heen, zoals de normale verdeling (of Gauss-verdeling) en de binomiale verdeling. Links en rechts van het gemiddelde zijn ongeveer even veel waarden. :* asymmetrische verdelingen, zoals een poissonverdeling. Hogere waarden, 'rechts' van het gemiddelde, komen weinig voor, maar bestaan wel. Lagere waarde, 'links' van het gemiddelde komen veel voor, maar zijn verspreid over een beperkt deel van de horizontale as en liggen dichter bij het gemiddelde. Het gemiddelde ligt dan vaak hoger dan de meetwaarden die het meest vaak voorkomen. In het voorbeeld van de besteedbare inkomens, is dit bijvoorbeeld het geval. NB :* Meer over deze verdelingen kan je indien gewenst terugvinden in het [[Discrete Kansrekening/Stochastische variabelen/Enkele bekende discrete verdelingen|wikibook over discrete kansrekening]] of bekijk Wikipedia over {{Wp|Normale verdeling|normale verdelingen}}. :* Soms bepalen bepaalde, sterk afwijkende (hoge of lage) waarden het beeld. Deze waarden worden in het Engels - heel mooi - 'outliers' genoemd. Hier dient in de classificatie rekening mee te worden gehouden. Komen dergelijke waarden voor, dan is het niet slim om te kiezen voor vaste klassebreedtes. Het resultaat is dan een aantal klassen die géén of weinig waarden bevatten. Het (visueel) onderscheidend vermogen van de kaart is dan zeer beperkt. Jij als kaartenmaker alleen, hebt dus de beschikking over de ruwe data, in dit geval, de exacte gemiddelde inkomensgegevens van de individuele gemeenten. Jij hebt een beeld van de voorkomende meetwaarden en de verdeling. Door te classificeren 'sla je de data plat', populair gezegd . Je maakt van de ruwe data een mooi, visueel aantrekkelijk plaatje. Beter gezegd: ''van data maak je informatie''. Data is een onoverzichtelijke hoeveelheid gegevens. Zou je er voor kiezen om elke afzonderlijke gemeenten één kleur te geven, die afhangt van het gemiddelde inkomen, of je zou in elke gemeente het exacte getal weergeven dat overeenkomt met het gemiddelde inkomen, dan breng je alle data - onverdund - in kaart. Het zal nog steeds een onoverzichtelijke brij aan data zijn. Dat is niet de bedoeling van een goede kaart. Een goede kaart maakt wel degelijk keuzes. Je vat de brij samen. Als informatiemakelaar (zie [[Geo-visualisatie/Deel_A:_Theorie#De_GIS-specialist_.27van_vandaag.27|Deel A]]) heb je die plicht om dit goed te doen. De kaartenlezer beschikt immers niet over de data achter de kaart, en kan het visuele beeld niet verifiëren, laat staan mentaal corrigeren (zie eerder in dit Deel B, over [[Geo-visualisatie/Deel_B:_Geo-visualisatie#Goede_geo-visualisatie|Bertin]]). Laten we de vier inmiddels genoemde classificatiewijzen eens op een rij zetten en beschrijven: {| class="wikitable" |- ! ! classificatiewijze ! definitie ! opmerkingen |- | [[Afbeelding:Quantile classificatie.PNG|center|120px]] | op basis van '''Quantile''' (Nederlands: 'kwantielen') | classificeert een dataset in een op te geven aantal klassen '''waarbij de klassen onderling evenveel meetwaarden kennen'''. Een kwantiel is een klassegrens (getal) dat een dataset verdeelt in een aantal grotere, en kleinere waarden. De klassebreedtes kunnen variëren, maar het aantal binnen elke klasse is steeds gelijk. | Bekend is het 0,5-kwantiel (spreek uit: het nul-komma-vijf-kwantiel) dat overeenkomt met de mediaan. De '''mediaan''' is het midden van een geordende dataset, dus niet het gemiddelde, maar die meetwaarde waarbij er evenveel meetwaarden onder, als boven liggen. Het is een inzichtelijke methode, maar de uitkomst kan misleidend zijn. Tests met andere methoden en / of het goed bestuderen van het resultaat / en het bekijken van de verdeling zijn daarom aan te bevelen. |- | [[Afbeelding:Natural_breaks_classificatie.png|center|120px]] | op basis van '''Natural Breaks''' ('Jenks -') | classificeert een dataset in een op te geven aantal klassen met een bepaald statistisch algoritme op een zodanige wijze dat '''binnen de klassen de variatie minimaal is, en de klassen onderling maximaal verschillen'''. In het ideale geval vallen de klassegrenzen samen met de dalen in grafiek die de verdeling van de meetwaarden weergeeft. De klassebreedtes kunnen variëren. | Deze methode maakt het mogelijk om groeperingen en patronen te ontdekken die in de data zitten / die in de data 'zelf zijn opgesloten'. De methode gaat ervan uit dat er verschillende groepen ('populaties' in statistisch jargon) zijn binnen een verdeling. De methode kan dan ook het beste alleen gebruikt worden voor die situaties waarbij geldt dat er groepen zijn. De methode zoekt die groepen op en maakt klassegrenzen zodanig aan dat de bij de groepen horende meetwaarden in één klasse voorkomen, bijvoorbeeld erg rijke gemeentes, en erg arme gemeentes. Overigens, in dit voorbeeld van gemeentes is er niet echt sprake van groepen. Test wel het resultaat door de kaart en de verdeling van de meetwaarden goed te bestuderen; hoe zijn door het algoritme de klassegrenzen terechtgekomen? Is dit wat ik wil? Of wil ik toch bepaalde uitschieters liever benadrukken? Moeten de grenzen niet toch handmatig verschoven worden, en horen die twee groepen misschien niet gewoon tot één groep. Een toepassing waar een dergelijke classificatie wel tot zijn recht zou komen is het inkomen per adres in een wijk, wanneer in (bepaalde delen van) die wijk twee soorten inwoners wonen. Wanneer een wijk uit zowel appartementen als rijtjeshuizen staan, zou het leuk zijn om in de data twee groepen te creëren, met een klassegrens ertussen, zodanig dat de rijke groep in de appartementen zit en de arme groep in de rijtjeshuizen. Het is dan zeer aardig om bijvoorbeeld als rijk geclassificeerde adressen tegen te komen in rijtjeshuizen; misschien blijkt hieruit dat een deel van de rijtjeshuizen toch als duurder of beter bekend staat? |- | [[Afbeelding:Equal interval classificatie.PNG|center|120px]] | op basis van '''Equal interval''' (gelijke intervallen) | classificeert een dataset in een op te geven aantal klassen waarbij '''de klassebreedte voor elke klasse gelijk''' is. De klasses worden daarbij gelijkmatig 'uitgesmeerd' tussen de minimale en maximale waarde. | Dit lijkt een aantrekkelijke classificatiewijze, vooral door zijn transparante wijze. In veel gevallen is een dataset echter binomiaal verdeeld, waarbij dus vooral veel objecten in één of enkele van de (meestal) middelste klasses vallen. De laagste en hoogste klassen zijn dan (bijna) leeg. Deze classificatie zorgt voor een visueel beeld waarbij erg veel waarden tot het gemiddelde lijken te horen. Een beperkt aantal uitschieters zullen daardoor extra opvallen. Dit kan soms juist wel en soms juist niet de bedoeling zijn. |- | [[Afbeelding:Standaarddeviatie classificatie.png|center|120px]] | op basis van '''Standaard deviatie''' | classificeert een dataset in een van de breedte van de dataset afhankelijk aantal klassen, door uit te gaan van de gemiddelde waarde, waarna de '''klassegrenzen worden toegevoegd rondom het gemiddelde op basis van de standaard deviatie'''. De breedte van elke klasse is gelijk aan eenmaal, een half maal, of een kwart maal de standaard deviatie. De klassenbreedtes zijn dus steeds gelijk, maar het aantal klassen is gelijk aan de breedte van de dataset gedeeld door de standaard deviatie. Het aantal klassen bepaal jij dus niet, maar de breedte van de dataset! | De standaarddeviatie is een statistische maat van de spreiding van meetwaarden binnen een dataset. Bij een normale verdeling bevindt 66% van de meetwaarden zich binnen éénmaal de standaarddeviatie, en 95% van de meetwaarden binnen tweemaal de standaarddeviatie. Zijn er onder en boven deze klassen nog veel uiteenlopende meetwaarden, dan kunnen er veel klassen nodig zijn buiten deze waarden. Gebruik deze classificatie daarom niet bij verdelingen die niet lijken op een normale verdeling. Gebruik deze ook niet als je juist ook nuanceringen in hoge en lage waarden wilt kunnen aangeven. De methode is wel goed om objectief extreme waarden (de 5 of 10% laagste en hoogste waarden) met opvallende kleuren weer te geven. |- | | '''Handmatig''' | classificeert een dataset in zelf te bepalen aantal klassen waarbij de '''klassegrenzen handmatig bepaald''' worden. | Als uitgangspunt kan één van de bovenstaande classificaties dienen, waarbij met de hand de grenzen worden geoptimaliseerd op basis van de meetwaarden en op basis van het doel van de kaart, dus welke meetwaarden aparte aandacht moeten krijgen. Ook kan als uitgangspunt gebruikt worden een bij de wet of in de natuur geldende onder- of bovengrens. Bijvoorbeeld: 1) onder het landelijk gemiddelde of 2) onder of boven een criterium dat geldt voor het in aanmerking komen voor subsidie of 3) wanneer het fijnstof gehalte de wettelijk bepaalde maximum gemiddelde jaarwaarde van 40 µg/m<sup>3</sup> overschrijdt. |} Er zijn overigens nog meer statistische methodes om de dataset in klassen te verdelen, namelijk die geclassificeerd worden op basis van de verdeling in de dataset, zoals op basis van aritmische, harmonische of geometrische verdelingen. Meer over deze laatst genoemde verdelingen, statistische kartering en dataclassificatie is onder andere te lezen in Kraak en Ormeling.&nbsp;<ref>''Cartography, Visualisation of Spatial Data''; M.J. Kraak en F.J. Ormeling; 2003, 2e editie; Pearson Education blz 116-121</ref> <div style="color: black; color: black; background-color:#FFDAB9;"> [[Bestand:Graduation_cap.png|20px]] '''SAMENVATTING:''' Er zijn meerdere classificatiewijzen waarmee klassegrenzen te bepalen zijn, waaronder quantile, natural breaks, equal interval, standaarddeviatie en handmatig. De verdeling binnen de dataset en de bedoeling van de kaart bepalen welke keuze de beste is. Vaak is het handmatig bijstellen van de klassegrenzen aan te bevelen, als was het maar om mooie, ronde (of gehele) getallen in de legenda te krijgen. De keuze van de classificatiemethode bepaalt de klassegrenzen, en daarmee ook de visuele indruk die je de kaart meegeeft. </div> ==Het aantal klassen== Bij een classificatie dient, zoals eerder genoemd, ook het aantal klassen bepaald te worden. Bij een '''nominale schaal''' - of anders gezegd, '''op een chorochromatische kaart''' - wordt dit aantal vaak gedicteerd door de data zelf: Een provinciekaart van Nederland kent nu eenmaal 12 provincies, en een bodemkaart kent nu eenmaal tientallen bodemsoorten, en dus ook evenzoveel legendaeenheden. Bij dergelijke kaarten is het vooral een kwestie van kleuren groeperen, dus alle bodemsoorten op zand krijgen een zandige kleur (geel-oranje), en alle veen-bodemsoorten krijgen een lichte tot donkere paarse kleur. Desgewenst kan je het aantal klassen verminderen, door deze te groeperen: alle bodemsoorten op zand krijgen één (geel oranje) kleur. Hiermee wordt de kaart veel leesbaarder. Of dit mogelijk is, hangt af van het doel van de kaart. :Bij sommige [[Geo-visualisatie/Inleiding_Cartografie#Chorochromatische_kaart|chorochromatische kaarten]], zoals de provinciekaart van Nederland, is geen legenda nodig voor de kleuren van de provincies. De (twaalf) verschillende kleuren moeten onderling onderscheidbaar zijn. De kleuren hebben verder geen betekenis; door de ligging en de grenzen om de provincies heen is al duidelijk wat de kleuren precies zijn. In zo'n geval is het dan ook geen probleem om twaalf klassen en twaalf (al of niet geheel verschillende) kleuren te hebben. Kies dan wel voor een kleurenschema met kleuren uit 'één thema'; vaak zie je dat GIS-pakketten hier je al mooi uit laten kiezen; zo heb je snel een aantal bij elkaar horende herfst-, oceaan- of fruit-tinten. Overigens, meestal zal je in die gevallen aan vier kleuren genoeg hebben; misschien moet je er dan wel even de tijd voor nemen. Zie ook de {{Wp|Vierkleurenstelling|'vierkleurenstelling' op Wikipedia}}. Ook bij een '''ordinale meetschaal''' (geluidsniveau's, grondwatertrappen) wordt het aantal klassen gedicteerd door de data; het aantal klassen staat min of meer vast, omdat er al een ordening - en dus ook een indeling - is aangebracht. Het samenvoegen kan (soms) wenselijk zijn, maar meestal is die indeling al niet voor niets zo in de dataset aangebracht. De classificatie is in feite al gebeurd. De volgorde (in tegenstelling tot de hierboven besproken schalen) ligt wel vast; dat betekent dat er een zelfde volgordelijkheid in de kleuren in de legenda moet terugkomen (zie hiervoor in de paragraaf over [[Geo-visualisatie/Deel_B:_Geo-visualisatie#Meetschalen_en_kleurschema.27s|meetschalen en kleurenschema's]]). Zorg dat de oplopende kleuren ongeveer diezelfde 'beweging' in de data volgen. Is er (bijvoorbeeld in het geval van grondwatertrappen) misschien een opdeling te make in het aantal klassen (grondwatertrappen) waardoor er twee groepen ontstaan? Geef de 'droogste' groep dan kleuren die min of meer bij elkaar horen - en langzaam oplopen qua grijswaarde of verzadiging - en doe dat voor de 'natste' groep met een andere (blauwere) kleur. Bij de overige '''kwantitatieve schalen''', is het lastiger - anders gezegd - hebben we meer mogelijkheden. '''Interval en ratio meetschalen''' kennen in theorie een oneindig aantal tussenliggende meetwaarden. We kunnen dus ook in theorie kiezen voor het splitsen van de data over 2, 3, 10, 100 of 1000 klassen. Bij 100 en 1000 klassen hebben we al gauw het gevoel dat we niet goed bezig zijn. Maar wat is dan wel goed? Vergelijk eens de volgende kaarten, die exact weer hetzelfde fenomeen beschrijven als eerder: het gemiddelde besteedbaar inkomen per gemeente. {| class="editmode" cellpadding="0" cellspacing="0" style="float:{{#IfEq:{{{1|}}}|links|left;clear:left|right;clear:right}}; border:none; padding:0; margin:0; style="width:100%" |- | [[Afbeelding:Besteedbaar inkomen quantile 3 klassen map.png|thumb|center|240px|'''Besteedbaar inkomen''', geclassificeerd in 3 klassen (Quantile-methode)]] | [[Afbeelding:Besteedbaar inkomen quantile map.png|thumb|center|240px|'''Besteedbaar inkomen''', geclassificeerd in 5 klassen (Quantile-methode)]] | [[Afbeelding:Besteedbaar inkomen quantile 7 klassen map.png|thumb|center|240px|'''Besteedbaar inkomen''', geclassificeerd in 7 klassen (Quantile-methode)]] | [[Afbeelding:Besteedbaar inkomen quantile 18 klassen map.png|thumb|center|240px|'''Besteedbaar inkomen''', geclassificeerd in 18 klassen (Quantile-methode)]] |} Merk op dat de kaarten - opnieuw - ''verschillende visuele beelden achterlaten'' bij de kaartlezer: :* In de eerste kaart 'is de Randstad erg rijk'. De kaart lijkt vooral verschillen te willen benadrukken. De kleurkeuze rood is in dit geval (met veel gemeenten die 'rood kleuren') erg opvallend. :* In de tweede kaart 'blijken er onder de rijke gemeenten ook minder rijke gemeenten te zijn, en onder de arme gemeenten lijken er ook minder arme gemeenten te zijn. De kaart lijkt een veel genuanceerder beeld te willen geven. :* De derde en vierde kaart geven hetzelfde beeld bij de kaartlezer als de tweede kaart, al is een individuele meetwaarde (wat verdient iemand nu gemiddeld in die ene gemeente) niet meer met zekerheid te achterhalen; de legenda is minder leesbaar. De kaart lijkt minder harde uitspraken te willen doen. Duidelijk is dat 3 klassen onvoldoende is en 18 klassen niets toevoegt, behalve onduidelijkheid. De manier van classificeren ''lijkt'' dus van invloed op de spreiding van het fenomeen, vanuit het oogpunt van de kaartlezer bezien althans. Opnieuw blijkt hier weer de verantwoordelijkheid van de kaartmaker. Het is dus duidelijk dat je met het ''aantal klassen'' waarmee je gaat karteren moet experimenteren. Let op - net als hierboven besproken bij het bepalen van ''klassegrenzen'' - wat voor beeld de kaart achterlaat, of bepaalde klassen wèl gevuld zijn en zo ja met hoeveel meetwaarden. En zoals het beeld naar voren komt, sluit dat aan bij het doel van de kaart? In het voorbeeld met het besteedbaar inkomen kan het zijn dat je tóch kiest om de gegevens in 7 of 9 klassen op te delen, bijvoorbeeld omdat je wil dat het duidelijk is dat onderlinge gemeentes, die net even wat meer of minder verdienen, toch wilt kunnen vergelijken. De algehele spreiding van het fenomeen ('gemiddeld inkomen per gemeente') blijft intact. Gaat het echter alléén om die spreiding, dan blijkt hier dat 5 klassen voldoende is; de kaarten met 7 en 18 klassen hebben echt geen meerwaarde voor wat betreft een beter, visueel beeld van die spreiding. Voor het gehele beeld van Nederland is een verdeling in 5 klassen in dit geval voldoende. Overigens, iemand die bewust de verschillen tussen de rijke Randstad en 'het platteland' wil benadrukken, zou juist toch voor 3 klassen kunnen kiezen. Wel zal hij hierin een iets minder overheersende kleur moeten kiezen; immers, de klassemiddens van al die rijke gemeenten, zijn helemaal niet zo maximaal rijk als die volle kleur rood bij de kaartlezer misschien doet vermoeden. <div style="color: black; color: black; background-color:#FFDAB9;"> [[Bestand:Graduation_cap.png|20px]] '''SAMENVATTING:''' We zagen al eerder in dit deel dat het aantal klassen dat een gemiddelde kaartlezer kan bevatten én goed kan interpreteren acht is. Willen we het zekere voor het onzekere nemen, dan kiezen we zo mogelijk voor minder klassen. Dit hangt af van het doel dat de kaart moet hebben, en of de dataset zich er voor leent. Zijn er duidelijk zes groepen in de data te herkennen, laat die dan zien! Is er niet echt een aantal groepen te herkennen, kies dan voor een quantile of natural breaks methode met vijf klassen. Wil je de uitersten benadrukken, kies dan eventueel voor een methode op basis van de standaarddeviatie. </div> <div style="color: black; color: black; background-color:#FFEFD5;"> [[Afbeelding:Crystal Clear app ktip.png|20px]] '''TIP:''' Zijn er specifieke klasses die je wilt benadrukken, dan zijn er andere handmatige methoden; selecteer die klassen er uit met de juiste klassegrenzen, en breng die in beeld met andersoortige kleuren. Dit zal in de volgende paragraaf aan de orde komen. Eerder zagen we dergelijke voorbeelden ook al bij kleurenschema's; het laatste voorbeeld, waarbij klassen die 'te nat' en 'te droog' waren, met aparte of opvallende kleuren waren weergegeven. </div> ==Lessen uit het classificeren== Tijdens het classificeren zien we heel exact hoe de ruwe dataset er écht uit ziet. Bij het testen van classificatie(methode)s leren we de data goed kennen. Misschien zijn we als GIS-specialist zelf al de (deskundige) onderzoeker van die data. Er zijn bij dit proces van het testen meerdere 'mislukte' en 'gelukte' kaarten verschenen. Dit testen is niet voor niets, de GIS-specialist is bevoorrecht. We kunnen door al die kennis namelijk bepaalde lessen trekken uit het classificeren. Het kan goed zijn dat we hierdoor besluiten toch een andere kaart te gaan maken dan we oorspronkelijk dachten. Allerlei ander technieken kunnen de scherpe kanten van bepaalde classificatiemethoden er af halen. Zo leggen de kaarten weer een andere nadruk of zijn ze nog makkelijker door de kaartlezer te lezen doordat de boodschap nog kernachtiger is, of de informatie nog verder toegespitst. Te denken valt aan: * het labellen van (alle of) bepaalde extreme meetwaarden. * het anders kleuren van bepaalde vlakken. Extreme waarden worden opvallender gemaakt, gemiddelde waarden kunnen zachtere tinten meekrijgen. * het kiezen van een andere kleurschaal. Met name het laatste aspect is nog niet naar voren gekomen in het verhaal over het besteedbare inkomen. Er is 'zomaar' gekozen voor een '''divergerende kleurschaal'''. Één neutrale gele kleur in het midden, de kleuren lopen naar de minimale en maximale waarden toe langzaam uiteen naar twee andere, tegenovergestelde kleuren. Misschien willen we helemaal geen verschillen benadrukken! Dan moeten we ook helemaal géén verschillende kleurtinten gebruiken, maar één kleurtint die langzaam donkerder wordt. Dat is een volgordelijke schaal. Door toepassing van de divergerende schaal hebben we misschien onbewust een extra, visuele classificatie toegebracht. Dat is extra informatie of een mening! Wellicht is dat niet juist en niet objectief. Een kaartlezer associeert in meer of mindere mate - en bewust of onbewust - kleuren met bepaalde eigenschappen. Rood is rijk of misschien wel slecht. En groen is arm, rustig of landelijk (zie eventueel het stuk over [[Geo-visualisatie/Symbologie#Kleurgebruik_en_kleurassociaties|kleurassociaties]]). Delft is bijvoorbeeld groen, maar niet landelijk. Meer over kleuren weten? Zie [[Geo-visualisatie/Symbologie#Kleuren|Kleuren]]). Kortom, besef dat het ook anders kan. Hieronder een aantal voorbeelden. {| class="editmode" cellpadding="0" cellspacing="0" style="float:{{#IfEq:{{{1|}}}|links|left;clear:left|right;clear:right}}; border:none; padding:0; margin:0; style="width:100%" |- | [[Afbeelding:Besteedbaar inkomen quantile 5 klassen andere kleuren.png|thumb|center|280px|'''Besteedbaar inkomen'''. Door een ander zogeheten volgordelijk kleurschema worden nu géén tegenstellingen benadrukt, maar eerder mogelijkheden]] | [[Afbeelding:Besteedbaar inkomen handmatig extremen map.png|thumb|center|280px|'''Besteedbaar inkomen'''. Door een ander kleurschema en vooral een andere (handmatige) klasseindeling, worden de extremen benadrukt]] | [[Afbeelding:Besteedbaar inkomen handmatig 100 pct met extra labels map.png|thumb|center|280px|'''Besteedbaar inkomen'''. Hier is het gemiddeld gemeentelijk inkomen op 100 gesteld, en labels geven extra informatie.]] |} Merk op ook deze kaarten - nog steeds dezelfde dataset! - ''verschillende visuele beelden achterlaten'' bij de kaartlezer: :* In de eerste kaart 'is de Randstad erg rijk' en zijn er maar weinig echt arme en gemiddelde gemeenten. Hogere waarden zijn blijkbaar benadrukt, misschien hadden er meer de hogere klassgrenzen bij gemoeten. De kaart lijkt te willen zeggen dat er vooral veel rijke gemeenten zijn, maar het mogelijke probleem van armere gemeenten valt door de lichte rode kleur niet op. De kaart lijkt dit bewust te negeren. De vraag is of de kaartlezer dit bewust ziet... waarschijnlijk niet! :* In de tweede kaart 'zijn er maar enkele gemeenten erg rijk', en enkele gemeenten erg arm. De kaart lijkt niet het land te willen opdelen; de meeste gemeenten lijken gemiddeld. Héél goed zichtbaar is de geconcentreerde spreiding van juist die arme en rijke gemeenten! Misschien moet de titel wel anders: "De 20 rijkste en 20 armste gemeenten" of iets dergelijks. :* In de derde kaart worden gemeenten die erg rijk of arm zijn, voorzien van een label. Hierdoor wordt gehoor gegeven aan de verwachte vraag van de kaartlezer: 'Hoeveel wordt er nu precies in die hele rijke en arme gemeenten verdiend?'. Daarnaast is de data '''genormaliseerd''' ten opzichte van het gemiddelde. Het zorgt voor een toegankelijkere kaart, waar minder achtergrond informatie voor nodig is bij de kaartlezer. Het gemiddelde besteedbare inkomen is gesteld op 100%, armere gemeenten komen daardoor op onder de 100% qua gemiddeld besteedbaar inkomen, rijkere gemeenten komen juist boven de 100%. Dat is een veel voorkomend verschijnsel, waarbij nu het kleurenschema op een logischer wijze lijkt te zijn toegepast. De waarden zijn vaak ook duidelijker voor de gemiddelde kaartlezer, omdat deze niet altijd bekend is met wat 'normaal' is. Veel mensen weten nu eenmaal niet hoeveel een gemiddeld besteedbaar inkomen is. Veel mensen weten ook niet eens wat nu de definitie is van een besteedbaar inkomen. Wil je voorkomen dat kaartlezers de kaart links laten liggen of - erger - verkeerd interpreteren, zet dan de definities duidelijk in de kaart. Het voordeel van het gebruik van percentages is ook duidelijk voor de kaartlezer voor wat betreft de kleurkeuze: rood is méér dan het gemiddelde, groen is minder dan het gemiddelde. Geel licht (ongeveer) op het gemiddelde. Hij ziet dat zo in één oogopslag wanneer hij naar de legenda kijkt. Tot slot nog een waarschuwing: het gemiddelde alle meetwaarden (gemiddeld besteedbaar inkomen per gemeente) is niet het gemiddelde besteedbare inkomen van alle Nederlanders. Dat komt doordat sommige gemeenten groter zijn dan andere gemeenten. Bij het omzetten van een ratioschaal naar een divergerende schaal, moet je hier rekening mee houden. <div style="color: black; color: black; background-color:#FFDAB9;"> [[Bestand:Graduation_cap.png|20px]] '''SAMENVATTING:''' Ben je hierboven 'de beste' kaart tegengekomen? Dan komt dat waarschijnlijk omdat je de kaart niet getest hebt met de doelgroep, óf omdat je geluk hebt. Er is in principe niet één kaart de beste. Het aantal klassen, de klassegrenzen, het kleurschema en de hoeveelheid informatie, zoals begeleidende teksten en labels zijn variabelen waaraan gesleuteld moet worden om de kaart voor de doelgroep in orde te maken. </div> ==Proportionele symbolen / Legenda's bij figuratieve kaarten== [[Afbeelding:Legenda met geclassificeerde en ongeclassificeerde data.PNG|thumb|right|280px|Legenda voorbeelden waarmee de data geclassificeerd (boven) en ongeclassificeerde (onder) in beeld wordt gebracht.]] [[Geo-visualisatie/Inleiding_Cartografie#Figuratieve_kaart|Figuratieve kaarten]] geven kwantitatieve data weer door middel van proportionele symbolen. Dat wil zeggen, de grootte van de symbolen is evenredig met de data. Meestal is de grootte van de symbolen zelfs rechtevenredig met de data - zoals in beide voorbeelden rechts - maar dat hoeft niet. Je kan er namelijk voor kiezen om lage waarden meer te laten opvallen en grote, extreme waarden relatief kleiner weer te geven. bijvoorbeeld wanneer het de verdeling van de data erg asymmetrisch is. De legenda kan bij figuratieve kaarten op twee manieren worden weergegeven (zie figuur): :*'''geclassificeerd'''; er wordt op de kaart en in de legenda één symboolgrootte per klasse gebruikt :*'''ongeclassificeerd'''; er wordt op de kaart voor elke locatie een symboolgrootte bepaald die proportioneel is met de meetwaarde. Bij het de geclassificeerde legenda zijn er een beperkt aantal symboolgroottes te zien. De symboolgrootte dient proportioneel te zijn met de klassemiddens. :* Nadeel: er is op de kaart géén onderscheid binnen de klassen meer te maken. :* Voordeel: de kaart is visueel makkelijker te interpreteren (bijvoorbeeld: waar liggen de plaatsen met meer dan 80 restaurants). Dit leidt meestal dus tot een eenvoudiger en overzichtelijkere kaart. Nog een voordeel: er kan gebruik gemaakt worden van grenswaarden. Een voorbeeld: gemeten vervuilingswaarden van onder de 10 is nooit schadelijk, tussen 10 en 100 is alleen schadelijk in specifieke gevallen of is niet met zekerheid aangetoond. Zijn de vervuilingswaarden boven de 100 dan moet de gemeente volgens Europese richtlijnen in actie komen. Stel je je legenda op deze grenswaarden in (er komen dan slechts drie klassen) dan zegt een dergelijke kaart veel meer dan een kaart die alle individuele gemeten vervuilingswaarden ongeclassificeerd weergeeft. Door het gebruik van dergelijke grenswaarden voeg je informatie toe aan de kaart. Sterker, de informatie / kaart wordt bijna een beleidskaart: Je ziet onmiddellijk welke steden aan de slag moeten. Hiermee is je kaart / GIS een zogenaamd 'Decision Support System' geworden. Bij de ongeclassificeerde legenda zijn er een 'oneindig' aantal symboolgroottes te verwachten. In de legenda worden meestal een aantal tussenliggende voorbeelden opgenomen, maar sowieso dienen de kleinste en de grootste symbolen te zijn opgenomen. Er kunnen figuratieve symbolen (kerstbomen, of kruizen) gebruikt worden bij figuratieve kaarten, echter, abstracte wiskundige symbolen zoals cirkels of staven zijn bij het proportioneel weergeven van die symbolen veel beter leesbaar. In [[Geo-visualisatie/Deel_B:_Geo-visualisatie#Het_kiezen_van_de_visualisatiemogelijkheden_bij_kwantitatieve_gegevens|het begin van deel B]] bleek het al: het voordeel van cirkels boven staafdiagrammen is dat op met cirkels een sterk uiteenlopende dataset beter gevisualiseerd kan worden; dat komt omdat een cirkel een oppervlakte heeft, en een staaf een lengte. Echter, het menselijk oog neemt de grootte van een cirkel niet zo goed waar. Dat komt omdat eerder de doorsnede ervaren wordt dan de oppervlakte. Grote waarden worden dus te laag beoordeeld, kleinere cirkels vallen daarentegen te veel op. Dit heet het '''Flannery-effect'''. Overigens, bollen gebruiken om een volume weer te geven (zoals m<sup>3</sup> LPG in de Rotterdamse haven) is helemaal gevaarlijk. 3D figuren gebruiken voor proportioneel kan het oog (immers op scherm of papier weergegeven) helemaal slecht in schatten (een soort dubbel Flannery-effect). Grote bollen worden véél te klein ingeschat. Gebruik driedimensionale symbolen dus alleen bij zeer sterk uiteenlopende (volume)cijfers. Cirkels kan je gewoon voor aantallen, oppervlaktes en inhoud gebruiken. Een legenda is bij dergelijke proportionele kaarten dus echt een must. <div style="color: black; color: black; background-color:#FFDAB9;"> [[Bestand:Graduation_cap.png|20px]] '''SAMENVATTING:''' Kwantitatieve, absolute data kan je met puntsymbolen in kaart brengen. Worden ze echter genormaliseerd (relatief ten opzichte van het gebied) dan kunnen ze per gebied in beeld gebracht worden (choropleten). Ongenormaliseerd zal er sprake zijn van puntsymbolen. Bij figuratieve kaarten zijn de puntsymbolen qua grootte proportioneel met de meetwaarde / data. Een legenda kan bij figuratieve kaarten geclassificeerd en ongeclassificeerd worden weergegeven. De grootte van de symbolen / cirkels / staafdiagrammen is meestal proportioneel en recht evenredig met de data, maar dat hoeft niet. Grote symbolen kunnen best relatief kleiner gemaakt worden om een rustiger kaartbeeld te krijgen. Bijvoorbeeld bij een sterk uiteenlopende dataset. Zo zijn ook de kleine symbolen nog goed leesbaar en onderscheidbaar. Dit moet dan wel uit de legenda afleidbaar zijn. Bij geclassificeerde data dient in de symboolgrootte proportioneel te zijn met de klassemiddens en komen slechts een beperkt aantal symboolgroottes voor. Dat zorgt voor betere onderscheidbaarheid, maar voor minder zichtbaar detail. </div> <div style="color: black; color: black; background-color:#FFEFD5;"> [[Afbeelding:Crystal Clear app ktip.png|20px]] '''TIP:''' Gebruik je cirkels als proportionele symbolen, maak deze dan 1,4 keer zo groot als dat je op grond van het oppervlakte zou verwachten. Hiermee compenseer je het Flannery-effect. Deze overdrijvingsfactor is nodig omdat je oog de grootte van de cirkels (een oppervlakte) te laag inschat, doordat de doorsnede op het oog meer indruk maakt dan de oppervlakte. </div> ==Referenties== {{References}} ==Literatuur== Voor literatuur zie [[Geo-visualisatie/Overige_informatie|Overige informatie en links]]. <br> ---- '''[[Geo-visualisatie/Vragen_en_opdrachten#Opdrachten_Classificatie|Ga naar de opdrachten en vragen over deze module 'Classificatie']].''' <br> ---- '''[[Geo-visualisatie/Symbologie|Ga verder met Deel B: Symbologie]]'''. |} {{Sub}} sihyv64371goc5u62uy5cltoxumxc1u 2 12537 426967 98128 2026-05-16T08:06:28Z Erik Baas 2193 426967 wikitext text/x-wiki Erwin85 of Zanaq vragen het volgende in te richten: *Doorzoek het resultaat van special:allpages. Exporteer in een database en laat er query's op los. *Zet het volgende in een tabel: :#Het boek (bepaalt met alle pagina's zonder/extensie) :#Het aantal hoofdstukken van dit boek :#De datum van de laatste wijziging aan 1 van de pagina's van het boek, eventueel kan men om daar tijd te besparen, de recente wijzigingen van de laatste 24 uur uitdraaien en die lijst bij te werken. :#Het aantal dagen tussen de laatste wijziging en nu :#De begindatum van het boek (oudste datum uit de geschiedenis van alle pagina's van het boek) Als mooi extra's, als het niet teveel moeite is :#Per boek een overzicht van het aantal bijdragers en de gebruikersnamen van hen (gehaald uit de geschiedenis van elke pagina van het boek). Eventueel als separate tool op de toolserver, per boek. Dit exclusief teruggedraaide bijdragers. Bij te werken aan de hand van de recentchanges van de laatste dag, zodat overbodig rekenwerk wordt vermeden. De tabel ziet er dan zo uit (sortable): {| {{Wikitable}} class="wikitable sortable" |- !boek!!Aantal hoofdstukken!!De laatste wijziging!!Dagen!!Begindatum!!Bijdragers!! |} Dit voor 2 domeinen: Wikibooks en Wikijunior en exclusief het kookboek. r4kl6lff6xjuf1ny4xiu97a3u73grg7 0 12715 427149 353161 2026-05-16T09:36:25Z Erik Baas 2193 lf 427149 wikitext text/x-wiki {{Index LaTeX}} In veel verslagen en documenten worden tabellen gebruikt. ==De tabular omgeving== Een tabel in latex begint men als volgt; <syntaxhighlight lang=latex> \begin{tabular}[pos]{table spec} </syntaxhighlight> In het table spec commando geef je aan hoeveel kolommen je wilt hebben, hoe breed deze mogen zijn en waar je een verticale lijn wilt hebben. Als table spec zijn de volgende opties mogelijk: {|{{Wikitable}} | <code>l</code> | links uitgelijnde kolom |- | <code>c</code> | gecentreerde kolom |- | <code>r</code> | rechts uitgelijnde kolom |- | <code>p{width}</code> | paragraaf-kolom met verticale tekstuitlijning bovenaan |- | <code>m{width}</code> | paragraaf-kolom met verticaal gecentreerde tekstuitlijning (''array''-package vereist) |- | <code>b{width}</code> | paragraaf-kolom met verticale tekstuitlijning onderaan (''array''-package vereist) |- | <code><nowiki>|</nowiki></code> | verticale lijn |- | <code><nowiki>||</nowiki></code> | dubbele verticale lijn |} Na de eerste lijn zijn de volgende commando's mogelijk: {|{{Wikitable}} | <code>&</code> | scheiding tussen 2 kolommen |- | <code>\\</code> | start een nieuwe rij |- | <code>\hline</code> | horizontale lijn |- | <code>\cline{''i''-''j''}</code> | horizontale lijn tussen kolom ''i'' en ''j'' |} ===Voorbeelden === Een eenvoudige tabel in LaTeX, zonder lijnen. {| | style="vertical-align: middle;" | <syntaxhighlight lang="latex"> \begin{tabular}{ l c r } 1 & 2 & 3 \\ 4 & 5 & 6 \\ 7 & 8 & 9 \\ \end{tabular} </syntaxhighlight> | style="vertical-align: middle;" | [[Afbeelding:Latex Basic_table1.png]] |} Enkele verticale lijnen invoegen: {| | style="vertical-align: middle;" | <syntaxhighlight lang="latex"> \begin{tabular}{ l | c || r | } 1 & 2 & 3 \\ 4 & 5 & 6 \\ 7 & 8 & 9 \\ \end{tabular}</syntaxhighlight> | style="vertical-align: middle;" | [[Afbeelding:Latex Basic_table2.png]] |} Horizontale lijnen toevoegen: {| | style="vertical-align: middle;" | <syntaxhighlight lang="latex"> \begin{tabular}{ l | c || r | } \hline 1 & 2 & 3 \\ 4 & 5 & 6 \\ 7 & 8 & 9 \\ \hline \end{tabular}</syntaxhighlight> | style="vertical-align: middle;" | [[Afbeelding:Latex Basic_table3.png]] |} Voeg lijnen toe tussen alle rijen en centreer de tabel (dit is niet zichtbaar op deze webpagina): {| | style="vertical-align: middle;" | <syntaxhighlight lang="latex"> \begin{center} \begin{tabular}{ l | c || r | } \hline 1 & 2 & 3 \\ \hline 4 & 5 & 6 \\ \hline 7 & 8 & 9 \\ \hline \end{tabular} \end{center}</syntaxhighlight> | style="vertical-align: middle;" | [[Afbeelding:Latex Basic table4.png]] |} {| |<syntaxhighlight lang="latex"> \begin{tabular}{|r|l|} \hline 7C0 & hexadecimal \\ 3700 & octal \\ \cline{2-2} 11111000000 & binary \\ \hline \hline 1984 & decimal \\ \hline \end{tabular} </syntaxhighlight> |[[Afbeelding:Latex example tabular cline.png|250px]] |} ===Automatische terugloop=== Bij de normale tabellen is er geen automatische terugloop, zelfs niet als de tabellen de paginabreedte overschreven hebben. Als je zeker weet dat er veel tekst in je cellen moet komen, dan kun je beter het <code>p{breedte}</code>-attribuut gebruiken. Je kunt ook het <code>m{breedte}</code>- of <code>b{breedte}</code>-attribuut gebruiken om de tekst in het midden of beneden in de cel te zetten op voorwaarde dat het <code>array</code>-pakket geladen is. Je moet de bovenstaande attributen ook gebruiken als je iets anders dan gewone tekst in je document wilt plaatsen, bijvoorbeeld een lijst of een vergelijking. We geven een voorbeeldje uit de engelstalige wiki, als je zin hebt een ander voorbeeld te plaatsen, doe het gerust: <syntaxhighlight lang="latex"> \documentclass{article} \usepackage[english]{babel} \begin{document} Without specifying width for last column: \begin{center} \begin{tabular}{ | l | l | l | l |} \hline Day & Min Temp & Max Temp & Summary \\ \hline Monday & 11C & 22C & A clear day with lots of sunshine. However, the strong breeze will bring down the temperatures. \\ \hline Tuesday & 9C & 19C & Cloudy with rain, across many northern regions. Clear spells across most of Scotland and Northern Ireland, but rain reaching the far northwest. \\ \hline Wednesday & 10C & 21C & Rain will still linger for the morning. Conditions will improve by early afternoon and continue throughout the evening. \\ \hline \end{tabular} \end{center} With width specified: \begin{center} \begin{tabular}{ | l | l | l | p{5cm} |} \hline Day & Min Temp & Max Temp & Summary \\ \hline Monday & 11C & 22C & A clear day with lots of sunshine. However, the strong breeze will bring down the temperatures. \\ \hline Tuesday & 9C & 19C & Cloudy with rain, across many northern regions. Clear spells across most of Scotland and Northern Ireland, but rain reaching the far northwest. \\ \hline Wednesday & 10C & 21C & Rain will still linger for the morning. Conditions will improve by early afternoon and continue throughout the evening. \\ \hline \end{tabular} \end{center} \end{document} </syntaxhighlight> Dan krijg je de volgende uitvoer: [[Afbeelding:Latex example wrapped table.png|800px|center]] ===@-uitdrukking=== Naast kolommen splitsen met een verticale lijn kun je ze ook splitsen met een teken. Dit kan handig zijn om kommagetallen met de komma onder elkaar te zetten. Dit doe je door i.p.v. een <code>|</code> een <code>@{gewenste teken om te splitsen}</code> tussen de twee attributen te plaatsen. We geven een voorbeeld: {| | style="vertical-align: middle;" |<syntaxhighlight lang="latex"> \begin{tabular}{r@{.}l} 3 & 14159 \\ 16 & 2 \\ 123 & 456 \\ \end{tabular}</syntaxhighlight> | style="vertical-align: middle;" | <math>\begin{align}3&.14159\\16&.2\\123&.456\end{align}</math> |} ==Verwijzen naar tabellen== Wat nog ontbreekt in deze cursus is het verwijzen naar tabellen. Dit is echter gelijkaardig aan het werken met [[LaTeX/Figuren en drijvende omgevingen|figuren]] en wordt dan ook pas in die sectie behandeld. {{Sub}} [[en:LaTeX/Tables]] [[fr:LaTeX/Faire des tableaux]] [[pl:LaTeX/Tabele]] 8at5bpodzecemzmw4idilwgc1babape 0 12719 427105 353883 2026-05-16T09:23:15Z Erik Baas 2193 lf 427105 wikitext text/x-wiki {{Index Nederlands}} '''<span style='color: Red'>!!!</span><span style='color: Green'>ARTIKEL NOG IN AANMAAK</span> (''artikel 20% volledig'')<span style='color: Red'>!!!</span>''' (Leerstof 2de graad TSO in het Vlaams volwassenen onderwijs, module 1) ---- <blockquote style='border: 80px solid blue; padding: 2em;'> '''1. Zinnen in stukjes.''' ---- :'''Zinsdelen herkennen.''' ::Als we iemand iets willen vertellen, door iets op papier of op de pc te zetten, dan kunnen we dit niet zonder 'ons verhaal' in deeltjes te knippen. Geen enkele lezer is in staat één lange informatiestroom zonder pauzes te lezen. Daarom delen we 'ons verhaal' op in stukjes. We plaatsen een punt, vraagteken of uitroepingsteken achter zo een stukje. Zo een afgerond stukje noemen we een '''zin'''. ::Vb. Ik ga elke avond om 5 uur naar huis. ::Een zin bestaat op zijn beurt uit nog kleinere stukjes. Deze stukjes vormen op zich ook een afgerond geheel. Dit noemen we een '''zinsdeel'''. Het onderstaande zinnetje bestaat uit vijf zinsdelen. ::Vb. /Ik/ga/elke avond/om 5 uur/naar huis./ ::Zoals je ziet in bovenstaande zin, kan een zinsdeel uit één woord (vb. ik) bestaan of uit meerdere woorden (vb. elke avond). Een zinsdeel is dus een stukje van een zin dat een of meerdere woorden omvat. De zin bepaalt wat de taak van het zinsdeel is. Om te zorgen dat je zinsdelen goed verdeelt is het handig om zinsdeelstrepen (''/'') te plaatsen. bv. ''De jongen/ keek/ de man/ oneerbiedig/ aan'' :''Ze/ is/ bedroefd/ naar huis/ gegaan'' ::Afzonderlijke zinsdelen kunnen worden herkend dankzij de '''verplaatsingsproef'''. Als een woord of woordgroep binnen de zin kan worden verplaatst zonder dat dit problemen oplevert, is dit woord of deze woordgroep een apart zinsdeel. ::Vb. Ik ga elke avond om 5 uur naar huis. ::Verplaats het eerste woord '''ik''': ::Ga '''ik''' elke avond om 5 uur naar huis? ::Elke avond ga '''ik''' om 5 uur naar huis. ::Elke avond om 5 uur ga '''ik''' naar huis. ::'''Ik''' kan gemakkelijk verplaatst worden, '''ik''' is dus een zinsdeel (nl. het onderwerp). ::Verplaats het tweede woord '''ga''': ::'''Ga''' ik elke avond om 5 uur naar huis? ::Elke avond '''ga''' ik om 5 uur naar huis. ::Elke avond om 5 uur '''ga''' ik naar huis. ::'''Ga''' kan gemakkelijk verplaatst worden, '''ga''' is dus een zinsdeel (nl. de persoonsvorm). ::Verplaats het derde woord '''elke''': ::'''Elke''' ga ik avond om 5 uur naar huis. (???) ::Ik '''elke''' ga avond om 5 uur naar huis. (???) ::Ik ga avond '''elke''' om 5 uur naar huis. (???) ::'''Elke''' kan niet verplaatst worden, '''elke''' is dus géén zinsdeel maar een zinsdeelstuk (nl. een onbepaald voornaamwoord). ::Verplaats het vierde woord '''avond''': ::'''Avond''' ga ik elke om 5 uur naar huis. (???) ::Ik '''avond''' ga elke om 5 uur naar huis. (???) ::Ik ga elke om 5 uur '''avond''' naar huis. (???) ::'''Avond''' kan niet verplaatst worden, '''avond''' is dus géén zinsdeel maar een zinsdeelstuk (nl. een zelfstandig naamwoord). ::Verplaats het derde en vierde woord samen '''elke avond''': ::'''Elke avond''' ga ik om 5 uur naar huis. ::Om 5 uur ga ik '''elke avond''' naar huis. ::Naar huis ga ik om 5 uur '''elke avond'''. ::'''Elke avond''' kan gemakkelijk verplaatst worden, '''elke avond''' is dus een zinsdeel (nl. een bijwoordelijke bepaling van tijd). ---- '''2. De zinskern.''' ---- :'''a. Wat is een persoonsvorm (pv)?''' ::De persoonsvorm (pv) kun je herkennen door de zin vragend te maken. De pv staat dan vooraan in de zin. In onderstaande voorbeelden zijn de '''vetgedrukte''' woorden pv's. ::Hij '''gaat''' elke avond om 5 uur naar huis. ::want → '''Gaat''' hij elke avond om 5 uur naar huis? ::Zij '''verdienen''' niet genoeg met 1500 euro netto per maand. ::want → '''Verdienen''' zij niet genoeg met 1500 euro netto per maand? ::Hij '''heeft''' haar gisteren ten huwelijk gevraagd. ::want → '''Heeft''' hij haar gisteren ten huwelijk gevraagd? ::Jij '''moet''' elke avond naar het voetbalveld gaan kijken. ::want → '''Moet''' jij elke avond naar het voetbalveld gaan kijken? ::Er is nog een andere mogelijke manier: de zin van tijd laten veranderen. Hiermee worden meteen alle persoonsvormen gevonden als de zin een samengestelde zin is. Deze methode werkt echter niet altijd, nl. niet in imperatieve zinnen; hierin staat de persoonsvorm al per definitie vooraan. :'''b. De werkwoordelijke rest (= ''werkwoordelijke aanvulling'' (wwa)).''' ::'''1. Wat is een werkwoordelijke rest?''' ::De persoonsvorm heeft niet altijd een eigen betekenis. De pv'en uit de bovenstaande voorbeeldzinnen 'gaat' en 'verdienen' hebben elk een specifieke, eigen betekenis. De pv'en 'heeft' en 'moet' hebben eigenlijk geen eigen betekenis, maar ze moeten hulp krijgen van een ander werkwoord dat deze eigen betekenis wel heeft (in dit geval 'gevraagd' en 'gaan kijken'). Deze pv'en worden dan ook aangevuld door een '''werkwoordelijke aanvulling''' of ook werkwoordelijke rest genoemd. ::Deze aanvulling kan plaatsvinden in de vorm van een '''voltooid deelwoord''' (vb. gespeeld, nagedacht, beloofd,...), in de vorm van één of meerdere '''infinitieven (= onbepaalde wijs)''' (vb. spelen, nadenken, beloven,...) of '''te + infinitief''', of een combinatie van een voltooid deelwoord met één of meer infinitieven. ::Pv'en die aangevuld worden door een werkwoordelijke aanvulling noemen we hulpwerkwoorden. Bekijk in onderstaande zinnen de soorten werkwoordelijke aanvullingen (telkens vetgedrukt). ::''Ben'' je elke avond om 5 uur naar huis '''gegaan'''? ::('''voltooid deelwoord''' als werkwoordelijke aanvulling) ::''Kan'' jij niet genoeg '''verdienen''' met 1500 euro netto per maand? ::('''infinitief''' als werkwoordelijke aanvulling) ::''Heeft'' hij jou gisteren ten huwelijk '''gevraagd'''? ::('''voltooid deelwoord''' als werkwoordelijke aanvulling) ::''Moet'' jij nu echt elke avond naar het voetbalveld '''gaan''' '''kijken'''? ::(twee '''infinitieven''' als werkwoordelijke aanvulling) ::''Zit'' je hier lang '''te werken'''? ::(te + infinitief als werkwoordelijke aanvulling) ::Ik ''zou'' al lang een veel betere baan '''gehad kunnen hebben'''. ::(combinatie van één '''voltooid deelwoord''' en twee '''infinitieven''' als werkwoordelijke aanvulling) ::Pv'en zijn hier: ''ben'', ''kan'', ''heeft'', ''moet'', ''zit'' en ''zou'' (deze hebben alle op zich geen echte betekenis). Ze worden aangevuld met de werkwoordsvormen gegaan, gevraagd en gehad ('''voltooid deelwoord'''), verdienen, gaan kijken en kunnen hebben ('''infinitieven''') of te werken ('''te + infinitief'''). ---- </blockquote> '''<span style='color: Red'>!!!</span><span style='color: Green'>ARTIKEL WORDT VERVOLGD</span><span style='color: Red'>!!!</span>''' --[[Gebruiker:Reducator|Aangeboden door &#39;De Reducator&#39; : Re-Educate Your life...]] 21 jan 2008 19:00 (CET) {{Sub}} [[Categorie:Grammatica]] j9fmzaezgukap4n541hfmfojarw1f1b 0 12953 427106 403934 2026-05-16T09:23:15Z Erik Baas 2193 lf 427106 wikitext text/x-wiki {{Index Nederlands}} ==Hyperbool== De inhoud van de mededeling wordt hierbij overdreven vergroot. Voorbeelden hiervan: # Tjonge, het duurt nog ''tot Kerst'' voordat die minuut verstreken is! # Ik weet niet wat voor windkracht het is vandaag, maar ik denk wel ''windkracht 80''! # Ik verveel me ''dood''. # Ik schrok me kapot # Ik heb me ''rot geamuseerd'' Omdat hyperbolen dagelijks worden gebruikt, is het speciale effect van de overdrijving vaak aan slijtage onderhevig. ==Understatement /parabool== Dit is het tegenovergestelde van de hyperbool: iets wordt bewust overdreven afgezwakt weergegeven. Hierdoor ontstaat een veelal spottend, soms ook (zoals bij het eufemisme) relativerend effect. Voorbeelden : # Als je een één voor die toets hebt gekregen, zul je wel ''een paar foutjes'' gemaakt hebben. # Die regisseur heeft met zijn speelfilms ongetwijfeld ''een paar centjes'' verdiend. # Mijn steenrijke oom heeft een ''stulpje'' aan de Rivièra gekocht. # Het ''ging wel een beetje mis''. Door een navigatiefout heb je meer dan vijf uur langer geploegd door oneindige prachtbossen, met alsmaar meer zuigende modder geworsteld, en dan begon het ook nog eens te regenen.&nbsp;<ref>[https://blog.creatiefschrijven.be/page/4?p=gzikuuryi blog.creatiefschrijven.be]</ref> #Hitler was ''geen aardige kerel'' (kan eventueel ook als een litotes worden beschouwd, zie onder). ==Eufemisme== Een verzachtende uitdrukking die niet spottend bedoeld is voor iets pijnlijks, onaangenaams of iets in de taboesfeer (ziekte, dood, lichamelijke afscheidingen). Je wilt aldus voorkomen dat de mededeling hard of onaangenaam overkomt. Het eufemisme wordt dus gebruikt om bepaalde zaken fraaier over te laten komen dan ze in werkelijkheid zijn. Voorbeelden # Na een lange lijdensweg ''ging hij heen''. (doodgaan) # Volgens mij ''is er aan jou een steekje los''! (gek) # De examinator ''heeft onzorgvuldig gehandeld''. (grote fouten gemaakt) # Ik ga even ''mijn handen wassen''/''naar het kleinste kamertje''. (naar de wc) # De slachtoffers van de ''etnische zuivering''. (volkerenmoord) #''Creatief met de waarheid omgaan''. (liegen) Doordat eufemismen nogal veel gebruikt worden, zijn ze net als hyperbolen behoorlijk aan slijtage onderhevig. Het gebeurt dan ook vaak dat een eufemisme op den duur alle verzachtende connotatie verliest en daardoor weer moet worden vervangen door een nieuw eufemisme (dit verschijnsel wordt ook wel de "tredmolen van het eufemisme" genoemd). Iets dergelijks heeft zich bijv. voorgedaan bij woorden als ''overlijden'' (waarin ''lijden'' de verouderde betekenis ''gaan'' heeft), een uitdrukking als ''om zeep'' (oorspronkelijk gezegd van iemand die even wegging om nieuwe zeep te halen) en ''gastarbeider'', dat vervolgens eerst werd vervangen door ''allochtoon'', een woord dat op zijn beurt ook geen eufemisme meer is en daarom is vervangen door woorden als ''medelander'' en ''rijksgenoot''.&nbsp;<ref>[https://www.volkskrant.nl/dossier-archief/allochtoon-is-taboe-hij-is-een-medelander~a616072/ Allochtoon is taboe: hij is een medelander], volkskrant.nl, 06-08-2002</ref> ==Dysfemisme== Dit is het tegenovergestelde van het eufemisme; iets wordt bewust in overdreven sterke bewoordingen weergegeven, bijv. om de gesprekspartner te shockeren of om een negatieve emotie (woede, ergernis, frustratie) te uiten: #''Sodemieter op!'' of (Vlaams) ''bol het af!'' (ga weg) #Je hebt het ''goed verkloot''. (het is je helemaal niet gelukt) #Blijf er ''met je poten'' af. (niet aankomen) #Dat dier is ''moddervet''. (dik) ==Litotes== Er wordt een mededeling gedaan die wordt versterkt door het tegenovergestelde te ontkennen. Deze stijlfiguur vertoont enige overeenkomst met de parabool. Voorbeelden # Mijn vriend Mickey is ''niet vies van'' een haring. (gek op haring) # Dat is ''geen slecht'' idee. (goed/zeer goed idee) # Hij is ''niet achterlijk''. (slim/zeer slim) # Hun economische situatie is ''niet zo best''; Laura werkt in de keuken van een pizzeria en Adriana werkt niet, omdat ze terminaal ziek is.&nbsp;<ref>https://www.moviemeter.nl/film/72294</ref> ==Paradox== Een schijnbare tegenstelling. Bij eerste lezing denk je dat de mededeling niet klopt, maar bij nadere bestudering blijkt deze toch waar te zijn. Voorbeelden # Vele ''eersten'' zullen ''de laatsten'' zijn. # Het is vervelend ''beroemd'' te zijn, als ''niemand je herkent''. # De ''rust'' in dat verlaten bos is ''beklemmend''. ==Retorische vraag== Een mededeling in de vorm van een vraag waarop geen antwoord verwacht wordt. Voorbeelden # Hebben wij het hier niet geweldig? # Je denkt toch niet dat ik gek ben? # Denk je dat we dit allemaal goed vinden? {{Sub}} fa3degam19frzgfiklfok4tgftuay7e 0 12966 427107 326358 2026-05-16T09:23:15Z Erik Baas 2193 lf 427107 wikitext text/x-wiki {{Index Nederlands}} ==Leesvaardigheid== Op het Centraal Schriftelijk Eindexamen Nederlands wordt leesvaardigheid en schrijfvaardigheid getoetst. Eerst komt leesvaardigheid. Om te beginnen beantwoord je vragen over enkele leesteksten. Verder is er nog een samenvattingsopdracht. De teksten van het Centraal Schriftelijk Eindexamen Nederlands staan in een los tekstboekje. Kijk dit boekje even door voordat je met tekst 1 gaat beginnen. Bekijk de tekst zorgvuldig. Lees hem eerst '''oriënterend''' (voor een eerste indruk) en daarna '''intensief''' (om precies te begrijpen wat er staat). Beantwoord dan pas de vragen. Meestal worden er zo'n 10 à 15 vragen per tekst gesteld. In die vragen komen woorden voor als amuseren, conclusie, hoofdgedachte, functie van een alinea en doel van een tekst. Dit zijn vaktermen van het vak Nederlands. De betekenis moet je kennen om de vragen goed te kunnen begrijpen. ===Meerkeuzevragen=== De meeste vragen op het examen zijn '''{{Wp|meerkeuzevraag|meerkeuzevragen}}'''. Daarbij krijg je de keus uit drie tot zes mogelijkheden. Het is de bedoeling dat je de hoofdletter van het beste antwoord noteert/omcirkelt. Je kunt een meerkeuzevraag als beste stap voor stap aanpakken: # Lees de vraag en probeer hem te beantwoorden alsof het een open vraag is. # Lees dan pas de antwoordenmogelijkheden. Lees ze allemaal, ook als je meteen denkt dat antwoord A goed is. Misschien is een ander antwoord toch duidelijker of vollediger. Alleen het beste antwoord wordt goed gerekend. # Misschien weet je niet zeker wat het beste antwoord is. Denk dan de antwoorden weg die zeker fout zijn en kies uit de antwoorden die overblijven. Aarzel niet te lang over een vraag. Bij twijfel, gok en kijk er later nog eens naar als je klaar bent met de rest. ===Open vragen=== Op het examen worden ook open vragen gesteld. Daarop moet je zelf het antwoord bedenken. Kijk daarbij goed naar wat gevraagd wordt. Een paar mogelijkheden: * '''Citeer een zin:''' je moet één zin van de tekst letterlijk overnemen: niet meer en niet minder. * '''Citeer een zinsgedeelte:''' nu moet je een deel van een zin letterlijk overnemen en niet de complete zin citeren. * '''Leg uit/verklaar:''' geef uitleg in eigen woorden. Dan laat je zien dat je de tekst begrijpt. * '''Noem twee.../welke twee...:''' je antwoord moet uit twee onderdelen (voorbeelden, argumenten, conclusies) bestaan. Hou je aan het genoemde aantal. * '''Wat is het verschil tussen...:''' zeg over twee dingen iets, bijvoorbeeld: ''Bij voetbal gedragen supporters zich agressief, bij schaatsen zijn ze juist erg sportief.'' Je moet dan dus iets zeggen over voetbal én over schaatsen. * '''Gebruik maximaal 10 woorden:''' je mag in je antwoord hooguit 10 woorden gebruiken. Gebruik je meer woorden, dan worden er punten afgetrokken. ===Schrijfdoelen=== Je kent natuurlijk de vraag: welk doel wil de schrijver met deze tekst bereiken? Wat is het '''schrijfdoel'''? Amuseren? Overtuigen? Een mening geven? Je overhalen iets te doen? Informatie geven? Op het examen kom je dezelfde doelen tegen. Zo kun je in plaats van tot '''handelen''' of '''aanzetten''', ook '''overhalen''', '''aansporen''' en '''activeren''' tegenkomen. Laat je door die verschillende aanduidingen niet in de war brengen, ze betekenen allemaal dat de schrijver wil dat de lezers iets gaan doen volgens de schrijver. ===De indeling van een tekst=== Een langere tekst bestaat vaak uit een aantal delen. In elk deel komt weer een andere kant van het onderwerp aan de orde. Je zegt: elk deel heeft een eigen '''deelonderwerp'''. Op het examen worden vaak vragen gesteld over de inleiding van een tekst en de verschillende deelonderwerpen. Bij sommige vragen moet je een '''(tussen)kopje''' kiezen voor een deel. De vraag luidt bijvoorbeeld: ''Welk kopje geeft het beste de inhoud weer van deel 3 (alinea's 3-6)?'' Er worden enkele kopjes gegeven en jij moet het beste kiezen: dat doe je als volgt: * kijk goed welk deelonderwerp in de aangegeven alinea's aan de orde komt. * kies het kopje dat het beste bij dit deelonwerwerp past. Let op: het kopje moet bij alle alinea's passen! In het voorbeeld zijn dat de alinea's 7 tot en met 9. Als het kopje wel bij alinea's 7 en 8 past, maar niet bij alinea 9 is het kopje niet goed. Er zijn ook vragen waarbij je moet aangeven waar een nieuw deel begint. Dan staat er bijvoorbeeld: 'Bij welke alinea begint deel 6?' Er worden enkele alinea's genoemd en jij moet de juiste eruit kiezen. Dat doe je zo: * Kijk goed waar het genoemde deelonderwerp voor het eerst aan de orde komt. * Kies de alinea waarin dat gebeurt, als beginalinea Twijfel je tussen twee beginalinea's? Neem dan altijd de alinea met het laagste nummer. De kans is dan het kleinst dat je bij de volgende vraag in de problemen komt. ===De samenvattingsopdracht=== Een vast onderdeel van het examen Nederlands is de samenvattingsopdracht. In de opdracht staat hoeveel woorden je op zijn hoogst mag gebruiken. Ook wordt aangeven aan welke deelonderwerpen je in ieder geval aandacht moet besteden. Een goede aanpak is: # Lees de tekst die je moet samenvatten: eerst oriënterend en dan intensief. # Kijk dan naar de aandachtspunten in de opdracht: aan welke deelonderwerpen moet je aandacht besteden? Zet die aandachtspunten om in vragen. Bijvoorbeeld als er in de opdracht staat dat je aandacht moet besteden aan de oorzaken van de sterke toename van het aantal ongelukken, maak je daarvan de volgende vraag: ''Wat zijn de oorzaken van de sterke toename van het aantal ongelukken.'' # Zoek in de tekst naar antwoorden op deze vragen. Streep die antwoorden aan met een potlood of markeerstift. # Werk de antwoorden uit tot een goed lopende tekst. Maak volledige zinnen die logisch op elkaar aansluiten. Fout is: ''Regering wil maatregelen - zo criminaliteit terugdringen.'' Wat goed is, is deze zin: ''De regering wil maatregelen nemen om zo de criminaliteit terug te dringen.'' Voeg zonodig verbindende woorden of korte zinnen toe. # Tel het aantal woorden. Kort je samenvatting zonodig in. ==Schrijfvaardigheid== Op het Centraal Schriftelijk Eindexamen Nederlands wordt behalve je lees- ook je schrijfvaardigheid getoetst. Dat gebeurt in een schrijfopdracht aan het einde. De schrijfopdrachten van het examen beginnen met een '''situatiebeschrijving''': een verhaal waarin jij de hoofdpersoon bent. Daarna volgt de '''opdracht''': jij moet één of meer mensen in het verhaal om informatie vragen, zelf informatie geven, overtuigen of aanzetten iets te doen. Dat doe je door een brief te schrijven, een formulier in te vullen, een enquête op te stellen, een affiche te ontwerpen enzovoort. In de tekst die je gaat schrijven, moet je allerlei '''informatie verwerken'''. Die informatie haal je uit de opdracht zelf en uit de situatiebeschrijving. Het is ook mogelijk dat je informatie uit een '''leestekst''' moet halen. Voor elk stukje informatie dat je vergeet op te schrijven, worden punten afgetrokken. Daarom verzamel je eerst alle informatie voordat je begint te schrijven. ===De vijfstappenaanpak=== Dit is een goede manier om een schrijfopdracht op het examen te maken: # Lezen. Lees de situatiebeschrijving en de opdracht goed door. Leef je in de situatie in. Ga na wat voor tekst je moet schrijven, wat je doel is en wat je publiek. # Aanstrepen. Streep alle gegevens aan die je in je tekst moet verwerken. Werk heel nauwkeurig. Je kunt beter teveel aanstrepen dan te weinig. # Ordenen. Nummer de gegevens die je bij stap 2 hebt aangestreept. Bedenk in welke volgorde je ze gaat zetten. Maak zo nodig een '''schrijfplan'''. # Schrijven. Werk je tekst uit op examenpapier of een werkblad. Gebruik je kladpapier als je even niet weet hoe je verder moet. Probeer verschillende vervolgzinnen uit en ga met de beste verder. # Controleren. Ga na of je alle gegevens juist hebt verwerkt. Controleer je tekst op taal- en spelfouten en verbeter die. ===De toon van je tekst=== In de tekst die je op het examen schrijft, moet je een passende '''toon''' (woordkeus) gebruiken. Wat passend is, hangt af van je '''schrijfdoel''' en je '''publiek'''. Je doel bepaalt of je zakelijk schrijft, vrolijk of boos. Het hangt af van je publiek af hoe net je woordkeus is. Je woordkeus is '''formeel''' als je aan een officiële instantie schrijft (bijvoorbeeld de gemeente) of aan een onbekende volwassene. Je spreekt de ander aan met u, vraagt beleefd om medewerking en gebruik geen jongerentaal. Pas daarbij op voor overdrijving, gebruik geen dure deftige woorden als je het ook met gewone woorden kunt zeggen. Een voorbeeld van een goede slotzin voor een zakelijke brief is: ''Vriendelijk vraag ik u zo snel mogelijk op deze brief te reageren?''. Die is goed, duidelijk en beleefd. Een zin als ''U schrijft toch wel meteen terug, hè?'' is niet geschikt voor een zakelijke brief. Maar overdrijf ook weer niet. ''Mag ik u verzoeken om per omgaande op ons schrijven te reageren?'' is overdreven formeel. Je woordkeus is informeel als je aan vrienden schrijft. Je schrijft dan zoals je met elkaar praat. Vaak kun je ook directer zijn: gewoon zeggen in plaats van beleefd vragen. Op het examen moet je wel altijd 'gewoon' Nederlands gebruiken. In een examen mag je dus geen informele taal of sms-taal gebruiken, zoals ''ff'', ''suc6'' en ''CU''. ===Conventies=== Bij het schrijven van een zakelijke brief moet je je aan allerlei regels houden. Je moet de plaats en de datum vermelden, een aanhef boven de brief zetten, afsluiten met een groet, ondertekenen enzovoort. Zulke regels worden '''conventies''' genoemd. Elke fout tegen die conventies levert puntenaftrek op. De conventies moet je daarom goed uit je hoofd kennen. Zo kun je gemakkelijk punten verdienen. De zakelijke 'normale' brief naar het Nederlands briefmodel ziet er als volgt uit: # Adres afzender # Naam en adres van de geadresseerde # Plaatsnaam en datum # Referteregel (betreft) # Aanhef # ## Inleiding ## Middenstuk ## Slot ## Slotformule # ## Handtekening ## Naam van de ondertekenaar (en eventueel functie) # Bijlage(n) Let hier ook nog op: * Plaats de acht vaste onderdelen tegen de linker kantlijn. * Houd aan alle kanten voldoende onbeschreven ruimte (een kantlijn van ongeveer drie centimeter) over. * Verdeel de tekst mooi gelijk over het papier. * Scheid de verschillende onderdelen door een regel over te slaan. * Als de ondertekening van een brief niet op het blad past, plaatst men de laatste alinea en de overige onderdelen op een nieuw blad. Hierbij wordt een ruime bovenkantlijn vrij gelaten. * De achterkant van een zakelijke brief blijft onbeschreven. Let op de inhoud van de brief * Inleiding: vertel waarom je de brief schrijft. * Middenstuk: schrijf wat je wilt meedelen of uitleggen. * Slot: doe een verzoek of stel een vraag in de laatste alinea. Daarna bedenk je een passende slotzin. En dan nog wat toelichting op de onderdelen: # Naam en adres van de geadresseerde, bijvoorbeeld #: De heer X. Sanders #: Zuiderweg 19 #: 4321 ZW AMSTERDAM # Bijvoorbeeld: #: Amsterdam, 1 januari 2009 # Bijvoorbeeld: #: Betreft: bestelling grasmaaier # Bijvoorbeeld: #: Bij een bekende: #:* Geachte heer Pietersen, #:* Geachte mevrouw Hooft, #: Bij een onbekende: #:* Geachte mevrouw/heer, # ## Inleiding liever niet met 'ik' beginnen ## Middenstuk ## Slot ## Achter de slotformule staat bijvoorbeeld: ##* Hoogachtend, ##* Met vriendelijke groeten, (als de geadresseerde een bekende is) # # Naam en adres van de afzender, bijvoorbeeld: #: P. Jansen #: Dorpsstraat 17 #: 1234 AB ZUIDDORP ## Voor de handtekening kan nog het bedrijf staan namens wie iemand spreekt. Bijvoorbeeld: ##: Hoogachtend, ##: Gemeente Amsterdam ##: ''Handtekening'' ##: P. van Steen, wethouder ## 'P. van Steen, wethouder' is in dit geval dus de ondertekenaar en zijn of haar functie # Bijvoorbeeld curriculum vitae of een rapport Bedrijven gebruiken doorgaans voorbedrukt briefpapier met vaak een logo. In dat geval staat de afzender meestal bovenaan, maar er zijn talloze varianten. Bij een particuliere zakelijke brief (die door privépersonen wordt geschreven en ook meestal op de middelbare school wordt onderwezen) staat de afzender logischerwijs onder de afsluiting (Hoogachtend - handtekening - naam - adres afzender). ===De beoordeling=== De schrijfopdracht op het examen kan beoordeeld worden op: * inhoud * techniek/opbouw * taalgebruik * conventies De meeste punten worden gegeven voor de inhoud. Onder '''inhoud''' valt alle informatie die je in de tekst moet verwerken. Streep die informatie aan (stap 2) voor je met schrijven begint. Doe dat: * eerst bij de opdracht zelf; * daarna bij de situatiebeschrijving; * en ten slotte bij een eventuele leestekst. Meestal wordt in de opdracht aangegeven welke gegevens je uit de situatiebeschrijing (en de leestekst) moet halen. Onder '''techniek/opbouw''' valt onder andere de alinea-indeling van je tekst. Je maakt die indeling als je je gegevens ordent (bij stap 3). Gebruik daarbij het schema: inleiding - kern - slot. * In de inleiding maak je de lezers duidelijk wat ze van je tekst kunnen verwachten. Waar gaat het over? Waarom schrijf je nu juist over dit onderwerp? Ook kun je iets over jezelf vertellen. * In het slot sluit je op een passende manier af: je kunt bijvoorbeeld schrijven wat je van de lezer verwacht (''ik hoop dat u...'') of je boodschap nog eens kort en krachtig samenvatten. Onder '''taalgebruik''' valt: goede zinnen maken, woorden correct spellen en hoofdletters en leestekens juist gebruiken. Maak je tijdens het schrijven (stap 4) niet al te druk om de spelling maar schrijf in een vlot tempo door. Zo maak je de beste zinnen. Controleer je tekst daarna op taal- en spelfouten (stap 5). Let daarbij vooral op hoofdletters, punten en op de persoonsvormen (''ik vind, hij wordt''). Met '''conventies''' worden de regels bedoeld waaraan een zakelijke brief moet voldoen. Zie de vorige paragraaf. ===Controleren=== Je bent vast blij als je klaar bent met de laatste opdracht. De verleiding is dan groot om de papieren in te leveren en te vertrekken. Toch kun je beter nog even blijven zitten en nog één keer alle antwoorden en uitwerkingen langslopen. Controleer: * ''Heb je bij leesvaardigheid echt elke vraag beantwoord?'' Elk jaar zijn er leerlingen die vergeten vragen te beantwoorden. Zorg dat jou dat NIET overkomt. * ''Staat bij elke meerkeuzevraag één hoofdletter?'' Misschien twijfelde je nog. Maak dan nu een keuze. Vul altijd wat in, want geen antwoord is altijd fout. * ''Heb je je precies aan de opdrachten gehouden?'' Heb je niet meer dan tien woorden gebruikt als er 'maximaal tien woorden' stond? Heb je eigen woorden gebruikt moest uitleggen? Heb je precies één zin geciteerd als je een zin moest citeren? * ''Is je handschrift overal goed te lezen?'' Zorg dat er geen twijfel over kan bestaan wat je opgeschreven hebt. Wat jij nog net kan lezen, kan je leerkracht misschien niet ontcijferen, met alle gevolgen van dien. * ''Heb je in de schrijfopdrachten nog taal- en spelfouten laten zitten?'' Elke slordigheid die je nu nog verbetert, kan je punten opleveren. Na deze controle moet je echt stoppen. Ga niet op het laatste moment uit onzekerheid allerlei antwoorden veranderen. Als je niet weet wat het moet zijn, laat dan het eerst gegeven antwoord staan. {{Sub}} 92oj8fd0r40etb580jag88ll93p89ez 0 13145 427148 343861 2026-05-16T09:36:25Z Erik Baas 2193 lf 427148 wikitext text/x-wiki {{Index LaTeX}} Een index is zeer handig en komt heel vaak voor bij boeken. In een index kun je zoeken naar een bepaald sleutelwoord, als je dat woord dan gevonden hebt krijg je een of meer pagina's die dat woord bevatten. Om een index aan te maken moet je allereerst de package oproepen waarmee je indexen kunt aanmaken. {{Code |Taal= LaTeX |Titel= |Code= <syntaxhighlight lang="latex"> \usepackage{makeidx} </syntaxhighlight> }} Deze ''\usepackage{makeidx}'' moet je plaatsen in de hoofding van je LaTeX-document. Vervolgens moet je een commando oproepen. {{Code |Taal= LaTeX |Titel= |Code= <syntaxhighlight lang="latex"> \makeindex </syntaxhighlight>}} Deze geeft aan dat een index moet worden aangemaakt. Nu moet je nog de sleutelwoorden aanduiden die je wilt hebben in je index. Dit gaat als volgt: {{Code |Taal= LaTeX |Titel= |Code= <syntaxhighlight lang="latex"> \index{sleutelwoord} </syntaxhighlight>}} Let op: het sleutelwoord dat tussen de accolades staat zal niet te zien zijn in je document. Wil je dat het woord wel te zien is, dan moet je het woord nog eens erbij schrijven. {{Code |Taal= LaTeX |Titel= |Code= <syntaxhighlight lang=latex> %Dit is fout. Dit is een \index{sleutelwoord}. \\ %Dit is juist. Dit is een sleutelwoord\index{sleutelwoord}. </syntaxhighlight>}} <pre> Dit is een. Dit is een sleutelwoord. </pre> Het laatste wat je nog moet doen is bepalen waar je je index zult plaatsen. Dit is vrijwel altijd helemaal achteraan in het boek. Typ het volgende op de plaats waar je jouw index wilt hebben. {{Code |Taal= LaTeX |Titel= |Code= <syntaxhighlight lang="latex"> \printindex </syntaxhighlight>}} Wanneer je al je sleutelwoorden hebt aangeduid en \printindex ergens hebt geschreven moet je je LaTeX-document laten verwerken door LaTeX. Er wordt dan een extra bestand aangemaakt met dezelfde naam als je LaTeX-document maar met een andere extensie, namelijk .idx. Dit .idx-bestand moet je laten verwerken door een speciaal programma genaamd ''makeindex''. Typ het volgende in de opdrachtregel. <pre> makeindex bestandsnaam </pre> Dit programma verwerkt de gegevens van je .idx-bestand. Vervolgens laat je je document nogmaals door LaTeX verwerken en je index is toegevoegd. {{Sub}} ts0swh8wmdkbi472qv9i5wihaeih55x 0 13275 426770 416039 2026-05-16T07:15:09Z Erik Baas 2193 lf 426770 wikitext text/x-wiki {{Niet afdrukken block|{{Kosmografie|Afbeelding=Earth and Moon - GPN-2000-001437.jpg}}}} ==De rotatie van de aarde rond haar eigen as== {{Niet afdrukken block|[[Afbeelding:Rotating_earth_(large).gif|left|thumb ]]}} ===Schijnbeweging en echte beweging=== [[Afbeelding:Steve_Ryan_-_Stars_around_Polaris_-_Day_62_%28by-sa%29.jpg|thumb|right| Door een camera naar de Poolster te richten, en door de lens lang open te laten, kan je de schijnbare cirkelbeweging van de sterren rond de poolster zichtbaar maken.]] {{Niet afdrukken block|[[Afbeelding:Zirkumpolar ani.gif|thumb|right| Deze animatie maakt duidelijk hoe de circumpolaire sterren, in de loop van een nacht, schijnbaar draaien rond de poolster]]}} Schijnbaar komt de zon op onze breedtegraad elke dag op in het oosten, en beschrijft dan een grote boog doorheen de hemel. Zij bereikt haar hoogste punt op de (sterrenkundige) middag en verdwijnt achter de horizon in het westen. In werkelijkheid is het de aarde die in 23 uur 56 minuten en 4 seconden rond haar eigen as draait: deze tijdsduur noemen wij de sterrendag. In die tijd verplaatst de aarde zich echter zelf ook over haar baan en daarom moeten wij nog 3 minuten en 56 seconden wachten tot wij de zon terug op dezelfde plaats zien als de vorige dag. Dat is dus precies 24 uur: dit noemen wij een zonnedag. De aarde draait in oostelijke richting. Daarom zien wij daar de zon opkomen. Kijk je vanuit de ruimte op de Noordpool, dan zie je de aarde in tegenwijzerzin bewegen. Aan de Zuidpool zie je een beweging in wijzerzin.<br><br> Bij de sterren zien wij dat deze bewegen rond een vast punt. De Poolster bevindt zich in dit vaste punt. ===Afwisseling dag-nacht en uurgordels=== De kant die naar de zon gekeerd is heeft licht. Daar is het dag. De kant die van de zon weg gekeerd is bevindt zich in de aardschaduw en heeft nacht. Plaatsen op dezelfde meridiaan bewegen gelijktijdig ten opzichte van de zon. dus is het op al deze punten op hetzelfde ogenblik middag. Is het middag op de meridiaan van Greenwich, dan is de zon al aan het dalen op het oostelijk halfrond, terwijl het nog middag moet worden op het westelijk halfrond. Zo is het dan al namiddag in België, terwijl het ochtend is in New York. [[Afbeelding:Timezones.png|thumb | Uurgordels]] Tussen twee meridianen die 1° van elkaar verschillen, is er een verschil van 4 minuten (24 x 60 min = 1440 minuten en 1440 minuten : 360° = 4 minuten.) Voor een klein landje als België betekent het dat het 12 minuten vroeger middag is in Aarlen dan in Ieper. Wanneer iedere plaats zijn eigen zonnetijd zou gebruiken, zou dat aanleiding geven tot veel verwarring. Daarom heeft men de aarde ingedeeld in 24 tijdzones. Elke zone is dus 360°/24 = 15° breed. De meridiaan van Greenwich verdeelt de eerste tijdzone in twee. De tijd in deze zone noemen wij Greenwich Mean Time (GMT). Gezien zijn ligging (tussen 2 en 6° OL) maakt België deel uit van de GMT-zone. Wij nemen echter de tijd aan van Midden-Europa (GMT+1u). Tijdens de zomer lopen wij zelfs twee uur voor op de werkelijke zonnetijd. De echte middag valt tijdens de zomervakantie zowat rond 14 uur. Staten kiezen dikwijls de tijd die hen het best uitkomt voor intern gebruik of in relatie met hun buren. Dat België kiest voor UMT+1u heeft alles te maken met de handelsbetrekkingen met de oostelijke buren. Hierdoor zijn er in werkelijkheid meer dan veertig tijdzones, waarvan sommige op halve uren of zelfs op kwartieren vallen. De 180°-meridiaan is de datumgrens. Ga je in westelijke richting, dan wordt het per 15° 1 uur vroeger. Om 12 u GMT (dat is middag in Greenwich) is op 180° WL de dag pas begonnen.Ga je echter in oostelijke richting, dan wordt het per 15° 1 uur later. Dus op 180° OL is het dan 24 uur en bijgevolg breekt er hier een nieuwe dag aan. ===Afvlakking === [[Afbeelding:Saturn from Hubble.jpg|right|thumb|Bij Saturnus is de afvlakking die het gevolg is van de rotatie nog beter te zien.]] De aarde is geen perfecte bol. Door middelpuntsvliedende krachten gaat de aarde, die inwendig nog plastisch is aan de evenaar wat uitzetten en daardoor worden de polen wat afgevlakt. Hierdoor neemt de aarde de vorm aan van een ellipsoïde. Aan de polen ben je dus dichter bij het middelpunt van de aarde, dan aan de evenaar. ===Ontstaan van getijden=== Zie verder bij [[#De beweging van de maan rond de aarde|'Beweging van de maan rond de aarde']] === Het corioliseffect === Als een vliegtuig op het noordelijk halfrond pal naar het zuiden blijft vliegen, dan zal het toch westelijker uitkomen dan gepland. Dat komt doordat de aarde ondertussen onder het vliegtuig door draait in oostelijke richting.<br> {{Niet afdrukken block|[[Afbeelding:Corioliskraftanimation.gif|thumb|right]]Op de animatie hiernaast wordt het corioliseffect gedemonstreerd, met een draaiende tafel. Moest de tafel stilstaan, dan zou de bal naar de rode stip rollen, maar omdat de tafel draait, beschrijft de bal een boog, van de rode stip weg.}} Het {{Wp|corioliseffect|corioliseffect}} heeft vooral invloed op de windrichtingen. Alle winden die naar de evenaar toe bewegen buigen af naar het westen en lijken op het noordelijk halfrond dus uit het noordoosten te komen. Daardoor ook draaien luchtstromingen op het noordelijk halfrond in de richting van de klok rond een kern van hogedruk. Op het zuidelijk halfrond lijkt de wind uit het zuidoosten te komen en draait tegen de klok in. Ook bij zeestromingen vindt men dit effect terug.<br><br> === De precessiebeweging van de aardas === {{Niet afdrukken block|[[Afbeelding:Gyroscope precession.gif|left|thumb]]}}[[Afbeelding:Precession starchart.png|thumb|right|Op dit ogenblik (2000 AD)is de Polaris onze poolster. ]] Een draaiende tol draait niet alleen rond zijn eigen as. Deze as zelf beschrijft langzaam ook een cirkelbeweging. Dit noemt men de {{Wp|precessie|precessiebeweging}}. De aardas zelf maakt ook een precessiebeweging. Hierbij beschrijft de aardas een kegelmantel in 26000 jaar. De top van de aardas beschrijft hierbij een cirkel in westelijke richting, dus tegengesteld aan de draaibeweging van de aarde. Momenteel staat de Poolster (Polaris v.d. Kleine Beer) zo goed als in het verlengde van de aardas.De volgende poolsterren horen tot het sterrenbeeld Cepheus, (gamma Cephei 4145 en Adleramin of alpha Cephei, 7530)<br><br> <br><br><br><br> ==De beweging van de aarde rond de zon of aardrevolutie== ===De aarde draait in een ellipsbaan rond de zon=== De {{Wp|wetten van Kepler|wetten van Kepler}} hebben betrekking op alle planeten en hemellichamen die rond de zon draaien. [[Afbeelding:Kepler-first-law.svg|thumb|left |1. Een planeet beschrijft een ellips om de zon, die zich in een van de brandpunten van deze ellips bevindt. ]] [[Afbeelding:Kepler-second-law.svg|thumb|2. De voerstraal van de zon naar de planeet beschrijft in onderling gelijke tijden onderling gelijke oppervlakken. ]] 1. Een planeet beschrijft een ellips om de zon, die zich in een van de brandpunten van deze ellips bevindt. 2. De voerstraal van de zon naar de planeet beschrijft in onderling gelijke tijden onderling gelijke oppervlakken. (Dit is de perkenwet) 3. De derde machten van de halve grote assen van de banen van de planeten verhouden zich als de kwadraten van hun omloopstijden. (Dit is de harmonische wet.)<br><br><br><br><br> Uit waarnemingen blijkt dat de snelheid van de aarde niet altijd even groot is. Met wet 2 kan die berekend worden. {{Niet afdrukken block|1=[[Afbeelding:Orbita da terra.gif|thumb|left]]}}Ons winterhalfjaar (23 september-21 maart = 179 dagen) is korter dan ons zomerhalfjaar (21 maart-23 september = 186 dagen). Op 3 januari passeert de aarde zijn dichtste punt bij de zon: het '''perihelium'''. Tengevolge van de tweede wet van Kepler heeft de aarde hier haar grootste snelheid. Op 4 juli bevindt de aarde zich het verst van de zon in het '''aphelium'''. Nu heeft de aarde de kleinste snelheid. De seizoenen worden dus niet veroorzaakt door de afstand aarde-zon. Het vlak waarin de baan van de aarde zich bevindt noemt men het eclipticavlak. [[Afbeelding:Helling van de aardas.png|thumb|right|Het groene vlak is het vlak door de evenaar en dat staat, net als de aardas, schuin op het eclipticavlak, aangeduid door de zwarte horizontale lijn.]]<br> ===De aardas staat schuin op het eclipticavlak.=== De aardas (rotatieas) maakt een hoek van 66°33’ met de {{Wp|ecliptisch vlak|ecliptica}}, ofwel het vlak doorheen de baan die de aarde rond de zon beschrijft. Tijdens de omwenteling van de aarde rond de zon blijft de aardas evenwijdig aan zichzelf. Het is deze schuine stand van de aardas die verantwoordelijk is voor de seizoenen. ===De jaartelling=== De duur van een jaar stemt ongeveer overeen met één volledige aardrevolutie. De exacte tijd van één aardrevolutie is 365 dagen 5 uur 48 minuten en 46 seconden. Om het verschil met het burgerlijke jaar minimaal te houden werkt men met schrikkeljaren. In jaren deelbaar door 4 wordt één dag toegevoegd, maar dan loopt men op termijn weer voor. Daarom zijn enkel de eeuwjaren deelbaar door 400 schrikkeljaren. 1900 en 2100 zijn geen schrikkeljaren, het jaar 2000 was dat wel. ===De seizoenen=== In de loop van een jaar verandert het deel van de aarde dat verlicht wordt door de zon, en ook de plaats waar de stralen van de zon loodrecht invallen. Wanneer lichtstralen schuin invallen verlichten zij een groter oppervlak minder intens dan bij rechte inval. Dit verklaart de klimaatsgordels en de seizoenen. [[Afbeelding:Lente_herfst.png|thumb| Inval van de zonnestralen op 21 maart en 23 september]] [[Afbeelding:Earth-lighting-summer-solstice_NL.png|thumb|Inval van de zonnestralen op 21 juni]] [[Afbeelding:winterzonnewende.png|thumb |Inval van de zonnestralen op 22 december]] :[https://www.classzone.com/books/earth_science/terc/content/visualizations/es0408/es0408page01.cfm?chapter_no=04 Klik hier voor een animatie, die de invloed van de schuine stand van de aardas op de seizoenen, verduidelijkt.]<br> De invalshoeken of culminatiehoek (hoek van de zon tot de horizon) variëren volgens tijdstip en breedteligging *Op 21/3 en 23/9 : **zonnestralen loodrecht op de evenaar ** culminatiehoogte = 90° - breedtegraad op aarde *Op 21/6: ** zonnestralen loodrecht op de kreeftskeerkring ** culminatiehoogte = 90° - (breedtegraad - 23° 27') *op 22/12: ** zonnestralen loodrecht op de steenbokskeerkring ** culminatiehoogte : 90° - (breedtegraad + 23° 27') Door de invloed van de breedteligging ontstaan aldus ook klimaatsgordels op aarde. *De polaire gordel, dit is het gebied tussen poolcirkels en pool. Aan de pool zelf is het 6 maanden licht en 6 maanden donker. Ook tijdens de korte zomer zon blijft de zon laag boven de horizon. *De intermediaire gordel is het gebied tussen poolcirkel en keerkring. Het is er koud tot warmgematigd. De zon komt nooit in het [[Astronomisch woordenboek/Z|zenit]] (behalve op de keerkring zelf). Hier hebben wij de vier seizoenen. *In de intertropengordel, tussen de keerkringen; staat de zon minstens één keer in het zenit. In dit gebied verandert de lengte van de dag amper en de zon staat er altijd hoog. Hier heeft men afwisseling van droogte en regenseizoenen. ===Veranderende positie van sterren=== De breedteligging van een plaats bepaalt welke sterren zichtbaar zijn in de loop van een jaar. '''Circumpolaire sterren''' zijn sterren die nooit onder de horizon verdwijnen. Bij hun rotatie om de poolster blijven ze voortdurend boven de horizon. Ze zijn dus het hele jaar door ‘s nachts te zien. De sterren van de Grote Beer zijn er voorbeelden van. De circumpolaire sterren van het zuidelijk halfrond zijn nooit in het noordelijk halfrond te zien en omgekeerd. De andere sterren gaan op in het oosten, klimmen naar het zuiden en gaan onder in het westen, net zoals de zon en de maan. Zij zijn slechts in een gedeelte van het jaar te zien. Sommige sterrenbeelden zijn alleen ’s winters te zien (b.v. Orion), andere alleen ’s zomers. De Zwaan is een typisch zomersterrenbeeld. Zo staat Orion in de zomer, ten opzichte van de aarde, achter de zon en is dus overdag niet zichtbaar. ==De beweging van de maan rond de aarde== De {{Wp|maan|maan}} is de '''natuurlijke satelliet''' van de aarde. Zelf straalt ze geen licht uit, maar voor ons is ze wel zichtbaar omdat ze zonlicht in de richting van de aarde weerkaatst . De maan is aanmerkelijk kleiner dan de aarde. ''straal : 1738 km (meer dan 3,5 keer kleiner)''<br> ''gemiddelde afstand aarde – maan : 384.000 km'' Door haar geringe massa is haar aantrekkingskracht onvoldoende om gasmoleculen vast te houden, zodat de maan geen atmosfeer van betekenis heeft. Zonder atmosfeer is elke vorm van leven zoals wij het kennen onmogelijk. Het maanoppervlak is oneffen en vertoont vele reliëfvormen. Wat wij als donkere vlekken zien, de zgn. zeeën, zijn lager gelegen zones die minder zonlicht weerkaatsen. De maanvluchten, de maanwandelingen en de meegebrachte gesteentes hebben onze kennis van de maan sterk verruimd.<br> ===De eigen bewegingen van de maan=== De maan voert gelijktijdig twee bewegingen uit : * een aswenteling in tegenwijzerzin in 27 dagen, 7 uur en 44 minuten * een omwenteling om de aarde, ook in tegenwijzerzin en in 27 dagen, 7 uur en 44 minuten De maanbaan maakt een hoek van 5°09' met het eclipticavlak van de aarde rond de zon. Deze omwentelingsbeweging volgt de wetten van Kepler. De baan is ellipsvormig met de aarde in een van de brandpunten, zodat de afstand aarde maan schommelt tussen 407 000 km in het apogeum en 356 000 km in het perigeum. De omloopsnelheid is daardoor veranderlijk. ===Gevolgen van de eigen bewegingen van de maan=== ====De siderische en de synodische maand==== De tijd die verloopt tussen twee opeenvolgende conjuncties van de maan ten opzichte van eenzelfde ster, is de '''siderische maand''' . Ze is gelijk aan een volledige omwenteling van de maan om de aarde: 27 dagen, 7 uur en 44 minuten . Maar tijdens die siderische maand schuift de aarde (samen met de maan) verder op haar baan om de zon. Om nu van op de aarde de maan opnieuw in dezelfde stand ten opzichte van de zon te zien, moet de maan nog iets meer dan twee dagen op haar baan om de aarde opschuiven. De '''synodische maand''' duurt dan ook 29 dagen, 12 uur en 44 minuten. {{Niet afdrukken block|*[https://www.sumanasinc.com/webcontent/animations/content/sidereal.html Deze animatie verduidelijkt het verschil tussen siderische en synodische maan]}} ====Dagelijkse schijnbare beweging om de aarde==== Door de aardrotatie zien we de maan dagelijks van oost, over zuid naar west om de aarde wentelen. Gezien ze echter zelf om de aarde draait in 27,322 dagen, legt ze 360°/27,322 of 13°10'17" af per dag in tegenwijzerzin aan de sterrenhemel.<br> De aarde doet er 50 minuten extra over om weer in dezelfde positie te kunnen komen ten opzichte van de maan. Dus zullen maansopgang, culminatie en ondergang dagelijks gemiddeld ongeveer 50 minuten later plaatshebben. ====De schijngestalten van de maan==== Gedurende de omloop van de maan om de aarde zien we haar belicht oppervlak dagelijks onder een andere vorm.<br> [[Afbeelding:Mond_Grafik.svg|thumb|right]] [[Afbeelding:Mond Phasen.svg|thumb|right]] Een volledige cyclus van de schijngestalten duurt 29,531 dagen of een synodische maand. Die schijngestalten volgen uit de veranderende onderlinge stand van aarde, maan en zon.<br> Bij '''conjunctie of stand aarde - maan - zon''' is het belichte maanoppervlak naar de zon gekeerd, dus van de aarde weg. Van op aarde kunnen we de maan maar zeer zwak waarnemen door onrechtstreekse belichting met licht dat door de aarde weerkaatst werd. Dit is '''nieuwe maan'''.<br> Bij '''oppositie of stand maan - aarde - zon''' is het belichte deel van de maan naar de aarde gekeerd. De maan verschijnt bij zonsondergang boven de horizon en blijft tot bij haar ondergang bij zonsopkomst als een volledig belichte cirkel zichtbaar: '''volle maan'''. In de tussenliggende standen is de richting aarde-maan loodrecht op de richting aarde-zon. Van de belichte maan is slechts de helft van op de aarde als een halve cirkel zichtbaar. Bij '''eerste kwartier''' is de bolle zijde naar rechts gekeerd, bij''' laatste kwartier''' naar links. Bij eerste kwartier schijnt de maan in het eerste deel van de nacht, bij laatste kwartier tijdens het tweede deel van de nacht.<br> {{Niet afdrukken block|*[https://ircamera.as.arizona.edu/NatSci102/NatSci102/movies/lunphas3.gif Deze animatie verduidelijkt de schijngestalten van de maan]}} ====Altijd dezelfde kant zichtbaar vanaf de aarde==== Door de gelijke duur van de rotatie en de omwenteling keert de maan altijd dezelfde helft van haar bolvormig oppervlak naar de aarde toe. ====De maansverduistering==== [[Afbeelding:Eclipse070304.JPG|thumb|right| Maansverduistering van 4 maart 2007]] [[Afbeelding:Maansverduistering klein.png|thumb|right]]Een maansverduistering kan optreden wanneer de maan geheel of gedeeltelijk in de bij- en/of kernschaduw van de aarde komt: d.i. de gedeeltelijke of volledige maansverduistering. Het is een echte verduistering die zichtbaar is van op alle plaatsen op aarde waar het op dat moment nacht is. Veelal mist de maan de schaduwkegel, dan is het bij oppositie gewoon volle maan. Een volledige maansverduistering kan meestal ca. 1 1/2 uur waargenomen worden. ====De zonsverduistering==== Een zonsverduistering kan optreden bij conjunctie van de maan, indien de schaduwkegel van de maan op de aarde valt. Het is een onechte verduistering of eclips: de zon zendt onverminderd stralen uit, maar de plaats van de maan verhindert dat ze het aardoppervlak bereiken. Wegens de beperkte afmetingen van de schaduwkegel van de maan ten opzichte van de oppervlakte van de aarde, is de zonsverduistering een plaatselijk verschijnsel. In de zone die getroffen wordt door de kernschaduw van de maan is er een volledige zonsverduistering, de zone in de bijschaduw beleeft een gedeeltelijke zonsverduistering. In een zone op aarde getroffen door het verlengde van de kernschaduw van de maan, treedt een ringvormige zonsverduistering op. [[Afbeelding:Solar_eclipse_1999_4.jpg|thumb|right|De zonsverduistering van 1999]] [[Afbeelding:Zonsverduistering.png |thumb|right|]] Een volledige zonsverduistering kan op dezelfde plaats op aarde hoogstens 7 minuten duren. Niet bij iedere conjunctie of oppositie zal een verduistering optreden. De betrokken hemellichamen moeten ook op één rechte in de ruimte liggen. Omdat de baan van de maan een hoek maakt van 5° met de aardbaan, kan een verduistering maar optreden als de maan in de snijlijn van beide vlakken komt en als ook aan de andere voorwaarden voldaan wordt. ====De getijden==== Aan de kust vertoont de hoogte van het zeeniveau ten opzichte van een vast punt regelmatige schommelingen: de getijden. Het gemiddelde tijverschil bedraagt in Oostende 3,92 m. Een volledig getij duurt 12 h 25 min of twee getijden in 24 h 50 min wat overeenkomt met de duur van een schijnbare beweging van de maan om de aarde. Tijdens één synodische maand is het tijverschil ook tweemaal duidelijk hoger: springtij en tweemaal merkbaar lager: doodtij.<br> {{Niet afdrukken block|*[https://www.edumedia-sciences.com/a475_l2-tides.html Klik hier voor een animatie van de getijden] *[https://www.mmscrusaders.com/newscirocks/tides/images/whytides.gif Nog een andere animatie over de getijden] [[Afbeelding:Moon Earth Tidal Forces.png|thumb|right|Getijden onder invloed van de maan]]}} ====Ontstaan van een getij==== De watermassa van de aarde is onderhevig aan de aantrekkingskracht van de hemellichamen, d.i. in de eerste plaats de aantrekkingskracht van de aarde zelf en vervolgens die van maan en zon. Hoewel de massa van de maan veel kleiner is dan die van de zon, is haar getijdenkracht op de aarde toch groter, omdat ze zich veel dichter bij onze planeet bevindt.<br> [[Afbeelding:P%C5%82ywy_morskie.svg|thumb|right| A. Situatie bij springtij<br>B. Situatie bij doodtij]] In de richting van de meridiaan waar de maan culmineert (= aarde naar de maan gekeerd) is er hoogtij omdat de aantrekkingskracht daar het grootst is. Aan de tegenoverliggende meridiaan, die 180° verder ligt, is het eveneens hoogtij omdat daar de aantrekkingskracht het kleinst is en het water 'achterblijft'. Het hoogtij aan deze kant komt minder hoog dan aan de kant waar de maan staat.<br> Zes uur later is dezelfde plaats op aarde 90° gedraaid en krijgt die plaats laagtij, omdat het water daar weggetrokken wordt naar de twee plaatsen waar er hoogtij is.<br><br> Het getijdenverschil wordt mee beïnvloed door de aantrekkingskracht van de zon. Bij volle en nieuwe maan wordt de aantrekkingskracht van de maan versterkt, zodat '''springtij''' voorkomt. Bij eerste en laatste kwartier werken beide aantrekkingskrachten elkaar tegen, zodat een '''doodtij''' ontstaat. ====Belang van de getijden voor mens en ecomomie==== [[Afbeelding:Rance_tidal_power_plant.JPG|thumb|right| De getijdencentrale van de Rance in Bretagne]] Havens zoals Antwerpen, die wat dieper landinwaarts liggen hebben twee nadelen door de getijden. * Grote schepen kunnen alleen bij hoogwater binnenvaren. * In de riviermonding wordt het afstromende water geremd door de tegenovergestelde kracht van de vloedgolven. Daardoor bezinkt het puin dat door de rivier meegebracht wordt. Er moet voortdurend gebaggerd worden om de riviermonding bevaarbaar te houden.<br> Vooral bij springtij is er kans dat lagergelegen kuststreken (polders) tijdens een krachtige storm overstromen. De storm van februari 1953 in Zeeland is er een voorbeeld van. Getijden kunnen ook als energiebron gebruikt worden. Op de Rance in Bretagne hebben de Fransen een eerste getijdecentrale gebouwd. Zij benutten hier het getijdeverschil van 13 m tussen eb en vloed om via turbines elektriciteit te produceren.<br> <br> {{Niet afdrukken block|1=<p style="text-align: center;"><[[Kosmografie|Inhoudsopgave]] - [[Kosmografie/Zon en Zonnestelsel|Zon en Zonnestelsel]] - [[Kosmografie/Bewegingen van de aarde en de maan|Bewegingen van de aarde en de maan]]- [[Kosmografie/Weblinks|Weblinks]]></p>}} {{Sub}} o06k488e3b8vg2t97pch5vjfuxrxec8 2 13891 426730 426279 2026-05-15T12:04:32Z Erik Baas 2193 426730 wikitext text/x-wiki {{LOCALDAY}} {{LOCALMONTHNAME}} {{LOCALYEAR}} == Te doen == ;(Regelmatig) Nakijken: * [[Wikibooks:Onderhoud]] * [[Wikibooks:Moderator]] * [[Speciaal:NietGecategoriseerdePaginas|niet-gecategoriseerde pagina's]] * https://nl.wikibooks.org/wiki/Categorie:Wikibooks:Pagina%27s_met_onjuiste_bestandsverwijzingen * [[Gebruiker:Vangelis/Voortgang_WB]] * [[Overleg_gebruiker:Vangelis/Voortgang_WB]] * [[Wikibooks:Wachtruimte]] * [[Wikibooks:Infobox]] * [[Wikibooks:Wiki Standaard Boeknummer]] * [[Wikibooks:Wiki Standaard Boeknummer/Tabel]] * [[Speciaal:SpecialePaginas]] * [[Wikibooks:Fase]] * [[Sjabloon:Werkboek van de maand]] * https://nl.wikibooks.org/wiki/Categorie:Pagina%27s_met_dubbele_sjabloonparameters * https://nl.wikibooks.org/wiki/Categorie:Beginnetje * https://nl.wikibooks.org/wiki/Categorie:Wikibooks:Werk_in_uitvoering * [[MediaWiki:Blockiptext]] == Studie bureaucraat == [https://nl.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Bureaucraat NL], [https://de.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:B%C3%BCrokraten DE] met [https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/a/af/Benutzerrechteverwaltung.png screenshot scherm], [https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Bureaucrats EN] :Gebruikersrechten beheren. https://nl.wikibooks.org/wiki/Speciaal:Gebruikersrechten == Recepten == * [[Gebruiker:Vangelis/Dagrecept]] == 'Af' maken == ↔ Deze pagina staat in de wachtstand wegens hoop op hulp van anderen.<br> * [[Vakantiereizen/Wandelvakantie/Kinderen]] * [[Vakantiereizen/Fietsvakantie]] ↔ * [[Vakantiereizen/Fietsvakantie/Kinderen]] ↔ * [[Vakantiereizen/Fietsvakantie/Uitrusting]] ↔ * [[Vakantiereizen/Op weg]] * [[Vakantiereizen/De reis]] * [[Vakantiereizen/Wandelvakantie/Wandelroutes|De reis]] ** Routebeschrijvingen * [[Vakantiereizen/Fietsvakantie/De reis]] ↔ ** Routebeschrijvingen ↔ * [[Vakantiereizen/Oriënteren]] * [[Vakantiereizen/Kamperen]] * [[Vakantiereizen/Overleven]] * [[Vakantiereizen/Wereldtalen]] ↔ ** [[Vakantiereizen]] controleren. * [[Leer jezelf ecologisch tuinieren]] ** Geslachten ** Alle pagina's over soorten. ** Alle AGF controleren op aanvullingen. ** Controleren in problemen en dieren welke gewassen worden genoemd en of die problemen vermeld zijn. ** Keuze wat met de tuin; indeling, grootte van onderdelen, kinderen?, beesten?, kruiden?, boomgaard? ** Alle pagina's aanvullen met [[Leer jezelf ecologisch tuinieren/Vitamine(s) en mineralen|Vitamine's en mineralen]]. ** Alle pagina's controleren op geneeskracht en [[Leer jezelf ecologisch tuinieren/Geneeskrachtige planten|Lijst]] aanvullen. == Gebruikte symbolen met &#....; == {| class="wikitable" |- ! Karakter ! Omschrijving ! Plaktekst <span style='color: Red'>&#..</span> |- | <span style="font-size: x-larger;">&#9675;</span> | Volle zon | <nowiki><span style="font-size: x-larger;">&#9675;</span></nowiki> |- | &#9684; | Licht beschaduwd | <nowiki>9684;</nowiki> |- | &#9681; | Halfschaduw / Halfzon | <nowiki>9681;</nowiki> |- | &#9685; | Zwaar beschaduwd | <nowiki>9685;</nowiki> |- | &#9679; | Geheel beschaduwd | <nowiki><span style="font-size: larger;">9679;</span></nowiki> |- | <span style="font-size: large; color: blue;">&#8779;</span> | Zeer nat (waterplanten) | <nowiki><span style="font-size: larger; color: blue;">8779;</span></nowiki> |- | <span style="font-size: large; color: blue;">&#8776;</span> | Vrij nat (oevers, moerassen) | <nowiki><span style="font-size: larger; color: blue;">8776;</span></nowiki> |- | <span style="font-size: large; color: blue;">&#8764;</span> | Normale waterbehoefte | <nowiki><span style="font-size: x-larger;"><span style="color: blue;">&#8764;</span color></span></nowiki> |- | <span style="font-size: larger;">'''&#8769;'''</span> | Vrij droog | <nowiki><span style="font-size: x-larger;">&#8769;</span></nowiki> |- | <span style="font-size: large;">'''&ndash;'''</span> | Droog (rotstuinen) | <nowiki><span style="font-size: larger;">'''ndash;'''</span></nowiki> (geen #) |} == Sjablonen == * [[Sjabloon:Leer jezelf ecologisch tuinieren|Inhoud tuin]] * [[Sjabloon:Tuinkalender-Tabelkop|Gewasbeschrijving]] * [[Sjabloon:Leer jezelf ecologisch tuinieren - Plantkunde|Plantkunde]] * [[Sjabloon:Tuinbestrijding|Plagen en beestjes]] * [[Sjabloon:Tuin|Kookboek > Tuinboek]] * [[Sjabloon:Kookboekmenu]] * [[Sjabloon:Index Vakantiereizen|Inhoud Vakantiereizen]] * [[Sjabloon:Save Our Future Today, a SOFT revolution|Inhoud SOFT]] <nowiki>{{Sub}}</nowiki> * [[Sjabloon:Kolommen2]] * Sjabloon oppepper naar oud auteurs <nowiki>{{Verzoek}}</nowiki> * Sjabloon mededeling verwijdering <nowiki>{{Verwijderd}}</nowiki> == Onthouden == ;Tekstkleur: Typ voor een woord <nowiki><span style="color:red;"></nowiki> en erna <nowiki></span></nowiki> ;Terugdraaien: Aanvinken van bolletjes, en vergelijken. Daarna 'ongedaan maken' en indien juist 'opslaan'. ;Tekengrootte bijv: <nowiki><span style="font-size: 200%;">□</span></nowiki> ;Categorie blijft vermeld ondanks Sub Vermeld categorie in Sjabloon:... tussen (<)noinclude(>)(<)/noinclude(>) ;Oplossing symbolen: &#x...; Lijst op https://www.fileformat.info/info/unicode/index.htm. Zie: [https://www.fileformat.info/info/unicode/char/20ac/index.htm hier] voor het euro teken op 3 verschillende manieren; <syntaxhighlight lang="text">&#8364; &#x20ac; &euro;</syntaxhighlight> wordt &#8364; &#x20ac; &euro; * [[MediaWiki:Extraeditbuttons.js]] - knoppen in bewerkmodus * [[Sjabloon:Toggletext]] * https://toolserver.org/~daniel/WikiSense/CommonSense.php * https://toolserver.org/~daniel/WikiSense/Gallery.php?&wiki=commons.wikimedia.org&img_user_text=Vangelis7 (mijn foto's) * https://toolserver.org/~daniel/WikiSense/Gallery.php?&wiki=commons.wikimedia.org&img_user_text=Vangelis77 (ook mijn foto's) * https://commons.wikimedia.org/wiki/COM:FAQ#How_can_I_transfer_an_image_from_Wikipedia_to_Commons.3F * [[Inleiding_MediaWiki]] * https://stats.wikimedia.org/wikibooks/NL/TablesWikipediaNL.htm * https://nl.wikibooks.org/wiki/MediaWiki:Spam-blacklist * [[Gebruiker:Vangelis/Handtekening]] - [[Gebruiker:Vangelis/Handtekening2]] * [[Gebruiker:Vangelis/Test]] - testpagina om dingen uit te proberen 4kpf2u3t5qt0bzq5hryf718lfnyrg6g 0 16305 427108 302273 2026-05-16T09:23:48Z Erik Baas 2193 lf 427108 wikitext text/x-wiki {{Index Nederlands}} == Algemeen == Een recensie is een bespreking van een boek, film, nieuwe producten (bv. mobiele telefoons en make-up). In een recensie geeft de schrijver zijn/haar of geven meerdere schrijvers hun mening. === Boeken en films === Bij boeken en films staat er in de recensie meestal ook iets over de inhoud. Dit is echter niet het belangrijkste. In een recensie gaat het altijd om de beoordeling van het boek of de film. Dit gaat bijvoorbeeld over het taalgebruik of het onderwerp. Voor een beoordeling kun je onder andere gebruik maken van onderstaande lijst met beoordelingswoorden. Als laatste trek je een conclusie in je recensie. De conclusie is een samenvatting van je tekst. Deze kan er als volgt uit zien: - Het boek is een aanrader voor iedereen van 8 tot en met 12 omdat het vlot leest, spannend en realistisch is. - Deze film is geen aanrader voor volwassenen omdat hij te makkelijk, saai en sfeerloos is. Wel is deze film redelijk leuk voor kinderen van 12 tot en met 14 jaar. === Producten === Bij producten moet je op een andere manier een recensie schrijven. We nemen als voorbeeld een recensie over een mobiele telefoon. In dit soort recensies staan meestal volgende dingen: * Plus- en minpunten? * Mooi uiterlijk? * Kleuren? * Waar voor je geld? Ten slotte trek je een conclusie uit je recensie. Deze conclusie is ook hier een samenvatting van je tekst. Ze kan er als volgt uit komen te zien: - De mobiel is flinterdun, modern vormgegeven en heel gebruikersvriendelijk. Wel zijn de toetsen van de telefoon te klein en is de geluidskwaliteit matig. == Enkele beoordelingswoorden voor boeken en films == {{Sub}} 6g9th3gbjo08ikpl7dhzxx1igsvmoih 0 18686 427109 312924 2026-05-16T09:23:52Z Erik Baas 2193 lf 427109 wikitext text/x-wiki {{Index Nederlands}} Verwijswoorden of anaforen zijn woorden die verwijzen naar woorden of zinsdelen die eerder in de tekst voorkwamen of nog gebruikt gaan worden. Verwijswoorden kunnen persoonlijke, bezittelijke of aanwijzende voornaamwoorden zijn. Bijvoorbeeld: :Piet ging vissen en '''hij''' ving een vis en '''die''' haalde hij van '''zijn''' hengel. De dikgedrukte woorden zijn verwijswoorden. * ''Hij'' verwijst naar ''Piet''. * ''Die'' verwijst naar ''de vis''. * ''Zijn'' verwijst weer ''naar Piet''. ==Verder lezen == *[[Nederlands/Grammatica/Verwijswoorden/Haar-ziekte|Haar-ziekte]] {{Sub}} 3htkc2gts2t689fgdckvhtpt7zjnev4 0 18788 427113 402499 2026-05-16T09:23:53Z Erik Baas 2193 lf 427113 wikitext text/x-wiki {{Index Nederlands}} Deze pagina is speciaal bedoeld voor leerlingen in de laatste twee klassen van het Basisonderwijs en leerlingen in de brugklassen van het Voortgezet Onderwijs. Het biedt een overzicht van taalzaken die je tegenkomt in de Nederlandse lesmethodes en het dient als opzoekgids. Alle onderdelen zijn logisch gerangschikt. Bij elk onderdeel vind je een korte uitleg en een aantal duidelijke voorbeelden. Het geheel heeft daardoor het karakter van een handleiding of werkboek. Ook voor de leerkracht is het een handig overzicht om te kijken hoe het ook al weer zit. Verder is het te gebruiken om voorbeelden uit te destilleren om klassikaal te behandelen. N.B. De huidige versie is bijgewerkt voor de spellingsregels van 2006. =Grammaticale ontleding= Je kunt een zin op twee manieren ontleden. Zo kun je in de eerste plaats kijken naar <b>zinsdelen</b> en in de tweede plaats naar de <b>woorden op zichzelf</b>. Als je kijkt naar de zinsdelen dan noemen we dit <b>redekundig ontleden</b>. Als je kijkt naar de woorden op zichzelf dan noemen we dat <b>taalkundig ontleden</b>. <br> ==Zinsdelen benoemen (redekundig ontleden)== Als je een zin in zinsdelen wilt verdelen en deze ook wilt benoemen, dan doe je het volgende: *Eerst zoek je naar de <b>persoonsvorm</b>. *Vervolgens haal je het <b>gezegde</b> uit de zin. *Dan kijk je wie of wat het <b>onderwerp</b> is. *Vervolgens probeer je het <b>lijdend voorwerp</b> te vinden. *Dan kijk je of er een <b>meewerkend voorwerp</b> is. *De <b>bijwoordelijke bepaling</b> blijft dan over. *Dan is er nog de <b>bijvoeglijke bepaling</b>, die zegt iets speciaals over het kernwoord. *De <b>bijstelling</b>staat altijd achter een zelfstandig naamwoord en zegt er iets meer over. <br> ===De persoonsvorm=== Dit is het <b>werkwoord</b> wat verandert als je de zin in een <b>andere tijd</b> zet. <i>Piet <u>gaat</u> een stukje wandelen.</i> <i>Piet <u>ging</u> een stukje wandelen.</i> Meestal werkt het ook als je de zin <b>vragend</b> maakt. De persoonsvorm komt dan <b>vooraan de zin</b> te staan. <i>Piet <u>gaat</u> een stukje wandelen.</i> <i><u>Gaat</u> Piet een stukje wandelen?</i> <br> ===De zin in zinsdelen verdelen=== Als tussenstap en hulpmiddel kun je een zin in zinsdelen verdelen. hiervoor gelden de volgende regels: - de persoonsvorm is altijd een zinsdeel<br> - alles wat voor de persoonsvorm staat is een zinsdeel<br> - elk deel van de zin wat je voor de persoonsvorm kunt zetten en waardoor de zin nog steeds klopt, is een zinsdeel. <i>Tijdens de vakantie hadden we iedere dag prachtig weer.</i> <i>Wat is de persoonsvorm? Dit is gelijk het eerste zinsdeel.</i> <i>Tijdens de vakantie | <u>hadden</u> | we iedere dag prachtig weer.</i> En 'tijdens de vakantie' is dan het tweede zinsdeel, want dit staat voor de persoonsvorm. Nu gaan we zoeken naar de overige zinsdelen. <i>Hoe kun je de zin zo veranderen dat ze nog steeds klopt?</i> <i>Iedere dag | <u>hadden</u> | we prachtig weer tijdens de vakantie</i> 'Iedere dag' is dus ook een zinsdeel. De verdeling van de zin ziet er dan als volgt uit: <i>Tijdens de vakantie | <u>hadden</u> | we | iedere dag | prachtig weer.</i> Ter controle kunnen we de volgorde van de zinsdelen nog eens op een andere manier wijzigen. <i>We | <u>hadden</u> | iedere dag | prachtig weer | tijdens de vakantie</i> En ook: <i>Prachtig weer | <u>hadden</u> | we | tijdens de vakantie | iedere dag.</i> Technisch gezien klop de zin hierboven wel, ook al zou je het normaal niet op deze manier zeggen. <br> ===Het werkwoordelijk gezegde=== Alle werkwoorden bij elkaar noemen we het <b>werkwoordelijk gezegde</b>. <i>Piet <u>heeft</u> zijn cadeautje <u>uitgepakt</u>.</i> <i>Alle mensen <u>zijn</u> de verkeerde kant op <u>gelopen</u>.</i> Het werkwoordelijk gezegde in de eerste zin is: <b>heeft uitgepakt</b>. Het werkwoordelijk gezegde in de tweede zin is: <b>zijn gelopen</b>. <br> ===Het naamwoordelijk gezegde=== Het naamwoordelijk gezegde wordt gevormd in combinatie met een koppelwerkwoord. De bekendste koppelwerkwoorden zijn: - zijn<br> - worden<br> - blijven<br> Minder bekende koppelwerkwoorden zijn: - blijken<br> - schijnen<br> - lijken<br> - heten<br> - dunken<br> - voorkomen<br> Het koppelwerkwoord koppelt het onderwerp aan een zelfstandig naamwoord of een bijvoeglijk naamwoord. <i>Pieter <u>wordt</u> kapper.</i> <b>naamw. gez. = wordt kapper</b> <br> Het naamwoordelijk gezegde bestaat uit een: - <b>werkwoordelijk deel van het gezegde</b>, dit zijn alle werkwoorden.<br> - <b>naamwoordelijk deel van het gezegde</b>, de zelfstandige of bijvoeglijke naamwoorden.<br> <i>Annelies <u>is een slimme meid.</u></i> <b>naamw. gez = is een slimme meid</b><br> <b>werkw. deel = is</b><br> <b>naamw. deel = een slimme meid</b><br> <br> ===Het onderwerp=== Het onderwerp kun je vinden door te vragen: <b>wie/wat + gezegde</b> <i>Morgen gaat mijn oom verhuizen.</i> <b>pers. vorm = gaat</b><br> <b>werkw. gez. = gaat verhuizen</b><br> <i>wie gaat verhuizen?</i> <b>ond. = mijn oom</b> <br> ===Het lijdend voorwerp=== Het lijdend voorwerp kun je vinden door te vragen: <b>wie/wat + gezegde + onderwerp.</b> <i>Op mijn verjaardag heb ik veel cadeaus gekregen.</i> <b>pers. vorm = heb</b><br> <b>werkw. gez. = heb gekregen</b><br> <i>wie heeft gekregen?</i> <b>ond. = ik</b> <i>wat heb ik gekregen?</i> <b>lijd. voorw. = veel cadeaus</b> <br> ===Het meewerkend voorwerp=== Het meewerkend voorwerp kun je vinden door te vragen: <b>aan wie of voor wie + gezegde + onderwerp (+lijdend voorwerp).</b> <i>Ik heb mijn fiets aan mijn broer uitgeleend.</i> <b>pers. vorm = heb</b><br> <b>werkw. gez. = heb uitgeleend</b><br> <i>wie heeft uitgeleend?</i> <b>ond. = ik</b> <i>wat heb ik uitgeleend?</i> <b>lijd. voorw. = mijn fiets</b> <i>aan wie heb ik (mijn fiets) uitgeleend?</i> <b>meew. voorw. = mijn broer</b> <br> ===De bijwoordelijke bepaling=== <b>Alle zinsdelen die na het ontleden nog over zijn</b>- dus geen gezegde, onderwerp, lijdend voorwerp of meewerkend voorwerp - dat zijn bijwoordelijke bepalingen. <i>Mijn moeder maakt elke week een wandeling door het bos.</i> <b>pers. vorm = maakt</b><br> <b>werkw. gez. = maakt</b><br> <i>wie maakt?</i> <b>ond. = mijn moeder</b> <i>wat maakt mijn moeder?</i> <b>lijd. voorw. = een wandeling</b> <i>aan wie (of voor wie) maakt mijn moeder (een wandeling)?</i> <b>meew. voorw. = -</b> <i>welke zinsdelen blijven over?</i> <b>bijw. bep. = elke week, door het bos</b> <br> <b>NB deze zin bevat dus geen meewerkend voorwerp en twee bijwoordelijke bepalingen.</b> <br> ===De bijvoeglijke bepaling=== De bijvoeglijke bepaling komt voor in een zinsdeel en zegt iets over het kernwoord. <i>De hond van de buren heeft zes kleine puppies.</i> <b>pers. vorm = heeft</b><br> <b>werkw. gez. = heeft</b><br> <i>wie heeft?</i> <b>ond. = de hond van de buren</b> <i>wat heeft de hond van de buren?</i> <b>lijd. voorw. = zes kleine puppies</b> <i>aan wie (of voor wie) heeft de hond van de buren (zes kleine puppies)?</i> <b>meew. voorw. = -</b> <i>welke zinsdelen blijven over?</i> <b>bijw. bep. = -</b> <i>Wat zijn kernwoorden in de zin en wordt er iets over gezegd?</i> <b>bijv. bep. = van de buren (zegt iets over <u>hond</u>)</b> <b>bijv. bep. = kleine (zegt iets over <u>puppies</u>)</b> <br> ===De bijstelling=== Een bijstelling is een bijvoeglijke bepaling zonder gezegd. ze staat altijd direct achter het woord of de woordgroep waarnaar ze verwijst en vertelt daar iets meer over. <i>De oude dame droeg haar mooiste juwelen, een gouden ketting met oorbellen, alleen op feestdagen.</i> In deze zin verwijst <b>een gouden ketting met oorbellen</b> naar <b>juwelen</b> en vertelt er iets meer over. <b>bijst. = een gouden ketting met oorbellen (bij juwelen)</b> <i>Oh, oh, Den Haag, mooie stad achter de duinen.</i> In deze zin verwijst <b>mooie stad achter de duinen</b> naar <b>Den haag</b> en vertelt er iets meer over. <b>bijst. = mooie stad achter de duinen (bij Den haag)</b> <br> ==Woordsoorten benoemen (taalkundig ontleden)== Elk woord dat je in een zin tegenkomt kun je benoemen. Oftewel ieder woord behoort tot een bepaalde woordsoort. <div style="font-style:italic"> Het paard is overgevoelig geworden door het galopperen over harde straten. <br> het: lidwoord paard: zelfstandig naamwoord is: werkwoord overgevoelig: bijvoeglijk naamwoord geworden: werkwoord door: voorzetsel het: lidwoord galopperen: werkwoord over: voorzetsel harde: bijvoeglijk naamwoord straten: zelfstandig naamwoord </div> <br> ===Lidwoorden=== Er zijn drie lidwoorden: <b>de</b>, <b>het</b> en <b>een</b>. Ook <b>'t</b> en <b>'n</b> mag je als lidwoord beschouwen. <i><u>Het</u> huis.</i><br> <i><u>De</u> vreselijke ruzie.</i><br> <i><u>'t</u> Maakt mij niets uit.</i><br> <br> ===Zelfstandige naamwoorden=== {{Zie ook|Zie ook [[Nederlands/Grammatica/Zelfstandige naamwoorden]]}} Een <b>zelfstandig naamwoord</b> is de naam van een <b>mens, dier, plant of ding</b>. Een zelfstandig naamwoord kan voorkomen als enkelvoud (een) of meervoud (twee of meer). <i>Piet, dokter, bouwvakkers...</i> <i>Konijn, kippen, mol...</i> <i>Bloemkolen, tulp, cactus...</i> <i>Broodrooster, auto's, huis...</i> Voor een zelfstandig naamwoord kun je altijd een <b>lidwoord</b> zetten. <i>De bouwvakkers.</i> <i>Een konijn.</i> <i>De bloemkolen.</i> <i>Het huis.</i> <br> ===Bijvoeglijke naamwoorden=== Een <b>bijvoeglijk naamwoord</b> zegt iets over een <b>zelfstandig naamwoord</b>. Het kan zowel voor als achter het zelfstandig naamwoord staan. <i>De <u>groene</u> deur.</i> <i>Het <u>langdradige</u> toneelstuk.</i> <i>Mijn vader is heel <u>sterk</u>.</i> <br> ===Werkwoorden=== Het werkwoord (Latijn: verbum) is een woord dat in bijna alle talen van de wereld samen met het onderwerp en eventueel een voorwerp de basis vormt van een zin. <i>Jan gooit een bal</i> <br> <i>Jan = onderwerp</i> <i>gooit = werkwoord</i> <i>bal = voorwerp</i> Werkwoorden drukken een actie (doen, gooien), toestand (zijn, staan, drijven) of een gebeurtenis (sterven, glinsteren) uit. <br> ====Zelfstandige werkwoorden==== Een zelfstandig werkwoord kan op zichzelf het gezegde in de zin zijn. Het geeft de handeling in de zin aan. <i>Wij <u>lopen</u> naar de winkel.</i> <i>Ik <u>ga</u> morgen naar een concert.</i> <i>jullie zijn al heel lang aan het <u>zoeken</u>.</i> <br> ====Hulpwerkwoorden==== Een hulpwerkwoord vormt samen met andere werkwoorden het gezegde. Het hulpwerkwoord geeft niet de handeling aan maar 'helpt' het zelfstandige werkwoord. <i>Hij <u>zou</u> vanmiddag boodschappen doen.</i> <i>Ik <u>moet</u> mijn kamer nog opruimen.</i> <i><u>Mag</u> ik mijn hond hier uitlaten?</i> De gezegden in de zinnen hierboven zijn alle werkwoorden in de zin: - zou doen<br> - moet opruimen<br> - mag uitlaten<br> <br> ====Koppelwerkwoorden==== Een koppelwerkwoord vormt samen met een ander woord (meestal een zelfstandig of bijvoeglijk naamwoord) het naamwoordelijk gezegde. Koppelwerkwoorden: zijn, worden, blijven, blijken, schijnen, lijken, heten, dunken en voorkomen. <i>Ik <u>word</u> later een heel goede piloot.</i> <i>Mijn cavia <u>blijkt</u> een ziekte te hebben.</i> <i>Dat gebouw <u>lijkt</u> wel een sprookjeskasteel.</i> <br> ===Voornaamwoorden=== ====Persoonlijk voornaamwoord==== {{Zie ook|Zie ook [[Nederlands/Grammatica/Persoonlijke voornaamwoorden]]}} ====Bezittelijk voornaamwoord==== ====Wederkerig voornaamwoord==== ====Wederkerend voornaamwoord==== ====Aanwijzend voornaamwoord==== ====Vragend voornaamwoord==== (vn) ====Onbepaald voornaamwoord==== ====Betrekkelijk voornaamwoord==== ===Telwoorden=== ====Hoofdtelwoord==== ====Bepaald hoofdtelwoord==== ====Onbepaald hoofdtelwoord==== ====Rangtelwoord==== ====Bepaald rangtelwoord==== ====Onbepaald rangtelwoord==== ===Voorzetsel=== ===Voegwoord=== ===Bijwoord=== ===Tussenwerpsel=== =Spelling= ==Liggend streepje== Het liggend streepje wordt gebruikt in: 1. woorden met een letter- of cijfercombinatie c-snaar abc-boek 40+-kaas 2. woorden met Sint of St. Sint-Elizabethsvloed Sint-Jan St.-Nicolaas 3. samengestelde titels luitenant-kolonel stadhouder-koning 4. woorden met ex-, loco-, vice- ex-vrouw loco-burgemeester vice-president 5. aardrijskundige namen Zuid-Holland West-Friesland Noord-Brabantse 6. woordcombinaties kruidje-roer-me-niet Jan-in-de-zak 7. namen van gehuwde vrouwen Mevr. R. Bakker-Huizing 8. samenstellingen Staten-Generaal Ajax-Feyenoord 9. lettergreepverdeling Sche-ve-ning-en an-tro-po-loog 10. samenstellingen om te voorkomen dat ze verkeerd worden uitgesproken zo-even na-apen mee-eten ==Weglatingsstreepje== ==Weglatingsteken (apostrof)== ==Deelteken (trema)== ==Hoofdletters== =Leestekens= Een <b>leesteken</b> is een teken dat in tekst gebruikt wordt om de <b>leesbaarheid te verbeteren</b>. Soms geeft een leesteken ook aanwijzingen over de betekenis en uitspraak van de zin. De verzameling en het gebruik van leestekens heet interpunctie. ==Punt== In de taal plaatst men een punt aan het einde van een zin om duidelijk te maken dat de zin is afgelopen. Bij een punt is het gebruikelijk om even te wachten alvorens de volgende zin te lezen. Een punt wordt gevolgd door een spatie, waarna de volgende zin begint met een hoofdletter. Op een zonnige zomerdag kocht een man uit Egypte een kameel. De kameel had twee grote bulten op zijn rug en vier poten. Een groot huis, twee vrouwen, een mooie auto en een hotel was het eigendom van de man uit Egypte. In Nederland regent het wel eens, maar in de woestijn is het heel droog. ==Komma== ==Puntkomma== ==Dubbele punt== ==Aanhalingstekens== ==Gedachtestreepje== ==Haakjes== ==Vraagteken== ==Uitroepteken== =Verkleinwoorden= =Oude naamvalsvormen= =Tussenklanken in samenstellingen= =Klinkers en medeklinkers= =Meervoudsvorming= =Trappen van vergelijking= ==De stellende trap== ==De vergrotende trap== ==De overtreffende trap== =Wijs= ==Aantonende wijs== ==Aanvoegende wijs== ==Gebiedende wijs== =Getallen in woorden= =Persoon en getal= =Het werkwoord= Het werkwoord (Latijn: verbum) is een woord dat in bijna alle talen van de wereld samen met het onderwerp en eventueel een voorwerp de basis vormt van een zin. Werkwoorden verschillen als woordsoort wezenlijk van naamwoorden, doordat ze geen verwijzende functie hebben maar een actie (doen, gooien), toestand (zijn, staan, drijven) of een gebeurtenis (sterven, glinsteren) uitdrukken. ==Tijden van het werkwoord== Een werkwoord of het gezegde geeft de gebeurtenis in de zin aan. Een gebeurtenis kan zich in het heden, verleden of de toekomst afspelen. Aan de vorm van het werkwoord kun je zien in welke tijd het zich afspeelt. ===Onvoltooid tegenwoordige tijd=== Ik loop nu; op dit moment. Ik ben er mee bezig en het is nog niet afgelopen. <i>Ik loop naar de supermarkt.</i> <i>Ik kijk een film.</i> ===Onvoltooid verleden tijd=== ''ik liep'' ===Voltooid tegenwoordige tijd=== ''ik heb gelopen'' ===Voltooid verleden tijd=== ''ik had gelopen'' ===Onvoltooid tegenwoordige toekomende tijd=== ''ik zal lopen'' ===Onvoltooid verleden toekomende tijd=== ''ik zou lopen'' ===Voltooid tegenwoordige toekomende tijd=== ''ik zal gelopen hebben'' ===Voltooid verleden toekomende tijd=== ''ik zou gelopen hebben'' ==Vervoeging van het werkwoord== ===Tegenwoordige tijd=== ===Verleden tijd=== ====Regelmatige werkwoorden (zwak)==== ====Onregelmatige werkwoorden (sterk)==== ===Voltooid deelwoord=== ===Onvoltooid deelwoord=== =Vergelijkende samenstellingen= =Spreekwoorden= =Afkortingen= =Aanvullingen= {{Sub}} m28pcadp10reszyf3vuzn3q0p1zx824 0 19998 427115 336533 2026-05-16T09:23:53Z Erik Baas 2193 lf 427115 wikitext text/x-wiki {{Index Nederlands}} Wederkerige voornaamwoorden drukken een wederzijdse relatie uit, met name waar het een handeling betreft. Het Nederlands kent vier wederkerige voornaamwoorden: ''[[wikt:elkaar|elkaar]]'', ''[[wikt:mekaar|mekaar]]'', ''[[wikt:elkander|elkander]]'' en ''[[wikt:mekander|mekander]]''. Ze betekenen vrijwel hetzelfde, maar het gebruik is sterk registerafhankelijk. In Standaardnederlands wordt in principe alleen ''elkaar'' gebruikt. {{Sub}} [[Categorie:Grammatica]] ev06cig9cyokw5dsvf2cov9kesqkaw4 0 20130 427031 354413 2026-05-16T08:38:34Z Erik Baas 2193 lf 427031 wikitext text/x-wiki {{Index Nederlandse literatuurgeschiedenis}} ==Websites== *[https://www.dbnl.org/ Digitale bibliotheek voor de Nederlandse letteren] *[https://www.literatuurgeschiedenis.org/ literatuurgeschiedenis.org] *[https://www.stemmenopschrift.nl/ Stemmmen op Schrift] ==Wikipedia== *{{Wp|Nederlandse literatuur|Nederlandse literatuur}} *{{Wp|Oudnederlands|Oudnederlands}} *{{Wp|Hebban_olla_vogala|Hebban olla vogala}} *{{Wp|Leidse_Willeram|Leidse Willeram}} *{{Wp|Wachtendonckse_Psalmen|Wachtendonckse_Psalmen}} *{{Wp|Beweging_van_Tachtig|Tachtigers}} *{{Wp|Jacques_Perk|Jacques Perk}} *{{Wp|Willem_Kloos|Willem Kloos}} *{{Wp|Albert_Verwey|Albert Verwey}} *{{Wp|Herman_Gorter|Herman Gorter}} *{{Wp|Lodewijk_van_Deyssel|Lodewijk van Deyssel}} *{{Wp|Frederik_van_Eeden_(schrijver)|Frederik van Eeden}} ==Literatuur== * {{Aut|van Oostrom, Frits}} ''Stemmen op schrift. Geschiedenis van de Nederlandse literatuur van het begin tot 1300.'' * {{Aut|Schenkeveld-Van der Dussen}} ''Nederlandse Literatuur, een geschiedenis'' * {{Aut|Knuvelder, G.P.M.}} ''[https://www.dbnl.org/tekst/knuv001hand00/ Handboek tot de geschiedenis der Nederlandse letterkunde - Volledige tekst op dbnl]'' * {{Aut|te Winkel, J.}} ''[https://www.dbnl.org/tekst/wink002ontw00_01/ De ontwikkelingsgang der Nederlandsche letterkunde (7 delen) - Volledige tekst op dbnl]'' (1922-1927) * {{Aut|Boven, E. van}} en {{Aut|Kemperink, M.}} ''Literatuur van de moderne tijd: Nederlandse en Vlaamse letterkunde in de 19e en 20e eeuw'', Uitgeverij Coutinho, 2006 {{Sub}} h2ux1135vd09d2z7lz6dnlmrzr06zfl 0 20131 427033 343056 2026-05-16T08:39:18Z Erik Baas 2193 lf 427033 wikitext text/x-wiki {{Index Nederlandse literatuurgeschiedenis}} [[Bestand:J vondel.jpg|thumb|Joost van den Vondel]] De cultuurbeweging die in de 14e eeuw in Italië was begonnen ''(de [[renaissance]])'' kenmerkte zich door een grote interesse voor de klassieke Griekse en Romeinse auteurs en het navolgen en commentariëren van die auteurs in de (Toscaanse) volkstaal. Tegen omstreeks 1550 leek de renaissance in de volkstaal ook in de {{Wp|Lage Landen (staatkunde)|Lage Landen}} te zijn doorgedrongen. Ook in onze literatuur kreeg het wereldlijke meer aandacht dan tevoren, en noordelijke humanisten als {{Wp|Desiderius Erasmus|Erasmus}} genoten onder Europese intellectuelen veel aanzien. Kenmerken van deze periode zijn: * wereldse thematiek wint veld tegenover bijbelse symboliek * invloed van het [[Filosofisch woordenboek#H|humanisme]] (en klassieke auteurs) en de {{Wp|reformatie|reformatie}} * beoefening van nieuwe genres zoals [[Woordenboek literatuur#T||tragedie]], [[Woordenboek literatuur#E|embleem]], [[Woordenboek literatuur#S|sonnet]], [[Woordenboek literatuur#M|martelaarsliederen]] en [[Woordenboek literatuur#G|geuzenliederen]]. == Noordelijke en Zuidelijke Nederlanden == Na 1585 (de verovering van Antwerpen door de Spanjaarden) ontstond een breuk tussen noord en zuid. In de 17e eeuw beleefde de {{Wp|Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden|Republiek}} een 'Gouden Eeuw', terwijl het zuiden de katholieke invloed van de {{Wp|contrareformatie|contrareformatie}} onderging. De literatuur in de Zuidelijke Nederlanden behield daardoor een hoofdzakelijk rooms-katholiek karakter. Belangrijke literaire auteurs uit deze periode zijn onder meer Pieter Corneliszoon Hooft, Jan van der Noot, Dirck Volkertsz. Coornhert, Gerbrand Adriaensz. Bredero, Constantijn Huygens, Jacob Cats en Joost van den Vondel. Aan Vondel, uit de Noordelijke Nederlanden, worden ook al eens barokke trekken toegeschreven, maar eigenlijk is deze schrijver te veelzijdig om hem zo maar in een hokje te stoppen. Het was eerder in de katholieke, Zuidelijke Nederlanden dat de barok in de beeldende kunst, architectuur en literatuur tot volle ontplooiing kwam. Daar was het dat de contra-reformatie onder Spaans bewind het werk van kunstenaars en letterkundigen richting gaf. De 'ketters' (protestanten) dienden gestuit te worden via polemische geschriften en inspirerende en ontzag inboezemende 'rooms-katholieke' kunst, het volk diende bezield te worden via mystieke poëzie en geëxalteerde uitbeeldingen van graveurs en kunstschilders die het behoud van het katholicisme verdedigden. Kortom: barokkunstenaars en schrijvers uit de Zuidelijke Nederlanden hadden een missie. Zo oefende de wetenschappelijke en religieuze literatuur der contra-reformatie (vooral die in het Latijn), een grote invloed uit op de beeldende kunst uit die periode. Bij Anna Bijns en haar passionele aanvallen op afvallige 'Lutheranen' zou men al kunnen gewagen van een pre-barok. De meeste 17e-eeuwse schrijvers uit de Zuidelijke Nederlanden konden in faam niet tippen aan auteurs als Vondel en Bredero in de Noordelijke Nederlanden (die hun Gouden Eeuwbeleefden), maar zij waren wel meer bezield van de geest van de barok. Onder hen kunnen worden genoemd: de dichters Lambertus Vossius, Cornelis de Bie, Justus de Harduwijn (1582-1641), de satireschrijver Richard Verstegen, de dichter van zinnelijke mystiek Daniël Bellemans (1640-1674), Adriaen Poirters ook 'de Roomse Cats' genoemd (1605-1674) en de mystiek-katholieke schrijver Michiel de Swaen (1654-1707). ==Vroege renaissance (1550 - 1600)== * Martelaarsliederen * Geuzenliederen * Sonnetten ** Jan van der Noot : Het bosken (1571) * Proza ** Dirk Volkertszoon Coornhert : Zedekunst dat is wellevenskunste ==Bloeitijd van de renaissance (1600 - 1669)== ===Gerbrand Adreaenszoon Bredero=== * Boertigh, amoreus en aendachtigh groot lied-boeck * Spaanschen Brabander * De klucht van de koe ===Pieter Cornelliszoon Hooft=== *Emblemata amatoria *{{Wp|Granida|Granida}} *Geeraardt van Velsen *Baeto *Warenar *Neederlandsche histoorien ===Constantijn Huyghens=== *Koren-bloemen ===Joost van den Vondel=== *Vertalingswerk **Aeneis **Metamorphosen **Ars poetica *Aenleidinge ter Nedeerduitsche dichtkunste *Gysbreght van Aemstel *Joseph in Dothan *Jeptha *Lucifer ===Jacob Cats=== *Sinne- en minnebeelden *Houwelijck *Trouringh ===Maria Tesselschade Visscher=== ===Jacobus Revius=== *Statenbijbel *Over-Ysselsche sangen en dichten ===Willem Godschalck Focqenbroch=== *Thalia {{Sub}} 5pladuxj1ay6s2lq44gacmh4628td83 0 20133 427035 294130 2026-05-16T08:39:20Z Erik Baas 2193 lf 427035 wikitext text/x-wiki {{Index Nederlandse literatuurgeschiedenis}} Het '''Frans-classicisme''' is de benaming voor een periode in de literatuurgeschiedenis van de Nederlanden en daarbuiten, die rond 1670 begon en tot het eind van de 18e eeuw duurde. Het Frans-classicisme komt vooral tot uiting in de toneelstukken van die tijd, die volgens de formele voorschriften helder, duidelijk en geordend dienden te zijn. De stroming heet zo omdat ze in Frankrijk was begonnen, waar {{Wp|Nicolas Boileau|Nicolas Boileau}} eerst een aantal strenge regels met betrekking tot zaken als maat, rijm en strofenbouw had opgesteld. In plaats van emotioneel moest de taal bijvoorbeeld vooral nuchter, zuiver en zakelijk zijn. Op het inhoudelijke vlak moesten vooral de psychische problemen van de personages in de toneelstukken centraal staan. Het vertonen van thema's die in werkelijkheid actueel waren (bijv. op het gebied van godsdienst en politiek) was uit den boze, evenals veel spektakel zoals geweld; wat dit betreft was het Frans-classicisme een rechtstreekse tegenreactie op de stroming die er direct aan vooraf was gegaan, de literaire barok. Ook het vermengen van genres werd niet langer goed geacht; genres als de tragikomedie waren dus niet langer toegestaan. In de Nederlanden was het in 1669 opgerichte genootschap ''{{Wp|Nil volentibus arduum|Nil volentibus arduum}}'' (Latijn: "niets is moeilijk voor hen die willen", vaak vrijer vertaald als "willen is kunnen") of kortweg ''Nil'' de belangrijkste vertegenwoordiger van het Frans-classicisme. ==Frans-classicistische toneelschrijvers== * Andries Pels * Pieter Langendijk : Het wederzyds huwelyksbedrog * Jan Luyken ** Duytse lier ** Jezus en de ziel *Hubert Korneliszoon Poot : Mengeldichten {{Sub}} 99nt9jgboo5yvye1tcr9nj5p3hcezu9 0 20143 427032 294782 2026-05-16T08:39:18Z Erik Baas 2193 lf 427032 wikitext text/x-wiki {{Index Nederlandse literatuurgeschiedenis}} Het symbolisme was een kunstzinnige stroming die in de laatste paar jaar van de 19e eeuw (het {{Wp|Fin de siècle|fin de siècle}}) opkwam vanuit Frankrijk. Kenmerkend is de wens deel uit te maken van het {{Wp|metafysica|metafysische}}. Tegelijkertijd bestond er van de veronderstelde "hogere wereld" geen enkel concreet beeld. In de kunst wordt slechts verwezen naar een soort "onzichtbare diepte". Op literair vlak kwam het symbolisme vooral tot uiting in de poëzie, waarin nu een soort nieuwe, onbekende werkelijkheid werd uitgebeeld. Niet het uitdrukken van de eigen gevoelens stond meer centraal, maar van iets hogers, door middel van zintuiglijke ervaringen. Het ging nu vooral om de kunstvorm zelf (i.c. het gedicht), die in dit verband ook wel als ''{{Wp|Poésie pure|poésie pure}}'' wordt aangeduid. Er werd veel geëxperimenteerd met alle mogelijkheden die de taal bood. De term gemeenschapskunst werd in 1892 voor het eerst gebruikt door {{Wp|Jan Veth|Jan Veth}} in een boekje over wandschilderingen. Er wordt zoveel mee bedoeld als "kunst van èn voor de gemeenschap", waarbij werd uitgegaan van de gedachte dat het niet alleen zo was dat de maatschappij de schone kunst bepaalde, maar ook andersom. iets anders gezegd zag men kunst en maatschappij als een harmonische eenheid. In de literatuur kwam dit bijvoorbeeld tot uiting in de {{Wp|socialisme|socialistische}} proza en poëzie van die tijd, waaruit een sterke politieke en maatschappelijke betrokkenheid sprak. ==Symbolisten== * J.H. Leopold * P.L. Boutens * Karel van den Woestijne ==Vertegenwoordigers van de gemeenschapskunst== * Herman Gorter * Henriëtte Roland Holst * Albert Verwey * Berlage (architect) {{Sub}} bgk9my2kr6ascaisyhf5i5pg0wy159a 0 20144 427037 335375 2026-05-16T08:39:22Z Erik Baas 2193 lf 427037 wikitext text/x-wiki {{Index Nederlandse literatuurgeschiedenis}} '''Neoclassicisme''' is een literair-historische term die in de Nederlandse literatuur niet zo gebruikelijk is. In het algemeen wordt er een hernieuwde belangstelling voor de aloude klassieke vormen bedoeld. De dichters J.C. Bloem en A. Roland Holst zijn de drijvende krachten achter de 'generatie 1910' die in het tijdschrift De Beweging de nieuwe generatie vertegenwoordigen. In de Geschiedenis van de Nederlandse literatuur tussen 1885-1985 spreekt Ton Anbeek niet over de 'generatie 1910' maar over het ''neoclassicisme''. De dichters van deze stroming zetten zich af tegen de [[Nederlandse literatuurgeschiedenis/De tachtigers|Tachtigers]], een generatie schrijvers vanaf 1880 die de literatuur op een revolutionaire manier wilden vernieuwen. In hun poëzie keren de dichters uit het neoclassicisme terug naar een vaste vormentaal, en het streven naar originele beeldspraak krijgt bij hen een minder prominente plaats. Eigenlijk is het dus een terugkeer naar traditionalisme in taalgebruik en versvormen die deze jonge poëten vooropstellen. Een belangrijk woordvoerder voor deze visie is de dichter Geerten Gossaert, die spreekt over de "bezielde retoriek" van deze nieuwe generatie, die de traditie met een oorspronkelijke stem tracht te combineren. Zijn kritiek op de esthetiek van de Tachtigers brengt hij tot uitdrukking in zijn essays. ==Bekende namen== * J.C. Bloem, die ook de aanduiding "{{Wp|Vorm of vent|vorm of vent}}" bedacht * A. Roland Holst * Geerten Gossaert .{{Sub}} 63refm5q00i5ml19hc24r4lxmy3hwd0 0 20145 427034 294895 2026-05-16T08:39:20Z Erik Baas 2193 lf 427034 wikitext text/x-wiki {{Index Nederlandse literatuurgeschiedenis}} Van '''neoromantiek''' is geen echt vaste definitie te geven. De term wordt vooral gebruikt voor een niet-realistische richting binnen het verhalende proza, die begon in de laatste jaren van de 19e eeuw en zich aan het begin van de 20e eeuw nog een tijdlang voortzette. Centraal in dit soort romans staat onder meer een onbestemd verlangen naar een beter en 'hoger' leven, maar dit blijft eigenlijk altijd een onvervulbare droom. Verder wordt de verbeeldingskracht nu weer centraal gesteld, in tegenstelling tot de rechtstreekse waarneming die het realisme van de jaren ervoor kenmerkte. ==Bekende namen== * Arthur van Schendel * Aart van der Leeuw *Augusta de Wit {{Sub}} msbfwnv39ubwtg7mtsph3pxrq1eb8gy 0 20150 427041 294132 2026-05-16T08:39:24Z Erik Baas 2193 lf 427041 wikitext text/x-wiki {{Index Nederlandse literatuurgeschiedenis}} De {{Wp|Verlichting (stroming)|verlichting}} was een culturele stroming die met name in West-Europa vrijwel de gehele 18e eeuw domineerde. Kenmerkend voor de denkers uit deze tijd is dat zij na vele eeuwen van duisternis een duidelijk en helder beeld van de wereld meenden te hebben gekregen, met andere woorden dat men "verlicht" geworden was. Over het algemeen waren de Verlichtingsdenkers optimistisch ingesteld. Zij gingen ervan uit dat de mens van nature goed is en alle problemen binnen de wetenschap op afzienbare termijn zouden worden opgelost. De Verlichting manifesteerde zich op allerlei gebieden: de politiek, economie en wetenschap, maar ook in de literatuur. Kenmerkend voor de literatuur uit deze tijd zijn de vele moralistische geschriften en de opbloei van genres als het {{Wp|reisverhaal|reisverhaal}} en de {{Wp|robinsonade|robinsonade}}. Ook de roman kwam in deze periode echt op als apart genre en in uiteenlopende vormen, zoals de utopische roman en de {{Wp|Entwicklungsroman|Entwicklungsroman}}. [[Bestand:Elizabeth Wolff and Agatha Deken.png|thumb|Betje Wolff en Aagje Deken, schilderij van {{Wp|Antoine Cardon|Antoine Cardon}} uit 1784]] Een van de bekendste werken uit deze periode was {{Wp|Willem van Haren (1710-1768)|Willem van Haren}}s episch gedicht ''Friso'' uit 1741 waarin hij het lot beschrijft van de legendarische eerste koning der Friezen. In zijn portrettering van Friso toont Van Haren zich een ware discipel van het 18e eeuwse rationalisme en van de {{Wp|Verlichting (stroming)|Verlichting}}. Friso is het prototype van de moderne koning, de verlichte vorst die bij het bestuur van zijn land slechts aanvaardt wat de rede hem ingeeft. Zijn tijdgenoot {{Wp|Willem Bilderdijk|Willem Bilderdijk}} zou met verve deze vorm van rationele en verlichte literatuur bestrijden en in de periode van de romantiek wedijveren voor een meer christelijk geëngageerde literatuur. Na 1750 werden veel literaire genootschappen opgericht, en daar begon voor de meeste schrijvers ook een carrière in de letteren. Als nieuw genre uit deze tijd kunnen de ''spectators'' genoemd worden, weekbladen die de middenklasse als doelpubliek hadden, en de ''zedenkundige [[Woordenboek literatuur#B|briefroman]]''. De belangrijkste auteurs en teksten uit deze periode waren: * {{Wp|Justus van Effen|Justus van Effen}} (1684-1735) importeerde de formule van de 'spectators' uit het buitenland. In 1731 verschijnt het eerste nummer van de ''{{Wp|Hollandsche Spectator|Hollandsche Spectator}}''. * {{Wp|Hiëronymus van Alphen|Hiëronymus van Alphen}} (1746-1803), vooral bekend om zijn kindergedichten in de bundel ''Proeve van kleine gedigten voor kinderen'' uit 1778. * {{Wp|Betje Wolff|Betje Wolff}} (1738-1804) die zowel apart als samen met haar vriendin {{Wp|Aagje Deken|Aagje Deken}} publiceerde. Van hun zedenkundige briefromans is vooral ''Historie van mejuffrouw Sara Burgerhart'' uit 1782 bekend geworden. * de Zeeuwse dichter {{Wp|Jacobus Bellamy|Jacobus Bellamy}} (1757-1786) publiceerde (anoniem) ''Gezangen mijner jeugd'' (1782) en het patriottistische ''Vaderlandsche gezangen van Zelandus'' (1783). * {{Wp|Rhijnvis Feith (auteur)|Rhijnvis Feith}} (1753-1824) werd bekend als criticus en als sentimenteel auteur van de roman ''Julia'' uit 1783. {{Sub}} 16u69dn3bp94nknl8z1k01ldzv7jmyk 0 20152 427044 294133 2026-05-16T08:39:25Z Erik Baas 2193 lf 427044 wikitext text/x-wiki {{Index Nederlandse literatuurgeschiedenis}} == Overgangsfase 1800 - 1820 == In deze periode loopt de {{Wp|Verlichting (stroming)|Verlichting}} ten einde en wordt de invloed van de {{Wp|Romantiek (stroming)|romantiek}} sterker. Vooral het zuiden had geleden onder het Frans Napoleontisch bewind (1790-1813). Theaters die Nederlandse stukken opvoerden werden gesloten, Nederlandse boeken en tijdschriften waren verboden en het onderwijs werd bijna volledig verfranst. Pas na het vertrek van de Franse bezetters in 1813 bloeide het letterkundig leven terug op. Literatuur in die tijd was veelal te beluisteren in genootschappen en sociëteiten waar werd voorgedragen. Er bloeit een vorm van nationalisme op, die expressie vindt in gedichten als ''Wien Neerlands bloed'' van {{Wp|Hendrik Tollens|Hendrik Tollens}} en zeer uitgesproken in ''De Hollandsche natie'' van {{Wp|Jan Frederik Helmers|Jan Frederik Helmers}}. == Romantiek ca. 1820 - ca. 1840 == [[Bestand:Bilderdyk.jpg|thumb|Willem Bilderdijk]] {{Citaat|Poëzie is eenzelvig. Zij is uitstorting van overstelpend gevoel|Bilderdijk)}} De romantische beweging was in de Lage Landen veel minder uitgesproken dan bijvoorbeeld in Engeland. De Nederlandstalige auteurs werden vooral beïnvloed door Engelse romantici als {{Wp|Walter Scott (dichter)|Walter Scott}} en {{Wp|Lord Byron|Lord Byron}}. De Nederlandse literatuur begeeft zich in deze periode op twee paden: sommigen volgden {{Wp|Willem Bilderdijk|Willem Bilderdijk}} en {{Wp|Het Réveil|Het Réveil}}, anderen werden vooral geïnspireerd door Walter Scott en zijn {{Wp|historische roman|historische romans}}. Auteurs in dit laatste genre waren onder meer {{Wp|Aernout Drost|Aernout Drost}}, {{Wp|Jacob van Lennep|Jacob van Lennep}}, {{Wp|Jan Frederik Oltmans|Jan Frederik Oltmans}}, {{Wp|Anna Louisa Geertruida Bosboom-Toussaint|A.L.G. Bosboom-Toussaint}}, en in Vlaanderen {{Wp|Hendrik Conscience|Hendrik Conscience}}. In deze periode ontstond ook het literair tijdschrift {{Wp|De Gids (literatuur)|De Gids}} (1837 tot heden). Enkele belangrijke auteurs: * {{Wp|Willem Bilderdijk|Willem Bilderdijk}} (1756-1831) liet een oeuvre na van ongeveer 300.000 versregels. Zijn werk onderging duidelijk de invloed van de romantiek. * {{Wp|Isaäc da Costa|Isaäc da Costa}} (1789-1860), een leerling van Bilderdijk; ook zijn poëzie is doordrenkt van religieuze gevoelens. * de dichters {{Wp|Hendrik Tollens|Hendrik Tollens}} en {{Wp|Jan Fredrik Helmers|Jan Fredrik Helmers}} (de ''dominee-dichters'') * de dichter {{Wp|David Jacob van Lennep|David Jacob van Lennep}} en zijn zoon {{Wp|Jacob van Lennep|Jacob van Lennep}}. * schrijvers van historische romans zoals {{Wp|Margaretha de Neufville|Margaretha de Neufville}} met ''De Schildknaap'' (1829), en {{Wp|Hendrik Conscience|Hendrik Conscience}} met ''{{Wp|De leeuw van Vlaanderen|De Leeuw van Vlaanderen of de slag der gulden sporen}}'' (1838). Een groep van dichters, onder wie {{Wp|J.J.L. ten Kate|J.J.L. ten Kate}} en {{Wp|Anthony Winkler Prins|A. Winkler Prins}} zich het actiefst toonden, verzetten zich tegen het gedweep met het romantisme. In hun volledig in versvorm geschreven satirische tijdschrift ''{{Wp|Braga (tijdschrift)|Braga}}'' (1842) steken zij de draak met vooral Byron en Beets. ===Richting Bilderdijk en réveil=== *Willem Bilderdijk {{Wp|Willem_Bilderdijk|Willem Bilderdijk}} *Isaäc da Costa {{Wp|Isaac_da_Costa|Isaäc da Costa}} *Bosboom Toussaint *Jacob van Lennep *Aernout Drost *W de Clerq ===Dominee-dichters=== *Hendrik Tollens {{Wp|Tollens|Hendrik Tollens}} *Jan Frederik Helmers {{Wp|Jan_Frederik_Helmers|Jan Frederik Helmers}} {{Wp|Biedermeier|Biedermeier}} *J.J.L. ten Kate *C.E. Koetsveld *Nicolaas Beets *J.P. Hasebroek * Francois Haverschmidt ===Historische roman=== *Margaretha de Neufville *Aernoud Drost *Jacob van Lennep *J.F. Oltmans *A.L.G. Bosboom-Toussaint ===Vlaamse romantiek=== *Hendrik Conscience {{Sub}} ee6ezi85l3r0i61toa9utsjzufbirfn 0 20153 427036 294134 2026-05-16T08:39:21Z Erik Baas 2193 lf 427036 wikitext text/x-wiki {{Index Nederlandse literatuurgeschiedenis}} == Realisme ca. 1840 - ca. 1880 == [[Bestand:Eduard Douwes Dekker - 001.jpg|thumb|Multatuli]] Het '''realisme''' was een literaire stroming die omstreeks het midden van de 19e eeuw opkwam in Frankrijk en zich van daaruit verspreidde naar andere landen, waaronder Nederland en België. Centraal stond het idee dat romans het echte leven in al zijn aspecten zo waarheidsgetrouw mogelijk moesten weerspiegelen, dus ook de mens met al zijn sterke en zwakke kanten. Dit laatste werd nog duidelijker in het naturalisme, dat als een uitvloeisel of "extreme" vorm van het realisme kan worden gezien. Er kwam niet ineens een scherpe breuk met de romantiek in deze periode. Als uitloper van het romantische genre kan bijvoorbeeld de zogenaamde ''{{Wp|Komische literatuur|humorcultus}}'' gezien worden. De bekendste auteurs in dit genre zijn de dichters Gerrit van de Linde (alias {{Wp|de Schoolmeester|de Schoolmeester}}) en François Haverschmidt (alias {{Wp|Piet Paaltjens|Piet Paaltjens}}). Ze maken gebruik van situaties uit de realiteit, maar overdrijven dit zodanig dat het absurd wordt. Er werden ook nog net als voorheen historische romans geschreven. Wat bij het realisme wel duidelijk naar voren kwam, was dat critici vooral geïnteresseerd waren in de ''bedoeling'' van het werk, dus of het ''stichtelijk'' was, of het de lezer een ''voorbeeld'' voorhield enzovoort. Een nieuw genre dat opgang maakte waren de zogenaamde ''fysiologieën'', waarbij individuen werden beschreven die model stonden voor een bepaalde groep. Nicolaas Beets ({{Wp|Nicolaas Beets|Hildebrand}}) beschreef bijvoorbeeld een boerin op zodanig typerende manier dat de lezer een beeld kreeg van 'de boerin'. Hetzelfde met 'de student' bij {{Wp|Johannes Kneppelhout|Johannes Kneppelhout}}, die het over 'de student' had terwijl hij een hele groep wilde typeren. De ''tendensliteratuur'' beoogde ook verhalend proza met een onverhulde boodschap te brengen. Het genre was al wereldwijd bekend door {{Wp|Harriet Beecher Stowe|Harriet Beecher Stowe}}'s aanklacht tegen de slavernij in de roman ''{{Wp|De negerhut van Oom Tom|Uncle Tom's Cabin}}''. In de Nederlanden was de belangrijkste vertegenwoordiger van dit genre {{Wp|Eduard Douwes Dekker|Multatuli}}, die in zijn {{Wp|Max Havelaar (boek)|Max Havelaar}} (1860) met meesterschap het Nederlands bestuur in {{Wp|Nederlands-Indië|Nederlands-Indië}} bekritiseerde. Ook {{Wp|Jacob Jan Cremer|Jacob Jan Cremer}} had voordien al veel succes met zijn novelle ''Fabriekskinderen, een bede doch niet om geld'' (1863), die een aanklacht was tegen kinderarbeid in de fabrieken. Op gebied van vorm wordt nu aan een sobere schrijfstijl de voorkeur gegeven boven het bombastische uit de romantiek. Het realisme durft ook taboes te doorbreken: Jacob van Lennep beschrijft in ''{{Wp|Klaasje Zevenster|Klaasje Zevenster}}'' uit 1866 een bordeel en {{Wp|Conrad Busken Huet|Conrad Busken Huet}} behandelt in zijn roman ''{{Wp|Lidewijde|Lidewijde}}'' uit 1868 het probleem van de echtscheiding. {{Wp|Guido Gezelle|Guido Gezelle}}, tot slot, maakt in zijn poëzie gebruik van alledaagse woorden in het {{Wp|West-Vlaams|West-Vlaams}} dialect om zijn gevoelens te uiten. {{Sub}} oar74lkwhrl1kkcsudr2qg7zwis7cji 0 20156 427038 294898 2026-05-16T08:39:22Z Erik Baas 2193 lf 427038 wikitext text/x-wiki {{Index Nederlandse literatuurgeschiedenis}} De term '''modernisme''' heeft een nogal brede betekenis. In literair-historisch verband verwijst het vooral naar een stroming binnen het proza van de jaren 20 en 30 van de 20e eeuw, waarin men begon te twijfelen aan het menselijke intellect. Ook twijfelden modernisten aan het vermogen van taal om de werkelijkheid te beschrijven. Het modernisme onderscheidt zich door deze opvatting op een wezenlijk punt van de andere ''-ismen'' van die tijd, die samen ook wel de ''historische {{Wp|Avant-garde|avant-garde}}'' worden genoemd. ==Historische avant-garde== *Tijdschriften : **het Getij (Herman van den Bergh) **De vrije Bladen (Marsman) **Ruimte *Herman van den Berghe *Marsman *Paul Van Ostayen *Theo van Doesberg ==Modernisme== *Carry van Bruggen *Menno ter Braak *E. du Perron *Martinus Nijhoff *Maurice Roelants *Elsschot *Slauerhoff *Vestdijk *A. Van Schendel *F. Bordewijk *Vasalis *Bertus Aafjes *Gerrit Achterberg *Cola Debrot *Tijdschriften : **Forum (ter Braak en Du Perron, Maurice Roelants, Marnix Gijsen, Gerard Walschap en Willem Elsschot) **Criterium {{Sub}} kb11zxkzlkhtx7b3vncaalmt1z5wajb 0 20157 427040 351238 2026-05-16T08:39:23Z Erik Baas 2193 lf 427040 wikitext text/x-wiki {{Index Nederlandse literatuurgeschiedenis}} De ''Vijftigers'' waren een groep dichters die de bespiegelende [[Woordenboek literatuur#L|lyriek]] van het interbellum verwierpen ten gunste van een meer experimentele stijl. Daarbij inspireerden ze zich op {{Wp|dada|dada}}, het {{Wp|surrealisme|surrealisme}}, {{Wp|primitieve kunst|primitieve kunst}} en kindertekeningen. Hiermee beoogden ze zo veel mogelijk de rede uit te schakelen en beroep te doen op gevoel, vrije associatie en intuïtie. Hun poëzie wil vooral vrij zijn, los van alle regels. De bekendste Vijftigers zijn {{Wp|Lucebert|Lucebert}} en {{Wp|Hugo Claus|Hugo Claus}} – die beiden eerst ook lid waren van {{Wp|Cobra (kunst)|Cobra}} – en {{Wp|Gerrit Kouwenaar|Gerrit Kouwenaar}}. Een typische uitspraak van Lucebert in verband met hun visie op poëzie is: ''Schoonheid heeft haar gezicht verbrand'', waarmee hij bedoelde dat kunst anti-esthetisch dient te zijn. In de eerste verspreiding van de ideeën van de Vijftigers waren vooral twee tijdschriften van belang: ''{{Wp|Braak (tijdschrift)|Braak}}'' (1950), onder redactie van {{Wp|Remco Campert|Remco Campert}} en {{Wp|Rudy Kousbroek|Rudy Kousbroek}}, en ''{{Wp|Blurb|Blurb}}'', een in 1950 door {{Wp|Simon Vinkenoog|Simon Vinkenoog}} opgestart tijdschrift dat gedurende enkele jaren onregelmatig verscheen. *Lucebert *Hugo Claus *Gerrit Kouwenaar *Simon Vinkenoog *Paul Rodenko *Gerard Reve *W.F. Hermans *Louis Paul Boon *Maurice Roelants *Gerard Walschap *Johan Daisne *Hubert Lampo *Piet van Aken *Ida Gerhardt *Leopold *P.C. Boutens *Tijdschriften: **Braak (1950) (Remco Campert en Rudy Kousbroek) **Blurb (1950) (Simon Vinkenoog) {{Sub}} ci1ralztuetu36cyyffuaqbkaggibbi 0 20158 427039 377956 2026-05-16T08:39:23Z Erik Baas 2193 lf 427039 wikitext text/x-wiki {{Index Nederlandse literatuurgeschiedenis}} === De jaren zestig === [[Bestand:Bernlef.jpg|thumb|left|100 px|J. Bernlef]] [[Bestand:Auteursfoto_Jef_Geeraerts_en_zijn_vrouw_Eleonore_Vigenon.jpg|left|thumb|100 px|Jef Geeraerts en zijn vrouw Eleonore Vigenon]] Als reactie op de vrije opvattingen van de vijftigers ontstaat een {{Wp|Neorealisme (beweging)|neorealistische}} stroming in de poëzie, met dichters als {{Wp|K. Schippers|K. Schippers}} en {{Wp|J. Bernlef|J. Bernlef}}. Deze opvatting, wezenlijk een antidotum tegen {{Wp|Cobra (kunst)|Cobra}}, stelt dat ook de realiteit een vorm van kunst is. Het onderscheid tussen kunst en werkelijkheid valt bij hen weg. Zo vinden ze bijvoorbeeld in stukken reclametekst waardevolle poëzie. Typerend is ook het afwijzen van beeldspraak en de persoonlijke gevoelens van de kunstenaar. De indruk die zulke gedichten maken is vaak niet erg 'dichterlijk'. De verwantschap met het Amerikaanse {{Wp|pop-art|pop-art}} is opvallend. Ook hier worden immers dagelijkse gebruiksvoorwerpen los van hun gewone context gepresenteerd. De belangrijkste auteurs (Schippers en Bernlef) publiceren in het Amsterdamse tijdschrift ''{{Wp|Barbarber|Barbarber}}''. Wanneer in 1957 {{Wp|Paul Snoek|Paul Snoek}} de redactie van het avant-gardistische Vlaamse tijdschrift ''{{Wp|Gard Sivik|Gard Sivik}}'' verlaat (wat later gevolgd door {{Wp|Gust Gils|Gust Gils}} en {{Wp|Hugues C. Pernath|Hugues C. Pernath}}), nemen Rotterdamse dichters als {{Wp|Armando|Armando}} en {{Wp|Hans Sleutelaar|Hans Sleutelaar}} de redactie over. In 1965 gaat ''Gard Sivik'' over in de ''{{Wp|De Nieuwe Stijl|De Nieuwe Stijl}}'' van Armando. De vertegenwoordigers van dit nieuwe realisme worden ook wel aangeduid als de Zestigers (niet te verwarren met de gelijknamige aanduiding voor bepaalde schrijvers uit de Afrikaanse literatuur). In deze periode worden nog steeds romans geschreven in de traditie van het naoorlogs realisme, bijvoorbeeld {{Wp|Jan Wolkers|Jan Wolkers}}' debuutroman ''{{Wp|Kort Amerikaans (boek)|Kort Amerikaans}}'' uit 1962. Er ontstaat echter een stroming, 'Ander proza'&nbsp;<ref>zie Sybren Polets bloemlezing ''Ander proza'' (1978)</ref> genoemd, die het einde van de roman aankondigt en geen vertrouwen meer heeft in de roman als spiegel van de werkelijkheid. Het is in deze periode dat {{Wp|Harry Mulisch|Harry Mulisch}} geen fictie meer schrijft, maar zich concentreert op bespiegelende reportages. Een voorbeeld van zulk experimenteel proza is ''{{Wp|Breekwater (boek)|Breekwater}}'' (1961) van {{Wp|Sybren Polet|Sybren Polet}}. In zijn verhaal past hij een literaire kunstgreep toe om de werkelijkheidsillusie te doorbreken door de naam van de hoofdpersoon na twee bladzijden te veranderen. Identiteit wordt gezien als een fictieve constructie, en de chronologische opbouw van een verhaal is niet langer dwingend. Vlaamse prozaschrijvers experimenteren in de jaren '60 ook met verschillende genres. Het {{Wp|stream-of-consciousness|stream-of-consciousness}}proza vindt men terug in werken van {{Wp|Hugo Raes|Hugo Raes}}, {{Wp|Ivo Michiels|Ivo Michiels}} en {{Wp|Paul de Wispelaere|Paul de Wispelaere}}. {{Wp|Ward Ruyslinck|Ward Ruyslinck}} schreef satirische en allegorische romans, {{Wp|Jef Geeraerts|Jef Geeraerts}}' romans dompelen de lezer onder in een gewelddadig koloniaal verleden en {{Wp|Walter van den Broeck|Walter van den Broeck}} maakt gebruik van een mengeling van autobiografie en sociale geschiedenis. Daarnaast waren er in deze periode schrijvers en dichters die noch met de Vijftigers, noch met de Zestigers iets op hadden, zoals {{Wp|Fritzi Harmsen van Beek|Fritzi Harmsen van Beek}}. Zij hechtten meer waarde aan het uitdrukken van hun persoonlijke ervaringen, emoties en gedachten. Ze publiceerden in tijdschriften als ''{{Wp|Tirade (tijdschrift)|Tirade}}'' en het ''{{Wp|Hollands Maandblad|Hollands Maandblad}}''. {{References}} {{Sub}} jpudd9a9bifdpzz2mmrt0pqwz0xiamx 10 20765 426970 411122 2026-05-16T08:12:15Z Erik Baas 2193 lf 426970 wikitext text/x-wiki {| class="noprint" style="width: 100%" |- | style="text-align: left; width: 33%" | {{#If:{{{vorigeNaam|}}} | [[Afbeelding:ArrowLeftNavbox.svg|15px]] [[{{{vorigeLink}}}|&larr; {{{vorigeNaam}}}]] | }} | style="text-align: center; width: 33%" | {{#If:{{{huidige|}}} | '''{{{huidige}}}''' | '''{{SUBPAGENAME}}''' }} | style="text-align: right; width: 33%" | {{#If:{{{volgendeNaam|}}} | [[{{{volgendeLink}}}|{{{volgendeNaam}}} &rarr;]] [[Afbeelding:ArrowRightNavbox.svg|15px]]| }} |}<noinclude> Met dit sjabloon kunt u net zoals bij Sjabloon:Navigatie een bladerfunctie maken, maar de links worden niet automatisch aangemaakt; dit is handig voor boeken met een tweelaags-structuur (Boek/Hoofdstuk/Paragraaf). Bovendien wordt de huidige paginanaam automatisch ingegeven, tenzij deze wordt gespecificeerd. Verder is dit sjabloon gelijk aan Sjabloon:Navigatie. Er is aan gewerkt om de wat onduidelijk zichtbare pijlen (&larr; en &rarr;) te vervangen door strakke heldere pijlpunten ([[Afbeelding:ArrowLeftNavbox.svg|15px]] en [[Afbeelding:ArrowRightNavbox.svg|15px]]). Het is nog niet gelukt om deze ook in de klikbare zone te brengen. Wie het weet mag aanpassen. Gebruik: <nowiki>{{</nowiki>VorigeVolgende |boek=Naam van het boek |vorigeLink=Link naar vorige |vorigeNaam=Naam van vorige |huidige=Naam van huidige hoofdstuk (eventueel) |volgendeLink=Link naar volgende |volgendeNaam=Naam van volgende <nowiki>}}</nowiki> ==Zie ook== *[[Sjabloon:Bladeren2]] [[Categorie:Sjablonen|VorigeVolgende]] </noinclude> 1ocxgfk2cdcdiqj5atvxvjdmfpvhbj4 0 21833 427114 421508 2026-05-16T09:23:53Z Erik Baas 2193 lf 427114 wikitext text/x-wiki {{Index Nederlands}} Bijvoeglijke naamwoorden (adjectieven) staan altijd bij een zelfstandig naamwoord (zelfst. nmw.). Ze vertellen ons iets over dat zelfst. nmw., bijvoorbeeld ''hoe'' het is, welke ''kleur'' het heeft, ... Verwar een adjectief nooit met een [[Nederlands/Grammatica/Bijwoorden|bijwoord]]! Voorbeelden van adjectieven: :*Groen, geel, appelblauwzeegroen, ... (kortom, alle kleuren zijn adjectieven); :*Groot, klein, warm, koud, .... == Vorming == === De/ het === Als er een "de" of "het" voor het zelfst. nmw. staat, zetten we altijd een -e aan het adjectief. Voorbeelden: *De ''blauwe'' fiets; *De ''mooie'' gsm; *Het ''platte'' boek; *Het ''zieke'' meisje. === Een === *Als er een "een" voor het zelfst. nmw. staat en het zelfst. nmw. heeft "de" als {{Wp|lidwoord|lidwoord}}, dan komt er een eveneens een -e bij het adjectief. Voorbeelden: :*Een ''kleine'' jongen. (''De'' jongen -> + -e); :*Een ''zwarte'' bladzijde. (''De'' bladzijde -> + -e). *Als er een "een" voor het zelfst. nmw. staat en het zelfst. nmw. heeft "het" als lidwoord, dan verandert er '''niets''' aan het adjectief. Voorbeelden: :*Een ''lelijk'' eendje. (''Het'' eendje -> niets verandert); :*Een ''lang'' woord. (''Het'' woord -> niets verandert). === Meervoud === Als het zelfst. nmw. in het meervoud staat, krijgt het adjectief '''altijd''' een -e. Voorbeelden: *''Groene'' blaadjes. (''Het'' blad); *''Sterke'' mannen. (''De'' man). -> Sowieso geen verandering. == Extra spellingsregels == '''Regel 1:''' :De ''rode'' fiets. Zoals je ziet, kunnen we niet enkel een -e achter "''rood''" zetten. Dan zouden we "de ''roode'' fiets" bekomen, en dat is incorrect. Omdat de uitspraak niet verandert als één -o- verdwijnt, moeten we er eentje weglaten. Algemeen: ook bij adjectieven schrijven we lange klinkers (/oo/, /aa/, /ee/, /uu/ ''[/ii/ komt niet voor]'') in een {{Wp|Gesloten_lettergreep|gesloten lettergreep}} dubbel en in een {{Wp|Open_lettergreep|open lettergreep}} enkel. Voorbeelden: *Rood -> de ''rode'' fiets; *Grijs -> de ''grijze'' daken. '''Regel 2:''' :Het ''grijze'' dak. Als het adjectief op een '''-s''' eindigt en je zet een -e achter het adjectief, dan verandert de '''-s''' in een '''-z'''. Voorbeelden: *Ambitieus -> het ''ambitieuze'' plan; *Mysterieus -> ''mysterieuze'' verhalen. '''Regel 3:''' :De ''creatieve'' mannen. Als het adjectief op een '''-f''' eindigt en je zet een -e achter het adjectief, dan verandert de '''-f''' in een '''-v'''. Voorbeelden: *Foutief -> het ''foutieve'' antwoord; *Lief -> een ''lieve'' jongen. '''Regel 4:''' :De ''lamme'' man. Als de laatste klinker van een adjectief een '''a''', '''e''', '''i''', '''o''' of '''u''' is en je zet een -e achter het adjectief, dan verdubbelt de laatste medeklinker van het adjectief. Als de '-m' in het vorig voorbeeld niet verdubbeld zou zijn, dan kwam de '-a' in een open {{Wp|lettergreep|lettergreep}} terecht ("de ''lame'' man"). Dit is incorrect. Voorbeelden: *Mak -> het ''makke'' paard (ipv. het ''make'' paard); *Dom -> de ''domme'' leerling (ipv. de ''dome'' leerling). '''Combinatie:''' *Draadloos -> ''draadloze'' verbinding. :#Regel 1; :#Regel 2. == Stoffen en materialen == Als het adjectief stoffen of materialen (zoals papier, lood, katoen, ...) uitdrukt, krijgt het adjectief een '''-en''' achteraan. Zet er in geen geval een '''-e''' bij. Voorbeelden: *Het ''papieren'' bootje; *''Loden'' kogels; *''Katoenen'' doeken. Sommige adjectieven die stoffen of materialen uitdrukken krijgen helemaal '''géén achtervoegsel'''. Voorbeelden: *De ''plastic'' zak; *De ''nylon'' kousen. == Zelfstandig naamwoord weglaten == Als duidelijk is waarnaar het bijvoeglijk naamwoord verwijst, kan je het zelfstandig naamwoord weglaten. Voorbeelden: *Welk boek ben je verloren? :-Ik ben het ''groene'' verloren. *Is het een ''plastic'' of ''papieren'' zak? In zo'n geval spel je het adjectief alsof het zelfst. nmw. nog steeds in de zin zou staan. *'''Het''' boek -> het ''groene'' boek -> het ''groene''; *'''Een''' zak -> Een ''plastic'' zak -> een ''plastic'' (Zie [[Nederlands/Bijvoeglijke naamwoorden|stoffen en materialen]]) == Een bijvoeglijk naamwoord nader bepalen met een zelfstandig naamwoord == Met een zelfstandig naamwoord (vaak in combinatie met een telwoord) kan een bijvoeglijk naamwoord nader bepaald of gekwantificeerd worden. Voorbeelden: * Henk is 90 kg ''zwaar''. **90 = telwoord bij kg **kg = zelfstandig naamwoord, in dit geval een eenheid (kilogram) **zwaar = bijvoeglijk naamwoord * De film is 130 minuten ''lang''. **130 = telwoord bij minuten **minuten = zelfstandig naamwoord, in dit geval een eenheid **lang = bijvoeglijk naamwoord In sommige gevallen kan deze constructie ook gebruikt worden om een persoonlijke mening te kwantificeren: * Dat spel is wel cool, maar niet ''150 euro cool''. ** "150 euro" kwantificeert "cool" (is het spel cool genoeg om 150 euro waard te zijn?) * Twee weken naar Eindhoven? Nou, Eindhoven is heel leuk, maar niet ''twee weken leuk''. ** "twee weken" kwantificeert "leuk" (is Eindhoven leuk genoeg om er voor twee weken heen te gaan?) * Een Hema-taart voor mijn bruiloft? Taarten van de Hema zijn wel lekker, maar niet trouwdag-lekker. ** "trouwdag" bepaald nader over welke mate van "lekker" het gaat (is de taart lekker genoeg om te serveren op een trouwdag?) {{Sub}} [[Categorie:Grammatica]] hqss4ygsmb1t8wbbpwuk0tcmg657m9p 0 21975 427076 411314 2026-05-16T08:45:50Z Erik Baas 2193 lf 427076 wikitext text/x-wiki {{Index Nederlands} Het '''persoonlijk voornaamwoord''' is het voornaamwoord dat in plaats van het zelfstandig naamwoord staat. Het Nederlands kent de volgende persoonlijke voornaamwoorden: {| border="1" cellpadding="2" class="wikitable" ! colspan="2" | &nbsp; ! valign="bottom" | onderwerp ! valign="bottom" | voorwerp |- ! rowspan="2" | eerste persoon ! enkelvoud | ik ('k) || mij (me) |- ! meervoud | wij (we) || ons |- ! rowspan="2" | tweede persoon ! enkelvoud | jij (je)<br>gij (ge)<br>u<br> | jou (je)<br>u<br>u<br> |- ! meervoud | jullie<br>gij (ge)<br>u<br> | jullie<br>u<br>u<br> |- ! rowspan="2" | derde persoon ! enkelvoud | hij (-ie)<br> zij (ze)<br>het ('t) | hem ('m)<br>haar ('r)<br>het ('t) |- ! meervoud | zij (ze) | hun, hen, ze |} *[[Nederlands/Grammatica/Persoonlijke voornaamwoorden/Ik|Ik]] *[[Nederlands/Grammatica/Persoonlijke voornaamwoorden/Jij|Jij]] *[[Nederlands/Grammatica/Persoonlijke voornaamwoorden/Gij|Gij]] *[[Nederlands/Grammatica/Persoonlijke voornaamwoorden/Du|Du]] *[[Nederlands/Grammatica/Persoonlijke voornaamwoorden/U|U]] *[[Nederlands/Grammatica/Persoonlijke voornaamwoorden/Hij|Hij]] *[[Nederlands/Grammatica/Persoonlijke voornaamwoorden/Zij|Zij]] *[[Nederlands/Grammatica/Persoonlijke voornaamwoorden/Wij|Wij]] *[[Nederlands/Grammatica/Persoonlijke voornaamwoorden/Jullie|Jullie]] *[[Nederlands/Grammatica/Persoonlijke voornaamwoorden/Hen|Hen]] *[[Nederlands/Grammatica/Persoonlijke voornaamwoorden/Hun|Hun]] {{Sub}} [[Categorie:Grammatica]] 78b23ls938f1ch7vnqcuwciy6mz8gpj 427095 427076 2026-05-16T09:21:04Z Erik Baas 2193 lf 427095 wikitext text/x-wiki {{Index Nederlands}} Het '''persoonlijk voornaamwoord''' is het voornaamwoord dat in plaats van het zelfstandig naamwoord staat. Het Nederlands kent de volgende persoonlijke voornaamwoorden: {| border="1" cellpadding="2" class="wikitable" ! colspan="2" | &nbsp; ! valign="bottom" | onderwerp ! valign="bottom" | voorwerp |- ! rowspan="2" | eerste persoon ! enkelvoud | ik ('k) || mij (me) |- ! meervoud | wij (we) || ons |- ! rowspan="2" | tweede persoon ! enkelvoud | jij (je)<br>gij (ge)<br>u<br> | jou (je)<br>u<br>u<br> |- ! meervoud | jullie<br>gij (ge)<br>u<br> | jullie<br>u<br>u<br> |- ! rowspan="2" | derde persoon ! enkelvoud | hij (-ie)<br> zij (ze)<br>het ('t) | hem ('m)<br>haar ('r)<br>het ('t) |- ! meervoud | zij (ze) | hun, hen, ze |} *[[Nederlands/Grammatica/Persoonlijke voornaamwoorden/Ik|Ik]] *[[Nederlands/Grammatica/Persoonlijke voornaamwoorden/Jij|Jij]] *[[Nederlands/Grammatica/Persoonlijke voornaamwoorden/Gij|Gij]] *[[Nederlands/Grammatica/Persoonlijke voornaamwoorden/Du|Du]] *[[Nederlands/Grammatica/Persoonlijke voornaamwoorden/U|U]] *[[Nederlands/Grammatica/Persoonlijke voornaamwoorden/Hij|Hij]] *[[Nederlands/Grammatica/Persoonlijke voornaamwoorden/Zij|Zij]] *[[Nederlands/Grammatica/Persoonlijke voornaamwoorden/Wij|Wij]] *[[Nederlands/Grammatica/Persoonlijke voornaamwoorden/Jullie|Jullie]] *[[Nederlands/Grammatica/Persoonlijke voornaamwoorden/Hen|Hen]] *[[Nederlands/Grammatica/Persoonlijke voornaamwoorden/Hun|Hun]] {{Sub}} [[Categorie:Grammatica]] 2odlexh3z64h48kmqexjzhe8s2jxm8x 0 21977 427110 336676 2026-05-16T09:23:52Z Erik Baas 2193 lf 427110 wikitext text/x-wiki {{Index Nederlands}} In het Nederlands heb je drie lidwoorden. De drie lidwoorden zijn ''de'', ''het'' en ''een''. * ''De'' en ''het'' zijn de bepaalde lidwoorden. ** ''De'' wordt gebruikt voor mannelijke en vrouwelijke ("zijdige") zelfstandige naamwoorden en voor meervouden. ''Het'' wordt gebruikt voor onzijdige zelfstandige naamwoorden. * ''Een'' is een onbepaald lidwoord. {{Sub}} [[Categorie:Grammatica]] 6v6yf8v4jhyvuzgf9nhc7m2d4f7bnfs 0 22132 427111 403082 2026-05-16T09:23:53Z Erik Baas 2193 lf 427111 wikitext text/x-wiki {{Index Nederlands}} In het Nederlands heeft elke persoon een ander uitgang van het werkwoord. * Neem als voorbeeld het werkwoord ''wonen'' * Tegenwoordige tijd # Ik woon # Jij woont* # Hij/zij/het woont # Wij wonen # Jullie wonen # Zij wonen * Opmerking: Als jij achter de persoonsvorm staat, dan krijg je: woon jij * In het Nederlands is de infinitief qua vorm gelijk aan de werkwoordsvervoeging in het meervoud. Dit is in veel andere talen niet het geval. Vgl. het Frans: wonen = ''habiter'', wij wonen = ''nous habitons''. * Verleden tijd # Ik woonde # Jij woonde # Hij/zij/het woonde # Wij woonden # Jullie woonden # Zij woonden * Voltooide tijd # Ik heb gewoond # Jij hebt gewoond # Hij/zij/het heeft gewoond # Wij hebben gewoond # Jullie hebben gewoond # Hij/zij/het hebben gewoond * Onvoltooide tijd # Ik ga wonen # Jij gaat wonen # Hij/zij/het gaat wonen # Wij gaan wonen # Jullie gaan wonen # Zij gaan wonen In de onvoltooide tijd kan je gebruik maken (in dit geval ''gaan'') van alle werkwoorden behalve ''hebben'' of ''zijn'' die in de voltooide tijd worden gebruikt. {{Sub}} l9y36qfq8s0bg1rfiztu2gi8wzv01eb 0 22465 427150 352290 2026-05-16T09:36:26Z Erik Baas 2193 lf 427150 wikitext text/x-wiki {{Index LaTeX}} LaTeX kan ook gebruikt worden om presentaties te maken. Er zijn verschillende pakketten die helpen je LaTeX-document als een pdf-presentatie uit te voeren. Het meest gebruikte pakket is het Beamer-pakket. ==Het Beamer-pakket== Het Beamer-pakket kun je laden door de Beamer-documentklasse te gebruiken: <syntaxhighlight lang="latex"> \documentclass{beamer} </syntaxhighlight> Daarna volgt gebruikelijke LaTeX-code. Een slide maken in Beamer gebeurt met een frame-omgeving. <syntaxhighlight lang="latex"> \documentclass{beamer} \begin{document} \begin{frame}{Titel van de eerste slide} Hier komt er inhoud \end{frame} \begin{frame}{Titel van de tweede slide} En nog wat inhoud \end{frame} \end{document} </syntaxhighlight> In de frames kun je, zoals je waarschijnlijk wel verwacht, gewoon werken met bekende LaTeX-omgevingen waaronder: de itemize en enumerate-omgevingen, wiskundige formules, bewijzen en stellingen ... ===De voorstelling geven=== Als je het tex-document naar pdf hebt uitgevoerd, kun je met iedere goede pdf-lezer een voorstelling geven: # Met Adobe Reader kan je met de sneltoets CTRL+L naar de volledig scherm-modus gaan # Als je Evince Document Viewer gebruikt kun je dit met de toets F5 doen # In Okular kom je in deze modus terecht met CTRL+SHIFT+P Onderaan iedere slide zijn ook kleine links te vinden om gemakkelijk in je presentatie te bladeren. ===De titelpagina=== Net zoals in een gewoon LaTeX-document kun je in een presentatie ook een titelpagina maken. Je moet natuurlijk wel de auteur en dergelijke definiëren. <syntaxhighlight lang="latex"> \title{\LaTeX beamer presentatie} \subtitle{Presentaties zonder problemen} \author{Till Tantau} \date{\today} </syntaxhighlight> Nu kun je de titelpagina maken. <syntaxhighlight lang="latex"> \begin{frame} \titlepage \end{frame} </syntaxhighlight> ===Thema's en kleurenschema's=== Het standaard thema is nogal eenvoudig en gaat daarom snel vervelen. De gemakkelijkste optie is thema's te gebruiken die ingebouwd zijn. Een thema kan je laden met het volgende commando: <syntaxhighlight lang="latex"> \usetheme{Berlin} </syntaxhighlight> En een kleurschema kun je laden met het commando <syntaxhighlight lang="latex"> \usecolortheme{beaver} </syntaxhighlight> Je kunt een volledige tabel zien met alle ingebouwde thema's en kleurenschema's op de site [https://www.hartwork.org/beamer-theme-matrix/ https://www.hartwork.org/beamer-theme-matrix]. Alle ingebouwde thema's hebben de naam van een stad gekregen, een volledige lijst is hieronder te vinden. {|{{Wikitable}} |Antibes |Bergen |Berkeley |Berlin |Boadilla |- |Copenhagen |Darmstadt |Dresden |Frankfurt |Goettingen |- |Hannover |Ilmenau |JuanLesPins |Luebeck |Madrid |- |Malmoe |Marburg |Montpellier |PaloAlto |Pittsburgh |- |Rochester |Singapore |Szeged |Warsaw |} De kleurenschema's hebben een naam van een plant of dier gekregen, een volledige lijst kun je hieronder vinden. {|{{Wikitable}} | albatross | beaver |beetle |crane |default |- |dolphin |dove |fly |lily |orchid |- |rose |seagull |seahorse |whale |wolverine |} Er zijn ook thema's te vinden op het internet die niet meegeleverd worden door je LaTeX-distributie. Deze thema's zijn meestal gemaakt door verschillende organisaties. ===Structuur in de presentatie=== Zoals je kunt zien op de site ondersteunen sommige thema's goed het gebruik van ''\section'' en ''\subsection''-commando's. Zo plaatst het ''Berlin''-thema de huidige sectie en subsectie linksboven op de slide. Een sectie moet je dus nooit in een slide-omgeving zetten maar gebruiken als onderverdeling. Ook als je geen thema gebruikt met een dergelijke ondersteuning, kun je nog altijd secties en subsecties gebruiken. Dit is om te beginnen handig omdat je zo een inhoudsopgave krijgt in je pdf-lezer maar je kunt ook een inhoudsopgave toevoegen aan je presentatie. <syntaxhighlight lang="latex"> \begin{frame} \frametitle{Table of Contents} \tableofcontents \end{frame} </syntaxhighlight> zal een inhoudsopgave geven. Als je een inhoudsopgave wilt aan het begin van ieder hoofdstuk, met het volgende hoofdstuk benadrukt, dan kun je dit met het <code>\AtBeginSection</code>-commando in de header. Gebruik de code als volgt: <syntaxhighlight lang="LaTeX"> \AtBeginSection{ %Code om uit te voeren aan het begin van iedere sectie } </syntaxhighlight> Om bijvoorbeeld een inhoudsopgave te tonen, gebruik de code: <syntaxhighlight lang="LaTeX"> \AtBeginSection{ \begin{frame}{overzicht} \tableofcontents[currentsection] \end{frame} } </syntaxhighlight> ===Tekstopmaak=== In een presentatie is het meestal niet duidelijk als je tekst cursief zet met het <code>\emph</code>-commando. Het is veel beter de tekst te benadrukken met het <code>\alert</code>-commando. Dat commando maakt de tekst rood. ===Horizontale structuren=== Naast kolommen kun je ook horizontale structuren definiëren. Zo'n horizontale structuur noemen we een ''block''. Je hebt het gewone ''block'', het ''exampleblock'' en het ''alertblock''. Deze blokken hebben een verschillende kleur, normaal respectievelijk blauw, groen en rood, maar die kleuren kunnen variëren tussen de verschillende thema's van Beamer. Je gebruikt de blokken als volgt: <syntaxhighlight lang="LaTeX"> \begin{frame}{Blokken} \begin{block}{Opmerking} Een opmerking \end{block} \begin{alertblock}{Waarschuwing} Een waarschuwing \end{alertblock} \begin{exampleblock}{Voorbeeld} Een voorbeeld \end{exampleblock} \end{frame} </syntaxhighlight> Naast deze blokken zet Beamer ook stellingen en bewijzen in een blok. Om een nieuwe stellingomgeving te definiëren zetten we het commando <code>\newtheorem{st}{Stelling}</code> in de hoofding. Dan kunnen we een stelling met bewijs als volgt typen: <syntaxhighlight lang="LaTeX"> \begin{frame}{stellingen} \begin{st} Een belangrijke stelling \end{st} \begin{proof} En hier komt het bijpassend bewijs, inclusief Q.E.D. blokje. \end{proof} \end{frame} </syntaxhighlight> ===Verticale structuren=== Het werken met kolommen is standaard in het <code>beamer</code> pakket ingebouwd. Dit geeft als gevolg dat je dus geen extra pakket moet laden maar ook dat de omgevingen er anders uit zien dan in een artikel. Om iets binnen kolommen te zetten moet je de volgende code aanpassen naar je eigen wens: <syntaxhighlight lang="LaTeX"> \begin{frame}{Titel} \begin{columns} \column{0.5\textwidth} %inhoud van de eerste kolom \column{0.5\textwidth} %inhoud van de tweede kolom \end{columns} \end{frame} </syntaxhighlight> Aangezien <code>beamer</code> zelf niet kan beslissen wat er op welke kolom staat moet je dus de inhoud van iedere kolom apart definiëren. Dit is handig als je de helft van je slide met een afbeelding wilt vullen. Per kolom moet je ook de breedte opgeven, dit gebeurt het gemakkelijkst via een relatieve breedte. ===Tekstanimaties=== Met beamer kun je zoals met andere presentatieprogramma's tekst laten verschijnen. Dit is het gemakkelijkst te doen met het ''\pause''-commando. <syntaxhighlight lang="latex"> \begin{frame}{Titel van de eerste slide} De \pause tekst \pause verschijnt \pause in \pause stukken. \end{frame} </syntaxhighlight> Per pauze-commando zal LaTeX dan een nieuwe deelslide aanmaken. Zo wordt er voor gezorgd dat er geen problemen voorkomen met om het even welke pdf-lezer. Een meer geavanceerde manier om animaties te tonen is via de ''<'' en ''>'' haakjes. Binnen die haakjes toon je wanneer er iets met een bepaalde inhoud moet gebeuren. Stel dat je bijvoorbeeld de tekst wilt laten zien van deelslide 3 tot deelslide 5, dan gebruik je de code <code><3-5></code>. Wil je het enkel op deelslide 3 en 5 maar niet op 4, dan kun je het commando <code><3,5></code> gebruiken. Als je langs een kant van het streepje geen getal aangeeft wil dat zeggen dat het tot het uiteinde loopt. Zo zal <code><3-></code> van de derde deelslide tot de laatste zichtbaar zijn en <code><-2</code> van het begin tot de tweede. Je kunt dit natuurlijk aanvullen tot de meest ingewikkelde constructies zoals <code><2-4,6,8-></code> maar zulke ingewikkelde constructies lijken me nutteloos in een gewone presentatie. We zullen een voorbeeld geven van het gebruik van een dergelijke notatie in de <code>itemize</code> omgeving. <syntaxhighlight lang="latex"> \begin{frame}{Titel van de eerste slide} \begin{itemize} \item<1-1> Dit zal 1 keer verschijnen \item<2-> dit verschijnt van de tweede actie tot het einde \item<3-> dit verschijnt van de derde actie tot het einde \item<-2> Dit zal er staan vanaf het begin tot de tweede actie. \item<2-3> Dit zal er van de tweede tot de derde actie staan. \end{itemize} \end{frame} </syntaxhighlight> Als extra vereenvoudiging kun je ook een ''+'' gebruiken in plaats van een vast getal n. De ''+'' is het slidenummer van de vorige actie plus 1. <syntaxhighlight lang="latex"> \begin{frame}{Titel van de eerste slide} \begin{itemize} \item<+-> dit verschijnt van het begin \item<+-> dit verschijnt van de tweede actie tot het einde \item<+-+> dit verschijnt eenmalig van de derde tot de vierde actie \item<-+> Dit zal er staan vanaf het begin tot de vijfde actie. \item<+-> Dit zal er op het einde komen \end{itemize} \end{frame} </syntaxhighlight> Het is af te raden de ''+''-notatie samen met werkelijke getallen te gebruiken want dan komen er slides tevoorschijn die niet meer te lezen zijn in LaTeX-code. Je kunt ook automatisch na ieder <code>\item</code>-commando zo'n hoekjes laten zetten door het eenmalig na <code>\begin{itemize}</code> te typen tussen vierkante haakjes (als optioneel argument). <syntaxhighlight lang="latex"> \begin{frame}{Titel van de eerste slide} \begin{itemize}[<+->] \item Eerste \item Tweede \item Derde \item Vierde \item Vijfde \end{itemize} \end{frame} </syntaxhighlight> Zoals je ziet zijn de elementen voor ze tevoorschijn komen volledig verborgen, als je wilt kun je ze ook al lichtjes zichtbaar maken voor je ze behandelt. Dit doe je door het commando <code>\setbeamercovered{transparent}</code> in je hoofding te zetten. Het spreekt voor zich dat de juist behandelde notatie ook voor andere commando's kan gebruikt worden. Drie commando's die zo'n notatie nodig hebben zijn de volgende. Let er op dat je <code><slidenummers</code> moet vervangen door een specificatie zoals hierboven uitgelegd, bijvoorbeeld door <code><+-></code>. * <code>\uncover<slidenummers>{tekst}</code> de tekst staat er al lichtjes en wordt pas helemaal zichtbaar op de gespecificeerde slides * <code>\visible<slidenummers>{tekst}</code> de tekst is standaard onzichtbaar maar goed zichtbaar in de gespecificeerde slides. * <code>\only<slidenummers>{tekst}</code> er is standaard geen plaats voorzien voor de tekst, deze wordt wel zichtbaar in de gespecificeerde slides. Het is ook mogelijk dit op dezelfde manier te gebruiken met veel opmaak commando's zoals <code>\alert</code>, <code>\emph</code>, <code>\textbf</code> ... We geven een voorbeeldje: <syntaxhighlight lang="LaTeX"> \begin{frame}{ppt trucskes} Alert kan \alert<+->{ook} \emph<+->{andere} dingen: \uncover<+->{ Ik} \visible<+->{ ben} \only<+->{ niet} DOM \end{frame} </syntaxhighlight> Je kunt ook commando's samen gebruiken, bijvoorbeeld als je een volledig item in het rood wilt zetten, kun je de volgende code gebruiken met het <code>@</code>-symbool: <syntaxhighlight lang="LaTeX"> \begin{frame}{ppt trucskes} \begin{itemize} \item<alert@3->{ eerste} \item<only@2-|alert@4-> tweede \item<1,5> \textbf<+->{derde} \end{itemize} \end{frame} </syntaxhighlight> ==Verwijzen naar specifieke slides== Om door ons document heen te verwijzen kunnen we geen <code>\label</code> of <code>\ref</code> gebruiken, dit zou enkel naar de beginslide gaan terwijl we misschien juist naar de laatste deelslide willen. Ter vervanging hebben we respectievelijk de commando's <code>\hypertarget<nummer deelslide>{labelnaam}</code> en <code>\hyperlink{labelnaam}{tekst}</code> Merk op dat je bij <code>\hypertarget</code> het nummer van de slide kunt opgeven zoals je die notatie al kent van hierboven. Je kunt ook een link wat mooier verpakken in een knopje met het commando <code>\beamergotobutton</code>. Dit gebruik je bijvoorbeeld in combinatie met <code>\hyperlink</code> als volgt: <syntaxhighlight lang="LaTeX"> \beamergotobutton{\hyperlink{slide3}{ga naar slide 3}} </syntaxhighlight> Je kunt het ook in combinatie met het <code>\href</code>-commando gebruiken als volgt: <syntaxhighlight lang="LaTeX"> \beamergotobutton{\href{https://nl.wikibooks.org}{wikibooks}} </syntaxhighlight> ==Presentatie en handout-mode== De beamer-klasse is vooral bedoeld om presentaties op een scherm te geven. Dikwijls moet er echter ook een papieren handout zijn van de presentatie. Om papier te sparen en het bladerend geluid tijdens je presentatie te vermijden is het dan beter niet alle deelslides af te drukken maar enkel de volledige slides. Om die reden zit er een handout-mode in de beamer-klasse. Je selecteert de handout-mode door de eerste regel te wijzigen in <syntaxhighlight lang="LaTeX"> \documentclass[handout]{beamer} </syntaxhighlight> Standaard zullen dan alle animaties weggelaten worden. Je kunt echter ook willen dat bepaalde delen van je presentatie niet op de handout of niet op de presentatie verschijnen. Stel bijvoorbeeld dat je een vraag wilt stellen aan het publiek en dat het antwoord al in je handout staat. Om dat op te lossen kun je ook weer de notatie tussen ''<'' en ''>'' gebruiken. Om een frame enkel in de handout te tonen gebruik je de omgeving <syntaxhighlight lang="LaTeX"> \begin{frame}<handout>{Frametitel} Dit wordt enkel in de handout gezet en niet op de presentatie getoond. \end{frame} </syntaxhighlight> Op dezelfde manier kun je ook frames maken die enkel in de presentatie getoond worden door <code><beamer></code> te gebruiken i.p.v. <code><handout></code>. Je kunt er ook voor kiezen bepaalde effecten op een andere manier toe te passen voor een presentatie dan voor een handout. Dit doe je door <code>beamer:</code> of <code>handout:</code> te zetten voor de slidenummers. Neem bijvoorbeeld het volgende commando: <syntaxhighlight lang="LaTeX"> \only<handout:0|beamer:2->{tekst} </syntaxhighlight> Deze tekst zal onzichtbaar zijn in de handout (slide 0 bestaat niet) en zal vanaf slide 2 zichtbaar zijn in de presentatie. Naast de handout-mode is het ook mogelijk een article-mode te selecteren. Dan zullen gewoon alle effecten en frames genegeerd worden en enkel de secties met bijhorende opsommingen afgedrukt worden. Dit kan handig zijn om zelf de tekst bij te houden. Dit doe je door de <code>article</code>-documentklasse te gebruiken en het pakket <code>beamerarticle</code> als volgt: <syntaxhighlight lang="LaTeX"> \documentclass{article} \usepackage{beamerarticle} </syntaxhighlight> In de beamer-documentklasse zijn er heel wat pakketten standaard opgenomen waaronder het <code>hyperref</code>-pakket. Het kan dus nodig zijn die pakketten handmatig toe te voegen als je de article-mode gebruikt. {{Sub}} 6akfmwp9agp61cm1va5kr39rw189k9j 0 22471 427152 363494 2026-05-16T09:36:26Z Erik Baas 2193 lf 427152 wikitext text/x-wiki {{Index LaTeX}} Een van de enorm sterke kanten in LaTeX is het maken van referenties. Bij het maken van grote werken kun je niet zonder deze functie maar ook bij kleine werken is deze functie heel handig. ===kerncommando's=== Om een verwijzing naar een bepaalde plaats te hebben moet je eerst die plaats een <code>\label</code> geven. Dit gebeurt met het gelijknamige commando <syntaxhighlight lang="latex"> \label{referentiewoord} </syntaxhighlight> Een label kan naar bijna ieder mogelijk element verwijzen. Je kunt verwijzen naar een hoofdstuk, naar een element van een genummerde lijst, naar een figuur of tabel. Daarna kun je met het <code>\ref</code>-commando een verwijzing geven naar het nummer in kwestie (hoofdstuk nummer, figuur nummer ...). <syntaxhighlight lang="latex"> \ref{referentiewoord} </syntaxhighlight> Je kunt ook naar het paginanummer verwijzen met het <code>\pageref</code>-commando <syntaxhighlight lang="latex"> \pageref{referentiewoord} </syntaxhighlight> Het <code>\pageref</code> commando kun je gebruiken als je naar een element verwijst dat een aantal pagina's van de huidige pagina verwijderd staat. Je kunt dan de code <syntaxhighlight lang="latex"> Zie figuur \ref{fig:test} op pagina \pageref{fig:test}. </syntaxhighlight> gebruiken om het de lezer iets gemakkelijker te maken. ===Veel voorkomende problemen=== Je zult zien dat LaTeX zal klagen de eerste keer dat je het document compileert. LaTeX zal de volgende waarschuwing geven: LaTeX Warning: Label(s) may have changed. Rerun to get cross-references right. Deze waarschuwing komt tevoorschijn omdat LaTeX bij iedere compilatie slechts eenmaal het document doorloopt. De eerste maal dat je het document compileert zal LaTeX in een log bestand opslaan waar je het <code>\label</code>-commando geplaatst hebt en LaTeX zal slechts bij de tweede compilatie de referenties vervangen door verwijzingen naar dat label. Voor je de definitieve versie van je document verspreidt moet je dus altijd LaTeX enkele malen het document laten compileren, tot het aantal waarschuwingen van LaTeX niet meer wijzigt. Als je echter verwezen hebt naar een referentiewoord dat niet bestaat, dan zal LaTeX de volgende waarschuwing geven: LaTeX Warning: There were undefined references. Als je deze waarschuwing krijgt moet je dus op zoek naar welk referentiewoord je mogelijk verkeerd getypt hebt. ===Tips voor je eigen gemak=== Omdat je voor alle elementen hetzelfde label-commando kunt gebruiken, is het niet uitzonderlijk dat er verwarring ontstaat tussen de figuur over de bevolkingsdichtheid, de tabel over de bevolkingsdichtheid en het hoofdstuk over de bevolkingsdichtheid. Om deze verwarring te voorkomen wordt er meestal een afspraak gemaakt om labels met een bepaalde prefix te beginnen. Hieronder staan algemeen aanvaarde prefixen voor de meest gebruikte elementen. {|{{Wikitable}} |- |'''<code>chap:</code>''' |hoofdstuk |- |'''<code>sec:</code>''' |sectie |- |'''<code>fig:</code>''' |figuur |- |'''<code>tab:</code>''' |tabel |- |'''<code>eq:</code>''' |vergelijking (equation) |- |'''<code>itm:</code>''' |item (van een genummerde lijst) |} Je bent natuurlijk niet verplicht om deze prefixen te gebruiken, maar het gebruik ervan zorgt dat het document heel wat gemakkelijker te onderhouden wordt. Voor het ontwerpen van een document kun je het <code>showkeys</code>-package gebruiken om de referentiewoorden van de labels te zien verschijnen in het pdf-document i.p.v. de nummers. Als je document dan klaar is, moet je natuurlijk weer het <code>showkeys</code>-package verwijderen voor je de definitieve versie van je document verspreidt. ===Links in een pdf-bestand=== In een pdf-bestand kun je er ook voor zorgen dat iedere referentie een link naar het label in kwestie wordt. Dit doe je door het pakket <code>hyperref</code> te laden. Dit pakket werkt enkel in '''pdf'''LaTeX en je moet het pakket altijd als laatste laden, dus na alle andere pakketten. Als je het <code>hyperref</code>-pakket gebruikt, dan zul je zien dat er vervelende rode kadertjes rond de referenties komen. Deze kadertjes worden echter niet afgedrukt en bij de elektronische versie zorgen die kadertjes voor extra leesbaarheid. Er is dus goed over die kadertjes nagedacht. ==Voorbeelden== Hieronder volgen enkele praktische voorbeelden van het werken met referenties. ===Secties=== {| |- |<syntaxhighlight lang="latex"> \section{Begroeting} \label{sec:begroeting} Hallo! \section{Referenties} Ik gaf een begroeting in sectie \ref{sec:begroeting}. </syntaxhighlight> |[[Afbeelding:Latex voorbeeld referenties secties.png|180px]] |} Een label om te verwijzen naar een sectie kun je zowat overal plaatsen. Het is echter veel gemakkelijker het juist na het <code>\section</code>-commando te zetten. ===Figuren=== {| |- |<syntaxhighlight lang="latex"> \begin{figure} \centering \includegraphics[width=0.5\textwidth]{zeemeeuw} \caption{Close-up van een meeuw} \label{meeuw} \end{figure} Figuur \ref{meeuw} toont een foto van een meeuw. </syntaxhighlight> |[[Afbeelding:Latex voorbeeld referenties figuren.png|250px]] |} Als je een label in een zwevende omgeving zet (zoals een figuur of een tabel) dan zal het <code>\ref</code>-commando een verwijzing naar het nummer van de afbeelding of de tabel tonen. Bij het plaatsen van de labels moeten we wel opletten waar dat gebeurt. Je moet een <code>\label</code>-commando altijd na de <code>\caption</code> zetten of er in zoals: <syntaxhighlight lang="latex"> \caption{Close-up van een meeuw \label{meeuw}} </syntaxhighlight> Voor het plaatsen van het <code>\label</code>-commando in een <code>subfig</code>-omgeving verwijzen we terug naar de sectie [[LaTeX/Figuren en drijvende omgevingen#Subfloats|subfloats]]. ====Problemen met het <code>hyperref</code>-pakket==== Als je met het <code>hyperref</code>-pakket werkt, dan zul je merken dat je altijd naar de <code>\caption</code> linkt i.p.v. naar de foto. Om dit op te lossen kun je het pakket <code>hypcap</code> gebruiken. Je moet dit echter laden na het <code>hyperref</code>-pakket wat normaal als laatste komt. Je laadt dit pakket met de code: <syntaxhighlight lang="latex"> \usepackage[all]{hypcap} </syntaxhighlight> Het gebruik van het <code>hyperref</code>-pakket wordt nog verder uitgelegd in de sectie over [[LaTeX/Hyperlinks|hyperlinks]]. ===Formules=== Hier is een voorbeeld over het werken met formules: {| |<syntaxhighlight lang="latex"> \begin{equation} \label{eq:solve} x^2 - 5 x + 6 = 0 \end{equation} \begin{equation} x_1 = \frac{5 + \sqrt{25 - 4 \times 6}}{2} = 3 \end{equation} \begin{equation} x_2 = \frac{5 - \sqrt{25 - 4 \times 6}}{2} = 2 \end{equation} Zo hebben we \eqref{eq:solve} opgelost. </syntaxhighlight> |[[Afbeelding:Latex voorbeeld referenties formules.png|350px]] |} Vaak wordt er bij formules de voorkeur aan gegeven te werken met <code>\eqref</code> i.p.v. <code>\ref</code>. <code>\eqref</code> zorgt er gewoon nog voor dat er haakjes rond de referentie komen. Zo kan de lezer gemakkelijk het verschil zien tussen formules en andere objecten zonder dat hij telkens het woord formule moet lezen. Als je dit gebruikt moet je er wel voor opletten dat je overal <code>\eqref</code> gebruikt en voor geen enkele formule <code>\ref</code>. ==== numberwithin==== Als je met het <code>amsmath</code>-pakket werkt, dan kun je het <code>\numberwithin{tellera}{tellerb}</code> in de preambule zetten om een geavanceerdere nummering te krijgen. Zo zal het commando <code>\numberwithin{equation}{section}</code> er voor zorgen dat ieder nummer van een vergelijking bestaat uit twee delen, waarbij het eerste deel het sectienummer is. De vijfde formule in de tweede sectie zal dus het nummer <code>2.5</code> krijgen. {{Sub}} [[en:LaTeX/Labels and Cross-referencing]] 3rg3hl7okjdperlpys3y4hhjspmhw61 0 22498 427147 321216 2026-05-16T09:36:24Z Erik Baas 2193 lf 427147 wikitext text/x-wiki {{Index LaTeX}} Op deze pagina moeten alle behandelde LaTeX commando's en omgevingen komen, samen met een link naar de pagina waar het behandeld werd. Voor een commando wordt de conventie gebruikt dat dat begint met een \, een omgeving begint niet met een \. ==A== {| class="wikitable" |\addcontentsline{toc}{''niveau''}{''titel''} |[[LaTeX/Een basisdocument maken#Inhoudsopgave]] |- |\author{''auteur''} |[[LaTeX/Een basisdocument maken#Titel, auteur en datum zetten]] |} ==B== {| class="wikitable" |- |\bf{''tekst''} |[[LaTeX/Tekstopmaak#Vet en cursief]] |} ==C== {| class="wikitable" |- |\chapter{''Titel''} |[[LaTeX/Een basisdocument maken#Structuur van je document]] |} ==D== {| class="wikitable" |- |\date{''datum''} |[[LaTeX/Een basisdocument maken#Titel, auteur en datum zetten]] |- |\documentclass[''options'']{''klasse''} |[[LaTeX/Een basisdocument maken#Documentklasse]] |- |document |[[LaTeX/Een basisdocument maken#LaTeX-omgevingen]] |} ==I== {| class="wikitable" |- |\it{''tekst''} |[[LaTeX/Tekstopmaak#Vet en cursief]] |} ==P== {| class="wikitable" |- |\paragraph{''Titel''} |[[LaTeX/Een basisdocument maken#Structuur van je document]] |- |\part{''Titel''} |[[LaTeX/Een basisdocument maken#Structuur van je document]] |} ==S== {| class="wikitable" |- |\section{''Titel''} |[[LaTeX/Een basisdocument maken#Structuur van je document]] |- |\subsection{''Titel''} |[[LaTeX/Een basisdocument maken#Structuur van je document]] |- |\subsubsection{''Titel''} |[[LaTeX/Een basisdocument maken#Structuur van je document]] |} ==T== {| class="wikitable" |- |\tableofcontents |[[LaTeX/Een basisdocument maken#Inhoudsopgave]] |- |\textbf{''tekst''} |[[LaTeX/Tekstopmaak#Vet en cursief]] |- |\textit{''tekst''} |[[LaTeX/Tekstopmaak#Vet en cursief]] |- |\textsl{''tekst''} |[[LaTeX/Tekstopmaak#Vet en cursief]] |- |\title{''Titel''} |[[LaTeX/Een basisdocument maken#Titel, auteur en datum zetten]] |- |\today |[[LaTeX/Een basisdocument maken#Titel, auteur en datum zetten]] |} ==U== {| class="wikitable" |- |\usepackage{''naamVanHetPakket''} |[[LaTeX/Een basisdocument maken#Hoofding]] |} {{Sub}} jloordr22i9rqyky0tv1tzvd97k4hde 0 22539 427154 310804 2026-05-16T09:37:21Z Erik Baas 2193 lf 427154 wikitext text/x-wiki {{Index LaTeX}} LaTeX is zeer goed als je wetenschappelijke verslagen wilt maken. Niet enkel het structureren van een verslag wordt heel goed gedaan, ook het plaatsen van wiskundige en andere formules is geen probleem met LaTeX. Eerst zullen we enkele [[LaTeX/Wiskundeomgeving|wiskundige omgevingen]] bespreken om daarna het werkelijke zetten van [[LaTeX/Wiskundige formules|formules]] te behandelen. {{Sub}} tmh7q2kg53f3ohivcbj32k0tsb2ojp0 0 22550 427155 405382 2026-05-16T09:37:25Z Erik Baas 2193 lf 427155 wikitext text/x-wiki {{Index LaTeX}} ==Importeren van afbeeldingen met het <code>graphicx</code> pakket== LaTeX kan niet zomaar figuren verwerken. Het enige dat LaTeX doet is plaats voorzien om daar een figuur in te plaatsen en dan die figuur op die plaats tonen zonder enige andere bewerkingen. Als je figuren gebruikt moeten ze dus om te beginnen al in het goede formaat staan. Om figuren in te voegen moet je eerst het <code>graphicx</code>-pakket laden. Zoals je waarschijnlijk wel weet, zou dit in correct Engels ''graphics'' moeten zijn. Het pakket ''graphics'' bestaat immers al heel lang maar wordt als verouderd beschouwd. Het modernere pakket heeft dan maar de naam ''graphicx'' gekregen, omdat ze vanwege de {{Wp|en:LaTeX Project Public License|LaTeX Project Public License}} niet opnieuw de naam ''graphics'' mochten gebruiken. Het <code>graphicx</code>-pakket kun je laden door de code <syntaxhighlight lang="latex">\usepackage{graphicx}</syntaxhighlight> in je pre-ambule te zetten. Je moet weten dat figuren importeren in LaTeX in feite heel simpel is, zolang je figuur maar in het goede formaat staat voor je ze importeert. Het meeste werk aan figuren in LaTeX krijgen is dan ook de figuren in het juiste formaat te krijgen. Als je in LaTeX een figuur importeert zoals hieronder beschreven staat, dan zal LaTeX die figuur behandelen zoals een letter behandeld wordt. Als je een figuur dus gewoon tussen tekst zet, dan zal die daar echt tussen staan. ===Documentklasse-opties=== Als je in de opties van je [[LaTeX/Een basisdocument maken#Documentklasse|<code>documentclass</code>]] de optie <code>draft</code> vermeld, dan zal LaTeX alle figuren vervangen door een kadertje met de naam van je figuur er in. Dit kan handig zijn als je grote documenten aan het maken bent met veel afbeeldingen waardoor het lang duurt om je document te bouwen. ===Ondersteunde formaten=== Welke formaten je kunt gebruiken hangt af van welke uitvoer je kiest. Als je LaTeX-uitvoer kiest (naar een DVI-document) dan mogen je figuren van een ander formaat zijn dan bij het gebruiken van pdfLaTeX. ====Compileren met <code>pdfLaTeX</code>==== Als je met <code>pdfLaTeX</code> werkt heb je de grootste keuze aan formaten: * '''JPG''': Het beste formaat om foto's in te voegen. JPG is ook het formaat dat meestal gebruikt wordt op het internet. * '''PNG''': Een verliesvrij gecomprimeerd formaat en het is de beste keuze voor computer-gegenereerde afbeeldingen waar je geen vectorafbeelding van hebt (zoals screenshots). * '''PDF''': Kan zowel vectorbestanden als bitmap bestanden bevatten, maar voor bitmapbestanden is het het beste om een van de vorige formaten te gebruiken. '''Opmerkingen:''' PDF wordt voornamelijk gebruikt voor documenten, dus zijn er niet veel grafische programma's die rechtstreeks met PDF-bestanden kunnen werken. Een oplossing kan zijn om eerst een EPS-bestand aan te maken en dat dan te converteren naar een PDF-bestand met het commando <code>epstopdf</code>. Dit is geen LaTeX-commando maar moet via commandline worden uitgevoerd. Gebruik <code>epstopdf</code> als volgt: :# Open een commandline. (In Windows Vista is deze moeilijk te vinden. Het makkelijkst is <code>cmd</code> in de zoekbalk te typen). :# Gebruik het commando <code>cd</code> (change directory) om naar je gewenste map te gaan :# Nu kun je het commando <code>epstopdf</code> met daarna je bestandsnaam gebruiken om je EPS-bestand naar een PDF-bestand om te zetten. :Je kunt ook zelf een script maken om meer bestanden in een keer uit te voeren: ::* In Windows: maak een .bat bestand met de volgende code: ::<syntaxhighlight lang="dos">for %%f in (*.eps) do epstopdf %%f</syntaxhighlight> ::Dit bestand kan dan via de commandline uitgevoerd worden (zonder argument) en zal alle EPS-bestanden naar PDF-bestanden omzetten ::*In Linux: Maak een bestand met de volgende code in (meestal wordt er geen extensie gebruikt, maar soms wordt .sh gebruikt): ::<syntaxhighlight lang="bash">for i in $( ls *.eps); do epstopdf $i done</syntaxhighlight> ::Maak het bestand uitvoerbaar en met een simpele dubbelklik op het bestand converteer je alle EPS-afbeeldingen naar PDF-afbeeldingen. Het programma [https://www.inkscape.org/ inkscape] is een grafisch openbron-programma dat kan werken met PDF-bestanden. Het kan ook gebruikt worden om bestanden tussen verschillende formaten te converteren. ====Compileren met <code>LaTeX</code>==== Als je compileert met LaTeX heb je echter maar één keuze. Het enige formaat dat je kunt gebruiken is '''EPS'''. EPS is een vectorbestand maar kan ook gebruikt worden om bitmap-figuren op te slaan. Er is echter veel geheugen nodig om een bitmap figuur in EPS-formaat op te slaan. Veel grafische softwarepakketten hebben een optie om bestanden als EPS op te slaan. Hier volgen enkele voorbeelden: Software die EPS-bestanden als output heeft: * Vectorbestanden maken en converteren ** Commerciële grafische vectorsoftware, zoals {{Wp|Adobe Illustrator|Adobe Illustrator}}, {{Wp|CorelDRAW|CorelDRAW}}, en {{Wp|Macromedia FreeHand|FreeHand}} zijn veel gebruikt en kunnen EPS-bestanden lezen en schrijven. Het grote nadeel aan deze producten is echter dat ze enkel kunnen gebruikt worden op Windows en Mac OS. ** [https://www.inkscape.org Inkscape] kan EPS-bestanden schrijven, het werkt op de meeste platformen en is opensource. Inkscape kan echter niet zomaar EPS-bestanden openen. Het makkelijkst is het EPS bestand eerst naar PDF te converteren met de het hierboven vermelde <code>epstopdf</code>-commando. * Maken en converteren van rooster-EPS-bestanden: ** [https://www.gimp.org GIMP], heeft een GUI en werkt op de meeste besturingssystemen. Het is ook opensource en dus gratis. ** Command-line gereedschappen (deze gereedschappen kunnen gemakkelijk geautomatiseerd worden met een batch of bash script): ***[https://www.inf.bme.hu/~pts/sam2p/ Sam2p] (<code>convert</code>) of ***[https://www.imagemagick.org/ ImageMagick] (<code>convert</code>) of ***[https://www.graphicsmagick.org/ GraphicsMagick] (<code>gm convert</code>). **Deze drie programma's worden op ongeveer dezelfde manier bediend en kunnen tussen de meeste grafische formaten converteren. Sam2p is echter de recentste en lijkt de beste kwaliteit te leveren voor de kleinste bestandsgrootte. ***[https://imgtops.sourceforge.net/ imgtops]. Een eenvoudig grafisch programma. * Maken van publicatie-kwaliteit vector-gebaseerde plots en grafieken: ** [https://www.gnuplot.info Gnuplot], gebruikt voor het produceren van wetenschappelijke tekeningen sinds 1986. ** [https://www.r-project.org/ R], statistische en wetenschappelijke figuren. ** [https://gmt.soest.hawaii.edu/ Generic Mapping Tools (GMT)], kaarten en veel gemakkelijk aanpasbare plots. ** [https://projects.gnome.org/gnumeric/ Gnumeric], spreadsheet programma, heeft SVG, EPS, PDF export functies. ** [https://www.geogebra.org/cms/ Geogabr] meetkundig tekenprogramma, bedoeld voor middelbaar leerlingniveau. Er zijn ook mogelijkheden om andere types bestanden in LaTeX te krijgen. Deze zijn echter veel te ingewikkeld. Het is veel eenvoudiger een van de bovenstaande technieken toe te passen. ===De figuren invoegen=== Om figuren in te voegen (als we aannemen dat ze in een van de bovenstaande formaten staan) moet je enkel het commando <syntaxhighlight lang="latex">\includegraphics{basisnaam}</syntaxhighlight> In je LaTeX-document invoegen. Een extensie is niet nodig, als er meer bestanden zijn met dezelfde naam zal LaTeX zelf het bestand kiezen met dezelfde kwaliteit. Het is ook aan te raden opties (i.v.m. de grootte e.d.) in het commando te zetten. Het commando met opties ziet er als volgt uit: <syntaxhighlight lang="latex">\includegraphics[attr1=val1,attr2=val2,...]{basisnaam}</syntaxhighlight> De mogelijke opties staan in een tabel hieronder. {| {{Wikitable}} | <code>width=xx</code> | width="50%" | Stel de breedte van de afbeelding in naar ''xx''. | rowspan="2" | ''NB Als je enkel de breedte of hoogte geeft als optie, dan zal de breedte/hoogteverhouding bewaard blijven'' |- | <code>height=xx</code> | Stel de hoogte van de afbeelding in naar ''xx''. |- | <code>keepaspectratio</code> | colspan="2" | Deze optie kan ''true'' of ''false'' zijn. Als ze ''true'' is, dan zal de verhouding van de afbeelding altijd bewaard blijven en zowel de breedte als de hoogte zullen kleiner zijn dan de aangegeven waarden bij de opties hierboven. |- | <code>scale=xx</code> | colspan="2" | Schaal de figuur met een bepaalde factor. Bijvoorbeeld 0.5 om te halveren of 2 om te verdubbelen. |- | <code>angle=xx</code> | colspan="2" | Roteer de afbeelding met ''xx'' graden in positieve zin. |- | <code>trim=l b r t</code> | colspan="2" | Deze optie zal de foto bijsnijden met de aangegeven waarden: ''l'' van de linkerkant ''b'' van onderen (bottom) ''r'' van rechts ''t'' van boven (top). Let er echter op dat de <code>clip</code>-optie op ''true'' moet staan. |- | <code>clip</code> | colspan="2" | De <code>clip</code>-optie moet op ''true'' staan voor de <code>trim</code> kan werken. |} === Voorbeelden === '''Dankzij een niet al te slim persoon zijn alle voorbeelden verdwenen: https://commons.wikimedia.org/wiki/Commons:Deletion_requests/File:Chick2.png Onze excuses voor het ongemak (of niet)--toch wel''' Laten we enkele voorbeelden geven van <code>graphicx</code>. <syntaxhighlight lang="latex"> \includegraphics{chick} </syntaxhighlight> Dit importeert de figuur zonder verwerking. Omdat deze figuur redelijk groot is hebben we ze niet getoond. Laten we voor het volgende voorbeeld de figuur verkleinen. {| class="wikitable" |<syntaxhighlight lang="latex"> \includegraphics[scale=0.5]{chick} </syntaxhighlight> | |} De figuur was gehalveerd. Als je meer precieze herschaling wil, dan kun je het als volgt doen: {| class="wikitable" |<syntaxhighlight lang="latex"> \includegraphics[width=2.5cm]{chick} </syntaxhighlight> | |} Je kunt de afbeelding ook herschalen met een argument dat dezelfde verhoudingen blijft behouden t.o.v. de tekst waarin het staat. Je kunt dit doen t.o.v. de breedte van een lijn (<code>\linewidth</code>), de breedte van de tekst op de pagina (<code>\textwidth</code>) of de hoogte van de tekst op de pagina (<code>\textheight</code>). <syntaxhighlight lang="latex"> \includegraphics[width=0.5\linewidth]{chick} \includegraphics[width=0.75\textwidth]{chick} \includegraphics[height=0.75\textheight]{chick} </syntaxhighlight> om te roteren: {| class="wikitable" |<syntaxhighlight lang="latex"> \includegraphics[scale=0.5, angle=180]{chick} </syntaxhighlight> | |} En als laatste: een voorbeeld over het bijsnijden van een afbeelding: {| class="wikitable" |<syntaxhighlight lang="latex"> %\includegraphics[trim = <trim from left> <from bottom> <from right> <from top>, clip, <other options>]{<image filename>} \includegraphics[trim = 10mm 80mm 20mm 5mm, clip, width=3cm]{chick} </syntaxhighlight> | |} Merk de <code>clip</code>-optie op, zonder zal de afbeelding niet bijgesneden worden. ==Drijvende omgevingen== Hierboven hebben we geleerd hoe we figuren in ons document kunnen brengen. Het is echter zo dat een figuur gewoon tussen twee paragrafen plaatsen zonder een verwijzing er naar niet echt professioneel is en dus biedt LaTeX een gemakkelijke manier aan om het wel professioneler te doen. Dit gebeurt met drijvende omgevingen (''floats''). Drijvende omgevingen zijn omgevingen die gebruikt worden bij inhoud die niet over verschillende pagina's mag verdeeld worden. Dit is dus typisch bij figuren en tabellen. Omdat een drijvende omgeving dus niet mag gesplitst worden is er een algoritme in LaTeX dat bepaalt waar de drijvende omgeving dan moet komen om zo goed mogelijk te staan. Zo goed mogelijk is redelijk subjectief, maar LaTeX probeert de volgende eigenschappen te bekomen: * De drijvende omgeving mag niet gesplitst worden over twee pagina's, dit is de eigenschap die altijd waar is * In de tekst mogen geen weesregels voorkomen. Een weesregel is één enkele regel die boven een drijvende omgeving komt en alle andere tekst komt er onder, of net omgekeerd. Weesregels hebben een negatief effect op de tekst omdat mensen vaak die regel vergeten te lezen en zo de betekenis in de tekst verliezen. * De afbeelding moet in de buurt staan van het punt in de code waar je ze invoegt. Natuurlijk zijn er mogelijkheden het algoritme te beïnvloeden als blijkt dat LaTeX de drijvende omgeving niet goed zet. Het nadeel aan drijvende omgevingen is dat het algoritme dat LaTeX gebruikt niet goed overweg kan met een hoop na elkaar komende drijvende omgevingen. Soms zal LaTeX de drijvende omgevingen dan allemaal samen aan het einde van het hoofdstuk zetten uit protest. Als dit gebeurt, dan moet je eens goed nadenken of je tekst wel goed geschreven is. Bevat je tekst niet teveel figuren? Zou het niet beter zijn de figuren als bijlage toe te voegen? ===Figuren en tabellen=== Figuren kun je in de drijvende <code>figure</code>-omgeving zetten en tabellen komen in de <code>table</code>-omgeving. Deze omgevingen zien eruit zoals alle andere omgevingen eruitzien: Voor figuren: <syntaxhighlight lang="latex"> \begin{figure}[Plaats optie] ... Inhoud ... \end{figure} </syntaxhighlight> en voor tabellen: <syntaxhighlight lang="latex"> \begin{table}[Plaats optie] ... Inhoud ... \end{table} </syntaxhighlight> Deze omgevingen dienen dus niet om rechtstreeks een figuur in te voegen of de data van een tabel in te typen. In de <code>figure</code> moet je nog altijd de commando's van hierboven gebruiken en in de <code>table</code>-omgeving moet je ook nog altijd werken met een <code>tabular</code>-omgeving. Als opties voor deze omgevingen heb je enkel een ''plaats optie''. Deze optie dient om het algoritme te beïnvloeden. Het beste is om deze opties leeg te laten tot de tekst volledig geschreven is want het algoritme geeft betere resultaten als er meer tekst is. Als echter alle tekst geschreven is en je nog niet tevreden bent met het resultaat, dan kun je de onderstaande opties proberen: {| {{Wikitable}} ! Optie ! Resultaat |- | <code>h</code> | Plaats de omgeving ''hier'', dit wil zeggen zo dicht mogelijk bij het punt in de tekst waar het opgeroepen werd. |- | <code>t</code> | Plaats de omgeving aan de bovenkant (''top'') van een pagina. |- | <code>b</code> | Plaats de omgeving aan de onderkant (''bottom'') van een pagina. |- | <code>p</code> | Spaar alle volgende omgevingen op tot er genoeg zijn om een pagina met enkel drijvende omgevingen te vullen. |- | <code>!</code> | Forceer een van de vorige opties. |} Het is perfect mogelijk verschillende opties mee te geven, zo wil de optie <code>[tb]</code> zeggen dat je het aan de bovenkant of aan de onderkant van een pagina wilt, maar niet in het midden. Het is af te raden om het '''!''' te gebruiken omdat dit het algoritme zodanig beïnvloedt dat het de plaatsing van andere drijvende omgevingen volledig door elkaar kan gooien. Als je te veel uitroeptekens moet gebruiken moet je opnieuw eens nadenken of je niet te veel figuren hebt t.o.v. de hoeveelheid tekst. ==Bijschriften== Om over een figuur of tabel te praten is het altijd handig dat die figuur een naam krijgt. Gelukkig is dit heel gemakkelijk met LaTeX. Het enige wat je moet doen is het <code>\caption{tekst}</code>-commando bij je figuur/tabel zetten. De figuur/tabel krijgt dan automatisch een nummer en de tekst van het <code>\caption</code>-commando verschijnt ook bij de figuur/tabel. Meestal wordt het <code>\caption</code>-commando onder het <code>\includegraphics</code>-commando of onder de <code>tabular</code>-omgeving gezet, dan verschijnt het bijschrift ook onder de figuur/tabel. Je kunt echter even goed het <code>\caption</code>-commando boven het inhoudelijk commando zetten, dan verschijnt het bijschrift boven de figuur. Het is echter wel belangrijk dat het <code>\caption</code>-commando binnen de drijvende omgeving staat. Laten we enkele voorbeelden geven: <syntaxhighlight lang="LaTeX"> \documentclass[12pt,a4paper]{article} \usepackage[dutch]{babel} \usepackage{graphicx} \usepackage{url} \usepackage{hyperref} \begin{document} \begin{figure} \centering \caption{Foto van een meeuw} \includegraphics[width=0.5\textwidth]{Gull} \end{figure} \begin{figure} \centering \includegraphics[width=0.5\textwidth]{Gekko} \caption{Foto van een gekko} \end{figure} \begin{table} \centering \begin{tabular}{|l|r|r|r|}\hline Jaar& Jongens& Meisjes& Totaal\\\hline 1850& 67.240& 64.176& 131.416\\\hline 1900& 99.026& 94.204& 193.230\\\hline 1950& 73.354& 69.616& 142.970\\\hline 2000& 58.790& 56.093& 114.883\\\hline \end{tabular} \caption{Geboortecijfers van Belgi\"e} \tiny{\url{https://statbel.fgov.be/nl/statistieken/cijfers/bevolking/geboorten\_vruchtbaarheid/}} \end{table} \end{document} </syntaxhighlight> [[Afbeelding:Latex voorbeeld figuren captions.png|347px]] '''Opmerkingen:''' * Het gebruik van het pakket <code>\usepackage[dutch]{babel}</code> zorgt er voor dat de drijvende omgevingen een nederlandstalige naam krijgen, zoals ''figuur'' en ''tabel''. * De figuren en tabellen krijgen een aparte nummering. ===Lijst van de figuren en tabellen=== Net zoals het gemakkelijk is een inhoudsopgave te tonen in LaTeX kun je ook gemakkelijk een lijst van de figuren of een lijst van de tabellen tonen. Dit gebeurt door de volgende commando's op de plaats in het document te zetten waar je wil dat de lijst komt. <syntaxhighlight lang="latex"> \listoffigures \listoftables </syntaxhighlight> Als je deze lijst gebruikt kan het handig zijn het optionele argument van het <code>\caption</code>-commando te gebruiken. Het volledige <code>\caption</code>-commando ziet er immers als volgt uit: <syntaxhighlight lang="latex"> \caption[korte beschrijving]{lange beschrijving} </syntaxhighlight> Zoals je ziet (aan de vierkante haakjes) is de korte beschrijving optioneel. De korte beschrijving is degene die gebruikt wordt in de lijst van figuren of tabellen. Als je geen korte beschrijving opgeeft, wordt de standaard beschrijving gebruikt in de lijsten. ===Zijdelingse bijschriften=== Als je lange bijschriften wil schrijven kan het handig zijn de bijschriften naast de figuur te plaatsen. Het pakket <code>sidecap</code> kan je daar bij helpen. Het <code>sidecap</code>-pakket staat je toe de <code>SCfigure</code>- en <code>SCtable</code>-omgevingen te gebruiken. We geven een voorbeeldje: <syntaxhighlight lang="latex"> \begin{SCfigure} \caption{Foto van een meeuw, een meeuw is een zeer bekende zeevogel die vaak voorkomt langs de kusten van de Noordzee. Bij kouder weer wordt de meeuw echter ook vaak gezien in het binnenland.} \includegraphics[width=0.5\textwidth]{Gull} \end{SCfigure} </syntaxhighlight> [[Afbeelding:Latex voorbeeld figuren sidecaptions.png|347px]] ===Labels en referenties=== [[LaTeX/Labels en Referenties|Labels en referenties]] worden in het gelijknamige hoofdstuk behandeld. ===Tekst rond figuren zetten=== Soms kun je als auteur liever hebben dat de tekst rond je figuren loopt i.p.v. onderbroken wordt. Het spreekt voor zich dat je dit enkel kunt doen als je figuur veel smaller is dan de tekst. Om dit effect te verkrijgen zullen we het <code>wrapfig</code>-pakket gebruiken. Er zijn verschillende pakketten gemaakt met hetzelfde doel, maar geen enkel pakket is volledig goed. Misschien zal dit in de toekomst opgelost raken. Anders moet je je eigen pakket beginnen schrijven. Om het <code>wrapfig</code>-pakket te laden gebruik je de code <syntaxhighlight lang="latex"> \usepackage{wrapfig} </syntaxhighlight> We geven een voorbeeldje: <syntaxhighlight lang="latex"> ... die 49 jaar werd. \begin{wrapfigure}{r}{0.5\textwidth} \includegraphics[width=0.45\textwidth]{Gull} \caption{Foto van een meeuw} \end{wrapfigure} Meeuwen broeden in grote, drukke en lawaaierige kolonies ... </syntaxhighlight> [[Afbeelding:Latex voorbeeld figuren wrapfigure.png|347px]] We moeten wel een waarschuwing geven over het gebruik van dit pakket. Het kan namelijk gebeuren dat je op een paginasplitsing terecht komt en dan gebeurt het volgende: [[Afbeelding:Latex voorbeeld figuren wrapfigure mislukt.png|347px]] Als je kijkt naar de code, dan zie je dat de <code>wrapfigure</code>-omgeving twee verplichte argumenten heeft. Het tweede argument is duidelijk, dat is de breedte van de omgeving. Let er wel op dat de omgeving net iets breder is dan de afbeelding zelf. Als ze even breed zijn, dan plakt de tekst tegen de figuur en als de figuur breder is, dan komt de figuur door de tekst. Het eerste argument is minder duidelijk. Dit is de plaatsing van de omgeving. De opties staan in de tabel hieronder: {|{{Wikitable}} |- |r |Langs de rechterkant. |- |l |Langs de linkerkant. |- |R |Langs de rechterkant maar met een drijvende optie, om splitsing over pagina's tegen te gaan. |- |L |Langs de linkerkant maar met een drijvende optie. |- |i |Voor de binnenkant van de pagina (bij een tweezijdig document, zie [[LaTeX/Een basisdocument maken#Documentklasse|Documentklasse]]) |- |o |Voor de buitenkant van de pagina. |- |I |Voor de binnenkant van de pagina, met een drijvende optie. |- |O |Voor de buitenkant van de pagina, met een drijvende optie. |} ===Subfloats=== Voor deze sectie heb ik gewoon de engelstalige titel overgenomen omdat onderdrijven nogal idioot klinkt. Als je een betere term weet, wijzig de bovenstaande titel gerust en pas de tekst ook maar wat aan. Na een klein beetje purisme gaan we ''back to business''. Wat je wilt doen met een subfloat is figuren die onder een gemeenschappelijke titel passen ook samen in een drijvende omgeving zetten. Natuurlijk kunnen we gewoon meer <code>\includegraphics</code>-commando's in een drijvende omgeving zetten maar het pakket <code>subfloat</code> geeft ons nog een aantal extra mogelijkheden. Zo is het met een <code>subfloat</code> mogelijk naast een algemene titel voor alle afbeeldingen in de hoofdomgeving ook een klein titeltje per afbeelding te zetten. Je kunt ook apart verwijzen naar figuren aangezien ze een aparte letter krijgen. Hieronder geven we een voorbeeldje: <syntaxhighlight lang="latex"> \documentclass[12pt,a4paper]{article} \usepackage[dutch]{babel} \usepackage{graphicx} \usepackage{subfig} \begin{document} \begin{figure} \centering \subfloat[$a=1$]{\label{fig:a=1}\includegraphics[width=0.3\textwidth]{a1}} \subfloat[$a=-1$]{\label{fig:a=-1}\includegraphics[width=0.3\textwidth]{a-1}}\\ \subfloat[$a=5$]{\label{fig:a=5}\includegraphics[width=0.3\textwidth]{a5}} \subfloat[$a=\frac{1}{5}$]{\label{fig:a=1/5}\includegraphics[width=0.3\textwidth]{a-5}} \caption{Figuren van de parabool $f(x)=ax^2$} \label{fig:parabool} \end{figure} \end{document} </syntaxhighlight> [[Afbeelding:Latex voorbeeld figuren subfig.png|300px]] '''Opmerkingen:''' *De <code>\label</code>-commando's zijn nog niet behandeld maar dit gebeurt in het hoofdstuk over [[LaTeX/Labels en Referenties|labels en referenties]]. Ze zijn hier enkel opgenomen in de code ter verduidelijking omdat het niet normaal is zoveel labels na elkaar te hebben. *Let op de dubbele backslash (\\) na de tweede afbeelding. Die zorgt er voor dat de afbeeldingen over twee regels verdeeld zijn. Normaal zou het pakket zelf naar een nieuwe regel moeten gaan maar dit gebeurt in sommige gevallen niet. <!--TODO: *iemand met ervaring in het maken van eigen floats: een sectie schrijven daar over *zoals in de engelse versie: sectie over werken met twee kolommen en het wijzigen van de caption stijl. Deze twee punten worden best door iemand met ervaring gedaan omdat er soms nogal losjes omgesprongen wordt met waarschuwingen in de engelse versie. Het gebruik van een pakket kan het gebruik van een ander pakket beïnvloeden en die beïnvloeding is niet altijd vermeld.--> {{Sub}} nlbcd1j3dju0iom3sjedecdp9hl6ylw 0 22639 427159 354361 2026-05-16T09:37:26Z Erik Baas 2193 lf 427159 wikitext text/x-wiki {{Index LaTeX}} ==Inleiding== Er zijn heel wat pakketten die je toelaten afbeeldingen in te typen in platte code. Hieronder staat een voorbeeldje van wat we bedoelen: {| |- |<syntaxhighlight lang="latex"> \setlength{\unitlength}{0.75mm} \begin{picture}(60,40) \put(30,20){\vector(1,0){30}} \put(30,20){\vector(4,1){20}} \put(30,20){\vector(3,1){25}} \put(30,20){\vector(2,1){30}} \put(30,20){\vector(1,2){10}} \thicklines \put(30,20){\vector(-4,1){30}} \put(30,20){\vector(-1,4){5}} \thinlines \put(30,20){\vector(-1,-1){5}} \put(30,20){\vector(-1,-4){5}} \end{picture} </syntaxhighlight> |[[Afbeelding:Latex_example_arrows.png|400px]] |} Het spreekt echter voor zich dat het uitdenken van de coördinaten heel wat werk vraagt, vooral omdat men het iedere keer moet compileren om visuele feedback te krijgen. Je zou je dan kunnen afvragen hoe je dit wel kunt gebruiken. Het antwoord is simpel: alles wat als code kan geschreven worden kan geautomatiseerd worden. Je kunt dus zelf een programma schrijven in gelijk welke programmeertaal. Als dat programma een simpel tekstbestand kan uitvoeren zoals dat hierboven en daarna LaTeX kan aanroepen, heb je met dat programma een afbeelding gemaakt. Omdat zulke technieken echter buiten het bereik van deze cursus liggen gaan we enkel een paar pakketten of omgevingen bespreken die een dergelijk tekenwerk kunnen uitvoeren en zullen we ook programma's bespreken die platte code kunnen opslaan. ==De bekendste omgevingen== ===De picture-omgeving=== De picture-omgeving heeft geen pakket nodig om gebruikt te worden. Het werkt dus zonder problemen met LaTeX en pdfLaTeX. Als je meer wilt leren over deze omgeving, om een programma te schrijven dat TeX-code als output heeft of om toch zelf figuren te maken, dan raad ik je aan je tot Engelstalige teksten te wenden. Hieronder staat een link, ook op de Engelstalige pagina kun je informatie vinden: [https://www.ursoswald.ch/LaTeXGraphics/picture/picture.html https://www.ursoswald.ch/LaTeXGraphics/picture/picture.html] ===TikZ/PGF=== Je kunt afbeeldingen die geschreven zijn in het oude (maar nog steeds werkende) TeX-formaat ook invoeren via het <code>tikz</code>-pakket. Importeer dit pakket met de code <syntaxhighlight lang="latex"> \usepackage{tikz} </syntaxhighlight> Een voorbeeld van zo'n tikz-figuur kan er als volgt uit zien: {| |<syntaxhighlight lang="latex"> \begin{tikzpicture} \draw[thick,rounded corners=8pt] (0,0) -- (0,2) -- (1,3.25) -- (2,2) -- (2,0) -- (0,2) -- (2,2) -- (0,0) -- (2,0); \end{tikzpicture} </syntaxhighlight> |[[Afbeelding:Latex voorbeeld tikz.png|100px]] |} Enkele links: *Documentatie: https://ftp.dante.de/tex-archive/help/Catalogue/entries/pgf.html *Voorbeelden: https://www.texample.net/tikz/ *Extra uitbreidingen: https://ftp.dante.de/tex-archive/help/Catalogue/bytopic.html#pgftikzsection ===XY-pic=== Het <code>xy</code>-pakket is heel goed om eenvoudige schema's te maken. <syntaxhighlight lang="latex"> \usepackage[all]{xy} </syntaxhighlight> ''XY-pic''-diagrammen worden gemaakt in een soort matrixvorm. We geven eerst een eenvoudig voorbeeld: {| |- |<syntaxhighlight lang="latex"> \begin{displaymath} \xymatrix{A & B \\ C & D } \end{displaymath} </syntaxhighlight> |[[Afbeelding:Latex_example_xypics_basic.png|150px]] |} Het <code>\xymatrix</code> moet gebruikt worden in wiskunde-modus. Als we van deze matrix een diagram willen maken moeten we enkel het <code>\ar</code>-commando gebruiken. {| |- |<syntaxhighlight lang="latex"> \begin{displaymath} \xymatrix{ A \ar[r] & B \ar[d] \\ D \ar[u] & C \ar[l] } \end{displaymath} </syntaxhighlight> |[[Afbeelding:Latex_example_xypics_arrows_1.png|150px]] |} De oorsprong van de pijl is de cel waarin hij staat, als argument geef je de richting mee: ''r'', ''l'', ''d'' of ''u''. {| |- |<syntaxhighlight lang="latex"> \begin{displaymath} \xymatrix{ A \ar[d] \ar[dr] \ar[r] & B \\ D & C } \end{displaymath} </syntaxhighlight> |[[Afbeelding:Latex_example_xypics_arrows_2.png|150px]] |} De verschillende richtingen worden opgeteld dus kun je dit zowel voor diagonalen gebruiken als voor langere pijlen. {| |- |<syntaxhighlight lang="latex"> \begin{displaymath} \xymatrix{ A \ar[d] \ar[dr] \ar[drr] & & \\ B & C & D } \end{displaymath} </syntaxhighlight> |[[Afbeelding:Latex_example_xypics_arrows_3.png|200px]] |} Om labels aan de pijlen toe te voegen gebruik je de superscript- en subscript-commando's die je al kent vanuit de wiskunde-modus. {| |- |<syntaxhighlight lang="latex"> \begin{displaymath} \xymatrix{ A \ar[r]^f \ar[d]_g & B \ar[d]^{g’} \\ D \ar[r]_{f’} & C } \end{displaymath} </syntaxhighlight> |[[Afbeelding:Latex_example_xypics_arrows_labels.png|150px]] |} Naast de superscript- en subscript-operatoren is er ook nog een derde: de rechte streep ( | ) die wordt gebruikt om tekst in een pijl te zetten. {| |- |<syntaxhighlight lang="latex"> \begin{displaymath} \xymatrix{ A \ar[r]|f \ar[d]|g & B \ar[d]|{g’} \\ D \ar[r]|{f’} & C } \end{displaymath} </syntaxhighlight> |[[Afbeelding:Latex_example_xypics_inarrow_labels.png|150px]] |} Om van soort pijl te veranderen gebruik je een <code>@{type pijl}</code>-commando zoals hier onder weergegeven: {| |- |<syntaxhighlight lang="latex"> \shorthandoff{"} \begin{displaymath} \xymatrix{ % bolletje type pijl bolletje \bullet \ar@{->}[rr] && \bullet\\ \bullet \ar@{.<}[rr] && \bullet\\ \bullet \ar@{~)}[rr] && \bullet\\ \bullet \ar@{=(}[rr] && \bullet\\ \bullet \ar@{~/}[rr] && \bullet\\ \bullet \ar@{^{(}->}[rr] && \bullet\\ \bullet \ar@2{->}[rr] && \bullet\\ \bullet \ar@3{->}[rr] && \bullet\\ \bullet \ar@{=+}[rr] && \bullet } \end{displaymath} \shorthandon{"} </syntaxhighlight> |[[Afbeelding:Latex_example_xypics_arrow_list.png|140px]] |} Als je een meer volledige uitleg wil, lees de [https://www.ctan.org/tex-archive/macros/generic/diagrams/xypic/xy/doc/xyguide.pdf XY-pic gebruikers gids]. ==Programma's die TeX-code kunnen geven== We bespreken ook enkele programma's die TeX-code kunnen geven als uitvoer maar waarmee je kunt werken als een gewoon grafisch programma. ===Dia=== De naam van het programma spreekt voor zich, [https://live.gnome.org/Dia Dia] wordt gebruikt om diagrammen te maken. Dia is een openbron programma waarmee je gemakkelijk alle soorten diagrammen kan tekenen, gaande van elektrische schema's tot UML. Het is een licht programma, ideaal voor iedereen die niet constant bezig is met diagrammen tekenen. Voor mensen die er wel constant mee bezig zijn, zijn er ongetwijfeld professionelere oplossingen. De diagrammen van Dia kunnen geëxporteerd worden naar Tikz/PGF formaat. Het eenvoudigste is om het diagram in een apart bestand op te slaan en te laden in je document met het <code>\include</code> commando. Let wel op dat je de juiste pakketten geladen hebt. ===GeoGebra=== [https://www.geogebra.org/cms/ GeoGebra] is een meetkundig/algebraïsch programma. Het heeft heel geavanceerde mogelijkheden om meetkundige figuren te maken. Niet enkel vierkanten en cirkels maar ook functies kunnen zonder problemen ingevoegd worden. De code kan opnieuw uitgevoerd worden naar Tikz/PGF formaat maar deze keer creëert het programma een volledig document (met hoofding). Je kunt het dus niet zomaar in je document voegen met een <code>\include</code>-commando. Het eenvoudigste hier is om de code tussen <code>\begin{document}</code> en <code>\end{document}</code> te kopiëren in je eigen document en te zorgen dat dezelfde pakketten geladen zijn in jouw document als in het document dat door GeoGebra is aangemaakt. {{Sub}} [[en:LaTeX/Creating Graphics]] mtbd6o41lgi9082ltt1c8e87z05axyr 0 22661 427157 418246 2026-05-16T09:37:26Z Erik Baas 2193 lf 427157 wikitext text/x-wiki {{Index LaTeX}} Als je een pdf-document als uitvoer wilt, dan kun je gebruik maken van hyperlinks. Het gebruik van hyperlinks werd al kort vermeld in de sectie over [[LaTeX/Labels en Referenties|labels en referenties]] maar hier gaan we er meer uitgebreid over vertellen. ==Hyperref== Het hyperref pakket zorgt voor extra functionaliteit als je werkt met pdfLaTeX. Zo kun je zowel externe links maken als links binnen je eigen document en ook heel wat pdf-informatie vastzetten. ===Gebruik=== Om het pakket te laden gebruik je opnieuw de code <syntaxhighlight lang="LaTeX"> \usepackage{hyperref} </syntaxhighlight> Je moet er op letten dat je het pakket laadt als '''laatste van alle geladen pakketten''' maar nog voor de andere instellingen. Als je dit pakket laadt, dan veranderen alle referenties in hyperlinks. Ook de inhoudstabel en lijsten van figuren en tabellen worden vol met links geplaatst. Voor externe links gebruik je best het <code>\url</code>-commando. Dit ziet er als volgt uit: <syntaxhighlight lang="LaTeX"> \url{https://www.mijnsite.org} </syntaxhighlight> Soms kan het ook handig zijn links te geven naar een bepaalde locatie zonder iedere keer die locatie volledig neer te moeten typen. Voor externe links kun je dit met het <code>\href</code>-commando en voor interne links met het <code>\hyperref</code>-commando. Dit gebeurt als volgt: <syntaxhighlight lang="LaTeX"> \href{https://www.wikibooks.org}{wikibooks home} \hyperref[fig:mijnfiguur]{mijn figuur} </syntaxhighlight> Let er wel op dat bij het afdrukken van een document de links dan niet meer zichtbaar zijn. Een zin zoals "De informatie vindt u hier" met op de "hier" een link wordt dan compleet nutteloos. Een mogelijke manier om e-mailadressen in te voegen is de volgende: <syntaxhighlight lang="LaTeX"> \href{mailto:mijn_adres@wikibooks.org}{mijn_adres@wikibooks.org} </syntaxhighlight> ===Aanpassingen=== Je kunt ook het pakket wat aanpassen naar je eigen noden. Dit kun je doen met het commando <code>\hypersetup{optie1, optie2, ...}</code> De opties zijn van de vorm <code>variabele=waarde</code> met de volgende mogelijke variabelen en bijhorende waarden. {| {{Wikitable}} !variable !values !comment |- |<code>bookmarks</code> |<code>=true'',false''</code> |Toon de bookmarks of niet. |- |<code>unicode</code> |<code>=false'',true''</code> |Laat niet-latijnse karakters toe in latijnse talen. |- |<code>pdfborder</code> |<code>={text}</code> |zet de stijl van de rand rond de links. vb. {0 0 0} geeft geen rand |- |<code>pdftoolbar</code> |<code>=true'',false''</code> |Toon of verberg de werkbalk van Acrobat. |- |<code>pdfmenubar</code> |<code>=true'',false''</code> |Toon of verberg het menu van Acrobat. |- |<code>pdffitwindow</code> |<code>=true'',false''</code> |Herschaal document om op het scherm te passen. |- |<code>pdfstartview </code> |<code>={FitH},''{FitV}'',etc.&nbsp;<ref>Andere mogelijke waarden zijn te vinden op [https://mirrors.ctan.org/macros/latex/contrib/hyperref/doc/hyperref-doc.html#x1-120005 hyperref manual]</ref></code> |Stel de beginzoom in op paginabreed |- |<code>pdftitle</code> |<code>={text}</code> |Definieer de titel die getoond wordt in het "Document Info"-scherm van Acrobat |- |<code>pdfauthor</code> |<code>={text}</code> |De naam van de PDF-auteur |- |<code>pdfsubject</code> |<code>={text}</code> |Onderwerp van het document |- |<code>pdfcreator</code> |<code>={text}</code> |Uitvoerder van het document |- |<code>pdfproducer</code> |<code>={text}</code> |Producent van het document |- |<code>pdfkeywords</code> |<code>={text}</code> |Lijst kernwoorden |- |<code>pdfnewwindow</code> |<code>(=true'',false)''</code> |Stel in of het document moet verlaten worden als de link naar een extern document gaat. |-<!-- ????? |<code>pagebackref</code> |<code>(=false'',true)''</code> |activate back references inside bibliography. Must be specified as part of the ''\usepackage{}'' statement.--> |- |<code>colorlinks</code> |<code>(=false'',true)''</code> |Teken een gekleurd kadertje rond de links (<code>false</code>) of kleur de tekst van de links (<code>true</code>). Opgepast: gekleurde kaders worden niet afgedrukt, gekleurde tekst wel. |- |<code>linkcolor</code> |<code>=red</code> |Kleur van interne links |- |<code>citecolor</code> |<code>=green</code> |kleur van de citatielinks |- |<code>filecolor</code> |<code>=magenta</code> |kleur van de bestandlinks |- |<code>urlcolor</code> |<code>=cyan</code> |kleur van het kader van de externe links |- |<code>linkbordercolor</code> |<code>={1 0 0}</code> |kleur van het kader van de interne links |- |<code>citebordercolor</code> |<code>={0 1 0}</code> |kleur van het kader rond citaties |} <references/> {{Sub}} hyhzd9n2v235au41k1vgv2zwppfm2oz 104 22733 426978 377333 2026-05-16T08:30:11Z Erik Baas 2193 426978 wikitext text/x-wiki Het schaken is een oorlogsspel. Jij en je tegenstander zijn de baas over een leger schaakstukken. Om het spel te winnen, moet jij je tegenstander ''schaakmat'' zetten.<br> Bij het schaken zijn de twee spelers wit en zwart. De speler die "wit" is speelt met de licht/wit gekleurde stukken, de andere die "zwart" is speelt met de donkere/zwarte stukken.<br> De speler die met wit speelt mag beginnen. Er is wel een bekend spreekwoord: "Wit begint, zwart wint". Maar dit klopt niet; het blijkt dat wit juist iets meer kans heeft om te winnen dan zwart. {{Bladeren2 |Boek=Wikijunior:Schaken voor beginners |vorige=Inhoud |tekstvorige=Inhoudsopgave |huidige=De basisregels |volgende=Stukken en beginstelling |tekstvolgende=Het bord, de stukken en de beginstelling }} {{Juniorsub}} sd6g314jfivxfvu7gnjf6kr848vmovt 0 22772 426765 408011 2026-05-16T07:15:01Z Erik Baas 2193 lf 426765 wikitext text/x-wiki {{Linux voor beginners}} ==GRUB== Bij het eerste keer opstarten zie je {{Wp|GRUB|GRUB}} verschijnen. Het is een menu, bootloader genoemd, waarin je kan kiezen tussen verschillende besturingssystemen. In ons geval is dat Mint, Mint (herstelmodus), twee soorten geheugentesten (zelden gebruikt) en Vista. [[Bestand:Mint grub.png]] Als je informatie zoekt over GRUB moet je er rekening mee houden dat je de versie 2 hebt geïnstalleerd. Er is een enorm verschil in de locatie en de syntax van de configuratiebestanden tussen GRUB2 en een vroegere versie van GRUB (''GRUB 1''). Om Mint op te starten kiezen we de eerste optie. ==Updates== Als je Mint opstart is het eerste wat je wil doen de updates installeren. In populaire Linux distro's worden immers alle updates voor alle programma's op een centrale plaats geïnstalleerd. In Mint kan je dit doen door op het icoontje zoal getoond in de volgende afbeelding te klikken: [[Bestand:Mint updates.png]] Daarna geef je je wachtwoord in. Je zal merken dat, iedere keer dat je een programma start dat ernstige dingen aan je computer kan wijzigen, je je wachtwoord moet ingeven. Later komt er nog meer uitleg over deze beveiliging. Daarna moet je een beetje wachten tot de update manager vindt welke bestanden hij moet installeren. Als het te lang duurt kan je gerust nog wat Linux gaan verkennen, het enige dat je ondertussen niet kan doen is programma's installeren. [[Bestand:Mint updates pakketinformatie.png]] Het kan gebeuren dat Mint een error geeft na het downloaden van de pakketinformatie. Deze error is een fout bij de server die de pakketten aanbiedt en wordt normaal de volgende keer opgelost. Daarna kan je gewoon kiezen voor "updates installeren" en alles wordt geïnstalleerd. Zoals eerder gezegd worden alle updates van alle programma's geïnstalleerd, het is dus niet abnormaal dat dit hier gaat om ettelijke MB en een paar honderd bestanden. Dit is echter enkel de eerste keer en het hangt er ook van af hoe lang het geleden is dat de vorige upgrade is verschenen. Er is nog een opmerking: Het verschil tussen het woord update en upgrade is niet altijd even duidelijk. Updates zijn normaal gezien oplossingen voor problemen bij bestaande programma's terwijl upgrades nieuwe versies van programma's zijn. Linux zal altijd de nieuwste updates installeren maar zal nooit upgrades installeren. Het kan dus gebeuren dat er een nieuwe versie van Firefox of OpenOffice verschijnt maar deze zal niet automatisch geïnstalleerd worden. Deze upgrades worden enkel geïnstalleerd bij een upgrade van je systeem, bij Linux Mint is dit om de zes maanden. Af en toe wordt er ook een update voor de kernel van Linux geïnstalleerd. Het is goed mogelijk dat je dat vlak na je eerste installatie al krijgt. In dat geval zal er gevraagd worden om opnieuw op te starten. Het is niet zoals in Windows dat je verplicht wordt om iedere vier uur te klikken dat je het wil verlengen. Als je niet opnieuw wil opstarten, dan is dat ook goed. De nieuwe kernel is volledig geïnstalleerd maar zal pas kunnen gebruikt worden als je de volgende keer opstart. Als je dan de volgende keer opstart, dan zal je zien dat er twee regels zijn bijgekomen in de Grub optielijst. De oude kernel is immers niet gewist en je kan de oude kernel gebruiken als blijkt dat er een bug zit in de nieuwe kernel. Nu heb je dus een goede, stabiele Linux staan op je computer en kan je verder met de volgende hoofdstukken. {{Sub}} dcu5f87ezylm7vpigc1j8jzuf54n6gv 0 22775 426964 309922 2026-05-16T08:05:55Z Erik Baas 2193 lf 426964 wikitext text/x-wiki {{Linux voor beginners}} ==Wat bij problemen?== Als er problemen zijn: * Het eerste dat je dan moet doen is zoeken op de forums, meer bepaald de [https://www.ubuntuforums.org Ubuntu forums] of de [https://forum.ubuntu-nl.org nederlandstalige Ubuntu forums] * Als de problemen dan nog niet opgelost zijn, stel dan een vraag op die. * Voor het geval dat er niemand reageert op je post, contacteer een van de actieve gebruikers hier onder. De gebruikers in de onderstaande lijst zijn altijd bereid om te helpen met kleine en grote problemen. {|{{Wikitable}} |- | Engelstalig | Nederlandstalig | Andere |- |[https://ubuntuforums.org/member.php?u=742644 sanderd17] |[https://forum.ubuntu-nl.org/index.php?action=profile;u=18561 sanderd17] | |- | [[Gebruiker:Smile4ever|Smile4ever]] (smile4ever@wikipedia.be) | [[Gebruiker:Smile4ever|Smile4ever]] (smile4ever@wikipedia.be) | |} {{Sub}} luev1mkb07wprswafes3tuhrhjhbohg 0 22916 427158 352375 2026-05-16T09:37:26Z Erik Baas 2193 lf 427158 wikitext text/x-wiki {{Index LaTeX}} De standaard instellingen van LaTeX zijn meestal goed genoeg voor eigen werk en als je werk uitgegeven wordt door een uitgever, dan zal die uitgever normaal gezien bepalen hoe je pagina's eruitzien. Voor veel mensen is dit hoofdstuk dus overbodig. ==Marges== In LaTeX heeft iedere lengte van een element een bepaald commando gekregen, zo is <code>\paperheight</code> de hoogte van het blad papier. Je kunt deze commando's gebruiken om relatieve maten te krijgen i.p.v. vaste maten. Hieronder staat een schema van de gebruikte maten. <table> <tr> <td> [[Afbeelding:Latex_layout.svg|500px|left]] </td> <td> # [https://www.google.be/search?hl=nl&q=1+inch+in+cm één inch] + <code>\hoffset</code> # één {{Wp|inch|inch}} + <code>\voffset</code> # <code>\oddsidemargin</code> = 31pt # <code>\topmargin</code> = 20pt # <code>\headheight</code> = 12pt # <code>\headsep</code> = 25pt # <code>\textheight</code> = 592pt # <code>\textwidth</code> = 390pt # <code>\marginparsep</code> = 10pt # <code>\marginparwidth</code> = 35pt # <code>\footskip</code> = 30pt * <code>\marginparpush</code> = 7pt (niet getoond) * <code>\hoffset</code> = 0pt * <code>\voffset</code> = 0pt * <code>\paperwidth</code> = 597pt * <code>\paperheight</code> = 845pt </td> </tr> </table> Standaard wordt voor de pagina-afmetingen gekozen voor het papierformaat ''US letter''. Dit papierformaat verschilt niet zo veel van het ''a4''-formaat maar als je het wilt aanpassen kan dit door het commando <syntaxhighlight lang="latex"> \documentclass[a4paper]{article} </syntaxhighlight> te gebruiken. Het is af te raden de marges van je pagina's te wijzigen. In LaTeX is er immers voor gezorgd dat de pagina zo leesbaar mogelijk blijft. Er is dus wetenschappelijk onderzoek gedaan naar de perfecte lengte van een regel om deze goed leesbaar te houden. Als je naar een boek kijkt en het aantal tekens per regel telt, dan zul je zien dat je (bij een goed boek) op een gemiddelde tussen de 60 en 70 tekens komt. In LaTeX kom je normaal gesproken op een gemiddelde van 66 tekens per regel. Als je ondanks deze waarschuwingen toch je marges wilt wijzigen, dan kan dit op verschillende manieren: *Het <code>fullpage</code>-pakket verkleint de marges naar een standaard gebruikt in {{Wp|WYSIWYG|WYSIWYG}} editors. <syntaxhighlight lang="latex">\usepackage{fullpage}</syntaxhighlight> *Het <code>geometry</code>-pakket staat je toe de marges zelf te bepalen, je gebruikt het als volgt: <syntaxhighlight lang="latex">\usepackage[top=tlengte, bottom=blengte, left=llengte, right=rlengte]{geometry}</syntaxhighlight> ==Pagina-orientatie== Omdat een pagina standaard in ''portret''-modus staat gaat het hier dus om het wijzigen naar ''landschap''-modus. Om alle pagina's in landschap-modus te zetten kun je opnieuw het <code>geometry</code>-pakket gebruiken: <syntaxhighlight lang="latex"> \usepackage[landscape]{geometry} </syntaxhighlight> Zorg er wel voor dat je het pakket niet twee keer laadt, als je <code>geometry</code> al gebruikt om de marges te bepalen, dan moet je enkel de optie ''landscape'' er aan toevoegen. Als je slechts één enkele pagina in portret-modus wilt zetten (of een paar pagina's), kun je het pakket <code>lscape</code> of <code>pdflscape</code> gebruiken. Het verschil tussen die twee pakketten is dat bij <code>lscape</code> je pagina gedraaid zal staan op het scherm en dat bij <code>pdflscape</code> (als je uitvoer naar pdf is) de tekst op je pagina horizontaal zal zijn. Gebruik dus een van de volgende commando's in je hoofding: <syntaxhighlight lang="latex"> \usepackage{lscape} \usepackage{pdflscape} </syntaxhighlight> Om een pagina in landschap-modus te hebben gebruik je de omgevin <code>landscape</code>. <syntaxhighlight lang="latex"> \begin{landscape} inhoud van de pagina zoals een tabel of figuur \end{landscape} </syntaxhighlight> ==Kop- en voettekst== ===Standaard stijlen=== Om kop- en voettekst in te stellen zijn er enkele standaard instellingen in LaTeX. Met het commando <code>\pagestyle{stijl}</code> kun je de stijl van de huidige en alle volgende pagina's aanpassen. Als je dat commando dus in je hoofding zet, weet je zeker dat alle pagina's dezelfde lay-out hebben. Met het commando <code>\thispagestyle{stijl}</code> kun je de stijl van één pagina wijzigen. De ''stijl''en die je kunt gebruiken zijn de volgende: *'''empty''': Geen kop- of voettekst. *'''plain''': De normale instelling. Enkel een paginanummer onderaan de pagina en gecentreerd. *'''headings''': Lege voettekst en de koptekst vermeldt informatie zoals sectie en hoofdstuk en paginanummer. *'''myheadings''': Het paginanummer staat rechtsboven en de rest van de kop- en voettekst kun je zelf bepalen. ===Volledige vrijheid met <code>fancyhdr</code>=== Je kunt de kop- en voettekst ook volledig zelf bepalen met behulp van het <code>fancyhdr</code>-pakket van Piet van Oostrum. Om te beginnen moet je het pakket laden: <syntaxhighlight lang="latex"> \usepackage{fancyhdr} </syntaxhighlight> Wat je daarna moet doen is het openstellen en leegmaken van de kop- en voetteksten met de commando's: <syntaxhighlight lang="latex"> \pagestyle{fancy} \fancyhf{} </syntaxhighlight> Daarna kan het de commando's <code>\fancyhead[plaats]{tekst}</code> en <code>\fancyfoot[plaats]{tekst}</code> gebruiken om je kop- en voettekst te bepalen. Als plaats gebruik je de volgende opties: '''E''': even pagina<br> '''O''': oneven pagina<br> '''L''': linker kant<br> '''C''': centrum<br> '''R''': rechter kant '''Merk op:''' Het gebruik van '''E''' en '''O''' is nutteloos als je geen [[LaTeX/Een basisdocument maken#Documentklasse|tweezijdig document]] hebt. Als je dus tekst wilt plaatsen in het centrum van iedere voettekst kun je het volgende doen: <syntaxhighlight lang="latex"> \fancyfoot[C]{mijn voettekst} </syntaxhighlight> Om tekst in de rechter koptekst bij oneven pagina's en in de linker koptekst bij even pagina's te plaatsen gebruik je het volgende: <syntaxhighlight lang="latex"> \fancyhead[RO,LE]{mijn koptekst tegen de buitenste marge} </syntaxhighlight> ===Informatie in de kop- en voetteksten zetten=== Het is natuurlijk de bedoeling dat er in de kop- en voetteksten informatie komt over je document, zoals de huidige sectie en het paginanummer. Wat nummers betreft, dit is al behandeld in het hoofdstuk over [[LaTeX/Tekstopmaak#Counters|tekst opmaak]]. Voor het aantal pagina's kun je het commando <code>\lastpage</code> gebruiken. Het invoeren van de naam van de huidige sectie is heel wat ingewikkelder, vooral omdat de namen van de standaard commando's niet lijken op hetgeen je bedoelt. Om het huidige hoofdstuk in te voegen bij boeken of de huidige sectie bij artikels, gebruik je het commando <code>\leftmark</code>. Om de huidige sectie in te voegen bij boeken of de huidige subsectie bij artikels, gebruik je het commando <code>\rightmark</code>. Als je niet wilt dat de hoofdstukken in hoofdletters verschijnen, kun je er een <code>\nouppercase</code> commando rond zetten. We geven als afsluiting nog een voorbeeld van een hoofding met zelf gedefinieerde kop- en voettekst: <syntaxhighlight lang="latex"> \documentclass[twoside]{book} \usepackage{fancyhdr} \usepackage[dutch]{babel} \pagestyle{fancy} \fancyhf{} \fancyhead[LE]{\nouppercase{\leftmark}} \fancyhead[RO]{\rightmark} \fancyfoot[RO,LE]{\thepage} </syntaxhighlight> ==Met kolommen werken== Als je een milieubewuste LaTeX-gebruiker bent maar je lezers het toch gemakkelijk wilt houden kun je meer kolommen gebruiken. Als je twee kolommen gebruikt in je document, worden de regels niet te lang en blijft alles dus zeer gemakkelijk leesbaar terwijl je je marges kunt verkleinen en zo meer op een blad krijgt. ===<code>twocolumn</code>=== Het eenvoudigste om meer kolommen te verkrijgen is de [[LaTeX/Een basisdocument maken#Documentklasse|documentklasse]]-opties aanpassen naar twee kolommen. <syntaxhighlight lang="latex"> \documentclass[twocolumn]{article} </syntaxhighlight> ===<code>multicol</code>=== Een meer geavanceerde methode is werken met het <code>multicol</code>-pakket. De voordelen en nadelen van het multicol-pakket zijn: <br>'''Voordelen:''' * Ondersteunt tot 10 kolommen (niet aan te raden voor a4 papier maar kan gebruikt worden voor posters) * Het is mogelijk het aantal kolommen door het document heen te wijzigen (dit maakt je document er niet mooier op) * Je kunt meer kolommen verkrijgen binnen andere omgevingen zoals de <code>figure</code> omgeving. * <code>multicol</code> zorgt er automatisch voor dat de tekst evenredig verdeeld is tussen de verschillende kolommen. * De verticale lijnen tussen de kolommen zijn aanpasbaar. '''Nadelen:''' * Er is meer typewerk dan de vorige optie * Er zijn problemen met drijvende omgevingen die breder zijn dan een kolom. Om het pakket te laden gebruik je volgende code: <syntaxhighlight lang="LaTeX"> \usepackage{multicol} </syntaxhighlight> De tekst die je over verschillende kolommen wilt zetten plaats je in een <code>multicol</code>-omgeving: <syntaxhighlight lang="LaTeX"> \begin{multicols}{2} Genoeg tekst om te kunnen splitsen over twee kolommen. \end{multicols} </syntaxhighlight> Om een lijn tussen de kolommen zichtbaar te maken moet je enkel de dikte van de lijn opnieuw definiëren, standaard staat die op 0pt. <syntaxhighlight lang="LaTeX"> \setlength{\columnseprule}{1pt} </syntaxhighlight> Je kunt ook de marges tot die lijn aanpassen (standaard is het 10pt) <syntaxhighlight lang="LaTeX"> \setlength{\columnsep}{20pt} </syntaxhighlight> {{Sub}} avrj9p0yhjwunuaw25ez4cdmyjo64ov 0 22937 427160 353162 2026-05-16T09:37:26Z Erik Baas 2193 lf 427160 wikitext text/x-wiki {{Index LaTeX}} LaTeX kan goed overweg met het zetten van broncodes, er is zelfs automatische syntax-kleuring, automatische update naar nieuwe code, verwijzing naar regelnummers ... Dit houden we echter even voor later, we gaan eerst de tekstzetting van algoritmes (pseudocode) beschrijven, daarna komt er een korte sectie over letterlijke code zonder opmaak tonen en uiteindelijk de langverwachte sectie over uitgebreide codezetting. ==Algoritmes== Als je algoritmes met een mooie lay-out wilt zetten gebruik je best het <code>algorithmic</code>-pakket (let op de ''h''). Met dit pakket kun je het algoritme op een logische manier opbouwen zoals je de code zou schrijven in een eenvoudige programmeertaal. Het pakket zal dan de code verwerken tot een mooi ogend algoritme. <syntaxhighlight lang="LaTeX"> \usepackage{algorithmic} </syntaxhighlight> Een algoritme moet je maken binnen een <code>algorithmic</code>-omgeving. We geven een klein voorbeeld: <syntaxhighlight lang="LaTeX"> \begin{algorithmic} \IF {$i\geq maxval$} \STATE $i\gets 0$ \ELSE \IF {$i+k\leq maxval$} \STATE $i\gets i+k$ \ENDIF \ENDIF \end{algorithmic} </syntaxhighlight><br> [[Bestand:Latex-algorithmic-if-else.png|300px]] ===Programmeertaal=== Natuurlijk moet het <code>algorithmic</code>-pakket de code zelf ook interpreteren om een degelijke output te krijgen, daarom moet je de algoritmes ook in een gestandaardiseerde manier neerschrijven. ====Gewone opdrachten==== Onder de gewone opdrachten valt alles wat op één regel komt. Dit zijn bijvoorbeeld oproepen van een andere functie of het toewijzen van een waarde aan een variabele. Een gewone opdracht moet altijd met het <code>\STATE</code>-commando beginnen (let op de hoofdletters). Na het state-commando volgt dan je opdracht. Het is aan te raden opdrachten altijd in wiskunde-modus te schrijven, dan kun je de uitgebreide verzameling aan wiskundige symbolen gebruiken. Een voorbeeld van een klein algoritme: <syntaxhighlight lang="LaTeX"> \begin{algorithmic} \STATE $i \gets 10$ \STATE RoepFunctieOp($i$) \end{algorithmic} </syntaxhighlight> ====If-Else==== De volgende codes spreken voor zich: <code>\IF{<conditie>} <uit te voeren code> \ENDIF<br> \IF{<conditie>} <uit te voeren code> \ELSE <uit te voeren code> \ENDIF<br> \IF{<conditie>} <uit te voeren code> \ELSIF{<conditie>} <uit te voeren code> \ELSE <uit te voeren code> \ENDIF<br></code> Het doet er niet toe of je alles nu op een lijn zet of het splitst over verschillende lijnen, het <code>algorithmic</code>-pakket zorgt voor zijn eigen uitlijning. ====Lussen==== <code>\FOR{<conditie>} <te herhalen code> \ENDFOR<br> \FORALL{<conditie>} <te herhalen code> \ENDFOR<br> \WHILE{<conditie>} <te herhalen code> \ENDWHILE<br></code> Een lus die normaal niet in programmeertalen zit is de oneindige lus, te vergelijken met ''while(true)''. In het <code>algorithmic</code>-pakket krijgt deze lus een eigen naam. <code>\LOOP <te herhalen code> \ENDLOOP</code> ====Pre- en postcondities==== In het <code>algorithmic</code>-pakket kun je ook pre- en postcondities invoegen met de volgende commando's: <code>\REQUIRE <preconditie><br> \ENSURE <postconditie></code> ====Andere commando's==== De andere commando's spreken ook voor zich aangezien ze gebruikt worden in zowat alle programmeertalen. <code>\RETURN <te returnen waarde><br> \PRINT <een variabele of een vaste tekst><br> \COMMENT <commentaar><br></code> Merk op dat het commentaar bij een <code>\COMMENT</code>-commando altijd op dezelfde regel als het vorige commando verschijnt. Het is dan ook niet toegestaan om het <code>\COMMENT</code>-commando te gebruiken na een commando zoals <code>\IF</code>. ===Regelnummering=== Er is eenvoudig regelnummering toe te voegen aan een algoritme, als je bijvoorbeeld iedere vijf regels een nummer wil plaatsen, dan gebruik je de volgende omgeving: <syntaxhighlight lang="LaTeX"> \begin{algorithmic}[5] %algoritme code \end{algorithmic} </syntaxhighlight> ===Een drijvende omgeving=== Net zoals er voor figuren en tabellen een drijvende omgeving bestaat is er ook zo'n omgeving voor algoritmes. Deze omgeving heeft de naam <code>algorithm</code> gekregen en werkt volledig gelijkaardig aan de [[LaTeX/Figuren en drijvende omgevingen#Drijvende omgevingen|<code>figure</code>]]-omgeving. Als je nog meer informatie wilt, kun je nog eens de [https://developer.berlios.de/docman/display_doc.php?docid=800&group_id=3442 originele handleiding] bekijken ook. ==De <code>verbatim</code>-omgeving== Om de <code>verbatim</code>-omgeving te gebruiken moet je eerst het <code>verbatim</code>-pakket laden. <syntaxhighlight lang="LaTeX"> \usepackage{verbatim} </syntaxhighlight> De <code>verbatim</code>-omgeving zelf werkt zeer eenvoudig. Alles wat je in die omgeving zet wordt rechtstreeks weergegeven, zonder enige opmaak. Je gebruikt de omgeving dus als volgt: <syntaxhighlight lang="LaTeX"> \begin{verbatim} Hier komt de code die je wil laten zien. \end{verbatim} </syntaxhighlight> Je kan ook het <code>\verb</code>-commando gebruiken om iets (b.v. de naam van een veriabele) letterlijk weer te geven binnen een regel. Na het <code>\verb</code>-commando moet je eerst een teken gebruiken dat nergens in je code vooromt, b.v. een ":" of een "=", daarna typ je de code die je wil weergeven en je sluit weer af met hetzelfde teken als je eerst gebruikt hebt. We geven een voorbeeldje: <syntaxhighlight lang="LaTeX"> In deze tekst vertel ik over de variabele \verb=$var=, deze variabele ... </syntaxhighlight> ==Het <code>listings</code>-pakket== Het <code>listings</code>-pakket is veel geavanceerder dan het <code>verbatim</code>-pakket. Om listings te gebruiken moet je eerst het <code>listings</code>-pakket laden: <syntaxhighlight lang="LaTeX"> \usepackage{listings} </syntaxhighlight> Merk even op dat alle commando's van het <code>listings</code>-pakket beginnen met <code>lst</code>, dit is om zeker in orde te zijn met de lppl-licentie. De code zelf zet je in een <code>lstlisting</code>-omgeving, net zoals bij de <code>verbatim</code>-omgeving, om inline code te zetten gebruik je het <code>\lstinline</code>-commando op dezelfde manier als het <code>\verb</code>-commando. Je kunt ook code van een extern document laden met het commando <code>\lstinputlisting{padNaarHetBestand}</code> waarbij <code>padNaarHetBestand</code> de (relatieve) locatie van het bronbestand is. Als je code van een bronbestand laadt, ben je zeker dat de code in je LaTeX-document altijd actueel is en zo hou je je LaTeX-document ook meer overzichtelijk. Als de broncode niet dicht bij je LaTeX-document staat (dus niet in dezelfde map of een submap) of je begint te werken met absolute paden, dan zorg je er wel voor dat je LaTeX-document niet op andere computers gecompileerd kan worden. Alle opties in het <code>listings</code>-pakket hebben eenzelfde structuur: iedere optie kan bepaald worden door een sleutel <code>sleutel=waarde</code>-structuur. De taal waarin je code geschreven is, is ook zo'n optie en wordt dus ook op een dergelijke manier bepaald. ===De programmeertaal definiëren=== Meestal gebruik je voor het volledige document eenzelfde programmeertaal, dan kun je deze taal in de hoofding definiëren. De taal <code>pascal</code> voor je volledig document definiëren doe je als volgt: <syntaxhighlight lang="LaTeX"> \lstset{language=Pascal} </syntaxhighlight> De ''sleutel'' is hier dus <code>language</code> en de waarde die je aan de ''sleutel'' geeft is <code>Pascal</code>. Alles wat je als opties binnen het <code>lstset</code>-commando zet kun je ook per <code>lstlisting</code>-omgeving apart definiëren als optie. Dit doe je zoals het voorbeeld hier onder: <syntaxhighlight lang="LaTeX"> \begin{lstlisting}[language=pascal] for i:=maxint to 0 do begin { do nothing } end; Write(’Case insensitive ’); WritE(’Pascal keywords.’); \end{lstlisting} </syntaxhighlight> Ook met het commando <code>\lstinputlisting</code> kun je dezelfde opties gebruiken:<syntaxhighlight lang="LaTeX"> \lstinputlisting[language=pascal]{padVanHetBestand}</syntaxhighlight> Van sommige talen zijn er ook dialecten, deze kun je opvragen als <code>language=[XSC]Pascal</code> ====Voorgedefinieerde talen==== Hieronder staat een tabel met voorgedefinieerde talen, tussen haakjes zijn mogelijke dialecten aangegeven en de standaard dialecten zijn onderlijnd. {|{{Wikitable}} |- |{{Wp|ABAP|ABAP}} (R/2 4.3, R/2 5.0, R/3 3.1, R/3 4.6C, <u>R/3 6.10</u>) |{{Wp|en:advanced Continuous Simulation Language|ACSL}} |{{Wp|Ada (programmeertaal)|Ada}} (<u>2005</u>, 83, 95) |{{Wp|Algol (programmeertaal)|Algol}} (60, <u>68</u>) |{{Wp|Apache Ant|Ant}} |- |{{Wp|Assembly|Assembly}} (Motorola68k, x86masm) |{{Wp|Awk|Awk}} (<u>gnu</u>, POSIX) |{{Wp|bash|bash}} |{{Wp|Basic|Basic}} (Visual) |{{Wp|C (programmeertaal)|C}} (<u>ANSI</u>, Handel, Objective, Sharp) |- |{{Wp|C++|C++}} (ANSI, GNU, <u>ISO</u>, Visual) |{{Wp|Caml|Caml}} (<u>light</u>, Objective) |{{Wp|Common Intermediate Language|CIL}} |{{Wp|Clean (programmeertaal)|Clean}} |{{Wp|Cobol|Cobol}} (1974, <u>1985</u>, ibm) |- |{{Wp|COMAL|COMAL}}-80 |{{Wp|command.com|command.com}} (WinXP) |{{Wp|COMSOL|COMSOL}} |{{Wp|csh|csh}} |{{Wp|Delphi (programmeertaal)|Delphi}} |- |{{Wp|Eiffel (programmeertaal)|Eiffel}} |{{Wp|en:Elan (programming language)|Elan}} |{{Wp|erlang (programmeertaal)|erlang}} |{{Wp|Euphoria|Euphoria}} |{{Wp|Fortran|Fortran}} (77, 90, <u>95</u>) |- |{{Wp|GCL|GCL}} |{{Wp|Gnuplot|Gnuplot}} |{{Wp|Haskell|Haskell}} |{{Wp|HTML|HTML}} |{{Wp|Interface description language|IDL}} (empty, CORBA) |- |{{Wp|inform|inform}} |{{Wp|Java (programmeertaal)|Java}} (empty, AspectJ) |{{Wp|JVMIS|JVMIS}} |{{Wp|ksh|ksh}} |{{Wp|en:Lingo (programming language)|Lingo}} |- |{{Wp|Lisp (programmeertaal)|Lisp}} (empty, Auto) |{{Wp|Logo (programmeertaal)|Logo}} |{{Wp|make|make}} (empty, gnu) |{{Wp|Mathematica (softwarepakket)|Mathematica}} (1.0, 3.0, <u>5.2</u>) |{{Wp|Matlab|Matlab}} |- |{{Wp|Mercury|Mercury}} |{{Wp|en:MetaPost|MetaPost}} |{{Wp|en:Miranda (programming language)|Miranda}} |{{Wp|en:Mizar system|Mizar}} |{{Wp|ML (programmeertaal)|ML}} |- |{{Wp|Modula-2|Modula-2}} |{{Wp|en:MuPAD|MuPAD}} |{{Wp|en:NASTRAN|NASTRAN}} |{{Wp|en:Oberon (programming language)#Oberon-2|Oberon-2}} |{{Wp|en:Object Constraint Language|OCL}} (decorative, <u>OMG</u>) |- |{{Wp|Octave|Octave}} |{{Wp|Oz (programmeertaal)|Oz}} |{{Wp|Pascal (programmeertaal)|Pascal}} (Borland6, <u>Standard</u>, XSC) |{{Wp|Perl (programmeertaal)|Perl}} |{{Wp|PHP|PHP}} |- |{{Wp|PL/I|PL/I}} |{{Wp|Plasm|Plasm}} |{{Wp|PostScript|PostScript}} |{{Wp|POV|POV}} |{{Wp|Prolog|Prolog}} |- |{{Wp|Promela|Promela}} |{{Wp|en:PSTricks|PSTricks}} |{{Wp|Python (programmeertaal)|Python}} |{{Wp|R (softwarepakket)|R}} |{{Wp|Reduce|Reduce}} |- |{{Wp|Rexx|Rexx}} |{{Wp|RSL|RSL}} |{{Wp|Ruby (programmeertaal)|Ruby}} |{{Wp|S (programmeertaal)|S}} (empty, PLUS) |{{Wp|SAS (programmeertaal)|SAS}} |- |{{Wp|en:Scilab|Scilab}} |{{Wp|shell (informatica)|sh}} |{{Wp|SHELXL|SHELXL}} |{{Wp|Simula|Simula}} (<u>67</u>, CII, DEC, IBM) |{{Wp|en:SPARQL|SPARQL}} |- |{{Wp|SQL|SQL}} |{{Wp|tcl|tcl}} (empty, tk) |{{Wp|XML|XML}} |{{Wp|XSLT|XSLT}} |{{Wp|TeX|TeX}} (AlLaTeX, common, LaTeX, <u>plain</u>, primitive) |- |{{Wp|VRML|VRML}} (97) |{{Wp|VBScript|VBScript}} |{{Wp|Verilog|Verilog}} |{{Wp|VHDL|VHDL}} (empty, AMS) | |} ===Regelnummering=== In verband met regelnummering zijn er ook heel wat opties in het <code>listings</code>-pakket. De opties zijn hieronder opgesomd en moeten gebruikt worden zoals je de taal bepaalt. {|{{Wikitable}} !sleutel !omschrijving |- |<code>firstline</code>=<Getal> |De eerste regel die wordt weergegeven (kun je gebruiken als je enkel een deel code vanuit een extern bestand wilt weergeven) |- |<code>lastline</code>=<Getal> |De laatste regel die wordt weergegeven (zie <code>firstline</code>) |- |<code>linerange</code>=<begin1>-<einde1>,<begin2>-<einde2>... |De vorige twee commando's in één met de mogelijkheid om meer blokken samen te nemen. <begin1>,<einde1> ... zijn allemaal regelnummers. |- |<code>numbers=<none/left/right></code> |De plaats waar de regelnummers geplaatst worden. |- |<code>numberstyle</code>=<Opmaakstijl> |De opmaak voor de regelnummers, je kunt mogelijk <code>\tiny</code> of <code>\color{blue}</code> gebruiken. |- |<code>numbersep</code>=<Afstand> |De afstand van de linkerkant van de regelnummers tot de linkermarge van de broncode. |- |<code>stepnumber</code>=<Getal> |Per hoeveel nummers geteld wordt. |- |<code>firstnumber</code>=<<code>auto/last/</code><getal>> |Bij welk nummer je begint te tellen, <code>auto</code> begint bij 1 voor een nieuwe listing en bij het overeenkomstige regelnummer als je een extern bestand opvraagt. <code>last</code> begint waar de vorige listing gestopt is en je kunt natuurlijk ook een exact getal ingeven. |} ===Escapen naar LaTeX en referenties=== Escapen kun je vertalen door ''ontsnappen''. We gaan hier dus in onze broncode ontsnappen naar LaTeX. Je kunt dit gebruiken om dynamisch naar regels te verwijzen, om over iets commentaar te geven in wiskunde-modus en om willekeurige, eenmalige opmaak te geven aan je code-documenten. De eerste optie die je kunt gebruiken is de <code>\texcl=true|flase</code>-optie. Met deze optie zorg je er voor dat alle commentaar als <code>LaTeX</code> geïnterpreteerd wordt. Je kunt ook de optie <code>\mathescape=true|false</code> gebruiken om naar wiskunde-modus over te schakelen tussen twee $-tekens. Zorg wel dat er dan geen $-tekens gebruikt worden in je code. Uiteindelijk heb je nog vier commando's om volledig zelf te bepalen wanneer je naar LaTeX modus overschakelt: {|{{Wikitable}} |- |<code>\escapechar</code>=<karakter> |tussen twee karakters die opgegeven zijn zal er overgegaan worden op LaTeX-modus. Let wel op, als het karakter dat je wilt opgeven een speciale betekenis heeft in LaTeX (zoals het %-teken), dan moet je er een backslash voor zetten (\%). |- |<code>escapeinside</code>=<karakter1><karakter2> |Hetzelfde zoals hierboven maar voor verschillende begin- en eindkarakters |- |<code>escapebegin</code>=<karakters> |Hetzelfde als hierboven maar voor de duidelijkheid kun je het over twee commando's splitsen. |- |<code>escapeend</code>=<karakters> |Hetzelfde als hierboven maar voor de duidelijkheid kun je het over twee commando's splitsen. |} om de kracht van het escapen naar LaTeX te zien kun je eens onderstaande code uitproberen. Als je pdfLaTeX gebruik kun je ook het pakket <code>pdfpages</code> toevoegen om een hyperlink naar de juiste regel te krijgen. <syntaxhighlight lang="LaTeX"> \documentclass{article} \usepackage{listings} \usepackage{color} \usepackage[dutch]{babel} \lstset{language=Java, %alles tussen "//(*" en "*)" wordt als TeX code verwerkt escapeinside={//(*}{*)}} \begin{document} \begin{lstlisting} public class HelloWorld{ public static void main(String[] args){ System.out.println("Hello world!");//(*\label{re:printCommando}*) int a = 5/3;//(*{\color{blue}\ \ \ \ \ $a=\frac{5}{3}$}*) } } \end{lstlisting} In regel \ref{re:printCommando} tonen we ``Hello world!''. \end{document} </syntaxhighlight> Let er op dat de code blijft werken want in Java staat commentaar na een "//" en dit is een deel van het escape begin. Ik hoop dat de syntax-kleuring van jouw editor iets beter is dan de wiki syntax-kleuring want binnen een listings-omgeving wordt code normaal niet uitgevoerd en moet ze dus ook niet gekleurd worden in verschillende kleuren. ====Dynamische regels==== Je kunt ook een dergelijke structuur gebruiken om een dynamisch deel van je tekst te selecteren. In de vorige subsectie heb je gezien dat je delen van je code kunt selecteren om in te voegen in je document. Bij dat selecteren moest je echter vaste regelnummers kiezen. Dit is niet aan te raden als de code nog in ontwikkeling is en er dus nog regels kunnen bij komen. De makers van het listings-pakket waarschuwen wel dat het nog om een experimentele optie gaat, het zou dus kunnen dat in latere versies de syntax of de uitvoer licht gewijzigd wordt en je document niet meer 100% compatibel is. In de uitleg zullen we ook het woord label gebuiken, merk op dat het hier niet gaat om een LaTeX-label maar een label dat enkel binnen het <code>listings</code>-pakket kan gebruikt worden. De twee commando's die je nodig hebt zijn: {|{{Wikitable}} |<code>rangeprefix</code>=<karakters> |De karakters die gebruikt worden om het begin van een label aan te geven. |- |<code>rangesuffix</code>=<karakters> |De karakters die gebruikt worden om het einde van een label aan te geven. |- |<code>includerangemarker=true/false</code> |Toon of verberg de regels waar het label staat. |} We geven een voorbeeld: <syntaxhighlight lang="LaTeX"> \documentclass{article} \usepackage{listings} \usepackage{color} \usepackage[dutch]{babel} \lstset{language=Java, escapeinside={//(*}{*)}, %een listings label komt tussen "//{" en "}" rangeprefix=//\{, rangesuffix=\}, includerangemarker=false} \begin{document} \begin{lstlisting}[linerange=mainBegin-mainEnd] public class HelloWorld{ //{mainBegin} public static void main(String[] args){ System.out.println("Hello world!");//(*\label{ru:printCommando}*) int a = 5/3;//(*{\color{blue}\ \ \ \ \ $a=\frac{5}{3}$}*) } //{mainEnd} } \end{lstlisting} In regel \ref{ru:printCommando} tonen we ``Hello world!''. \end{document} </syntaxhighlight> Let wel even op het regelnummer in je document. Het <code>listings</code>-pakket begint standaard te tellen bij 1 aan het begin van de code, maar nu geef je die code niet meer weer. Je kunt mogelijk het pakket instellen om regelnummers weer te geven of je kunt instellen om te beginnen tellen bij de eerste regen van de weergegeven code, dit is al behandeld in een vroegere subsectie. ===Kaders en lijnen rond je code=== Het eenvoudigste om een kader rond je code te zetten is met de optie <code>frame=''type''</code> waarbij het ''type'' een van de volgende tabel is: {|{{Wikitable}} |<code>none</code> | Geen lijnen. |- |<code>leftline</code> | Een enkele lijn langs de linkerkant. |- |<code>topline</code> |Een enkele lijn langs de bovenkant. |- |<code>bottomline</code> |Een enkele lijn langs de onderkant. |- |<code>lines</code> |Twee enkele lijnen langs de boven en onderkant. |- |<code>single</code> |Een enkel kader. |- |<code>shadowbox</code> |Een schaduw aan je kader geven. |} Het is ook mogelijk zelf te bepalen welke lijnen je toont i.p.v. een van de vorige keuzes te nemen. Dit is mogelijk door als argument aan de <code>frame</code>-optie enkele van de letters '''tbrlTBRL''' te geven. De hoofdletters stellen dubbele lijnen voor en de kleine letters enkele lijnen. De karakters zelf staan voor waar welke lijn moet getekend worden: {|{{Wikitable}} |'''t,T''' |boven (top) |- |'''b,B''' |onder (bottom) |- |'''r,R''' |rechts |- |'''l,L''' |links |} Zo zal de code <syntaxhighlight lang="LaTeX"> \begin{lstlisting}[frame=BTrl] public class HelloWorld{ public static void main(String[] args){ System.out.println("Hello world!"); int a = 5/3; } } \end{lstlisting} </syntaxhighlight> een kader rond de java code weergeven met onder en boven een dubbele lijn. Het is het best deze optie met het <code>\lstset</code>-commando te definiëren omdat dan voor alle omgevingen hetzelfde kader gebruikt wordt. ====Ronde hoeken==== Het is ook mogelijk om ronde hoeken aan je kaders te geven. Dit wordt met de optie <code>frameround</code> gegeven. Als argument bij deze optie horen vier letters. De eerste letter stelt de ronding van de rechter bovenhoek voor, de tweede de rechter benedenhoek, de derde de linker benedenhoek en de vierde en laatste de linker bovenhoek. Ze beginnen dus te tellen bij de rechter bovenhoek en gaan verder in wijzerzin. De letters die je kunt gebruiken zijn <code>t</code> en <code>f</code>. <code>t</code> stelt een afgeronde hoek voor en <code>f</code> een vierkante hoek. De opties <code>frame=RBtl,frameround=ftft</code> stellen dus een kader voor met de onderste en de rechtse lijn dubbel, de andere lijnen enkel en met de linker bovenhoek en de rechter benedenhoek afgerond. Let er wel op dat een viewer zoals adobe wat meer moeite heeft met ronde dan met rechte hoeken. Kijk dus goed of alles correct wordt weergegeven. ====Kaders en regelnummering==== Standaard staat de regelnummering links van de code. Als er dus een kader getekend wordt, dan valt die nummering buiten het kader. Dit kan de bedoeling zijn maar meestal is het niet zo mooi. Je kunt dit oplossen door het kader iets groter te maken met de <code>framexleftmargin</code> optie. Waarschijnlijk zal 5mm groot genoeg zijn, gebruik daarvoor de optie <code>framexleftmargin=5mm</code>. ====Achtergrondkleur==== Het kan duidelijk zijn als je je code in een achtergrondkleur zet. Dit kan eenvoudig gebeuren met de optie <code>backgroundcolor</code>. Als argument moet je een kleur meegeven zoals uitgelegd in de sectie over [[LaTeX/Tekstopmaak#Kleuren|kleuren]]. Als je bijvoorbeeld een grijze achtergrond wilt, kun je de optie <code>backgroundcolor=\color{gray}</code> gebruiken. Het is wel aan te raden je eigen grijs te definiëren (zoals onder in de sectie over [[LaTeX/Tekstopmaak#Kleuren|kleuren]] uitgelegd) en als je met kleuren werkt, dan werk je beter met eenvoudige of zelfs zonder kaders. {{Sub}} ngf4o30778vffinaja3b8hfkf1br50w 0 23105 427162 362555 2026-05-16T09:37:28Z Erik Baas 2193 lf 427162 wikitext text/x-wiki {{Index LaTeX}} In ieder wetenschappelijk artikel wordt verwezen naar bronnen. Het verwijzen naar bronnen is enorm eenvoudig in LaTeX. Je kunt per LaTeX-document een eigen lijst van bronnen aanleggen of je kunt een bibliotheek van alle bronnen die je ooit bekeken hebt aanmaken en in bepaalde teksten naar bepaalde bronnen verwijzen. ==Per document== Als je slechts een paar documenten wilt maken over een bepaald onderwerp, wil je misschien geen centrale bibliotheek aanleggen. Als je met dit systeem werkt moet je per document een volgende omgeving aanbrengen: <syntaxhighlight lang="LaTeX"> \begin{thebibliography}{9} \bibitem{lamport94} Leslie Lamport, \emph{\LaTeX: A Document Preparation System}. Addison Wesley, Massachusetts, 2nd Edition, 1994. \end{thebibliography} </syntaxhighlight> Of zonder ingevulde waarden: <syntaxhighlight lang="LaTeX"> \begin{thebibliography}{maximum aantal items} \bibitem{referentiesleutel van het item} Informatie over het werk zoals auteur, titel, uitgever ... \end{thebibliography} </syntaxhighlight> Het ''maximum aantal items'' is een getal waarmee je opgeeft hoeveel items er zullen komen, dit wordt door LaTeX gebruikt om te berekenen hoeveel plaats hij moet voorzien om ze te nummeren. Als je bijvoorbeeld een 9 invult en je zet tien items, dan is de kans groot dat er tekst niet mooi uitgevuld staat. Een referentiesleutel moet uniek zijn, zoals een label in een LaTeX-document. Het eenvoudigste is een algemene vorm van sleutel te bedenken zoals in het voorbeeld: de familienaam en het jaartal van publicatie. Als er meer publicaties per jaar van dezelfde auteur zijn kun je ze alfabetisch nummeren door er een a, b, ... achter te plaatsen. Hoe je de referentiesleutel moet gebruiken leggen we in de sectie over [[#Een bron citeren|bronnen citeren]] uit. ==Werken met een centrale bibliotheek== Het voordeel van werken met een centrale bibliotheek is dat je alle bronnen maar een keer moet ingeven. De bronnen worden enkel in je LaTeX-document vermeld als ze geciteerd worden binnen dat document. Op die manier zorg je er ook voor dat alle bronnen op dezelfde manier geciteerd worden. Als je werkt met een centrale bibliotheek, dan zal je ook geen eigen opmaak meer moeten verzinnen zoals in het bovenstaande voorbeeld. LaTeX zal alle opmaak op zich nemen, uiteraard is dit weer configureerbaar maar daar houden we ons niet mee bezig. '''Let op:''' LaTeX zal je bron enkel opnemen in je document als je er naar verwijst zoals zal uitgelegd worden in de sectie over [[#Een bron citeren|bronnen citeren]]. Zolang LaTeX geen verwijzing naar een bron vindt in je document zal er dus ook geen referentie geplaatst worden en zal er geen output zijn. ===Het <code>.bib</code>-bestand=== Wat je bij een centrale bibliotheek natuurlijk nodig hebt is een bestand waarin je de informatie opslaat. Deze informatie moet niet in de map van je document staan maar in een onafhankelijke map. Zo'n bibliotheek is een <code>.bib</code>-bestand. Als je meer bibliotheken wilt maken kun je dat gerust doen door meer <code>.bib</code>-bestanden aan te maken. Zo kun je je bronnen ordenen volgens onderwerp of publicatievorm. ====<code>.bib</code>-bestanden bewerken met externe programma's==== Er zijn programma's die <code>.bib</code>-bestanden kunnen lezen en aanmaken en waarmee je gewoon kunt werken zoals je met een database zou werken. Hieronder staat een lijst met dergelijke programma's. Wij zullen echter zien hoe je een <code>.bib</code>-bestand zelf kunt schrijven. Dit is niet veel werk en zorgt er voor dat je de achterliggende structuur beter begrijpt. * [https://jabref.sourceforge.net/ JabRef], een eenvoudige tool om rechtstreeks bibTeX-bestanden te lezen en inhoud te wijzigen, het is snel aan te leren en zelfs via het web uitvoerbaar als een java applet. * [https://www.unix-ag.uni-kl.de/~fischer/kbibtex/ KbibTeX], een kde-applicatie. Enkel voor Linux dus hoewel er ook een [https://windows.kde.org KDE project voor Windows] op komst is. Heeft ongeveer dezelfde interface als JabRef maar je moet meer werken via contextuele menu's (rechts klikken). * Als je nog een goede bibTeX-manager vindt kun je deze gerust aan de lijst toevoegen. ===Een referentielijst tonen=== Als je wilt dat het <code>.bib</code>-bestand herkend wordt door LaTeX, moet je het nog in je LaTeX-bestand zetten. Dit gebeurt met het commando <code>\bibliography{pad/van/het/bestand}</code> waarbij <code>pad/van/het/bestand</code> de locatie van je bestand is. Dit kan met relatieve (beter voor uitwisseling naar andere computers) of absolute paden (beter voor bestandsstructuur wijzigingen in je eigen computer) genoteerd worden. Voor het <code>\bibliography</code>-commando moet je ook nog de stijl definiëren met het commando <code>\bibliographystyle{plain}</code>. De plain keuze is voor meeste gebruikers de beste keuze. De commando's komen tussen \begin en \end document Om de lijst echt te tonen moet je naar de sectie [[#Een bron citeren|bronnen citeren]] kijken. ===Een bron citeren=== Een bron citeren doe je door <code>\cite{referentiesleutel}</code> te typen waar je wilt dat er naar die bron verwezen wordt. De referentiesleutel kan deze zijn van een bibliografie die binnen je document staat of de referentiesleutel van een bibTeX-bestand. Je kan ook naar een bepaalde pagina van je bron refereren met het commando <code>\cite[p.&nbsp;123]{referentiesleutel}</code>. Meer citaties binnen één enkel commando is ook mogelijk door ze te scheiden met een komma: <code>\cite{sleutel1,sleutel2,sleutel3}</code> Als je volledig werk gebaseerd is op een of meer bronnen kan het moeilijk zijn een geschikte plaats te vinden om die bron in de tekst te vermelden. In dat geval kun je op het einde van je LaTeX-document het <code>\nocite</code>-commmando gebruiken. Zo komen de bronnen in je referentielijst maar zonder ze op een bepaalde plaats te vermelden. ==Structuur van een <code>.bib</code>-bestand== Een <code>.bib</code>-bestand is een gewoon tekstbestand met een opsomming van al je bronnen. Een bron in een <code>.bib</code>-bestand zetten doe je in de volgende vorm: <syntaxhighlight lang="bibtex"> @article{greenwade93, author = "D. Greenwade, George", title = "The {C}omprehensive {T}ex {A}rchive {N}etwork ({CTAN})", year = "1993", journal = "TUGBoat", volume = "14", number = "3", pages = "342--351" } </syntaxhighlight> Een bron begin je altijd met het <code>@publicatievorm</code>-commando. De mogelijke publicatievormen worden hieronder weergegeven. Daarna volgt een referentiesleutel. Zoals in de vorige sectie aangegeven, moet die sleutel uniek zijn en het is dus interessant een algemene vorm van die sleutel te bedenken. Na die sleutel volgen de attributen van de bron. De attributen verschillen ook per publicatievorm en zijn hieronder opgesomd: ====Auteurs==== BibTeX kan goed overweg met auteurs. BibTeX zal zelf proberen uit te vissen welk deel van de naam familienaam is en welk deel voornaam. Om dat te kunnen moet er enige vorm van structuur in zitten. De manier waarop bibTeX altijd juist is is het schrijven als <code>familienaam, voornaam</code>. Om auteurs te splitsen zet je er het woord "and" tussen. ====Standaard publicatievormen==== ;@article : Een artikel van een magazine of krant :*Verplichte attributen: author, title, journal, year. :* Optionele attributen: volume, number, pages, month, note. ;@book : Een gepubliceerd boek :*Verplichte attributen: author/editor, title, publisher, year. :* Optionele attributen: volume/number, series, address, edition, month, note. ;@booklet : Een boek met een onbekende auteur :*Verplichte attributen: title. :* Optionele attributen: author, howpublished, address, month, year, note. ;@conference : Zie inproceedings :* Verplichte attributen: author, title, booktitle, year. :* Optionele attributen: editor, volume/number, series, pages, address, month, organization, publisher, note. ;@inbook : Een hoofdstuk van een boek :* Verplichte attributen: author/editor, title, chapter and/or pages, publisher, year. :* Optionele attributen: volume/number, series, type, address, edition, month, note. ;@incollection : Een hoofdstuk van een boek met een eigen titel :* Verplichte attributen: author, title, booktitle, publisher, year. :* Optionele attributen: editor, volume/number, series, type, chapter, pages, address, edition, month, note. ;@inproceedings : Een artikel van een {{Wp|en:Proceedings|conference proceedings}}. :* Verplichte attributen: author, title, booktitle, year. :* Optionele attributen: editor, volume/number, series, pages, address, month, organization, publisher, note. ;@manual : Een technische gebruiksaanwijzing :* Verplichte attributen: title. :* Optionele attributen: author, organization, address, edition, month, year, note. ;@mastersthesis : Masterthesis :* Verplichte attributen: author, title, school, year. :* Optionele attributen: type, address, month, note. ;@misc : Gebruikt voor andere publicatievormen :* Verplichte attributen: none :* Optionele attributen: author, title, howpublished, month, year, note. ;@phdthesis : Doctoraatsthesis :* Verplichte attributen: author, title, year, school. :* Optionele attributen: address, month, keywords, note. ;@proceedings : {{Wp|en:Proceedings|Proceedings}} van een conferentie :* Verplichte attributen: title, year. :* Optionele attributen: editor, volume/number, series, address, month, organization, publisher, note. ;@techreport : Technisch rapport van een onderwijs of commerciële instelling :* Verplichte attributen: author, title, institution, year. :* Optionele attributen: type, number, address, month, note. ;@unpublished : Een ongepubliceerd boek, artikel, thesis ... :* Verplichte attributen: author, title, note. :*Optionele attributen: month, year. ====Niet-standaard publicatievormen==== Er zijn ook enkele publicatievormen die niet standaard zijn. Deze worden niet door alle bibTeX-versies ondersteund maar met de meeste moderne versies wel. Deze publicatievormen zijn: ;@patent ;@collection ;@electronic ===Google scholar=== Een goede manier om meteen complete informatie over een werk te verkrijgen is met [https://scholar.google.be Google scholar]. Bij de voorkeuren kun je een bibliografieprogramma selecteren. Als je daar voor bibTeX kiest, zal Google scholar per resultaat de volledige bibTeX-informatie ter beschikking stellen. Het enige dat je nog moet doen is de sleutel aanpassen zodat die aan je systeem voldoet en eventueel een kleine wijziging als het niet goed gezet wordt. {{Sub}} 45xerw2vcaupytwjy70hz40mygp4rp2 0 23183 427156 343764 2026-05-16T09:37:26Z Erik Baas 2193 lf 427156 wikitext text/x-wiki {{Index LaTeX}} <div style="border: green thin solid; margin: 0.25em; text-align: center;"> ''Als je zelf goed overweg kunt met chemische notatie in LaTeX, breidt dan deze sectie gerust uit.'' </div> ==Chemische formules== Omdat wiskundige formules zo kunnen variëren in welke notaties gebruikt worden naargelang het onderwerp kunnen deze formules niet goed geautomatiseerd worden. Bij chemische formules is dit echter helemaal anders. Chemische formules gebruiken veel dezelfde chemische elementen met indices in subscript en in superscript. Als je alles gewoon in wiskunde modus moest typen dan wordt een eenvoudig ion als <math>H_3O^+</math> al meteen heel wat moeilijker, kijk maar naar de LaTeX code hier onder: <syntaxhighlight lang="latex"> Uit die reactie wordt $H_{3}O^{+}$ geproduceerd, samen met ... </syntaxhighlight> Als je het zo zet zal je ook zien dat de letters in wiskunde modus komen te staan. In een chemisch document is dit niet netjes. Alternatief is dit te typen als: <syntaxhighlight lang="latex"> H$_{3}$O${+}$</syntaxhighlight>, maar dit is erg veel werk. Gelukkig bestaat er een pakket speciaal voor chemische notaties: het [https://www.ctan.org/tex-archive/macros/latex/contrib/mhchem/ <code>mhchem</code>] pakket. Het belangrijkste aan het <code>mhchem</code> pakket is dat dit pakket probeert te voorspellen (en dat lukt redelijk goed) welke notaties in subscript moeten en welke in superscript. Zo moet je om <math>H_3O^+</math> te zetten enkel <code>\ce{H3O+}</code> typen,<code> mhchem</code> zorgt voor het zetten naar subscript en superscript. Een ander voordeel van <code>mhchem</code> zijn de chemische pijltjes: pijltjes moeten niet zoals in wiskunde modus met <code>\rightarrow</code>, of iets dergelijks, genoteerd worden maar de twee karakters <code>-></code> zijn voldoende. <code>mhchem</code> zorgt er zelf voor dat dit omgezet wordt naar een mooi pijltje. De (engelstalige) documentatie is op de volgende site te vinden: [https://www.ctan.org/tex-archive/macros/latex/contrib/mhchem/mhchem.pdf https://www.ctan.org/tex-archive/macros/latex/contrib/mhchem/mhchem.pdf] ==Chemische structuren== Het is in LaTeX ook mogelijk chemische structuren te construeren. Aangezien ik zelf geen chemicus ben kan ik hier niet veel meer over zeggen dan dat je de [https://www.2k-software.de/download/maneng.zip documentatie van het pakket ohem] op de site https://www.2k-software.de/ingo/ochem.html moet lezen. Als je het pakket eenmaal onder de knie hebt, dan kan je zelf deze sectie aanvullen. {{Sub}} i1yin0gi1p4y1wp0wimyg4i5cwkv7h8 0 23184 427161 353116 2026-05-16T09:37:28Z Erik Baas 2193 lf 427161 wikitext text/x-wiki {{Index LaTeX}} In LaTeX zijn er ook standaard templates om brieven te schrijven. Deze zorgen er voor dat de marges kleiner worden (de tekst breder) en ze zorgen ook voor de plaatsing van adressen en dergelijke. ==De <code>letter</code> klasse== Het eerste dat je moet doen om een brief te schrijven is je [[LaTeX/Een basisdocument maken#Documentklasse|documentklasse]] wijzigen naar <code>letter</code> met de code <syntaxhighlight lang="LaTeX"> \documentclass{letter} </syntaxhighlight> Het is mogelijk meer brieven in één LaTeX-document te plaatsen. Dit doe je door iedere brief in een aparte <code>letter</code>-omgeving te zetten. Alle <code>letter</code>-omgevingen komen vanzelfsprekend binnen de <code>document</code>-omgeving. In de hoofding kun je volgende attributen definiëren: * <code>\signature</code>: naam van de zender. * <code>\address</code>: adres van de zender (e.v.t. aangevuld met de naam als je dat wil). Splits een adres over verschillende regels door <code>\\</code> te zetten waar LaTeX de tekst moet splitsen. Het adres van de bestemmeling geef je op als verplichte optie in je <code>letter</code>-omgeving. Dit doe je als volgt: <syntaxhighlight lang="LaTeX"> \begin{letter}{adres van \\ de bestemmeling} % Inhoud van de brief. \end{letter} </syntaxhighlight> Binnen de brief zelf heb je ook enkele commando's die het gebruik vereenvoudigen: * <code>\opening</code>: een aanspreking zoals "Geachte," of "Beste vrienden,". * <code>\closing</code>: een afsluitzin zoals "Met hoogachting," of "m.v.g." * <code>\ps</code>: om een {{Wp|postscriptum|postscriptum}} toe te voegen aan je brief. * <code>\encl</code>: een opsomming van de bijlagen. Hieronder volgt een voorbeeld van een brief: <syntaxhighlight lang="LaTeX"> \documentclass[a4paper]{letter} \usepackage[dutch]{babel} \signature{Herman Van Rompuy} \address{Oeverstraat 14\\ 1640 Sint-Genesius-Rode} \begin{document} \begin{letter}{Yves Leterme\\ FOD Kanselarij van de Eerste Minister\\ Wetstraat 16\\ 1000 Brussel} \opening{Geachte heer Leterme,} Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Sed facilisis libero eget enim ultricies eget sodales purus ultricies. Praesent viverra neque a lectus mattis at suscipit tortor egestas. Donec et libero leo, a vulputate orci. Quisque vestibulum hendrerit dignissim. Sed eleifend suscipit diam, eu placerat nisi scelerisque quis. Integer urna velit, consectetur sit amet mollis non, adipiscing in nunc. Maecenas nec dui enim, eu tempus libero. Praesent eu velit quis magna porta pretium at sit amet ipsum. Pellentesque adipiscing tortor in lectus mollis tristique non vel est. Nullam egestas quam in purus pulvinar gravida vitae eu velit. Pellentesque eu tortor nisi. Maecenas imperdiet aliquam odio quis dictum. Nullam imperdiet faucibus eros non mattis. Aenean lacus enim, elementum sed tempus ac, posuere vitae mauris. Nulla eu sapien sed nisi blandit commodo. Donec in dolor nec sapien tristique scelerisque. Proin posuere hendrerit vestibulum. Mauris facilisis consequat turpis, sit amet vestibulum elit blandit eu. Aenean mattis euismod nunc vel dictum. Phasellus elementum elit non ipsum ornare cursus. Sed adipiscing enim at justo venenatis viverra. Donec et aliquet massa. Sed et pulvinar risus. Phasellus a nunc porttitor tortor pulvinar mollis a sed lacus. Integer ipsum turpis, sodales eget blandit et, tempor eu nulla. Donec in diam velit. Aenean vitae lacinia nulla. Vivamus dolor lorem, suscipit eu consequat blandit, pellentesque sagittis elit. Nulla facilisi. Aenean tincidunt ligula id urna dignissim ullamcorper. \closing{Met hoogachting,} \ps{PS Lorem ipsum dolor sit amet} \encl{Foto's van het laatste CD\&V feestje} \end{letter} \end{document} </syntaxhighlight> {{Sub}} fsc4e57detye3dts0kcykcl45dcz52u 0 23223 427163 353115 2026-05-16T09:37:30Z Erik Baas 2193 lf 427163 wikitext text/x-wiki {{Index LaTeX}} Dit hoofdstuk is vooral handig voor (toekomstige) leraren. Met LaTeX kun je namelijk ook documenten maken met een examen- of testvorm. Aangezien je dit binnen LaTeX kunt, betekent dit een goede ondersteuning voor wiskundige formules. Je vraagt je misschien af wat het verschil is tussen examen- en gewone documenten. Op zich kun je even goed een test maken met de gewone <code>article</code>-klasse. Dit zal echter een grotere inspanning vragen om bijvoorbeeld een voorbeeldoplossing te maken of om plaats te voorzien voor antwoorden. Dat zijn dingen die je allemaal kunt met de <code>exam</code>-klasse. Maar er is nog meer. Zo kun je per pagina een tabel maken om punten samen te tellen met de totalen al ingevuld. ==De <code>exam</code>-klasse== Om een examen te starten moet je natuurlijk de <code>exam</code>-documentklasse laden. Dit doe je door onderstaande code: <syntaxhighlight lang="LaTeX"> \documentclass{exam} </syntaxhighlight> Er zijn enkele opties die je kunt meegeven. Zo kun je zoals gewoonlijk de tekstgrootte en het paginaformaat wijzigen maar er zijn nog andere opties. Om punten samen te tellen gebruik je best de <code>addpoints</code>-optie. Als je een voorbeeldoplossing moet maken (op voorwaarde dat de antwoorden ook gegeven zijn) dan kun je de optie <code>answers</code> gebruiken. <syntaxhighlight lang="LaTeX"> \documentclass[12pt,a4paper,addpoints,answers]{exam} </syntaxhighlight> ==Vragen stellen== ===Gewone vragen=== Een examen gaat tenslotte over dingen vragen. Het is dus heel belangrijk dat je vragen kunt stellen. Alle vragen die je stelt komen in één <code>questions</code>-omgeving. Je begint een nieuwe vraag door die met <code>\question</code> te beginnen. <syntaxhighlight lang="LaTeX"> \documentclass[12pt,a4paper,addpoints]{exam} \begin{document} \begin{questions} \question Hoeveel is $1+1$? \question Is de aarde rond? \question Wie was er eerst? De kip of het ei? \end{questions} \end{document} </syntaxhighlight> De voorgaande code is mooi per regel gezet, maar zoals het normaal is in LaTeX: de hoeveelheid plaats tussen commando's maakt niet veel verschil. Je krijgt hetzelfde resultaat als je alles op een regel zou zetten. Per vraag kun je natuurlijk bijvragen of deelvragen stellen. Dit wordt met de <code>parts</code>-omgeving gedaan. Als dit nog niet genoeg is kun je ook de <code>subparts</code> en zelfs de <code>subsubparts</code>-omgeving gebruiken. <syntaxhighlight lang="LaTeX"> \begin{questions} \question Hoeveel is $1+1$? \question Is de aarde rond? \question Wie was er eerst? De kip of het ei? \begin{parts} \part Stel dat er nooit een ei was geweest, zou de kip er dan zijn? \part Wat zou er gebeuren moest de kip haar ei opeten? \begin{subparts} \subpart Zou de kip haar ei lekker vinden? \subpart Zou de kip het ei willen bakken voor de haan? \end{subparts} \end{parts} \end{questions} </syntaxhighlight> ===Multiple choice=== Er is ook een omgeving voor multiple choice vragen voorzien, dit is de <code>choices</code>-omgeving. Die omgeving gebruik je als volgt: <syntaxhighlight lang="LaTeX"> \begin{questions} \question Hoeveel is $1+1$? \question Wat hoort niet thuis in het rijtje? \begin{choices} \choice Kip \choice Ei \choice Ballon \choice Haan \end{choices} \end{questions} </syntaxhighlight> Wil je alles op een regel hebben? Dan kun je de <code>oneparchoices</code>-omgeving gebruiken. Als je een regel leeg laat voor die omgeving, dan komt alles op de volgende regel. Als je de <code>oneparchoices</code>-omgeving vlak na je vraag zet, dan komen de keuzes op de regel van je vraag: <syntaxhighlight lang="LaTeX"> \question Wat hoort niet thuis in het rijtje? \begin{oneparchoices} \choice Kip \choice Ei \choice Ballon \choice Haan \end{oneparchoices} </syntaxhighlight> ==Punten plaatsen== Je kunt punten toevoegen aan een vraag door er een optioneel cijfer aan toe te voegen (tussen vierkante haakjes). Dit doe je als volgt: <syntaxhighlight lang="LaTeX"> \begin{questions} \question[5] Hoeveel is $1+1$? \question[5] Wat hoort niet thuis in het rijtje? \begin{oneparchoices} \choice Kip \choice Ei \choice Ballon \choice Haan \end{oneparchoices} \end{questions} </syntaxhighlight> Zoals je kunt zien is dit commando nog niet vertaald naar het Nederlands. Als je dus af wil van het Engelse "points" moet je je eigen term definiëren. Dit doe je met het commando <code>\pointpoints</code>. <syntaxhighlight lang="LaTeX"> \pointpoints{punt}{punten} </syntaxhighlight> Het eerste argument dat je meegeeft is het enkelvoud, het tweede is de meervoudsvorm. Als je liever een procentteken of gewoon niets zet, dan kan dat met het commando <code>\pointname</code>. <syntaxhighlight lang="LaTeX"> \pointname{ \%} </syntaxhighlight> ===Plaatsing van de punten=== Niet iedereen vindt het mooi als de punten in de vraag zelf staan. Dit is gemakkelijk aan te passen. Als je ze links in de marge wil, dan zet je het commando <code>\pointsinmargin</code> in de hoofding. Zie je ze liever rechts, gebruik dan het commando <code>\pointsinrightmargin</code>. ===Halve punten=== Voor halve punten kun je natuurlijk met de notatie <code>.5</code> werken maar LaTeX zou LaTeX niet zijn als er daar geen extra commando voor gemaakt zou zijn. Dat commando is <code>\half</code>. Om een vraag 1,5 punten te geven gebruik je bijvoorbeeld het commando <syntaxhighlight lang="LaTeX"> \question[1\half] </syntaxhighlight> ===Opmaak van de punten=== Zoals hiervoor verteld kun je met de commando's <code>\pointpoints</code> en <code>\pointname</code> de tekens die na de punten komen wijzigen maar je kunt ook aanpassen of er haakjes, vierkante haakjes of een kader omheen moet. Dat kun je doen met een van de commando's <syntaxhighlight lang="LaTeX"> \bracketedpoints \boxedpoints \noboxedpoints </syntaxhighlight> Deze commando's spreken voor zich. {{Sub}} 52kdsnqk8np1da5gmhy5of9fu8so00z 0 23318 427046 426422 2026-05-16T08:40:25Z Erik Baas 2193 lf 427046 wikitext text/x-wiki {{Bi}} {{Index Nederlandse literatuur in de middeleeuwen}} <blockquote style='border: 1px solid blue; padding: 2em;'> <div style="font-size: 200%; text-align: center;"> Nederlandse literatuur in de middeleeuwen </div> <div style="font-size: 100%; text-align: left;"> <div style="text-align: center;">- Andere modules: zie [[Nederlandse literatuurgeschiedenis]] -</div><br> ''Middeleeuwse Nederlandse literatuur'' is de Nederlandstalige literatuur van de Lage Landen vanaf de eerste als Nederlands herkenbare literaire schrijfsels tot de zestiende eeuw. Bij deze definitie moet meteen een kanttekening geplaatst worden. In de vroegste stadia van de Nederlandse taal was er sprake van een grote mate van 'onderlinge verstaanbaarheid' van wat we nu <span style='color:Green'> dialecten</span> noemen. Vandaar dat sommige fragmenten en auteurs 'geclaimd' worden door zowel de Nederlandse als de Duitse literatuur. Een goed voorbeeld hiervan is de 12e eeuwse dichter [[Nederlandse literatuur in de middeleeuwen/Hendrik van Veldeke|Hendrik van Veldeke]], die in beide taalgebieden geëerd wordt als de auteur die aan de wieg stond van hun eigen literatuur. </div></blockquote> ==Periodisering== Doorgaans wordt de middeleeuwse Nederlandse literatuur als volgt ingedeeld: 1) <span style='color: Green'>De periode van de adellijke letterkunde: 1100-1300</span> met de bloei van de hoofse cultuur. De literatuur vertolkt de idealen van de adel. Het is de periode van de ridderromans. Belangrijke (Middelnederlandse) auteurs: ::*Hendrik van Veldeke (de ''sint Servaeslegende, de Eneasroman, liefdeslyriek''); anonieme schrijvers van ''Roelantslied, Renout van Montalbaen, Ferguut, Floris ende Blancefloer'' van Diederic van Assenede; de anonieme auteur 'Willem die Madoc maakte' van Van den vos Reinaerde, evenals Jacob van Maerlant (''Der naturen bloeme,Rijmbijbel, Historie van Troyen); Hadewijch, en anderen.'' 2) <span style='color:Green'>De periode van de burgerlijke letterkunde: 1300-1550</span> waarin door de economische groei van de steden ook rijke burgers belangrijke opdrachtgevers en lezers worden. In deze periode is vooral een opleving van toneel opvallend. Belangrijke (Middelnederlandse) auteurs zijn: ::*Jan van Boendale (''Lekenspiegel''); Jan van Ruusbroec (traktaten zoals ''Van seven trappen in den graed der gheesteleker minnen''); de anonieme auteurs van ''Beatrijs'', ''Elckerlijc'', ''Mariken van Nieumeghen'', en van de abele spelen ''Gloriant, Lanseloet van Denemerken'' en ''Vanden Winter ende vanden Somer''; rederijkers zoals Anna Bijns. In werkelijkheid is er geen sprake van een strikte begrenzing, want ook in de eerste periode waren er burgerlijke opdrachtgevers, net zoals de adel in de volgende periode een belangrijke rol bleef vervullen. == Vragen of suggesties? == Heb je opmerkingen of voorstellen over de uitwerking van "Nederlandse literatuur in de middeleeuwen", neem dan contact op met de [[Wikibooks:Infobox/Nederlandse_literatuur_in_de_middeleeuwen|hoofdauteurs van dit wikibook]]. <div style='text-align: center;'> [[Nederlandse literatuur in de middeleeuwen/Vroegste teksten|-naar vroegste teksten->]] </div> {{Boek}} {{Fase|3}} [[Categorie:Literatuurstudie]] {{Wikipedia | Pagina = Nederlandse literatuur: de Middeleeuwen | Naam = Nederlandse literatuur: de Middeleeuwen }} d79n7az30ml1frw7pux9156bt39yhbd 0 23320 427048 380957 2026-05-16T08:40:53Z Erik Baas 2193 lf 427048 wikitext text/x-wiki {{Index Nederlandse literatuur in de middeleeuwen}} ==Oudnederlands en Middelnederlands== De oudste pennenvruchten in een taal die we als Nederlands kunnen herkennen zijn geschreven in het <span style='color: Green'>Oudnederlands</span>. Bijvoorbeeld de {{Wp|Utrechtse doopgelofte|Utrechtse doopgelofte}} uit 776-800 en de veel latere '<span style='color: Green'>Hebban olla Volgala</span>' en de <span style='color: Green'>Leidse Willeram</span>. Het verschil met het latere Middelnederlands zit hem in de <span style='color: Green'>klinkerkleuring</span>: in het Oudnederlands krijgen lettergrepen zonder accent nog een '''''a''''' of '''''o''''' in deze lettergreep. Een voorbeeld hiervan is 'hebb'''a'''n' 'n 'vog'''a'''l'''a''' en h'''a'''gunnan. Deze klinkerkleuring was typisch voor West-Germaanse dialecten. De overgang tussen Oudnederlands en Middelnederlands is gesitueerd omstreeks <span style='color: Green'>1150</span>. ==Oudste teksten== Het tot dusver als oudst aangemerkte <span style='color: Green'>6e-eeuwse </span> "Nederlandse" - eerder Oudnederfrankische - zinnetje ''<span style='color: Green'>'Maltho thi afrio lito'</span>'' is voor moderne sprekers van het Nederlands moeilijk te begrijpen. Het betekent ''[Ik] meld: [ik] bevrijd je, laat''. Het ging hier om een formule die werd uitgesproken bij het vrij verklaren van een {{Wp|laat|laat}}, een halfvrij persoon. :''Forsachistu diobolae? .& respondeat. ec forsacho diabolae.'' vertaling: 'Verzaak je de duivel? (Latijn:) En hij/zij moet antwoorden. Ik verzaak de duivel.' is het begin van de Utrechtse doopgelofte (<span style='color: Green'>776-800</span>), vooralsnog de oudste bewaarde langere Oudnederlandse tekst.&nbsp;<ref>Nicoline van der Sijs, Chronologisch woordenboek, Amsterdam/Antwerpen, 2001, p. 136-137</ref> Na een vraag en antwoordspel over de Green'> (de Germaanse goden) gaat de tekst verder met :' ''gelobistu in got alamehtigan fadaer?'' ' vertaling: 'Geloof je in God de almachtige vader?' en vraagt om geloof in God, Christus en de Heilige Geest. [[Bestand:Gallee.jpg|thumb|center|300px|De doopgelofte in twee delen: "''Forsachistu diobolae..''" en "''gelobistu in got alamehtigan fadaer''". Links bijschrift in latere hand: "''Abrinuciatio diaboli lingua Teotisca veter''." = Afzwering van de duivel in oud-Duits. Onder de doopgelofte in het Latijn een opsomming van de eerste twintig gebruiken in de ''{{Wp|Indiculus superstitionum et paganiarum|Indiculus superstitionum et paganiarum}}'']] ==Wachtendonckse Psalmen== Het <span style='color: Green'>10e eeuw</span>se psalmenboek de <span style='color: Green'>Wachtendonckse Psalmen</span> is geschreven in een Oudgermaans dialect. Het is ook het eerste geschrift waar we het Nederlandse woord 'boek' in terugvinden, gespeld als '<span style='color: Green'>buok</span>'. De tekst is genoemd naar de 16e-eeuwse kanunnik <span style='color: Green'>Arnold Wachtendonck</span> die het manuscript in zijn bezit had toen {{Wp|Justus Lipsius|Justus Lipsius}} het voor studiedoeleinden leende. Toen Lipsius de Latijnse teksten bestudeerde, werd zijn interesse gewekt door de Nederlandse vertalingen die erboven stonden. Het ging hier dus om een studieboek waar de monniken en nonnen gebruik van maakten in de lessen Latijn. Jammer genoeg kunnen we het originele manuscript niet meer bestuderen. Degene die het als eerste bestudeerd heeft, Lipsius, heeft het merkwaardig genoeg ook verloren. Gelukkig heeft hij tijdens zijn studie een aantal van de psalmen overgeschreven. Al wat ons rest zijn dus kopieën. Aangezien de drukkunst nog niet bestond, werden boeken 'overgeschreven' en in dat overschrijven slopen bijna onvermijdelijk ook fouten. De oorspronkelijke tekst van het psalmenboek kon dus alleen gedeeltelijk gereconstrueerd worden door de verschillende kopieën met elkaar te vergelijken. Wat rest zijn enkele psalmen, en een interlineaire lijst met Latijnse woorden en hun Oudnederlandse vertaling. == Oudste literaire Nederlandse tekst == Hoewel er voor die tijd dus al losse woorden, glossen, een doopgelofte en psalmen bekend waren, dateert de oudste bewaarde voluit "literaire" tekst&nbsp;<ref>Frits van Oostrom, ‘’Stemmen op schrift’’ (zesde druk, 2013, p. 93: “Poezie als pennenproef”)</ref> in het Nederlands pas uit de 11e eeuw: :' ''Hebban olla vogala nestas hagunnan hinase hic enda thu uuat unbidan uue nu'' ' is ook lastig: 'Alle vogels hebben nestjes begonnen behalve ik en jij, wat wachten we nu' Dit intrigerende zinnetje werd meer dan 900 jaar gelden in de marge van een Latijns manuscript geschreven, waarschijnlijk door een verliefde West-Vlaamse scribent die in het klooster van Rochester in Kent werkte. Het gaat hier vermoedelijk om een <span style='color: Green'>''probatio pennae''</span>, een penneprobeersel om een nieuw gesneden pen te testen. Het wordt nu in Oxford bewaard, waar het in 1932 werd ontdekt. ==Het eerste boek: de Willeram== De titel van het eerste echte boek in het Nederlands gaat echter niet naar de ''Wachtendockse Psalmen'', ook al zijn die twee eeuwen ouder. De 'Psalmen' zijn immers geen originele handschriften, maar kopieën uit de 16e eeuw. De titel van oudste Nederlandstalig manuscript gaat dus naar '''''De Leidse Willeram''''', ook wel '''''Egmondse Willeram''''' of '''''Williram''''' genoemd. Het dateert uit circa <span style='color: Green'>1100</span> en is dus in het Oudnederlands geschreven. De '<span style='color: Green'>Willeram</span>' is een Oudnederlandse bewerking van <span style='color: Green'>Williram von Ebersberg</span>s commentaar op het Hooglied. Williram was de abt van het Beierse klooster Ebersberg en schreef het boek in een Hoogduits dialect. De Hollandse kopiist 'vernederlandste' de tekst door Hoogduitse woorden te vervangen door noordwestelijke Nederlandse woorden. Ook de verbuiging van de werkwoorden en de spelling paste hij aan. De tekst bevat ongeveer 9500 woorden, waardoor het de langste overlevende tekst is in het Oudnederlands. == Referenties == {{References}} {{Sub}} ru0467xwnp01hvwerw8qx1r6072i2dk 0 23321 427050 353193 2026-05-16T08:40:56Z Erik Baas 2193 lf 427050 wikitext text/x-wiki {{Index Nederlandse literatuur in de middeleeuwen}} == Hendrik van Veldeke == Na de fragmenten en vertalingen van de vroege teksten begint de eigenlijke literaire fase van de Middelnederlandse literatuur met Hendrik van Veldeke. Als er iemand de titel van '<span style='color: Green'>''Vader van de Nederlandse literatuur''</span>' verdient dan is het deze Maaslander. Hendrik van Veldeke werd omstreeks 1150 geboren in Veldeke, een gehucht dat nu in <span style='color: Green'>Belgisch Limburg</span> ligt. Zijn heiligenleven '<span style='color: Green'>Sente Servaes</span>' schreef hij in het dialect van zijn streek, het Maaslands. Hiermee had hij trouwens een primeur beet, want hij was de eerste Europese schrijver die we van naam kennen die niet in het Latijn maar in een <span style='color: Green'>volkstaal</span> schreef! Een volgend bekend werk van hem, de aan een Frans voorbeeld ontleende hoofse roman <span style='color: Green'> Eneas</span>, had hij zo geschreven dat het zowel begrijpelijk was voor lezers die Hoogduits spraken als voor de Maaslanders. Dat deed hij door zijn rijmwoorden heel zorgvuldig uit te kiezen. Slimme zet, want zijn lezersmarkt verdubbelde in één klap. Zijn Eneasroman droeg hij op aan de <span style='color: Green'>gravin van Kleef</span>, die hij met lovende woorden beschreef als ::"De milde en de goede... die vorstelijk kon geven." Hij had ook kunnen schrijven "...die verdorie mijn manuscript 10 jaar geleden verloren legde!", want dat was er precies gebeurd. Van Veldeke was als entertainer uitgenodigd op het trouwfeest van gravin van Kleef met landgraaf Lodewijk III van Thuringen. Als dichter had hij, tussen de acrobaten, muzikanten en zangers, de taak om wat verfijnder vertier te brengen. Hij legde zijn <span style='color: Green'>manuscript</span> voor aan de bruid, maar die liet het pikken door een broer van haar ega. Van Veldeke was er de put van in en stopte gewoon met werken aan de Eneasroman, tot 9 jaar later paltsgraaf Herman, een broer van de intussen morsdode dief, hem vrolijk het manuscript terugbezorgde! Ergens omstreeks 1186 klaarde hij uiteindelijk toch de klus. Van Veldeke stond ook aan de wieg van de <span style='color: Green'>Duitse literatuurgeschiedenis</span>. Over hem werd met veel respect gezegd: ::"Hij entte de eerste tak op de boom van de Duitse literatuur." Vooral als <span style='color: Green'>minnezanger</span> werd hij gewaardeerd. Zowat 30 minneliederen werden van hem opgenomen in verschillende 'Liederhandschriften' uit de 13e tot de 15e eeuw. == Middelnederlands of Middelhoogduits? == En nu de hamvraag: kunnen die liederen en de Eneasroman, de hoofdzakelijk in <span style='color: Green'>Hoogduitse handschriften</span> zijn overgeleverd, wel tot de ''<span style='color: Green'>Nederlandse literatuur</span>'' gerekend worden? Ja en nee. In de middeleeuwen werd, vooral in het Maasland dat tussen twee culturen in gelegen was nog niet zo'n onderscheid gemaakt tussen Nederlands en Duits. Van een soort 'cultuurgrens' in het Maas-en Rijngebied was geen sprake. Zowel in Hasselt als in Maastricht staat er nu een standbeeld van hem, als eerbetoon aan de eerste succesrijke schrijver in het Nederlands. [[Bestand:Van-Veldeke-Denkmal.jpg|center|thumb|<div style="text-align: center;">Van Veldeke- monument in Hasselt</div>]] {{Sub}} b25hqjfgtb8hiwkybwsqsegpyuy3jef 0 23322 427055 409967 2026-05-16T08:40:59Z Erik Baas 2193 lf 427055 wikitext text/x-wiki {{Index Nederlandse literatuur in de middeleeuwen}} ==Ridderromans== {| width=30% align=left border=0 cellpadding=20 cellspacing=20 style="margin-left:1em;margin-bottom:1em; color: inherit; background-color:#E1E2B2; border:20px solid white" |- align=left |'''Naverteld:<br> ''Walewein en het schaakbord''''' ''Op een dag hield koning Arthur weer eens een van zijn ronde tafel-conferenties. Opeens zag hij een schaakbord binnenvliegen. Niet omdat hij te veel had gedronken, nee, gewoon omdat het een echt vliegend schaakbord was. Zijn ridders en hij waren echter zo geschrokken dat het al verdwenen was voor ze tot de actie waren overgegaan. Arthur, die een scherp oog had voor zulke dingen, had gemerkt dat het versierd was met edelstenen en goud. 'Dat moet ik hebben!' schreeuwde hij. 'Er achteraan!' De ridders gebaarden van kromme haas, tot hij beloofde dat degene die het schaakbord terughaalde, na zijn dood zijn land en zijn troon mocht hebben. Flits, flits, flits, de ridders waren weg.'' [[Bestand:Gawain.jpg|200 px|thumb|<div style='text-align: center;'> Walewein </div>]] We volgen even Walewein - want die anderen bakken er toch niets van - die op zijn paard Grignolet door de bossen draaft, naar het kasteel van koning Wonder. 'Het is goed, zegt die als Walewein hem naar het schaakbord vraagt, 'ik heb het inderdaad, maar het ene plezier is het andere waard: breng mij het zwaard met de twee ringen van koning Amoraen en het is een deal!' Walewein geeft zijn paard de sporen en komt uiteindelijk bij koning Amoraen. Zelfde scenario: 'Voor iets hoort iets', zegt de koning. 'dat zwaard wil ik best ruilen voor een mooie prinses. Breng me de schone Ysabel, de dochter van de Indische koning Assentijn als bruid.' Na een uitputtende tocht komt Walewein aan het kasteel, maar een rivier verspert hem de weg. Een vriendelijke vos met de naam 'Roges' - die voor een keer geen wederdienst verlangt - wijst hem de weg naar een tunnel. Nu is het nog een zaak van twaalf muren die elk bewaakt worden door tachtig ridders, maar dat is geen probleem voor Walewein. Na deze hindernissen te hebben overwonnen, komt hij eindelijk voor de beresterke koning Assentijn. Sterk als tienduizend mannen werpt deze zich op de vermoeide Walewein. Hij overmeestert hem en staat op het punt hem te doden als de mooie Ysabel tussenbeide komt. 'Ik zou graag eerst eens met deze ridder willen babbelen', vraagt ze poeslief. Wat haar vader eerst niet door heeft, is dat zijn dochter gevallen is voor de charmes van de koene ridder. Als hij dat ontdekt laat hij ze in een kerker gooien, waar de geest van de rode ridder hen uit bevrijdt. Walewein had hem vroeger een kopje kleiner gemaakt, maar toch eervol begraven en dat kon de rode ridder wel appreciëren. Waleweins geluk kan niet meer op, want als hij aan het kasteel van koning Amoraen komt is die overleden, zodat hij de bruid alvast voor zichzelf kan houden. 'Op naar koning Wonder, Grignolet!' Ysabel mag mee achterop. Bij koning Wonder ruilt hij het zwaard voor het schaakbord. Met het schaakbord in de ene en Ysabel in de andere hand rijdt hij terug naar koning Arthur. Zijn missie is volbracht! <div style="text-align: center; font-size: small;"> ''Julien Grandgagnage''</div> |} [[Afbeelding:Ywain-Gawain.JPG|thumb|300px|<div style="text-align: center;">Ywain in strijd met Gawain (Walewein)</div>]] Oorspronkelijk was romanceliteratuur geschreven in het <span style='color: Green'>Oudfrans, Anglo-Normandisch en Provençaals (Occitaans)</span>. Later kregen ze navolging van Engelse en Duitse schrijvers. In daaropvolgende romans, met name die van Franse oorsprong, is er een duidelijke tendens om het thema van de hoofse liefde te benadrukken. Ook de meeste van onze 'ridderromans' zijn middeleeuwse verhalen op rijm over avonturen van ridders. De vroegste romances uit ons taalgebied waren navolgers van Franse hoofse romans uit die tijd. Deze vertelden verhalen die lange tijd mondeling door rondreizende troubadours overgeleverd waren. Zoals we bij Hendrik van Veldeke gezien hebben, was de ridderroman of <span style='color: Green'>romance</span> een literair genre dat in aristocratische kringen heel populair was. Het Maasland bleek in de middeleeuwen een vruchtbare bodem voor schrijvers te zijn, want ook de eerste ridderromans in het Nederlands ontstonden hier: de Trierse <span style='color: Green'>''Floyris''</span>, de Limburgse <span style='color: Green'> het graafschap Vlaanderen op alle vlakken ver vooruit was op de andere streken van de latere Nederlanden, ontstond hier toch pas in de 13e eeuw een ridderroman in de volkstaal. </span> ;Vier groepen van ridderromans: We onderscheiden al naargelang de thematiek vier soorten ridderromans: * '''de voorhoofse 'Frankische' of 'Karolingische' romans''' zijn verhalen waarin Karel de Grote een centrale rol speelt; Voorbeelden hiervan zijn ''<span style='color: Green'>Renout van Montalbaen</span>'' (''Vier Heemskinderen''). Het zijn ruwe verhalen waarin de heldendaden en bloederige gevechten van Karel en zijn leenmannen worden verheerlijkt. Hoofse liefde speelt hoegenaamd geen rol en de vrouw heeft duidelijk een ondergeschikte positie. Wreedheden tegen de 'heidenen' worden breed uitgesmeerd; * '''de (hoofse) Brits-Keltische romans of 'Arthurromans'''' over koning Arthur en de ridders van de ronde tafel die op queeste trekken. In ons taalgebied zijn ''<span style='color: Green'>Ferguut</span>'' en ''<span style='color: Green'>Walewein</span>'' bekende voorbeelden. Deze verhalen stellen hoofse liefde centraal en zijn verfijnder dan de Karelromans. Nadat Engeland door de Normandiërs in de {{Wp|Slag bij Hastings|Slag bij Hastings}} (1066) veroverd was, kwamen de Fransen in contact met de oude Keltische verhalen. Er vond een 'vermenging' plaats van christelijke en Keltische motieven die heel bijzondere verhalen opleverde; * '''de (hoofse) klassieke romans''' haalden hun mosterd bij verhalen uit de klassieke oudheid. Beschrijvingen zoals Homeros' strijd van Troje en de verhalen over Alexander de Grote spraken sterk tot de verbeelding van de middeleeuwers. Deze soort romans hadden de voorkeur van <span style='color: Green'>[[Nederlandse literatuur in de middeleeuwen/Jacob van Maerlant|Jacob van Maerlant]]</span>, die vertalingen maakte van de grote klassieke verhalen; * '''de (hoofse) oosterse romans''' zoals ''<span style='color: Green'>Floris ende Blancefloer</span>'' en het in fragmenten overgeleverde ''<span style='color: Green'>Parthenopeus van Bloys</span>.'' Zij inspireerden zich op verhalen van kruisridders die de pracht en de rijkdom van het oosten hadden gezien. Hoewel de verhalen zich in het oosten afspelen, is de sfeer volledig middeleeuws. {{Sub}} jxo4cam6s7lqklhv99eef5h1d9ahjuk 0 23323 427047 409926 2026-05-16T08:40:53Z Erik Baas 2193 lf 427047 wikitext text/x-wiki {{Index Nederlandse literatuur in de middeleeuwen}} {| width=30% align=left border=0 cellpadding=20 cellspacing=20 style="margin-left:1em;margin-bottom:1em; color: inherit; background-color:#E1E2B2; border:20px solid white" |- align=left |'''Elckerlijc''' Elckerlijc is een 'moraliteit', een toneelstuk geschreven omstreeks 1470. Het werd in 1495 gedrukt en was bijzonder succesvol. Zo werd het in het Engels vertaald als 'Everyman'. Het auteurschap van Elckerlijc wordt toegeschreven aan <span style='color: Green'>Peter van Diest</span>, of <span style='color: Green'>Petrus Dorlandus</span>, vicaris van het kartuizerklooster van Diest. De 'moraal' van het spel, is dat de stervende mens moet vertrouwen op <span style='color: Green'>''Doecht''</span>, deugd en het vermogen om goed te doen. <br> [[Bestand:Everyman-cut-out.png|200 px|center|thumb|<div style='text-align: center;'> 'Everyman' (Elckerlyc) </div>]] |} ==Rederijkers== Rederijkers waren amateur-dichters en voordrachkunstenaars die zich in de <span style='color: Green'>late middeleeuwen</span> gingen organiseren in verenigingen. Ze spiegelden zich daarbij aan al bestaande broederschappen uit <span style='color: Green'>Artesië</span>. De eerste Nederlandstalige 'kamers' ontstonden in <span style='color: Green'>Vlaanderen</span>. De vroegste, voor zover wij weten, was '<span style='color: Green'>Alpha en Omega</span>' uit Ieper. Pas na de val van Antwerpen (1588) onder de Spaanse Furie begon de bloeiperiode van de rederijkerij in Holland. In de Zuidelijke Nederlanden werden te kritische rederijkers door de Spaanse bezetters immers opgepakt en vermoord zodat heel wat schrijvers uitweken naar het noorden. De leden van deze verenigingen noemden zich naar Frans voorbeeld <span style='color: Green'>rhétoriqueurs</span>. Tegen het einde van de 15e eeuw hadden deze gezelschappen 'vander Rethorique' vooral in Vlaanderen een aanzienlijke culturele en maatschappelijke macht verworven. Later volgden ook <span style='color: Green'>Brabant, Zeeland en Holland</span>. Er werden onder meer dichterswedstrijden ingericht waarbij de vorm van het gedicht onderworpen was aan strenge regels. Behalve de populaire <span style='color: Green'>ballade</span> waren ook andere dichtvormen zoals het <span style='color: Green'>rondeel</span>, het <span style='color: Green'>ketendicht</span> en het <span style='color: Green'>achrosticon</span> erg in trek. Tijdens '<span style='color: Green'>landjuwelen</span>' gingen de verschillende rederijkerskamers met elkaar in competitie. Deze 'kamers' zouden de Nederlandstalige literatuur vanaf de 15e tot een stuk in de 16e eeuw beheersen. Bijna iedereen die zich met literatuur bezighield werd lid van een rederijkerskamer of was er nauw bij betrokken. Zo schreef <span style='color: Green'>Joost van den Vondel</span> na de stichting van "Den Amsterdamschen Schouwburg" (de bekroning van het rederijkersleven) in 1637 zijn ''<span style='color: Green'>Gijsbreght van Aemstel</span>'' voor de inwijding van dit eerste Nederlandse nationale theater. Mogelijk de bekendste en talentrijkste 'rederijker' was de Antwerpse dichteres <span style='color: Green'>Anna Bijns</span>, die meesterlijke "<span style='color: Green'>refereinen</span>" (gedichten) schreef die met de beste van de rederijkers kon wedijveren. Waarschijnlijk zal ze omwille van haar sekse echter geen lid geweest zijn van een rederijkerskamer. Het verbitterde haar dat ze ondanks haar kunst geen aanspraak kon maken op de status van rederijker. Het verplichtte haar ook om aan minder hoogstaande evenementen deel te nemen, waar het publiek niet altijd even fijngevoelig was. In een variant van 'parels voor de zwijnen zei ze in een 'refreyn' hierover: ::"Tes verlooren Rosen voor soghen ghestroydt" Andere bekende rederijkers waren de dichter <span style='color: Green'>Anthonis de Roovere</span> die in Brugge op 17-jarige leeftijd tot '<span style='color: Green'>Prince</span>' werd verkozen, en <span style='color: Green'>Peter van Diest</span>, de auteur van de succesrijke moraliteit <span style='color: Green'>''Elckerlijc''</span>. {{Sub}} pj2gfprs4bhbo0s60yzgtv78kg8e07h 0 23324 427042 409952 2026-05-16T08:39:25Z Erik Baas 2193 lf 427042 wikitext text/x-wiki {{Bi}}{{Index Nederlandse literatuurgeschiedenis}} {| width=30% align=left border=0 cellpadding=20 cellspacing=20 style="margin-left:1em;margin-bottom:1em; color: inherit; background-color:#E1E2B2; border:20px solid white" |- align=left |'''Andere boeken over<br> ''Nederlandse literatuurgeschiedenis''''' ---- * [[Nederlandse literatuur in de middeleeuwen]]{{75%|Datum=3 september 2010}} ---- |'''Andere boeken over<br> ''literatuur''''' * [[Woordenboek literatuur]] ---- [[Bestand:VanMaerlant.jpg|150px|center|thumb|<div style='text-align: center;'> Van Maerlant </div>]] ---- *[[Nederlandse literatuurgeschiedenis/Bronvermelding en literatuur|Bronvermelding en literatuur]] |} == Welkom== Dit wikibook beoogt in de eerste plaats een overzicht te bieden van de <span style='color: Green'>Nederlandse literatuurgeschiedenis</span> . Het blijft een hachelijke zaak om een samenhangend beeld te schetsen van meer dan duizend jaar literatuurgeschiedenis, waardoor gekozen is voor een voorzichtige modulaire aanpak. Verder is het misschien nuttig om even stil te staan bij de reikwijdte van dit project. Wat is precies het onderwerp ervan? {{Clear left}} <gallery widths="60" heights="90"> Bestand:Eduard Douwes Dekker - 001.jpg|Multatuli Bestand:Elsschot1951.jpg|Willem Elsschot Bestand:Couperus.jpg|Louis Couperus Bestand:Jacob Cats by Michiel Jansz van Mierevelt.jpg|Jacob Cats Bestand:JohanHuizinga.jpg|Johan Huizinga Bestand:Hella Haasse.jpg|Hella Haasse Bestand:J vondel.jpg|Joost van den Vondel </gallery> ;<span style='color: Green'>Nederlandse literatuur?</span> In de eerste plaats bedoelen we met ''Nederlandse literatuur'' alle literaire ''Nederlandstalige teksten''. Willen we volledig zijn, dan moeten we in ons overzicht de volgende gebieden opnemen waar Nederlands wordt gesproken: *Nederlandse literatuur uit het 'kerngebied' Nederland en Vlaanderen. *Daarnaast ook literatuur van Antillianen, Indische Nederlanders, Indonesiërs, Surinamers en Zuid-Afrikanen. In een eerste fase zal voornamelijk de literatuurgeschiedenis van het kerngebied uitgewerkt worden, maar er wordt ook aandacht geschonken aan belangrijke auteurs uit andere regio's. ;<span style='color: Green'>Inhoudelijke overwegingen</span> *Niet elke auteur en elk werk heeft een even grote invloed uitgeoefend op de wegen die in de literatuur bewandeld zijn, en dat bepaalt mee de keuze van de auteurs die besproken worden. Want er moet gekozen worden: elk jaar verschijnen er alleen al op de Nederlandstalige markt honderden nieuwe boeken en komen er nieuwe auteurs voor het voetlicht. *Wisselende literatuuropvattingen. Literatuuropvattingen zijn ook aan mode onderhevig, en wat in de tijd van de rederijkers als grote kunst of grote literatuur gold, wordt vandaag misschien als rijmelarij afgedaan. We zijn allemaal kinderen van onze tijd en kijken door een gekleurde bril, of we het nu willen of niet. *Wanneer is een tekst literair? Tja... wanneer wordt een tekst eigenlijk als "literair" beschouwd en wat zijn daar de criteria voor? In de praktijk noemen we teksten "literair" omdat ze door gezaghebbende literaire wetenschappers van hogere waarde worden geacht dan andere teksten. Het is met andere woorden geen waardevrije term, maar eerder subjectief en evoluerend met de tijd. Degenen die beslissen of een tekst literatuur is en wat dus tot de literaire canon van een taal mag worden gerekend, zijn critici, uitgevers en andere literatoren die samen het tijdelijke beeld over literatuur bepalen. Door de beperkte houdbaarheid van literaire opvattingen krijgen bloemlezingen in verschillende perioden dan ook soms een heel andere nadruk en inhoud. ;<span style='color: Green'>En verder...</span> Verder is het natuurlijk altijd nuttig -en aangenaam- om zelf andere boeken over literatuur te raadplegen. Je zal bijna onvermijdelijk ook auteurs en teksten ontdekken die hier niet behandeld worden. Een lijstje met suggesties voor verdere studie is ook in dit wikibook opgenomen. ;<span style='color: Green>Nog vragen of suggesties?</span> Neem contact op met de [[Wikibooks:Infobox/Nederlandse literatuurgeschiedenis|hoofdauteurs van dit wikibook]]. == Zie ook == * [[Wereldliteratuur/Nederlandse literaire canon|Nederlandse literaire canon]] {{Fase|3}} {{Boek}} [[Categorie:Literatuurstudie]] rhuypalxdyl0c8m6qh2xeooa5daixde 0 23368 427049 409901 2026-05-16T08:40:54Z Erik Baas 2193 lf 427049 wikitext text/x-wiki {{Index Nederlandse literatuur in de middeleeuwen}} {| width=30% align=left border=0 cellpadding=20 cellspacing=20 style="margin-left:1em;margin-bottom:1em; color: inherit; background-color:#E1E2B2; border:20px solid white" |- align=left |'''''Fragment uit Ferguut''''' In het begin van de 13e eeuw schreef <span style='color: Green'>Guillarmes li clers</span> ''(de klerk Guillaume)'' de Franse Arturroman <span style='color: Green'>Fergus</span>. Dit werd de bron voor de anonieme auteur van de Middelnederlandse Ferguut. Het verhaal gaat over Ferguut, een boerse, onbeschaafde jongen die zich tot doel stelt om een ridder aan het hof van koning Arthur te worden. In een roestig harnas reist hij Arthur (ook:'Artur') en zijn gevolg op een boerenpaard achterna. Uitgelachen door de ridders aanvaardt hij de uitdaging om de vijand van de koning, ''de Zwarte ridder'', te zoeken en te verslaan. Een van zijn avonturen is de strijd tegen de afschuwelijke, meterslange <span style='color: Green'>heks Pantasale</span>, die het kasteel bewaakt waar een wit magisch schild hangt. Het fragment begint op versregel 3402. Ferguut heeft net een charge op zijn paard uitgevoerd en haar met zijn lans gestoken, maar daar heeft ze geen last van. Van een slag van zijn zwaard op haar hoofd evenmin. Daarop bijt de heks dwars door zijn harnas in zijn schouder en Ferguut valt van zijn paard...<br> [[Bestand:RomanDeFergus.PNG|center|thumb|<div style="text-align: center;">Ferguut met zijn wit schild.</div>]] Varinge spranc hi op weder,<br> <span style='color: Green'>''Snel sprong hij terug op zijn paard''</span><br> Met beiden handen hise sloech;<br> <span style='color: Green'>''en sloeg haar met beide handen''</span><br> Metten swerde hi hare af droech<br> <span style='color: Green'>''hakte haar met het zwaard''</span><br> Vanden buke die rechterhant<br> <span style='color: Green'>''van de romp de rechterhand af''</span><br> Datsi neder viel int sant.<br> <span style='color: Green'>''zodat die in het zand viel''</span><br> Ferguut wart doe harde blide<br> <span style='color: Green'>Ferguut was toen erg verblijd</span><br> Ende gaf hare enen slach met nide,<br> <span style='color: Green'>en gaf haar een driftige slag</span><br> Dat hise geraecte wel ter core<br> <span style='color: Green'>zodat hij ze op de juiste plaats raakte</span><br> Ende sloechse toten tanden dore.<br> <span style='color: Green'>en kloofde haar het hoofd</span><br> Dus bleef Pantasale doet.<br> <span style='color: Green'>Zo bleef Pantasale dood</span><br> Ferguut van sinen orsse doe scoet<br> <span style='color: Green'>Ferguut steeg toen van zijn paard</span><br> Ende warp hem op derde schire.<br> <span style='color: Green'>en sprong snel op de grond</span><br> Hi sach vore hem dien torre diere<br> <span style='color: Green'>Voor zich zag hij het dierbare kasteel</span><br> Daer in hinc die witte scilt.<br> <span style='color: Green'>Daarin hing het witte schild</span><br> Dat vreseleke serpent, datne hilt,<br> <span style='color: Green'>Die vreselijke draak die het bewaakte</span><br> Lach vore den torre ende sliep.<br> <span style='color: Green'>lag voor het kasteel en sliep</span><br> Ferguut toten scilde liep,<br> <span style='color: Green'>Ferguut liep tot aan het schild</span><br> Hi namen ende helsden sere<br> <span style='color: Green'>Hij drukte het stevig tegen zich aan</span><br> Ende dankes onsen Here<br> <span style='color: Green'>en dankte onze Heer</span><br> Dat hi den scilt heft vercregen.<br> <span style='color: Green'>Dat hij het schild had verkregen</span><br> Ane sinen hals heft hine verdregen.<br> <span style='color: Green'>Om zijn hals heeft hij het gehangen.</span> [[Bestand:DUNNOTTAR CASTLE Large.JPG|center|thumb|Het Schotse kasteel van <span style='color: Green'>Dunnotar</span>, waar zich het witte schild uit de 'Ferguut' zou bevonden hebben. ]] |} Tijdens de Middeleeuwen zijn er heel wat '''Arthurromans''' geschreven in de lage landen. Romans als '<span style='color: Green'>Ferguut</span>' gaan terug op oudere Franse voorbeelden. <span style='color: Green'>Chrétien de Troyes</span> was de pionier van dit nieuwe genre. In de periode tussen 1170 en 1190 schreef hij vijf ridderverhalen op rijm in het Frans. De naam 'roman' is trouwens afgeleid van '<span style='color: Green'>Romaans</span>', dus: geschreven in een Romaanse taal. Chétiens de Troyes verweeft in zijn romans verschillende verhaallijnen, waardoor de focus afwisselend op verschillende personages valt. Deze nieuwe verteltechniek kreeg veel navolging in de Engelse, Duitse en Nederlandse literatuur. Arthurverhalen draaien om de Brits-Keltische figuur van de legendarische koning <span style='color: Green'>Artur</span>, wiens hof als voorbeeld wordt gesteld van een na te volgen <span style='color: Green'>hoofse cultuur</span>. De '<span style='color: Green'>Ronde Tafel</span>' waar hij en zijn ridders aan vergaderen, is een mooie metafoor voor Arthurs democratische instelling. Hij gaat op een respectvolle manier met zijn ridders om en, in tegenstelling tot de ruwe Karelromans, worden vrouwen hoofs behandeld. De <span style='color: Green'>beschavingsidealen</span> van de adel worden verpersoonlijkt in ridders als <span style='color: Green'>Lancelot</span>, <span style='color: Green'>Perceval</span> en <span style='color: Green'>Walewein</span>. Die idealen zijn onder meer: dapperheid, loyaliteit, beminnelijkheid en vriendelijkheid. De wereld 'buiten' die van Arthur wordt voorgesteld als een soort wildernis bewoond door draken, heksen en onbeschaafde pummels. Er valt in deze buitenwereld altijd wel een prinses te redden uit de klauwen van een tiran, of een land dat onder de knoet leeft van een monster. De <span style='color: Green'>Ferguut</span>, waarvan hier een fragment is opgenomen, is een soort <span style='color: Green'>ontwikkelingsroman</span> (bildungsroman) over een onopgevoede jongeling die zichzelf wil omvormen tot een van de hoofse ridders van de Ronde Tafel. Een oorspronkelijk Middelnederlandse Arthurroman is de Vlaamse <span style='color: Green'>Roman van Walewein</span> (ca.1260), die begonnen werd door <span style='color: Green'>Penninc</span> en voltooid is door <span style='color: Green'>Pieter Vostaert</span>. {{Sub}} krkjaprsnakhn8504l9jgh4xa1b0z1a 0 23372 427053 354832 2026-05-16T08:40:58Z Erik Baas 2193 lf 427053 wikitext text/x-wiki {{Index Nederlandse literatuur in de middeleeuwen}}[[Bestand:Aeneasroman Veldekes.jpg|thumb|left|Illustratie uit Hendrik van Veldekes '<span style='color: Green'>Eneas</span>' (1215) met ridders in een tweegevecht te paard.]] De benaming ''''klassieke ridderroman'''' is een verwijzing naar de <span style='color: Green'>klassieke oudheid</span>. Voor interesse in de oudheid moeten we inderdaad niet wachten tot de renaissance. Ook middeleeuwers kenden teksten van bijvoorbeeld <span style='color: Green'>Aristoteles</span>, <span style='color: Green'>Vergilius</span> en <span style='color: Green'>Ovidius</span>. De verhalen, sagen en fabels over de oudheid werden in de vorm van Latijnse manuscripten in kloosterbibliotheken bewaard, vooral ten behoeve van het onderwijs. De oorspronkelijk klassieke verhalen worden in de Middelnederlandse klassieke ridderromans vrij getrouw naverteld, maar de omgeving is veranderd in een voor tijdgenoten vertrouwd middeleeuws decor. De klassieke personages worden getransformeerd tot middeleeuwse ridders en de krijgshaftige gevechten worden riddertoernooien. Vooral de verhalen over <span style='color: Green'>Alexander de Grote</span> en de <span style='color: Green'>helden van Troje</span> genoten veel belangstelling. Een bekend voorbeeld van zo'n klassieke ridderroman is de <span style='color: Green'>Eneas</span> van <span style='color: Green'>Hendrik van Veldeke</span> over de Trojaanse held Eneas. De hindernisrijke ontstaansgeschiedenis van dit boek is al in een vorig hoofdstuk aan bod gekomen. Toen in 1174 ongeveer 4/5 van het werk gereed was, werd het manuscript van Van Veldeke op een bruiloft in <span style='color: Green'>Kleef</span> gestolen. Het duurde 10 jaar voor het weer opdook, zodat het pas tussen 1184 en 1190 in Thüringen werd voltooid. Van Veldeke kende het verhaal uit <span style='color: Green'>Vergilius' Aeneis</span> en schreef met zijn versie de eerste klassieke ridderroman uit de Nederlandse literatuur. Het werd geen slaafse vertaling, maar een creatieve bewerking, waarbij hij het liefdesverhaal met meer dan de helft uitbreidde. Daardoor groeide zijn Eneas uit tot een werk met een eigen identiteit. Het meest markante onderscheid met zijn beroemde voorganger was de nadruk op hoofse liefde en sentimentaliteit. Daarbij ging de auteur zo ver om wat te ruw bevonden passages uit het klassieke verhaal 'beschaafder' te maken zodat ze beter beantwoordden aan het hoofse ideaal. Ook in de korte Trojeroman van <span style='color: Green'>Segher Diengotgaf</span> speelt hoofse liefde en ridderlijke dapperheid een centrale rol. Van bijzonder hoog literair niveau is diens mooie gedicht <span style='color: Green'>''Het Prieel van Troyen''</span> dat zich afspeelt tijdens het derde jaar van de belegering van Troje. Er is een wapenstilstand gesloten tussen de belegerende Grieken en de Trojanen. Het is een mooie lentedag en de Trojaanse edelen houden na een krijgsraad een feest. De vogeltjes zingen opgewekt hun lied. Onder het lover en de bloesems ontspinnen zich hoofse gesprekken over liefde en worden ook liefdesverklaringen afgelegd. ::"Doe stonden bloemen int scone dal<br> ::Ende men hoerde die voeghele al<br> ::Singhen blide ende vroilike.<br> ::Die woude waren loves rike;<br> ::Elke natuerlike vrucht<br> ::Temperden scone onder die lucht."<br> Drie verliefde paren spelen hierin een hoofdrol: ''Polidamas en Helena, Mennoen en Polyxena, en Menfloers en Andromache''. Er wordt gebeefd, gebloosd en gezucht. De gesprekken verlopen aarzelend, aftastend, verzoekend, fluisterend, smekend om een blijk van liefde. Maar nergens wordt het banaal emotioneel, vooral dankzij de geestigheid en de subtiliteit van de auteur. Ook <span style='color: Green'>Jacob Van Maerlant</span>, aan wie we een apart hoofdstuk wijden, schreef werken in dit genre, zoals <span style='color: Green'>''De Historie van Troyen''</span> (ca. 1263), een verwerking van de <span style='color: Green'>Roman de Troie</span> van <span style='color: Green'>Benoît de Sainte-Maure</span>. die Segher Diergotgaf voordien had geïnspireerd. {{Sub}} qhwwwpr1ft23xl2kox46qjdzudrhga4 0 23374 427052 409955 2026-05-16T08:40:58Z Erik Baas 2193 lf 427052 wikitext text/x-wiki {{Index Nederlandse literatuur in de middeleeuwen}} {| width=30% align=left border=0 cellpadding=20 cellspacing=20 style="margin-left:1em;margin-bottom:1em; color: inherit; background-color:#E1E2B2; border:20px solid white" |- align=left |'''Ay, in welken so verbaart die tijt''' ''(fragment)'' Ay, in welken so verbaart die tijt<br> <span style='color: Green'>Ach, welk seizoen het ook is,</span><br> En es in al die werelt wijt<br> <span style='color: Green'>In de hele wereld is niets te vinden</span><br> Dat mi geven mach delijt,<br> <span style='color: Green'>Dat mij vreugde kan geven</span><br> :Dan versus amor. :<span style='color: Green'>Behalve ware minne.</span> ''(Hadewijch)'' |} '''Hadewijch''' was een 13e-eeuwse dichteres en mystica die waarschijnlijk in het <span style='color: Green'>hertogdom Brabant</span> woonde en leefde. Vaak wordt er naar haar verwezen als '''''Hadewijch van Antwerpen'''''. De teksten die we van haar hebben zijn in een Brabantse variant van het <span style='color: Green'>Middelnederlands</span> geschreven. Hadewijch schreef zowel poëzie als proza. Van haar leven is eigenlijk weinig met zekerheid bekend. Gezien haar goede opleiding wordt verondersteld dat ze afkomstig was uit een adellijke familie. Mogelijk bracht ze een deel van haar leven door in Nijvel. Wat wel zeker is, is dat haar literaire bloeiperiode viel in de eerste helft van de 13e eeuw. In een van haar brieven zegt ze zelf dat ze zich vanaf haar ''elfde levensjaar'' volledig ging wijden aan de dienst van de "<span style='color: Green'>liefde</span>". Hiermee bedoelt ze niet de wereldlijke liefde, maar de liefde voor God. In haar geschriften benadrukt zij dat de menselijke ziel geschapen is naar het beeld van God, waardoor er nog tijdens het leven een intieme relatie met God mogelijk is. De <span style='color: Green'>ziel</span> streeft er immers naar om terug herenigd te worden met haar oorsprong. Wat Hadewijch leerde viel niet in goede aarde bij de gevestigde leer van de kerk. Die stelde immers dat pas na de dood iets van een eeuwig leven mogelijk zou worden. Hadewijch zegt echter dat reeds op aarde dit eeuwige leven een aanvang neemt, en het is de de liefde die dit mogelijk maakt: <div style='text-align: center;'> "Van minnen es men God worden" </div> ;Werken van Hadewijch: *Brieven *Mengeldichten *Strofische gedichten *Visioenen {{Sub}} 3yxriwjh84z1qnyueddtexbjjy688xt 0 23418 427051 409925 2026-05-16T08:40:56Z Erik Baas 2193 lf 427051 wikitext text/x-wiki {{Index Nederlandse literatuur in de middeleeuwen}} {| width=30% align=left border=0 cellpadding=20 cellspacing=20 style="margin-left:1em;margin-bottom:1em; color: inherit; background-color:#E1E2B2; border:20px solid white" |- align=left |'''Franse jongleurs''' Met middeleeuwse <span style='color: Green'>jongleurs</span> bedoelen we iets heel anders dan een soort acrobaten die balletjes in de lucht proberen te houden. De jongleurs van de literatuur waren oorspronkelijk Franse zangers en voordrachtkunstenaars die met hun heldenliederen rondreisden, van markt tot markt of van kasteel naar kasteel. Het genre waarmee de Franse jongleurs het meest geassocieerd worden is het [[Franse_literatuurgeschiedenis/Franse_literatuur_in_de_Middeleeuwen#Chansons_de_gestes|chanson de geste]], het '<span style='color: Green'>lied van daden</span>'. Het is een vorm van orale literatuur in de volkstaal die de hele middeleeuwen door populair bleef, zelfs toen vanaf de 12e eeuw stilaan literatuur op schrift werd gesteld. De verhalen over Karel de Grote zoals het [[Wereldliteratuur/Chanson de Roland|Chanson de Roland]] en de <span style='color: Green'>Renaut de Montauban</span> werden ook door auteurs uit de lage landen opgevangen. [[Bestand:Grandes chroniques Roland.jpg|miniatuur|Chanson de Roland, 15e-eeuwse illustratie]] Om ze beter te onthouden waren ze door de jongleurs op rijm gemaakt. Vaak duurde zo'n ''chanson'' zo lang dat de jongleur het in verschillende delen ten gehore bracht. Van deze verhalen bestaan verschillende versies, doordat degenen die het hadden beluisterd op hun geheugen moesten vertrouwen om het te reconstrueren. Dit geldt ook voor de Middelnederlandse (Dietse) rondreizende jongleurs die met hun vertaalde versie rondreisden. Zo werd een mondelinge traditie van verhalen vertellen verdergezet in een schriftelijke, met bewerkingen die vaak erg van het originele Franse [[Franse_literatuurgeschiedenis/Franse_literatuur_in_de_Middeleeuwen#Chansons_de_gestes|chanson de geste]] afweken. |} De '''Karelromans''' met <span style='color: Green'>Karel de Grote</span> als centrale figuur zijn de oudste soort ridderromans. Originele versies uit de tijd waarin deze teksten werden geschreven bestaan nauwelijks. Wat we nu kennen zijn ofwel fragmenten ofwel complete, maar omgewerkte versies die pas gedrukt werden in de 15e en 16e eeuw. Wat deze Karelromans gemeenschappelijk hebben is dat ze zich elk baseren op een Franse bron. Deze Franse teksten noemen we ''[[Franse_literatuurgeschiedenis/Franse_literatuur_in_de_Middeleeuwen#Chansons_de_gestes|chansons de gestes]]''. Vertaald betekent dat zoiets als 'heldenliederen.' En dat is ook steeds het thema van zo'n verhaal. Een paar voorbeelden: *Het Middelnederlandse ''<span style='color: Green'>Roelantslied</span>'' uit begin 13e eeuw gaat terug op het Franse ''[[Wereldliteratuur/Chanson de Roland|Chanson de Roland]]'' dat dateert van ca. 1100. Hierin wordt verteld hoe de achterhoede van Karels leger door moslims wordt aangevallen. Als christelijke helden worden hier Roelant en Olivier opgevoerd, en natuurlijk worden ook de Spaans-Arabische moslims (de Saracenen) als krijgshaftig voorgesteld. In werkelijkheid vond deze historische gebeurtenis plaats in de Pyreneeën bij <span style='color: Green'>Ronceveaux</span>, en de aanvallers en overwinnaars waren geen moslims maar ''Basken''. *<span style='color: Green'>Reinout van Montalbaen</span> baseert zich op het Franse <span style='color: Green'>''Renaut de Montauban''</span> en verhaalt over de ruzie en de strijd tussen Karel de Grote en de familie van hertog Haymijn, wiens kinderen bekend zijn als <span style='color: Green'>de vier Heemskinderen</span> (van 'Haymijns kinderen'). Dankzij hun wonderpaard <span style='color: lue'>Beyaert</span> maken zij het Karel flink lastig, maar uiteindelijk moeten ze zich onderwerpen aan het feodale gezag. Voor het ros Beyaert, het lievelingsdier van Reinout, de jongste van de vier heemskinderen, loopt het niet zo goed af, want Karel eist als teken van onderwerping dat het paard verdronken wordt in de Maas. Van deze epische tekst bezitten we echter nog slechts fragmenten; het verhaal is ons wel overgeleverd uit een in de late middeleeuwen gedrukte prozatekst met de titel "De historie van de vier Heemskinderen." *<span style='color: Green'>''Karel ende Elegast''</span> uit de 13e eeuw is mogelijk de bekendste roman van deze groep. Over de auteur weten we niets. Het thema is hier het belang van feodale trouw en vertrouwen in God. We zouden daaruit kunnen afleiden dat het verhaal waarschijnlijk bedoeld was om in aristocratische kringen te worden voorgedragen. Het onderscheidt zich van andere <span style='color: Green'>Karelepiek</span> doordat er veel minder in gevochten wordt en ook omdat het zo kort is: slechts 1414 versregels. Vandaar dat sommige letterkundigen het eerder als een soort <span style='color: Green'>novelle</span> (een korte vertelling) beschouwen dan als een <span style='color: Green'>epos</span>. {{Sub}} c0p8z2rtlzjn8bsd1w64qlj1hvl9x8e 0 23423 427054 343108 2026-05-16T08:40:58Z Erik Baas 2193 lf 427054 wikitext text/x-wiki {{Index Nederlandse literatuur in de middeleeuwen}} Vaak wordt er naar deze fase uit de Nederlandse literatuur verwezen als ''de <span style='color: Green'>Middelnederlandse vrouwenmystiek</span>''. Daar is veel voor te zeggen, want het waren in hoofdzaak twee vrouwen die de toon zetten bij deze mystieke teksten: [[Nederlandse literatuur in de middeleeuwen/Hadewijch|Hadewijch]] en [[Nederlandse literatuur in de middeleeuwen/Beatrijs van Nazareth|Beatrijs ]]. Beiden schreven, de een als begijn, de ander als non, hun mystieke ervaringen op met een duidelijk didactisch doel: hoe nog in dit leven God kon worden ervaren. Daarmee verschilden ze van de reguliere kerk die pas heil beloofde in een leven na de dood. Mystieke ervaringen van vrouwen - een vorm van extase en overgave die gepaard ging met verlies van zelfcontrole - werden door de toenmalige katholieke kerk dan ook slechts argwanend geduld. {{Sub}} 57uzti7i3dbkx42e10lcgqj8dh0mhw5 0 23431 427057 343110 2026-05-16T08:41:02Z Erik Baas 2193 lf 427057 wikitext text/x-wiki {{Index Nederlandse literatuur in de middeleeuwen}} [[Afbeelding:Floris ende Blancefloer Lg_68.jpg|thumb|left|Houtsnede met Floris en Blancefloer in een uitgave van Jan van Doesborch uit ca. 1517]] Alle in de middeleeuwen geschreven ridderromans gaan over ridders, of meer bepaald over wat middeleeuwse auteurs daaronder verstonden. Met 'ridders' duidden zij immers gewoon alle heldhaftige personages aan uit een verleden dat zowel de klassieke oudheid, als het hof van koning Arthur of het hof van Karel de Grote kon zijn. Een bijzondere groep vormen de oosterse romans. In het Nederlandstalig gebied is '''Floris ende Blancefloer''' daarvan het bekendste voorbeeld. Het aan <span style='color: Green'>Diederik van Assenede</span> toegeschreven werk uit ca. <span style='color: Green'>1260</span> is eigenlijk een beetje een buitenbeentje. Strijdende ridders komen er niet in voor en het geweld moet plaatsmaken voor rede en vindingrijkheid. Het hele verhaal speelt zich af in een oosterse wereld en draait om de hoofse liefde. De twee geliefden die idyllisch worden beschreven zijn de jonge moslim <span style='color: Green'>Floris</span> en de christelijke <span style='color: Green'>Blancefloer</span>. Opvallend in het verhaal is de uitgesponnen bloemensymboliek. Deze roman was een vertaling van het Franse 'Floire et Blanchefleure' - een titel die deze boemensymboliek al lijkt aan te kondigen. Zoals wel vaker het geval was, was deze vertaling bestemd voor rijke Vlaamse edelen die zelf geen Frans verstonden. {{Sub}} pvv32qgbflvhyzcyhrwsx7kr5hppkzh 0 23740 427056 343109 2026-05-16T08:41:01Z Erik Baas 2193 lf 427056 wikitext text/x-wiki {{Index Nederlandse literatuur in de middeleeuwen}} '''Beatrijs van Nazareth''' was een 13e-eeuwse Vlaamse cisterciënzernon die beschouwd wordt als de allereerste prozaschrijver in de Nederlandse taal. Als mystica schreef ze haar leer neer in ''<span style='color: Green'>Van seven manieren van heiliger minnen</span>''. Beatrijs werd in 1200 geboren in Nazareth nabij Lier als dochter van welgestelde ouders. Ze genoot een goede opvoeding, leerde Latijn en ging dan in 1215 in het klooster van Bloemendael bij de Cisterciënzers. Vanaf 1236 verbleef ze in het klooster Nazareth bij Lier, waar ze ook haar naam aan ontleent. Daar werd ze ook priores. Aan haar wordt het oudste Nederlandse proza toegeschreven dat volledig aan ons is overgeleverd. Ze schreef in het Nederlands ook over haar eigen leven in een reeks autobiografische nota's. Als eerste vertegenwoordiger van mystieke literatuur beschreef Beatrijs van Nazareth haar liefde voor God in een heldere, eenvoudige stijl met soms verrassende expressieve heftigheid. Het enige werk dat we van haar hebben is ''Zeven Manieren van Minnen''. Deze prozatekst beschrijft de zeven stadia van liefde tot zij gezuiverd en omgevormd kan terugkeren tot God. Omdat bij haar de eenmaking met God de hoogste vorm van liefde is, spreekt men over Beatrijs' "<span style='color: Green'>bruidsmystiek</span>". {{Sub}} t53saou8jc5d9ak43f4045fcf6ukwow 0 23746 427166 401062 2026-05-16T09:50:42Z Erik Baas 2193 427166 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ __NOEDITSECTION__ {{Infobox recept | Naam = | Afbeelding=[[Bestand:Paprika-komkommersalade.jpg|300px]] | Categorie = Saladerecept | Porties = 4 | Energie = | Tijd = 15 minuten | Stippen = 2 }} ==Ingrediënten== * 2 {{Kb|Paprika|paprika's}}, kies een kleur die past bij de rest van het menu * Een halve {{Kb|komkommer}} * 2 {{Kb|p=tomaat|tomaten}} * 2 flinke eetlepels {{Kb|p=yoghurt|Griekse yoghurt}} * Een beetje gemalen [[Kookboek/Peper|peper]] * Een scheutje [[Kookboek/Olijfolie|olijfolie]] * 4 {{Kb|p=Ei|eieren}} * [[Kookboek/Zout|zout]] ==Voorwerpen== * Saladebak ==Bereidingswijze== * Kook de eieren een minuut of vijf en snij ze na het pellen in de lengte doormidden. Doe tijdens het koken een beetje zout in het water. Als de schaal knapt, koken ze dan minder of helemaal niet uit * Snij de paprika's doormidden en verwijder de (oneetbare) zaadlijsten * Snij de paprika's in stukjes en doe die in een bak * Schil de halve komkommer en snij die ook in stukjes, doe die ook in de bak * Voeg de Griekse yoghurt en een beetje peper toe en meng alles door elkaar * Schep de salade op een bord en besprenkel het geheel met olijfolie * Was de tomaten, snij ze doormidden en daarna nog eens in drie stukken * Naast de salade leggen: drie stukken tomaat en twee halve eieren die je bestrooit met een snufje zout {{Navigatie recepten}} {{Commonscat|Food}} [[Categorie:Saladerecept|Paprika]] [[Categorie:Tomatenrecept|Salade]] {{Sub}} dwb3zbe69uduuzk3la5u8x8ludc0soe 0 24336 426982 422061 2026-05-16T08:32:14Z Erik Baas 2193 lf 426982 wikitext text/x-wiki <onlyinclude>De volgende zeeën worden tot de Europese zeeën gerekend: {{Kolommen automatisch|inhoud= {{Lijst |inhoud= [[Atlas van Europa/Adriatische zee|Adriatische zee]] [[Atlas van Europa/Alboránzee|Alboránzee]] [[Atlas van Europa/Balearische zee|Balearische zee]] [[Atlas van Europa/Barentszee|Barentszee]]&nbsp;<ref name="eu">Alhoewel deze zeeën niet of slechts gedeeltelijk op de Europese continentale plaat liggen, worden ze toch tot Europa gerekend.</ref> [[Atlas van Europa/Egeïsche Zee|Egeïsche zee]] [[../Golf van Biskaje/]] [[Atlas van Europa/Groenlandzee|Groenlandzee]] [[Atlas van Europa/Ierse zee|Ierse zee]]&nbsp;<ref name="eu"/> [[Atlas van Europa/Ionische zee|Ionische zee]] [[Atlas van Europa/Keltische zee|Keltische zee]] [[Atlas van Europa/Ligurische zee|Ligurische zee]] [[Atlas van Europa/Middellandse zee|Middellandse zee]] [[../Noordelijke IJszee/]] [[Atlas van Europa/Noordzee|Noordzee]] [[Atlas van Europa/Noorse zee|Noorse zee]]&nbsp;<ref name="eu"/> [[Atlas van Europa/Oostzee|Oostzee]] [[Atlas van Europa/Tyrreense zee|Tyrreense zee]] [[Atlas van Europa/Waddenzee|Waddenzee]] }} {{Lijst |inhoud= Zeeëngtes: :[[Atlas van Europa/Het Kanaal|Het Kanaal]] :[[Atlas van Europa/Kattegat|Kattegat]] :[[Atlas van Europa/Straat van Gibraltar|Straat van Gibraltar]] :[[../Straat van Messina/]] :[[../Straat van Sicilië/]] }}}}</onlyinclude> ==Voetnoten== {{References|smaller}} {{Begin}} {{Navigatie Atlas van Europa}} {{Sub}} o78xwxshorkqm02fg08he8psvxesn8u 0 24768 427058 407623 2026-05-16T08:41:03Z Erik Baas 2193 lf 427058 wikitext text/x-wiki {{Index Nederlandse literatuur in de middeleeuwen}} [[Bestand:Roman.de.renart.2.jpg|thumb|left|260px|Roman de Renart, uit een Frans handschrift van circa 1300]] {{Nowrap|'''Van den vos Reynaerde'''}} of Reinaert is een lang dierenepos van 3469 versregels dat vermoedelijk tussen het einde van de 12e eeuw en 1270 is geschreven en waarvan de volledige versie bekend is dankzij twee handschriften uit circa 1350 en 1400. Wie het precies heeft of hebben geschreven is niet bekend, maar een van de auteurs was vermoedelijk de cisterciënzer&shy;lekenbroeder Willem van Boudelo. Van den vos Reynaerde wordt vaak gezien als het belangrijkste werk in de geschiedenis van de Middelnederlandse literatuur en soms zelfs als het beste dierenverhaal uit de wereldliteratuur. Van den vos Reynaerde is een satire op de ridderroman, het belangrijkste literaire genre van die tijd. Het werk is grotendeels gebaseerd op de Franse verhalenbundel ''Le roman de Renart'', die van de tweede helft van de 12e eeuw dateert. ==Het verhaal== Een groot deel van het verhaal speelt zich af rond het hof van de koning, de leeuw Nobel. Een aantal dieren beklaagt zich bij koning Nobel over het gedrag van een van de vazallen, namelijk de vos Reinaert die niet trouw is maar zich bezighoudt met liegen, roven en stelen. Gedurende het hele verhaal blijft Reinaert dit gedrag vertonen, ook nadat hij door enkele leden van Nobels hof (Bruun de beer, Tibeert de kater, ten slotte zijn eigen neef, de das Grimbeert) wordt gedagvaard. Hij weet hen steeds te misleiden doordat hij een beroep doet op hun eigen hebzucht en ze daarmee in de val lokt. Uiteindelijk weet Grimbeert zijn oom toch over te halen om eerst te biechten en vervolgens aan het hof te verschijnen, waar Reinaert eerst zijn verdediging mag uitspreken en vervolgens tot de dood door ophanging wordt veroordeeld. Reinaert maakt koning Nobel daarop wijs dat hij een verborgen schat weet te liggen die zijn vader ooit gevonden heeft en waarmee hij samen met enkele van Nobels trouwste volgelingen een opstand zou hebben willen financieren. Nobel zet de vermeende samenzweerders gevangen en laat hen martelen. Reinaert vertelt hem de plek waar de schat verborgen zou liggen. Reinaert vertelt Nobel ook dat hij zelf naar Rome wil om daar vergeving voor zijn zonden te vragen. Even later vermoordt hij thuis de haas Cuwaert, die door Nobel als afgezant ter begeleiding naar Reinaerts burcht werd meegestuurd. Wanneer Nobel ontdekt dat hij is bedrogen (het afgebeten hoofd van Cuwaert zit in een tas), heeft Reinaert zich met zijn gezin al teruggetrokken in de wildernis. {{Sub}} iiwhtm51qzl86xuep09e8j5515wok16 0 25396 427059 330372 2026-05-16T08:41:04Z Erik Baas 2193 lf 427059 wikitext text/x-wiki {{Index Nederlandse literatuur in de middeleeuwen}} [[Bestand:Jan van Ruusbroec.png|left|thumb|Middeleeuws portret van Jan van Ruusbroec]] Een van de grootste Vlaamse mystieke schrijvers, '''Jan van Ruusbroec''', werd in 1294 geboren te Ruusbroec aan de Zenne ten zuiden van Brussel. Op 11-jarige leeftijd ging hij in Brussel studeren bij een verre verwant, Jan Hinckaert, kanunnik van Sint-Goedele. Deze onderwees hem in {{Wp|theologie|theologie}} en {{Wp|filosofie|filosofie}}. Van Ruusbroeck werd in 1317 tot priester gewijd en was tot 1343 kapelaan aan de kerk van St. Goedele. Toen ging hij met Hinckaert en Coudenberch naar een 'kluis' (kluizenaarsverblijf), het latere klooster Groenendael in het Zoniënbos waar hij zich overgaf aan het werkend en het schouwend leven. Tijdens zijn verblijf in Brussel had hij reeds ''Die Chierheit der gheesteleker Brulocht'' voltooid. Daarop volgde in 1359 ''Spieghel der ewigher Salicheit'', naar verluidt geschreven op verzoek van een non van St. Clara. Onder zijn werken wordt ''Van den gheestelijken Tabernacule'' het belangrijkste geacht; het is een voorstelling van van het mystieke ‘schouwende leven’, met name van de vereniging met God. Het ''Boec van seven Trappen'' wijst de opgang naar de zaligheid der beschouwing. Jan van Ruusbroec stierf op 2 december 1381 in Groenendaal. == Werken van Jan van Ruusbroec== Ruusbroec schreef zijn werken in een onvermengd Brussels Diets, met weinig Latijnse of Waalse woorden. Nog tijdens zijn leven werden ze al in het Latijn vertaald zodat ze ook buiten de landsgrenzen konden worden gelezen. Rond 1350 las men in Zuid-Duitsland al zijn hoofdwerk ''Die geestelike brulocht'' in het Duits. *Die geestelike brulocht (ca. 1335) *Vanden seven sloten (1346) *Een spieghel der ewigher salicheit (1359) *Dat rike der ghelieven (14de eeuw): een werk waarvan Ruusbroec de publicatie verboden had, maar dat zijn secretaris achter zijn rug om uitleende om te laten overschrijven. *Vanden gheesteliken tabernakel (14de eeuw) *Vanden XII dogheden (14de eeuw) *Vanden blinckenden steen *Dat boecksken der verclaringhe (ca. 1360): het 'boekje met de toelichting' dat Ruusbroec schreef op de de vraag op welke wijze de mysticus verbonden was met God. *Van seven trappen (ca. 1360) *Vanden blinckenden steen of het mystieke zoonschap (voor 1343) *Vanden kerstenen ghelove (voor 1343) *Vanden vier becoringhen (voor 1343) *Vanden twaelf beghinen (voor 1380) {{Sub}} t8svebl3nudgcwkdsrnuxj0wm04impy 0 25429 427060 410008 2026-05-16T08:41:04Z Erik Baas 2193 lf 427060 wikitext text/x-wiki {{Index Nederlandse literatuur in de middeleeuwen}} {| width=30% align=left border=0 cellpadding=20 cellspacing=20 style="margin-left:1em;margin-bottom:1em; color: inherit; background-color:#E1E2B2; border:20px solid white" |- align=left |'''Slotverzen van de ''Rijmbijbel''''' (Van Maerlant bedankt hierin de Maagd Maria voor de hulp bij het voltooien van zijn Rijmbijbel) ''Ay Maria, vercoren jueghet''<br> ''Fonteyne der ghenadechede!''<br> ''U danc ics te rechte mede -''<br> ''Want ic U anriep ant beghin''<br> ''Dat ghi vulbrocht hebbe ende vuldaen''<br> ''Die dinc die ic hadde bestaen.'' [[Bestand:Jacob van Maerlant.jpg|left|thumb|Jacob van Maerlant, uit de ''Spieghel Historiael'', ca. 1325-1335]]<div style='text-align: center;'> </div> |} '''{{Nowrap|Jacob van Maerlant}}''' werd geboren in de buurt van Brugge, ergens tussen 1230-1240, en stierf in Damme ca. 1288-1300. Hij was de grootste Vlaamse dichter van de dertiende eeuw en een van de belangrijkste Middelnederlandse auteurs. Vermoedelijk was het de prestigieuze kapittelschool van Sint-Donaas te Brugge waar de jonge Jacob de kennis en vaardigheden verwierf waar hij de rest van zijn leven als dichter zou uit blijven putten. Van Maerlant zag het als zijn levenstaak om een publiek van adellijke leken in te wijden in kennis die tot dan toe alleen was voorbehouden aan geestelijken. Hij wilde zowel een ernstig auteur zijn als een leermeester. Zijn werk is bijzonder omvangrijk en hij wordt dan ook terecht beschouwd als de meest productieve van alle Middelnederlandse, in de volkstaal schrijvende dichters. Om dergelijk uitgebreid oeuvre te kunnen schrijven (zo'n 230.000 verzen in totaal, verspreid over 10 werken) moest hij kunnen rekenen op rijke opdrachtgevers. Dankzij de baantjes die ze hem bezorgden kon hij zich volop wijden aan zijn letterkundig werk. Zo is bekend dat hij onder meer koster van het Sint Pieterskerkje te Maerlant (op het tegenwoordige Voorne, den Briel) was en schepenklerk te Damme (al is dat laatste niet 100 % zeker). Een van zijn machtigste en bekendste opdrachtgevers was de Hollandse graaf Floris V. Voor dat adellijk publiek, onder meer voor de Zeeuwse edelen rondom de graaf, schreef hij 'schoolboeken' over allerlei onderwerpen. Zowat alles kwam aan bod: geografie, biologie, geneeskunde, de klassieke geschiedenis (Troje, Alexander, Rome, koning Artur)... Op het einde van zijn loopbaan zou van Maerlant een groots opgezet historisch werk schrijven, de ''[[Spieghel Historiael]]'', dat de gehele geschiedenis vanaf de schepping tot de eerste kruistocht behandelt. Voor hij aan dat werk begon had hij de ''[[Rijmbijbel]]'' geschreven, (met bijna 35.000 verzen) dat de Bijbelse geschiedenis als thema heeft. Daarvoor boorde hij zowat alle bronnen aan die hij te pakken kon krijgen. Zo maakte hij zeker gebruik van de ''Historia scholastica'' dat theologiestudenten onderwees in de geschiedenis van de achtergronden van de Schrift. ==Oeuvre van Jacob van Maerlant== Doorgaans worden volgende werken aan hem toegeschreven: In het begin van zijn carrière werkte van Maerlant in de traditie van de ridderromans: * ''Alexanders Geesten'' * ''Historie van den grale'' * ''Merlijns boeck'' * ''Istory van Troyen'' Werken over de natuur: * ''Der naturen bloeme'' (1270) Hij schreef ook historische werken: * ''Scholastica'' of ''Rijmbijbel'', 1271) * ''Spieghel historiael'' (1288) Heiligenlevens: * ''Leven van S. Franciscus'' Strofische gedichten: * ''Wapene Martijn'' (ca. 1266) * ''Der Kerken claghe'' * ''Van den lande van overzee'' (ca. 1291) Andere werken: * ''Heimelykheid der heimelykheden'' (1266) * ''Lapidarijs'' (verloren gegaan werk over de genees- en toverkracht van gesteenten) * ''Leven van Ste. Clara'' (verloren gegaan werk, enkel vermeld in Leven van S. Franciscus) * ''Sompniariis'' (verloren gegaan werk over droomuitlegging) * ''Torec'' (ca. 1262) * ''Van neghen den besten'' (na 1291) {{Sub}} cihu28n0r1e7psuovtfru5sj9ebhonu 0 25432 427063 319190 2026-05-16T08:41:07Z Erik Baas 2193 lf 427063 wikitext text/x-wiki {{Index Nederlandse literatuur in de middeleeuwen}} [[Bestand:Beatrijs kneeling before Mary holding the Christ-child - Beatrijs - KB 76 E 5, folium 047v.jpg|thumb|left|Verluchte initiaal aan het begin van de Beatrijs-legende. Den Haag, Koninklijke Bibliotheek, 76 E 5]] '''''Beatrijs''''', een berijmd Mariamirakel, is een gedicht geschreven in het laatste kwartaal van de 14e eeuw (ca. 1374). De auteur was mogelijk Diederic van Assenede. Dit Nederlandstalige gedicht is gebaseerd op een legende die in het Latijn opgeschreven was: ''Dialogus Miraculorum'' 1219/23) en'' Libri Octo Miraculorum'' (1225 - 1227), geschreven door Caesarius von Heisterbach. Het verhaal had hij waarschijnlijk tijdens zijn reizen in Nederland opgevangen zodat het van Nederlandse oorsprong zou zijn. De Beatrijslegende werd ook vertaald in het Duits, Frans, Spaans, Oudnoors en Arabisch. ==De legende== Beatrijs vertelt de legende van een non die haar klooster verlaat omwille van haar liefde voor een man, zeven jaar bij hem inwoont en twee kinderen krijgt. Wanneer zijn geld opraakt verlaat hij haar echter en Beatrijs is verplicht om nog eens zeven jaar als prostituee te werken om voor haar kinderen te zorgen. Op een dag is ze in de buurt van haar oude klooster en ze vraagt discreet wat er geworden is van de non Beatrijs. Zo komt ze te weten dat de mensen denken dat zij nog steeds in het klooster verblijft. Op een nacht dringt een stem er bij haar op aan om terug te keren naar het klooster. Bij haar terugkeer ontdekt ze dat Maria (de moeder van Jezus) haar plaats de hele tijd heeft ingenomen zodat niemand iets te weten is gekomen over haar afwezigheid. ==Hertaling== André G. Vanstraelen publiceerde in 1968 een mooie hertaling in modern Nederlands die nu te lezen is op de 'Digitale Bibiliotheek voor Nederlandse Letteren (DBNL). Inmiddels is deze uitgave al aan de derde druk (1968, 1983, 1999). ;Zo begint het gedicht in het Middelnederlands: ::Van dichten comt mi cleine bate. ::Die liede raden mi dat ict late ::Ende minen sin niet en vertare. ::Maer om die doghet van hare ::Die moeder ende maghet es bleven, ::Hebbic een scone mieracle op heven, ;Hier volgt Vanstraelens hertaling van dit fragment: ::Van dichten heb ik weinig baat; ::men raadt mij aan dat ik het laat, ::niet nutteloos mijn geest bezwaar... ::Maar om de deugdzaamheid van haar ::die Moeder is en Maagd gebleven, ::heb 'k dit mirakel opgeschreven De volledige hertaling vindt u [https://www.dbnl.org/tekst/_bea001beat34_01/_bea001beat34_01_0001.php hier op DBNL]. ==Enkele andere vertalingen en bewerkingen== ;Afrikaans * P.C. Schoonees, Beatrys, '''n middeleeuse juweel'' (1939, prozavertaling). ;Duits *Wilhelm Berg (ps. Lina Schneider), ''Beatrijs. Eine Legende aus dem 14. Jahrhundert. Hochdeutsche metrische Übersetzun''g (Haag, 1870) *A.W. Sanders van Loo, ''Beilage zu Beatrijs, illustriert von Ch. Doudelet. Deutsche Uebersetzung des niederlaendischen Textes'' (Antwerpen, 1901, versvertaling, anonieme heruitgave in 1938) *Friedrich Markus Hübner, ''Beatrix. Eine Brabantische Legende'' (Leipzig, 1919, versvertaling) ;Engels * Harold de Wolf Fuller, ''Beatrice: A legend of our lady'' (1909, versvertaling) *Pieter Geyl, ''The tale of Beatrice'' (1927, versvertaling, heruitgave in 1938) ;Frans *Lucien De Busscher, ''Béatrix: légende du XIIIe siècle. Traduit pour la première fois du flamand en français'' (1897, prozavertaling). *Maurice Maeterlinck, ''Soeur Béatrice. Miracle en trois actes'' (1901) *Herman Teirlinck, Béatrix: Opéra en 3 tableaux après le drame "Ik dien" de Herman Teirlinck (Franse vertaling door Teirlinck van zijn eigen libretto van de opera van Ignace Lilien) ;Fries *Klaas Bruinsma, ''Béatrys'' (1993, versvertaling ;Italiaans *Luisa Ferrini, ''Beatrijs. La leggenda della sacrestana'' (Pisa, 2004) ;Nederlands *J.A. Alberdingk Thijm, ''Beatrijs'' in: ''J.A. Alberdingk Thijm, Legenden en fantaizië''n (Amsterdam, 1847) *P.C. Boutens, ''Beatrijs', in De XXe eeuw'' (1907). *Jozef de Cock, ''Van een non die Beatrijs heette'' in: Bloemenhoedjes (Brugge, 1911) *A. van Wilderode, ''De Beatrijslegende'' (2 mei 1960, tv-bewerking) *Willem Wilmink (vertaler) & Theo Meder (ed.), ''Beatrijs. Een middeleeuws Maria-mirakel'' (Amsterdam, 1995, versvertaling) *Ed Franck, ''Beatrijs'' (Averbode, 1997, prozabewerking voor de jeugd, als Vlaams filmpje uitgegeven) *André G. Vanstraelen, ''Beatrijs, mijn moeder. Naar een middeleeuws verhaal'' (Dilbeek: eigen beheer, oktober 2011) {{Sub}} tbdxx7ont9z2kyevkfmg6neahfn2u2f 0 25433 427061 388951 2026-05-16T08:41:06Z Erik Baas 2193 lf 427061 wikitext text/x-wiki {{Index Nederlandse literatuur in de middeleeuwen}} [[Bestand:BijnsRefereinen.png|left|thumb|300 px|Titelblad van Anna Bijns' "Refereinen", 1528]] '''Anna Bijns''' ({{Wp|Antwerpen (stad)|Antwerpen}}, 1493 - 1575) was een Antwerps (Brabants) refreindichteres en 'schoolmeesteres'. Hoewel het soms wel verondersteld wordt, hoorde Bijns waarschijnlijk niet tot een religieuze gemeenschap. Er zijn althans geen bewijzen voor te vinden dat zij een non of begijn was. Zij bleef lesgeven tot ze 80 jaar oud was en verdedigde tijdens de {{Wp|reformatie|reformatie}} de katholieke 'moederkerk' tegen wat zij als ketterse veranderingen beschouwde. Met name {{Wp|Maarten Luther|Maarten Luther}} zag zij als de baarlijke duivel. De bijzonder orthodox katholieke Bijns dichtte in de trant van de {{Wp|rederijkers|rederijkers}} maar mocht geen lid van dat genootschap worden omdat zij een vrouw was. Anna Bijns was de eerste auteur in de Nederlandse literatuur die haar grote succes vooral dankte aan de drukpers. Haar kenspreuk was: "Meer suers dan soets". == Leven en werk == Anna Bijns was de oudste dochter van Lijsbeth Voochs en Jan Bijns Lambertsz, een kleermaker. Zij had nog een jongere zuster ''Margriete'' en een broer ''Maarten''. Het gezin leefde en werkte samen in in de kleermakerswinkel "De Cleyne Wolvinne" aan de Grote Markt van Antwerpen. Het was haar vader die haar de liefde voor de woordkunst bijbracht. Er is van hem een 'referein' bekend en hij bewoog zich binnen rederijkerskringen. Mogelijk nam Anna zelfs anoniem deel aan onderlinge wedstrijden binnen de kamer.&nbsp;<ref>[https://www.historici.nl/Onderzoek/Projecten/DVN Digitaal Digitaal Vrouwenlexicon van Nederland]</ref> Na de dood van haar vader en het huwelijk van haar zus opende Anna Bijns samen met haar broer Maarten een school in Antwerpen. Van 1536 tot 1573 was zij als katholieke non "schoolmeesteres" in `Het Roosterken', waar ze bleef lesgeven in {{Wp|catechese|catechese}}, lezen, schrijven en rekenen totdat ze 80 jaar oud was. Anna Bijns was een van de zeldzame vrouwen die deel uit mocht maken van de broederschap van onderwijsgevenden. De {{Wp|Franciscanen|Franciscanen}} moedigden haar zelfs aan om haar werk, ''Chambres de Rhétoriques'' (''Rederijkerskamers'') te publiceren. Ze kreeg later ook erkenning van renaissance-humanisten, die haar loofden als een van de bestverkopende Nederlandse auteurs van de 16^e eeuw. Haar werk bestaat uit religieuze en moraliserende gedichten, {{Wp|Polemiek|polemische}} refreinen tegen Maarten Luther, liefdesgedichten en verschillende satires. In Nederland werd ze beschouwd als verdediger van de {{Wp|contrareformatie|contrareformatie}} en werd ze vergeleken met {{Wp|Filips van Marnix van Sint-Aldegonde}}. {{Wp|Protestantisme|Protestanten}} die hun eigen heil ter hand konden nemen door zelf de Bijbel te lezen en te interpreteren bespotte ze zo: ::''‘Schrifture wordt nu in de taveerne gelezen, / In d’een hand d’evangelie, in d’ander den pot’.'' Zij was ook een notoir tegenstander van het huwelijk, waar ze geen goed woord voor over had. 'Wreed huwelijk!" Is de uitdrukking die Anna Bijns gebruikt om de handeling van het heilige huwelijk te beschrijven dat zo vurig vereerd werd door anderen. Ze spot openlijk met de volgens haar naïeve meisjes die zich zonder nadenken in een huwelijk storten, en noemt hen '' "sletten"'' en ''"zwervers"''. Destijds werden getrouwde vrouwen beschouwd als rolmodellen van de maatschappij. In Bijns' visie waren zij echter de belichaming van frivoliteit en domheid. Nog groter is haar afschuw voor de mannen in de samenleving, die in haar ogen niets anders doen dan drinken en onnodig misbruik maken van hun vrouwen. ::''"Och! dat pack des houwelycx is alte swaer;'' ::''sy wetent openbaer diet hebben gedragen.'' ::''Een vrouwe lydt menigen ancxt & vaer,'' ::''als een man, hier oft daer, gaet druck verjagen,'' ::''drincken & spelen, by nachten by dagen'' ::::- Fragment uit Anna Bijns' gedicht ::::"Het is goet vrouwe syn, veel beter heere" - In modern Nederlands: ::Ach! Het huwelijk is een heel zware last; ::Dat weten degenen die het hebben meegemaakt. ::Een vrouw lijdt vele zorgen en angsten, ::terwijl een man hier en daar zijn zorgen gaat verdrijven, ::met drinken en spelen, zowel 's nachts als overdag. ==Haar werken== *''Dit is een schoon ende suverlick boecxken inhoudende veel scoone constige refereinen'' (Antwerpen 1528). *''Refereinen'', A. Bogaers e.a. ed. (Rotterdam 1875). *''Nieuwe refereinen'', W.J.A. Jonckbloet e.a. ed. (Gent 1886). *''Onuitgegeven gedichten'', A. Soens, ed. Leuvensche Bijdragen 4 (1902) 199-368. *''Schoon ende suverlijc boecxken'', L. Roose ed. 2 delen (Leuven 1987) [facsimile editie]. *''t Is al vrouwenwerk. Refreinen'', H. Pleij ed.(Amsterdam 1987). {{Appendix||2= ==Bronnen== *Portret in [{{Http}}://www.inghist.nl/Onderzoek/Projecten/DVN/lemmata/data/Bijns,%20Anna Digitaal Vrouwenlexicon van Nederland] * [https://www.dbnl.org/auteurs/auteur.php?id=bijn003 Anna Bijns op dbnl] *Schenkeveld-Van der Dussen e.a. red., ''Nederlandse literatuur. Een geschiedenis'' (Groningen 1993) p. 126-130. ==Voetnoten== {{References||2}} ==Literatuur== *L. Roose, ''Anna Bijns, een rederijkster uit de hervormingstijd'' (Gent 1963). *H. Pleij, ‘'1512: Antwerpse maagd wint aanmoedigingsprijs op Brussels rederijkersfeest – De grootste rederijker is een vrouw, Anna Bijns’', in: M.A. Schenkeveld-Van der Dussen e.a. red., Nederlandse literatuur. Een geschiedenis (Groningen 1993) 126-130. *J. Oosterman, ''Literatuur in Antwerpen omstreeks 1493. De bakermat van Anna Bijns'', Literatuur 13 (1996) 155-160. *H. Pleij, ''Jonckbloets romantische versie van Anna Bijns'', in: K.D. Beekman e.a. ed., De as van de romantiek (Amsterdam 1999) 189-199. *J. Oosterman, ''Jenneken Verelst en Anna Bijns. Nieuws over handschrift Leiden, UB, BPL 1289 en zijn inhoud'', Spiegel der Letteren 42 (2000) 49-57. *H. Pleij, ''Nieuws bij Anna Bijns'', in: B. Besamusca e.a. red., Hoort wonder! Opstellen voor W.P. Gerritsen bij zijn emeritaat (Hilversum 2000) 121-126. *H. Pleij, ''Anna Bijns als pamflettiste? Het refrein over de beide Maartens'', Spiegel der Letteren 42 (2000) 187-225. }} {{Sub}} 4kz1yau2vk9dhv0c8nsn8tq50rl1hgq 0 25586 427064 235208 2026-05-16T08:41:10Z Erik Baas 2193 lf 427064 wikitext text/x-wiki {{Index Nederlandse literatuur in de middeleeuwen}} Toneelactiviteiten speelden zich voornamelijk af in een stedelijke omgeving voor een burgerlijk publiek. Onderscheid wordt gemaakt tussen religieuze spelsoorten als [[mysteriespel]], [[mirakelspel]] en [[moraliteit]] enerzijds, en wereldlijk toneel onder de vorm van [[abele spelen]], kluchten (''sotternieën'') en [[klucht|esbattementen]] anderzijds. Zowel in de ernstige als komische stukken ziet men de burgerlijke moraal doorschemeren in opvattingen over bijvoorbeeld standenverschillen, huwelijk en seksualiteit. Enkele wereldlijke stukken bekend uit het [[Hulthemse handschrift|handschrift Van Hulthem]] (1410): *Abele spelen: ''[[Esmoreit]]'', ''[[Gloriant]]'', ''[[Lanseloet van Denemerken]]'', ''[[Vanden Winter ende vanden Somer]]'' *Kluchten: ''[[Lippijn]]'', ''[[De Buskenblaser]]'', ''[[Die Hexe]]'', ''[[Rubben]]''[[Nu Noch]] Sinds 2004 worden kluchten uit de periode 1400-1700 door de Leydse KluchtenCompagnie weer onder de aandacht gebracht. {{Sub}} mi35g4a0ec5i8vedi5f6idrvw5jrgj9 427079 427064 2026-05-16T08:52:05Z J.Grandgagnage 3610 min rode links 427079 wikitext text/x-wiki {{Index Nederlandse literatuur in de middeleeuwen}} TToneelactiviteiten speelden zich voornamelijk af in een stedelijke omgeving voor een burgerlijk publiek. Onderscheid wordt gemaakt tussen religieuze spelsoorten als mysteriespel, mirakelspel en moraliteit enerzijds, en wereldlijk toneel onder de vorm van abele spelen, kluchten (sotternieën) en esbattementen anderzijds. Zowel in de ernstige als komische stukken ziet men de burgerlijke moraal doorschemeren in opvattingen over bijvoorbeeld standenverschillen, huwelijk en seksualiteit. Enkele wereldlijke stukken bekend uit het handschrift Van Hulthem (1410): * Abele spelen: Esmoreit, Gloriant, Lanseloet van Denemerken, Vanden Winter ende vanden Somer * Kluchten: Lippijn, De Buskenblaser, Die Hexe, RubbenNu Noch Sinds 2004 worden kluchten uit de periode 1400-1700 door de Leydse KluchtenCompagnie weer onder de aandacht gebracht. {{Sub}} pjq38vjaw4fz4p927a7824kxzlq3h99 427164 427079 2026-05-16T09:45:59Z Erik Baas 2193 lf 427164 wikitext text/x-wiki {{Index Nederlandse literatuur in de middeleeuwen}} Toneelactiviteiten speelden zich voornamelijk af in een stedelijke omgeving voor een burgerlijk publiek. Onderscheid wordt gemaakt tussen religieuze spelsoorten als mysteriespel, mirakelspel en moraliteit enerzijds, en wereldlijk toneel onder de vorm van abele spelen, kluchten (sotternieën) en esbattementen anderzijds. Zowel in de ernstige als komische stukken ziet men de burgerlijke moraal doorschemeren in opvattingen over bijvoorbeeld standenverschillen, huwelijk en seksualiteit. Enkele wereldlijke stukken bekend uit het handschrift Van Hulthem (1410): * Abele spelen: Esmoreit, Gloriant, Lanseloet van Denemerken, Vanden Winter ende vanden Somer * Kluchten: Lippijn, De Buskenblaser, Die Hexe, Rubben, Nu Noch Sinds 2004 worden kluchten uit de periode 1400-1700 door de Leydse KluchtenCompagnie weer onder de aandacht gebracht. {{Sub}} a0uvkqmafguk7dvw9xlh4jjgd42ki78 0 25587 427043 415550 2026-05-16T08:39:25Z Erik Baas 2193 lf 427043 wikitext text/x-wiki {{Index Nederlandse literatuurgeschiedenis}} == De jaren zeventig tot nu == ;Nederland [[Bestand:Meulenbelt2006.jpg|thumb|100 px|Anja Meulenbelt]] [[Bestand:Hella Haasse.jpg|thumb|100 px|Hella Haasse]] Vanaf de jaren zeventig bereikte de literatuur opeens een veel groter publiek dan voorheen, dankzij de toename van de welvaart en het aantal hooggeschoolden. De oplagecijfers van veel moderne romans zoals ''{{Wp|De koperen tuin|De koperen tuin}}'' stegen daarmee ook sterk. De toegenomen belangstelling voor literatuur kwam tot uiting in de ruime boekenpagina's en de vele literaire bijlagen in kranten en andere tijdschriften.&nbsp;<ref>Dautzenberg. J. - ''Literatuur, geschiedenis en leesdossier''. Den Bosch: Malmberg, 2e druk, pp. 340-341.</ref> Reve, Hermans en Mulisch blijven romans schrijven in de traditie van het realisme, al is dat vooral in het geval van Mulisch vaak met symbolisme en mythe vermengd. In de jaren 70 groeperen een aantal jonge prozaschrijvers zich die (opnieuw) kleinschalige, voor iedereen bevattelijke verhalen wil vertellen. Zij schrijven samen het ''Manifest voor de jaren zeventig'' in 1970. Onder hen bevinden zich {{Wp|Heere Heeresma|Heere Heeresma}} en {{Wp|Mensje van Keulen|Mensje van Keulen}}. Het ''[[Woordenboek literatuur#M|mimetisch]] proza'', zoals zij het zelf noemen, wil de werkelijkheid afbeelden zoals ze is. Behalve de mimetische groep zijn er ook auteurs zoals {{Wp|Frans Kellendonk|Frans Kellendonk}} die 'antimimetisch' en dus niet waarheidsgetrouw te werk willen gaan. Deze ''Revisor-groep'' gaat bijvoorbeeld uit van de realiteit maar overdrijft deze. {{Wp|Jeroen Brouwers|Jeroen Brouwers}} zou hen in een polemisch essay uit 1979 met de titel 'De Nieuwe revisor' aanvallen met het verwijt de literatuur te 'infantiliseren'. Behalve Kellendock werken nog enkele belangrijke auteurs rondom het tijdschrift ''{{Wp|De Revisor (tijdschrift)|De Revisor}}'' zoals bijvoorbeeld {{Wp|Doeschka Meijsing|Doeschka Meijsing}} (''De kat achterna'' - 1977). Een Nederlands-Antilliaanse schrijver uit die periode is {{Wp|Frank Martinus|Frank Martinus}} ''({{Wp|Dubbelspel (boek)|Dubbelspel - 1973}})''. Auteurs die behoren tot wat het [[Woordenboek literatuur#M|postmodernisme]] wordt genoemd, zijn de romanciers {{Wp|Willem Brakman|Willem Brakman}} - met zijn 'invalsgestuurde' schrijfmethode - en {{Wp|Louis Ferron|Louis Ferron}}, die literair succes oogstte met zijn trilogie ''Gekkenschemer'' (1974) / ''Het Stierenoffer'' (1975) / ''De Keisnijder van Fichtenwald'' (1976). Hun uitgangspunt is dat er geen objectieve werkelijkheid bestaat die met taal kan beschreven worden. Zij stellen vitalisme en spontaniteit tegenover het te grote intellectualisme van hun modernistische voorgangers. De jaren '70 zijn ook de jaren van de {{Wp|tweede feministische golf|tweede feministische golf}}, en een aantal schrijfsters geven de rol en de positie van de vrouw een prominente plaats in hun werk: {{Wp|Anja Meulenbelt|Anja Meulenbelt}} met ''De schaamte voorbij'' (1976), {{Wp|Renate Dorrestein|Renate Dorrestein}} met onder meer ''Het perpetuum mobile van de liefde'' (1988), {{Wp|Hannes Meinkema|Hannes Meinkema}} in ''En dan is er koffie'' (1976), {{Wp|Margriet de Moor|Margriet de Moor}} met ''Eerst grijs dan wit dan blauw '' (1992) en anderen. In deze periode zien ook de literaire 'vrouwentijdschriften' ''Lover'' en ''Lust en gratie'' het licht. Een aantal Nederlandse auteurs worden ook veelvuldig vertaald. {{Wp|Cees Nooteboom|Cees Nooteboom}} ziet zichzelf in de eerste plaats als dichter&nbsp;<ref>[https://www.dbnl.org/tekst/goed004nede01_01/goed004nede01_01_0008.htm DBNL - Over tijd en herinnering in het proza van Cees Noteboom]</ref>, maar kende niettemin vooral succes met zijn reisverhalen en romans. ''{{Wp|Rituelen (boek)|Rituelen}}'' (1980) kreeg met de ''Mobil Pegasus Literatuur Prijs '' in 1982 zelfs internationale erkenning als beste niet-Amerikaanse roman. Ook de veelvuldig bekroonde romancière {{Wp|Hella Haasse|Hella Haasse}}, die reeds in 1945 debuteerde, behoort tot een van Nederlands meest gelezen auteurs in het buitenland. ;Vlaanderen Na al de overvloed van literair talent dat in de vorige periode op het voorplan kwam, lijken de jaren 70 eerder 'stille jaren' te zijn voor Vlaanderen. In de jaren '80 debuteerden in Vlaanderen enkele talentvolle auteurs: {{Wp|Leo Pleysier|Leo Pleysier}}, {{Wp|Pol Hoste|Pol Hoste}}, {{Wp|Eriek Verpale|Eriek Verpale}}, {{Wp|Eric de Kuyper|Eric de Kuyper}} en {{Wp|Monika van Paemel|Monika van Paemel}}. In het midden van de jaren '80 eiste een generatie jongere prozaschrijvers de aandacht op. Onder hen bevonden zich {{Wp|Kristien Hemmerechts|Kristien Hemmerechts}}, {{Wp|Patricia de Martelaere|Patricia de Martelaere}}, {{Wp|Koen Peeters|Koen Peeters}} en de in alle genres opererende {{Wp|Tom Lanoye|Tom Lanoye}}. Zij vonden een creatieve uitlaat in nieuwe tijdschriften als {{Wp|Kreatief|Kreatief}}, {{Wp|Yang (tijdschrift)|Yang}}, en {{Wp|De Brakke Hond|De Brakke Hond}}. Allerlei uitersten van genres en stijlen worden vanaf dan door de meest diverse auteurs beoefend. Veelschrijver {{Wp|Herman Brusselmans|Herman Brusselmans}} met zijn bewust anti-literair scheldproza, {{Wp|Peter Verhelst|Peter Verhelst}} met hallucinante romans als ''{{Wp|Tongkat&Tongkat}}'' uit 1999, en {{Wp|Erwin Mortier|Erwin Mortier}} met het psychologisch subtiele ''Marcel'' uit 1999. In Vlaanderen zijn de meest vooraanstaande poëtische stemmen vanaf 1980 {{Wp|Leonard Nolens|Leonard Nolens}}^(1947-2025) en de jongere dichters {{Wp|Dirk van Bastelaere|Dirk van Bastelaere}}, {{Wp|Erik Spinoy|Erik Spinoy}} en {{Wp|Peter Verhelst|Peter Verhelst}}. {{References}} {{Sub}} c0iuxco5c9a935uy5i3aybgilu7tf7g 0 25609 427112 299772 2026-05-16T09:23:53Z Erik Baas 2193 lf 427112 wikitext text/x-wiki {{Index Nederlands}} Met de '''haar-ziekte''' wordt het in de moderne Nederlandse taal veel voorkomende verschijnsel bedoeld dat naar {{Wp|zelfstandig naamwoord|zelfstandige naamwoorden}} die in historisch opzicht niet vrouwelijk zijn - zoals zelfstandig gebruikte {{Wp|stam (taalkunde)|stammen}} van werkwoorden en alle woorden met het lidwoord ''het'' - wordt verwezen met het {{Wp|persoonlijk voornaamwoord|persoonlijk}} of {{Wp|bezittelijk voornaamwoord|bezittelijk voornaamwoord}} ''haar''. ==Voorbeelden== De haar-ziekte manifesteert zich met name bij {{Wp|geografie|geografische}} en {{Wp|topografie|topografische}} aanduidingen (die in de regel bijna altijd onzijdig zijn) en bij sommige woorden die historisch mannelijk of onzijdig zijn, met name {{Wp|collectivum|collectiva}}: * ''Frankrijk heeft ''haar'' rol in Europa en de wereld ook te danken aan de eigenschappen van de cultuur'' * ''Zij ondersteunt Amsterdam en ''haar'' horeca-ondernemer''s * ''De raad heeft ''haar'' besluit genomen zonder kennis te nemen van mijn brief'' (''raad'' is mannelijk.) * ''Het bestuur heeft ''haar'' functie aanvaard'' (''bestuur'' is onzijdig) In de bovenstaande voorbeelden moet steeds ''zijn'' in plaats van ''haar'' staan. De volgende zin is daarentegen wel grammaticaal correct: * ''Het gaat tevens om de stad Amsterdam met ''haar'' sterke zakelijke dienstverlening''. ''Haar'' verwijst hier naar het kernwoord ''stad'', dat in modern Nederlands zowel mannelijk als vrouwelijk is, dus deze zin is goed. In dit voorbeeld had het bezittelijk voornaamwoord ''zijn'' dus evengoed kunnen worden gebruikt. {{Sub}} fx8088vfoxajl11pwk1jbfoo86h68gd 0 25632 426772 408238 2026-05-16T07:15:12Z Erik Baas 2193 lf 426772 wikitext text/x-wiki {{Basisstructuur van de kosmos}} {{Zie ook|In voorbereiding hierop kan eventueel eerst de module [[In mensentaal/Kwantummechanica|Kwantummechanica]] worden gelezen.}} Mogelijk behorend tot de grootste problemen binnen de theoretische natuurkunde die tot op heden nog niet zijn opgelost zijn de conflicten tussen de {{Wp|quantummechanica|quantummechanica}} en de {{Wp|algemene relativiteitstheorie|algemene relativiteitstheorie}} van Einstein. Wanneer wordt geprobeerd deze twee disciplines tot één geheel te combineren levert dit bijvoorbeeld oneindig grote uitkomsten of een waarschijnlijkheidspercentage groter dan 100% op. Dit zijn antwoorden die in de reële wereld geen enkele betekenis hebben. Toch is deze koppeling absoluut noodzakelijk, aangezien alle verschijnselen in het heelal die aan de hand van de kwantummechanica kunnen worden beschreven onlosmakelijk zijn verbonden met de dingen die aan de hand van de algemene relativiteitstheorie kunnen worden beschreven. De elementaire deeltjes die tegenwoordig als {{Wp|kwantum|kwanta}} bekend staan maken juist dankzij hun typische kwantummechanische eigenschappen zeer elementaire processen als het ontstaan van sterren en planeten - zonder welke het heelal zoals we dat kennen onmogelijk zou kunnen bestaan - mogelijk. Daarom zijn natuurkundigen tegenwoordig op zoek naar een nieuwe theorie die het mogelijk maakt tegelijkertijd de verschijnselen binnen de kwantummechanica en de verschijnselen die rechtstreeks verband houden met de algemene relativiteitstheorie (je zou ook kunnen zeggen: zowel op de allerkleinste als op de allergrootste schaal van alles wat in de kosmos bekend is) te verklaren, zonder dat dit tegenstrijdigheden tussen de twee disciplines oplevert. ==De kwantummechanica: onzekerheidsprincipe en waarschijnlijkheidsgolven== Niels Bohr en Erwin Schrödinger ontwikkelden samen met een aantal andere natuurkundigen tevens de theorie van het onzekerheidsprincipe en de waarschijnlijkheidsgolven. Deze theorie stelt in het kort dat nooit met zekerheid kan worden bepaald op welke plek een elektron zich op een bepaald moment bevindt. Er zijn uitsluitend waarschijnlijke en minder waarschijnlijke locaties; het is met andere woorden nooit geheel uitgesloten (hoewel zeer, zeer onwaarschijnlijk) dat een elektron zich van het ene moment op het andere helemaal aan de andere kant van het heelal bevindt. De grootte van een waarschijnlijkheidsgolf op een bepaald tijdstip en op een bepaald punt in de ruimte is recht evenredig met de kans dat het elektron zich daadwerkelijk op dat tijdstip op dat punt bevindt. Dit druist natuurlijk rechtstreeks in tegen de algemene intuïtie. Het onzekerheidsprincipe werd dan ook verworpen door onder andere {{Wp|Albert Einstein|Albert Einstein}}, {{Wp|Boris Podolsky|Boris Podolsky}} en {{Wp|Nathan Rosen|Nathan Rosen}}, die stelden dat elk deeltje een exact te bepalen plaats en snelheid had en dat de kwantummechanica dus een onvolledige wetenschap was. Het lukte met behulp van deze theorie immers niet om alle eigenschappen van de kwantumdeeltjes te beschrijven. Een experiment in de jaren 80 van {{Wp|Alain Aspect|Alain Aspect}} met detectoren, waarbij vele malen achter elkaar de {{Wp|spin (kwantummechanica)|spins}} van twee fotonen werden opgemeten, toonde echter onomstotelijk het bestaan van {{Wp|non-lokaal|non-lokaliteit}} aan. De spins bleken elkaar te beïnvloeden doordat ze niet in meer dan 50% van de gemeten gevallen met elkaar overeenkwamen, terwijl er geen enkele vorm van informatie-overdracht tussen de twee fotonen kon hebben plaatsgevonden. Dit betekende dat Einstein, Podolsky en Rosen in dit opzicht ongelijk hadden. Hierdoor veranderde het beeld dat men had van de kwantumwereld drastisch, want het komt er in feite op neer dat kwantumdeeltjes geen vaste, exact meetbare eigenschappen bezitten. De resultaten van het Aspect-experiment kwamen bovendien overeen met wiskundige berekeningen die waren gebaseerd op het onzekerheidsprincipe, dat het plotseling ineenstorten van de waarschijnlijkheidsgolven inhoudt; wanneer een deeltje eenmaal op een bepaalde plaats is aangetroffen, wordt de kans dat het op zich een willekeurige andere plaats in het heelal bevindt onmiddellijk nul. Dit "ineenstorten" vindt echter op elk moment in het hele heelal plaats, en dat betekent dat niet alleen de kwantummechanische wereld maar ook het heelal niet-lokaal van aard is. (Weer een andere natuurkundige, namelijk {{Wp|David Bohm|David Bohm}}, was al eerder als tussenoplossing met een model gekomen waarin zowel het principe van non-lokaliteit als het bestaan van volledig meetbare eigenschappen verwerkt zaten). ==Botsing met de algemene relativiteitstheorie== In de praktijk blijkt dit idee van {{Wp|kwantumfluctuatie|kwantumfluctuatie}} met de huidige stand van zaken binnen de theoretische natuurkunde onverenigbaar met de algemene relativiteitstheorie van Einstein, waarin de {{Wp|ruimtetijd|ruimtetijd}} als een veel egalere, "gewelfde" meetkundige structuur wordt voorgesteld, in tegenstelling tot de grote chaos die het onzekerheidsprincipe impliceert; gravitatievelden hebben als gevolg van kwantumfluctuaties helemaal geen vaste vorm. Om nu ook deze kloof te overbruggen zijn er sinds het eind van de 20^e eeuw enkele nieuwe theorieën ontwikkeld over hoe de ruimtetijd zich op zeer kleine schaal (dat wil zeggen, als we het hebben over schalen om en nabij de {{Wp|Plancklengte|Plancklengte}} en tijdseenheden in de buurt van de {{Wp|Plancktijd|Plancktijd}}) zou kunnen gedragen, de zogeheten {{Wp|snaartheorie|snaartheorieën}}. De verschillende versies van de snaartheorie zijn na enige tijd met name dankzij het wiskundige werk van {{Wp|Edward Witten|Edward Witten}} verenigd in een nieuwe theorie die bekend is geworden als de {{Wp|M-theorie|M-theorie}}. Beide theorieën zullen in de volgende hoofdstukken in hoofdlijnen worden besproken. {{Sub}} qhhfy3dw8qvo5f4ixbq5pwfmg6te426 0 25689 426963 305393 2026-05-16T08:05:20Z Erik Baas 2193 lf 426963 wikitext text/x-wiki {{Italiaanse renaissance}} Met de term '''vroegrenaissance''' wordt in de kunstgeschiedenis verwezen naar de (schilder)kunst uit het begin van de Italiaanse renaissance. In 1401 organiseerde het stadsbestuur van Florence een wedstrijd om bronzen deuren voor de doopkapel van de kathedraal te sculpteren. Zeven jonge beeldhouwers schreven zich in. Onder hen bevonden zich Filippo Brunelleschi, Donatello en de latere winnaar, Lorenzo Ghiberti. Brunelleschi werd het bekendst als de architect van de koepel van de dom en de kerk van San Lorenzo. Hij creëerde ook een aantal beeldhouwwerken waaronder een levensgroot en heel realistisch kruisbeeld in de Santa Maria Novella. Zijn studie van het perspectief, zo wordt aangenomen, zou later de schilder Tommaso Masaccio beïnvloeden. Donatello werd bekend als de grootste beeldhouwer uit de vroegrenaissance. Een van zijn meesterwerken is het erotische standbeeld van David (een van de iconen van de Florentijnse republiek) en zijn grote monument voor ''Gattamelata'', het eerste grote bronzen ruiterstandbeeld sinds het Romeinse Keizerrijk. {| {{Wikitable}} | | [[Bestand:Ghiberticompetition.jpg|thumb|Lorenzo Ghiberti's bijdrage voor de competitie met de bronzen deuren]] | [[Bestand:Cappella brancacci, testina 01.JPG|thumb|left|Fresco's in de Cappella brancacci van Masaccio]] |} {| {{Wikitable}} | | [[Bestand:Gs287.jpg|thumb|Standbeeld van Gattemelata door Donatello]] | [[Bestand:Donatello david plaster replica front torso 996px wide.jpg|left|thumb|Gedeelte van de David van Donatello.]] |} Donatello's tijdgenoot Massacio was de schilderkunstige afstammeling van Giotto, wiens naturalisme in gelaatsuitdrukkingen en lichaamshoudingen hij verder ontwikkelde. Massacio maakte verschillende schilderijen op paneel, maar is vooral bekend van de fresco's die hij samen met de oudere kunstenaar Masolin in de Brancacci-kapel schilderde. Deze kunstwerken zouden grote invloed hebben op latere schilders zoals Michelangelo en Fra Angelico, met name in diens fresco's in het klooster van San Marco in Florence. De behandeling van perspectief en licht in de schilderkunst was van bijzonder belang in de 15e eeuwse Florentijnse schilderkunst. Paolo Uccello was zo geobsedeerd door de problemen die het perspectief stelde dat hij er volgens Vasari bijna niet van kon slapen. Zijn oplossingen zijn te zien in zijn meesterwerk, de ''Slag bij San Romano''. Piero della Francesca maakte systematische en wetenschappelijke studies van zowel licht als lineair perspectief, waarvan de resultaten gezien kunnen worden in zijn frescoreeks over ''de geschiedenis van het Ware Kruis'' in San Francesco te Arezzo. In Napels maakte Antonello da Messina omstreeks 1450, eerder dan andere Italiaanse schilders gebruik van [[Schilderen/Olieverf|olieverf]] voor portretten en religieuze schilderijen. Hij bracht deze techniek naar het noorden en beïnvloedde zo de Venetiaanse schilders. Een van de belangrijkste schilders van Noord-Italië was Andrea Mantegna. Het einde van de vroegrenaissance in de Italiaanse kunst wordt eveneens gemarkeerd door een bijzondere opdracht aan enkele kunstenaars, echter niet als concurrenten deze keer. Paus Sixtus IV, die de Sixtijnse Kapel had laten verbouwen, gaf nu opdracht aan een groep kunstenaars (Botticelli, Perugino, Ghirlandaio en Cosimo Rosselli) om de muur te versieren met fresco's over het leven van Christus en van Mozes. In de zestien grote schilderijen maakten de kunstenaars gebruik van de nieuwe technieken van belichting, lineair en atmosferisch perspectief, anatomie, verkortingen en karakterisering die waren vervolmaakt in de grote Florentijnse ateliers van Lorenzo Ghiberti, Andrea del Verrocchio, Domenico Ghirlandaio en Pietro Perugino. {{Sub}} dm9ztf45ffhz6jgnabn5hvaz62mr1si 0 25817 426958 209590 2026-05-16T08:04:14Z Erik Baas 2193 lf 426958 wikitext text/x-wiki {{Frans thematisch woordenboek}} {|{{Wikitable}} |- |colspan=2| l'art (m) || de kunst |- |style="width:5em;"| || la peinture || het schilderij |- ||| la sculpture || het beeld |- ||| l'architecture || de architectuur |} {{Sub}} m0m1loyeo9r9drfuzhuo2gofxt3wjhc 0 25819 426957 213602 2026-05-16T08:04:14Z Erik Baas 2193 lf 426957 wikitext text/x-wiki {{Frans thematisch woordenboek}} {|{{Wikitable}} |- |colspan=2| l'état (m) || de staat |- |style="width:5em;"| || le pouvoir || de macht |- ||| la constitution || de grondwet |- |colspan=2| la politique || de politiek |- ||| le parti || de partij |- ||| le gouvernement || de regering |- ||| le premier (ministre) || de premier |} {{Sub}} q3qffrlorct032eeo6e5n40352v2gcy 0 25820 426959 209595 2026-05-16T08:04:18Z Erik Baas 2193 lf 426959 wikitext text/x-wiki {{Frans thematisch woordenboek}} {|{{Wikitable}} |- |colspan=2| la famille || de familie |- |style="width:5em;"| ||la mère (maman) || de moeder |- |||le père (papa) || de vader |- |||la soeur || de zus |- |||le frère || de broer |- |||la grand-mère (mamie) || de grootmoeder |- |||le grand-père (papie) || de grootvader |- |||la tante || de tante |- |||l'oncle (m) || de oom |- |||la nièce || de nicht (kinderen van broer/zus) |- |||le neveu || de neef (kinderen van broer/zus) |- |||la cousine || de nicht (kinderen van oom/tante) |- |||le cousin || de neef (kinderen van oom/tante) |} {{Sub}} 6rb2vsq3e3kbjwd9pqv24csl2cwq41a 0 25981 427116 336668 2026-05-16T09:23:55Z Erik Baas 2193 lf 427116 wikitext text/x-wiki {{Index Nederlands}} Aanwijzende voornaamwoorden zijn woorden die gebruikt worden om dingen mee 'aan te wijzen', wat neerkomt op het beschrijven van de afstand vanuit het oogpunt van de spreker. In het Nederlands zijn deze woorden ''deze'', ''dit'', ''die'' en ''dat''. {{Sub}} [[Categorie:Grammatica]] 3y1f6qh75zvca5vc549nxzbiwwb2g3y 0 26562 427066 417968 2026-05-16T08:45:11Z Erik Baas 2193 lf 427066 wikitext text/x-wiki {{Index Nederlands} '''Gij''' of '''ge''' is een Nederlands persoonlijk voornaamwoord van de tweede persoon, zowel enkelvoud als meervoud. Naast ''jij''/''je'', ''jullie'' en ''u'' (beleefdheidsvorm) is ''gij'' een vorm die nu alleen nog gebruikt wordt in de spreektaal in het zuiden van het Nederlandse taalgebied: het voormalige hertogdom Brabant, delen van Limburg en Vlaanderen. Gij heeft dan qua gevoelswaarde een tussenpositie tussen het formele en beleefde 'U' en het informele en familiaire 'jij'. In andere Nederlandstalige gebieden wordt 'Gij' soms nog in (rooms-katholieke en protestantse) kerken gebruikt als aanspreekvorm voor God (vergelijkbaar met het Engelse 'Thou'). Daarbuiten wordt het als archaïsch opgevat. == Verbuigingen == Onderwerpsvorm: '''gij''' (beklemtoond) of '''ge''' (onbeklemtoond). Vb. ''Gij komt te laat.'' Niet-onderwerpsvorm: '''u'''. Vb. ''Als ge hard werkt, zal ik u belonen.'' Wederkerend voornaamwoord: '''u'''. Vb. ''Ge vergist u.'' Bezittelijk voornaamwoord: '''uw'''. Vb. ''Drinkt ge uw glas niet leeg?'' == Vervoegingen met "gij" == Vervoegen met ''gij'' is moeilijk&nbsp;<ref>Walter Haesereyn, Guido Geerts, ''Algemene Nederlandse Spraakkunst'', Groningen 1997.</ref>, omdat de meeste Nederlanders hiervoor het gevoel zijn kwijtgeraakt. Vlamingen hebben er minder problemen mee, omdat deze vormen gebezigd worden in de Vlaamse spreektaal. In de onvoltooid tegenwoordige tijd is de vervoeging meestal dezelfde als met "u". Uitzonderingen vormen ''zijn'' en ''mogen'': *Gij jaagt *Gij wacht *Gij hebt *Gij kunt *Gij zijt *Gij moogt In de onvoltooid verleden tijd is de vervoeging van zwakke werkwoorden dezelfde als met ''u''. De vervoeging bij sterke werkwoorden wordt gevormd door aan de stam van de verleden tijd de uitgang ''-t'' toe te voegen. De klinker ''a'' wordt daarbij verdubbeld tot ''aa'', indien de vorm niet eindigt op -d of -t: ''gij laast'' en ''gij zaagt''. ''Zijn'' is onregelmatig. *Gij zongt (''zingen'') *Gij liept (''lopen'') *Gij mocht (''mogen'') *Gij kwaamt (''komen'') *Gij zaagt (''zien'') *Gij waart (''zijn'') NB de vervoeging van het werkwoord na de '''meervouds-gij''' is hetzelfde als die na de '''enkelvouds-gij'''. ==Ontstaan== Oorspronkelijk is 'gij' in de zestiende eeuw ontstaan als de beleefdsheidsvorm van de tweede persoon meervoud. Nog in dezelfde eeuw werd de vorm ook al voor een tweede persoon enkelvoud gebruikt. Wat noordelijker werd 'jij' gebruikt. 'U' was aanvankelijk de accusatief van beide. In de periode dat 'gij' en 'jij' niet meer werden gebruikt als beleefdsheidsvorm, was er geen alternatieve beleefdsheidsvorm. Deze is sinds de zeventiende en achttiende eeuw gevormd uit 'Uedele' (een samentrekking van ''uwe edelheid''). Dit werd later weer afgekort tot 'U.E.' (uitgesproken als Uwe). Nog later werd 'Uwe' geschreven en zo ontstond uiteindelijk 'u'. == Voorbeeld == Bij de Vlaamse vervoersmaatschappij "De Lijn" (begin 2008): ''Onze 'Ge zijt nen engel'-wedstrijd, in het kader van de gelijknamige actie is voorbij. [...]'' ==Zie ook== *[[Nederlands/Jij]] *[[Nederlands/Du]] ==Referenties== <references/> {{Wiktionary|gij}} {{Sub}} [[en:Thou]] [[fr:Thou (pronom personnel)]] [[ro:Thou]] [[ru:Thou]] [[sco:Thou]] [[Categorie:Grammatica]] sivihud0y5n0sl41d0114da99qqjbfs 427084 427066 2026-05-16T09:19:41Z Erik Baas 2193 lf 427084 wikitext text/x-wiki {{Index Nederlands}} '''Gij''' of '''ge''' is een Nederlands persoonlijk voornaamwoord van de tweede persoon, zowel enkelvoud als meervoud. Naast ''jij''/''je'', ''jullie'' en ''u'' (beleefdheidsvorm) is ''gij'' een vorm die nu alleen nog gebruikt wordt in de spreektaal in het zuiden van het Nederlandse taalgebied: het voormalige hertogdom Brabant, delen van Limburg en Vlaanderen. Gij heeft dan qua gevoelswaarde een tussenpositie tussen het formele en beleefde 'U' en het informele en familiaire 'jij'. In andere Nederlandstalige gebieden wordt 'Gij' soms nog in (rooms-katholieke en protestantse) kerken gebruikt als aanspreekvorm voor God (vergelijkbaar met het Engelse 'Thou'). Daarbuiten wordt het als archaïsch opgevat. == Verbuigingen == Onderwerpsvorm: '''gij''' (beklemtoond) of '''ge''' (onbeklemtoond). Vb. ''Gij komt te laat.'' Niet-onderwerpsvorm: '''u'''. Vb. ''Als ge hard werkt, zal ik u belonen.'' Wederkerend voornaamwoord: '''u'''. Vb. ''Ge vergist u.'' Bezittelijk voornaamwoord: '''uw'''. Vb. ''Drinkt ge uw glas niet leeg?'' == Vervoegingen met "gij" == Vervoegen met ''gij'' is moeilijk&nbsp;<ref>Walter Haesereyn, Guido Geerts, ''Algemene Nederlandse Spraakkunst'', Groningen 1997.</ref>, omdat de meeste Nederlanders hiervoor het gevoel zijn kwijtgeraakt. Vlamingen hebben er minder problemen mee, omdat deze vormen gebezigd worden in de Vlaamse spreektaal. In de onvoltooid tegenwoordige tijd is de vervoeging meestal dezelfde als met "u". Uitzonderingen vormen ''zijn'' en ''mogen'': *Gij jaagt *Gij wacht *Gij hebt *Gij kunt *Gij zijt *Gij moogt In de onvoltooid verleden tijd is de vervoeging van zwakke werkwoorden dezelfde als met ''u''. De vervoeging bij sterke werkwoorden wordt gevormd door aan de stam van de verleden tijd de uitgang ''-t'' toe te voegen. De klinker ''a'' wordt daarbij verdubbeld tot ''aa'', indien de vorm niet eindigt op -d of -t: ''gij laast'' en ''gij zaagt''. ''Zijn'' is onregelmatig. *Gij zongt (''zingen'') *Gij liept (''lopen'') *Gij mocht (''mogen'') *Gij kwaamt (''komen'') *Gij zaagt (''zien'') *Gij waart (''zijn'') NB de vervoeging van het werkwoord na de '''meervouds-gij''' is hetzelfde als die na de '''enkelvouds-gij'''. ==Ontstaan== Oorspronkelijk is 'gij' in de zestiende eeuw ontstaan als de beleefdsheidsvorm van de tweede persoon meervoud. Nog in dezelfde eeuw werd de vorm ook al voor een tweede persoon enkelvoud gebruikt. Wat noordelijker werd 'jij' gebruikt. 'U' was aanvankelijk de accusatief van beide. In de periode dat 'gij' en 'jij' niet meer werden gebruikt als beleefdsheidsvorm, was er geen alternatieve beleefdsheidsvorm. Deze is sinds de zeventiende en achttiende eeuw gevormd uit 'Uedele' (een samentrekking van ''uwe edelheid''). Dit werd later weer afgekort tot 'U.E.' (uitgesproken als Uwe). Nog later werd 'Uwe' geschreven en zo ontstond uiteindelijk 'u'. == Voorbeeld == Bij de Vlaamse vervoersmaatschappij "De Lijn" (begin 2008): ''Onze 'Ge zijt nen engel'-wedstrijd, in het kader van de gelijknamige actie is voorbij. [...]'' ==Zie ook== *[[Nederlands/Jij]] *[[Nederlands/Du]] ==Referenties== <references/> {{Wiktionary|gij}} {{Sub}} [[en:Thou]] [[fr:Thou (pronom personnel)]] [[ro:Thou]] [[ru:Thou]] [[sco:Thou]] [[Categorie:Grammatica]] dmp6jzffl6p0ay4zu5k2eyzgi3btvzg 0 26565 427065 353234 2026-05-16T08:45:11Z Erik Baas 2193 lf 427065 wikitext text/x-wiki {{Index Nederlands} '''Ik''' is in het Nederlands het persoonlijk voornaamwoord dat wordt gebruikt als de spreker zichzelf wil aanduiden. Op deze regel is één uitzondering, die wordt besproken onder het kopje ''Focalisatie''. == Vorm en klank == In de spreektaal wordt de vorm van verkort tot een "k", geschreven als "'k": * '''k Ga mee!'', die onder invloed van assimilatie door een naburige klank ook als de stemhebbende /g/ kan klinken: * '''k Ben thuis!'' Daartegenover staat in de spreektaal een benadrukte vorm, ''ikke'': * ''Nou, ikke niet hoor!'' * ''"Wie doet 't?" "Ikke!"'' ''Ikke'' wordt ook wel als lichtelijk grappig of als kindertaal gebezigd. == Grammatica == === Onderwerp === Het woord komt normaal gesproken alleen als onderwerp van de zin voor. Enkele bijzondere gevallen worden hieronder besproken. ==== Ellips ==== Dit gebruik van ''ik'' kan moeilijkheden opleveren; soms wordt als onderwerp van de zin ''mij'' gebruikt, en hoewel dat op het eerste gezicht verbazend kan lijken, maken de volgende voorbeelden het aannemelijker. Het gaat daarbij om zogenaamde elliptische zinnen, d.w.z. zinnen van het type waarbij een "gat" in de zin optreedt doordat een reeds gebruikte woordgroep niet herhaald wordt: * ''George begrijpt Merel beter dan ik.'' * ''George begrijpt Merel beter dan mij.'' Beide zinnen zijn grammaticaal en semantisch correct. In dit soort constructies valt wel te achterhalen waar het <u>gat</u> is gelaten, en dus ook welke zin moet worden gebruikt. Men doet dit door het gelaten "gat" op te vullen met de correcte woorden: * ''George begrijpt Merel beter dan ik <u>Merel begrijp</u>.'' (''ik'' is onderwerp van het "gat".) * ''George begrijpt Merel beter dan <u>George</u> mij <u>begrijpt</u>.'' (''mij'' is lijdend voorwerp van het "gat".) De twee alternatieve interpretaties werken als contrast en maken juist daardoor het betekenisverschil duidelijk. Wel hebben sprekers moeite met constructies als * ''Pierre is langer dan ik.'' Er is nu geen alternatieve constructie met een andere betekenis en hier kan dus geen betekenisverschil als test fungeren. De enig juiste interpretatie is, als men het "gat" opvult: * ''Pierre is langer dan ik <u>ben</u>.'' Ook mogelijk is: * ''Pierre is langer dan mij.'' De alternatieve constructie is: * ''Pierre is langer dan mij <u>voorkomt</u>.'' Toch wordt in zo'n zin wordt vaak ''mij'' gebruikt, terwijl ''ik'' toch onderwerp is van het "gat". Een mogelijke verklaring is dat ''dan'' hier vaak wordt opgevat als een voorzetsel, waarmee de weg naar ''dan mij'' open ligt. (Zoals in ''naar mij, met mij'', waarin ''mij'' natuurlijk wél correct is.) ==== Verdubbeling ==== In sommige regiolecten, met name in [West- en Oost-Vlaanderen en Brabant, komt het onderwerp ''ik'' in een enkelvoudige zin tweemaal voor. Ook de drievoudige vorm van ik wordt daar soms aangetroffen: * ''Dat weet ik ik niet...'' * ''Da hem ekik ni gevraagd.'' * ''Ik zal ekik ook 'ns komen.'' Dit is geen alternatieve vorm van het woord: die vorm blijft "ik", maar hij wordt twee- of driemaal gebruikt. Het betreft dus geen variant van de woordvorm, maar van de zinsbouw. === Focalisatie === Soms fungeert het woord ''ik'' niet als onderwerp van de zin. In de psychologie en de verhaaltheorie wordt het woord ''ik'' nog gebruikt, vaak in zelfnoemfunctie, om naar de centrale, belevende instantie te verwijzen. Vaak valt dit onmiddellijk op doordat we dan van ''het ik'' (psychologie) of van ''de ik'' (verhaaltheorie) spreken. * ''Hij begon het eigen ik te voelen.'' (de eigen identiteit) * ''Altijd zat dat ik me in de weg.'' (die zelfzucht van mij) * ''De ik is een vrouw die haar hele wereld in scherven ziet vallen.'' (de ik-figuur in het verhaal, degene door wiens ogen we zien, wier gedachten we te lezen krijgen). In deze gevallen fungeert het woord ''ik'' niet langer als voornaamwoord: door zijn zelfnoemfunctie vervult het nu de functie van zelfstandig naamwoord. Dit blijkt ook uit de zinsbouw: er kan nu een lidwoord (''de'', ''het''), een voornaamwoord (''dat'') of een andere bepaling (''eigen'') aan worden verbonden. == Gebruiksregels == Maar het gebruik van woorden, en zeker van een persoonlijk voornaamwoord als ''ik'', wordt niet alleen door regels van grammatica bepaald. Er zijn ook overwegingen die met de communicatie tussen personen te maken hebben, en in die communicatie kan gekozen worden voor velerlei varianten. Men kan zichzelf buiten schot willen houden; men kan bescheiden willen zijn; men kan een zakelijke boodschap willen overbrengen of juist een sociaal-emotionele band willen benadrukken. In al deze gevallen is het gebruik van het voornaamwoord onderhevig aan prakmatische overwegingen. De taalsituatie bepaalt wat aanvaardbaar is en wat niet, en dit is mede van de cultuur en van de sociale verhoudingen afhankelijk. Het gebruik van het woord ''ik'' is hier geen kwestie van taalbeheersing op grammaticaal en lexicaal niveau, maar van conventies omtrent sociaal aanvaard taalgebruik. Die conventies zijn regels of afspraken. Vaak worden ze geheel onbewust gehanteerd. === Transactie en interactie === Het persoonlijk voornaamwoord ''ik'' is de meest directe manier waarop men over zichzelf kan spreken of schrijven. Daardoor is het zeer functioneel, maar tegelijkertijd is het met verbodsbepalingen omgeven. Het woord is uiterst functioneel in talige ''transacties'': dat zijn mededelingen die bedoeld zijn een uitspraak over de ''werkelijkheid'' te doen, informatie te verschaffen: * ''Ik hou niet meer van jou.'' Maar taal heeft ook een ''interactionele'' functie, erop gericht de ''relatie tussen de deelnemers'' te bewaken: * ''Ik groet u.'' De tweede opmerking zal de toehoorder geen nieuwe inzichten geven, in tegenstelling tot de eerste. Pas als iemand bij zijn vertrek ''niet'' groet, blijkt het nut van de interactie. Men mist iets, "Waarom zei-die nou niks?" Als zo'n interactionele uiting wordt gedaan, is zij vaak geruststellend: alles is in orde, want de spreker gedraagt zich volgens de regels, hij doet niet vreemd, nors of zwijgzaam. === Taboe en afstandelijkheid === Zelfs het ''gebruik'' van het woord "ik" kan aldus een interactionele waarde krijgen. Wie vaak het woord "ik" gebruikt, of dikwijls met het woord "Ik" begint, kan geacht worden zichzelf meer centraal te stellen dan sociaal gewenst is. Maar wie het juist erg weinig gebruikt, kan de indruk wekken dat hij in algemeenheden vervalt, wellicht om zich niet bloot te geven, zich te verschuilen. Het is sterk van de situatie afhankelijk hoe het veelvuldig - of spaarzaam - gebruik van ''ik'' wordt opgevat. === ''Ik'' in volgpositie === * Nederlandstalige kinderen [[leren]] wel dat ze niet met het woord "ik" mogen beginnen als ze een aantal personen opsommen. Je hoort jezelf als laatste te noemen maar officieel is dit niet nodig: :: ''We gaan met z'n drieën, Anna, Bert en ik.'' * Dit is cultuurgebonden. In het Nederlands is het ongepast een brief te beginnen met het woord, terwijl dat in het Engels geheel aanvaard is. == Etymologie == In Germaanse talen komen vormen voor die etymologisch nauw verwant zijn aan het Nederlandse ''ik''. Dit is gemakkelijk na te gaan voor wie beseft dat de /k/-klank hier varieert met andere klanken in andere talen, zoals de /g/ (Engels: ''<u>g</u>ood''), de /h/, de /ç/ (Duits: ''si<u>ch</u>er'') en de /c/ (Engels: ''<u>ch</u>ess''). De varianten komen in Germaanse talen veelvuldig voor, bijvoorbeeld: * in het Duitse ''ich''; * in het Engelse ''I'': dat laatste was in het Oudengels ''ic'', aanvankelijk uitgesproken als "ik", later als "itj", en de tj-klank is weggevallen; * ook in het Deense en Noorse ''jeg'' sleet de slotmedeklinker in de uitspraak weg; * in het Zweeds sleet die slotmedeklinker niet weg, maar ontwikkelde zich tot een /g/: "jag". Die /g/ valt ook te ontdekken in niet-Germaanse talen: * in het Griekse: ''ἐγὡ'' ("ego"); * en in het Latijnse: ''ego'', vanwaar het, via een overgangsvorm ''eyo'', evolueerde tot * het Spaanse ''yo'' * het Franse ''je''. * het Italiaanse ''io'' Wie nog verder teruggaat, vindt in het Sanskriet ''ahám''. Aldus kan een oervorm "aham" of "agham" gereconstrueerd worden, waarvan in de loop der tijden de /h/ of /γ/ (Ned. "<u>g</u>oed") veranderingen onderging, en nu eens de begin-, dan weer de slotklinker veranderde of verdween. {{Wiktionary|ik}} {{Sub}} [[Categorie:Grammatica]] 5rdn1eh1q745x3r929094ipvp34rmb0 427085 427065 2026-05-16T09:20:02Z Erik Baas 2193 lf 427085 wikitext text/x-wiki {{Index Nederlands}} '''Ik''' is in het Nederlands het persoonlijk voornaamwoord dat wordt gebruikt als de spreker zichzelf wil aanduiden. Op deze regel is één uitzondering, die wordt besproken onder het kopje ''Focalisatie''. == Vorm en klank == In de spreektaal wordt de vorm van verkort tot een "k", geschreven als "'k": * '''k Ga mee!'', die onder invloed van assimilatie door een naburige klank ook als de stemhebbende /g/ kan klinken: * '''k Ben thuis!'' Daartegenover staat in de spreektaal een benadrukte vorm, ''ikke'': * ''Nou, ikke niet hoor!'' * ''"Wie doet 't?" "Ikke!"'' ''Ikke'' wordt ook wel als lichtelijk grappig of als kindertaal gebezigd. == Grammatica == === Onderwerp === Het woord komt normaal gesproken alleen als onderwerp van de zin voor. Enkele bijzondere gevallen worden hieronder besproken. ==== Ellips ==== Dit gebruik van ''ik'' kan moeilijkheden opleveren; soms wordt als onderwerp van de zin ''mij'' gebruikt, en hoewel dat op het eerste gezicht verbazend kan lijken, maken de volgende voorbeelden het aannemelijker. Het gaat daarbij om zogenaamde elliptische zinnen, d.w.z. zinnen van het type waarbij een "gat" in de zin optreedt doordat een reeds gebruikte woordgroep niet herhaald wordt: * ''George begrijpt Merel beter dan ik.'' * ''George begrijpt Merel beter dan mij.'' Beide zinnen zijn grammaticaal en semantisch correct. In dit soort constructies valt wel te achterhalen waar het <u>gat</u> is gelaten, en dus ook welke zin moet worden gebruikt. Men doet dit door het gelaten "gat" op te vullen met de correcte woorden: * ''George begrijpt Merel beter dan ik <u>Merel begrijp</u>.'' (''ik'' is onderwerp van het "gat".) * ''George begrijpt Merel beter dan <u>George</u> mij <u>begrijpt</u>.'' (''mij'' is lijdend voorwerp van het "gat".) De twee alternatieve interpretaties werken als contrast en maken juist daardoor het betekenisverschil duidelijk. Wel hebben sprekers moeite met constructies als * ''Pierre is langer dan ik.'' Er is nu geen alternatieve constructie met een andere betekenis en hier kan dus geen betekenisverschil als test fungeren. De enig juiste interpretatie is, als men het "gat" opvult: * ''Pierre is langer dan ik <u>ben</u>.'' Ook mogelijk is: * ''Pierre is langer dan mij.'' De alternatieve constructie is: * ''Pierre is langer dan mij <u>voorkomt</u>.'' Toch wordt in zo'n zin wordt vaak ''mij'' gebruikt, terwijl ''ik'' toch onderwerp is van het "gat". Een mogelijke verklaring is dat ''dan'' hier vaak wordt opgevat als een voorzetsel, waarmee de weg naar ''dan mij'' open ligt. (Zoals in ''naar mij, met mij'', waarin ''mij'' natuurlijk wél correct is.) ==== Verdubbeling ==== In sommige regiolecten, met name in [West- en Oost-Vlaanderen en Brabant, komt het onderwerp ''ik'' in een enkelvoudige zin tweemaal voor. Ook de drievoudige vorm van ik wordt daar soms aangetroffen: * ''Dat weet ik ik niet...'' * ''Da hem ekik ni gevraagd.'' * ''Ik zal ekik ook 'ns komen.'' Dit is geen alternatieve vorm van het woord: die vorm blijft "ik", maar hij wordt twee- of driemaal gebruikt. Het betreft dus geen variant van de woordvorm, maar van de zinsbouw. === Focalisatie === Soms fungeert het woord ''ik'' niet als onderwerp van de zin. In de psychologie en de verhaaltheorie wordt het woord ''ik'' nog gebruikt, vaak in zelfnoemfunctie, om naar de centrale, belevende instantie te verwijzen. Vaak valt dit onmiddellijk op doordat we dan van ''het ik'' (psychologie) of van ''de ik'' (verhaaltheorie) spreken. * ''Hij begon het eigen ik te voelen.'' (de eigen identiteit) * ''Altijd zat dat ik me in de weg.'' (die zelfzucht van mij) * ''De ik is een vrouw die haar hele wereld in scherven ziet vallen.'' (de ik-figuur in het verhaal, degene door wiens ogen we zien, wier gedachten we te lezen krijgen). In deze gevallen fungeert het woord ''ik'' niet langer als voornaamwoord: door zijn zelfnoemfunctie vervult het nu de functie van zelfstandig naamwoord. Dit blijkt ook uit de zinsbouw: er kan nu een lidwoord (''de'', ''het''), een voornaamwoord (''dat'') of een andere bepaling (''eigen'') aan worden verbonden. == Gebruiksregels == Maar het gebruik van woorden, en zeker van een persoonlijk voornaamwoord als ''ik'', wordt niet alleen door regels van grammatica bepaald. Er zijn ook overwegingen die met de communicatie tussen personen te maken hebben, en in die communicatie kan gekozen worden voor velerlei varianten. Men kan zichzelf buiten schot willen houden; men kan bescheiden willen zijn; men kan een zakelijke boodschap willen overbrengen of juist een sociaal-emotionele band willen benadrukken. In al deze gevallen is het gebruik van het voornaamwoord onderhevig aan prakmatische overwegingen. De taalsituatie bepaalt wat aanvaardbaar is en wat niet, en dit is mede van de cultuur en van de sociale verhoudingen afhankelijk. Het gebruik van het woord ''ik'' is hier geen kwestie van taalbeheersing op grammaticaal en lexicaal niveau, maar van conventies omtrent sociaal aanvaard taalgebruik. Die conventies zijn regels of afspraken. Vaak worden ze geheel onbewust gehanteerd. === Transactie en interactie === Het persoonlijk voornaamwoord ''ik'' is de meest directe manier waarop men over zichzelf kan spreken of schrijven. Daardoor is het zeer functioneel, maar tegelijkertijd is het met verbodsbepalingen omgeven. Het woord is uiterst functioneel in talige ''transacties'': dat zijn mededelingen die bedoeld zijn een uitspraak over de ''werkelijkheid'' te doen, informatie te verschaffen: * ''Ik hou niet meer van jou.'' Maar taal heeft ook een ''interactionele'' functie, erop gericht de ''relatie tussen de deelnemers'' te bewaken: * ''Ik groet u.'' De tweede opmerking zal de toehoorder geen nieuwe inzichten geven, in tegenstelling tot de eerste. Pas als iemand bij zijn vertrek ''niet'' groet, blijkt het nut van de interactie. Men mist iets, "Waarom zei-die nou niks?" Als zo'n interactionele uiting wordt gedaan, is zij vaak geruststellend: alles is in orde, want de spreker gedraagt zich volgens de regels, hij doet niet vreemd, nors of zwijgzaam. === Taboe en afstandelijkheid === Zelfs het ''gebruik'' van het woord "ik" kan aldus een interactionele waarde krijgen. Wie vaak het woord "ik" gebruikt, of dikwijls met het woord "Ik" begint, kan geacht worden zichzelf meer centraal te stellen dan sociaal gewenst is. Maar wie het juist erg weinig gebruikt, kan de indruk wekken dat hij in algemeenheden vervalt, wellicht om zich niet bloot te geven, zich te verschuilen. Het is sterk van de situatie afhankelijk hoe het veelvuldig - of spaarzaam - gebruik van ''ik'' wordt opgevat. === ''Ik'' in volgpositie === * Nederlandstalige kinderen [[leren]] wel dat ze niet met het woord "ik" mogen beginnen als ze een aantal personen opsommen. Je hoort jezelf als laatste te noemen maar officieel is dit niet nodig: :: ''We gaan met z'n drieën, Anna, Bert en ik.'' * Dit is cultuurgebonden. In het Nederlands is het ongepast een brief te beginnen met het woord, terwijl dat in het Engels geheel aanvaard is. == Etymologie == In Germaanse talen komen vormen voor die etymologisch nauw verwant zijn aan het Nederlandse ''ik''. Dit is gemakkelijk na te gaan voor wie beseft dat de /k/-klank hier varieert met andere klanken in andere talen, zoals de /g/ (Engels: ''<u>g</u>ood''), de /h/, de /ç/ (Duits: ''si<u>ch</u>er'') en de /c/ (Engels: ''<u>ch</u>ess''). De varianten komen in Germaanse talen veelvuldig voor, bijvoorbeeld: * in het Duitse ''ich''; * in het Engelse ''I'': dat laatste was in het Oudengels ''ic'', aanvankelijk uitgesproken als "ik", later als "itj", en de tj-klank is weggevallen; * ook in het Deense en Noorse ''jeg'' sleet de slotmedeklinker in de uitspraak weg; * in het Zweeds sleet die slotmedeklinker niet weg, maar ontwikkelde zich tot een /g/: "jag". Die /g/ valt ook te ontdekken in niet-Germaanse talen: * in het Griekse: ''ἐγὡ'' ("ego"); * en in het Latijnse: ''ego'', vanwaar het, via een overgangsvorm ''eyo'', evolueerde tot * het Spaanse ''yo'' * het Franse ''je''. * het Italiaanse ''io'' Wie nog verder teruggaat, vindt in het Sanskriet ''ahám''. Aldus kan een oervorm "aham" of "agham" gereconstrueerd worden, waarvan in de loop der tijden de /h/ of /γ/ (Ned. "<u>g</u>oed") veranderingen onderging, en nu eens de begin-, dan weer de slotklinker veranderde of verdween. {{Wiktionary|ik}} {{Sub}} [[Categorie:Grammatica]] lagd1x2fzolbsed8kstzf9wlp0eui5y 0 26566 427069 411313 2026-05-16T08:45:16Z Erik Baas 2193 lf 427069 wikitext text/x-wiki {{Index Nederlands} '''Jij''' of in de onbeklemtoonde vorm '''je''' is een Nederlands persoonlijk voornaamwoord dat gebruikt wordt in de tweede persoon enkelvoud, als onderwerp van de zin. Er kan bijvoorbeeld tegen iemand gezegd worden: "Ik wil dat ''jij'' ..." Voor de tweede persoon meervoud wordt als persoonlijk voornaamwoord ''[[Nederlands/Grammatica/Persoonlijke voornaamwoorden/Jullie|jullie]]'' gebruikt. ''Jij'' is over het algemeen familiair. Bij het hanteren van de beleefdheidsvorm, zoals bij het aanspreken van ouderen, onbekenden, et cetera, wordt ''U'' gebruikt. In plaats van ''jij'' kan ook ''[[Nederlands/Grammatica/Persoonlijke voornaamwoorden/Gij|gij]]'' worden gebruikt. Dit is in het Standaardnederlands niet gebruikelijk en komt veelal ouderwets over, maar in België en het zuiden van Nederland (m.n. in Noord-Brabant en het noorden van Limburg) wordt ''gij'' wel gebruikt in de spreektaal. Daar is "jij" zelfs zeer ongebruikelijk in de informele spreektaal, zodat het voor velen gekunsteld aandoet. De ''gij''/''jij''-isoglosse valt grotendeels samen met de dialectgrens tussen het Hollands en het Brabants. De Hollandse vorm ''jij'' komt niet uit het Frankisch, maar is van Fries/Ingveoonse oorsprong. === Tweede persoon vervangt ''ik'' === Een bepaalde afstandelijkheid kan door de spreker worden gecreëerd wanneer hij de onbeklemtoonde vorm ''je'' gebruikt ter vervanging van ''[[Nederlands/Grammatica/Persoonlijke voornaamwoorden/Ik|ik]]'': ::''Tja, je wilt toch wat betekenen voor je medemens!'' ::''Als je de bal zo slecht aangespeeld krijgt, kun je hem nooit goed doorgeven aan de spits.'' In beide gevallen wordt hier het woord ''je'' in algemene zin gebruikt, als equivalent van ''men''. Het is vergelijkbaar met het ''je'' in "Je weet maar nooit". Alleen, in deze gevallen verwijst het niet naar mensen in algemene zin, maar wel degelijk naar de spreker zelf. De generalisatie schept echter ook hier een zekere afstand van de spreker tot zichzelf: hij spreekt over zichzelf alsof het een algemene wet gold, voor iedereen toepasselijk, en zijn mededeling wordt daardoor wat minder persoonlijk, wat minder intiem. Dit gebruik van ''je'' kan voor mededelingen gebruikt worden die een positief standpunt over het eigen ik impliceren (zoals in het eerste voorbeeld); maar ook in mededelingen die (voorbeeld twee) verontschuldigend zijn bedoeld. Juist in de emotionele situatie van de psychotherapie is dit gebruik van de tweede persoon een middel om zich te distantiëren. In de therapie wordt de cliënt wel gestimuleerd dichter bij de eigen beleving te komen door dit "je" te vervangen door "ik". Soms is dat in het dagelijkse taalgebruik van de cliënt constateerbaar: uit zijn taaldaden blijkt dat hij heeft geleerd zich te corrigeren: ::''Ja, daar ben je... daar was ik toch wel kapot van!''<br> Het komt voor dat dit zelfcorrigerend gedrag weer vervlakt naarmate de therapie langer geleden heeft plaatsgevonden. De ex-cliënt keert dan weer terug naar het gebruik van "je". ==Geschiedenis== Oorspronkelijk was het Middelnederlandse persoonlijk voornaamwoord voor de tweede persoon enkelvoud ''[[Nederlands/Grammatica/Persoonlijke voornaamwoorden/Du|du]]'' (met de "u" op zijn Nederlands uitgesproken, niet op zijn Duits) of ''doe'', zoals nu nog in het Fries, Stadsfries, Gronings en Limburgs. In de latere middeleeuwen kwam in Vlaanderen de alternatieve vorm "ghi" of "gi" op, waarvan de uitspraak in de 16e eeuw evolueerde naar "gij". Deze was van een beleefdheidsvorm (in de tweede persoon meervoud) geëvolueerd naar een echte tweede persoon enkelvoud. De Hollandse dialectische variant op "gij" was "jij". De accusatief van "gij" en "jij" was "u". Het feit dat "jij" ontstaan is uit een tweede persoon meervoud is nog steeds te zien in de uitgangen van werkwoorden vervoegd in de tweede persoon enkelvoud: de oorspronkelijke '-st'-uitgang van de tweede persoon enkelvoud (vergelijk met het Duits: du sprich'''st''') maakte plaats voor een '-t'-uitgang (Duits: ihr sprech'''t''' (''jullie spreken''); Nederlands: jij spreek'''t'''). Voor het meervoud ging men de vorm "gijlieden" gebruiken, die later tot ''jullie'' is geëvolueerd. In Vlaanderen zegt men in de omgangstaal nog steeds 'gij-le' (In het Brabants: 'gullie'). In de 17e of 18e eeuw ontstond de behoefte aan een (nieuwe) beleefdheidsvorm. Dat werd "Uedele", later afgekort tot ''U''. {{Wiktionary|jij}} {{Sub}} [[Categorie:Grammatica]] dysl2sbro6q3tptr8f2w9mshnskzv0r 427086 427069 2026-05-16T09:20:12Z Erik Baas 2193 lf 427086 wikitext text/x-wiki {{Index Nederlands}} '''Jij''' of in de onbeklemtoonde vorm '''je''' is een Nederlands persoonlijk voornaamwoord dat gebruikt wordt in de tweede persoon enkelvoud, als onderwerp van de zin. Er kan bijvoorbeeld tegen iemand gezegd worden: "Ik wil dat ''jij'' ..." Voor de tweede persoon meervoud wordt als persoonlijk voornaamwoord ''[[Nederlands/Grammatica/Persoonlijke voornaamwoorden/Jullie|jullie]]'' gebruikt. ''Jij'' is over het algemeen familiair. Bij het hanteren van de beleefdheidsvorm, zoals bij het aanspreken van ouderen, onbekenden, et cetera, wordt ''U'' gebruikt. In plaats van ''jij'' kan ook ''[[Nederlands/Grammatica/Persoonlijke voornaamwoorden/Gij|gij]]'' worden gebruikt. Dit is in het Standaardnederlands niet gebruikelijk en komt veelal ouderwets over, maar in België en het zuiden van Nederland (m.n. in Noord-Brabant en het noorden van Limburg) wordt ''gij'' wel gebruikt in de spreektaal. Daar is "jij" zelfs zeer ongebruikelijk in de informele spreektaal, zodat het voor velen gekunsteld aandoet. De ''gij''/''jij''-isoglosse valt grotendeels samen met de dialectgrens tussen het Hollands en het Brabants. De Hollandse vorm ''jij'' komt niet uit het Frankisch, maar is van Fries/Ingveoonse oorsprong. === Tweede persoon vervangt ''ik'' === Een bepaalde afstandelijkheid kan door de spreker worden gecreëerd wanneer hij de onbeklemtoonde vorm ''je'' gebruikt ter vervanging van ''[[Nederlands/Grammatica/Persoonlijke voornaamwoorden/Ik|ik]]'': ::''Tja, je wilt toch wat betekenen voor je medemens!'' ::''Als je de bal zo slecht aangespeeld krijgt, kun je hem nooit goed doorgeven aan de spits.'' In beide gevallen wordt hier het woord ''je'' in algemene zin gebruikt, als equivalent van ''men''. Het is vergelijkbaar met het ''je'' in "Je weet maar nooit". Alleen, in deze gevallen verwijst het niet naar mensen in algemene zin, maar wel degelijk naar de spreker zelf. De generalisatie schept echter ook hier een zekere afstand van de spreker tot zichzelf: hij spreekt over zichzelf alsof het een algemene wet gold, voor iedereen toepasselijk, en zijn mededeling wordt daardoor wat minder persoonlijk, wat minder intiem. Dit gebruik van ''je'' kan voor mededelingen gebruikt worden die een positief standpunt over het eigen ik impliceren (zoals in het eerste voorbeeld); maar ook in mededelingen die (voorbeeld twee) verontschuldigend zijn bedoeld. Juist in de emotionele situatie van de psychotherapie is dit gebruik van de tweede persoon een middel om zich te distantiëren. In de therapie wordt de cliënt wel gestimuleerd dichter bij de eigen beleving te komen door dit "je" te vervangen door "ik". Soms is dat in het dagelijkse taalgebruik van de cliënt constateerbaar: uit zijn taaldaden blijkt dat hij heeft geleerd zich te corrigeren: ::''Ja, daar ben je... daar was ik toch wel kapot van!''<br> Het komt voor dat dit zelfcorrigerend gedrag weer vervlakt naarmate de therapie langer geleden heeft plaatsgevonden. De ex-cliënt keert dan weer terug naar het gebruik van "je". ==Geschiedenis== Oorspronkelijk was het Middelnederlandse persoonlijk voornaamwoord voor de tweede persoon enkelvoud ''[[Nederlands/Grammatica/Persoonlijke voornaamwoorden/Du|du]]'' (met de "u" op zijn Nederlands uitgesproken, niet op zijn Duits) of ''doe'', zoals nu nog in het Fries, Stadsfries, Gronings en Limburgs. In de latere middeleeuwen kwam in Vlaanderen de alternatieve vorm "ghi" of "gi" op, waarvan de uitspraak in de 16e eeuw evolueerde naar "gij". Deze was van een beleefdheidsvorm (in de tweede persoon meervoud) geëvolueerd naar een echte tweede persoon enkelvoud. De Hollandse dialectische variant op "gij" was "jij". De accusatief van "gij" en "jij" was "u". Het feit dat "jij" ontstaan is uit een tweede persoon meervoud is nog steeds te zien in de uitgangen van werkwoorden vervoegd in de tweede persoon enkelvoud: de oorspronkelijke '-st'-uitgang van de tweede persoon enkelvoud (vergelijk met het Duits: du sprich'''st''') maakte plaats voor een '-t'-uitgang (Duits: ihr sprech'''t''' (''jullie spreken''); Nederlands: jij spreek'''t'''). Voor het meervoud ging men de vorm "gijlieden" gebruiken, die later tot ''jullie'' is geëvolueerd. In Vlaanderen zegt men in de omgangstaal nog steeds 'gij-le' (In het Brabants: 'gullie'). In de 17e of 18e eeuw ontstond de behoefte aan een (nieuwe) beleefdheidsvorm. Dat werd "Uedele", later afgekort tot ''U''. {{Wiktionary|jij}} {{Sub}} [[Categorie:Grammatica]] 9z15xktdr9su67hcnyxziufccj1xaoj 0 26567 427067 336557 2026-05-16T08:45:15Z Erik Baas 2193 lf 427067 wikitext text/x-wiki {{Index Nederlands} '''Du''' was het persoonlijk voornaamwoord van de tweede persoon enkelvoud in eerdere vormen van het Nederlands. In de meeste gebieden ten noorden van de grote rivieren (bijvoorbeeld in het Hollands ) werd het mettertijd vervangen door ''[[Nederlands/Grammatica/Persoonlijke voornaamwoorden/Jij|jij]]'', ten zuiden ervan door ''[[Nederlands/Grammatica/Persoonlijke voornaamwoorden/Gij|gij]]''. ==Herkomst== Het Nederlandse persoonlijk voornaamwoord ''du'' is etymologisch verwant met het Latijnse ''tu'', het Duitse/Zweedse/Deense/Noorse ''du'' en het ouderwetse Engelse ''thou'',&nbsp;<ref name="skeat">Walter W. Skeat, ''The Concise Dictionary of English Etymology'', 1993 (reprint van Wordsworth Editions); trefwoord ''thou''</ref> die alle dezelfde betekenis hebben. Ook in andere Indo-Europese taalfamilies komen nog verwante vormen voor. ==Gebruik in het Oudnederlands== In de oudst bekende geschreven Nederlandse zin, opgeschreven door een Vlaamse monnik in Kent: :''Hebban olla vogala nestas hagunnan hinase hi enda thu'' is de oudere vorm ''thu'' gebruikt. ==Verdringing van ''du'' door ''gij''== Oorspronkelijk was in het Middelnederlands ''du'' het persoonlijk voornaamwoord in het enkelvoud en ''ghi'' (Nieuwnederlands ''gij'') hetzelfde in het meervoud. Maar al in de 13e eeuw begonnen sommigen in de Lage Landen elkaar met de ''pluralis referentiae'' aan te spreken, dus met een bijzonder beleefde vorm. Dit geschiedde onder invloed van het Frans, dat nu nog een tegenstelling tussen ''vous'' en ''tu'' kent. Al in de middeleeuwen nam het gebruik van ''ghi'' toe ten koste van het gebruik van ''du''. Aan het einde van de 16e eeuw was ''ghi'' al de regel. De vertalers van de Statenbijbel gebruikten ''du'' niet meer, en dat zal voor veel lezers een reden geweest zijn het ook niet meer te gebruiken.&nbsp;<ref name="schönfeld">A. van Loey, ''Moritz Schönfelds Historische Grammatica van het Nederlands'', achtste druk, Zutphen 1970; p. 137, hoofdstuk 112a</ref> ==Hedendaags gebruik== In het moderne Standaardnederlands komt het persoonlijk voornaamwoord ''du'' niet meer voor. In het Vlaams en Brabants wordt de onbeklemtoonde vorm, "de", nog wel gebruikt als het persoonlijk voornaamwoord na het werkwoord komt, bijvoorbeeld: ''loopt-de'' in plaats van ''loopt ge''. Binnen het Nederlandse taalgebied komt het persoonlijk voornaamwoord ''du'' verder nog voor in het Limburgs, Fries en de Nedersaksische dialecten van Oost-Nederland. Merk op dat de ''u'' wordt uitgesproken als de Nederlandse ''u'' {{IPA|dyˑ}}, dus niet als de Duitse klank ''oe'' {{IPA|duˑ}}, behalve in het Limburgs, waar ''du'' dan ook als ''doe'' geschreven wordt en in het Fries, waar het als ''dû'' geschreven wordt. ==Bronnen== <references/> {{Wiktionary|du#Middelnederlands}} {{Sub}} [[Categorie:Grammatica]] sim9gjaxaqkw1u0su2jtgna1n7iz1dr 427087 427067 2026-05-16T09:20:19Z Erik Baas 2193 lf 427087 wikitext text/x-wiki {{Index Nederlands}} '''Du''' was het persoonlijk voornaamwoord van de tweede persoon enkelvoud in eerdere vormen van het Nederlands. In de meeste gebieden ten noorden van de grote rivieren (bijvoorbeeld in het Hollands ) werd het mettertijd vervangen door ''[[Nederlands/Grammatica/Persoonlijke voornaamwoorden/Jij|jij]]'', ten zuiden ervan door ''[[Nederlands/Grammatica/Persoonlijke voornaamwoorden/Gij|gij]]''. ==Herkomst== Het Nederlandse persoonlijk voornaamwoord ''du'' is etymologisch verwant met het Latijnse ''tu'', het Duitse/Zweedse/Deense/Noorse ''du'' en het ouderwetse Engelse ''thou'',&nbsp;<ref name="skeat">Walter W. Skeat, ''The Concise Dictionary of English Etymology'', 1993 (reprint van Wordsworth Editions); trefwoord ''thou''</ref> die alle dezelfde betekenis hebben. Ook in andere Indo-Europese taalfamilies komen nog verwante vormen voor. ==Gebruik in het Oudnederlands== In de oudst bekende geschreven Nederlandse zin, opgeschreven door een Vlaamse monnik in Kent: :''Hebban olla vogala nestas hagunnan hinase hi enda thu'' is de oudere vorm ''thu'' gebruikt. ==Verdringing van ''du'' door ''gij''== Oorspronkelijk was in het Middelnederlands ''du'' het persoonlijk voornaamwoord in het enkelvoud en ''ghi'' (Nieuwnederlands ''gij'') hetzelfde in het meervoud. Maar al in de 13e eeuw begonnen sommigen in de Lage Landen elkaar met de ''pluralis referentiae'' aan te spreken, dus met een bijzonder beleefde vorm. Dit geschiedde onder invloed van het Frans, dat nu nog een tegenstelling tussen ''vous'' en ''tu'' kent. Al in de middeleeuwen nam het gebruik van ''ghi'' toe ten koste van het gebruik van ''du''. Aan het einde van de 16e eeuw was ''ghi'' al de regel. De vertalers van de Statenbijbel gebruikten ''du'' niet meer, en dat zal voor veel lezers een reden geweest zijn het ook niet meer te gebruiken.&nbsp;<ref name="schönfeld">A. van Loey, ''Moritz Schönfelds Historische Grammatica van het Nederlands'', achtste druk, Zutphen 1970; p. 137, hoofdstuk 112a</ref> ==Hedendaags gebruik== In het moderne Standaardnederlands komt het persoonlijk voornaamwoord ''du'' niet meer voor. In het Vlaams en Brabants wordt de onbeklemtoonde vorm, "de", nog wel gebruikt als het persoonlijk voornaamwoord na het werkwoord komt, bijvoorbeeld: ''loopt-de'' in plaats van ''loopt ge''. Binnen het Nederlandse taalgebied komt het persoonlijk voornaamwoord ''du'' verder nog voor in het Limburgs, Fries en de Nedersaksische dialecten van Oost-Nederland. Merk op dat de ''u'' wordt uitgesproken als de Nederlandse ''u'' {{IPA|dyˑ}}, dus niet als de Duitse klank ''oe'' {{IPA|duˑ}}, behalve in het Limburgs, waar ''du'' dan ook als ''doe'' geschreven wordt en in het Fries, waar het als ''dû'' geschreven wordt. ==Bronnen== <references/> {{Wiktionary|du#Middelnederlands}} {{Sub}} [[Categorie:Grammatica]] qt98uwbtvq6pq5dcylczls4brzjzg27 0 26568 427068 417967 2026-05-16T08:45:16Z Erik Baas 2193 lf 427068 wikitext text/x-wiki {{Index Nederlands} '''U''' is een formele aanspreekvorm waarbij de gevoelsmatige afstand tussen de spreker en de aangesprokene wordt benadrukt, een persoonlijk voornaamwoord in de tweede persoon. Oorspronkelijk (in het Middelnederlands) was ''[[Nederlands/Grammatica/Persoonlijke voornaamwoorden/Du|du]]'' het enkelvoud en ''ghi'' (de voorloper van ''[[Nederlands/Grammatica/Persoonlijke voornaamwoorden/Gij|gij]]'') het meervoud en de beleefde vorm. Toen ''du'' in onbruik raakte en de informele vormen ''gij'' en ''jij'' steeds vaker werden gebruikt, ontstond er een behoefte aan een nieuwe, beleefde aanspreekvorm. Zo ontstond er in de briefstijl van de 17e eeuw de vorm ''Uwe Edelheit'', vaak afgekort tot ''Uwe Edt'', ''Uw(e) Ed.'', ''U Ed.'' en ''U E.''. De vorm ''U E.'' werd in de 18e en 19e eeuw vaak gebruikt (in deftige kringen). Uit ''U E.'' (gesproken ''uwée'', met de klemtoon op de tweede lettergreep) werd ''Uwe'' (gesproken ''uwe'', met de klemtoon op de eerste lettergreep) en ''U''. Dit geschiedde ook onder invloed van ''u'', de objectvorm van ''gij''.&nbsp;<ref name="schönfeld">A. van Loey, ''Moritz Schönfeld's Historische Grammatica van het Nederlands'', achtste druk, Zutphen 1970; pp. 139-140, hoofdstuk 114c</ref> In tegenstelling tot andere persoonlijk voornaamwoorden zijn het meervoud en de objectvorm eveneens ''u''. Enkel het bezittelijk voornaamwoord is ''uw''. ==Gebruik== In het Nederlands drukt men over het algemeen respect, eerbied of afstand uit door de beleefdheidsvorm te gebruiken. Over het algemeen wordt het als informeel en/of onbeleefd aangevoeld als men een vreemde tutoyeert. Het gebruik van de beleefdheidsvorm is in de meeste gevallen wederzijds, maar dat hoeft niet. In dat geval wordt een verschil, al dan niet groot van aard, uitgedrukt. Een voorbeeld daarvan is een ouder iemand die een aanmerkelijk jongere persoon tutoyeert, terwijl dat andersom niet zo is. ==Familiair gebruik== Nederland is vrijwel het enige land waar kinderen 'u' mogen/moeten zeggen tegen de ouders. In de regel gebruiken Nederlanders de vorm 'u' tegen de grootouders en minder vaak tegen ooms en tantes. In Vlaanderen wordt 'u' in de spreektaal vaak tegen familie en vrienden gebruikt, maar alleen als lijdend (Ik zie ''u'' graag.) of meewerkend (Ik ga ''u'' een boek geven.) voorwerp, niet als onderwerp. ''U'' is hier dan vaak niet de beleefdheidsvorm, maar de objectsvorm van ''gij''. ==Hoofdlettergebruik== Voorheen werd ''u'', net als ''Sie'' in het [[Duits]], altijd met een hoofdletter geschreven. Thans is dit ongebruikelijk. Het Witte Woordenboek geeft aan dat de hoofdletter mogelijk (maar niet verplicht) is voor een vorst of een godheid.&nbsp;<ref name="wittewoordenboek">Prisma & [[Genootschap Onze Taal]], ''het Witte Woordenboek Nederlands'', Uitgeverij Het Spectrum]], 2007; p. 1358</ref> Voor "God" wordt binnen het christendom ook het voornaamwoord ''Gij'' gebruikt (met hoofdletter). ==Bronnen== <references /> {{Sub}} {{Wiktionary|U#Nederlands}} [[Categorie:Grammatica]] mrbyzsr9ugcpxi8zf0m6nuq0ae5z08w 427088 427068 2026-05-16T09:20:25Z Erik Baas 2193 lf 427088 wikitext text/x-wiki {{Index Nederlands}} '''U''' is een formele aanspreekvorm waarbij de gevoelsmatige afstand tussen de spreker en de aangesprokene wordt benadrukt, een persoonlijk voornaamwoord in de tweede persoon. Oorspronkelijk (in het Middelnederlands) was ''[[Nederlands/Grammatica/Persoonlijke voornaamwoorden/Du|du]]'' het enkelvoud en ''ghi'' (de voorloper van ''[[Nederlands/Grammatica/Persoonlijke voornaamwoorden/Gij|gij]]'') het meervoud en de beleefde vorm. Toen ''du'' in onbruik raakte en de informele vormen ''gij'' en ''jij'' steeds vaker werden gebruikt, ontstond er een behoefte aan een nieuwe, beleefde aanspreekvorm. Zo ontstond er in de briefstijl van de 17e eeuw de vorm ''Uwe Edelheit'', vaak afgekort tot ''Uwe Edt'', ''Uw(e) Ed.'', ''U Ed.'' en ''U E.''. De vorm ''U E.'' werd in de 18e en 19e eeuw vaak gebruikt (in deftige kringen). Uit ''U E.'' (gesproken ''uwée'', met de klemtoon op de tweede lettergreep) werd ''Uwe'' (gesproken ''uwe'', met de klemtoon op de eerste lettergreep) en ''U''. Dit geschiedde ook onder invloed van ''u'', de objectvorm van ''gij''.&nbsp;<ref name="schönfeld">A. van Loey, ''Moritz Schönfeld's Historische Grammatica van het Nederlands'', achtste druk, Zutphen 1970; pp. 139-140, hoofdstuk 114c</ref> In tegenstelling tot andere persoonlijk voornaamwoorden zijn het meervoud en de objectvorm eveneens ''u''. Enkel het bezittelijk voornaamwoord is ''uw''. ==Gebruik== In het Nederlands drukt men over het algemeen respect, eerbied of afstand uit door de beleefdheidsvorm te gebruiken. Over het algemeen wordt het als informeel en/of onbeleefd aangevoeld als men een vreemde tutoyeert. Het gebruik van de beleefdheidsvorm is in de meeste gevallen wederzijds, maar dat hoeft niet. In dat geval wordt een verschil, al dan niet groot van aard, uitgedrukt. Een voorbeeld daarvan is een ouder iemand die een aanmerkelijk jongere persoon tutoyeert, terwijl dat andersom niet zo is. ==Familiair gebruik== Nederland is vrijwel het enige land waar kinderen 'u' mogen/moeten zeggen tegen de ouders. In de regel gebruiken Nederlanders de vorm 'u' tegen de grootouders en minder vaak tegen ooms en tantes. In Vlaanderen wordt 'u' in de spreektaal vaak tegen familie en vrienden gebruikt, maar alleen als lijdend (Ik zie ''u'' graag.) of meewerkend (Ik ga ''u'' een boek geven.) voorwerp, niet als onderwerp. ''U'' is hier dan vaak niet de beleefdheidsvorm, maar de objectsvorm van ''gij''. ==Hoofdlettergebruik== Voorheen werd ''u'', net als ''Sie'' in het [[Duits]], altijd met een hoofdletter geschreven. Thans is dit ongebruikelijk. Het Witte Woordenboek geeft aan dat de hoofdletter mogelijk (maar niet verplicht) is voor een vorst of een godheid.&nbsp;<ref name="wittewoordenboek">Prisma & [[Genootschap Onze Taal]], ''het Witte Woordenboek Nederlands'', Uitgeverij Het Spectrum]], 2007; p. 1358</ref> Voor "God" wordt binnen het christendom ook het voornaamwoord ''Gij'' gebruikt (met hoofdletter). ==Bronnen== <references /> {{Sub}} {{Wiktionary|U#Nederlands}} [[Categorie:Grammatica]] 5f47tidusnhedl0c4kbdwcc3z6trk0y 0 26577 427070 336563 2026-05-16T08:45:19Z Erik Baas 2193 lf 427070 wikitext text/x-wiki {{Index Nederlands} Het voornaamwoord '''wij''' (onbeklemtoonde vorm '''we''') is de onderwerpsvorm (onverbogen vorm) van de eerste persoon meervoud. Het is dus het persoonlijk voornaamwoord waarmee de spreker zichzelf en een of meer andere personen als één groep aanduidt. De voorwerpsvorm (verbogen vorm) is '''ons'''. ==Bijzonder gebruik== Soms wordt ook ''we'' of ''wij'' gebruikt in plaats van ''ik'': de spreker bedoelt alleen zichzelf, maar spreekt toch in het meervoud en maakt het dus afstandelijker. Het gebruik kan vrij neutraal zijn (voorbeeld 1), maar kan ook camoufleren dat de spreker in zijn eentje is (voorbeeld 2): ::''Nou, dat zullen we dan nog eens zien!'' ::''Wij /Ons bedrijf stelt/stellen u in staat optimaal van uw wooncomfort te genieten.'' In het laatste geval kan dit gebruik een gewrongen en onduidelijke indruk maken, als de toehoorder beseft dat er slechts één persoon is bedoeld. {{Sub}} {{Wiktionary|wij}} [[Categorie:Grammatica]] in3jenst8j7ewcwmt5oobok4jc3sjzu 427089 427070 2026-05-16T09:20:32Z Erik Baas 2193 lf 427089 wikitext text/x-wiki {{Index Nederlands}} Het voornaamwoord '''wij''' (onbeklemtoonde vorm '''we''') is de onderwerpsvorm (onverbogen vorm) van de eerste persoon meervoud. Het is dus het persoonlijk voornaamwoord waarmee de spreker zichzelf en een of meer andere personen als één groep aanduidt. De voorwerpsvorm (verbogen vorm) is '''ons'''. ==Bijzonder gebruik== Soms wordt ook ''we'' of ''wij'' gebruikt in plaats van ''ik'': de spreker bedoelt alleen zichzelf, maar spreekt toch in het meervoud en maakt het dus afstandelijker. Het gebruik kan vrij neutraal zijn (voorbeeld 1), maar kan ook camoufleren dat de spreker in zijn eentje is (voorbeeld 2): ::''Nou, dat zullen we dan nog eens zien!'' ::''Wij /Ons bedrijf stelt/stellen u in staat optimaal van uw wooncomfort te genieten.'' In het laatste geval kan dit gebruik een gewrongen en onduidelijke indruk maken, als de toehoorder beseft dat er slechts één persoon is bedoeld. {{Sub}} {{Wiktionary|wij}} [[Categorie:Grammatica]] ps4tgpmu7wsis8z2ez8m5g6qn756qax 0 26608 427118 403728 2026-05-16T09:23:57Z Erik Baas 2193 lf 427118 wikitext text/x-wiki {{Index Nederlands}} ''''t Kofschip''' (met veelal schertsend bedoelde varianten als ''''t fokschaap''') is een ezelsbruggetje om te bepalen hoe de onvoltooid verleden tijd en het voltooid deelwoord van zwakke werkwoorden conform de Nederlandse spelling geschreven moeten worden. Het ezelsbruggetje is gebaseerd op de eigenschap dat alle medeklinkers in de woordcombinatie '' 't kofschip'' stemloos zijn - en dat er in de klankinventaris van het Nederlands geen andere stemloze medeklinkers zijn. ==Achtergrond van '''t kofschip''== Het Nederlands kent voor de onvoltooid verleden tijd van zwakke werkwoorden twee suffixen: ''-de(n)'' en ''-te(n)''. De fonologie van het Nederlands kent tevens de regel van eindklankverscherping, waardoor de laatste klank van het voltooid deelwoord altijd als een stemloze dentaal wordt uitgesproken, maar afhankelijk van de onvoltooid verleden tijd als ''d'' dan wel als ''t'' geschreven. Dit laatste vormt een van de grootste struikelblokken in de Nederlandse spelling. Dus; van zwakke werkwoorden (bijvoorbeeld maken of blaffen) die in de onvoltooid verleden tijd de uitgang ''-te'' krijgen (hij maakte, blafte.), eindigt het voltooid deelwoord dienovereenkomstig op de uitgang ''-t'': ''gemaak'''t''''', ''geblaf'''t'''''. Het voltooid deelwoord van de overige zwakke werkwoorden wordt met de uitgang ''-d'' geschreven: ''geleef'''d''''', ''gekrab'''d'''''. Hoewel ook hier de regel van '''t kofschip'' kan worden toegepast, is er een gemakkelijker handvat: als het voltooid deelwoord wordt verlengd met een ''-e'', is meestal meteen te horen of er een ''t'' of een ''d'' geschreven moet worden. De uitgang op ''-de'' is terug te vinden in ''scheurde'' (van ''scheuren''), de uitgang op ''-te'' in ''maakte'' (van ''maken''). De laatste letters van de voltooide deelwoorden ''gescheurd'' en ''gemaakt'' komen hiermee overeen. Fonetisch gezien wordt de uitgang ''-te'' alleen gebruikt bij zwakke werkwoorden waarvan de werkwoordsstam onderliggend eindigt op een stemloze medeklinker: een van de de plofklanken /p/, /t/ en /k/ of de wrijfklanken /f/, /s/ en /ch/ . Al deze medeklinkers komen voor in '' 't kofschip''. Onder deze categorie vallen dus ''niet'' de werkwoorden waarvan de onderliggende ''-v '' of de ''-z'' als gevolg van veranderingen in de lettergreepstructuur in een ''-f'' of ''-s'' is veranderd, bijvoorbeeld le''v''en en gra''z''en (versus ''ik lee'''f''''', ''de koe graa'''s'''t'')! Het ezelsbruggetje geldt niet voor de klinkers in het woord. Zwakke werkwoorden waarvan de stam op een klinkerklank eindigt, krijgen in de onvoltooid verleden tijd altijd de uitgang ''-de'' (''kanoën-kanode'', ''breien-breide''). ==Toepassing van '' 't kofschip''== De toepassing van het ezelsbruggetje kan het beste worden uitgelegd aan de hand van een aantal voorbeelden: ''maken'', ''blaffen'', ''krabben'' en ''leven'': * Haal van de infinitief de uitgang ''-en'' af. Je houdt dan alleen de werkwoordsstam over. *:''mak-'', ''blaff-'', ''krabb-'', ''lev-'' * Is de laatste letter van de stam een medeklinker uit '' 't kofschip''? *:''ma'''k'''-'', ''blaf'''f'''-'' (ja); ''krab'''b'''-'', ''le'''v'''-'' (nee) * Zo ja: de verleden tijd wordt gevormd met de uitgang ''-te''. *:''maak'''te''''', ''blaf'''te''''' * Zo nee: de verleden tijd wordt gevormd met de uitgang ''-de''. *:''krab'''de''''', ''leef'''de''''' Bij het bepalen of de laatste letter van de stam in '' 't kofschip'' voorkomt, moet dus altijd gekeken worden naar het hele werkwoord. Zo wordt het voltooid deelwoord van ''geloven'' niet geschreven als ''gelooft'' maar als ''geloofd'', aangezien na weglating van de uitgang ''-en'' van het hele werkwoord de stam ''gelov-'' eindigt op een medeklinker die niet in '''t kofschip'' voorkomt. Dit geldt ook voor de werkwoorden die een verharde s hebben zoals: verhuizen. Nog meer voorbeelden: * ''de gemaak'''t'''e opgaven - de opgave is gemaak'''t''''' * ''de opengekrab'''d'''e wond - wond opengekrab'''d''''' * ''de geleef'''d'''e werkelijkheid - werkelijkheid geleef'''d''''' * ''de geblaf'''t'''e bevelen - bevelen geblaf'''t'''''. * ''ik heb in jou geloof'''d''''' - een '''d''' omdat in het hele werkwoord geloven een v staat, en v komt niet voor in 't kofschip. * ''ik ben vorig jaar verhuis'''d'''''- een ''d'' omdat in het hele werkwoord verhuizen een z staat en z komt ook niet voor in 't kofschip. ==Enkele problemen bij de toepassing== Bij een aantal zwakke werkwoorden - met name die van Engelse herkomst - is de toepassing van het ezelsbruggetje problematisch. ===Werkwoordsstammen met coda ''/x/''=== Hoewel de ''x'' niet in '' 't kofschip'' zit, krijgen werkwoorden met een ''x'' in de coda van de stam in de onvoltooid verleden tijd '''toch''' de uitgang ''-te''; de verleden tijd van het werkwoord ''faxen'' is dus ''fax'''te'''''. Bij het toepassen van '' 't kofschip'' moet worden gekeken naar de laatste klank van de stam, niet naar de laatste letter. De ''x'' staat voor ''ks''; de stemloze ''s'', die wel in '' 't kof''s''chip'' zit, geeft de doorslag. Voor dit soort gevallen wordt '' 't kofschip'' wel eens verlengd tot '' 't ex-kofschip'', ''kofschiptaxi'' of gekscherend vervangen door ''xtc-koffieshop''. Het fokschaap wordt in deze gevallen ook vaak vervangen door ''het sexy fokschaap''. ===Werkwoordsstammen met coda /sj/=== De (laatste) coda van de stam van een aantal uit andere talen geleende werkwoorden eindigt op een palato-alveolaire fricatief, ofwel de sisklank /sj/, in het Internationaal Fonetisch Alfabet weergegeven als /ʃ/: ''crashen'', ''douchen'' en ''ramsjen''. Hoewel '' 't kofschip'' in deze klank niet voorziet, is de klank /sj/ net zo stemloos als bijvoorbeeld de /p/, de /t/ en de /f/. De stemhebbende pendant hiervan is /zj/, de klank die wordt gehoord aan het begin van het woord ''journalist''. Ook voor werkwoorden als ''crashen'', ''douchen'' en ''ramsjen'' wordt de uitgang ''-te'' gebruikt: ''crash'''te''''', ''douch'''te''''', ''ramsj'''te'''''. ===Werkwoorden met een dubbele uitspraak=== Een aantal werkwoorden kan op meerdere manieren worden uitgesproken. Sommige mensen ''sausen'' hun muren, anderen ''sauzen'' ze. Het gevolg van dit uitspraakverschil is dat er ook twee vormen zijn van de verleden tijd: ''saus'''te''''' (van het grondwoord ''sausen'') en ''saus'''de''''' (van het grondwoord ''sauzen''). ===Sterke en onregelmatige werkwoorden=== De regel van 't kofschip gaat uiteraard niet op voor sterke werkwoorden. Deze krijgen in de verleden tijd een ablaut in de stam zelf in plaats van een uitgang. Het voltooid deelwoord van deze werkwoord eindigt in de regel op -''(e)n''. Voorbeelden van onregelmatige werkwoorden zijn de vervoegingen van ''kopen'', ''zoeken'', ''zijn'' en ''hebben''. ===Onvolledig zwakke werkwoorden=== Er bestaan ook werkwoorden die slechts gedeeltelijk zwak vervoegd worden. De verleden tijd van ''lachen'' is bijvoorbeeld ''lachte'', maar omdat dit oorspronkelijk een sterk werkwoord was is het voltooid deelwoord nog altijd ''gelachen''. ==Geschiedenis== De populariteit van het ezelsbruggetje van '' 't kofschip'' gaat terug op de tweede helft van de negentiende eeuw en is verbonden met de naam van de taalkundige Lammert te Winkel. In 1859 publiceerde hij een schoolboekje onder de titel ''De Nederlandsche spelling onder beknopte regels gebragt'', waarin in 274 regels de toentertijd gebruike spelling-Siegenbeek beschreven wordt. In een van deze regels vinden we '' 't kofschip'' terug: "De tijdsuitgang: ''-de'' verandert in ''-te'' achter de scherpe medeklinkers". Deze "scherpe medeklinkers", tegenwoordig bij voorkeur stemloze medeklinkers genoemd, worden beschreven in regel 129: "De ''scherpe medeklinkers'' zijn dus zes in getal: ''p'', ''f'', ''k'', ''ch'', ''t'' en ''s''; zij worden gehoord in 'he''t'' ''k''o''fsch''i''p'' '." Het is onbekend of Te Winkel het ezelsbruggetje zelf bedacht heeft of dat hij het slechts vastlegde. De wijde verbreiding van '' 't kofschip'' kan echter wel aan hem worden toegeschreven. Het boekje van Te Winkel werd namelijk positief ontvangen en al spoedig door hem voorzien van oefenmateriaal. In 1865 verscheen een aangepaste en uitgewerkte versie, ''Leerboek der Nederlandsche spelling''. Dit boek werd tot in de jaren negentig van de negentiende eeuw in het onderwijs gebruikt. Zodoende raakte het hulpmiddel van Te Winkel eerst bij onderwijzers, later ook bij vele generaties scholieren in zwang. {{Bronnen|bronvermelding= * Geschiedenis: J. Noordegraaf, 'Reilen en zeilen van 't kofschip', in: ''Onze Taal'' 10/1983, p. 125. (Ook in Jan Noordegraaf, ''Voorlopig verleden. Taalkundige plaatsbepalingen, 1797-1960''. Münster 1997, 215-217). (https://hdl.handle.net/1871/9180) }} {{Sub}} 815wy8trd0hpuntg48ejafc2n8xwdg9 0 26613 427120 406487 2026-05-16T09:24:00Z Erik Baas 2193 lf 427120 wikitext text/x-wiki {{Index Nederlands}} :''In deze module wordt het gebruik van hoofdletters zoals voorgeschreven door de Nederlandse Taalunie behandeld. Dat is de officiële spelling in België, Nederland en Suriname. Er bestaan ook [[Nederlands/Spelling/Alternatieve spelling|alternatieve spellingen]], waarin op enkele punten wordt afgeweken van de officiële.'' [[Afbeelding:Groene Boekje 1954.png|thumb|250px|right|"Het Groene Boekje" wordt beschouwd als de eigennaam van een ''zaak''. De naam wordt dus met hoofdletters geschreven.]] Het officiële gebruik van hoofdletters in de Nederlandse spelling wordt door de overheid van België, Nederland en Suriname vastgesteld volgens regels die worden opgesteld in opdracht van de Nederlandse Taalunie. Die regels kunnen op drie manieren worden geraadpleegd: *door opzoeken van een ''woord'' in de '''Woordenlijst Nederlandse Taal''', die in papieren versie beschikbaar is (het zogenaamde ''Groene Boekje''), maar ook op het internet staat *door raadpleging van de onderliggende ''regels'' in de '''Leidraad''' die als voorwoord bij de Woordenlijst is gevoegd *door raadpleging van de gedetailleerder '''Technische Handleiding''' (niet bij de Woordenlijst opgenomen). Een aantal principes roept geen problemen op: zinnen beginnen met een hoofdletter, hoewel bij een versregel de dichter het zelf moet weten; en namen schrijven we ook met een hoofdletter. Maar waarom staat er dan geen hoofdletter achter de dubbele punt hierboven? En hoe zit het met achternamen waarin “van de” voorkomt? Soms hangt dat van bijzondere omstandigheden af, waarbij ook bijzondere begrippen horen. ==Bijzondere begrippen== ===Afleiding en samenstelling=== Als een woord met een hoofdletter begint, wil dat niet automatisch zeggen dat ook de samenstellingen met of afleidingen van dat woord met een hoofdletter beginnen. Een '''samenstelling''' ontstaat als het woord wordt samengevoegd met een ander woord: *'''''S'''hakespeare — een '''S'''hakespeare<u>drama</u>''<br>'''''N'''ieuwjaar — '''n'''ieuwjaars<u>dag</u>''. Aan een afleiding daarentegen komt geen tweede woord te pas; wel een voor- of achtervoegsel: *'''''N'''ederland — '''N'''ederland<u>er</u>''<br>'''''K'''afka — '''k'''afka<u>ësk</u>''. ''drama'' en ''dag'' zijn zelf woorden, en vormen samenstellingen; ''-er'' en ''-esk'' zijn daarentegen geen zelfstandige woorden, en vormen afleidingen. Benadrukt moet worden dat het verschil tussen samenstelling en afleiding op zichzelf nog niets zegt over het hoofdlettergebruik. Uit de bovenstaande voorbeelden blijkt dat van alles mogelijk is: {| class="wikitable" width="30%" |- style='color: black; background-color:Honeydew' |<br> | '''hoofdletter''' | '''kleine letter''' |- style='color: black; background-color:Honeydew' | '''samenstelling''' | Shakespearedrama | nieuwjaarsdag |- style='color: black; background-color:Honeydew' | '''afleiding''' | Nederlander | kafkaësk |} Hierboven is dan ook alleen het verschil tussen de begrippen "samenstelling" en "afleiding" besproken; de consequenties voor de spelling komen in volgende hoofdstukken ter sprake, van geval tot geval. ===Donorprincipe=== Bij een bepaalde naam kan iemand wel eens bijzonder belang hebben: doordat hij de naamgever is, of rechten heeft op die naam. De spelling volgt dan vaak het "donorprincipe" en hanteert de schrijfwijze zoals die door de belanghebbende wordt gebruikt: *''GroenLinks, eBay''. ===Specialistisch en wetenschappelijk gebruik=== Waar sommige perioden of hemellichamen in het dagelijks gebruik met een kleine letter worden geschreven: *''uit de middeleeuwen, op aarde'' zou dit in een professionele tekst een potsierlijke indruk maken. In zulke gevallen (de ''Technische Handleiding'' spreekt van “gespecialiseerde contexten”) wordt weer wel een hoofdletter geschreven: *''de literatuur van de Middeleeuwen, de ouderdom van de Aarde''. Voor dit criterium geldt wat ook voor andere kenmerken zal blijken te gelden: ze zijn niet altijd haarscherp toe te passen, en vergen van de schrijver enig gezond verstand. ===Korte vormen=== In de ''Leidraad'' wordt hoofdstuk 16, over de hoofdletters, onmiddellijk gevolgd door een sectie 17 over korte vormen. Ook daarin kunnen hoofdletters voorkomen, en daarom is het nodig de verschillende soorten verkorte vormen van elkaar te onderscheiden. Dat zijn: *afkortingen: ''drs., H.K.H.'' *symbolen: ''kHz, MB'' *initiaalwoorden (gespeld): ''pc, NMBS'' *letterwoorden (uitgesproken): ''havo, Unesco'' *verkortingen (uit lettergrepen): ''StuBru, hetero''. ==Zinbegin== Een zin begint met een hoofdletter, ook als die hoofdletter bij een afkorting hoort: *'''''I'''.v.m. inventarisatie is het gebouw heden gesloten.'' Maar een afgekapt woord krijgt geen hoofdletter; die hoofdletter komt dan bij het erop volgende woord: *'''s '''M'''orgens moet je me niet lastig vallen, dan heb ik een ochtendhumeur.'' *'''t '''K'''an verkeren.'' Na een getal komt geen hoofdletter: *''36 '''s'''econden bleef hij onder water; ik weet niet wie er opgeluchter ademhaalde toen we hem eindelijk zagen, wij of hij.'' ===Dubbelepunt=== Na een [[dubbelepunt]] komt een nieuwe hoofdletter als de erop volgende woordgroep als een of meer zelfstandige zinnen wordt beschouwd. Soms wordt dit door aanhalingstekens direct duidelijk. *''Angstig opende ze de deur op een kier en vroeg: "'''W'''at moet je? '''W'''aar kom je vandaan?"'' *''Toch heeft het onderzoek nog veel vragen onbeantwoord gelaten: '''W'''as er nu eigenlijk opzet in het spel? '''H'''oe heeft de affaire zich zo lang kunnen voortslepen? '''E'''n vooral: '''W'''ie waren de initiatiefnemers?'' Indien er niet zozeer sprake is van een nieuw begin, maar eerder van bijvoorbeeld een uitleg of verduidelijking, dan komt er geen hoofdletter. *''We waren het er niet mee eens: '''w'''e hádden helemaal geen overtreding begaan!'' ==Persoonsnamen== De beginletters van een persoonsnaam schrijven we met hoofdletters. Voor België geldt een officiële regeling, en die kan leiden tot afwijkingen: de inschrijving in het geboorteregister geeft de doorslag. *''Spreker was het met '''C'''ouwenberg eens dat...'' *''Spreker was het met '''J'''an '''C'''ouwenberg eens dat...'' *''Spreker was het met de heer '''C'''ouwenberg eens dat...'' *''Spreker was het met mevrouw '''C'''ouwenberg-'''S'''panjaard eens dat...'' *''Mevrouw Katrien Van '''p'''ellicom was verantwoordelijk voor de redactie.'' [België] ===Zaak of dier=== Hetzelfde geldt voor eigennamen van dieren of zaken: *''Heeft '''B'''lackie zijn bakje weer niet leeggegeten?'' *''De '''R'''ode '''H'''alve '''M'''aan was snel ter plaatse.'' ===De IJ=== Als een naam met een hoofdletter ''IJ'' begint, worden zowel de ''I'' als de ''J'' als hoofdletter geschreven: *''De heer '''IJ'''svogel is vorige week bij ons in dienst getreden.'' Er komen echter soms afwijkende spellingen voor, en slechts als die de officiële schrijfwijze van de naam zijn, volgen we ze: *''De heer '''Ij'''svogel is vorige week bij ons in dienst getreden.'' Zie ook [[Nederlands/Spelling/IJ]] ===Tussenvoegsels=== Dit geldt ook voor eventuele lidwoorden (''de'') of voorzetsels (''van, in''): *''Spreker was het met '''V'''an Koningsveld eens dat...'' *''Spreker was het met de heer '''V'''an Koningsveld eens dat...'' *''Spreker was het met mevrouw '''V'''an Koningsveld-'''d'''e Keizer eens dat...'' ====Nederland==== Het volgende geldt voor Nederland: Die lidwoorden en voorzetsels schrijven we soms echter met een kleine letter. Dit is in veel gevallen zo als er een eigennaamsdeel aan voorafgaat, maar zelfs dan is er, afhankelijk van de naam, soms nog een hoofdletter. De volgende voorbeelden geven de vuistregel: *''Spreker was het met Piet '''v'''an Koningsveld eens dat...'' *''Spreker was het met P. '''v'''an Koningsveld eens dat...'' *''Spreker was het met '''V'''an Os '''v'''an '''d'''en Abeelen eens dat...'' *''Spreker was het met de heer '''V'''an Os '''v'''an '''d'''en Abeelen eens dat...'' *''Spreker was het met A.B. '''v'''an Os van den Abeelen eens dat...'' ====België==== Het volgende geldt voor België: De lidwoorden en voorzetsels schrijven we zoals ze in het geboorteregister staan. Dit is wettelijk vastgelegd, en mag een vanzelfsprekendheid lijken; maar het impliceert verschillen tussen beide landen. *''Schepen Wouter '''V'''an Bellingen gaf geen toestemming.'' *''Tussen de oppositie en minister Armand '''D'''e Decker ontspon zich een hevige woordenwisseling.'' *''Die verklaring legde minister Peter '''V'''an'''v'''elthoven gisteren af.'' *''Jotie '''T'H'''ooft won in 1976 de Reina Prinsen Geerligsprijs.'' ===Titulatuur=== Titels en aanspreekvormen krijgen een kleine letter: *''Een verhitte '''m'''inister De Decker wilde na afloop niet reageren.'' *''Het ''c''ollege van '''b'''urgemeester en '''w'''ethouders stond een gedoogbeleid voor.'' *''Van het Openbaar Ministerie maken '''o'''fficieren van '''j'''ustitie, '''p'''rocureurs-'''g'''eneraal en '''a'''dvocaten-'''g'''eneraal deel uit.'' *''Waarom moest '''d'''hr. Wouda nu zo emotioneel reageren?'' *''Hierover zal '''p'''rof.'''d'''r. K. Adrichem iets zeggen, omdat '''l'''ic. Willem Zwijnstra verhinderd is.'' *''Dat kan ik niet met '''d'''ominee Gremdaat eens zijn.'' *''Onder doodse stilte schreden '''p'''aus Adriaan en '''p'''rinses Sophia gezamenlijk de zaal in.'' Toenamen van koningen en andere hooggeplaatsten krijgen een hoofdletter. *''Filips de '''S'''chone werd opgevolgd door Karel de '''E'''erste.'' ===Bijzonder respect=== Een hoofdletter kan in een aanhef worden gebruikt als men uitzonderlijk respect wil uitdrukken: *''Heilige '''V'''ader,'' Maar ''u'' en ''uw'' schrijven we met een kleine letter. ===Heilige begrippen=== Namen van heilige personen en heilige begrippen krijgen een hoofdletter. Hun samenstellingen ook. *''Sommigen menen dat het bestaan van '''G'''od in geloof moet worden aanvaard; anderen zoeken naar een '''G'''odsbewijs.'' *''De '''g'''oddelijke genade zij met u allen.'' *''Het '''V'''enusbeeld maakte een desolate indruk in de druilerige regen.'' *''Een '''v'''enushaar is een soort varen.'' Omdat ''goddelijke'' geen samenstelling is maar een afleiding, heeft het een kleine letter. En ''venushaar'' heeft een kleine letter omdat de directe relatie met de godin verdwenen is. Heilige geschriften krijgen een hoofdletter, en dit geldt ook voor hun samenstellingen én afleidingen. Maar dit geldt niet voor exemplaren van zo'n boek. *''De '''B'''ijbel is het heilige boek der christenen, en in hun scholen wordt doorgaans de '''B'''ijbelse geschiedenis onderwezen. Soms ook moeten zij de titels van de '''B'''ijbelboeken uit het hoofd leren.'' *''Er lag een '''b'''ijbel op het nachtkastje.'' ===Afleidingen, voorwerpen, samenstellingen=== Afleidingen van persoonsnamen (bijv. nieuw gevormde werkwoorden) worden met een kleine letter geschreven: *''Ik had het gevoel in een '''k'''afkaëske omgeving terecht te zijn gekomen.'' *''Van al dat '''m'''ontignaccen word je alleen maar humeurig, jij.'' Ook een voorwerp dat oorspronkelijk met een persoon is geassocieerd, krijgt een kleine letter: *''Je moet geen '''b'''intjes rooien met een '''c'''olbert aan!'' *''Een '''d'''iesel is toch erg vervuilend?'' Wel komt er een hoofdletter als het voorwerp iemands creatief of arbeidzaam product is. Dit geldt ook voor merknamen: *''Wie rijdt er nu in een '''F'''ord, zeg?'' *''Een '''R'''ubens, die zou ik niet aan de muur willen hebben.'' Samenstellingen met een persoonsnaam krijgen juist wel een hoofdletter, althans zolang er nog een directe associatie met die persoon is. Dit geldt ook voor merken en instellingen, vernoemd naar een persoon: *''Een '''B'''eatlesplaat is door de beroemde groep zelf opgenomen, maar '''b'''eatlehaar kan iedereen wel dragen.'' *''Een '''m'''olotovcocktail gooien tijdens de opvoering van een '''S'''hakespearedrama! Schaam je!'' *''Een oude '''D'''eccaplaat! Prachtig!'' *''Het UMC St. Radboud wordt meestal '''R'''adboudziekenhuis genoemd.'' [[Afbeelding:Hoofdletters2.jpg|thumb|250px|Wel/geen hoofdletter]] Een uitvinding of ontdekking krijgt een kleine letter, behalve waar we uitdrukkelijk naar de naamgever verwijzen: *''Een '''a'''lzheimerpatiënt heeft '''a'''lzheimer.'' *''Een '''a'''lzheimerpatiënt heeft de '''z'''iekte van '''A'''lzheimer.'' *''Door wie is de '''d'''ieselmotor toch ook al weer uitgevonden?'' ==Astronomie en geografie== Aardrijkskundige namen krijgen een hoofdletter; de ''Leidraad'' spreekt van “plaatsen, streken, landen, maar ook bijvoorbeeld (...) bergen, rivieren, woestijnen”. Het geldt ook voor hemellichamen. *''De voortrekkersfunctie van '''N'''ederland? Kom nou toch!'' *''De '''N'''oordpool wordt ook wel '''A'''rctica genoemd, de '''Z'''uidpool '''A'''ntarctica; ik haal ze altijd door elkaar.'' *''De '''N'''ieuwe '''W'''aterweg heeft geenszins aan belang ingeboet.'' *''Ik kan maar niet onthouden hoeveel lichtjaar '''A'''ldebaran van ons verwijderd is. En van de '''P'''oolster weet ik het al helemaal niet!'' Maar we schrijven ''de magnetische '''n'''oordpool, de '''e'''venaar'': het gaat dan niet om een gebied, maar om een punt of lijn. ===Samenstellingen en afleidingen=== Samenstellingen èn afleidingen van aardrijkskundige namen behouden de hoofdletter. *''Een '''N'''oordpoolexpeditie lijkt mij een hachelijke onderneming; nee, dan liever een '''I'''taliëreis.'' *''Tegenwoordig is '''N'''ederlandkunde niet erg geliefd meer.'' *''Morgen verschijnen ze voor de '''B'''rugse raadkamer.'' *''Dat is een '''o'''n-'''A'''merikaanse activiteit.'' *''Veel '''o'''ud-'''I'''ndië'''g'''angers hebben zich er gevestigd.'' Maar we schrijven '''''n'''oordpoolcirkel'', het '''''z'''uidpoolgebied'': het gaat niet om een aardrijkskundige regio, maar om een streekaanduiding of om een lijn. Een afleiding die niet langer als aardrijkskundig wordt ervaren, krijgt een kleine letter; het verschil is soms moeilijk te bepalen: *''Hè, ik word '''g'''allisch van dat gedrein van jou!'' *''Ze kreeg het '''S'''paans benauwd bij de gedachte alleen al.'' ===Aarde, zon en maan=== In het dagelijks leven schrijven we de drie alledaagse hemellichamen met een kleine letter. *''Op '''a'''arde kun je overdag de '''z'''on zien schijnen, en 's nachts de '''m'''aan. Tja, behalve als het weer eens regent, natuurlijk.'' Dit geldt niet voor gespecialiseerde teksten. In het lexicon (de eigenlijke lijst met woorden) van het ''Groene Boekje'' zal men vergeefs zoeken naar de hoofdlettervormen, maar de ''Leidraad'' zegt expliciet dat we de kleine letters schrijven ''in niet-wetenschappelijke teksten''. Vakdeskundigen (geologen, geografen) en andere schrijvers van gespecialiseerde teksten zullen juist de hoofdletter gebruiken. *''De afstand van de '''A'''arde tot de '''Z'''on bedraagt 149,6 miljoen km.'' Voor iedereen is het trouwens '''''M'''oeder '''A'''arde'' — met twee hoofdletters. ===Windstreken=== ====Zelfstandig==== Windstreken krijgen een kleine letter: *''Ze hebben een poosje in het '''n'''oorden van Italië gewoond, maar het '''z'''uiden van Spanje beviel hun uiteindelijk beter.'' *''De Nijl stroomt naar het '''n'''oorden.'' *''De wind stond '''n'''oord'''n'''oord'''w'''est.'' *''Uit het '''n'''oord'''n'''oord'''o'''osten kwamen ze aangalopperen.'' Een hoofdletter gebruiken we echter wanneer het woord een gebied aanduidt: *''Al die vooroordelen! Het rijke '''W'''esten, het mysterieuze '''O'''osten... de werkelijkheid is natuurlijk altijd complexer.'' Ook dan krijgen de afleidingen een kleine letter: *''Volgens mij kunnen '''w'''esters materialisme en '''o'''osterse mystiek heel goed samengaan.'' — '' O ja? Ik geloof er niets van.'' ====In samenstellingen==== Ook in samengestelde aardrijkskundige namen met windrichtingen gebruiken we een hoofdletter, alsmede in de afleidingen en samenstellingen dáárvan: *''In '''Z'''uid-'''E'''uropa wonen de '''Z'''uid-'''E'''uropeanen.'' *''Vele '''O'''ost'''-E'''uropa'''d'''eskundigen maken zich daar zorgen over.'' *''Zou je dat een typisch '''O'''ost-'''V'''laamse gewoonte noemen?'' Wanneer zo'n samenstelling echter de naam van ''twee'' windrichtingen bevat, kan er betekenisverschil ontstaan, en tevens verschil in de spelling: *''Zoals je weet, ligt '''N'''oord'''w'''est'''-F'''riesland in het '''n'''oord'''w'''esten van Friesland; het ligt dus in laatstgenoemde provincie.'' *''Zoals je ook weet, ligt '''N'''oord'''-W'''est'''-F'''riesland in West-Friesland, dus in de provincie Noord-Holland.'' ===Verzwakt verband=== [[Afbeelding:Port1.JPG|thumb|100px| "Ze brachten een fles '''p'''ort mee"]] Als er nog maar een zwak verband is tussen streek en woord, komt er een kleine letter. *''Ze brachten een fles '''b'''ordeaux en een fles '''p'''ort mee.'' *''Hè, doe dat '''b'''ordeauxkleurige completje aan, dat staat je zo alleraardigst!'' *''”Mag ik twee ons '''e'''dammer van u?” vroeg de man met een zuinig gezicht.'' De ''Leidraad'' noemt hier ook “sommige andere” samenstellingen en afleidingen. Daarbij valt te denken aan woorden als: *'''''n'''eerlandistiek, '''n'''eerlandicus, '''b'''ourgondische leeftrant, '''f'''inlandisering, '''b'''alkaniseren, '''m'''aanmannetje, '''m'''arsmannetje'' en het verschrikkelijke '''''m'''aanmonster''. Ook de diverse termen voor barbarismen vallen hieronder, zoals: *'''''b'''elgicisme, '''n'''eerlandisme, '''v'''lamisme, '''g'''ermanisme, '''a'''nglicisme, '''g'''allicisme''. Een bijzonder geval vormt de spelling van '''''O/o'''lympisch'': in relatie tot de berg de Olympus gebruiken we een hoofdletter. In de naam '''''O'''lympische '''S'''pelen'' staan hoofdletters, juist omdat het een naam betreft. We schrijven '''o'''lympisch echter met een kleine letter in verband met die spelen; het eigenlijke verband, dat met de ''berg'', is dan immers verzwakt: *''Het geschrei bereikte thans '''O'''lympische hoogten.'' [zo hoog als de berg] *''Bij de '''O'''lympische Spelen van 2008 vestigde zij een nieuw '''o'''lympisch record.'' ====Verband weer versterkt==== Weer wél met een hoofdletter moet: *''”Mag ik twee ons '''E'''dammer kaas van u?” vroeg de man met een zuinig gezicht.'' Wordt bij ''edammer'' aan een soortnaam gedacht, een soort voedsel, in het geval van ''Edammer kaas'' denken we aan “kaas uit Edam”. Daardoor komt de herkomst weer in beeld: hoofdletter dus. ==Taal, volk en cultuur== ===Taal en dialect=== ====Hoofdregel==== Namen van talen en dialecten krijgen een hoofdletter, en daarbij volgen ze de aardrijkskundige conventies: *''In het '''W'''est'''-V'''laams komt nog de vorm ''letje'' voor, die we ook in het '''G'''roningse ''lut-'' herkennen, maar die in de meeste varianten van het '''N'''ederlands is verdrongen door ''klein''.'' *''Het '''N'''ew Yorks is een van de fraaiste vormen van '''E'''ngels die ik ken.'' ====Meerdere hoofdletters==== Meer hoofdletters komen er echter als de taal een koppelteken bevatte, of een spatie: die blijven staan. *''Van het '''O'''ud'''-W'''est'''-V'''laams wist ze hoegenaamd niets.'' *''Dat '''P'''lat'''-N'''ew '''Y'''orks verstá ik helemaal niet!'' Samenstellingen van twee geheel zelfstandige elementen behouden de hoofdletters: *''De meeste Europese talen komen voort uit het '''I'''ndo'''-E'''uropees.'' *''Ze sprak een uiterst charmante vorm van '''B'''elgisch'''-N'''ederlands.'' ====Periode of standaard==== Allerlei andere voorvoegsels geven een periode of een standaard aan. In dat geval is er maar één hoofdletter: *''Het '''O'''ud'''e'''ngels bevatte nog vele '''G'''ermaanse woorden, evenals het '''M'''iddel'''n'''ederlands trouwens.'' *''Kun je '''N'''ieuw'''g'''rieks lezen?'' *''Is het '''S'''tandaard'''n'''ederlands eigenlijk niet een soort Hollands?'' *''Cursussen '''M'''odern '''S'''tandaard'''a'''rabisch zijn er tegenwoordig wel in ons land.'' ====Waardeoordelen==== Sommige aanduidingen lijken een taal te benoemen, maar dat is slechts schijn: ze geven een waardeoordeel. Ze krijgen een kleine letter. *''De partij stelde voor, in het Europees Parlement voortaan alleen nog '''s'''teenkolenengels te spreken.'' *''In mijn beste '''s'''choolfrans probeerde ik uit te leggen dat we helemaal geen wiet bij ons hadden.'' ===Volk en etnische groep=== De naam van een bepaald volk wordt met een hoofdletter geschreven, de afleiding ook. *''De '''K'''elten werden naar de randen van Europa gedreven.'' *''De '''E'''skimo's noemen zichzelf '''I'''nuit.'' *''Even had het erop geleken dat de '''H'''unnen Europa onder voet zouden lopen.'' *''De '''K'''oerdische vrijheidsstrijd was bloedig.'' Dit geldt in alle gevallen als de naam is afgeleid van een aardrijkskundige aanduiding. *''De '''O'''ost-'''V'''laming won zaterdagavond de finale van het humorconcours.'' *''De '''O'''ost-'''V'''laamse komiek won zaterdagavond de finale van het humorconcours.'' *''Het waren '''G'''roningers!'' Wanneer een term niet op een volk duidt, maar overkoepelend wordt gebruikt voor een etnische groep, dan schrijven we een kleine letter. *''De '''m'''estiezen zijn nu grootgrondbezitters geworden.'' *''Kinderen willen altijd dat de '''i'''ndianen winnen.'' *''Tegenwoordig vind je daar nauwelijks nog '''i'''ndiaanse nederzettingen.'' Als er nog slechts een verzwakt verband is met de oorspronkelijke bevolkingsgroep, gebruiken we een kleine letter: *''Nou, ik stel toch voor dat we naar de '''c'''hinees gaan.'' ===Cultuur en overtuiging=== Namen van culturen krijgen een hoofdletter. *''Hier zijn we weer een van de geheimen van de '''A'''zteken op het spoor.'' *''De ondergang van de '''A'''zteekse cultuur liet toen niet lang meer op zich wachten.'' Namen van (geloofs)overtuigingen krijgen echter een kleine letter. Dit geldt ook voor de beoefenaars en de gebruiken van godsdiensten. Zo is er verschil tussen '''''J'''oden'' (die deel uitmaken van het '''J'''oodse volk) en '''''j'''oden'' (die de '''j'''oodse religie aanhangen). *''De dialoog tussen '''c'''hristenen en '''m'''oslims komt op gang.'' *''Het gebouw werd door '''h'''indoefundamentalisten verwoest.'' *''Het '''j'''oodse geloof kan beschouwd worden als de religie van het '''J'''oodse volk.'' *''De '''j'''ezuïeten hebben er in de negentiende eeuw de missie met kracht ter hand genomen.'' *''De '''b'''idstond werd door bijna alle gemeenteleden bezocht.'' Ook culturele en maatschappelijke stromingen krijgen een kleine letter, evenals samenstellingen en afleidingen, en soortnamen die erbij horen. *''De opkomst van het '''s'''ocialisme leek in de eerste helft van de twintigste eeuw niet te stuiten; '''s'''ocialisten waren ervan overtuigd dat er een nieuwe wereldorde in aantocht was.'' *''Het is niet eenvoudig precies na te gaan waar middeleeuwen overgaan in '''r'''enaissance.'' *''Ik hou niet zo van de '''j'''ugendstil.'' ==Perioden, tijden en gebeurtenissen== ===Perioden=== Tijdsindelingen zoals de namen van weekdagen, maanden, seizoenen worden met een kleine letter geschreven. Sinds kort geldt dit ook voor historische en geologische tijdvakken. *''In de '''m'''iddeleeuwen moest je wel bier drinken; het water was doorgaans vervuild.'' *''Volgens mij wáren er in het '''p'''erm helemaal nog geen zoogdieren.'' Dit geldt niet voor gespecialiseerde teksten. In het lexicon (de eigenlijke lijst met woorden) van het ''Groene Boekje'' zal men vergeefs zoeken naar de hoofdlettervormen, maar de ''Technische Handleiding'' zegt: “de vastgelegde vaktermen worden veelal in gespecialiseerde contexten als eigennamen ervaren en dus met hoofdletter geschreven”. De ''Leidraad'' voegt hieraan toe dat we de kleine letter schrijven “in courante teksten. In gespecialiseerde publicaties kan ervan worden afgeweken.” Vakdeskundigen (geologen, geografen) en andere schrijvers van gespecialiseerde teksten zullen de hoofdletter gebruiken. *''Het '''P'''erm is de laatste periode van het '''P'''aleozoïcum.'' *''In de '''M'''iddeleeuwen is de moderne devotie de aanleiding tot een hernieuwde geloofsbeleving.'' ===Feestdagen=== Feestdagen krijgen hoofdletters, en moeten dus worden onderscheiden van perioden. *''Het '''S'''uikerfeest komt aan het einde van de '''r'''amadan.'' *''De '''a'''dvent gaat aan '''K'''erstmis vooraf.'' <u>Afleidingen</u> van feestdagen krijgen juist kleine letters: *''Tijdens de '''K'''erst hebben we een '''k'''erstboom; met '''P'''asen zoeken we '''p'''aaseieren.'' *''Op '''t'''weede '''k'''erstdag gaan we op bezoek bij oma.'' *''Ik vind '''N'''ieuwjaar altijd nogal saai; op '''n'''ieuwjaarsdag zijn zelfs de musea gesloten.'' ===Gebeurtenissen=== Gebeurtenissen krijgen een hoofdletter: *'''''L'''eidens '''O'''ntzet wordt nog altijd herdacht.'' Oorlogen worden als gebeurtenissen beschouwd, niet als perioden, en dus schrijven we ''de '''T'''weede '''W'''ereldoorlog, de '''T'''achtigjarige '''O'''orlog.'' ==Instellingen en merken== ===Instellingen=== [[Afbeelding:Hoofdletters.jpg|thumb|250px|Donorprincipe (eBay, PvdA);<br>afkorting volgens volle naam (NMBS);<br>titel; instelling]] Officiële namen van instellingen krijgen hoofdletters, ook in samenstellingen. Deze hoofdletters komen er niet wanneer het om soortnamen gaat: namen die voor meer dan één instelling kunnen worden gebruikt. *''De '''g'''erechtshoven richten zich naar de '''H'''oge '''R'''aad.'' *''De minister-president legde de motie van de '''T'''weede '''K'''amer naast zich neer, ook al bracht dit bij de '''T'''weede '''K'''amer'''l'''eden grote beroering teweeg.'' *'' Het '''E'''uropees '''P'''arlement wordt ook wel '''E'''uro'''p'''arlement genoemd; een andere naam voor '''E'''uropees '''P'''arlements'''l'''id is '''E'''uro'''p'''arlementariër.'' *''Van het '''O'''penbaar '''M'''inisterie maken officieren van justitie, procureurs-generaal en advocaten-generaal deel uit.'' *''Ondanks het ijveren van de '''E'''chte '''N'''ederlandse '''F'''ietsers '''B'''ond kwamen de gewenste fietspaden er niet.'' (donorprincipe) *''De '''V'''ereniging '''M'''ilieudefensie was gematigd positief over het nieuwe regeerakkoord.'' *''De '''v'''ereniging '''S'''oli '''D'''eo '''G'''loria heeft er een brief over geschreven.'' Woorden als "vereniging" krijgen alleen een hoofdletter als zij deel uitmaken van de officiële naam. ===Merken=== Merknamen en hun samenstellingen krijgen een hoofdletter; soort- en stofnamen niet. *''Ik wil niet zomaar een '''c'''olaatje, ik wil '''C'''oca-'''C'''ola!'' *''De werkzame stof in '''X'''anax is '''a'''lprazolam.'' *''De '''N'''obelprijs wordt alleen aan levende personen toegekend; geen enkele '''N'''obelprijs'''w'''innaar heeft de '''p'''rijs postuum gekregen.'' ====Donorprincipe==== Soms geldt echter het donorprincipe, en wordt een afwijkende spelling gevolgd. *''Persoonlijk lees ik liever '''d'''e '''V'''olkskrant dan '''D'''e '''T'''elegraaf.'' *''Is dat wel vertrouwd, kopen op '''eB'''ay?'' *'''''d'''EUS is een Belgische rock- en indie-band.'' ==Titels== Titels van creatieve werken beginnen met een hoofdletter. Bij klassieke en heilige boeken heeft het lidwoord vaak geen hoofdletter. *''Niettemin blijft '''''D'''e reis van de lege flessen'' een zeer leesbare roman.'' *''Eigenlijk vond ik '''d'''e '''O'''dyssee leesbaarder dan '''d'''e '''I'''lias.'' ==Duitse leenwoorden== Zelfstandige naamwoorden die aan het Duits ontleend zijn, krijgen geen hoofdletter: *''Nou zeg; '''a'''pfelstrudel met '''s'''chnaps, dat is nog eens een traktatie voor een '''ü'''bermensch.'' Wel een hoofdletter krijgen woorden als '''''W'''ehrmacht'' (een eigennaam) en '''''E'''ndlösung'' (een gebeurtenis), om de tussen haakjes genoemde redenen. Ook woorden die (nog) niet zijn ingeburgerd, behouden de hoofdletter. ==Verkorte vormen== ===Afkortingen=== Soms geven we een woord verkort weer, terwijl het bij lezing toch voluit wordt uitgesproken. Niemand zegt “bijv.”: ook de afkorting wordt als “bijvoorbeeld” uitgesproken. Afkortingen volgen het hoofdlettergebruik van het volledige woord. *''Het huwelijksjubileum van '''p'''rof.'''m'''r. Pieter van Vollenhoven en '''H.K.H.''' prinses Margriet'' ===Symbolen=== Symbolen zijn gestandaardiseerd. Wetenschappelijke en/of internationale conventies leggen de notatie van maten en gewichten, van valuta's, van chemische elementen en dergelijke vast. Aan die conventies houdt de spelling zich. *''Het internationale symbool voor de '''euro''' is '''EUR'''.'' *''1 '''M'''Hz betekent een miljoen '''h'''ertz, terwijl 1 '''m'''Hz voor een duizendste hertz staat:'' ::''1 '''MH'''z = 1.000.000 '''H'''z = 1.000.000.000 '''mH'''z.'' *'''''Sb''' is het internationale symbool voor het element antimonium.'' ===Initiaalwoorden en letterwoorden=== ====Initiaalwoorden: hoofdwoordprincipe==== Initiaalwoorden, bestaande uit letters die we niet als woord kunnen uitspreken, volgen het hoofdlettergebruik van het woord waarop het is gebaseerd: *''De '''pc''' staat nog aan.'' *''De '''NMBS''' heeft een aantal verbeteringen in de dienstregeling doorgevoerd.'' *''Het college van '''b'''. en '''w'''. stond een gedoogbeleid voor.'' *''Ik kan er ook niets aan doen; dat schijnt een nieuwe richtlijn van het college van '''pg''''s te zijn.'' Het is ''pvc'' maar ''DDT''. Het verdient aanbeveling dit soort woorden op te zoeken in de Woordenlijst. ====Letterwoorden: hoofdwoordprincipe en zelfnoemfunctie==== Letterwoorden, bestaande uit letters die we wel als woord kunnen uitspreken, volgen eveneens het hoofdlettergebruik van het woord waarop het is gebaseerd: *''Vergeet je '''pin'''code niet.'' *''De minister van '''BuZa''' schijnt niet akkoord te gaan.'' We schrijven ''T-shirt, H-balk, L-vormig'' en ''U-bocht'' met een hoofdletter, omdat juist de vorm van die hoofdletters de naam in het leven heeft geroepen. Een T-shirt heeft de vorm van een T, niet van een t. ====Vreemde taal==== Een vreemdtalig initiaal- of letterwoord wordt met hoofdletters geschreven, totdat het is ingeburgerd. Hier kunnen onduidelijkheden ontstaan. De Woordenlijst geeft ''ADSL'' (dat dus blijkbaar niet als ingeburgerd wordt beschouwd). Ook ''pin'' (kleine letters, dus wel ingeburgerd) wordt bij de vreemdtalige woorden genoemd, hoewel erbij wordt vermeld dat het staat voor ''persoonlijk identificatienummer''. Dit soort afkortingen kan het beste in de lijst worden opgezocht. ====Wetten en andere overheidsstukken==== Wetten en overheidsbesluiten worden met hoofdletters afgekort. *''Alweer een verandering in de '''WAO'''!'' *''Bij '''KB''' van 14 januari 2007 is bepaald dat...'' *''Je gaat dus niet met de '''VUT'''?'' Soms is een andere schrijfwijze gebruikelijk, en dan wordt het donorprincipe gevolgd: *''Dat kan gewoon bij '''AMvB''' worden geregeld.'' *''De Algemene nabestaandenwet wordt aangehaald als '''Anw'''.'' ====Ziekten==== Ziekten die in het dagelijks gebruik gemeengoed zijn geworden, krijgen kleine letters, maar de hoofdregel is dat afgekorte namen van ziekten met hoofdletters worden geschreven. Er is geen verband met vreemdtaligheid, zoals hierboven. *''Het laatste geval van '''BSE''' is allang weer vergeten.'' *''De '''MKZ'''-crisis was een ramp voor mens en dier.'' Met kleine letters, want gemeengoed geworden: *''Een '''aids'''remmer is duur.'' *''Soms wordt gevreesd dat '''tbc''' weer de kop opsteekt.'' ====Aantal letters==== Soms kunnen letterwoorden een eigennaam aangeven. Bij eigennamen kan het donorprincipe van kracht zijn; dat krijgt voorrang. In andere gevallen bepaalt het aantal letters de spelling. Letterwoorden van niet meer dan drie letters worden met hoofdletters geschreven. *''Had Van Eekelen niet een hoge functie bij de '''WEU'''?'' Bij vier letters komen er alleen hoofdletters als de afkorting een politieke partij aangeeft, een vereniging of instelling: *''Ze werkt op het '''NAVO'''-hoofdkwartier.'' *''De '''FIOD''' deed een inval.'' Maar het donorprincipe schrijft '''PvdA''' voor. Woorden van meer letters krijgen één hoofdletter: de eerste. *''Hij is uitgezonden in het kader van een programma van de '''Unicef'''.'' ===Verkortingen=== Verkortingen als ''hetero'', ''info'', ''StuBru'' en ''nettiquette'' volgen het woord waarvan ze zijn afgeleid. Als er een donorprincipe is (de eigenaar gebruikt de afkorting op een bepaalde manier), dan wordt dat gevolgd. Een bijzondere regel geldt voor samenstellingen. Begint de verkorting met een hoofdletter, dan krijgt een samenstelling een streepje: *''Ik dacht dat er drie '''B'''enelux-landen waren.'' Anders niet: *''De '''i'''nfomedewerker wist het zelf niet eens!'' ==Vreemde talen== De Woordenlijst bevat Nederlandse woorden, en daartoe worden uiteraard ook de vele leenwoorden gerekend die we aan vreemde talen te danken hebben. Maar behalve vreemde woorden gebruiken we in sommige contexten ook vreemd''talige'' woorden. Hieronder volgt nog een drietal aanbevelingen voor het hoofdlettergebruik van zulke woorden. ===Duitstalige uitdrukkingen=== Ingeburgerde woorden uit het Duits zijn hierboven besproken. Soms gebruiken we echter Duitse uitdrukkingen die ''niet'' zijn ingeburgerd, maar nog steeds als Duits worden ervaren. Dan verdient het aanbeveling het oorspronkelijke hoofdlettergebruik te handhaven. *''De minister vreesde toch dat de opmerking van het Kamerlid niet ter zake was; het moest hem van het hart dat de geachte afgevaardigde wel wat ins '''B'''laue hinein redeneerde.'' ===Wetenschappelijke namen van organismen=== Een geheel ander geval, dat buiten de Leidraad van de officële Woordenlijst valt, zijn de wetenschappelijke namen van dieren, planten, schimmels en eencelligen, die niet in het Nederlands luiden, maar uit Latijnse of gelatiniseerde woorden bestaan. De namen van soorten zijn tweeledig, en bestaan uit de geslachtsnaam (die een hoofdletter krijgt) en de soortnaam zelf (geen hoofdletter), die bovendien cursief gedrukt worden. De namen van families en hogere groeperingen krijgen altijd een hoofdletter en worden niet cursief gedrukt. *''De wetenschappelijke naam van de gevlekte scheerling is'' '''C'''onium '''m'''aculatum. *''De veldmuis of'' '''M'''icrotus '''a'''rvalis, ''die tot de familie '''C'''ricetidae behoort, is in Europa een vrij algemeen voorkomend knaagdier. '' In Nederlandstalige wetenschappelijke literatuur worden de Nederlandse namen van welomlijnde soorten bij voorkeur met hoofdletter geschreven. Zo is de '''K'''olgans een soort '''g'''ans, en behoren '''E'''kster en '''Z'''warte '''k'''raai tot de '''k'''raaiachtigen. ===Buitenlandse namen=== Eigennamen ontleend aan vreemde talen behouden bij voorkeur de oorspronkelijke hoofd- en kleine letters. *''President '''d'''e Gaulle aanvaardde zijn ambt pas op gevorderde leeftijd.'' *''Volgens minister '''v'''on der Leyen was het een unieke kans.'' {{Bron|bronvermelding= *Deze tekst is gebaseerd op de ''Leidraad'' die als voorwoord is opgenomen in de ''Woordenlijst Nederlandse Taal'' (2005), hoofdstukken 16 en 17. Die is ook elektronisch raadpleegbaar: [https://woordenlijst.org/leidraad/16/ hoofdstuk 16] en [https://woordenlijst.org/leidraad/17/ hoofdstuk 17]. *Wim Daniëls, ''Spellingcaroussel'' (Prisma 2005) geeft aanvullende informatie over de ''Technische Handleiding'' en over inconsequenties die in dit artikel niet aan de orde zijn gekomen. *Een alternatieve spelling, deels ook voor het hoofdlettergebruik, biedt het ''Witte Boekje'' (2006): "VII Hoofdletters", pp. 40-59. }} {{Sub}} b1stoz4l58tmx6pjh6m5k2vk20zvmbh 0 26615 427117 311823 2026-05-16T09:23:55Z Erik Baas 2193 lf 427117 wikitext text/x-wiki {{Index Nederlands}} Het trema of deelteken is een spellingsteken dat bestaat uit twee puntjes die boven een klinkerteken worden gezet. Het trema geeft aan dat de ermee gemarkeerde klinker het begin is van een nieuwe lettergreep en dus niet moet worden gelezen als zou hij samen met de er aan voorafgaande letter(s) een klank weergeven, zoals in ''knieën''. Voor het gebruik van het trema bestaan een aantal regels. # Het trema wordt gebruikt in een niet-samengesteld woord(deel) om te voorkomen dat twee opeenvolgende klinkerletters als één klank gelezen worden. Het gaat hier om de volgende veertien lettercombinaties: ''aa'', ''ae'', ''ai'', ''au'', ''ee'', ''ei'', ''eu'', ''ie'', ''oe'', ''oi'', ''oo'', ''ou'', ''ui'' en ''uu''. Voorbeelden: ''tetraëder'', ''naïviteit'', ''reële'', ''geïnd'', ''reünie'', ''conciërge'', ''koloniën'', ''poëzie'', ''egoïsme'', ''coördinatie'', ''ruïne'', ''vacuüm'', ''Israël''. Deze regel is niet van toepassing op de Latijnse en Franse uitgangen ''-ei'', ''-eus'', ''-eum'' en ''-ien'': ''baccalaurei'', ''baccalaureus'', ''petroleum'', ''opticien''. De regel geldt anderzijds weer wel voor Bijbelse namen op ''-eus'': ''Mattheüs''. # Bij meer dan twee klinkerletters wordt geen trema gezet direct na de ''i''. Bovendien kan alleen de ''e'' of de ''i'' een trema krijgen: #* ''artificieel'', ''aaien'', ''begroeiing'', ''ooievaar'', ''truien''; #* ''bantoeïstiek'', ''bedoeïen'', ''geëerd'', ''geëuropeaniseerd'',''knieën'', ''moeë'', ''mozaïek'', ''weeïg'', ''geuit'', ''geautomatiseerd''. Bij woordafbreking vervalt het trema: ''co-ordinatie'', ''ge-eerd''. De regels voor het trema gelden niet voor afleidingen op ''-achtig''. Deze krijgen een koppelteken indien twee opeenvolgende klinkerletters als één klank gelezen kunnen worden: ''zebra-achtig'', ''detectiveachtig''. Het trema wordt niet gebruikt tussen delen van samenstellingen. Het is dus niet ''naäpen'' maar ''na-apen'', niet ''toeëigenen'' maar ''toe-eigenen'', niet ''zeeëgel'' maar ''zee-egel''. Een uitzondering vormen de samengestelde telwoorden; deze krijgen wel een trema, zoals in ''drieëndertig''. Soms is het moeilijk uit te maken of een woord een samenstelling dan wel een afleiding is. Dit geldt in het bijzonder wanneer het eerste deel ''bio-'', ''macro-'', ''micro-'', ''mini-'', ''multi-'' of ''neo-''. Woorden als ''bio-industrie'', ''macro-economie'', ''micro-organisme'', ''mini-emmer'', ''multi-etnisch'' en ''neo-expressionisme'' krijgen geen trema, maar een streepje. == Umlaut == Het trema ziet er precies zo uit als de umlaut, maar verschilt hiervan omdat het trema niet aangeeft dat de gemarkeerde letter een andere klankwaarde krijgt dan een letter zonder trema. {{Bron|bronvermelding= *''De tekst op deze pagina of een eerdere versie daarvan is afkomstig uit Bijlage 1 van het Spellingbesluit, via de website van de [https://www.overheid.nl Nederlandse overheid].'' }} {{Sub}} [[br:Diarezenn]] [[de:Diärese]] [[en:Diaeresis]] [[eo:Dierezo]] [[es:Dialefa]] [[fr:Diérèse]] [[gl:Diérese]] [[it:Dieresi]] [[ja:分音記号]] [[pt:Diérese]] [[scn:Dièresi]] [[sv:Trema#Avskiljande funktion: dieresis]] [[zh:分音符]] ij2qksncgamjfbe0jcea6xsqsux6frs 0 26616 427119 426307 2026-05-16T09:23:57Z Erik Baas 2193 lf 427119 wikitext text/x-wiki {{Index Nederlands}} De apostrof ofwel het weglatingsteken is een leesteken. Voor het gebruik van de apostrof bestaan een aantal spellingsregels. ==Meervoud== De apostrof wordt gebruikt bij de meervouds-s van woorden die eindigen op a, e, i, o, u of y, voorafgegaan door een medeklinkerletter of lettergreepgrens. (De e moet klinken als /ee/.) :''opa's'', ''azalea's'', ''ave's'', ''ski's'', ''auto's'','' accu's'', ''baby's''. Op grond van deze regel krijgen de volgende woorden dus geen apostrof. :''lentes'' (De e klinkt hier niet als /ee/.) :''abonnees'' (Voor de eind-e staat een klinker.) :''procedés'', communiqués (Hier staat een /é/.) :''essays'' (Voor de y staat een klinker.) ==Genitief== {{Zie ook|Zie [[Nederlands/Grammatica/Zelfstandige naamwoorden/Bezits-s|Bezits-s]]}} ==Verkleinwoorden== De apostrof wordt gebruikt in verkleinwoorden van woorden die eindigen op een y voorafgegaan door een medeklinkerletter. :''baby'tje'', ''lolly'tje'', ''pony'tje'' (maar ''displaytje'' vanwege de klinker voor de /y/). Als een woord dat eindigt op /a/, /e/, /o/ of /u/ wordt voorafgegaan door een medeklinker of lettergreepgrens, wordt de laatste letter doorgaans verdubbeld. (Met de e is de /ee/ bedoeld.) De /i/ wordt in deze positie geschreven als /ie/. :''opaatje'', ''azaleaatje'', ''aveetje'', ''autootje'', ''accuutje'', ''skietje''. Bij sommige Franse leenwoorden verandert het grondwoord van vorm: ''aspirientje'', ''depootje'' (Groene Boekje: ''depotje''), ''logeetje'', ''machientje'', ''sardientje'' (maar: ''souvenirtje''). Bij woordafbreking verdwijnt de apostrof: :''baby-'' :''tje.'' ==Cijfer- en letterwoorden== De apostrof wordt gebruikt in afleidingen van cijfer- en letterwoorden (acroniemen). :''A4'tje,'' ''65+'er'', ''BRT'er'', ''tv's'', ''cd'tje''. In letterwoorden die niet als zodanig herkenbaar zijn wordt geen apostrof gebruikt: :''elpees'', ''radars'', ''lasers'', ''sonartje''. In samenstellingen met cijfer- en letterwoorden komt een liggend streepje: :De combinatie van ''tv'' en ''programma'' wordt ''tv-programma'', maar ''tv+tje'' (een afleiding) wordt ''tv'tje''. ==De apostrof als weglatingsteken== De apostrof wordt ook gebruikt om aan te geven dat er letters zijn weggelaten in een woord (grafische inkorting of nabootsing van spreektaal). :''A'dam'', ''A'pen'', ''d'r'','' m'n'', '''s morgens'', ''onnavolgb're'', ''dierb're''. Echter niet altijd wanneer cijfers worden weggelaten, zoals bijvoorbeeld: ''de jaren 90'', maar wel ''in de periode '40-'45''&nbsp;<ref>[https://www.onzetaal.nl/advies/jaren70.php Taaladviesdienst] van Onze Taal</ref> ==Werkwoorden met afkorting== Bij een aantal verbogen vormen van werkwoorden die uit een afkorting bestaan, wordt een apostrof gebruikt om de afkorting af te zonderen: :''ge-sms't'', ''sms'te'', ''gsm'en'' {{Bron|bronvermelding= De tekst op deze pagina (of een eerdere, nog niet bewerkte versie daarvan) is afkomstig uit Bijlage 1 van het Spellingbesluit, via de website van de [https://www.overheid.nl Nederlandse overheid] }} {{Referenties}} {{Sub}} qnxdoabb02wm6fx4ben4wsmvig08p9s 0 26620 427121 336547 2026-05-16T09:24:03Z Erik Baas 2193 lf 427121 wikitext text/x-wiki {{Index Nederlands}} De term gezegde (ook wel werkwoordgroep genoemd) verwijst binnen de redekundige ontleding naar hetgeen in de zin over het onderwerp wordt verteld. Het gezegde bevat in principe altijd alle werkwoorden in de hoofdzin of bijzin. De term "gezegde" is een vertaling van het Latijnse ''praedicatum'' (letterlijk: 'dat wat ergens over gezegd wordt'). == Soorten gezegden == Binnen de traditionele grammatica worden twee typen gezegde onderscheiden: === Werkwoordelijk gezegde en werkwoordelijke rest === Een werkwoordelijk gezegde bestaat uitsluitend uit een of meer werkwoorden maar zegt niets over de eigenschappen van het onderwerp. Dit gezegde kan worden verdeeld in de persoonsvorm en de eventuele werkwoordelijke rest: ::Hij ''lacht'' (geen werkwoordelijke rest) :::werkwoordelijk gezegde: ''lacht'' Hij ''heeft'' (persoonsvorm) haar ''willen laten vertrekken'' (werkwoordelijke rest). :::werkwoordelijk gezegde: ''heeft willen laten vertrekken'' ::Hoe ''wil'' (persoonsvorm) je dat ''gaan doen'' (werkwoordelijke rest)? :::werkwoordelijk gezegde: ''wil gaan doen'' Een werkwoordelijk gezegde kan naast een werkwoordelijke ook een niet-werkwoordelijke rest bevatten. In de volgende zin is ''te'' de niet-werkwoordelijke rest: ::Hoe ''denk'' (persoonsvorm) je dat ''te gaan doen'' (werkwoordelijke + niet-werkwoordelijke rest)? In de volgende zin is ''aan het gooien'' een niet-werkwoordelijke rest: ::U ''bent'' (persoonsvorm) op dat veld ballen ''aan het gooien'' (niet-werkwoordelijke rest). In termen van taalkundige ontleding is ''aan'' in de zin hierboven een voorzetsel, ''het'' een lidwoord en ''gooien'' een als zelfstandig naamwoord gebruikte infinitief. ''Gooien'' is namelijk een zelfstandig naamwoord, omdat er na een lidwoord altijd een zelfstandig naamwoord volgt. Toch wordt deze niet-werkwoordelijke rest als een deel van het werkwoordelijk gezegde beschouwd. === Naamwoordelijk gezegde en niet-werkwoordelijke rest === Een naamwoordelijk gezegde bevat naast de werkwoordsvorm ook één of enkele naamwoorden (dit kunnen zelfstandige naamwoorden, bijvoeglijke naamwoorden of persoonlijke voornaamwoorden zijn), evenals een koppelwerkwoord en eventueel een of meer hulpwerkwoorden. Het naamwoordelijk deel van het gezegde wordt vaak kortweg "naamwoordelijk deel" genoemd. Dit zinsdeel beschrijft een eigenschap van het onderwerp of is qua betekenis gelijk aan het onderwerp. Het naamwoordelijk deel van het gezegde wordt met het onderwerp verbonden door middel van een koppelwerkwoord: ::Onze bakker ''werd'' na de verkiezingen ''minister van milieu''. :::naamwoordelijk gezegde: ''werd minister van milieu''. ::Onze slager ''bleef'' maar ''ziek''. :::naamwoordelijk gezegde: ''bleef ziek'' ::Onze bakker ''is'' na de verkiezingen ''minister van milieu geworden''. :::naamwoordelijk gezegde: ''is minister van milieu geworden''. ::Ik ''ben hem''. :::naamwoordelijk gezegde: ''ben hem''. In de volgende 2 zinnen zijn zowel het onderwerp als het naamwoordelijk deel cursief weergegeven en is het werkwoord ''zijn'' het koppelwerkwoord: * ''Dat boek'' is ''goed''. * ''Karel'' is ''mijn buurman''. De niet-werkwoordelijke rest maakt verder altijd deel uit van het andere type gezegde, het naamwoordelijk gezegde. == Gezegde vs. predicaat == In de moderne ontleding wordt in plaats van de term "gezegde" veelal de term '''predicaat''' gebruikt. Deze termen zijn echter niet zonder meer uitwisselbaar. In tegenstelling tot het gezegde omvat het predicaat ook het taalkundig object (d.w.z. lijdend en/of meewerkend voorwerp) en mogelijk nog andere bepalingen: ::Hij ''heeft haar nooit een cadeau gegeven''. :::gezegde: ''heeft gegeven'' :::predicaat: ''heeft haar nooit een cadeau gegeven'' {{Sub}} [[Categorie:Grammatica]] h8g9n3hap678hg0o79oqgdh2xowmvn4 0 26621 427127 336545 2026-05-16T09:24:27Z Erik Baas 2193 lf 427127 wikitext text/x-wiki {{Index Nederlands}} Bijna alle Nederlandse infinitieven hebben de uitgang ''-en''. De enige uitzonderingen zijn de eenlettergrepige werkwoorden ''doen'', ''gaan'', ''slaan'', ''staan'', ''zien'' en ''zijn'' en de hiervan afgeleide infinitieven met een prefix, zoals ''door-gaan'', ''ont-zien'' enz. Om de stam van een werkwoord te vinden, wordt allereerst de uitgang ''-en'' (of alleen ''-n'' bij de bovengenoemde paar werkwoorden die niet op ''-en'' eindigen) van de stam afgehaald. Hierbij treden in grote lijnen dezelfde fonologische veranderingen op als bij het verwijderen van de meervoudsuitgang ''-en'' van het zelfstandig naamwoord. Let op: omdat ook de werkwoorden ''doen'' en ''zien'' vallen onder de uitzonderingen die niet op ''-en'' eindigen, is een neologisme als ''*zelfvoorzienend'' dus ongrammaticaal. ==Zie verder== *[[Nederlands/Grammatica/Werkwoorden/Samengestelde werkwoorden|Samengestelde werkwoorden]] *[[Nederlands/Grammatica/Werkwoorden/Vervoeging|Vervoeging]] *[[Nederlands/Werkwoorden/Regeltjes voor dt|Regeltjes voor dt]] *[[Nederlands/Grammatica/Werkwoorden/'t Kofschip|'t Kofschip]] *[[Nederlands/Grammatica/Werkwoorden/Werkwoord naar functie in de zin|Werkwoord naar functie in de zin]] *[[Nederlands/Grammatica/Werkwoorden/Gezegde|Gezegde]] *[[Nederlands/Grammatica/Werkwoorden/Lijst van sterke en onregelmatige werkwoorden|Lijst van sterke en onregelmatige werkwoorden]] {{Sub}} [[Categorie:Grammatica]] orn0a8mw245g5fzl6g6q2g9j98a1ggv 0 26664 427125 354792 2026-05-16T09:24:26Z Erik Baas 2193 lf 427125 wikitext text/x-wiki {{Index Nederlands}} Nederlandse werkwoorden worden vervoegd naar wijs, persoon en tijd. ==Wijs== De wijs van het werkwoord geeft de relatie tot de werkelijkheid weer. De vervoeging naar wijs is in het Nederlands niet erg uitgebreid wat het aantal vormen betreft, in tegenstelling tot bijvoorbeeld het Frans en Duits. ====Aantonende wijs==== *De meest voorkomende wijs is de aantonende wijs of indicatief. De aantonende wijs geeft aan dat de handeling vanuit het oogpunt van de spreker "werkelijk" plaatsheeft, dan wel plaats heeft gevonden of nog plaats zal vinden. Deze wijs wordt vervoegd in alle werkwoordstijden en met alle onderwerpen. De aantonende wijs is als in de volgende tabel: {| class="wikitable" !Persoon||Tegenwoordige tijd (alleen van regelmatige werkwoorden)||colspan=2|Verleden tijd (alleen van zwakke werkwoorden) |- !||||Stemhebbend||Stemloos |- |1e persoon enkelvoud (ik) |stam (1) |stam + ''de'' |stam + ''te'' |- |2e persoon enkelvoud (jij, je) |stam + ''t'' (2) |stam + ''de'' |stam + ''te'' |- |idem, met pers vnw na het werkwoord |stam + ''t'' (2) |stam + ''de'' |stam + ''te'' |- |2e persoon enkelvoud (gij, ge) |stam + ''t'' (2) |stam + ''det'' |stam + ''tet'' |- |3e persoon enkelvoud (hij, zij, ze, het, men, u) |stam + ''t'' (2) |stam + ''de'' |stam + ''te'' |- |1e persoon meervoud (wij) |infinitief |stam + ''den'' |stam + ''ten'' |- |2e persoon meervoud (jullie) |infinitief, verouderend: stam + ''t'' (2) |stam + ''den'' |stam + ''ten'' |- |3e persoon meervoud (zij, ze) |infinitief |stam + ''den'' |stam + ''ten'' |} # Eindigt de stam op ''-aa,'' dan valt een ''a'' weg in de spelling terwijl de klinker hetzelfde wordt uitgesproken als in de infinitief. Dit is het geval bij de infinitieven 'gaan' en 'staan' # Eindigt de stam op ''-t'', dan wordt er geen extra t meer toegevoegd. #Heeft het werkwoord een voorzetsel of zelfstandig naamwoord, dan komt dit in de aantonende wijs als apart woord ná de persoonsvorm, bijvoorbeeld: ''loop door'', ''liepen door''. Dit wordt in de tabel verder niet vermeld. #Waar 'infinitief' staat wordt de infinitief zonder voorzetsel of zelfstandig naamwoord bedoeld, dus niet ''doorlopen'', maar ''lopen door''. ====Gebiedende wijs==== De ''gebiedende wijs'' geeft een ''bevel'' van de spreker weer. De gebiedende wijs wordt niet vervoegd naar tijd, de vervoeging naar persoon is beperkt tot het onderscheid enkelvoud-meervoud: "maak!" (enkelvoud) en "maakt (u)!" (meervouds- of beleefdsheidsvorm). De gebiedende wijs heeft is in het Nederlands qua vorm verder gelijk aan de stam en de ''ik''-vorm van het werkwoord. Voorbeelden: :*"''Ga'' weg!" :*"''Doe'' eens gewoon!" Soms wordt een onderwerp toegevoegd: :*"''Kom jij'' eens hier" Worden meerdere personen aangesproken, dan is de gebiedende wijs qua vorm gelijk aan de derde persoon enkelvoud tegenwoordige tijd. Voorbeelden: :*"''Kom'''t''''' allen!" (gebiedende wijs van "Allen komen.") In de praktijk wordt deze vorm niet veel meer gebruikt. Soms gebruikt men alleen de meervoudsvorm als het verschil onhoorbaar is, en dat is niet consequent. Bijvoorbeeld: :*"''Vermijdt'' het hoogseizoen, ''ga'' in het voorjaar op vakantie." Ook voor de beleefdheidsvorm wordt de vorm met ''-t'' gebruikt. Bovendien wordt hier het woord ''u'' toegevoegd. :*"''Lees'''t''''' u maar." (gebiedende wijs van "U leest.") Het wederkerend voornaamwoord van ''u'' zou ''zich'' moeten zijn: :*"''Weest'' u zich bewust." (gebiedende wijs van "U bent ''zich'' bewust.") :*"''Schaamt'' u zich!" (gebiedende wijs van "U schaamt ''zich''.") In de praktijk wordt ''zich'' echter vaak vervangen door ''u''. Dan vervalt het andere ''u'' en bovendien de ''-t'' van het werkwoord: :*"''Wees'' u bewust." :*"''Schaam'' u!" :<span style="font-size: small;">"wees''t'' u" en "schaam''t'' u" zijn meervoudsvormen.</span> ====Aanvoegende wijs==== De aanvoegende wijs kan een ''wens'', ''aansporing'' of ''onmogelijkheid'' weergeven. Het gebruik van de aanvoegende wijs is in het Nederlands - in tegenstelling tot veel andere Indo-Europese talen - zeer beperkt. De aanvoegende wijs in het Nederlands kent enkel nog in het enkelvoud een zichtbaar en hoorbaar verschil met de aantonende wijs. Het enkelvoud wordt gevormd door de ''-n'' van de infinitief weg te laten: "''Leve'' de koningin", "Hij ''ruste'' in vrede", "Men ''neme'' een ons suiker", "Het ''zij'' zo". Met behulp van de context kunnen we een meervoud onderscheiden, bijvoorbeeld: "Leven de kinderen" en "Mogen zij rusten in vrede" zijn aanvoegend. Het Nederlands kent ook de aanvoegende wijs in de verleden tijd: "''Ware'' het niet dat ...", "als het ware", "hadde hij niet...". De meeste vormen van de aanvoegende wijs gelden als verouderd, en de aanvoegende wijs in de verleden tijd wordt - buiten "ware(n)" - niet meer gebruikt. ====Onbepaalde wijs==== *De ''onbepaalde wijs'' in engere zin kent slechts één vorm: ''maken'', ''zijn'' enz. In het Nederlands bestaan echter ook samengestelde vormen, zoals: ''gemaakt (te) hebben'' of ''gepakt (te) zullen worden''. De onbepaalde wijs of infinitief wordt nooit vervoegd. Er zijn echter wel voltooide, toekomstige en lijdende vormen van het werkwoord met de betekenis van infinitief. Deze worden gevormd met enkele hulpwerkwoorden en een (meestal verleden) deelwoord: ''gezien te zullen worden'' of ''gepakt te zijn''. In deze vorm is het werkwoord een zelfstandig werkwoord. Om een doel aan te geven wordt het grammaticaal partikel ''(om) te'' toegevoegd: : hij hoopt ''te komen'' : hij was bang ''(om) gepakt te zullen worden'' In combinatie met de hulpwerkwoorden ''zitten'', ''liggen'', ''lopen'', ''staan'' en zelfs ''hangen'' ontstaat een gezegdeconstructie: : ik liep ''te denken'' : de was hing ''te drogen'' De onbepaalde wijs kan ook een opdracht of verplichting uitdrukken: : dat is nog ''te regelen'' De onbepaalde wijs kan ook als het hoofdwerkwoord van een beknopte bijzin dienen: : hij vond het verschrikkelijk ''plotseling zonder geldige reden '''ontslagen te zijn''''' : ''door een hond '''gebeten te zijn''''' is geen pretje : na ''hem '''gezien te hebben''''' liep zij naar huis. De infinitief is tevens de vorm waarin het werkwoord als lemma in woordenboeken is opgenomen. ===Vervoeging naar persoon=== In het Nederlands wordt een werkwoord vervoegd naar het onderwerp; hiermee wordt aangegeven of de handeling wordt uitgevoerd door de ''spreker'' (de ''eerste persoon''), de ''aangesprokene'' (de ''tweede persoon''), of een ''ander'' of iets anders (de ''derde persoon''). Ook bestaat er een verschil tussen enkelvoudige en meervoudige onderwerpen. Samen leveren deze (twee maal drie) zes vervoegingsvormen in de stellende en vragende vorm: {| class="wikitable" |- !rowspan="2"|&nbsp;||colspan="2" |enkelvoud ||colspan="2" |meervoud |- !stellend||vragend||stellend||vragend |- | eerste persoon || ik speel || speel ik? || rowspan=3|wij / jullie / zij spelen<br>verouderd: jullie speelt ||rowspan=3| spelen wij / jullie / zij ? |- | tweede persoon|| jij speelt<br>u speelt<br>gij speelt || speel jij?<br>speelt u?<br>speelt gij? |- | derde persoon|| hij / zij / het speelt || speelt hij / zij / het? |} De meervoudsvormen van het werkwoord zijn identiek voor alle personen en in de tegenwoordige tijd gelijk aan de infinitief. Samengestelde werkwoorden worden echter gescheiden: ''meegaan'' - ''wij gaan mee''. Er is verder nog een enkele uitzondering: ''wezen'' - ''wij zijn''. ===Geslacht=== Er bestaat in het Nederlands - anders dan in sommige andere talen - geen congruentie van de werkwoordsvorm met het geslacht van andere zinsdelen (bijv. het onderwerp). Wel wordt in de tweede persoon enkelvoud een verschil gemaakt tussen de vormen waarbij het onderwerp voor of achter het werkwoord staat, zoals aangegeven in de tabel. ===Actief / passief=== Werkwoorden kunnen in het Nederlands in de bedrijvende vorm (actief) of de lijdende vorm (passief) staan. Beide vormen kunnen gemaakt worden in alle werkwoordstijden en met alle onderwerpen. Met de bedrijvende vorm wordt uitgedrukt dat het onderwerp de handelende persoon (of zaak) is; met de lijdende vorm wordt de zaak omgedraaid: het onderwerp ondergaat dan de handeling. De lijdende vorm wordt gemaakt door het voltooid deelwoord te combineren met een hulpwerkwoord (het "hulpwerkwoord van de lijdende vorm"). In onvoltooide tijden is dit het werkwoord "worden", in voltooide tijden "zijn". Bijvoorbeeld: In de zin "Ik ''maak'' een lamp" duidt ''maak'' een handeling aan die door het onderwerp, ''ik'', wordt uitgevoerd. Dit is de bedrijvende vorm.<br> In de zin "De lamp ''wordt gemaakt''" duidt ''wordt gemaakt'' een handeling aan die door het onderwerp, ''de lamp'' wordt ondergaan. Dit is de lijdende vorm.<br> Andere voorbeelden: "Ik heb geslagen" - "Ik ben geslagen"; "Ik stuurde" - "Ik werd gestuurd" ====Deelwoorden==== Het Nederlands kent twee verschillende deelwoorden, het tegenwoordig of onvoltooid deelwoord en het voltooid deelwoord. Deze deelwoorden kunnen beide gebruikt worden als bijvoeglijk naamwoord of als bijwoord. Voltooide deelwoorden hebben daarbij altijd een ''passieve'' betekenis, onvoltooide deelwoorden altijd een ''actieve'': * De bedankte man. (voltooid, als bijvoeglijk naamwoord) * De bedankende man. (onvoltooid, als bijvoeglijk naamwoord) * Bedankt liep hij over straat (voltooid, als bijwoord) * Bedankend liep hij over straat (onvoltooid, als bijwoord) Ze kunnen ook beide in het gezegde gebruikt worden voor het vormen van de tijden. Het onvoltooid deelwoord wordt in deze vorm echter amper nog gebruikt. Het deelwoord wordt zo genoemd omdat het werkwoordelijke en naamwoordelijke aspecten combineert. In het Nederlands worden deelwoorden gebruikt om samengestelde verleden tijden te vormen (voltooid deelwoord) en om beknopte bijzinnen te maken. Daarnaast kan een deelwoord gebruikt worden als bijvoeglijk naamwoord en als bijwoord. Een als bijwoord gebruikt deelwoord wordt ook wel gerundium genoemd.<br> Het Nederlands kent twee deelwoorden: *Het onvoltooid deelwoord|onvoltooid of tegenwoordig deelwoord; gevormd door een ''-d'' aan de onbepaalde wijs toe te voegen. Bijvoorbeeld: "maken''d''", "gaan''d''". Een eventueel voorzetsel of zelfstandig naamwoord gaat daaraan vooraf. De enige uitzondering is het tegenwoordig deelwoord van de infinitief ''wezen'': ''zijnd''. *Het voltooid deelwoord wordt gevormd door ''ge-'' vóór de stam en ''-d'', ''-t'' of ''-en'' áchter de stam toe te voegen (onregelmatigheden voorbehouden). Bijvoorbeeld: "''ge''maak''t''", "''ge''zeg''d''". Een eventueel voorzetsel of zelfstandig naamwoord gaat daaraan vooraf. Heeft het werkwoord zelf al een prefix. dan vervalt ''ge-''. Voorbeelden: *''werken'' - gewerkt *''doorwerken'' - doorgewerkt *''verwerken'' - verwerkt. ===Vervoeging naar tijd=== Behalve naar het onderwerp wordt het werkwoord ook vervoegd naar de tempus. Het Nederlands kent de volgende werkwoordstijden: *De belangrijkste vorm is de onvoltooid tegenwoordige tijd. Deze tijd geeft een handeling weer die op het moment van spreken plaatsvindt. Bijvoorbeeld: ''Ik maak''. *De tweede vorm is de onvoltooid verleden tijd. Deze geeft een handeling weer die in het verleden plaatsvond en waarvan het "afgerond zijn" niet nadrukkelijk aanwezig is. Bijvoorbeeld: ''Ik maakte''. *De voltooid tegenwoordige tijd (vtt) wordt gebruikt voor handelingen die gezien vanuit het moment van spreken in het verleden plaatsvonden en afgerond zijn. Voor deze vorm wordt het voltooid deelwoord gecombineerd met de tegenwoordige tijd van een van de hulpwerkwoorden "hebben" of "zijn". Bijvoorbeeld: ''Ik heb gemaakt''/''Ik ben gegaan''. *De voltooid verleden tijd (vvt) wordt gebruikt voor handelingen die vanuit het verleden gezien in een nog verder verleden plaatsvonden en op het moment in het verleden waarnaar wordt verwezen al afgerond waren. Voor deze vorm wordt het voltooid deelwoord gecombineerd met de verleden tijd van een van de hulpwerkwoorden "hebben" of "zijn". Bijvoorbeeld: ''Ik had gemaakt''/''Ik was gegaan''. De werkwoordsstam is ook van belang voor het vervoegen van het werkwoord in de verleden tijd, met name waar het de archaïsche tweede persoon enkelvoud betreft: ''[[Nederlands/Grammatica/Persoonlijke voornaamwoorden/Gij|gij]]''. Deze vervoeging komt in het Noord-Nederlands niet veel meer voor, behalve in een vorm als ''gij waart''. Hiernaast kennen we ook de vier toekomende vormen van deze tijden. Deze worden gemaakt door een combinatie van het hulpwerkwoord "zullen" met *de infinitief; bij onvoltooide tijden *het voltooid deelwoord plus de infinitief van het hulpwerkwoord "hebben" of "zijn"; bij voltooide tijden. Bijvoorbeeld: ''Ik zal maken'', ''Ik zou gegaan zijn''. ====Verleden tijd; sterke en zwakke werkwoorden==== De begrippen ''sterk'' en ''zwak'' slaan op de manier waarop de verleden tijd en het voltooid deelwoord worden gevormd. Bij zwakke werkwoorden gebeurt dit door middel van een achtervoegsel. Kenmerkend is hierbij dat de klinker van de stam van elke vorm hetzelfde is. Sterke werkwoorden krijgen geen achtervoegsel, maar kennen in plaats daarvan in de verleden tijd en het voltooid deelwoord klinkerwisseling in de stam (ook wel ''ablaut'' geheten), die vaak ook gemakkelijk is af te leiden uit de tegenwoordige tijd. De verledentijdsstam is bij sterke werkwoorden gelijk aan de eerste persoon enkelvoud in de verleden tijd. Daarnaast zijn er werkwoorden waarin behalve de klinker nog meer verandert in de stam, bijv. ''zijn'' (''was/waren'') en ''komen'' (''kwam''). Ook zijn er van oudsher zwakke werkwoorden waarbij in de verleden tijd gaandeweg specifieke veranderingen zijn opgetreden, zoals ''zeggen'', ''kunnen'' en ''willen'': ''z<b>eg</b>de(n)'' werd ''z<b>ei</b>de(n)'', en in de verleden tijd enkelvoud is bovendien mettertijd de uitgang ''-de'' weggevallen, net als bij ''kon<b>de</b>'' → ''kon'').&nbsp;<ref>Dit verschijnsel wordt in de taalkunde "apocope" genoemd. Vgl. ook equivalente Duitse vormen: ''sagte(n)'', ''konnte(n)'', ''wollte(n)'' (Nederlands; ''(ik) wol<b>de</b>'' > ''wou<b>de</b>'' > ''wou'').</ref> Twee gangbare voorbeelden van zwakke werkwoordsvormen zijn: ''maak'''t'''en'', ''gemaak'''t''''' en ''hoor'''d'''en'', ''gehoor'''d'''''. {| class="wikitable" |- ! soort || stam || onvoltooid verleden tijd || voltooid deelwoord |- | zwak op ''-t'' ||werken || werkte || gewerkt |- | zwak op ''-d'' ||spelen || speelde || gespeeld |} Twee gangbare voorbeelden van sterke werkwoordsvormen zijn: ''schr'''e'''ven'', ''geschr'''e'''ven'' en ''b'''o'''den'', ''geb'''o'''den''. {| class="wikitable" |- ! soort || stam || onvoltooid verleden tijd || voltooid deelwoord |- |- | sterk || gaan || ging || gegaan |- | sterk || vinden || vond || gevonden |- | sterk || slapen || sliep || geslapen |} Als deze vormen bekend zijn, kan in principe elke andere vorm worden afgeleid. Voor de tegenwoordige tijd worden de regels gevolgd van de eerste tabel op deze pagina. Voor de verleden tijd wordt voor het enkelvoud de bovenstaande vorm gebruikt en voor het meervoud de bovenstaande vorm +''-(e)n''. De sterke vervoeging is naar alle waarschijnlijkheid de oudste. In het Nederlands zijn tot op heden zeven klassen sterke werkwoorden te onderscheiden: =====Klasse 1===== Dit is de grootste klasse, die zo'n 45 wortels en met alle scheidbare en niet-scheidbare {{Wp|affix|voorvoegsels}} erbij zo'n 300 werkwoorden in totaal bevat. De onbepaalde wijs en de tegenwoordige tijd bevatten de stamklinker '''''ij''''', die in de verleden en voltooide vormen verandert in een lange '''''e''''': :bl'''ij'''ven - bl'''ee'''f - gebl'''e'''ven :verkr'''ij'''gen - verkr'''ee'''g - verkr'''e'''gen :ingr'''ij'''pen - gr'''ee'''p in - ingegr'''e'''pen Veel werkwoorden met ''ij'' in de stam horen tot deze subgroep. De volgende werkwoorden worden echter volledig zwak vervoegd: :gijpen, hijgen, ijken, ijlen, inlijven, krijsen, lijmen, lijnen, pijpen, prijken, prijzen (in bet. "van een prijs voorzien"), rijmen, rijpen, verstijven, vijlen.&nbsp;<ref>Werkwoorden met ''ei'' in de stam (bijv. ''neigen'') zijn in de regel uitsluitend zwak. Een enkele uitzondering hierop (m.n. ''zeiken'') is ontstaan door analogie met de sterke werkwoorden uit klasse I.</ref> =====Klasse 2===== In deze klasse, naar grootte de derde, worden de verleden en voltooide vormen gekenmerkt door een lange '''''o'''''. De onbepaalde wijs heeft ofwel '''''ie''''' ofwel '''''ui''''': :bieden - bood - geboden :kruipen - kroop - gekropen =====Klasse 3===== Deze klasse is de tweede naar grootte en wordt gekenmerkt door een korte klinker '''''i''''' of '''''e''''' gevolgd door een nasaal of liquide (m,n,ng,l,r) in de onbepaalde wijs. In de andere tijden verandert de klinker in een korte '''''o''''': : kl'''im'''men - kl'''om''' - gekl'''om'''men : m'''el'''ken - m'''ol'''k - gem'''ol'''ken Een kleine groep heeft een '''ie''' gekregen in de verleden tijd, waarschijnlijk onder invloed van klasse 7: : bederven - bed'''ie'''rf- bedorven =====Klasse 4===== In deze vrij kleine klasse is er nog een verschil bewaard gebleven tussen de klinker van het enkelvoud en meervoud van de verleden tijd: : breken - brak - braken - gebroken : spreken - sprak - spraken - gesproken : steken - stak - staken - gestoken Het Nederlands is een van de weinige talen waarin van dat verschil nog iets te merken is. =====Klasse 5===== Ook in deze klasse is er nog verschil tussen enkelvoud en meervoud van de verleden tijd, net als in de vorige klasse, maar het deelwoord heeft een '''''e''''': : geven - gaf - gaven - gegeven =====Klasse 6===== : dragen - droeg - gedragen : slaan - sloeg - geslagen : laden - ''laadde'' - geladen (vgl Duits: lud) : ervaren - ervoer/ervaarde - ervaren : varen - voer (de vorm "vaarde" is niet officieel erkend) - gevaren Onder invloed van deze klasse zijn enkele werkwoorden die oorspronkelijk zwak waren in de verleden tijd sterk geworden: : vragen - ''vroeg'' - gevraagd (vgl Duits: fragte) : jagen - ''joeg''/jaagde&nbsp;<ref>Hier is tevens een licht verschil in gebruik: in figuurlijke zin wordt vooral ''joeg'' gebruikt.</ref> - gejaagd =====Klasse 7===== In deze klasse is de klinker van het deelwoord dezelfde als van de onbepaalde wijs. De stamklinker van de verleden tijd is -i- of -ie-. Afhankelijk van uit welke klasse het werkwoord oorspronkelijk stamt is de andere klinker tamelijk verschillend: : -aa- : slapen - sliep -geslapen :-a- : vallen - viel -gevallen :-an- : vangen - ving - gevangen : -oe- :roepen - riep - geroepen Ook deze klasse is enigszins aan slijtage onderhevig. De verleden tijd met ''-ie-'' in de stam wordt soms vervangen door een zwakke vorm: : raden - ried / raadde - geraden : wassen - wies - gewassen ("groeien")&nbsp;<ref>Dit werkwoord zit onder andere in ''volwassen'', maar komt in modern Nederlands vrijwel niet meer voor.</ref> : wassen - wies / waste - gewassen ("schoonmaken") ====Onregelmatige werkwoorden==== Naast sterke en zwakke werkwoorden kent het Nederlands ook onregelmatige werkwoorden, die soms ook in de tegenwoordige tijd afwijkende vormen kennen. De belangrijkste zijn: ''hebben'', ''zijn'', ''willen'', ''zullen'', ''mogen'' en ''kunnen''. Voor de vorming van de verleden tijd en het voltooid deelwoord zijn hier weinig regels te geven; soms is sprake van een gedeeltelijk weggevallen uitgang ''-t(e)(n)/ d(e)(n)''. ====Toekomende tijd==== De toekomende tijd wordt in het Nederlands gevormd door middel van het hulpwerkwoord ''zullen''. Tussen haakjes staat steeds de alternatieve Latijnse benaming. =====Onvoltooid tegenwoordig toekomende tijd (futurum) ===== De o.t.t.t. wordt samengesteld door het hulpwerkwoord ''zullen'' te combineren met een infinitief. In bijna alle gevallen drukt het een handeling uit die in de toekomst plaatsvindt. De benaming "tegenwoordig toekomende" wijst erop dat het spreekmoment samenvalt met het uitgangspunt van waaruit men de tijdsverhoudingen bekijkt. Voorbeelden: * Hij ''zal meedoen'' aan de schaakwedstrijd. * De raad ''zal'' te zijner tijd ''beslissen''. In enkele gevallen drukt de o.t.t.t. een belofte uit (1) of een waarschijnlijkheid (2): # Ik ''zal'' mijn best ''doen''. # Ik ''zal'' rond kwart over drie ''arriveren''. In combinatie met de infinitief van ''gaan'' drukt de o.t.t.t. een handeling uit die in een verdere toekomst ligt, dan met (alleen) een andere infinitief. * Ik ''zal'' gaan ''promoveren''. =====Voltooid tegenwoordig toekomende tijd (futurum exactum)===== De v.t.t.t. wordt samengesteld door het hulpwerkwoord ''zullen'', het ''voltooid deelwoord van een werkvoord dat de handeling uitdrukt'' en een infinitief van ''hebben'' of ''zijn''. Het drukt een handeling uit die in de toekomst voltooid zal zijn en het vervangt min of meer de voltooid tegenwoordige tijd (v.t.t.) die hetzelfde kan uitdrukken. # Het doel ''zal'' volgende week ''bereikt zijn''. # Het doel is volgende week bereikt. # Hij ''zal'' morgen ''weggelopen zijn''. # Hij is morgen weggelopen. =====Onvoltooid verleden toekomende tijd (futurum praeteriti)===== De o.v.t.t. stelt men samen met ''zou(den)'' en een ''infinitief''. Het drukt een handeling uit die vanuit het verleden in de toekomst plaatsvindt. Aangezien het uitgangspunt om de tijdsverhoudingen te bepalen hier het verleden is, spreekt men over een "verleden toekomende" tijd * Op 20 maart jongstleden ''zou'' ik hem aanvankelijk ''ontslaan''. * Op zijn volgende verjaardag ''zou'' hij 100 ''worden''. Een indirecte rede kan ook weer omgezet worden in een directe rede met de o.v.t.t. # Peter zei: “Ik ''zal'' je schoenen ''poetsen''.” # Peter zei dat hij mijn schoenen zou poetsen. =====Voltooid verleden toekomende tijd (futurum exactum praeteriti)===== De v.v.t.t. wordt samengesteld door het hulpwerkwoord ''zou(den)'', samen met ''hebben of zijn'' en een ''voltooid deelwoord''. De v.v.t.t. drukt een handeling uit die vanuit het verleden gezien in de toekomst zou plaatsvinden. * Op 20 maart jongstleden ''zou'' ik aanvankelijk ''ontslagen zijn''. * Op zijn volgende verjaardag ''zou'' hij 100 jaar ''geweest zijn''. Ook kan een directe rede omgezet worden in een indirecte rede: # Peter zei vorige week: “Ik ''zal'' volgende week je schaatsen ''geslepen hebben''.” # Peter zei dat hij deze week mijn schaatsen zou hebben geslepen. ====Totaaloverzicht van de tijden==== Met de bovenstaande richtlijnen kunnen van een onovergankelijk werkwoord in totaal 8 werkwoordstijden gevormd worden. Als het werkwoord overgankelijk is, komen daar nog 8 tijden van de lijdende vorm bij en zijn er dus 16 vormen: {| class="wikitable" |- !Tijd||Actief||Passief |- |Onvoltooid tegenwoordige tijd || Ik bedank. || Ik word bedankt. |- |Onvoltooid verleden tijd || Ik bedankte. || Ik werd bedankt. |- |Voltooid tegenwoordige tijd || Ik heb bedankt. || Ik ben bedankt. |- |Voltooid verleden tijd || Ik had bedankt. || Ik was bedankt. |- |Onvoltooid tegenwoordige toekomende tijd || Ik zal bedanken. || Ik zal bedankt worden. |- |Onvoltooid verleden toekomende tijd || Ik zou bedanken. || Ik zou bedankt worden. |- |Voltooid tegenwoordige toekomende tijd || Ik zal bedankt hebben.||Ik zal bedankt zijn. |- |Voltooid verleden toekomende tijd || Ik zou bedankt hebben.||Ik zou bedankt zijn. |} De voltooide tijden worden gevormd met een van de hulpwerkwoorden "zijn" of "hebben", gevolgd door het voltooid deelwoord. Voor de toekomende tijd wordt gebruik gemaakt van het hulpwerkwoord "zullen", in combinatie met de infinitief en eventueel het voltooid deelwoord (voor de voltooide tijden). Vaker echter wordt de toekomende tijd gewoon met een tegenwoordige tijd uitgedrukt:<br> '' Dat doe ik morgen wel''. De keuze tussen het hulpwerkwoord "hebben" of "zijn" is werkwoordsafhankelijk. Bij de meeste werkwoorden wordt altijd "hebben" gebruikt, een kleinere groep wordt met "zijn" vervoegd. Een nog kleiner aantal werkwoorden kan met ''beide'' werkwoorden vervoegd worden, wat soms een klein betekenisverschil oplevert. '''Vervoeging met zowel ''hebben'' als met ''zijn'' ''': 'Wij hebben gefietst' en 'wij zijn gefietst' zijn beide juist; er is wel een licht betekenisverschil. In 'wij hebben gefietst' gaat het om de handeling, in 'wij zijn gefietst' om het einddoel. Het is dus: 'Wij zijn naar het station gefietst' en 'Wij hebben gisteren een heel eind gefietst.' Dit verschil speelt ook bij andere werkwoorden die een beweging aangeven: ''(mee)lopen, (mee)rijden, reizen, varen'', enz. Naast deze groep 'bewegingswerkwoorden' is er nog een groep werkwoorden die met zowel ''hebben'' als ''zijn'' vervoegd kunnen worden: werkwoorden die zowel overgankelijk (met een lijdend voorwerp) als onovergankelijk (zonder lijdend voorwerp) gebruikt kunnen worden: ''genezen, stoppen, trouwen, veranderen, verteren'', enz. Met lijdend voorwerp worden deze werkwoorden vervoegd met ''hebben'' zonder lijdend voorwerp met zijn: 'De dokter heeft hem genezen', 'Hij is genezen', 'Het succes heeft haar erg veranderd', 'Zij is erg veranderd.' ==Externe links== *[https://onzetaal.nl/taaladvies/sterke-werkwoorden Overzicht van alle sterke en onregelmatige werkwoorden van Onze Taal] {{Appendix}} {{Sub}} t65m105gf7e18qsflfuxuudylb151ca 0 26665 427122 262441 2026-05-16T09:24:19Z Erik Baas 2193 lf 427122 wikitext text/x-wiki {{Index Nederlands}} Sommige Nederlandse werkwoorden zijn {{Wp|samengesteld werkwoord|samengesteld}}. Veruit de meeste van deze werkwoorden zijn scheidbaar, maar sommige - nl. die welke beginnen met een {{Wp|prefix (taalkunde)|voorvoegsel}} (prefix) - zijn onscheidbaar. ==Scheidbaar== Samengestelde werkwoorden beginnen met een beklemtoond {{Wp|voorzetsel|voorzetsel}}, {{Wp|zelfstandig naamwoord|zelfstandig naamwoord}} of ander soort woord. Het eerste deel maakt deel uit van de infinitief: ''doorlopen'', ''autorijden''. Dit voorzetsel, zelfstandig naamwoord enz. heeft dan tevens de klemtoon. Zo'n samengesteld werkwoord wordt in de zin vaak gescheiden: *''Loop jij eens door!'' *''Ik ben doorgelopen.'' Het is niet altijd even eenvoudig een voorzetsel of zelfstandig naamwoord te herkennen. Zo is bij ''doorzetten'' duidelijk sprake van een beklemtoond voorzetsel, maar bij ''doorzien'' (met klemtoon op ''zien'') is dat niet het geval. Vormen van de aantonende wijs zijn daarom respectievelijk ''zet door'' en ''doorzag''. ===Versteende, niet-scheidbare vormen=== Er zijn ook werkwoorden die op het eerste gezicht samengesteld lijken (en dit meestal van oorsprong ook zijn), maar waarvan de delen nimmer gescheiden worden doordat de combinatie inmiddels is {{Wp|versteende taalvorm|versteend}}. Hierdoor kent ook de verleden tijd een normale zwakke vervoeging. Het gaat onder andere om ''stofzuigen'', ''zweefvliegen'', ''voetballen''. Men beschouwt de verbuigingen ''stofzuigde'', ''gevoetbald'' enz. dan ook als correct. Deze werkwoorden gedragen zich dus gewoon als niet-samengestelde werkwoorden. ==Onscheidbaar== De meest voorkomende voorvoegsels bij onscheidbare werkwoorden zijn: ''ver-'', ''be-'', ''onder-'', ''ont-'', ''ge-'' en ''her-''. *De vervoeging van een werkwoord met een voorvoegsel gaat in de regel op dezelfde manier als die van het werkwoord zonder voorvoegsel. De verleden tijd van ''vriezen'' is bijv. ''vroor'', de verleden tijd van ''bevriezen'' is daarom ''bevroor''. *Heeft het werkwoord zelf een ander (onbeklemtoond) voorvoegsel, dan vervalt het voorvoegsel ''ge-'' van het verleden deelwoord. Het verleden deelwoord van ''bevriezen'' is dus niet ''gebevroren'', maar ''bevroren''. Dit is bijvoorbeeld ook zo in de vormen ''verblijven'' → ''verbleven'', maar niet bij scheidbaar samengestelde werkwoorden, zoals ''afblijven'' → ''afgebleven''. Een voorbeeld van een werkwoord waarbij het vaak misgaat is ''verbaliseren'', waarvan het eerste deel ''niet'' het voorvoegsel ''ver-'' is. Het verleden deelwoord is daarom niet ''verbaliseerd'' maar ''geverbaliseerd''. Een ander problematisch werkwoord is ''afgelasten'', dat vooral in de voltooide tijd voorkomt: ''afgelast''. De lettergreep ''ge-'' lijkt op het voorvoegsel van het verleden deelwoord, maar komt ook in andere werkwoordsvormen voor. Met andere woorden, het voorvoegsel ''ge-'' maakt al deel uit van de andere vormen van het werkwoord en daardoor komt er (als gevolg van het zogeheten haplogie-verschijnsel) in de voltooide vormen geen voorvoegsel ''ge-'' meer bij. Werkwoorden met een zelfstandig naamwoord of een werkwoord als voorvoegsel krijgen soms een andere vervoeging of kunnen helemaal niet worden vervoegd. In plaats daarvan valt men dan terug op een omschrijving. Voorbeelden van zulke combinaties "zelfstandig naamwoord + werkwoord" die zich als werkwoord volledig laten vervoegen zijn ''raadplegen, kennisnemen'' en ''paardrijden''. Werkwoorden als ''zweefvliegen, wedstrijdzeilen'' en ''buikspreken'' lenen zich echter niet voor verbuiging (ze kennen dus alleen maar een infinitief), of ze kennen alleen maar een tegenwoordige tijd naast de infinitief (''ik zweefvlieg''). {{Sub}} r3au91esfba0rqpnese7sighi3qtyz7 0 27341 427129 403726 2026-05-16T09:24:28Z Erik Baas 2193 lf 427129 wikitext text/x-wiki {{Index Nederlands}} De '''dt-regels''' vormen een verzameling regels voor de spelling van werkwoorden, die bepalen of een werkwoordsvorm op een ''d'' of een ''t'' eindigt. ==Tegenwoordige tijd == === Standaard altijd "stam + t" === De {{Wp|tegenwoordige tijd|tegenwoordige tijd}} beschrijft handelingen of toestanden waar op dit moment sprake van is. Voor de bepaling of een woord op een d of een t moet eindigen, is de tegenwoordige tijd het meest eenvoudig te begrijpen. De regel is dat in het enkelvoud de ''1e persoon enkelvoud'' vervoegd wordt met de stam, en de ''2e en 3e persoon enkelvoud'' met de stam +t. Hieronder volgt een voorbeeld met de vijf werkwoorden: "wandelen", "zingen", "typen", "vinden" en "worden". {| class="wikitable" ! !! Wandelen !! Zingen !! Typen !! Vinden !! Worden |- | ''stam'' || ''wandel-'' || ''zing-'' || ''typ-'' || ''vind-'' || ''word-'' |- | ik ''stam'' || ik wandel || ik zing || ik typ || ik vind || ik word |- | jij ''stam+t'' ;<br>''stam'' jij? || jij wandel'''t''';<br>wandel jij? || jij zing'''t''';<br>zing jij? || jij typ'''t''';<br>typ jij? || jij vind'''t''';<br>vind jij? || jij word'''t''';<br>word jij? |- | gij ''stam+t'' ;<br>''stam+t'' gij? || gij wandel'''t''';<br>wandel'''t''' gij? || gij zing'''t''';<br>zing'''t''' gij? || gij typ'''t''';<br>typ'''t''' gij? || gij vind'''t''';<br>vind'''t''' gij? || gij word'''t''';<br>word'''t''' gij? |- | hij ''stam+t'' || hij wandel'''t''' || hij zing'''t''' || hij typ'''t''' || hij vind'''t''' || hij word'''t''' |} Het volgende voorbeeld is met de werkwoorden: "leven", "pakken" en "verhuizen". {| class="wikitable" ! !!Leven !! Pakken !! Verhuizen |- | ''stam'' || ''leev-'' || ''pak-''|| ''verhuiz-'' |- | ik ''stam'' || ik leef || ik pak || ik verhuis |- | jij ''stam+t'' ;<br>''stam'' jij? || jij leef'''t''';<br>leef jij? || jij pak'''t''';<br>pak jij? || jij verhuis'''t''';<br>verhuis jij? |- | gij ''stam+t'' ;<br>''stam+t'' gij? || gij leef'''t''';<br>leef'''t''' gij? || gij pak'''t''';<br>pak'''t''' gij? || gij verhuis'''t''';<br>verhuis'''t''' gij? |- | hij ''stam+t'' || hij leef'''t''' || hij pak'''t''' || hij verhuis'''t''' |} Voor ieder van bovenstaande vervoegingen in de tabel geldt, dat de persoonsvormen bestaan uit ''{{Wp|stam (taalkunde)|stam}}'' of ''stam+t''. Bovenaan ieder rijtje vervoegingen is de "stam" van het werkwoord te vinden. Deze bestaat ruwweg uit het hele werkwoord, min de letters "-en" (bij ''leev'' en bij ''pak'' is dit niet helemaal het geval; er komt een klinker bij en er verdwijnt een medeklinker. In de bovenstaande tabel staat in feite het volgende: Bij de "ik-vorm" (eerste persoon enkelvoud, je spreekt over jezelf) bestaat de persoonsvorm alleen uit de ''stam''. Bij de "jij-vorm" (tweede persoon enkelvoud, je spreekt tegen iemand) zijn er ''twee'' mogelijkheden: Komt de persoon "jij" in de zin vóór de persoonsvorm "wandelen", dan gebruik je ''stam+t''. Komt de persoon echter ná de persoonsvorm, zoals in een {{Wp|Vragende zin|vraagzin}}, dan gebruik je alleen de ''stam''. Bij de "gij-vorm" (tweede persoon enkelvoud) gebruik je altijd ''stam+t''. Bij de "hij-vorm" (derde persoon enkelvoud, je spreekt tegen iemand over iemand anders), gebruik je altijd ''stam+t''. Ter illustratie: * Ik '''''zing''''' graag een liedje onder de douche. *: Persoon: "ik", werkwoord: "zingen", alleen de "stam" gebruiken levert "zing". * Jij '''''zoekt''''' straks vast het eerste kievitsei. *: Persoon: "jij", werkwoord: "zoeken", de persoonsvorm komt in de zin pas ná de persoon, dus "stam+t" gebruiken levert "zoekt" * Harm '''''werkt''''' op de boerderij. *: Persoon: "Harm", werkwoord: "werken", Harm is iemand anders, dus wordt de "hij-vorm" gebruikt, ofwel altijd "stam+t" * Het '''''gebeurt''''' voor je er erg in hebt. *: Persoon: "Het", werkwoord: "gebeuren", 'Het' is iets/iemand anders, dus wordt de "hij-vorm" gebruikt, ofwel altijd "stam+t" * '''''Kijk''''' je ook wel eens naar Samson en Gert? *: Persoon: "jij", werkwoord: "kijken", de persoonsvorm komt in de zin vóór de persoon, dus "stam" gebruiken levert "kijk" *'''''Vindt''''' je vader het eigenlijk wel goed als we komen? *: Een instinker; de persoon in dit voorbeeld is niet "je", maar "je vader". Je vader is iemand anders (hij), dus wordt de "hij-vorm" gebruikt, ofwel altijd "stam+t". Als ezelsbruggetje kan je "je"-situaties voor jezelf verduidelijken door altijd te proberen om "je" door "jij" te vervangen. Als de "jij" constructie dan niet klopt, is het bijna altijd "stam+t". Een opmerkelijk verschijnsel in de tabel is dat bij ''leven'' en ''verhuizen'' de stammen "leev-" en "verhuiz-" op een v en een z eindigen, terwijl dit niet is terug te zien in de vervoegingen. Omdat de letters v en z moeilijk zijn uit te spreken aan het eind van een woord, zijn ze bij de ik-, de jij- en de hij-vorm door een f en een s vervangen, de zogeheten {{Wp|eindklankverscherping|eindklankverscherping}}. === Uitzonderingen op "stam + t" === Op de "stam+t"-regel zijn twee uitzonderingen: * Werkwoorden waarvan de stam op een -t eindigt, zoals ''zitten'', "zetten", ''mesten'', ''lanterfanten''. Volgens de ''stam+t''-regel zou te verwachten zijn dat er, net als bij ''(hij) loop+t'' ook ''(hij) zitt'' zou ontstaan. Er is echter afgesproken dat een {{Wp|medeklinker|medeklinker}} aan het eind van een woord niet wordt verdubbeld in de spelling. * De [[Nederlands/Grammatica/Werkwoorden/Lijst van sterke en onregelmatige werkwoorden|onregelmatige werkwoorden]]. Hierboven hebben we ons steeds beperkt tot werkwoorden waarbij de stam bij de ik-, de jij-, de hij- en de u-vorm niet verandert. Dit zijn de zogenaamde "regelmatige werkwoorden". Het Nederlands kent echter ook zeven onregelmatige werkwoorden, waarbij de stam wél verandert. Twee voorbeelden zijn de werkwoorden "zijn" en "hebben". In plaats van "ik zij, jij zijt, hij zijt" en "hij hebt" hebben deze woorden hun eigen vervoegingen namelijk "ik ben, jij bent, hij is" en "hij heeft". * De werkwoorden "kunnen", "mogen", "zullen" en "willen". Niet alleen ondergaat, behalve bij "willen", de stam een verandering van de klank: "ik kan", "ik mag" en "ik zal", maar kent de 2e persoon zowel de mogelijkheid oorspronkelijke stam+t, als de vorm van de 1e persoon: "jij/u kan/kunt" etc. De 3e persoon wordt vervoegd als de 1e, dus "hij kan", "hij mag" etc. In delen van Nederland is de vorm "wilt" desondanks gebruikelijk, maar "wil" wordt als correct gezien.&nbsp;<ref>[https://www.onzetaal.nl/advies/hijwil.php Advies Onze Taal]</ref> ==Verleden tijd == De moeilijkheden met d en t beginnen bij de {{Wp|verleden tijd|verleden tijd}}. De basisvorm van de verleden tijd staat, per werkwoord, op een van de drie volgende manieren in relatie tot de stam: # De verleden tijd wordt gevormd door de uitgang "-de" achter de stam # De verleden tijd wordt gevormd door de uitgang "-te" achter de stam # De verleden tijd is een nieuw woord geworden (meestal met dezelfde medeklinkers als de stam en andere klinkers) We kijken eerst naar dezelfde regelmatige werkwoorden als in de vorige paragraaf; daarna leggen we uit hoe de basisvorm van de verleden tijd ontstaat. {| class="wikitable" ! !! Wandelen !! <span style="color:grey;">Zingen</span> !! Typen !! <span style="color:grey;">Vinden</span> !! <span style="color:grey;">Worden</span> !! Leven !! Pakken !! Verhuizen !! |- | ''stam'' || ''wandel-'' || <span style="color:grey;">''zing-''</span> || ''typ-'' || <span style="color:grey;">''vind-''</span> || <span style="color:grey;">''word-''</span> || ''leev-'' || ''pak-''|| ''verhuiz-'' |- | ''basisvorm'' || wandel'''de''' (1) || <span style="color:grey;">z'''o'''ng (3)</span> || typ'''te''' (2) || <span style="color:grey;">v'''o'''nd (3)</span> || <span style="color:grey;">w'''e'''rd (3)</span> || leef'''de''' (1) || pak'''te''' (2) || verhuis'''de''' (1) |- | ik ''basisvorm'' || ik wandel'''de''' || <span style="color:grey;">ik z'''o'''ng</span> || ik typ'''te''' || <span style="color:grey;">ik v'''o'''nd</span> || <span style="color:grey;">ik w'''e'''rd</span> || ik leef'''de''' || ik pak'''te''' || ik verhuis'''de''' |- | jij ''basisvorm'';<br>''basisvorm'' jij? || jij wandel'''de''';<br>wandel'''de''' jij? || <span style="color:grey;">jij z'''o'''ng;<br>z'''o'''ng jij?</span> || jij typ'''te''';<br>typ'''te''' jij? || <span style="color:grey;">jij v'''o'''nd,<br>v'''o'''nd jij?</span> || <span style="color:grey;">jij w'''e'''rd;<br>w'''e'''rd jij?</span> || jij leef'''de''',<br>leef'''de''' jij? || jij pak'''te''';<br>pak'''te''' jij? || jij verhuis'''de''',<br>verhuis'''de''' jij? |- | gij ''basisvorm+t'';<br>''basisvorm+t'' gij? || gij wandel'''de(t)''';<br>wandel'''de(t)''' gij? || <span style="color:grey;">gij z'''o'''ng'''t''';<br>z'''o'''ng'''t''' gij?</span> || gij typ'''te(t)''';<br>typ'''te(t)''' gij? || <span style="color:grey;">gij v'''o'''nd'''t''',<br>v'''o'''nd'''t''' gij?</span> || <span style="color:grey;">gij w'''e'''rd'''t''';<br>w'''e'''rd'''t''' gij?</span> || gij leef'''de(t)''',<br>leef'''de(t)''' gij? || gij pak'''te(t)''';<br>pak'''te(t)''' gij? || gij verhuis'''de(t)''';<br>verhuis'''de(t)''' gij? |- | hij ''basisvorm'' || hij wandel'''de''' || <span style="color:grey;">hij z'''o'''ng</span> || hij typ'''te''' || <span style="color:grey;">hij v'''o'''nd</span> || <span style="color:grey;">hij w'''e'''rd</span> || hij leef'''de''' || hij pak'''te''' || hij verhuis'''de''' |} De werkwoorden (1) en (2), waarbij de verleden tijd gevormd wordt door -de(n) of de "stemloze tegenhanger" -te(n) achter de stam te zetten, worden ook wel "zwakke werkwoorden" genoemd. De werkwoorden (3), waarbij de verleden tijd een nieuw woord is geworden, noemt men ook wel "sterke werkwoorden". Deze laatste groep kan in het dt-verhaal buiten beschouwing gelaten worden. Bij de "gij-vorm" wordt er steeds een extra t aan de basisvorm gevoegd. Veel dagelijks gebruikers laten de '''t''' echter weg bij de ''zwakke werkwoorden'' (''gij pakte'' in plaats van ''gij paktet''; de officiële vorm is echter altijd met '''t''', dus ''gij paktet''); bij de ''sterke werkwoorden'' blijft de '''t''' altijd verplicht (dus ''gij hadt'' zoals ''gij liept''). Wanneer wordt er nu -de en wanneer -te gebruikt? Hierbij wordt gelet op de twee-nalaatste letter van de {{Wp|infinitief|infinitief}} (dat is niet altijd dezelfde als de laatste letter van de stam). De uitgang -te(n) komt voor als deze letter stemloos is. Bij alle andere zwakke werkwoorden eindigt de verleden tijd op -de(n). Op grond van deze regel is het straf+te, leef+de, las+te, verhuis+de. De laatste letter van de stam van leven is een f en die van verhuizen is een s, maar er wordt gelet op de v en z in de infinitief. Ter illustratie: * Je wandel'''''de''''' na afloop van je werk meteen de kroeg in. *: Persoon: "Je", werkwoord: "wandelen", de "stam" eindigt op een "l" (wandel-), en die zit niet in [[Nederlands/Grammatica/Werkwoorden/'t Kofschip|'t Kofschip]] * Ik leef'''''de''''' helemaal op toen ik bezoek kreeg in het ziekenhuis. *: Persoon: "Ik", werkwoord: "leven", de "stam" eindigt op een "v" (leev-), en die zit niet in 't Kofschip * De scholier typ'''''te''''' zijn verslag letterlijk over van Wikipedia. *: Persoon: "de scholier", werkwoord: "typen", de stam eindigt op een "p" (typ-), en die zit wél in 't Kofschip * De wikipediaan zet'''''te''''' de bloemetjes buiten tijdens de wikimeet. *: Persoon: "de wikipediaan", werkwoord: "zetten", de stam eindigt op een "t" (zet-), en die zit wél in 't Kofschip. == Voltooid deelwoord == Wie uit de voeten kan met het samenstellen van de onvoltooid verleden tijd, kan nu ook met het [[voltooid deelwoord]] uit de voeten. Het voltooid deelwoord van regelmatige werkwoorden eindigt op een -d als de verleden tijd -de(n) heeft, en op een -t als de verleden tijd -te(n) heeft: gewandeld, gefietst, verhuisd, gebeurd. Ter illustratie: * Je ''bent'' na afloop van je werk meteen de kroeg in gewandel'''''d''''' *: Persoon: "Je", deelwoord: "wandelen", de "stam" eindigt op een "l" (wandel-) en die zit niet in 't Kofschip. *: Ook: wandelen - wandel'''d'''e, dus gewandel'''d''' * Vorige week ''ben'' ik naar [[Almere]] verhuis'''d''' *: Persoon: "Ik", deelwoord: "verhuizen", de "stam" eindigt op een "z" (verhuiz-) en die zit niet in 't Kofschip. *: Ook: verhuizen - verhuis'''d'''e, dus verhuis'''d''' * Het ongeluk ''is'' gebeur'''''d''''' vóór iemand er erg in had. *: Persoon: "het ongeluk", deelwoord: "gebeuren", de stam eindigt op een "r" (gebeur-) en die zit niet in 't Kofschip. *: Ook: gebeuren - gebeur'''d'''e, dus gebeur'''d''' * De schrijver ''had'' zijn hele werkstuk getyp'''''t''''' op een antieke Remington. *: Persoon: "de schrijver", deelwoord: "typen", de stam eindigt op een "p" (typ-) en die zit wél in 't Kofschip. *: Ook: typen - typ'''t'''e, dus getyp'''t''' * Hij ''voelt'' zich gepak'''''t''''' door de belastingdienst. *: Persoon: "hij", deelwoord "pakken", de stam eindigt op een "k" (pak-) en die zit wél in 't Kofschip. *: Ook: pakken - pak'''t'''e, dus gepak'''t''' == Ezelsbruggetjes == === 't Kofschip of 't fokschaap === Als de laatste letter van de stam van het werkwoord een {{Wp|stemloos|stemloze}} medeklinker is - dus p, t, k, f, s, sj, ch of x - krijgt de verleden tijd -te(n) en het voltooid deelwoord -t. De meeste van deze medeklinkers staan in "'t kofschip" of "'t fokschaap". De medeklinkers sj en x - die er niet in staan-, zijn veelal van vreemde oorsprong. Bijvoorbeeld: *Relaxen → Ik relaxte *Douchen → Ik douchte *Crashen → Ik crashte Anderstaligen die Nederlands [[leren]], gebruiken vaak "soft ketchup" als ezelsbruggetje. == Andere voorbeelden == * Beven (.. [beven] voor iets) * Drinken (.. [drinken] koffie / thee / limonade) * Horen (.. [horen] iets) * Lopen (.. [lopen] naar ..) {{Appendix||2= == Noot == {{References}} *De tekst (of een deel ervan) op deze pagina of een eerdere versie daarvan is afkomstig uit Bijlage 1 van het [[Spellingbesluit]], via de website van de [https://www.overheid.nl Nederlandse overheid] }} <!-- GEDEELTE GESCHRAPT OVER HET VORMBEGINSEL. WELLICHT NOG ERGENS VERWERKEN? In de [[Nederlandse spellingregels]] wordt uitgegaan van het vormbeginsel. In ''hij vindt'' schrijven we dt volgens het beginsel van vormovereenkomst. We horen aan het einde alleen een /t/, maar we schrijven een d ervoor op basis van gelijkvormigheid met verwante woorden, zoals vinden en vinding. De t wordt geschreven vanwege de overeenkomst met ''hij loopt''. Een bijvoeglijk gebruikt voltooid deelwoord wordt gespeld overeenkomstig de regels voor bijvoeglijke naamwoorden. Als het bijvoeglijk naamwoord verbogen wordt (wit – witte, breed – brede), zijn de regels voor verdubbeling en verenkeling van kracht. Volgens de regel van vormovereenkomst is het dus ook ''de gewitte muur'' (''de muur is gewit'') en ''de verbrede weg'' (''de weg is verbreed''). --> {{Sub}} [[en:T-rules]] 96nq3v4it7ziq4hsvxqx1asao7fkg6g 0 27357 427130 336528 2026-05-16T09:24:30Z Erik Baas 2193 lf 427130 wikitext text/x-wiki {{Index Nederlands}} '''Grammatica''' is de benaming voor de studie, beschrijving en verklaring voor alles wat met de systematiek van een natuurlijke taal of kunsttaal te maken heeft. Ontleden is het benoemen van een woord of stukje van een zin. Een zin is in de regel een verzameling woorden, al komt het incidenteel voor dat een enkel woord als hele zin fungeert. Het ontleden kan onderverdeeld worden in twee onderdelen, redekundig en taalkundig. * [[Nederlands/Grammatica/Zinsleer|Zinsleer]] * [[Nederlands/Grammatica/Woordontleding|Woordontleding]] ** [[Nederlands/Grammatica/Wederkerige voornaamwoorden|Wederkerige voornaamwoorden]] ** [[Nederlands/Grammatica/Aanwijzende voornaamwoorden|Aanwijzende voornaamwoorden]] ** [[Nederlands/Grammatica/Bijwoorden|Bijwoorden]] ** [[Nederlands/Grammatica/Bijvoeglijke naamwoorden|Bijvoeglijke naamwoorden]] *** [[Nederlands/Grammatica/Bijvoeglijke naamwoorden/Trappen van vergelijking|Trappen van vergelijking]] *** [[Nederlands/Grammatica/Bijvoeglijke naamwoorden/Verbuiging|Verbuiging]] ** [[Nederlands/Grammatica/Lidwoorden|Lidwoorden]] ** [[Nederlands/Grammatica/Voegwoorden|Voegwoorden]] *** [[Nederlands/Grammatica/Voegwoorden/Als of dan|Als of dan]] *** [[Nederlands/Grammatica/Voegwoorden/Als, wanneer of indien|Als, wanneer of indien]] ** [[Nederlands/Grammatica/Werkwoorden|Werkwoorden]] ***[[Nederlands/Grammtica/Werkwoorden/Vervoeging|Vervoeging]] ***[[Nederlands/Grammatica/Werkwoorden/Regeltjes voor dt|Regeltjes voor dt]] ***[[Nederlands/Grammatica/Werkwoorden/'t Kofschip|'t Kofschip]] ***[[Nederlands/Grammatica/Werkwoorden/Gezegde|Gezegde]] ***[[Nederlands/Grammatica/Werkwoorden/Lijst van sterke en onregelmatige werkwoorden|Lijst van sterke en onregelmatige werkwoorden]] ***[[Nederlands/Grammatica/Werkwoorden/Kennen of kunnen|Kennen of kunnen]] ** [[Nederlands/Grammatica/Persoonlijke voornaamwoorden|Persoonlijke voornaamwoorden]] ***[[Nederlands/Grammatica/Persoonlijke voornaamwoorden/Ik|Ik]] ***[[Nederlands/Grammatica/Persoonlijke voornaamwoorden/Jij|Jij]] ***[[Nederlands/Grammatica/Persoonlijke voornaamwoorden/Gij|Gij]] ***[[Nederlands/Grammatica/Persoonlijke voornaamwoorden/Du|Du]] ***[[Nederlands/Grammatica/Persoonlijke voornaamwoorden/U|U]] ***[[Nederlands/Grammatica/Persoonlijke voornaamwoorden/Hij|Hij]] ***[[Nederlands/Grammatica/Persoonlijke voornaamwoorden/Zij|Zij]] ***[[Nederlands/Grammatica/Persoonlijke voornaamwoorden/Wij|Wij]] ***[[Nederlands/Grammatica/Persoonlijke voornaamwoorden/Jullie|Jullie]] ***[[Nederlands/Grammatica/Persoonlijke voornaamwoorden/Hen|Hen]] ***[[Nederlands/Grammatica/Persoonlijke voornaamwoorden/Hun|Hun]] **** [[Nederlands/Grammatica/Persoonlijke voornaamwoorden/Jou of jouw|Jou of jouw]] **** [[Nederlands/Grammatica/Persoonlijke voornaamwoorden/Hen, hun of zij|Hen, hun of zij]] * [[Nederlands/Grammatica/Zelfstandige naamwoorden|Zelfstandige naamwoorden]] ** [[Nederlands/Grammatica/Zelfstandige naamwoorden/Meervoud|Meervoud]] ** [[Nederlands/Grammatica/Zelfstandige naamwoorden/Verkleinwoord|Verkleinwoord]] * [[Nederlands/Grammatica/Telwoorden|Telwoorden]] * [[Nederlands/Grammatica/Lijkende woorden|Woorden die veel op elkaar lijken]] * [[Nederlands/Grammatica/Verwijswoorden|Verwijswoorden]] ** [[Nederlands/Grammatica/Verwijswoorden/Haar-ziekte|Haar-ziekte]] * [[Nederlands/Grammatica/Lijst van veelvuldig gemaakte fouten in het Nederlands|Lijst van veelvuldig gemaakte fouten in het Nederlands]] {{Sub}} [[Categorie:Grammatica]] 5ay8puq9r1jow2tzlxeesngdlzm2hji 0 27378 427128 336669 2026-05-16T09:24:28Z Erik Baas 2193 lf 427128 wikitext text/x-wiki {{Index Nederlands}} In het Nederlands is elk woord waar een [[Nederlands/Grammatica/Lidwoorden|lidwoord]] (''de'', ''het'', ''een'') voor gezet kan worden volgens de taalkundige ontleding een zelfstandig naamwoord. *[[Nederlands/Grammatica/Zelfstandige naamwoorden/Meervoud|Meervoud]] *[[Nederlands/Grammatica/Zelfstandige naamwoorden/Verkleinwoord|Verkleinwoord]] {{Sub}} 586nmko7wljsaw2dkpacod60o3ab996 0 27406 427123 377739 2026-05-16T09:24:22Z Erik Baas 2193 lf 427123 wikitext text/x-wiki {{Index Nederlands}} Een verbogen bijvoeglijk naamwoord heeft een van de buigingsuitgangen ''-e'', ''-er'' of ''-est''. De laatste tweeuitgangen behoren bij respectievelijk de vergrotende trap en de overtreffende trap. De hieronder besproken voorbeelden bevatten enkele verschijnselen die zich vaak voordoen. ==Verschillende gevallen== De uitgang ''-e'' wordt in bepaalde andere gevallen aan het bijvoeglijk naamwoord toegevoegd. Van belang is daarbij: *of het ''hoofdwoord'' (zelfstandig naamwoord) zijdig (een ''de''-woord) of onzijdig (een ''het''-woord) is. *of het om een ''ding'' of een ''persoon'' gaat. In sommige gevallen komt zowel de vorm met ''-e'' als die zonder ''-e'' voor. Er is echter een betekenisverschil: ''het Koninklijk Besluit'' (een staatkundig stuk) betekent iets anders dan ''het koninklijke besluit'' (een door de koning(in) zelf genomen besluit). In andere gevallen kunnen de vormen met en zonder ''-e'' naast elkaar worden gebruikt, zónder betekenisverschil: ''een Belgisch(e) auteur''. De diverse regels worden hieronder besproken. ==Hoofdregel== Als een zelfstandig naamwoord nu wordt voorafgegaan door een bijvoeglijk naamwoord, dan wordt dat bijvoeglijk naamwoord in een aantal gevallen ''verbogen'': er komt een -''e'' achter. De belangrijkste gevallen doen zich voor: *Als het zelfstandig naamwoord een ''de''-woord is (mannelijk of vrouwelijk) ::''de leg'''e''' dop'' — ''een leg'''e''' dop'' *Als het zelfstandig naamwoord een ''het''-woord is (onzijdig), en wordt voorafgegaan door ''het'' of een ander bepalend woord ::''het halv'''e''' ei — Petra's halv'''e''' ei'' *In het meervoud, zowel bij ''het''- als bij ''de''-woorden ::''Halv'''e''' eieren verdienen de voorkeur boven leg'''e''' doppen; deze lege doppen hier kun je dus maar beter in de tuin gooien, dan krijgt de bodem nog wat kalk.'' Maar ''het''-woorden krijgen géén verbogen bijvoeglijk naamwoord als ze worden voorafgegaan door ''een'': ::''een half ei'' ==Uitzonderingen: altijd betekenisverschil== Van deze hoofdregel kan in een aantal gevallen worden afgeweken: *indien bijvoeglijk naamwoord en zelfstandig naamwoord als een eenheid kunnen worden gezien: ::''het Openbaar Ministerie — het Koninklijk Besluit — het Algemeen Beschaafd Nederlands'' ::Hier zou verbuiging met een -''e'' een andere betekenis opleveren: "het koninklijke besluit om dit jaar Buren te bezoeken" verwijst naar een door de koningin genomen beslissing, niet naar een KB. *in officiële functieaanduidingen: ::''de gevolmachtigd minister — de behandelend arts'' ::Ook hier zou verbuiging tot betekenisverandering leiden: de "gevolmachtigde" minister zou volmacht hebben gekregen om in een bepaald geval, bijvoorbeeld tijdens de vakantieperiode, op te treden; een "behandelende" arts zou vrij toevallig de behandeling verrichten, niet volgens vaste overeenkomst. :::Dit onderscheid wordt echter niet altijd streng toegepast. Zo komt ook ''gevolmachtigde minister'' voor waar het een functie betreft (zie bijvoorbeeld het wikipedieartikel over het [[Arubahuis]]). Dit geval kan worden opgevat als een uitzondering op een uitzondering. :::Wie het zekere voor het onzekere wil nemen, kan de vorm zónder ''-e'' gebruiken. ==Uitzonderingen: geen betekenisverschil== ===''de-''woorden met onbepaalde kwalificatie=== Soms kunnen bij ''de-''woorden de verbogen vorm (met ''-e'') en de onverbogen vorm (zonder ''-e'') naast elkaar worden gebruikt zonder betekenisverschil. Hieraan is een aantal voorwaarden verbonden: *1. het betreft dus een ''de-''woord *2. de combinatie wordt voorafgegaan door een woord als ''een'', ''geen'', ''ieder'' (een "'''on'''bepaalde kwalificatie"), en *3. het bijvoeglijk naamwoord drukt een kwaliteit uit, óf is een geografische aanduiding eindigend op -''s'' of -''isch'', en *4. het zelfstandig naamwoord is hetzij ''man'' hetzij een beroeps- of functieaanduiding (meestal mannelijk, maar niet altijd) en *5. het zelfstandig naamwoord staat in het enkelvoud. Op grond van deze regels kunnen bijvoorbeeld naast elkaar voorkomen: ::''²een ³beroemd ^4,5tennisser — ²een ³beroemd'''e''' ^4,5tennisser'' ::''²menig³Belgisch^4,5vakman — ²menig'''e'''³Belgisch'''e''' ^4,5vakman'' ::''²een ³Nederlands^4,5zwemster — ²een ³Nederlands'''e''' ^4,5zwemster'' ::''²een ³wijs^4,5man — ²een ³wijz'''e''' ^4,5man'' ===''het''-woorden met bepaalde kwalificatie=== In het bovenstaande wijken ''de-''woorden dus af van ''het-''woorden. Bij die ''de''-woorden is het immers bijzonder dat er na onbepaalde kwalificatie (''een'', ''geen'', ''ieder'' etc.) toch een onverbogen vorm kan komen, terwijl dit bij ''het-''woorden juist de regel is. Bij '''be'''paalde kwalificatie daarentegen krijgen ''het-''woorden een ''-e''; daarin verschillen ze niet van ''de-''woorden. Maar ook op deze regel bestaat een uitzondering. Soms wordt de -''e'' tóch weggelaten, bijvoorbeeld om de zin ritmischer te laten lopen; met name na lange bijvoeglijke naamwoorden kan de schrijver dit gewenst vinden. Soms is er ook eenvoudig sprake van stilistische variatie; de schrijver kon kiezen tussen de vorm met en die zonder ''-e''. De ''-e''-loze vorm maakt dan een wat statiger indruk. De voorwaarden die in dit geval van kracht zijn, zijn beperkter dan hierboven bij de ''de-''woorden: *1. het betreft nu dus een ''het-''woord *2. de combinatie wordt voorafgegaan door een woord als ''het'', ''dat'', ''uw'' (een "'''be'''paalde kwalificatie"), en *3. het zelfstandig naamwoord staat in het enkelvoud. Op grond van deze regels kunnen bijvoorbeeld naast elkaar voorkomen: ::''in ²het vorig ³hoofdstuk zagen wij... — in ²het vorig'''e''' ³hoofdstuk zagen wij...'' ::''²dat volkomen onbegrijpelijk ³standpunt — ²dat volkomen onbegrijpelijk'''e''' ³standpunt'' ::''²uw interessant ³boekje heb ik gelezen — ²uw interessant'''e''' ³boekje heb ik gelezen'' ===Vergrotende trap=== In de [[vergrotende trap]] kan de ''-e'' worden weggelaten als dat stilistisch gewenst is. Het betreft doorgaans lange bijvoeglijk naamwoorden, met een opeenvolging van onbeklemtoonde lettergrepen aan het einde. ::''een helderder uitleg — een helderder'''e''' uitleg'' (''de-''woord met onbepaalde kwalificatie) ::''de helderder uitleg — de helderder'''e''' uitleg'' (''de-''woord met bepaalde kwalificatie) ::''het helderder schijnsel — het helderder'''e''' schijnsel'' (''het-''woord met bepaalde kwalificatie). Maar: ::''een helderder schijnsel'' (''het-''woord met onbepaalde kwalificatie). Hier treden dus alternatieven op, zelfs bij ''de-''woorden met bepaalde kwalificatie. Daarentegen krijgt een ''het-''woord met onbepaalde kwalificatie ook hier geen ''-e''-vorm voor zich: die vorm krijgt het immers nooit. De vergrotende trap vertoont deze variatie ook bij zelfstandig naamwoorden ''in het meervoud'': ::''de gebruikelijker verklaringen — de gebruikelijker'''e''' verklaringen'' ::''de gebruikelijker incidenten — de gebruikelijker'''e''' incidenten''. Betekenisverschil is er doorgaans niet, maar in sommige gevallen toch wel. Als er namelijk al in de [[stellende trap]] betekenisverschil was (zie [[Bijvoeglijk naamwoord met of zonder buigings-e#Uitzonderingen: soms betekenisverschil|hieronder]]), dan kan dit in de vergrotende trap evenzo bestaan: ::''een groter man'' (kwaliteit) — ''een grotere man'' (postuur). ==Uitzonderingen: soms betekenisverschil== Ook op deze vier regels bestaat echter een aantal uitzonderingen, waarbij de onverbogen en de verbogen vorm als verschillend in betekenis worden ervaren. Dit hangt van de woordgroep af, en het onderscheid wordt soms door verschillende taalgebruikers anders, of in het geheel niet, ervaren. ::Terwijl onder ''een groot veldheer'' wordt verstaan: "een veldheer met grote kwaliteiten", kan ''een grot'''e''' veldheer'' worden opgevat als "een veldheer groot van postuur". ::Een dichter die juist debuteert, kan ''een jong dichter'' worden genoemd, terwijl ''een jong'''e''' dichter'' nog jeugdig is. ::''Een slecht leraar'' geeft niet goed les; ''een slecht'''e''' leraar'' heeft een verwerpelijk karakter. ::Terwijl ''een oud(-)journalist'' de pen heeft neergelegd, wordt met ''een oud'''e''' journalist'' iemand bedoeld die nog steeds verslaggever is, maar een gevorderde leeftijd heeft bereikt. ==Nadere bijzonderheden== ===Meervoud=== Het betekenisonderscheid in paren als ''een behandelend arts — een behandelende'' arts is in het meervoud minder sterk aanwezig; dan kan in alle gevallen de ''-e'' worden gebruikt. ::''De behandelende artsen sloegen het genezingsproces met verbijstering gade.'' ===Nadruk=== Wanneer twee bijvoeglijke naamwoorden nadrukkelijk met elkaar in tegenstelling worden gebracht, dan ligt de vorm met ''-e'' voor de hand. ::''Nee, je vergist je. Dat is geen Nigeriaanse maar een Zambiaanse voetballer.'' {{Sub}} [[Categorie:Grammatica]] ndirbt2vhokmemjpvfo2xm7kb9ttixk 2 27611 426780 408254 2026-05-16T07:16:18Z Erik Baas 2193 426780 wikitext text/x-wiki {{Babel|nl|af-2|en-2|de-1|fr-2}} Deze gebruikersaccount behoort toe aan {{Wp|Gebruiker:Smile4ever}}. == Wenslijstje boeken == * Carl Albing, et al., The Bash Cookbook [1], Second Edition, O'Reilly, 2007 * Anoniem, Hackers Guide (Nederlandse vertaling), Vierde Editie, SAMS, 2003 * Eric Cole, Hackers Beware: Defending Your Network From The Wiley Hacker [2], New Riders, 2002 * Æleen Frisch, Essential System Administration [3], Third Edition, O'Reilly, 2002 * Craig Hunt, TCP/IP Network Administration [4], Second Edition, O'Reilly, 1998 * Evi Nemeth, et al., Linux Administration Handbook [5], Second Edition, Prentice Hall, 2007 * Cameron Newham and Bill Rosenblatt, Learning the Bash shell [6]. Third Edition, O'Reilly, 2005 * Jerry Peek, et al., Unix Power Tools [7], O'Reilly, 2002 * Sander Van Vugt, Een Linux-server inrichten [8], Van Duuren Media, 2007 * Sander Van Vugt, Leerboek Linux: Deel 3 – Linux in een netwerk [9], Derde Druk, Academic Service, 2005 == Nog af te werken == * [[Wikibooks:Infobox|Infoboxen toevoegen]] * [[Speciaal:VerwijzingenNaarHier/Aan_de_slag_met_Bittorrent Linken]] * [[Linux voor beginners]] - beter maken * [[LXDE]] * [[Lijst van informaticaboeken]] == Afgewerkte projecten == * [[Aan de slag met BitTorrent]] * [[Firefox]] == Handige links == * [[Wikibooks:Wiki Standaard Boeknummer|Overzicht boeken]] * [[Gebruiker:Smile4ever/Boeken/Linux Systeembeheer]] * https://wiki.ubuntu-nl.org/community/Grub2/Grub2Herstel * https://ubuntuforums.org/showthread.php?t=1623346 <!--[[Categorie:Gebruiker:Smile4ever]]--> i3ue0k3aosyq06xclicu2mrqgfu3goy 0 28045 427132 336678 2026-05-16T09:24:30Z Erik Baas 2193 lf 427132 wikitext text/x-wiki {{Index Nederlands}} ''Als'', ''wanneer'' en ''indien'' zijn voegwoorden. Bij de overtreffende trap gebruik je bij voorkeur ''dan'' (''groter dan''..., enz.). Wanneer iets hetzelfde is, wordt ''als'' gebruikt (''Even groot als...''). Indien geen van beide van toepassing is dan doet dit er niet toe en kan je zeggen ''Als (''of'': ''Wanneer/Indien'') dit er niet toe doet, ga ik iets anders doen''. ''Als'', ''wanneer'' en ''indien'' zijn hier voegwoorden van voorwaarde of veronderstelling. In deze betekenis zijn het synoniemen en dus onderling uitwisselbaar. ''Als'' en ''wanneer'' zijn verder ook nog synoniem als het voegwoorden van tijd zijn. ''Indien'' heeft deze extra betekenis niet. Het verschil in gebruik betreft vooral het register; ''als'' is de minst formele vorm, ''indien'' behoort vrijwel uitsluitend tot de schrijftaal. {{Sub}} [[Categorie:Grammatica]] t8786y4uw9tgq8a9y4bci77ex7ybwin 0 29222 426807 410996 2026-05-16T07:21:05Z Erik Baas 2193 lf 426807 wikitext text/x-wiki {{Infobox recept | | Naam = Kookboek/Stevige kippensoep | Afbeelding = [[Bestand:Canja de galinha.jpg|300px]] | Categorie = Soeprecept | Porties = 6-8 | Energie = | Tijd = 30 min. | Stippen = 2 }} ==Ingrediënten== *600 g aardappelen vastkokend *1,4 liter zelfgemaakte [[Kookboek/Bouillon#Kippenbouillon|kippenbouillon]] of 1 potje {{Kb|p=bouillon|krachtbouillon}} (350 ml) *250 g winterpeen geschild *1 prei gewassen en in halve ringen *1 rode ui in halve ringen *1 bakje champignons (250 g) in plakjes *2 x 150 g {{Kb|p=kip|kipfilet}} in dunne reepjes *100 g {{Kb|vermicelli}} ==Bereidingswijze== #Schil de aardappelen en snijd ze in blokjes van 1 cm. Kook de blokjes aardappel in water met zout 5 min. #Doe ondertussen de bouillon in een soeppan; indien van een potje gebruik wordt gemaakt: schenk er 3 potjes water bij. #Breng aan de kook. #Snijd de peen in dunne plakjes. Voeg de peen, prei, ui, champignons en aardappel toe aan de bouillon. Laat 5 min. zachtjes koken. Voeg de kip en vermicelli toe en laat nog 6 min. koken. Lekker met knapperig stokbrood. == Varianten == * Voor een lichtere kippensoep: laat de aardappelen weg . {{Navigatie recepten}} [[Categorie:Soeprecept|Kippensoep]] [[Categorie:Kiprecept|Kippensoep]] {{Sub}} pajd0ic28j2g02pi3st351y0b7jhfqc 0 29781 426767 413600 2026-05-16T07:15:07Z Erik Baas 2193 lf 426767 wikitext text/x-wiki {{Bi}}[[Bestand:ThomasLSaaty2008.jpg|thumb|200px|right|Thomas L. Saaty]]De '''AHP-methode''' (Analytisch Hiërarchisch Proces) is een beslissingsmethode. AHP is wereldwijd een beslissingsmethode waarbij op basis van ogenschijnlijk abstracte beslissingscriteria via een voorgeschreven rekenmethode een concrete keuze kan worden gemaakt. AHP is een afkorting afgeleid van de (Amerikaanse) uitdrukking: Analytic Hierarchy Process. Uitgangspunt van de methode is een (vaak moeilijk concreet te maken) keuzevraag waar wel voorwaarden aan kunnen worden gesteld.<br> De methode is zowel een [[psychologie|psychologische]] als een [[wiskunde|wiskundige methode]]. Ze wordt voornamelijk gebruikt om in het keuzeproces de criteria die van belang zijn voor het maken van de juiste keuze van een waarde (een gewicht) te voorzien, waarna de mogelijke oplossingen wiskundig kan worden uitgerekend en vastgesteld.<br> De AHP methode is vooral een groepsproces. binnen de groep worden de waardes die als uitkomst uit het denkwerk komen met de best mogelijke argumentatie vastgesteld.<br> De AHP-methode is bedacht, ontworpen en in een model opgezet in de zeventiger jaren door Professor {{Wp|en:Thomas L. Saaty|Thomas L. Saaty}}.{{En}} De methode is sindsdien verfijnd en uitontwikkeld.<br> == Concreet maken van abstracte zaken == [[Bestand:AHP_hoofdstructuur.jpg|thumb|right|256px|AHP, hoofdstructuur]]In plaats van een keuze bedenken, verzinnen, inschatten, opdringen, afdwingen of (verplicht) voorschrijven, kan in bepaalde omstandigheden er voor worden gekozen een keuze te maken die tegemoet komt aan een van te voren vastgesteld doel. Het doel kan worden bereikt met behulp van meerdere keuzes. Aan het doel hangen bepaalde criteria. Deze criteria zijn in meer of mindere mate van belang om het doel te bereiken. Ten behoeve van het doel en deze criteria zijn alternatieven. Uit deze alternatieven dient gekozen te worden. Het maken van keuzes is lastig in verband met het onderbouwen van de keuze. Het waarom. Binnen organisaties en ondernemingen is het dan ook moeilijk om een goede keuze te maken waar zo veel mogelijke betrokkenen zich in herkennen. Om het keuzeproces voor zo veel mogelijke betrokkenen toegankelijk te maken en een zo groot mogelijk draagvlak te creëren voor de gemaakte keuze is de AHP-methode ontwikkeld. Het maken van een lastige keuze kan onderbouwd worden door vast te stellen waar de keuze in ieder geval aan moet voldoen: de criteria. Daarna dien je vast te stellen welke keuze je kan maken, de alternatieven. Voorbeeld: DOEL: Een internationale onderneming wil vanuit het Oostblok een nieuwe vestiging openen in het Westen. ALTERNATIEVEN: De voorkeur gaat uit naar Frankfurt, Londen of Parijs. CRITERIA: De uiteindelijke keuze moet voldoen aan de voorwaarden: makkelijk in de omgang (taal), betaalbare transportoplossingen, goede bereikbaarheid eigen mensen, goede uitstraling bij de klanten, goede mogelijkheden service te verlenen aan de klanten, goede contacten met de lokale politiek en het bestuur. De criteria zijn niet allemaal even belangrijk. Het maken van de beste keuze is de keuze die maximaal voldoet aan de criteria. De AHP-methode brengt het team dat deze vraag moet beantwoorden op een goede manier bij die keuze. Samenvattend: Het stelsel van * doel | resultaat; * onderscheidingscriterium | criteria; * alternatief | alternatieven; vormt in zijn geheel een beslisstructuur.<br> De methode is er op gebaseerd om in het keuze proces niet zo maar te "gokken" welk alternatief het dichts in de buurt komt van alle criteria en daarmee het doel het beste dient. Door de criteria ten opzichte van ELKAAR en ten opzichte van de ALTERNATIEVEN af te wegen volgt een rekenmethode die een gefundeerde keuze mogelijk maakt.<br> De methode bestaat uit het nemen van twee stappen waarin vergelijkingen worden gemaakt:<br> 1. Stap 1: criteria vergelijken en in een rangorde plaatsen;<br> 2. Stap 2: alternatieven met de criteria vergelijken;<br> en twee stappen waarin het rekenwerk wordt verricht:<br> 3. Stap 3: criteria scoren en in een rangorde plaatsen;<br> 4. Stap 4: alternatieven scoren en in een definitieve rangorde plaatsen.<br> === Structuur === <div class="MainPageBG" style="padding: .5em 1em 0; margin: 0 3px 3px; border-top: .5px solid #ccc;"></div> De Structuur in het keuzeproces is in onderstaande figuur aangegeven:<br> [[Bestand:AHP keuzestructuur.JPG|thumb|centre|400px|AHP, structuur, onderlinge relatie van het doel, alle criteria en de alternatieven]] Als de cijfers via de juiste rekenmothode bekend zijn, levert dat in het voorbeeld zoals hieronder weergegeven het volgende op:<br> [[Bestand:AHP keuzestructuur incl cijfers.JPG|thumb|centre|400px|AHP, structuur, onderlinge relatie van het doel, alle criteria en de alternatieven met de resultaten]] <div class="MainPageBG" style="padding: .5em 1em 0; margin: 0 3px 3px; border-top: .5px solid #ccc;"></div> De gegevens zijn volstrekt willekeurig en verzonnen. Elke vergelijking met een in de werkelijkheid voorkomende situatie of situaties berust op louter toeval. De cijfers zijn in een volstrekt willekeurige volgorde, maar er is wel gestreefd naar een consistente verzameling gegevens. Het feit dat de cijfers in het voorbeeld keurig oplopen is georganiseerd, en daarmee niet geheel naar de werkelijkheid. Het komt echter de uitleg wel ten goede. Succes met zelf proberen en wellicht ook succes met keuzeprocessen in de toekomst. <div class="MainPageBG" style="padding: .5em 1em 0; margin: 0 3px 3px; border-top: .5px solid #ccc;"></div> === <span style="font-size:100%; color: darkblue;">Voorbeeld van een beslisstructuur</span>=== Hieronder volgt een uitgewerkt keuzeproces.<br> De rekenmethode staat aan het einde van de uitleg<br> Doel: werven van de best mogelijke directeur voor ons bedrijf uit onze eigen gelederen;<br> Criteria: kennis van het bedrijf; kennis van het product (vakmanschap); senioriteit; uitstraling; netwerk;<br> Alternatieven: Henk (61); Jeroen (52); Pascal (44);<br> Uitgangssituatie: het bedrijf heeft een vacature. De huidige directeur is vertrokken en laat een mooie positie achter. Het bedrijf heeft besloten om uit de eigen gelederen een nieuwe directeur aan te trekken. Na een sollicitatieronde blijken de volgende personen zichzelf geschikt te vinden (in meer of mindere mate, maar nog niet getoetst aan wat het bedrijf nodig heeft): * Henk (61); * Jeroen (52); * Pascal (44); Na een uitgebreide analyse van de wensen van het bedrijf is naar voren gekomen dat het personeel de volgende karaktereigenschappen wil zien in de nieuwe directeur: # kennis van het bedrijf; # kennis van het product (vakmanschap); # senioriteit; # uitstraling; # netwerk. Deze eigenschappen zijn bij alle kandidaten in meer of mindere mate aanwezig. Wat we nu zouden willen weten is: welke kandidaat komt het dichtst in de buurt van "de beste keuze". De AHP methode kan hierin een uitkomst brengen volgens onderstaande methode. Wat wij dus willen weten is of er een statistisch verantwoorde "fit" is tussen wat het bedrijf zoekt en iedere geschikte kandidaat en hoe STERK deze fit is.<br> De werking is als volgt: === STAP 1: Paarsgewijze vergelijkingen alle Criteria. === <div class="MainPageBG" style="padding: .5em 1em 0; margin: 0 3px 3px; border-top: .5px solid #ccc;"></div> Als eerste wordt een rangorde gemaakt tussen de verschillende criteria: wij willen weten wat zwaarder weegt, wat lichter weegt, wat het zwaarst en wat het lichtst. Door te vragen om elke combinatie van 2 criteria te beoordelen, komt er een lijst met de zwaarste boven aan en de lichtste onder. De vraag is: in welke mate is criterium X belangrijker van criterium Y. Dat kan dan gescoord worden in een schaal van 1 tot 9 met de volgende gewichten:<br> 1 x en y zijn EVEN belangrijk<br> 3 x is iets belangrijker van y<br> 5 x is belangrijk dan y<br> 7 x is veel belangrijker van y<br> 9 x is EXTREEM belangrijker dan y<br> De TEGENWAARDE van een gewichtsverdeling is dat als X 3 keer zo belangrijk is als Y, Y dan ook 1/3 zo belangrijk is als X.<br> Als nu alle mogelijke combinaties zijn afgewogen, ontstaat er een patroon. Dat patroon is bepalend voor de rangorde.<br> Een lege tabel. {| class="wikitable" ! width= " 3% " | AHP keuzemodel criteria ! width= " 2% " | bedrijfskennis ! width= " 2% " | productkennis ! width= " 2% " | senioriteit ! width= " 2% " | uitstraling ! width= " 2% " | netwerk ! width= " 2% " | telling |- | bedrijfskennis || x || ... || ... || ... || ... || 0,.. |- | productkennis || ... || x || ... || ... || ... || 0,.. |- | senioriteit || ... || ... || x || ... || ... || 0,.. |- | uitstraling || ... || ... || ... || x || ... || 0,.. |- | netwerk || ... || ... || ... || ... || x || 0,.. |- | controletelling || ... || ... || ... || ... || ... || totaaltelling = 1,00 |} Het is in een groep (-sproces) van belang om in de cellen met telling te werken met PROCENTEN en deze daarna weer terug te brengen naar een getal tussen 0 en 1. Voor de herkenbaarheid is dat hier overgeslagen. Bij totaaltelling staat dan het totaalgetal, 100% en 1.<br> Een ingevulde tabel. {| class="wikitable" ! width= " 3% " | AHP keuzemodel criteria ! width= " 2% " | bedrijfskennis ! width= " 2% " | productkennis ! width= " 2% " | senioriteit ! width= " 2% " | uitstraling ! width= " 2% " | netwerk ! width= " 2% " | telling |- | bedrijfskennis || x || 3 || 1/3 || 1/5 || 1/7 || 0,10 |- | productkennis || 1/3 || x || 3 || 1/3 || 1/5 || 0,11 |- | senioriteit || 3 || 1/3 || x || 1 || 1/3 || 0,13 |- | uitstraling || 5 || 1 || 1 || x || 1/3 || 0,23 |- | netwerk || 7 || 5 || 3 || 3 || x || 0,43 |- | controletelling || ... || ... || ... || ... || ... || totaaltelling = 1,00 |} De uitwerking met de juiste cijfers vanuit het voorbeeld. De controletelling wordt uitsluitend gebruikt ten behoeve van het berekenen van de consistentie. [[Bestand:AHP STAP 1.JPG|thumb|centre|800px|AHP, stap 1, weging van de criteria ten opzichte van elkaar]] === STAP 2: Paarsgewijze beoordeling Alternatieven ten opzichte van elk Criterium === <div class="MainPageBG" style="padding: .5em 1em 0; margin: 0 3px 3px; border-top: .5px solid #ccc;"></div> Daarna wordt voor iedere ALTERNATIEF bepaald in welke mate deze beter of juist minder voldoet aan de gestelde criteria VOOR IEDERE CRITERIUM. Dat is veel werk, maar uiteindelijk komt daar uit hoe goed ieder alternatief ten opzichte van de andere alternatieven scoort.<br> Dit gaat als volgt:<br> Gegeven het criterium C1 dan is X zo veel beter of slechter dan Y.<br> De mogelijke antwoorden daarin zijn:<br> X en Y hebben bijvoorbeeld de verhouding 1 staat tot 1 (1:1) of<br> X en Y hebben de mogelijke verhouding 9 : 1, 7 : 1, 5 :1, 3 : 1 of 1 : 3, 1 : 5, 1 : 7, 1 : 9.<br> Dit doen we voor iedere combinatie X met Y, Y met Z en Z met X.<br> Als het allemaal klopt wordt op de onderste regel een betrouwbaarheidscijfer getoond. Dit cijfer is een indicatie in hoeverre men afwijkt van de logica van de sinaasappelwet (zie onderaan het artikel AHP een verdere uitleg Sinaasappelwet(je)). Dan wordt met een getal aangegeven hoe groot de inconsistentie is. Hoe groter het getal hoe slechter de consistentie en daarmee des te lager de betrouwbaarheid. <br> In welke mate is Henk wat betreft bedrijfskennis beter dan Jeroen (et cetera). {| class="wikitable" ! Bedrijfskennis !! score !! versus !! score |- | Henk || ? || Jeroen || ? |- | Henk || ? || Pascal || ? |- | Jeroen || ? || Pascel || ? |} {| class="wikitable" ! Bedrijfskennis !! score !! versus !! score |- | Henk || 3 || Jeroen || 1 |- | Henk || 5 || Pascal || 1 |- | Jeroen || 2 || Pascel || 1 |} Net als in de bovenstaande tabel worden alle 5 tabellen voor de criteria in gevuld, waarin iedere keer de alternatieven met elkaar worden vergeleken. Vergeet daarbij nooit de consistentie zoals in het verhaal van de sinaasappel, de mandarijn en de citroen!<br> Uitwerking met de juiste cijfers<br> [[Bestand:AHP STAP 2.JPG|thumb|centre|800px|AHP, stap 2, weging van de alternatieven ten opzichte van een criterium]] === STAP 3: Eerste doorrekening: gewichten Alternatieven per Criterium === <div class="MainPageBG" style="padding: .5em 1em 0; margin: 0 3px 3px; border-top: .5px solid #ccc;"></div> Door de cijfers op een juiste manier in de rekenmodule te plaatsen wordt de rangorde van de alternatieven ten opzichte van elk criterium berekend en dus bekend.<br> [[Bestand:AHP STAP 3 new.JPG|thumb|centre|800px|AHP, stap 3, berekening waardes en rangorde van de alternatieven ten opzichte van een criterium]] Daarna volgt stap 4 === STAP 4: Tweede doorrekening: gewichten alle Criteria voor alle Alternatieven === <div class="MainPageBG" style="padding: .5em 1em 0; margin: 0 3px 3px; border-top: .5px solid #ccc;"></div> Het resultaat van iedere vergelijking in stap 3 wordt in verhouding tot de uitkomsten uit stap 1 met elkaar in verband gebracht. Dat leidt tot het in een juiste gewicht brengen van alle criteria ten opzichte van alle alternatieven. Daarmee is het rekenen volledig. De keuze kan nu gemaakt worden door de cijfers voor zich te laten spreken. [[Bestand:AHP STAP 4.JPG|thumb|centre|800px|AHP, stap 4, berekening van de waarde en de rangorde van de alternatieven ten opzichte van alle criteria]] Het resultaat is dat wat belangrijk is als criterium (waarbij is vastgesteld hoe belangrijk elk criterium is) in verhouding is met hoe wij vinden dat elk criterium door elk alternatief wordt ondersteund.<br> Enerzijds wordt gebruik gemaakt van schijnbaar onverenigbare en abstracte karaktereigenschappen die criteria worden genoemd en die moeilijk te wegen zijn. Anderzijds moet gekozen worden uit schijnbaar onvergelijkbare keuzemogelijkheden die alternatieven worden genoemd. Door de wegingen allemaal te maken (met als voorwaarde de betrouwbaarheid zo hoog mogelijk te houden) kan op basis van een stelsel van rekenregels alsnog een cijfermatige onderbouwde keuze worden gemaakt. === Samenvatting === <div class="MainPageBG" style="padding: .5em 1em 0; margin: 0 3px 3px; border-top: .5px solid #ccc;"></div> Het totale proces bestaat uit een paar verplichte fases en de hierboven beschreven stappen als volgt: * Wat is de vraagstelling: het DOEL. * Welke ALTERNATIEVEN zijn er om het DOEL te bereiken. * Welke CRITERIA zijn belangrijk voor het DOEL. * STAP 1: weeg alle criteria en vind de juiste gewichten. * STAP 2: weeg alle alternatieven ten opzichte van elk individueel criterium. * STAP 3: bereken de juiste gewichten per criterium voor alle alternatieven. * STAP 4: bereken de rangorde voor alle alternatieven voor alle criteria. * Maak de keuze en communiceer vooral heel erg goed dat de AHP-methode is gebruikt om het keuzeproces te ondersteunen. In de onderstaande file zijn deze fases en stappen zichtbaar gemaakt. [[Bestand:AHP TOTAAL.JPG|thumb|centre|800px|AHP, stap 1 t/m 4, weging van 3 alternatieven ten opzichte van 5 criteria]] == Rekenregels == === Rekenregel gewichten tussen de Criteria === behoort bij Stap 1 [[Bestand:AHP STAP 1.JPG|thumb|centre|800px|AHP, stap 1, weging van de criteria ten opzichte van elkaar]] Rekenregels in een tabel. {| class="wikitable" ! width= " 3% " | AHP criteria TABEL ! width= " 2% " | kolom 1 ! width= " 2% " | kolom 2 ! width= " 2% " | kolom 3 ! width= " 2% " | kolom 4 ! width= " 2% " | kolom 5 ! width= " 2% " | kolom 6: totalen |- | rij a || .1. || veld a2 || .a3. || .a4. || .a5. || 0,.. |- | rij b || veld b1 || .1. || ... || ... || ... || 0,.. |- | rij c || .c1. || ... || .1. || ... || ... || 0,.. |- | rij d || .d1. || ... || ... || .1. || ... || 0,.. |- | rij e || .e1. || ... || ... || ... || .1. || 0,.. |- | rij f: totalen || .f1. || ... || ... || ... || ... || totaaltelling = 1,00 |} In de diagonaal staat in ieder veld een 1.<br> Op de eerste RIJ staan de getallen die worden bedacht en ingevoerd.<br> Rechts van de diagonaal staan de '''"rijwaarden"'''.<br> Links van de diagonaal staan de '''"kolomwaarden"'''.<br> In de eerste KOLOM (kolom 1) komen alleen berekende getallen met de waarde 1/rijwaarde van rij a.<br> Dus in veld a2 staat getal x en in b1 staat getal 1/x. Dit is een rekenkundig hard gegeven. er mogen dus geen andere waardes links van de diagonaal worden ingevuld. Velden a3, a4 en a5 worden op een zelfde manier overgenomen in de velden c1, d1, e1 en f1. <br> Vanaf daar vullen we verder alle rijen in:<br> * b3, b4 en b5 * c4 en c5 * d5<br> Aan het einde van de rij worden de waardes opgeteld en gedeeld door het totaal van de gehele tabel. Dat levert totaalwaardes op per rij tussen 0 en 1. De totalen van alle rijen worden opgeteld en levert rechts onderin de tabel ALTIJD 1 op.<br> Als men de kolommen optelt en op een zelfde wijze de waardes tussen 0 en 1 uitgerekend wordt daar een controlewaarde getoond. Deze controle waarde is weer totaal 1 voor alle kolommen bijeen geteld.<br> === Rekenregel voor de consistentie tussen de Criteria === behoort bij Stap 1<br> De consistentie wordt uitgedrukt in het consistentiegetal of de consistentie ratio (consistency ratio - CR). Hier onder volgt stapsgewijs de opbouw van het consistentiegetal in een voorbeeld spreadsheet. De uitkomst staat bij G en H: een getal en de uitdrukking "in orde". Indien het getal boven de 10 komt moet de tabel worden nagekeken.<br> [[Bestand:AHP berekening consistentie ratio CR versie 3.JPG|centre|999px]]<br> <div class="MainPageBG" style="padding: .5em 1em 0; margin: 0 3px 3px; border-top: .5px solid #ccc;"></div> === Rekenregel gewichten alle Alternatieven voor elk afzonderlijk Criterium === behoort bij Stap 2 [[Bestand:AHP STAP 2.JPG|thumb|centre|800px|AHP, stap 2, weging van de alternatieven ten opzichte van een criterium]] Voor de betreffende alternatieven in vergelijking onderling ten aanzien van het specifieke Criterium vullen we in, de waarde die het ene Alternatief (voor ons gevoel dan) meer of minder is als t andere Alternatief. Hiermee wordt een gewicht toegekend aan iedere Alternatief ten aanzien van het betreffend Criterium.<br> In dit specifieke geval van ons voorbeeld kunnen we het volgende concluderen: * Het gaat in deze vergelijking om Bedrijfskennis. * Henk scoort een 3 ten opzichte van Jeroen (die dan een 1 krijgt). En daarmee is Henk iets beter dan Jeroen. * Henk scoort een 5 ten opzichte van Pascal. * Jeroen scoort een 2 ten opzichte van Pascal. * samenvattend: Henk is beter dan Jeroen is beter dan Pascal. Het is de bedoeling dat de scores verlopen volgens het uitgangspunt dat er een geheel oneven getal gescoord wordt, voor het ene alternatief, waarbij het andere alternatief een 1 scoort.<br> De vergelijkingen moeten allemaal wel kloppen volgens de sinaasappelwet. === Rekenregel voor de consistentie tussen de Alternatieven per Criterium === behoort bij Stap 2 Als de getallen voor de eerste twee alternatieven (dus voor Henk en Jeroen) zijn ingevuld, is de waarde voor Pascal bekend volgens de geldende regels van de logica. Bijvoorbeeld:<br> * Henk is voor wat betreft Bedrijfskennis 3 keer zo goed als Jeroen (dit is waarde A), * Henk is voor wat betreft Bedrijfskennis 5 keer zo goed als Pascal (dit is waarde B); Hieruit volgt logisch geredeneerd: * Jeroen is voor wat betreft Bedrijfskennis iets beter (om precies te zijn 5/3) dan Pascal (dit wordt waarde C).<br> <br> Rekenkundig: * H = 3J * H = 5P Ergo door substitutie waarbij H wordt geëlimineerd: * J = 5/3P<br> <br> Het consistentiegetal is een getal dat aangeeft in welke mate de LAATSTE notering afwijkt van de eerste twee. Daarbij wordt er voor het gemak van uitgegaan dat de eerste twee beweringen absoluut waar zijn en de derde er "naadloos" op moet aansluiten.<br> Het consistentiegetal kan als volgt worden berekend:<br> > de absolute waarde van ( ( Waarde B gedeeld door waarde A) minus waarde C ) maal 100.<br> In het onderhavige geval betekent dit: abs ( 5/3 - 5/3) * 100 = 0<br> <br> Voorbeeld met andere waardes: {| class="wikitable" ! Bedrijfskennis !! score !! versus !! score |- | Henk || 7 || Jeroen || 1 |- | Henk || 5 || Pascal || 1 |- | Jeroen || 3 || Pascel || 1 |} * A = 7 * B = 5 * C = 3 * Consistentiegetal wordt abs(5/7-3)*100 = 229 (afgerond op hele getallen)<br> <br> {| class="wikitable" ! Bedrijfskennis !! score !! versus !! score |- | Henk || 1 || Jeroen || 7 |- | Henk || 1 || Pascal || 3 |- | Jeroen || 5 || Pascel || 1 |} * A = 1/7 * B = 1/3 * C = 2 * Consistentiegetal wordt abs(7/3-2)*100 = 33 (afgerond op hele getallen)<br> <br> De betekenis van de uitkomsten van de consistentieberekening staat in onderstaande tabel. {| class="wikitable" |- ! Consistentietabel !! |- | Getal || Betekenis van de waarde |- | 0 - 10 || Zeer betrouwbaar: geen herbeoordeling nodig |- | 10 - 33 || Redelijk betrouwbaar: wellicht kleine herbeoordeling incidenten |- | 33 - 100 || Matig betrouwbaar: herbeoordelingen incidenteel |- | 100 - 333 || Weinig tot niet betrouwbaar: volledig herbeoordelen |- | 333 - ... || Onbetrouwbaar: verwerpen: volledig opnieuw uitvoeren |} <div class="MainPageBG" style="padding: .5em 1em 0; margin: 0 3px 3px; border-top: .5px solid #ccc;"></div> === Rekenregel gewichten alle Alternatieven voor elk afzonderlijk Criterium rangorde === behoort bij Stap 3 [[Bestand:AHP STAP 3 new.JPG|thumb|centre|800px|AHP, stap 3, berekening waardes en rangorde van de alternatieven ten opzichte van een criterium]] Door de correct ingevulde tabel met wegingen van de alternatieven per criterium wordt in de vervolgtabel de verschillende waardes op de juiste plaats gezet. Per rij volgt een totaaltelling. Rechts onderaan volgt een totaaltelling van de rijen. De totaaltelling per regel wordt teruggerekend naar de waardes tussen 0 en 1 door het regeltotaal te delen door het tabeltotaal. <div class="MainPageBG" style="padding: .5em 1em 0; margin: 0 3px 3px; border-top: .5px solid #ccc;"></div> === Rekenregel gewichten alle Alternatieven voor alle Criteria === behoort bij Stap 4 [[Bestand:AHP STAP 4.JPG|thumb|centre|800px|AHP, stap 4, berekening van de waarde en de rangorde van de alternatieven ten opzichte van alle criteria]] Uit de (eerste) tabel van de criteria blijkt dat het eerste criterium bedrijfskennis een factor heeft van 0,10 (ongeveer). Het belang van dat criteria voor de het eerste alternatief (Henk) is 0,64. Het product van 0,10 maal 0,64 levert een waarde op van 0,07 voor Henk in relatie tot Bedrijfskennis. Deze berekening maken we voor ALLE criteria en ALLE Alternatieven. Als de tabel gevuld is ontstaan de totalen voor de alternatieven. Henk scoort een 0,28, Jeroen een 0,32 en Pascal een 0,40. Pascal is de grote winnaar met de criteria Uitstraling en Netwerk als belangrijkste. Het bedrijf doet er goed aan Pascal als nieuwe directeur aan te stellen. Wellicht kan Henk in de raad van commissarissen... <div class="MainPageBG" style="padding: .5em 1em 0; margin: 0 3px 3px; border-top: .5px solid #ccc;"></div> === Voorbeelden van andere keuzeprocessen === {| class="wikitable" ! width=" 2%" | Keuzes maken ! width=" 5%" | Stoplichten ! width=" 5%" | KidsTrip ! width=" 5%" | jouw eigen doel zelf bereiken |- | DOEL || Een kruispunt aanpassen || Op reis met kinderen || Doel: . . . . . |- | Alternatieven |- | 1 || stoplichten || Parijs en Disney || . . . . . |- | 2 || rotonde || Barcelona en Strand || . . . . . |- | 3 || ongelijkvloerse kruising || Londen en Kasteeltuinen|| . . . . . |- | Criteria |- | 1 || veiligheid || makkelijk reizen || . . . . . |- | 2 || doorstroming || makkelijk voorbereiden || . . . . . |- | 3 || scheiding auto's fietsen || ouders akkoord || . . . . . |- | 4 || weerstand buurt || kinderen akkoord || . . . . . |- | 5 || politiek gewenst || docenten akkoord || . . . . . |} == Zin en onzin van het AHP model == Het maken van keuzes is vaak een subjectieve gebeurtenis met abstracte motieven. Dit leidt er toe dat keuzes voor zij die er mee geconfronteerd worden niet altijd acceptabel zijn. Door de AHP-methode wordt de schijn van [[objectiviteit]] gewekt en wordt het proces concreet gemaakt. Het lijkt voor betrokkenen een uitgemaakte zaak en zich neerleggen bij de "wiskundig" gemaakte keuze wordt dan gemakkelijker.<br> Een kanttekening is daarbij op zijn plaats.<br> <br> De AHP-methode gaat ervan uit dat in de tabellen de juiste getallen worden ingevoerd. Voldoen aan de Sinaasappelwet is een eerste vereiste die gesteld wordt aan de getallen die in de tabel worden geplaatst. Probleem daarbij is dat als feitelijk slechts één rij is ingevuld ALLE verhoudingen al bekend zijn. De mathematische ontwikkeling van de tabel is dan als volgt:<br> <br> De casus is: een lokale boksvereniging zoekt een nieuwe voorzitter. De leden vinden de volgende karaktereigenschappen belangrijk: intelligentie, kracht en charme. De tabel wordt dan als volgt ingevuld:<br> {| class="wikitable" ! width=" 2%" | Keuzes criteria ! width=" 5%" | Intelligentie ! width=" 5%" | Kracht ! width=" 5%" | Charme ! width=" 5%" | Totalen |- | Intelligentie || ... || ... || ... || ... |- | Kracht || ... || ... || ... || ... |- | Charme || ... || ... || ... || ... |- | Totalen || ... || ... || ... || ... |} Als er voor wordt gekozen om:<br> Intelligentie een 5 te geven ten opzichte van kracht;<br> Intelligentie een 3 te geven ten opzichte van charme;<br> Dan staat eigenlijk al vast welke verhouding kracht en charme tot elkaar hebben.<br> {| class="wikitable" ! width=" 2%" | Keuzes criteria ! width=" 5%" | Intelligentie ! width=" 5%" | Kracht ! width=" 5%" | Charme ! width=" 5%" | Totalen |- | Intelligentie || .1. || .5. || .3. || ... |- | Kracht || .1/5. || .1. || .X uit te rekenen. || ... |- | Charme || .1/3. || .wordt 1/X. || .1. || ... |- | Totalen || ... || ... || ... || ... |} X is de juiste verhouding tussen Kracht en Charme op basis van de al ingevulde getallen en wordt dus: 0,6 of 3/5.<br> De factor 1/2 komt daarmee het dichts in de buurt als het noodzakelijk is om getallen te kiezen die liggen tussen 1 en 9. De 2 komt dan op de plaats van 1/X.<br> Met de uitkomst 3/5 wordt de tabel: {| class="wikitable" ! width=" 2%" | Keuzes criteria ! width=" 5%" | Intelligentie ! width=" 5%" | Kracht ! width=" 5%" | Charme ! width=" 5%" | Totalen |- | Intelligentie || .1. || .5. || .3. || .9. |- | Kracht || .1/5. || .1. || .3/5. || .1 4/5. |- | Charme || .1/3. || .5/3. || .1. || .3. |- | Totalen || .1 8/15. || .7 2/3. || .4 3/5. || .13 4/5. |} Met de benadering van het getal 2 en 1/2 wordt de tabel: {| class="wikitable" ! width=" 2%" | Keuzes criteria ! width=" 5%" | Intelligentie ! width=" 5%" | Kracht ! width=" 5%" | Charme ! width=" 5%" | Totalen |- | Intelligentie || .1. || .5. || .3. || .9. |- | Kracht || .1/5. || .1. || .1/2. || .1 7/10. |- | Charme || .1/3. || .2. || .1. || .3. |- | Totalen || .1 8/15. || .8. || .4 3/5. || .13 7/10. |} De wetmatigheid die aan deze tabel ten grondslag ligt is dat er getalsmatig de volgende formules gehanteerd dienen te worden om de lege cellen uit te rekenen als er voldoende cellen (dus precies één hele rij) is ingevuld:<br> {| class="wikitable" |- ! XY !! Kolom x1 !! Kolom x2 |- | Rij y1 || A || B |- | Rij y2 || C || D |} === (A*D)/(B*C) = 1 === A maal D is gelijk aan B maal C voor IEDER vierkant. Of (A*D)/(B*C) = 1. Met ten minste drie getallen ingevuld kan het vierde ontbrekende getal uitgerekend en ingevoerd worden. Omdat op de diagonaal ALTIJD het getal 1 staat en omdat onder de diagonaal altijd het "een gedeeld door getal" staat ten opzichte van zijn spiegelbeeld boven de diagonaal is vanaf het eerste getal geheel links boven in de tabel al meteen te rekenen vanaf het eerste vierkant.<br> In een complexe tabel met meer dan vier criteria leidt dit tot een heel eenvoudige invuloefening van slechts één rij, waarbij de formules de rest doen.<br> Dit leidt tot de vraag waarom het nog nuttig is om de gehele tabel vanuit de gevoelens in te vullen... Daar is wel een antwoord op te geven. Door het berekenen van de consistentie van de tabel blijkt hoe dicht de persoonlijke gevoelens aansluiten op de juiste mathematische verhouding van de verschillende criteria. De consistentiescijfers van de tabel zijn dus zeer belangrijk. Een te grote afwijking leidt tot een onbetrouwbare keuze. Een consistentie die dicht bij de mathematische juistheid ligt leidt tot een verantwoorde keuze. == Sinaasappelwet (-je) == De '''sinaasappelwet''' (het sinaasappelwetje) is in beperkte kring van gebruikers van het AHP model de wet die de consistentie (noodzakelijk om het AHP model te kunnen vertrouwen) uitlegt als volgt: Jan vindt citrusfruit heel lekker en beweert het volgende: * bewering 1: ik vind een sinaasappel lekkerder dan een grapefruit; * bewering 2: ik vind een grapefruit lekkerder dan een citroen; De sinaasappelwet stelt dan dat logischerwijze de derde bewering absoluut waar moet zijn: * bewering 3: jan vindt een sinaasappel (veel) lekkerder dan een citroen.<br> <br> In de [[wiskunde]] wordt gebruik gemaakt van Lijst van wiskundige symbolen (''voor deze symbolen zie "Symbolen voor bewerkingen op getallen en vergelijkingsrelaties" bij het onderwerp "Lijst van wiskundige symbolen" op wikipedia'') die deze wetmatigheid ook ondersteunen: * bewering 1: S > G * bewering 2: G > C Hieruit volgt wiskundig: S > C<br> <br> De wetmatigheid kan nog beter worden toegepast als er getallen of gewichten toegekend worden aan de beweringen. De beweringen en de stelling verlopen dan als volgt: * bewering 1: ik vind een sinaasappel 2 keer zo lekker als een grapefruit; * bewering 2: ik vind een grapefruit 3 keer zo lekker een citroen; De sinaasappelwet stelt dan dat logischerwijze de derde bewering absoluut waar moet zijn: * bewering 3: jan vindt een sinaasappel 6 (zijnde 2 maal 3) keer zo lekker als een citroen.<br> <br> In de wiskunde wordt dan gebruikt gemaakt van vergelijkingen: * S = 2G * G = 3C Hieruit volgt wiskundig: S = 6C<br> <br> Door gebruik te maken van de toegekende gewichten kan de stelling dan ook gemakkelijk worden omgedraaid: * bewering 1: ik vind een grapefruit 1/2 keer zo lekker als een sinaasappel; * bewering 2: ik vind een citroen 1/3 keer zo lekker een grapefruit; De sinaasappelwet stelt dan dat logischerwijze de derde bewering absoluut waar moet zijn: * bewering 3: jan vindt een citroen 1/6 (zijnde 1/2 maal 1/3) keer zo lekker als een sinaasappel.<br> <br> In de wiskunde wordt dan gebruikt gemaakt van vergelijkingen: * G = 1/2S * C = 1/3G Hieruit volgt wiskundig: C = 1/6S<br> Deze mathematische principes doortrekkend, kan met elke citrusvrucht de verhouding tot de andere twee worden vastgelegd in een getal.<br> <br> Binnen het AHP model is de situatie dan als volgt: * jan is de onderzoeksgroep die een keuze wil maken volgens het AHP model; * de citrusvruchten zijn de alternatieven; * "lekker" is een criterium. == Bibliography AHP-methode == ===Analytic hierarchy process (AHP)=== *1980 ''The Analytic Hierarchy Process: Planning, Priority Setting, Resource Allocation'', {{ISBN|0-07-054371-2}}, McGraw-Hill *1982 ''Decision Making for Leaders: The Analytical Hierarchy Process for Decisions in a Complex World'', {{ISBN|0-534-97959-9}}, Wadsworth. 1988, Paperback, {{ISBN|0-9620317-0-4}}, RWS *1982 ''The Logic of Priorities: Applications in Business, Energy, Health, and Transportation'', in samenwerking met Luis G. Vargas, {{ISBN|0-89838-071-5}} (Hardcover) {{ISBN|0-89838-078-2}} (Paperback), Kluwer-Nijhoff *1985 ''Analytical Planning: The Organization of Systems'', in samenwerking met Kevin P. Kearns, {{ISBN|0-08-032599-8}}, Pergamon *1989 ''Conflict Resolution: The Analytic Hierarchy Process'', in samenwerking met Joyce Alexander, {{ISBN|0-275-93229-}}F, Praeger *1991 ''Prediction, Projection and Forecasting: Applications of the Analytic Hierarchy Process in Economics, Finance, Politics, Games and Sports'', in samenwerking met Luis G. Vargas, {{ISBN|0-7923-9104-7}}, Kluwer Academic *1992 ''The Hierarchon: A Dictionary of Hierarchies'', in samenwerking met Ernest H. Forman, {{ISBN|0-9620317-5-5}}, RWS *1994 ''Fundamentals of Decision Making and Priority Theory in samenwerking met the Analytic Hierarchy Process'', {{ISBN|0-9620317-6-3}}, RWS *1994 ''Decision Making in Economic, Social and Technological Environments'', in samenwerking met Luis G. Vargas, {{ISBN|0-9620317-7-1}}, RWS *1996 ''Vol. III and IV of the Analytic Hierarchy Process Series'', {{ISBN|1-888603-07-0}} RWS *2001 ''Models, Methods, Concepts & Applications of the Analytic Hierarchy Process'', in samenwerking met Luis G. Vargas, {{ISBN|0-7923-7267-0}}, Kluwer Academic *2007 ''Group Decision Making: Drawing Out and Reconciling Differences'', in samenwerking met Kirti Peniwati, {{ISBN|1-888603-08-9}}, RWS {{Boek}} {{Fase|3}} [[Categorie:Management]] [[Categorie:Logica]] cpbuj9wbqx5c7shq05hy16g7ddm6w5u 2 29822 426758 426719 2026-05-16T07:10:13Z Erik Baas 2193 {{W}} 426758 javascript text/javascript // <nowiki> $(function () { // importScript('Gebruiker:Erik Baas/markeer.js'); /* markeer & next*/ // watisdit(); // insertTekst(); // massDelete(); automatePurgeConfirmationDialog(); // if (mw.config.get('wgTitle').indexOf("Programmeren in TI-Basic/") > -1) { AutoEdit(); } // 20260420 replaceObsoleteHTMLTags(); markeerLintErrors(); addSubpagesLink(); // loadWikidataInfo(); fWikidata(); autoSave() addPurgeTab(); // check: altijd als laatste! return; }); function autoSave() { if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 0 || mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 10) { // main, template if (mw.config.get('wgAction') == 'edit') { document.getElementById('wpSummary').value = 'lf'; setTimeout(autoSave_sub, 10000); } } return; } function autoSave_sub() { document.getElementById("wpSave").click(); return; } function fWikidata() { /* Zoek in Wikidata - bron: [[w:Gebruiker:Zanaq/fwikidata.js]] (c) 2013 Zanaq, GPL * Voegt een link "Zoek in Wikidata" toe aan de sectie "hulpmiddelen". */ var title = mw.config.get('wgTitle'); mw.util.addPortletLink('p-tb', 'https://www.wikidata.org/w/index.php?button=&title=Special%3ASearch&search=' + encodeURIComponent(title.substr(title.lastIndexOf('/') + 1)), 'Zoek in WikiData', 'ca-wikidata', 'Zoek in Wikidata'); return; }; function watisdit() { const collection = document.getElementsByClassName("cdx-button"); alert(collection[0].innerHTML + ' *** ' + collection[1].innerHTML); return; }; function AutoEdit() { if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 0) { // 0=(main), 3=Overleg gebruiker, 10=Template if (mw.config.get('wgAction') == 'view') { if (mw.config.get('wgDiffOldId') == null) { // of wgDiffNewId ? window.location += '?action=edit'; } } } return; } function loadWikidataInfo() { /* Wikidata; 20260130 bron: https://nl.wikipedia.org/w/index.php?title=Wikipedia:Wikidata&oldid=70312736#Geschiedenis geeft onder paginatitel korte info over onderwerp in Wikidata */ if ( mw.config.get( 'wgNamespaceNumber' ) === 0 ) { // importScriptURI("//www.wikidata.org/w/index.php?title=User:Yair rand/WikidataInfo.js&action=raw&ctype=text/javascript"); importScriptURI("//nl.wikibooks.org/w/index.php?title=User:Erik_Baas/WikidataInfo.js&action=raw&ctype=text/javascript"); } return; } function addSubpagesLink() { /* * Voegt een link "Subpagina's" toe aan de sectie "hulpmiddelen". * Gebaseerd op de code in [[:commons:MediaWiki:Common.js]]. * Bron: https://nl.wikipedia.org/w/index.php?title=MediaWiki:Gadget-subpages.js * Onderhoud: [[User:Krinkle]] */ var i18n = { en: "Subpages", fr: "Sous-pages", nl: "Subpagina's" }; if ( [ 'Special', 'File', 'Category' ].indexOf( mw.config.get( 'wgCanonicalNamespace' ) ) === -1 ) { var text = i18n[ mw.config.get( 'wgUserLanguage' ) ] || i18n.nl; var link = mw.util.getUrl( 'Speciaal:Voorvoegselindex/' + mw.config.get( 'wgPageName' ) + '/' ); mw.util.addPortletLink( 'p-tb', link, text, '', 'Subpagina\'s van deze pagina'); }; return; } function replaceObsoleteHTMLTags() { var prev = '', sub='', subColor='', subFace='', subSize='', found='', text='', res='', X, Y, Z; var objSummary = document.getElementById('wpSummary'); var obj = document.getElementById('wpTextbox1'); if (obj == null) return; /* exit */ if (! (mw.config.get('wgPageContentModel') == 'wikitext')) return; /* exit */ var text = '' + obj.value; if (text.search(/{{Wiu[2,3]/i) > -1) { alert('Stop: werk in uitvoering!'); return; /* exit */ } createDebug(); /* <font> */ while (true) { // common pt. 1 X = /<font.*?>/i.exec(text); // .exec: if not found: X=null, X[0] etc. = undefined !! if (X == null) break; // geen font-tags X = X + ''; // !! subColor = subFace = subSize = X.replace(/(\x22|\x27)/g, ""); // - ' en " /* <font color> */ if (subColor.search(/color/i) > -1) { subColor = /color *= *[a-z,0-9,#]*/i.exec(subColor) + ''; // !! if (subColor) { subColor = subColor.replace(/ *= */, ": ") + ";"; subColor = subColor.toLowerCase(); } } else {subColor = null;} // geen color-attribute /* <font face> */ if (subFace.search(/face/i) > -1) { subFace = subFace.replace(/ *, */g, ","); subFace = /face *= *[a-z,0-9,\,]*/i.exec(subFace) + ''; // !! if (subFace) { subFace = subFace.replace(/,/g, ', '); subFace = subFace.replace(/face *= */i, 'font-family: ') + ';'; } } else {subFace = null;} // geen face-attribute /* <font size> */ // todo // tijdelijk: subSize = null; if (subSize.search(/size/i) > -1) { debug(subSize); // <font color=red face=Tahoma size=3> subSize = /(?<=size *= *).*?(?=(\x20,'>'))/i.exec(subSize) + ''; debug(subSize); // // subSize = subSize.replace(/.../, "..."); } else {subSize = null;} // geen size-attribute // tijdelijk: subSize = null; // common pt. 2 Y = '<span style="'; //debug(Y); if (subColor) Y += subColor; //debug(Y); if (subFace) Y += (subColor ? ' ' : '') + subFace; //debug(Y); if (subSize) Y += (subColor || subFace ? ' ' : '') + subSize; //debug(Y); Y += '">'; //debug(Y); text = text.replace(X,Y); text = text.replace(/<\/font/ig, "</span"); } // while (true) /* ToDo: - font color/size/face !!! - uitzonderingen maken voor elementen tussen blockquote-, nowiki-, pre- en comment-tags ! */ /*** Obsolete elements:***/ /* <big> */ text = text.replace(/(<big>){3,6}/ig, '<span style="font-size: xx-large;">'); //xxx-large werkt niet in Chrome ! text = text.replace(/(<big>){2}/ig, '<span style="font-size: x-large;">'); // 20220106: x-large voor zon en water if (mw.config.get('wgTitle').indexOf("Leer jezelf ecologisch tuinieren") > -1) { text = text.replace(/(?<=\| *zon *=.*)<big>/ig, '<span style="font-size: x-large;">'); text = text.replace(/(?<=\| *water *=.*)<big>/ig, '<span style="font-size: x-large;">'); } text = text.replace(/<big/ig, '<span style="font-size: large;"'); text = text.replace(/(<\/big *[a-z|0-9]*>){1,6}/ig, "</span>"); /* <center> */ text = text.replace(/<center/ig, '<div style="text-align: center;"'); text = text.replace(/<\/center/ig, "</div"); /* <small> */ text = text.replace(/(<small>){3,6}/ig, '<span style="font-size: xx-small;">'); text = text.replace(/(<small>){2}/ig, '<span style="font-size: x-small;">'); text = text.replace(/<small/ig, '<span style="font-size: smaller;"'); text = text.replace(/(<\/small *[a-z|0-9]*>){1,6}/ig, "</span>"); /* <source> 20220116 */ text = text.replace(/<source/ig,'<syntaxhighlight'); text = text.replace(/<\/source/ig,'</syntaxhighlight'); /* <strike> */ text = text.replace(/<strike/ig, "<s"); text = text.replace(/<\/strike/ig, "</s"); /* <tt> */ text = text.replace(/<tt/ig, "<code"); text = text.replace(/<\/tt/ig, "</code"); /*** Diversen: ***/ /* <br> */ text = text.replace(/\x20*<\/?br\x20?\/? ?>/ig, "<br>"); /* <br clear=left/right/all/both> */ text = text.replace(/\x20*<br clear ?= ?(\x22|\x27)?left(\x22|\x27)?\x20?\/?>/ig, '<br style="clear: left;">'); text = text.replace(/\x20*<br clear ?= ?(\x22|\x27)?right(\x22|\x27)?\x20?\/?>/ig, '<br style="clear: right;">'); text = text.replace(/\x20*<br clear ?= ?(\x22|\x27)?(all|both)(\x22|\x27)?\x20?\/?>/ig, '<br style="clear: both;">'); /* <hr> */ text = text.replace(/<\/?hr\x20?\/?>/ig, "<hr>"); text = text.replace(/\[\[categorie/ig, "[[Categorie"); text = text.replace(/\[\[afbeelding/ig, "[[Afbeelding"); /* prettytable */ text = text.replace(/prettytable/ig, "wikitable"); /* WSBN nummer :-( */ text = text.replace(/\[WSBN( |-|_)?nummer/ig, " [WSBN"); text = text.replace(/.*Hier.*onderhoudsmeldingen.*\n/ig, ""); /* . ná <ref> */ while(true) { X = /(?<!\.) ?<ref>.*?<\/ref>\./.exec(text); if (X == null) break; Y = X[0].replace(/ ?<ref>/,'.<ref>'); Y = Y.replace('</ref>.','</ref>'); text = text.replace(X,Y); } /* sjablonen en Magic Words */ text = text.replace(/{{{/g, "aW~d6-8Ht#yV_5"); // vervang "{{{" tijdelijk door code om varabelen te onderscheiden van sjablonen /* Magic Words - 20230323 */ text = text.replace(/\{\{#categorytree:/g, "{{#Categorytree:"); text = text.replace(/\{\{#expr:/g, "{{#Expr:"); text = text.replace(/\{\{\s?#if:\s?/ig, "{{#If:"); text = text.replace(/\{\{ ?#invoke:/g, "{{#Invoke:"); text = text.replace(/\{\{ ?#pos:/g, "{{#Pos:"); text = text.replace(/\{\{ ?#switch:/g, "{{#Switch:"); /* Magic Words met 2 hoofdletters: 20230421 */ text = text.replace(/\{\{ ?#ife/ig, "{{#IfE"); /* oud: text = text.replace(/\{\{ ?#iferror:/g, "{{#IfError:"); text = text.replace(/\{\{ ?#ifexpr:/g, "{{#IfExpr:"); text = text.replace(/\{\{ ?#ifexist:/g, "{{#IfExist:"); text = text.replace(/\{\{ ?#ifeq:/g, "{{#IfEq:"); */ /* ISBN 20230625 */ // text = text.replace(/ISBN\s{1,3}/ig, "{{ISBN|"); // debug ("ISBN checken!"); // text = text.replace(/(?<=\{\{ISBN\|[0-9%s]{8,13})(( )|\.|,|\n)/ig, "}} "); // <- /* ISBN exp. 20240121 */ text = text.replace(/ISBN\s{1,3}([0-9]\-?)*/ig, "{{$&}}"); text = text.replace(/\{\{ISBN\s{1,3}/ig, "{{ISBN|"); /* Sjabloonredirects vervangen 20220209 */ text = text.replace(/{{Beg(innetje)?}}/ig, "{{Begin}}"); text = text.replace(/{{Alleen afdrukken ?(\|\n|\n\|)/ig, '{{Alleen afdrukken inline\n|\n'); // extra \n tbv. sommige wikicodes text = text.replace(/{{Alleen afdrukken ?\|/ig, '{{Alleen afdrukken inline|'); text = text.replace(/{{Herhalen ?\|/ig, '{{Repeat|'); text = text.replace(/{{Niet afdrukken ?(\|\n|\n\|)/ig, '{{Niet afdrukken block\n|\n'); // extra \n tbv. sommige wikicodes text = text.replace(/{{Niet afdrukken ?\|/ig, '{{Niet afdrukken block|'); text = text.replace(/\n\| *Moeilijkheid *= *[ a-zA-Z]*/ig, ''); // 20251012 text = text.replace(/{{Zieook ?(\|\n|\n\|)/ig, '{{Zie ook\n|\n'); // extra \n tbv. sommige wikicodes text = text.replace(/{{Zieook ?\|/ig, '{{Zie ook|'); /* text = text.replace(/{{Crd ?\|/ig, '{{Akkoord|'); klaar */ /* text = text.replace(/{{Akkoorden ?\|/ig, '{{Akkoord|'); klaar */ // eerst toepassen op _alle_ sjablonen, ipv. check op overbodige "|" ? /* sjabloonnaam met hoofdletter */ { while(true){ X = /{{[a-z]/.exec(text); if (X == null) break; Y = X[0].toUpperCase(); text = text.replace(X,Y); } /* Idem in Sjabloon:Tl: 20230421 -- ToDo while(true){ X = /{{tl\|[A-Za-z]/i.exec(text); alert("X1=" + X); if (X == null) break; alert("X2=" + X); Y = X[0].toUpperCase(); alert("Y=" + Y); text = text.replace(X, "{{Tl|" + Y); alert("3=" + text.replace(X, "{{Tl|" + Y)); / alert(X + " - " Y + " - " + text.replace(X, "{{Tl|" + Y)); } */ // overbodige pipe na sjabloonnaam prev = text; text = text.replace(/(?<={{[a-z,0-9, ,-]*) *\| *\n/ig, '\n|\n'); if (!(prev == text)) { debug('checken: evt. eerste sjabloonparameter(s)!'); // alert } } text = text.replace(/aW~d6-8Ht#yV_5/g, "{{{"); // herstel code naar "{{{" --------------- /* {{Sub}} onderaan */ X = text.search(/{{sub}}/i); if (X > -1 && X < 50) {text = text.replace(/{{sub}}\n?/i, '') + '{{Sub}}';} /* lege regels voor {{sub}} */ text = text.replace(/\n ?\n*{{sub}}/ig,'\n{{Sub}}'); /* <tr> |- */ text = text.replace(/\|-+/g, "|-"); /* overbodige laatste <tr> */ text = text.replace(/ *\|-\x20*\n *\|}/g, "|}"); /* wikicode hr: 4 streepjes */ text = text.replace(/^-{5,}/g, "----"); text = text.replace(/\n-{5,}/g, "\n----"); /* http:// */ prev = text; text = text.replace(/http:\/\//ig, 'https://'); if (!(prev == text)) {debug('Check externe links (https)!');} // alert /* "xxe eeuw" in tekst */ { // 20220119 /* disabled: mag geen _links_ wijzigen ! 20220215 text = text.replace(/(?<=(1|2)?[0-9])e eeuw/g,'^e eeuw'); text = text.replace(/(?<=(1|2)?[0-9])e-eeuw/g,'^e-eeuw'); */ } text = text.replace(/\[\[categorie:/ig, "[[Categorie:"); text = text.replace(/\[\[:categorie:/ig, "[[:Categorie:"); /* Afsluitende tag op Categorie: 20220124, v2 */ if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 14) { text = text.replace(/'''{{PAGENAME}}(?!''')/i, "'''{{PAGENAME}}'''"); } /* Check op nested span tags - 20220218 */ /* if (text.search(/<\/span( color)?> ?<\/span>/i) > -1 ){ // alert('Check: nested span tags!?'); text = text.replace(/"><span style="/ig, ' ') // erg bot: alleen voor eco tuin ?? text = text.replace(/<\/span( color)?><\/span>/ig, '</span>'); // ,, } */ /* {{Fase0..4}} -> {{Fase|0..4}} */ text = text.replace(/\{\{Fase(?=[0-4])/ig, '{{Fase|'); // 20250810 /* geen lege regel na kopje - 20230724 */ text = text.replace(/==\n\n(?!==)/g, "==\n"); // komma vóór <ref> // 20251004 text = text.replace(/ \<\/ref\>/ig, '</ref>'); text = text.replace(/ \<\/cite\>/ig, '</cite>'); // links wp fixen: // 20251004 if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 0) { text = text.replace(/\[\[:?w:(nl:)?(.*?)\]\]/ig , '{{Wp|$2}}'); } text = text.replace(/\{\{W\|/ig, '{{Wp|'); // 20251008 // objSummary.value = 'Lintfouten: Verouderde HTML elementen'; // document.getElementById('wpSummary').value = 'lf'; // 20260323 //aap ******* . + * ? ^ $ ( ) [ ] { } | / \ ******** // template: // text = text.replace(/\{\{/ig, "{{"); // todo (?) : text = text.replace(/\{\{W[^a-zA-Z]/ig, "{{Wp"); text = text.replace(/\{\{00%/ig, "{{0%"); text = text.replace(/\{\{Fase([1-4])/ig, "{{Fase|$1"); // 2260514 text = text.replace(/\{\{Recept[\n,\|,\}]/ig, "{{Infobox recept\n"); text = text.replace(/\{\{Recepten/ig, "{{Navigatie recepten"); text = text.replace(/\{\{Talen/ig, "{{Taal- en letterkunde"); /* if (mw.config.get('wgTitle').indexOf("Programmeren in TI-Basic/") > -1) { // 20260420 text = text.replace(/\{\{Links\}\}\n/i, ""); // text = text + String.fromCharCode(13, 10) + "{{Links}}"; text = text + "{{Links}}"; } */ /* 20260413: text = text.replace(/ategorie:GFDL afbeeldingen/ig, "ategorie:Bestanden met GFDL Licentie"); text = text.replace(/ategorie:Afbeelding naar licentie/ig, "ategorie:Bestand naar licentie"); text = text.replace(/ategorie:Wikibooks:Afbeelding beschikbaar op commons met dezelfde naam/ig, "ategorie:Wikibooks:Bestand beschikbaar op commons met dezelfde naam"); text = text.replace(/ategorie:Wikibooks:Afbeelding beschikbaar op commons/ig, "ategorie:Wikibooks:Bestand beschikbaar op commons"); text = text.replace(/ategorie:Wikibooks:Afbeeldingen niet te verplaatsen naar Wikimedia Commons/ig, "ategorie:Wikibooks:Bestand niet te verplaatsen naar Wikimedia Commons"); text = text.replace(/ategorie:PD-afbeeldingen/ig, "ategorie:Bestanden met PD Licentie"); text = text.replace(/ategorie:Ewmulti-afbeeldingen/ig, "ategorie:Bestanden met Ewmulti Licentie"); text = text.replace(/ategorie:Afbeeldingen zonder geldige licentie/ig, "ategorie:Bestanden zonder geldige licentie"); text = text.replace(/ategorie:Wikibooks:Verplaats naar Wikimedia Commons/ig, "ategorie:Wikibooks:Bestand te verplaatsen naar Wikimedia Commons"); text = text.replace(/ategorie:Afbeeldingen met Creative Commons Licentie by-sa/ig, "ategorie:Bestanden met Creative Commons Licentie by-sa"); text = text.replace(/ategorie:Afbeeldingen met Creative Commons Licentie by/ig, "ategorie:Bestanden met Creative Commons Licentie by"); text = text.replace(/ategorie:Afbeeldingen/ig, "ategorie:Bestand"); text = text.replace(/ategorie:Creative Commons-afbeeldingen/ig, "ategorie:Bestanden met Creative Commons Licentie"); */ text = text.replace(/\{\{Information/i, "{{Informatie"); //text = text.replace(/\{\{Links\}\}\n/i, ""); // 20260412 //text = text.replace(/\{\{Sub\}\}/i, "{{Sub}}\n{{Links}}"); text = text.replace(/Youtube/g, "YouTube"); // 20260406 text = text.replace(/{{Clearboth/ig, "{{Clear both"); // 20260323 text = text.replace(/{{Clearleft/ig, "{{Clear left"); text = text.replace(/( |&nbsp;){0,3}<ref(?!erences)/ig, '&nbsp;<ref'); // 1 spatie voor <ref> 20260121 text = text.replace(/<ref(.*)?> <ref/ig, '<ref$1><ref'); // tenzij 2 x ref na elkaar text = text.replace(/\{\{L\|(.*)\}\}/ig, '[[../$1/]]'); // {{L|x}} -> [[../x/]] 20251229 text = text.replace(/#DOORVERWIJZING ?/ig, '#Redirect '); text = text.replace(/\{\{Boeksjabloon[^ \(]/ig, '{{Index basis\n'); text = text.replace(/\|naam cursus/ig, '|titel'); if (mw.config.get('wgPageName').indexOf('Sjabloon:Index_') > -1) { // mw.config.get('wgPageName') geeft {{FULLPAGENAME}} ! text = text.replace(/## ?\[\[/g , '**[['); text = text.replace(/# ?\[\[/g , '*[['); // ??? text = text.replace(/\[\[Categorie:Sjablonen index\]\]\n?/ig, ''); } // {{tl}}: // text = text.replace(/\{\{tl\|(a-z)/ig, '{{Tl|' + '$1'.toUpperCase()); // werkt niet // text = text.replace(/\{\{tl\|(a-z)/ig, '{{Tl|' + String($1).charAt(0).toUpperCase()); // crasht // komma in getal -> punt - verder testen! - werkt maar t/m 999,999! : // text = text.replace(/([0-9]{1,3}),([0-9]{3})/g, '$1.$2'); text = text.replace(/\{\{Schaak\/Bord\|=/ig , '{{Schaak/Bord2'); // 20251030 text = text.replace(/\|\n\|=/ig , '|\n|'); text = text.replace(/(\n[1-8].*?)= ?\n/ig , '$1\n'); text = text.replace(/(\n[1-8].*?)= ?\n/ig , '$1\n'); text = text.replace(/\{\{HTML-standaardattributen/ig, '{{HTML standaardattributen'); text = text.replace(/\{\{HTML (tags|elementen)/ig, '{{Navigatie HTML elementen'); // 20251016 text = text.replace(/\[\[(:)?File:/ig, '[[$1Bestand:'); // 20251009 text = text.replace(/\[\[(:)?Image:/ig, '[[$1Afbeelding:'); text = text.replace(/\n\n?\{\{Recepten\}\}/ig, '\n{{Navigatie recepten}}'); // 20251012 text = text.replace(/\{\{Beg\}\}/ig, '{{Begin}}'); // 20251022 text = text.replace(/\{\{Boekenplanken\}\}/ig, '{{Navigatie boekenplanken}}'); // 20251022 /*** Eenmalige acties ***/ text = text.replace(/\[\[Kookboek\/\bDessert\b/ig, '[[Kookboek/Nagerecht'); // 20251012 text = text.replace(/\{\{TOCRechts/ig, '{{TOC rechts'); // 20230417 text = text.replace(/\{\{Wikt(?=(\||\}))/ig, '{{Wiktionary'); // 20230514 text = text.replace(/\{\{Woordenboek Index\}/ig, '{{Alfabet met links}'); // 20230520 text = text.replace(/se wikipedia/ig, 'stalige Wikipedia'); // 20230614 text = text.replace(/background: ?none;? ?/ig, ''); // 20250711 text = text.replace(/\n?\n\n\n\{\{Recepten\}\}/ig, '\n\n{{Recepten}}'); // 20250805 text = text.replace(/\{\{Recept\n\|\n/ig, '{{Recept\n'); // 20250805 text = text.replace(/(?<![a-zA-Z])NB(\.(\:)?|\:) ?/g, 'NB '); // 20250817 text = text.replace(/Wiskunde voor MBO techniek\//g, 'Wiskunde voor MBO techniek 1/'); // 20250824 /*** Archief eenmalige acties ***/ /* text = text.replace(/\{\[Clear both/ig , "{{Clear both"); text = text.replace(/{{Clearright/ig , "{{Clear right"); text = text.replace(/{{Boeken/ig , "{{Post-it/Boeken"); // tbv. Maatschappijleer/Alfabetische woordenlijst maatschappijleer - 20260303: // text = text.replace(/; ?<<!-- ?/ig , ';<!--'); // text = text.replace(/ ?-->span>/ig , '-->'); // text = text.replace(/;<\/span>/ig , ';'); // text = text.replace(/\[\[Categorie:Land\]\]/ig, '[[Categorie:Land in Europa]]'); // 20260125 if (mw.config.get('wgTitle').indexOf('Atlas van') > -1) { // wd-properties vervangen; 20260119 text = text.replace(/(property|statements):P18/ig, '$1:afbeelding'); text = text.replace(/(property|statements):P31/ig, '$1:is een'); text = text.replace(/(property|statements):P35/ig, '$1:staatshoofd'); text = text.replace(/(property|statements):P47/ig, '$1:grenst aan'); text = text.replace(/(property|statements):P122/ig, '$1:regeringsvorm'); text = text.replace(/(property|statements):P206/ig, '$1:gelegen in of aan waterlichaam'); text = text.replace(/(property|statements):P361/ig, '$1:onderdeel van'); text = text.replace(/(property|statements):P571/ig, '$1:datum van oprichting of creatie'); text = text.replace(/(property|statements):P1539/ig, '$1:vrouwelijke bevolking'); text = text.replace(/(property|statements):P1540/ig, '$1:mannelijke bevolking'); text = text.replace(/(property|statements):P2131/ig, '$1:bruto binnenlands product'); } // tbv. [[Wikibooks:Lijst van eigenschappen van Wikidata-items]]: (20251211)) text = text.replace(/\<br\>\[\[d:Property talk:P[0-9]{1,5}\|talk\]\]\<br\>\[\[d:Wikidata:Database reports\/Constraint violations\/P[0-9]{1,5}\|covi\]\]\|/ig, '|'); // voor [[Onderwijs in relatie tot P2P]] : text = text.replace(/tot P2P\/(.*)/g, 'tot P2P/$1|$1]]'); text = text.replace(/{{StringReplace ?\|/ig, '{{Replace|'); if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 3) { // "Overleg gebruiker"; 20251116 text = text.replace(/\{\{Zandbak\}\}/ig, '{{Zb}}'); } text = text.replace(/\{\{Bladeren(2|3)/ig, '{{Bladeren4'); // 20230531 text = text.replace(/\[\[Categorie:Weglaten bij afdrukken.*?\]\]\n?/ig, ''); // 20251024 text = text.replace(/\{\{Miljoen/ig, '{{Afronden'); // 20251005 // lintfouten: Ingebedde stijlregel voor de achtergrondkleur zonder bijbehorende tekstkleur // 20250711 text = text.replace(/(color: ?(black|inherit); ?)?background(-color)?:/ig, 'color: inherit; background-color:'); if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 14) { // 20251009 if (mw.config.get('wgTitle').indexOf('- inhoud') > -1) { text = text.replace(/\n?\[\[Categorie:Hoofdstuk.*?\]\]\n?/ig, ''); if (text.indexOf('Categorie:Inhoud') > -1) { // window.location.assign('https://nl.wikibooks.org/w/index.php?title=Categorie:Inhoud'); return; } text = text.replace(/\n?\[\[Categorie:Inhoud\]\]\n?/ig, ''); text = text + '[[Categorie:Inhoud]]\n'; // toevoegen indien cat:hoofdstuk nog niet aanwezig // werkt niet (edit wordt niet opgeslagen): // var Button = document.getElementById("wpSave"); // Button.click(); } } var X = mw.config.get('wgPageName'); document.write(X + '__'); var Y = X.search('Wikibooks:Infobox/'); document.write(Y + '__'); if (Y > -1) { document.write('ja__'); text = text.replace(/--\>\|.*boekenplank.*(taal( en letterkunde)?|talen)/ig, '-->| boekenplank = Taal en letterkunde');// 2025100? } text = text.replace(/\{\{Abc\}\}/ig, '{{Alfabet met ankers}}'); // 20230414 text = text.replace(/\[\[Categorie\:Sjablonen sjabloondocumentatie/ig, '[[Categorie:Sjabloondocumentatie'); text = text.replace(/Moderne/g , 'moderne'); // 20251006 text = text.replace(/Hedendaagse/g , 'hedendaagse'); text = text.replace(/Architectuur/g , 'architectuur'); // rode (wp-)links ontlinken: // tbv. [[Veelvoorkomende misvattingen/Wetenschap en technologie]] // "lazy" mode: (.*?) - https://javascript.info/regexp-greedy-and-lazy ! :-) // problemen: // * afb. met link(s) in de caption gaan stuk -> handmatig op te lossen // * links met afwijkende omschrijving worden zichtbaar -> niet ,, // 2: te behouden links veiligstellen: text = text.replace(/\[\[((Afbeelding|Bestand|bibcode|doi|File|Image|Media):.*?)\]\]/ig, 'REPL251005pre$1REPL251005post'); // 3: alle overige links omzetten naar tekst: text = text.replace(/\[\[(.*?)\]\]/ig, '$1'); text = text.replace(/\[\[(.*?)\]\]/ig, '$1'); // 2e keer tbv. geneste links! // 4: te behouden links herstellen: text = text.replace(/REPL251005pre/g, '[['); text = text.replace(/REPL251005post/g, ']]'); */ /* text = text.replace(/{{Receptmetafbeelding/ig, '{{Infobox recept'); // 20230312, 20251011 te gretig; text = text.replace(/,\<ref\>(.*)\<\/ref\>/ig , '<ref>$1</ref>,'); // 20251004 text = text.replace(/\[Spaans\/Les( |_)0/ig , '[Spaans/Les '); // 20250930 text = text.replace(/Categorie\:Ingrediënt\/Drank/ig , 'Categorie:Drank') // 20250929 text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Fruit/ig , 'Categorie:Fruit') // ,, text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Gevogelte/ig , 'Categorie:Gevogelte') // ,, text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Graan/ig , 'Categorie:Graan') // ,, text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Groente/ig , 'Categorie:Groente') // ,, text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Zuivel/ig , 'Categorie:Zuivel') // ,, text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Vruchtensap/ig , 'Categorie:Vruchtensap') // ,, */ /* text = text.replace(/Italiaans.*Antwoorden.*\]\]/g, mw.config.get('wgTitle') + '/Antwoorden]]'); // 20250920 */ /* text = text.replace(/Italiaans\/Les0?/g, 'Italiaans/Les '); // 20250920 */ /* text = text.replace(/ hele )/ig, ' heel '); //20250920 */ /* text = text.replace(/WikiJunior/g, 'Wikijunior'); // 20250718 */ /* text = text.replace(/\{\{TOCLinks/ig, '{{TOC links'); // 20230417 */ /* text = text.replace(/\/(.{1,65})\]\]/ig, '/$1|$1]]'); // 20250903 */ /* text = text.replace(/\{\{Uitleg\|(.{5,43})\|(.{5,43})\}\}/ig, '{{Hover|tekst=$2|hovertekst=$1}}'); // 20250901 */ /* text = text.replace(/\{\{Tuin(\n|\|)/i, '{{Tuinkalender'); // 20250803 */ /* text = text.replace(/\{\{Tuinkalender\|Pagina.*tuinieren\/(.*)\|tuinkalender\]\]\n?\|Onderdeel\=(.*)\n\}\}/i, '{{Tuinkalender|$1|$2}}'); // 20250831 */ /* text = text.replace(/(?<=g)allerij/ig, 'alerij'); // 20230614 */ /* text = text.replace(/(?<=t)utti frutti/ig, 'uttifrutti'); // 20250817 */ /* text = text.replace(/\{\{\#babel\:/ig, '{{Babel|'); // 20250813 */ /* text = text.replace(/\n/g, ']]\n'); // 20250812 */ /* text = text.replace(/gerbuik/g, 'gebruik'); // 20250806 */ /* text = text.replace(/\{\{Noindex\}\}/ig, '__NOINDEX__'); */ /* text = text.replace(/\{\{Clear\}\}/ig, '{{Clearboth}}'); */ /* text = text.replace(/\| ?Naam ? ?= ? ?{{PAGENAME}}/, '| Naam = '); // 20250805 */ /* text = text.replace(/Categorie:Sjablonen voor een bepaald boek/ig, 'Categorie:Sjablonen talen en dialecten'); */ /* text = text.replace(/Categorie\:Fase(?=[0-4])/ig, 'Categorie:Fase ');*/ // 20250803 /* 1e img van Sjabloon:Gestarte boeken verwijderen */ // text = text.replace(/ ?\[\[Bestand:.-4\.svg\|.px\]\] ?/ig , '\n'); // 20250722 // text = text.replace(/ /ig , ' '); // text = text.replace(/\* ? ?/ig , '<br>\n'); // text = text.replace(/\]\] \{\{/ig , ']]{{'); // text = text.replace(/\{\{0%/ig , '00%'); //text = text.replace(/Chillipepers\.nl/ig, 'chillipepers.nl'); // 20250722 //text = text.replace(/Chillipeper\.nl/ig, 'chillipeper.nl'); // ,, // text = text.replace(/Basiskennis( |_)chemie6\//g, 'Basiskennis chemie 6/'); // 20250906 // // document.getElementById('wpSummary').value = 'lf'; werkt niet!?? // --------------------------------------------------------------------------------------------- /* tbv. lintfouten op overleg gebruiker */ // text = text.replace(/('''|\<\/?b\>)/ig, ""); /* 20230627 */ /* tbv. verkeerd geneste tags op overleg:gebruiker */ // text = text.replace(/\<\/?span.*?\>/ig, ""); /* 20230627 */ // obj.value = 'Lintfouten: Verkeerd geneste tags'; /* test: CSS beter leesbaar maken - 20230519 */ text = text.replace(/(?<=style\=\".*): *(?=\>)/ig, ": "); /* too greedy; check "http(s):, /File: etc. ! */ text = text.replace(/(?<=style\=\"); ?(?=\")/ig, "; "); /* ------ oud ------------- text = text.replace(/\[\[Categor(ie|y):Sjablonen(?=[\||\]\]])/ig, '[[Categorie:Sjablonen Wikibooks-gebruikers'); text = text.replace(/\[\[Categor(ie|y):Sjablonen(?=[\||\]\]])/ig, '[[Categorie:Sjablonen voor een bepaald boek'); // "xxe eeuw" in titel { // 20220119 var title = mw.config.get('wgTitle'); var pattern = /(?<=(1|2)?[0-9])e-eeuw/; if (text.search(/{{DISPLAYTITLE:/) == -1) { if (title.search(pattern) > -1) { text = '{{DISPLAYTITLE:' + title.replace(pattern,'^e-eeuw') + '}}' j+ text; } } else debug('{{DISPLAYTITLE: is niet vervangen'); } // tijdelijk (tbv "Lintfouten: Afsluitende tag ontbreekt") text = text.replace(/{{cat\|?/ig, "{{Cat"); text = text.replace(/{{boekcat\|/ig, "{{Boekcat"); text = text.replace("'''{{PAGENAME}}", "'''{{PAGENAME}}'''"); */ /* verplaatsen naar andere categorie: text = text.replace(/\[\[Categorie:Aardrijkskunde/ig, "[[Categorie:Geografie"); */ /* sig BeeBringer: text = text.replace(/\[\[Bestand:BeeBringer.png\‎]\].*?\<\/sup>/, '\n[[Gebruiker:BeeBringer|BeeBringer]] [[Overleg_gebruiker:BeeBringer|overleg]]'); text = text.replace(/u wijzingen/, 'uw wijzigingen'); */ /* div. typefouten */ // text = text.replace(/(?<=w)ijzingen/, 'ijzigingen'); text = text.replace(/paramaters/, 'parameters'); /*** Einde ***/ /* niets veranderd? */ if (obj.value == text) return; /* exit */ obj.value = text; /* klaar om op te slaan */ // obj.value = obj.value + '\n\n' + text; // TIJDELIJK!! /*** Samenvatting ***/ var obj = document.getElementById('wpSummary'); // obj.value = 'cat'; // obj.value = 'Lintfouten: Verouderde HTML-elementen'; // obj.value = 'Lintfouten: Afsluitende tag ontbreekt'; /* tijdelijk (voor eenmalige acties): */ // obj.value = '[[Categorie:Sjablonen voor een bepaald boek]]'; // obj.value = '[[Categorie:Sjablonen Wikibooks-gebruikers]]'; /*** Niet volgen tenzij reeds eerder gevolgd ***/ var obj = document.getElementById('ca-watch'); if (obj) {document.getElementById('wpWatchthis').checked = false;} return; } function addPurgeTab() { /* Voegt een "purge" tabje toe (bron: https://nl.wikipedia.org/wiki/Gebruiker:Pjetter/monobook.js) */ if(!document.getElementById) return; var x = document.getElementById('ca-history'); if(! x) { return; } var tabs = document.getElementById('p-cactions').getElementsByTagName('ul')[0]; if(x.children) { x = x.children[0]; } else { x = x.childNodes[0]; } addlilink(tabs, x.href.replace(/=history/, "=purge"), 'purge', 'ca-purge'); // ta['ca-purge'] = ['g', 'Purge the internal cache for this page']; // "ta is not defined" } function addlilink(tabs, url, name, id) { /* voegt tabjes toe (bron: https://nl.wikipedia.org/wiki/Gebruiker:Pjetter/monobook.js) */ var na = document.createElement('a'); na.href = url; na.appendChild(document.createTextNode(name)); var li = document.createElement('li'); li.id = id; li.appendChild(na); tabs.appendChild(li); return li; } function experiment() { // (om 'Inklappen' resp. 'Uitklappen' te vervangen) UitklapDivHide = '▲'; // U+25B2 kleiner: ▴ u+25B4 werkt niet UitklapDivShow = '▼'; // U+25BC kleiner: ▾ u+25BE ,, ,, } function automatePurgeConfirmationDialog() { /* Automate purge confirmation dialog. (https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Purge) */ if (mw.config.get('wgAction') === 'purge' ) { $('form[action*="action=purge"]').submit(); } return; } function markeerLintErrors() { // 20220114 // Markeert aantallen > 0 op Speciaal:LintErrors met een rode achtergrond. if (! (mw.config.get('wgPageName') == 'Speciaal:LintErrors')) return; /* exit */ var list = document.getElementsByTagName("BDI"); if (list.length == 0) return; for (i=0; i<list.length; i++) { if (! (list[i].innerHTML == '(0 fouten)')) { list[i].style.background = '#ff8080'; } } return; } function createDebug() { // v2, 20220113 // Creëert een debug-venster direct boven het bewerkingsvak. var obj = document.getElementById('wpTextbox1'); var parent = document.getElementById('editform'); var newItem = document.createElement("DIV"); newItem.id = 'debug'; newItem.style.display='none'; var textnode = document.createTextNode(""); newItem.appendChild(textnode); parent.insertBefore(newItem, obj); } function debug(txt) { // Voegt een regel tekst toe aan het debug-venster. var obj = document.getElementById('debug'); if (obj == null) return; /* exit */ obj.style.display = 'block'; obj.innerHTML = obj.innerHTML + txt.replace(/</g,'&lt;') + '<br>'; } function massDelete() { /* tbv. verwijderen ~450 pagina's, zie lijst op LJET/Gewenste pagina's */ if (mw.config.get('wgTitle').indexOf('Leer jezelf') == -1) return; if (mw.config.get('wgAction') != 'delete') return; document.getElementById('ooui-php-2').value = 'Verwijdersessie 3 september 2025'; document.getElementById("deleteconfirm").submit(); return; } function insertTekst() { var title = mw.config.get('wgTitle'); if ((title.search(/Kookboek [0-9]{1,2} /i)) == 0) { if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 10) { if (mw.config.get('wgAction') == 'view') { window.location += '?action=edit'; var text = document.getElementById('wpTextbox1').value; text = '__EXPECTUNUSEDCATEGORY__\n' + text; } } } return; } function capFirst(str) { /* fix all-caps en camel-case */ return str[0].toUpperCase() + str.slice(1).toLowerCase(); } // </nowiki> tr2xn59gqk297tzjltxz6dpsco8wlwe 426953 426758 2026-05-16T08:02:00Z Erik Baas 2193 426953 javascript text/javascript // <nowiki> $(function () { // importScript('Gebruiker:Erik Baas/markeer.js'); /* markeer & next*/ // watisdit(); // insertTekst(); // massDelete(); automatePurgeConfirmationDialog(); // if (mw.config.get('wgTitle').indexOf("Programmeren in TI-Basic/") > -1) { AutoEdit(); } // 20260420 replaceObsoleteHTMLTags(); markeerLintErrors(); addSubpagesLink(); // loadWikidataInfo(); fWikidata(); autoSave() addPurgeTab(); // check: altijd als laatste! return; }); function autoSave() { if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 0 || mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 10) { // main, template if (mw.config.get('wgAction') == 'edit') { document.getElementById('wpSummary').value = 'lf'; setTimeout(autoSave_sub, 10000); } } return; } function autoSave_sub() { document.getElementById("wpSave").click(); return; } function fWikidata() { /* Zoek in Wikidata - bron: [[w:Gebruiker:Zanaq/fwikidata.js]] (c) 2013 Zanaq, GPL * Voegt een link "Zoek in Wikidata" toe aan de sectie "hulpmiddelen". */ var title = mw.config.get('wgTitle'); mw.util.addPortletLink('p-tb', 'https://www.wikidata.org/w/index.php?button=&title=Special%3ASearch&search=' + encodeURIComponent(title.substr(title.lastIndexOf('/') + 1)), 'Zoek in WikiData', 'ca-wikidata', 'Zoek in Wikidata'); return; }; function watisdit() { const collection = document.getElementsByClassName("cdx-button"); alert(collection[0].innerHTML + ' *** ' + collection[1].innerHTML); return; }; function AutoEdit() { if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 0) { // 0=(main), 3=Overleg gebruiker, 10=Template if (mw.config.get('wgAction') == 'view') { if (mw.config.get('wgDiffOldId') == null) { // of wgDiffNewId ? window.location += '?action=edit'; } } } return; } function loadWikidataInfo() { /* Wikidata; 20260130 bron: https://nl.wikipedia.org/w/index.php?title=Wikipedia:Wikidata&oldid=70312736#Geschiedenis geeft onder paginatitel korte info over onderwerp in Wikidata */ if ( mw.config.get( 'wgNamespaceNumber' ) === 0 ) { // importScriptURI("//www.wikidata.org/w/index.php?title=User:Yair rand/WikidataInfo.js&action=raw&ctype=text/javascript"); importScriptURI("//nl.wikibooks.org/w/index.php?title=User:Erik_Baas/WikidataInfo.js&action=raw&ctype=text/javascript"); } return; } function addSubpagesLink() { /* * Voegt een link "Subpagina's" toe aan de sectie "hulpmiddelen". * Gebaseerd op de code in [[:commons:MediaWiki:Common.js]]. * Bron: https://nl.wikipedia.org/w/index.php?title=MediaWiki:Gadget-subpages.js * Onderhoud: [[User:Krinkle]] */ var i18n = { en: "Subpages", fr: "Sous-pages", nl: "Subpagina's" }; if ( [ 'Special', 'File', 'Category' ].indexOf( mw.config.get( 'wgCanonicalNamespace' ) ) === -1 ) { var text = i18n[ mw.config.get( 'wgUserLanguage' ) ] || i18n.nl; var link = mw.util.getUrl( 'Speciaal:Voorvoegselindex/' + mw.config.get( 'wgPageName' ) + '/' ); mw.util.addPortletLink( 'p-tb', link, text, '', 'Subpagina\'s van deze pagina'); }; return; } function replaceObsoleteHTMLTags() { var prev = '', sub='', subColor='', subFace='', subSize='', found='', text='', res='', X, Y, Z; var objSummary = document.getElementById('wpSummary'); var obj = document.getElementById('wpTextbox1'); if (obj == null) return; /* exit */ if (! (mw.config.get('wgPageContentModel') == 'wikitext')) return; /* exit */ var text = '' + obj.value; if (text.search(/{{Wiu[2,3]/i) > -1) { alert('Stop: werk in uitvoering!'); return; /* exit */ } createDebug(); /* <font> */ while (true) { // common pt. 1 X = /<font.*?>/i.exec(text); // .exec: if not found: X=null, X[0] etc. = undefined !! if (X == null) break; // geen font-tags X = X + ''; // !! subColor = subFace = subSize = X.replace(/(\x22|\x27)/g, ""); // - ' en " /* <font color> */ if (subColor.search(/color/i) > -1) { subColor = /color *= *[a-z,0-9,#]*/i.exec(subColor) + ''; // !! if (subColor) { subColor = subColor.replace(/ *= */, ": ") + ";"; subColor = subColor.toLowerCase(); } } else {subColor = null;} // geen color-attribute /* <font face> */ if (subFace.search(/face/i) > -1) { subFace = subFace.replace(/ *, */g, ","); subFace = /face *= *[a-z,0-9,\,]*/i.exec(subFace) + ''; // !! if (subFace) { subFace = subFace.replace(/,/g, ', '); subFace = subFace.replace(/face *= */i, 'font-family: ') + ';'; } } else {subFace = null;} // geen face-attribute /* <font size> */ // todo // tijdelijk: subSize = null; if (subSize.search(/size/i) > -1) { debug(subSize); // <font color=red face=Tahoma size=3> subSize = /(?<=size *= *).*?(?=(\x20,'>'))/i.exec(subSize) + ''; debug(subSize); // // subSize = subSize.replace(/.../, "..."); } else {subSize = null;} // geen size-attribute // tijdelijk: subSize = null; // common pt. 2 Y = '<span style="'; //debug(Y); if (subColor) Y += subColor; //debug(Y); if (subFace) Y += (subColor ? ' ' : '') + subFace; //debug(Y); if (subSize) Y += (subColor || subFace ? ' ' : '') + subSize; //debug(Y); Y += '">'; //debug(Y); text = text.replace(X,Y); text = text.replace(/<\/font/ig, "</span"); } // while (true) /* ToDo: - font color/size/face !!! - uitzonderingen maken voor elementen tussen blockquote-, nowiki-, pre- en comment-tags ! */ /*** Obsolete elements:***/ /* <big> */ text = text.replace(/(<big>){3,6}/ig, '<span style="font-size: xx-large;">'); //xxx-large werkt niet in Chrome ! text = text.replace(/(<big>){2}/ig, '<span style="font-size: x-large;">'); // 20220106: x-large voor zon en water if (mw.config.get('wgTitle').indexOf("Leer jezelf ecologisch tuinieren") > -1) { text = text.replace(/(?<=\| *zon *=.*)<big>/ig, '<span style="font-size: x-large;">'); text = text.replace(/(?<=\| *water *=.*)<big>/ig, '<span style="font-size: x-large;">'); } text = text.replace(/<big/ig, '<span style="font-size: large;"'); text = text.replace(/(<\/big *[a-z|0-9]*>){1,6}/ig, "</span>"); /* <center> */ text = text.replace(/<center/ig, '<div style="text-align: center;"'); text = text.replace(/<\/center/ig, "</div"); /* <small> */ text = text.replace(/(<small>){3,6}/ig, '<span style="font-size: xx-small;">'); text = text.replace(/(<small>){2}/ig, '<span style="font-size: x-small;">'); text = text.replace(/<small/ig, '<span style="font-size: smaller;"'); text = text.replace(/(<\/small *[a-z|0-9]*>){1,6}/ig, "</span>"); /* <source> 20220116 */ text = text.replace(/<source/ig,'<syntaxhighlight'); text = text.replace(/<\/source/ig,'</syntaxhighlight'); /* <strike> */ text = text.replace(/<strike/ig, "<s"); text = text.replace(/<\/strike/ig, "</s"); /* <tt> */ text = text.replace(/<tt/ig, "<code"); text = text.replace(/<\/tt/ig, "</code"); /*** Diversen: ***/ /* <br> */ text = text.replace(/\x20*<\/?br\x20?\/? ?>/ig, "<br>"); /* <br clear=left/right/all/both> */ text = text.replace(/\x20*<br clear ?= ?(\x22|\x27)?left(\x22|\x27)?\x20?\/?>/ig, '<br style="clear: left;">'); text = text.replace(/\x20*<br clear ?= ?(\x22|\x27)?right(\x22|\x27)?\x20?\/?>/ig, '<br style="clear: right;">'); text = text.replace(/\x20*<br clear ?= ?(\x22|\x27)?(all|both)(\x22|\x27)?\x20?\/?>/ig, '<br style="clear: both;">'); /* <hr> */ text = text.replace(/<\/?hr\x20?\/?>/ig, "<hr>"); text = text.replace(/\[\[categorie/ig, "[[Categorie"); text = text.replace(/\[\[afbeelding/ig, "[[Afbeelding"); /* prettytable */ text = text.replace(/prettytable/ig, "wikitable"); /* WSBN nummer :-( */ text = text.replace(/\[WSBN( |-|_)?nummer/ig, " [WSBN"); text = text.replace(/.*Hier.*onderhoudsmeldingen.*\n/ig, ""); /* . ná <ref> */ while(true) { X = /(?<!\.) ?<ref>.*?<\/ref>\./.exec(text); if (X == null) break; Y = X[0].replace(/ ?<ref>/,'.<ref>'); Y = Y.replace('</ref>.','</ref>'); text = text.replace(X,Y); } /* sjablonen en Magic Words */ text = text.replace(/{{{/g, "aW~d6-8Ht#yV_5"); // vervang "{{{" tijdelijk door code om varabelen te onderscheiden van sjablonen /* Magic Words - 20230323 */ text = text.replace(/\{\{#categorytree:/g, "{{#Categorytree:"); text = text.replace(/\{\{#expr:/g, "{{#Expr:"); text = text.replace(/\{\{\s?#if:\s?/ig, "{{#If:"); text = text.replace(/\{\{ ?#invoke:/g, "{{#Invoke:"); text = text.replace(/\{\{ ?#pos:/g, "{{#Pos:"); text = text.replace(/\{\{ ?#switch:/g, "{{#Switch:"); /* Magic Words met 2 hoofdletters: 20230421 */ text = text.replace(/\{\{ ?#ife/ig, "{{#IfE"); /* oud: text = text.replace(/\{\{ ?#iferror:/g, "{{#IfError:"); text = text.replace(/\{\{ ?#ifexpr:/g, "{{#IfExpr:"); text = text.replace(/\{\{ ?#ifexist:/g, "{{#IfExist:"); text = text.replace(/\{\{ ?#ifeq:/g, "{{#IfEq:"); */ /* ISBN 20230625 */ // text = text.replace(/ISBN\s{1,3}/ig, "{{ISBN|"); // debug ("ISBN checken!"); // text = text.replace(/(?<=\{\{ISBN\|[0-9%s]{8,13})(( )|\.|,|\n)/ig, "}} "); // <- /* ISBN exp. 20240121 */ text = text.replace(/ISBN\s{1,3}([0-9]\-?)*/ig, "{{$&}}"); text = text.replace(/\{\{ISBN\s{1,3}/ig, "{{ISBN|"); /* Sjabloonredirects vervangen 20220209 */ text = text.replace(/{{Beg(innetje)?}}/ig, "{{Begin}}"); text = text.replace(/{{Alleen afdrukken ?(\|\n|\n\|)/ig, '{{Alleen afdrukken inline\n|\n'); // extra \n tbv. sommige wikicodes text = text.replace(/{{Alleen afdrukken ?\|/ig, '{{Alleen afdrukken inline|'); text = text.replace(/{{Herhalen ?\|/ig, '{{Repeat|'); text = text.replace(/{{Niet afdrukken ?(\|\n|\n\|)/ig, '{{Niet afdrukken block\n|\n'); // extra \n tbv. sommige wikicodes text = text.replace(/{{Niet afdrukken ?\|/ig, '{{Niet afdrukken block|'); text = text.replace(/\n\| *Moeilijkheid *= *[ a-zA-Z]*/ig, ''); // 20251012 text = text.replace(/{{Zieook ?(\|\n|\n\|)/ig, '{{Zie ook\n|\n'); // extra \n tbv. sommige wikicodes text = text.replace(/{{Zieook ?\|/ig, '{{Zie ook|'); /* text = text.replace(/{{Crd ?\|/ig, '{{Akkoord|'); klaar */ /* text = text.replace(/{{Akkoorden ?\|/ig, '{{Akkoord|'); klaar */ // eerst toepassen op _alle_ sjablonen, ipv. check op overbodige "|" ? /* sjabloonnaam met hoofdletter */ { while(true){ X = /{{[a-z]/.exec(text); if (X == null) break; Y = X[0].toUpperCase(); text = text.replace(X,Y); } /* Idem in Sjabloon:Tl: 20230421 -- ToDo while(true){ X = /{{tl\|[A-Za-z]/i.exec(text); alert("X1=" + X); if (X == null) break; alert("X2=" + X); Y = X[0].toUpperCase(); alert("Y=" + Y); text = text.replace(X, "{{Tl|" + Y); alert("3=" + text.replace(X, "{{Tl|" + Y)); / alert(X + " - " Y + " - " + text.replace(X, "{{Tl|" + Y)); } */ // overbodige pipe na sjabloonnaam prev = text; text = text.replace(/(?<={{[a-z,0-9, ,-]*) *\| *\n/ig, '\n|\n'); if (!(prev == text)) { debug('checken: evt. eerste sjabloonparameter(s)!'); // alert } } text = text.replace(/aW~d6-8Ht#yV_5/g, "{{{"); // herstel code naar "{{{" --------------- /* {{Sub}} onderaan */ X = text.search(/{{sub}}/i); if (X > -1 && X < 50) {text = text.replace(/{{sub}}\n?/i, '') + '{{Sub}}';} /* lege regels voor {{sub}} */ text = text.replace(/\n ?\n*{{sub}}/ig,'\n{{Sub}}'); /* <tr> |- */ text = text.replace(/\|-+/g, "|-"); /* overbodige laatste <tr> */ text = text.replace(/ *\|-\x20*\n *\|}/g, "|}"); /* wikicode hr: 4 streepjes */ text = text.replace(/^-{5,}/g, "----"); text = text.replace(/\n-{5,}/g, "\n----"); /* http:// */ prev = text; text = text.replace(/http:\/\//ig, 'https://'); if (!(prev == text)) {debug('Check externe links (https)!');} // alert /* "xxe eeuw" in tekst */ { // 20220119 /* disabled: mag geen _links_ wijzigen ! 20220215 text = text.replace(/(?<=(1|2)?[0-9])e eeuw/g,'^e eeuw'); text = text.replace(/(?<=(1|2)?[0-9])e-eeuw/g,'^e-eeuw'); */ } text = text.replace(/\[\[categorie:/ig, "[[Categorie:"); text = text.replace(/\[\[:categorie:/ig, "[[:Categorie:"); /* Afsluitende tag op Categorie: 20220124, v2 */ if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 14) { text = text.replace(/'''{{PAGENAME}}(?!''')/i, "'''{{PAGENAME}}'''"); } /* Check op nested span tags - 20220218 */ /* if (text.search(/<\/span( color)?> ?<\/span>/i) > -1 ){ // alert('Check: nested span tags!?'); text = text.replace(/"><span style="/ig, ' ') // erg bot: alleen voor eco tuin ?? text = text.replace(/<\/span( color)?><\/span>/ig, '</span>'); // ,, } */ /* {{Fase0..4}} -> {{Fase|0..4}} */ text = text.replace(/\{\{Fase(?=[0-4])/ig, '{{Fase|'); // 20250810 /* geen lege regel na kopje - 20230724 */ text = text.replace(/==\n\n(?!==)/g, "==\n"); // komma vóór <ref> // 20251004 text = text.replace(/ \<\/ref\>/ig, '</ref>'); text = text.replace(/ \<\/cite\>/ig, '</cite>'); // links wp fixen: // 20251004 if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 0) { text = text.replace(/\[\[:?w:(nl:)?(.*?)\]\]/ig , '{{Wp|$2}}'); } text = text.replace(/\{\{W\|/ig, '{{Wp|'); // 20251008 // objSummary.value = 'Lintfouten: Verouderde HTML elementen'; // document.getElementById('wpSummary').value = 'lf'; // 20260323 //aap ******* . + * ? ^ $ ( ) [ ] { } | / \ ******** // template: // text = text.replace(/\{\{/ig, "{{"); // todo (?) : text = text.replace(/\{\{W[^a-zA-Z]/ig, "{{Wp"); text = text.replace(/\{\{00%/ig, "{{0%"); text = text.replace(/\{\{Fase([1-4])/ig, "{{Fase|$1"); // 2260514 text = text.replace(/\{\{Recept ?\|]/ig, "{{Infobox recept\n|"); // 2260516 text = text.replace(/\{\{Recept[\n,\}]/ig, "{{Infobox recept\n"); text = text.replace(/\{\{Recepten/ig, "{{Navigatie recepten"); text = text.replace(/\{\{Talen/ig, "{{Taal- en letterkunde"); /* if (mw.config.get('wgTitle').indexOf("Programmeren in TI-Basic/") > -1) { // 20260420 text = text.replace(/\{\{Links\}\}\n/i, ""); // text = text + String.fromCharCode(13, 10) + "{{Links}}"; text = text + "{{Links}}"; } */ /* 20260413: text = text.replace(/ategorie:GFDL afbeeldingen/ig, "ategorie:Bestanden met GFDL Licentie"); text = text.replace(/ategorie:Afbeelding naar licentie/ig, "ategorie:Bestand naar licentie"); text = text.replace(/ategorie:Wikibooks:Afbeelding beschikbaar op commons met dezelfde naam/ig, "ategorie:Wikibooks:Bestand beschikbaar op commons met dezelfde naam"); text = text.replace(/ategorie:Wikibooks:Afbeelding beschikbaar op commons/ig, "ategorie:Wikibooks:Bestand beschikbaar op commons"); text = text.replace(/ategorie:Wikibooks:Afbeeldingen niet te verplaatsen naar Wikimedia Commons/ig, "ategorie:Wikibooks:Bestand niet te verplaatsen naar Wikimedia Commons"); text = text.replace(/ategorie:PD-afbeeldingen/ig, "ategorie:Bestanden met PD Licentie"); text = text.replace(/ategorie:Ewmulti-afbeeldingen/ig, "ategorie:Bestanden met Ewmulti Licentie"); text = text.replace(/ategorie:Afbeeldingen zonder geldige licentie/ig, "ategorie:Bestanden zonder geldige licentie"); text = text.replace(/ategorie:Wikibooks:Verplaats naar Wikimedia Commons/ig, "ategorie:Wikibooks:Bestand te verplaatsen naar Wikimedia Commons"); text = text.replace(/ategorie:Afbeeldingen met Creative Commons Licentie by-sa/ig, "ategorie:Bestanden met Creative Commons Licentie by-sa"); text = text.replace(/ategorie:Afbeeldingen met Creative Commons Licentie by/ig, "ategorie:Bestanden met Creative Commons Licentie by"); text = text.replace(/ategorie:Afbeeldingen/ig, "ategorie:Bestand"); text = text.replace(/ategorie:Creative Commons-afbeeldingen/ig, "ategorie:Bestanden met Creative Commons Licentie"); */ text = text.replace(/\{\{Information/i, "{{Informatie"); //text = text.replace(/\{\{Links\}\}\n/i, ""); // 20260412 //text = text.replace(/\{\{Sub\}\}/i, "{{Sub}}\n{{Links}}"); text = text.replace(/Youtube/g, "YouTube"); // 20260406 text = text.replace(/{{Clearboth/ig, "{{Clear both"); // 20260323 text = text.replace(/{{Clearleft/ig, "{{Clear left"); text = text.replace(/( |&nbsp;){0,3}<ref(?!erences)/ig, '&nbsp;<ref'); // 1 spatie voor <ref> 20260121 text = text.replace(/<ref(.*)?> <ref/ig, '<ref$1><ref'); // tenzij 2 x ref na elkaar text = text.replace(/\{\{L\|(.*)\}\}/ig, '[[../$1/]]'); // {{L|x}} -> [[../x/]] 20251229 text = text.replace(/#DOORVERWIJZING ?/ig, '#Redirect '); text = text.replace(/\{\{Boeksjabloon[^ \(]/ig, '{{Index basis\n'); text = text.replace(/\|naam cursus/ig, '|titel'); if (mw.config.get('wgPageName').indexOf('Sjabloon:Index_') > -1) { // mw.config.get('wgPageName') geeft {{FULLPAGENAME}} ! text = text.replace(/## ?\[\[/g , '**[['); text = text.replace(/# ?\[\[/g , '*[['); // ??? text = text.replace(/\[\[Categorie:Sjablonen index\]\]\n?/ig, ''); } // {{tl}}: // text = text.replace(/\{\{tl\|(a-z)/ig, '{{Tl|' + '$1'.toUpperCase()); // werkt niet // text = text.replace(/\{\{tl\|(a-z)/ig, '{{Tl|' + String($1).charAt(0).toUpperCase()); // crasht // komma in getal -> punt - verder testen! - werkt maar t/m 999,999! : // text = text.replace(/([0-9]{1,3}),([0-9]{3})/g, '$1.$2'); text = text.replace(/\{\{Schaak\/Bord\|=/ig , '{{Schaak/Bord2'); // 20251030 text = text.replace(/\|\n\|=/ig , '|\n|'); text = text.replace(/(\n[1-8].*?)= ?\n/ig , '$1\n'); text = text.replace(/(\n[1-8].*?)= ?\n/ig , '$1\n'); text = text.replace(/\{\{HTML-standaardattributen/ig, '{{HTML standaardattributen'); text = text.replace(/\{\{HTML (tags|elementen)/ig, '{{Navigatie HTML elementen'); // 20251016 text = text.replace(/\[\[(:)?File:/ig, '[[$1Bestand:'); // 20251009 text = text.replace(/\[\[(:)?Image:/ig, '[[$1Afbeelding:'); text = text.replace(/\n\n?\{\{Recepten\}\}/ig, '\n{{Navigatie recepten}}'); // 20251012 text = text.replace(/\{\{Beg\}\}/ig, '{{Begin}}'); // 20251022 text = text.replace(/\{\{Boekenplanken\}\}/ig, '{{Navigatie boekenplanken}}'); // 20251022 /*** Eenmalige acties ***/ text = text.replace(/\[\[Kookboek\/\bDessert\b/ig, '[[Kookboek/Nagerecht'); // 20251012 text = text.replace(/\{\{TOCRechts/ig, '{{TOC rechts'); // 20230417 text = text.replace(/\{\{Wikt(?=(\||\}))/ig, '{{Wiktionary'); // 20230514 text = text.replace(/\{\{Woordenboek Index\}/ig, '{{Alfabet met links}'); // 20230520 text = text.replace(/se wikipedia/ig, 'stalige Wikipedia'); // 20230614 text = text.replace(/background: ?none;? ?/ig, ''); // 20250711 text = text.replace(/\n?\n\n\n\{\{Recepten\}\}/ig, '\n\n{{Recepten}}'); // 20250805 text = text.replace(/\{\{Recept\n\|\n/ig, '{{Recept\n'); // 20250805 text = text.replace(/(?<![a-zA-Z])NB(\.(\:)?|\:) ?/g, 'NB '); // 20250817 text = text.replace(/Wiskunde voor MBO techniek\//g, 'Wiskunde voor MBO techniek 1/'); // 20250824 /*** Archief eenmalige acties ***/ /* text = text.replace(/\{\[Clear both/ig , "{{Clear both"); text = text.replace(/{{Clearright/ig , "{{Clear right"); text = text.replace(/{{Boeken/ig , "{{Post-it/Boeken"); // tbv. Maatschappijleer/Alfabetische woordenlijst maatschappijleer - 20260303: // text = text.replace(/; ?<<!-- ?/ig , ';<!--'); // text = text.replace(/ ?-->span>/ig , '-->'); // text = text.replace(/;<\/span>/ig , ';'); // text = text.replace(/\[\[Categorie:Land\]\]/ig, '[[Categorie:Land in Europa]]'); // 20260125 if (mw.config.get('wgTitle').indexOf('Atlas van') > -1) { // wd-properties vervangen; 20260119 text = text.replace(/(property|statements):P18/ig, '$1:afbeelding'); text = text.replace(/(property|statements):P31/ig, '$1:is een'); text = text.replace(/(property|statements):P35/ig, '$1:staatshoofd'); text = text.replace(/(property|statements):P47/ig, '$1:grenst aan'); text = text.replace(/(property|statements):P122/ig, '$1:regeringsvorm'); text = text.replace(/(property|statements):P206/ig, '$1:gelegen in of aan waterlichaam'); text = text.replace(/(property|statements):P361/ig, '$1:onderdeel van'); text = text.replace(/(property|statements):P571/ig, '$1:datum van oprichting of creatie'); text = text.replace(/(property|statements):P1539/ig, '$1:vrouwelijke bevolking'); text = text.replace(/(property|statements):P1540/ig, '$1:mannelijke bevolking'); text = text.replace(/(property|statements):P2131/ig, '$1:bruto binnenlands product'); } // tbv. [[Wikibooks:Lijst van eigenschappen van Wikidata-items]]: (20251211)) text = text.replace(/\<br\>\[\[d:Property talk:P[0-9]{1,5}\|talk\]\]\<br\>\[\[d:Wikidata:Database reports\/Constraint violations\/P[0-9]{1,5}\|covi\]\]\|/ig, '|'); // voor [[Onderwijs in relatie tot P2P]] : text = text.replace(/tot P2P\/(.*)/g, 'tot P2P/$1|$1]]'); text = text.replace(/{{StringReplace ?\|/ig, '{{Replace|'); if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 3) { // "Overleg gebruiker"; 20251116 text = text.replace(/\{\{Zandbak\}\}/ig, '{{Zb}}'); } text = text.replace(/\{\{Bladeren(2|3)/ig, '{{Bladeren4'); // 20230531 text = text.replace(/\[\[Categorie:Weglaten bij afdrukken.*?\]\]\n?/ig, ''); // 20251024 text = text.replace(/\{\{Miljoen/ig, '{{Afronden'); // 20251005 // lintfouten: Ingebedde stijlregel voor de achtergrondkleur zonder bijbehorende tekstkleur // 20250711 text = text.replace(/(color: ?(black|inherit); ?)?background(-color)?:/ig, 'color: inherit; background-color:'); if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 14) { // 20251009 if (mw.config.get('wgTitle').indexOf('- inhoud') > -1) { text = text.replace(/\n?\[\[Categorie:Hoofdstuk.*?\]\]\n?/ig, ''); if (text.indexOf('Categorie:Inhoud') > -1) { // window.location.assign('https://nl.wikibooks.org/w/index.php?title=Categorie:Inhoud'); return; } text = text.replace(/\n?\[\[Categorie:Inhoud\]\]\n?/ig, ''); text = text + '[[Categorie:Inhoud]]\n'; // toevoegen indien cat:hoofdstuk nog niet aanwezig // werkt niet (edit wordt niet opgeslagen): // var Button = document.getElementById("wpSave"); // Button.click(); } } var X = mw.config.get('wgPageName'); document.write(X + '__'); var Y = X.search('Wikibooks:Infobox/'); document.write(Y + '__'); if (Y > -1) { document.write('ja__'); text = text.replace(/--\>\|.*boekenplank.*(taal( en letterkunde)?|talen)/ig, '-->| boekenplank = Taal en letterkunde');// 2025100? } text = text.replace(/\{\{Abc\}\}/ig, '{{Alfabet met ankers}}'); // 20230414 text = text.replace(/\[\[Categorie\:Sjablonen sjabloondocumentatie/ig, '[[Categorie:Sjabloondocumentatie'); text = text.replace(/Moderne/g , 'moderne'); // 20251006 text = text.replace(/Hedendaagse/g , 'hedendaagse'); text = text.replace(/Architectuur/g , 'architectuur'); // rode (wp-)links ontlinken: // tbv. [[Veelvoorkomende misvattingen/Wetenschap en technologie]] // "lazy" mode: (.*?) - https://javascript.info/regexp-greedy-and-lazy ! :-) // problemen: // * afb. met link(s) in de caption gaan stuk -> handmatig op te lossen // * links met afwijkende omschrijving worden zichtbaar -> niet ,, // 2: te behouden links veiligstellen: text = text.replace(/\[\[((Afbeelding|Bestand|bibcode|doi|File|Image|Media):.*?)\]\]/ig, 'REPL251005pre$1REPL251005post'); // 3: alle overige links omzetten naar tekst: text = text.replace(/\[\[(.*?)\]\]/ig, '$1'); text = text.replace(/\[\[(.*?)\]\]/ig, '$1'); // 2e keer tbv. geneste links! // 4: te behouden links herstellen: text = text.replace(/REPL251005pre/g, '[['); text = text.replace(/REPL251005post/g, ']]'); */ /* text = text.replace(/{{Receptmetafbeelding/ig, '{{Infobox recept'); // 20230312, 20251011 te gretig; text = text.replace(/,\<ref\>(.*)\<\/ref\>/ig , '<ref>$1</ref>,'); // 20251004 text = text.replace(/\[Spaans\/Les( |_)0/ig , '[Spaans/Les '); // 20250930 text = text.replace(/Categorie\:Ingrediënt\/Drank/ig , 'Categorie:Drank') // 20250929 text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Fruit/ig , 'Categorie:Fruit') // ,, text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Gevogelte/ig , 'Categorie:Gevogelte') // ,, text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Graan/ig , 'Categorie:Graan') // ,, text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Groente/ig , 'Categorie:Groente') // ,, text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Zuivel/ig , 'Categorie:Zuivel') // ,, text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Vruchtensap/ig , 'Categorie:Vruchtensap') // ,, */ /* text = text.replace(/Italiaans.*Antwoorden.*\]\]/g, mw.config.get('wgTitle') + '/Antwoorden]]'); // 20250920 */ /* text = text.replace(/Italiaans\/Les0?/g, 'Italiaans/Les '); // 20250920 */ /* text = text.replace(/ hele )/ig, ' heel '); //20250920 */ /* text = text.replace(/WikiJunior/g, 'Wikijunior'); // 20250718 */ /* text = text.replace(/\{\{TOCLinks/ig, '{{TOC links'); // 20230417 */ /* text = text.replace(/\/(.{1,65})\]\]/ig, '/$1|$1]]'); // 20250903 */ /* text = text.replace(/\{\{Uitleg\|(.{5,43})\|(.{5,43})\}\}/ig, '{{Hover|tekst=$2|hovertekst=$1}}'); // 20250901 */ /* text = text.replace(/\{\{Tuin(\n|\|)/i, '{{Tuinkalender'); // 20250803 */ /* text = text.replace(/\{\{Tuinkalender\|Pagina.*tuinieren\/(.*)\|tuinkalender\]\]\n?\|Onderdeel\=(.*)\n\}\}/i, '{{Tuinkalender|$1|$2}}'); // 20250831 */ /* text = text.replace(/(?<=g)allerij/ig, 'alerij'); // 20230614 */ /* text = text.replace(/(?<=t)utti frutti/ig, 'uttifrutti'); // 20250817 */ /* text = text.replace(/\{\{\#babel\:/ig, '{{Babel|'); // 20250813 */ /* text = text.replace(/\n/g, ']]\n'); // 20250812 */ /* text = text.replace(/gerbuik/g, 'gebruik'); // 20250806 */ /* text = text.replace(/\{\{Noindex\}\}/ig, '__NOINDEX__'); */ /* text = text.replace(/\{\{Clear\}\}/ig, '{{Clearboth}}'); */ /* text = text.replace(/\| ?Naam ? ?= ? ?{{PAGENAME}}/, '| Naam = '); // 20250805 */ /* text = text.replace(/Categorie:Sjablonen voor een bepaald boek/ig, 'Categorie:Sjablonen talen en dialecten'); */ /* text = text.replace(/Categorie\:Fase(?=[0-4])/ig, 'Categorie:Fase ');*/ // 20250803 /* 1e img van Sjabloon:Gestarte boeken verwijderen */ // text = text.replace(/ ?\[\[Bestand:.-4\.svg\|.px\]\] ?/ig , '\n'); // 20250722 // text = text.replace(/ /ig , ' '); // text = text.replace(/\* ? ?/ig , '<br>\n'); // text = text.replace(/\]\] \{\{/ig , ']]{{'); // text = text.replace(/\{\{0%/ig , '00%'); //text = text.replace(/Chillipepers\.nl/ig, 'chillipepers.nl'); // 20250722 //text = text.replace(/Chillipeper\.nl/ig, 'chillipeper.nl'); // ,, // text = text.replace(/Basiskennis( |_)chemie6\//g, 'Basiskennis chemie 6/'); // 20250906 // // document.getElementById('wpSummary').value = 'lf'; werkt niet!?? // --------------------------------------------------------------------------------------------- /* tbv. lintfouten op overleg gebruiker */ // text = text.replace(/('''|\<\/?b\>)/ig, ""); /* 20230627 */ /* tbv. verkeerd geneste tags op overleg:gebruiker */ // text = text.replace(/\<\/?span.*?\>/ig, ""); /* 20230627 */ // obj.value = 'Lintfouten: Verkeerd geneste tags'; /* test: CSS beter leesbaar maken - 20230519 */ text = text.replace(/(?<=style\=\".*): *(?=\>)/ig, ": "); /* too greedy; check "http(s):, /File: etc. ! */ text = text.replace(/(?<=style\=\"); ?(?=\")/ig, "; "); /* ------ oud ------------- text = text.replace(/\[\[Categor(ie|y):Sjablonen(?=[\||\]\]])/ig, '[[Categorie:Sjablonen Wikibooks-gebruikers'); text = text.replace(/\[\[Categor(ie|y):Sjablonen(?=[\||\]\]])/ig, '[[Categorie:Sjablonen voor een bepaald boek'); // "xxe eeuw" in titel { // 20220119 var title = mw.config.get('wgTitle'); var pattern = /(?<=(1|2)?[0-9])e-eeuw/; if (text.search(/{{DISPLAYTITLE:/) == -1) { if (title.search(pattern) > -1) { text = '{{DISPLAYTITLE:' + title.replace(pattern,'^e-eeuw') + '}}' j+ text; } } else debug('{{DISPLAYTITLE: is niet vervangen'); } // tijdelijk (tbv "Lintfouten: Afsluitende tag ontbreekt") text = text.replace(/{{cat\|?/ig, "{{Cat"); text = text.replace(/{{boekcat\|/ig, "{{Boekcat"); text = text.replace("'''{{PAGENAME}}", "'''{{PAGENAME}}'''"); */ /* verplaatsen naar andere categorie: text = text.replace(/\[\[Categorie:Aardrijkskunde/ig, "[[Categorie:Geografie"); */ /* sig BeeBringer: text = text.replace(/\[\[Bestand:BeeBringer.png\‎]\].*?\<\/sup>/, '\n[[Gebruiker:BeeBringer|BeeBringer]] [[Overleg_gebruiker:BeeBringer|overleg]]'); text = text.replace(/u wijzingen/, 'uw wijzigingen'); */ /* div. typefouten */ // text = text.replace(/(?<=w)ijzingen/, 'ijzigingen'); text = text.replace(/paramaters/, 'parameters'); /*** Einde ***/ /* niets veranderd? */ if (obj.value == text) return; /* exit */ obj.value = text; /* klaar om op te slaan */ // obj.value = obj.value + '\n\n' + text; // TIJDELIJK!! /*** Samenvatting ***/ var obj = document.getElementById('wpSummary'); // obj.value = 'cat'; // obj.value = 'Lintfouten: Verouderde HTML-elementen'; // obj.value = 'Lintfouten: Afsluitende tag ontbreekt'; /* tijdelijk (voor eenmalige acties): */ // obj.value = '[[Categorie:Sjablonen voor een bepaald boek]]'; // obj.value = '[[Categorie:Sjablonen Wikibooks-gebruikers]]'; /*** Niet volgen tenzij reeds eerder gevolgd ***/ var obj = document.getElementById('ca-watch'); if (obj) {document.getElementById('wpWatchthis').checked = false;} return; } function addPurgeTab() { /* Voegt een "purge" tabje toe (bron: https://nl.wikipedia.org/wiki/Gebruiker:Pjetter/monobook.js) */ if(!document.getElementById) return; var x = document.getElementById('ca-history'); if(! x) { return; } var tabs = document.getElementById('p-cactions').getElementsByTagName('ul')[0]; if(x.children) { x = x.children[0]; } else { x = x.childNodes[0]; } addlilink(tabs, x.href.replace(/=history/, "=purge"), 'purge', 'ca-purge'); // ta['ca-purge'] = ['g', 'Purge the internal cache for this page']; // "ta is not defined" } function addlilink(tabs, url, name, id) { /* voegt tabjes toe (bron: https://nl.wikipedia.org/wiki/Gebruiker:Pjetter/monobook.js) */ var na = document.createElement('a'); na.href = url; na.appendChild(document.createTextNode(name)); var li = document.createElement('li'); li.id = id; li.appendChild(na); tabs.appendChild(li); return li; } function experiment() { // (om 'Inklappen' resp. 'Uitklappen' te vervangen) UitklapDivHide = '▲'; // U+25B2 kleiner: ▴ u+25B4 werkt niet UitklapDivShow = '▼'; // U+25BC kleiner: ▾ u+25BE ,, ,, } function automatePurgeConfirmationDialog() { /* Automate purge confirmation dialog. (https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Purge) */ if (mw.config.get('wgAction') === 'purge' ) { $('form[action*="action=purge"]').submit(); } return; } function markeerLintErrors() { // 20220114 // Markeert aantallen > 0 op Speciaal:LintErrors met een rode achtergrond. if (! (mw.config.get('wgPageName') == 'Speciaal:LintErrors')) return; /* exit */ var list = document.getElementsByTagName("BDI"); if (list.length == 0) return; for (i=0; i<list.length; i++) { if (! (list[i].innerHTML == '(0 fouten)')) { list[i].style.background = '#ff8080'; } } return; } function createDebug() { // v2, 20220113 // Creëert een debug-venster direct boven het bewerkingsvak. var obj = document.getElementById('wpTextbox1'); var parent = document.getElementById('editform'); var newItem = document.createElement("DIV"); newItem.id = 'debug'; newItem.style.display='none'; var textnode = document.createTextNode(""); newItem.appendChild(textnode); parent.insertBefore(newItem, obj); } function debug(txt) { // Voegt een regel tekst toe aan het debug-venster. var obj = document.getElementById('debug'); if (obj == null) return; /* exit */ obj.style.display = 'block'; obj.innerHTML = obj.innerHTML + txt.replace(/</g,'&lt;') + '<br>'; } function massDelete() { /* tbv. verwijderen ~450 pagina's, zie lijst op LJET/Gewenste pagina's */ if (mw.config.get('wgTitle').indexOf('Leer jezelf') == -1) return; if (mw.config.get('wgAction') != 'delete') return; document.getElementById('ooui-php-2').value = 'Verwijdersessie 3 september 2025'; document.getElementById("deleteconfirm").submit(); return; } function insertTekst() { var title = mw.config.get('wgTitle'); if ((title.search(/Kookboek [0-9]{1,2} /i)) == 0) { if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 10) { if (mw.config.get('wgAction') == 'view') { window.location += '?action=edit'; var text = document.getElementById('wpTextbox1').value; text = '__EXPECTUNUSEDCATEGORY__\n' + text; } } } return; } function capFirst(str) { /* fix all-caps en camel-case */ return str[0].toUpperCase() + str.slice(1).toLowerCase(); } // </nowiki> 9fag9bu8b1b5put0fypqz0wlqt8zn0o 426971 426953 2026-05-16T08:21:59Z Erik Baas 2193 +7 426971 javascript text/javascript // <nowiki> $(function () { // importScript('Gebruiker:Erik Baas/markeer.js'); /* markeer & next*/ // watisdit(); // insertTekst(); // massDelete(); automatePurgeConfirmationDialog(); // if (mw.config.get('wgTitle').indexOf("Programmeren in TI-Basic/") > -1) { AutoEdit(); } // 20260420 replaceObsoleteHTMLTags(); markeerLintErrors(); addSubpagesLink(); // loadWikidataInfo(); fWikidata(); autoSave() addPurgeTab(); // check: altijd als laatste! return; }); function autoSave() { if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 0 || mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 10) { // main, template if (mw.config.get('wgAction') == 'edit') { document.getElementById('wpSummary').value = 'lf'; setTimeout(autoSave_sub, 10000); } } return; } function autoSave_sub() { document.getElementById("wpSave").click(); return; } function fWikidata() { /* Zoek in Wikidata - bron: [[w:Gebruiker:Zanaq/fwikidata.js]] (c) 2013 Zanaq, GPL * Voegt een link "Zoek in Wikidata" toe aan de sectie "hulpmiddelen". */ var title = mw.config.get('wgTitle'); mw.util.addPortletLink('p-tb', 'https://www.wikidata.org/w/index.php?button=&title=Special%3ASearch&search=' + encodeURIComponent(title.substr(title.lastIndexOf('/') + 1)), 'Zoek in WikiData', 'ca-wikidata', 'Zoek in Wikidata'); return; }; function watisdit() { const collection = document.getElementsByClassName("cdx-button"); alert(collection[0].innerHTML + ' *** ' + collection[1].innerHTML); return; }; function AutoEdit() { if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 0) { // 0=(main), 3=Overleg gebruiker, 10=Template if (mw.config.get('wgAction') == 'view') { if (mw.config.get('wgDiffOldId') == null) { // of wgDiffNewId ? window.location += '?action=edit'; } } } return; } function loadWikidataInfo() { /* Wikidata; 20260130 bron: https://nl.wikipedia.org/w/index.php?title=Wikipedia:Wikidata&oldid=70312736#Geschiedenis geeft onder paginatitel korte info over onderwerp in Wikidata */ if ( mw.config.get( 'wgNamespaceNumber' ) === 0 ) { // importScriptURI("//www.wikidata.org/w/index.php?title=User:Yair rand/WikidataInfo.js&action=raw&ctype=text/javascript"); importScriptURI("//nl.wikibooks.org/w/index.php?title=User:Erik_Baas/WikidataInfo.js&action=raw&ctype=text/javascript"); } return; } function addSubpagesLink() { /* * Voegt een link "Subpagina's" toe aan de sectie "hulpmiddelen". * Gebaseerd op de code in [[:commons:MediaWiki:Common.js]]. * Bron: https://nl.wikipedia.org/w/index.php?title=MediaWiki:Gadget-subpages.js * Onderhoud: [[User:Krinkle]] */ var i18n = { en: "Subpages", fr: "Sous-pages", nl: "Subpagina's" }; if ( [ 'Special', 'File', 'Category' ].indexOf( mw.config.get( 'wgCanonicalNamespace' ) ) === -1 ) { var text = i18n[ mw.config.get( 'wgUserLanguage' ) ] || i18n.nl; var link = mw.util.getUrl( 'Speciaal:Voorvoegselindex/' + mw.config.get( 'wgPageName' ) + '/' ); mw.util.addPortletLink( 'p-tb', link, text, '', 'Subpagina\'s van deze pagina'); }; return; } function replaceObsoleteHTMLTags() { var prev = '', sub='', subColor='', subFace='', subSize='', found='', text='', res='', X, Y, Z; var objSummary = document.getElementById('wpSummary'); var obj = document.getElementById('wpTextbox1'); if (obj == null) return; /* exit */ if (! (mw.config.get('wgPageContentModel') == 'wikitext')) return; /* exit */ var text = '' + obj.value; if (text.search(/{{Wiu[2,3]/i) > -1) { alert('Stop: werk in uitvoering!'); return; /* exit */ } createDebug(); /* <font> */ while (true) { // common pt. 1 X = /<font.*?>/i.exec(text); // .exec: if not found: X=null, X[0] etc. = undefined !! if (X == null) break; // geen font-tags X = X + ''; // !! subColor = subFace = subSize = X.replace(/(\x22|\x27)/g, ""); // - ' en " /* <font color> */ if (subColor.search(/color/i) > -1) { subColor = /color *= *[a-z,0-9,#]*/i.exec(subColor) + ''; // !! if (subColor) { subColor = subColor.replace(/ *= */, ": ") + ";"; subColor = subColor.toLowerCase(); } } else {subColor = null;} // geen color-attribute /* <font face> */ if (subFace.search(/face/i) > -1) { subFace = subFace.replace(/ *, */g, ","); subFace = /face *= *[a-z,0-9,\,]*/i.exec(subFace) + ''; // !! if (subFace) { subFace = subFace.replace(/,/g, ', '); subFace = subFace.replace(/face *= */i, 'font-family: ') + ';'; } } else {subFace = null;} // geen face-attribute /* <font size> */ // todo // tijdelijk: subSize = null; if (subSize.search(/size/i) > -1) { debug(subSize); // <font color=red face=Tahoma size=3> subSize = /(?<=size *= *).*?(?=(\x20,'>'))/i.exec(subSize) + ''; debug(subSize); // // subSize = subSize.replace(/.../, "..."); } else {subSize = null;} // geen size-attribute // tijdelijk: subSize = null; // common pt. 2 Y = '<span style="'; //debug(Y); if (subColor) Y += subColor; //debug(Y); if (subFace) Y += (subColor ? ' ' : '') + subFace; //debug(Y); if (subSize) Y += (subColor || subFace ? ' ' : '') + subSize; //debug(Y); Y += '">'; //debug(Y); text = text.replace(X,Y); text = text.replace(/<\/font/ig, "</span"); } // while (true) /* ToDo: - font color/size/face !!! - uitzonderingen maken voor elementen tussen blockquote-, nowiki-, pre- en comment-tags ! */ /*** Obsolete elements:***/ /* <big> */ text = text.replace(/(<big>){3,6}/ig, '<span style="font-size: xx-large;">'); //xxx-large werkt niet in Chrome ! text = text.replace(/(<big>){2}/ig, '<span style="font-size: x-large;">'); // 20220106: x-large voor zon en water if (mw.config.get('wgTitle').indexOf("Leer jezelf ecologisch tuinieren") > -1) { text = text.replace(/(?<=\| *zon *=.*)<big>/ig, '<span style="font-size: x-large;">'); text = text.replace(/(?<=\| *water *=.*)<big>/ig, '<span style="font-size: x-large;">'); } text = text.replace(/<big/ig, '<span style="font-size: large;"'); text = text.replace(/(<\/big *[a-z|0-9]*>){1,6}/ig, "</span>"); /* <center> */ text = text.replace(/<center/ig, '<div style="text-align: center;"'); text = text.replace(/<\/center/ig, "</div"); /* <small> */ text = text.replace(/(<small>){3,6}/ig, '<span style="font-size: xx-small;">'); text = text.replace(/(<small>){2}/ig, '<span style="font-size: x-small;">'); text = text.replace(/<small/ig, '<span style="font-size: smaller;"'); text = text.replace(/(<\/small *[a-z|0-9]*>){1,6}/ig, "</span>"); /* <source> 20220116 */ text = text.replace(/<source/ig,'<syntaxhighlight'); text = text.replace(/<\/source/ig,'</syntaxhighlight'); /* <strike> */ text = text.replace(/<strike/ig, "<s"); text = text.replace(/<\/strike/ig, "</s"); /* <tt> */ text = text.replace(/<tt/ig, "<code"); text = text.replace(/<\/tt/ig, "</code"); /*** Diversen: ***/ /* <br> */ text = text.replace(/\x20*<\/?br\x20?\/? ?>/ig, "<br>"); /* <br clear=left/right/all/both> */ text = text.replace(/\x20*<br clear ?= ?(\x22|\x27)?left(\x22|\x27)?\x20?\/?>/ig, '<br style="clear: left;">'); text = text.replace(/\x20*<br clear ?= ?(\x22|\x27)?right(\x22|\x27)?\x20?\/?>/ig, '<br style="clear: right;">'); text = text.replace(/\x20*<br clear ?= ?(\x22|\x27)?(all|both)(\x22|\x27)?\x20?\/?>/ig, '<br style="clear: both;">'); /* <hr> */ text = text.replace(/<\/?hr\x20?\/?>/ig, "<hr>"); text = text.replace(/\[\[categorie/ig, "[[Categorie"); text = text.replace(/\[\[afbeelding/ig, "[[Afbeelding"); /* prettytable */ text = text.replace(/prettytable/ig, "wikitable"); /* WSBN nummer :-( */ text = text.replace(/\[WSBN( |-|_)?nummer/ig, " [WSBN"); text = text.replace(/.*Hier.*onderhoudsmeldingen.*\n/ig, ""); /* . ná <ref> */ while(true) { X = /(?<!\.) ?<ref>.*?<\/ref>\./.exec(text); if (X == null) break; Y = X[0].replace(/ ?<ref>/,'.<ref>'); Y = Y.replace('</ref>.','</ref>'); text = text.replace(X,Y); } /* sjablonen en Magic Words */ text = text.replace(/{{{/g, "aW~d6-8Ht#yV_5"); // vervang "{{{" tijdelijk door code om varabelen te onderscheiden van sjablonen /* Magic Words - 20230323 */ text = text.replace(/\{\{#categorytree:/g, "{{#Categorytree:"); text = text.replace(/\{\{#expr:/g, "{{#Expr:"); text = text.replace(/\{\{\s?#if:\s?/ig, "{{#If:"); text = text.replace(/\{\{ ?#invoke:/g, "{{#Invoke:"); text = text.replace(/\{\{ ?#pos:/g, "{{#Pos:"); text = text.replace(/\{\{ ?#switch:/g, "{{#Switch:"); /* Magic Words met 2 hoofdletters: 20230421 */ text = text.replace(/\{\{ ?#ife/ig, "{{#IfE"); /* oud: text = text.replace(/\{\{ ?#iferror:/g, "{{#IfError:"); text = text.replace(/\{\{ ?#ifexpr:/g, "{{#IfExpr:"); text = text.replace(/\{\{ ?#ifexist:/g, "{{#IfExist:"); text = text.replace(/\{\{ ?#ifeq:/g, "{{#IfEq:"); */ /* ISBN 20230625 */ // text = text.replace(/ISBN\s{1,3}/ig, "{{ISBN|"); // debug ("ISBN checken!"); // text = text.replace(/(?<=\{\{ISBN\|[0-9%s]{8,13})(( )|\.|,|\n)/ig, "}} "); // <- /* ISBN exp. 20240121 */ text = text.replace(/ISBN\s{1,3}([0-9]\-?)*/ig, "{{$&}}"); text = text.replace(/\{\{ISBN\s{1,3}/ig, "{{ISBN|"); /* Sjabloonredirects vervangen 20220209 */ text = text.replace(/{{Beg(innetje)?}}/ig, "{{Begin}}"); text = text.replace(/{{Alleen afdrukken ?(\|\n|\n\|)/ig, '{{Alleen afdrukken inline\n|\n'); // extra \n tbv. sommige wikicodes text = text.replace(/{{Alleen afdrukken ?\|/ig, '{{Alleen afdrukken inline|'); text = text.replace(/{{Herhalen ?\|/ig, '{{Repeat|'); text = text.replace(/{{Niet afdrukken ?(\|\n|\n\|)/ig, '{{Niet afdrukken block\n|\n'); // extra \n tbv. sommige wikicodes text = text.replace(/{{Niet afdrukken ?\|/ig, '{{Niet afdrukken block|'); text = text.replace(/\n\| *Moeilijkheid *= *[ a-zA-Z]*/ig, ''); // 20251012 text = text.replace(/{{Zieook ?(\|\n|\n\|)/ig, '{{Zie ook\n|\n'); // extra \n tbv. sommige wikicodes text = text.replace(/{{Zieook ?\|/ig, '{{Zie ook|'); /* text = text.replace(/{{Crd ?\|/ig, '{{Akkoord|'); klaar */ /* text = text.replace(/{{Akkoorden ?\|/ig, '{{Akkoord|'); klaar */ // eerst toepassen op _alle_ sjablonen, ipv. check op overbodige "|" ? /* sjabloonnaam met hoofdletter */ { while(true){ X = /{{[a-z]/.exec(text); if (X == null) break; Y = X[0].toUpperCase(); text = text.replace(X,Y); } /* Idem in Sjabloon:Tl: 20230421 -- ToDo while(true){ X = /{{tl\|[A-Za-z]/i.exec(text); alert("X1=" + X); if (X == null) break; alert("X2=" + X); Y = X[0].toUpperCase(); alert("Y=" + Y); text = text.replace(X, "{{Tl|" + Y); alert("3=" + text.replace(X, "{{Tl|" + Y)); / alert(X + " - " Y + " - " + text.replace(X, "{{Tl|" + Y)); } */ // overbodige pipe na sjabloonnaam prev = text; text = text.replace(/(?<={{[a-z,0-9, ,-]*) *\| *\n/ig, '\n|\n'); if (!(prev == text)) { debug('checken: evt. eerste sjabloonparameter(s)!'); // alert } } text = text.replace(/aW~d6-8Ht#yV_5/g, "{{{"); // herstel code naar "{{{" --------------- /* {{Sub}} onderaan */ X = text.search(/{{sub}}/i); if (X > -1 && X < 50) {text = text.replace(/{{sub}}\n?/i, '') + '{{Sub}}';} /* lege regels voor {{sub}} */ text = text.replace(/\n ?\n*{{sub}}/ig,'\n{{Sub}}'); /* <tr> |- */ text = text.replace(/\|-+/g, "|-"); /* overbodige laatste <tr> */ text = text.replace(/ *\|-\x20*\n *\|}/g, "|}"); /* wikicode hr: 4 streepjes */ text = text.replace(/^-{5,}/g, "----"); text = text.replace(/\n-{5,}/g, "\n----"); /* http:// */ prev = text; text = text.replace(/http:\/\//ig, 'https://'); if (!(prev == text)) {debug('Check externe links (https)!');} // alert /* "xxe eeuw" in tekst */ { // 20220119 /* disabled: mag geen _links_ wijzigen ! 20220215 text = text.replace(/(?<=(1|2)?[0-9])e eeuw/g,'^e eeuw'); text = text.replace(/(?<=(1|2)?[0-9])e-eeuw/g,'^e-eeuw'); */ } text = text.replace(/\[\[categorie:/ig, "[[Categorie:"); text = text.replace(/\[\[:categorie:/ig, "[[:Categorie:"); /* Afsluitende tag op Categorie: 20220124, v2 */ if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 14) { text = text.replace(/'''{{PAGENAME}}(?!''')/i, "'''{{PAGENAME}}'''"); } /* Check op nested span tags - 20220218 */ /* if (text.search(/<\/span( color)?> ?<\/span>/i) > -1 ){ // alert('Check: nested span tags!?'); text = text.replace(/"><span style="/ig, ' ') // erg bot: alleen voor eco tuin ?? text = text.replace(/<\/span( color)?><\/span>/ig, '</span>'); // ,, } */ /* {{Fase0..4}} -> {{Fase|0..4}} */ text = text.replace(/\{\{Fase(?=[0-4])/ig, '{{Fase|'); // 20250810 /* geen lege regel na kopje - 20230724 */ text = text.replace(/==\n\n(?!==)/g, "==\n"); // komma vóór <ref> // 20251004 text = text.replace(/ \<\/ref\>/ig, '</ref>'); text = text.replace(/ \<\/cite\>/ig, '</cite>'); // links wp fixen: // 20251004 if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 0) { text = text.replace(/\[\[:?w:(nl:)?(.*?)\]\]/ig , '{{Wp|$2}}'); } text = text.replace(/\{\{W\|/ig, '{{Wp|'); // 20251008 // objSummary.value = 'Lintfouten: Verouderde HTML elementen'; // document.getElementById('wpSummary').value = 'lf'; // 20260323 //aap ******* . + * ? ^ $ ( ) [ ] { } | / \ ******** // template: // text = text.replace(/\{\{/ig, "{{"); text = text.replace(/\{\{Navigatie[^ ]/ig, "{{Bladeren2"); // 20260516 text = text.replace(/\{\{Navigatie atlas van Europa/ig, "{{Navigatie Atlas van Europa"); text = text.replace(/\{\{Microsoft Office/ig, "{{Navigatie Microsoft Office"); text = text.replace(/\{\{Nederlandse literatuur in de middeleeuwen/ig, "{{Index Nederlandse literatuur in de middeleeuwen"); text = text.replace(/\{\{Nederlandse literatuurgeschiedenis/ig, "{{Index Nederlandse literatuurgeschiedenis"); text = text.replace(/\{\{Nederlands[^e]/ig, "{{Index Nederlands"); text = text.replace(/\{\{Oudgrieks/ig, "{{Index Oudgrieks"); text = text.replace(/\{\{W[^a-zA-Z]/ig, "{{Wp"); text = text.replace(/\{\{00%/ig, "{{0%"); text = text.replace(/\{\{Fase([1-4])/ig, "{{Fase|$1"); // 2260514 text = text.replace(/\{\{Recept ?\|]/ig, "{{Infobox recept\n|"); // 2260516 text = text.replace(/\{\{Recept[\n,\}]/ig, "{{Infobox recept\n"); text = text.replace(/\{\{Recepten/ig, "{{Navigatie recepten"); text = text.replace(/\{\{Talen/ig, "{{Taal- en letterkunde"); /* if (mw.config.get('wgTitle').indexOf("Programmeren in TI-Basic/") > -1) { // 20260420 text = text.replace(/\{\{Links\}\}\n/i, ""); // text = text + String.fromCharCode(13, 10) + "{{Links}}"; text = text + "{{Links}}"; } */ /* 20260413: text = text.replace(/ategorie:GFDL afbeeldingen/ig, "ategorie:Bestanden met GFDL Licentie"); text = text.replace(/ategorie:Afbeelding naar licentie/ig, "ategorie:Bestand naar licentie"); text = text.replace(/ategorie:Wikibooks:Afbeelding beschikbaar op commons met dezelfde naam/ig, "ategorie:Wikibooks:Bestand beschikbaar op commons met dezelfde naam"); text = text.replace(/ategorie:Wikibooks:Afbeelding beschikbaar op commons/ig, "ategorie:Wikibooks:Bestand beschikbaar op commons"); text = text.replace(/ategorie:Wikibooks:Afbeeldingen niet te verplaatsen naar Wikimedia Commons/ig, "ategorie:Wikibooks:Bestand niet te verplaatsen naar Wikimedia Commons"); text = text.replace(/ategorie:PD-afbeeldingen/ig, "ategorie:Bestanden met PD Licentie"); text = text.replace(/ategorie:Ewmulti-afbeeldingen/ig, "ategorie:Bestanden met Ewmulti Licentie"); text = text.replace(/ategorie:Afbeeldingen zonder geldige licentie/ig, "ategorie:Bestanden zonder geldige licentie"); text = text.replace(/ategorie:Wikibooks:Verplaats naar Wikimedia Commons/ig, "ategorie:Wikibooks:Bestand te verplaatsen naar Wikimedia Commons"); text = text.replace(/ategorie:Afbeeldingen met Creative Commons Licentie by-sa/ig, "ategorie:Bestanden met Creative Commons Licentie by-sa"); text = text.replace(/ategorie:Afbeeldingen met Creative Commons Licentie by/ig, "ategorie:Bestanden met Creative Commons Licentie by"); text = text.replace(/ategorie:Afbeeldingen/ig, "ategorie:Bestand"); text = text.replace(/ategorie:Creative Commons-afbeeldingen/ig, "ategorie:Bestanden met Creative Commons Licentie"); */ text = text.replace(/\{\{Information/i, "{{Informatie"); //text = text.replace(/\{\{Links\}\}\n/i, ""); // 20260412 //text = text.replace(/\{\{Sub\}\}/i, "{{Sub}}\n{{Links}}"); text = text.replace(/Youtube/g, "YouTube"); // 20260406 text = text.replace(/{{Clearboth/ig, "{{Clear both"); // 20260323 text = text.replace(/{{Clearleft/ig, "{{Clear left"); text = text.replace(/( |&nbsp;){0,3}<ref(?!erences)/ig, '&nbsp;<ref'); // 1 spatie voor <ref> 20260121 text = text.replace(/<ref(.*)?> <ref/ig, '<ref$1><ref'); // tenzij 2 x ref na elkaar text = text.replace(/\{\{L\|(.*)\}\}/ig, '[[../$1/]]'); // {{L|x}} -> [[../x/]] 20251229 text = text.replace(/#DOORVERWIJZING ?/ig, '#Redirect '); text = text.replace(/\{\{Boeksjabloon[^ \(]/ig, '{{Index basis\n'); text = text.replace(/\|naam cursus/ig, '|titel'); if (mw.config.get('wgPageName').indexOf('Sjabloon:Index_') > -1) { // mw.config.get('wgPageName') geeft {{FULLPAGENAME}} ! text = text.replace(/## ?\[\[/g , '**[['); text = text.replace(/# ?\[\[/g , '*[['); // ??? text = text.replace(/\[\[Categorie:Sjablonen index\]\]\n?/ig, ''); } // {{tl}}: // text = text.replace(/\{\{tl\|(a-z)/ig, '{{Tl|' + '$1'.toUpperCase()); // werkt niet // text = text.replace(/\{\{tl\|(a-z)/ig, '{{Tl|' + String($1).charAt(0).toUpperCase()); // crasht // komma in getal -> punt - verder testen! - werkt maar t/m 999,999! : // text = text.replace(/([0-9]{1,3}),([0-9]{3})/g, '$1.$2'); text = text.replace(/\{\{Schaak\/Bord\|=/ig , '{{Schaak/Bord2'); // 20251030 text = text.replace(/\|\n\|=/ig , '|\n|'); text = text.replace(/(\n[1-8].*?)= ?\n/ig , '$1\n'); text = text.replace(/(\n[1-8].*?)= ?\n/ig , '$1\n'); text = text.replace(/\{\{HTML-standaardattributen/ig, '{{HTML standaardattributen'); text = text.replace(/\{\{HTML (tags|elementen)/ig, '{{Navigatie HTML elementen'); // 20251016 text = text.replace(/\[\[(:)?File:/ig, '[[$1Bestand:'); // 20251009 text = text.replace(/\[\[(:)?Image:/ig, '[[$1Afbeelding:'); text = text.replace(/\n\n?\{\{Recepten\}\}/ig, '\n{{Navigatie recepten}}'); // 20251012 text = text.replace(/\{\{Beg\}\}/ig, '{{Begin}}'); // 20251022 text = text.replace(/\{\{Boekenplanken\}\}/ig, '{{Navigatie boekenplanken}}'); // 20251022 /*** Eenmalige acties ***/ text = text.replace(/\[\[Kookboek\/\bDessert\b/ig, '[[Kookboek/Nagerecht'); // 20251012 text = text.replace(/\{\{TOCRechts/ig, '{{TOC rechts'); // 20230417 text = text.replace(/\{\{Wikt(?=(\||\}))/ig, '{{Wiktionary'); // 20230514 text = text.replace(/\{\{Woordenboek Index\}/ig, '{{Alfabet met links}'); // 20230520 text = text.replace(/se wikipedia/ig, 'stalige Wikipedia'); // 20230614 text = text.replace(/background: ?none;? ?/ig, ''); // 20250711 text = text.replace(/\n?\n\n\n\{\{Recepten\}\}/ig, '\n\n{{Recepten}}'); // 20250805 text = text.replace(/\{\{Recept\n\|\n/ig, '{{Recept\n'); // 20250805 text = text.replace(/(?<![a-zA-Z])NB(\.(\:)?|\:) ?/g, 'NB '); // 20250817 text = text.replace(/Wiskunde voor MBO techniek\//g, 'Wiskunde voor MBO techniek 1/'); // 20250824 /*** Archief eenmalige acties ***/ /* text = text.replace(/\{\[Clear both/ig , "{{Clear both"); text = text.replace(/{{Clearright/ig , "{{Clear right"); text = text.replace(/{{Boeken/ig , "{{Post-it/Boeken"); // tbv. Maatschappijleer/Alfabetische woordenlijst maatschappijleer - 20260303: // text = text.replace(/; ?<<!-- ?/ig , ';<!--'); // text = text.replace(/ ?-->span>/ig , '-->'); // text = text.replace(/;<\/span>/ig , ';'); // text = text.replace(/\[\[Categorie:Land\]\]/ig, '[[Categorie:Land in Europa]]'); // 20260125 if (mw.config.get('wgTitle').indexOf('Atlas van') > -1) { // wd-properties vervangen; 20260119 text = text.replace(/(property|statements):P18/ig, '$1:afbeelding'); text = text.replace(/(property|statements):P31/ig, '$1:is een'); text = text.replace(/(property|statements):P35/ig, '$1:staatshoofd'); text = text.replace(/(property|statements):P47/ig, '$1:grenst aan'); text = text.replace(/(property|statements):P122/ig, '$1:regeringsvorm'); text = text.replace(/(property|statements):P206/ig, '$1:gelegen in of aan waterlichaam'); text = text.replace(/(property|statements):P361/ig, '$1:onderdeel van'); text = text.replace(/(property|statements):P571/ig, '$1:datum van oprichting of creatie'); text = text.replace(/(property|statements):P1539/ig, '$1:vrouwelijke bevolking'); text = text.replace(/(property|statements):P1540/ig, '$1:mannelijke bevolking'); text = text.replace(/(property|statements):P2131/ig, '$1:bruto binnenlands product'); } // tbv. [[Wikibooks:Lijst van eigenschappen van Wikidata-items]]: (20251211)) text = text.replace(/\<br\>\[\[d:Property talk:P[0-9]{1,5}\|talk\]\]\<br\>\[\[d:Wikidata:Database reports\/Constraint violations\/P[0-9]{1,5}\|covi\]\]\|/ig, '|'); // voor [[Onderwijs in relatie tot P2P]] : text = text.replace(/tot P2P\/(.*)/g, 'tot P2P/$1|$1]]'); text = text.replace(/{{StringReplace ?\|/ig, '{{Replace|'); if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 3) { // "Overleg gebruiker"; 20251116 text = text.replace(/\{\{Zandbak\}\}/ig, '{{Zb}}'); } text = text.replace(/\{\{Bladeren(2|3)/ig, '{{Bladeren4'); // 20230531 text = text.replace(/\[\[Categorie:Weglaten bij afdrukken.*?\]\]\n?/ig, ''); // 20251024 text = text.replace(/\{\{Miljoen/ig, '{{Afronden'); // 20251005 // lintfouten: Ingebedde stijlregel voor de achtergrondkleur zonder bijbehorende tekstkleur // 20250711 text = text.replace(/(color: ?(black|inherit); ?)?background(-color)?:/ig, 'color: inherit; background-color:'); if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 14) { // 20251009 if (mw.config.get('wgTitle').indexOf('- inhoud') > -1) { text = text.replace(/\n?\[\[Categorie:Hoofdstuk.*?\]\]\n?/ig, ''); if (text.indexOf('Categorie:Inhoud') > -1) { // window.location.assign('https://nl.wikibooks.org/w/index.php?title=Categorie:Inhoud'); return; } text = text.replace(/\n?\[\[Categorie:Inhoud\]\]\n?/ig, ''); text = text + '[[Categorie:Inhoud]]\n'; // toevoegen indien cat:hoofdstuk nog niet aanwezig // werkt niet (edit wordt niet opgeslagen): // var Button = document.getElementById("wpSave"); // Button.click(); } } var X = mw.config.get('wgPageName'); document.write(X + '__'); var Y = X.search('Wikibooks:Infobox/'); document.write(Y + '__'); if (Y > -1) { document.write('ja__'); text = text.replace(/--\>\|.*boekenplank.*(taal( en letterkunde)?|talen)/ig, '-->| boekenplank = Taal en letterkunde');// 2025100? } text = text.replace(/\{\{Abc\}\}/ig, '{{Alfabet met ankers}}'); // 20230414 text = text.replace(/\[\[Categorie\:Sjablonen sjabloondocumentatie/ig, '[[Categorie:Sjabloondocumentatie'); text = text.replace(/Moderne/g , 'moderne'); // 20251006 text = text.replace(/Hedendaagse/g , 'hedendaagse'); text = text.replace(/Architectuur/g , 'architectuur'); // rode (wp-)links ontlinken: // tbv. [[Veelvoorkomende misvattingen/Wetenschap en technologie]] // "lazy" mode: (.*?) - https://javascript.info/regexp-greedy-and-lazy ! :-) // problemen: // * afb. met link(s) in de caption gaan stuk -> handmatig op te lossen // * links met afwijkende omschrijving worden zichtbaar -> niet ,, // 2: te behouden links veiligstellen: text = text.replace(/\[\[((Afbeelding|Bestand|bibcode|doi|File|Image|Media):.*?)\]\]/ig, 'REPL251005pre$1REPL251005post'); // 3: alle overige links omzetten naar tekst: text = text.replace(/\[\[(.*?)\]\]/ig, '$1'); text = text.replace(/\[\[(.*?)\]\]/ig, '$1'); // 2e keer tbv. geneste links! // 4: te behouden links herstellen: text = text.replace(/REPL251005pre/g, '[['); text = text.replace(/REPL251005post/g, ']]'); */ /* text = text.replace(/{{Receptmetafbeelding/ig, '{{Infobox recept'); // 20230312, 20251011 te gretig; text = text.replace(/,\<ref\>(.*)\<\/ref\>/ig , '<ref>$1</ref>,'); // 20251004 text = text.replace(/\[Spaans\/Les( |_)0/ig , '[Spaans/Les '); // 20250930 text = text.replace(/Categorie\:Ingrediënt\/Drank/ig , 'Categorie:Drank') // 20250929 text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Fruit/ig , 'Categorie:Fruit') // ,, text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Gevogelte/ig , 'Categorie:Gevogelte') // ,, text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Graan/ig , 'Categorie:Graan') // ,, text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Groente/ig , 'Categorie:Groente') // ,, text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Zuivel/ig , 'Categorie:Zuivel') // ,, text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Vruchtensap/ig , 'Categorie:Vruchtensap') // ,, */ /* text = text.replace(/Italiaans.*Antwoorden.*\]\]/g, mw.config.get('wgTitle') + '/Antwoorden]]'); // 20250920 */ /* text = text.replace(/Italiaans\/Les0?/g, 'Italiaans/Les '); // 20250920 */ /* text = text.replace(/ hele )/ig, ' heel '); //20250920 */ /* text = text.replace(/WikiJunior/g, 'Wikijunior'); // 20250718 */ /* text = text.replace(/\{\{TOCLinks/ig, '{{TOC links'); // 20230417 */ /* text = text.replace(/\/(.{1,65})\]\]/ig, '/$1|$1]]'); // 20250903 */ /* text = text.replace(/\{\{Uitleg\|(.{5,43})\|(.{5,43})\}\}/ig, '{{Hover|tekst=$2|hovertekst=$1}}'); // 20250901 */ /* text = text.replace(/\{\{Tuin(\n|\|)/i, '{{Tuinkalender'); // 20250803 */ /* text = text.replace(/\{\{Tuinkalender\|Pagina.*tuinieren\/(.*)\|tuinkalender\]\]\n?\|Onderdeel\=(.*)\n\}\}/i, '{{Tuinkalender|$1|$2}}'); // 20250831 */ /* text = text.replace(/(?<=g)allerij/ig, 'alerij'); // 20230614 */ /* text = text.replace(/(?<=t)utti frutti/ig, 'uttifrutti'); // 20250817 */ /* text = text.replace(/\{\{\#babel\:/ig, '{{Babel|'); // 20250813 */ /* text = text.replace(/\n/g, ']]\n'); // 20250812 */ /* text = text.replace(/gerbuik/g, 'gebruik'); // 20250806 */ /* text = text.replace(/\{\{Noindex\}\}/ig, '__NOINDEX__'); */ /* text = text.replace(/\{\{Clear\}\}/ig, '{{Clearboth}}'); */ /* text = text.replace(/\| ?Naam ? ?= ? ?{{PAGENAME}}/, '| Naam = '); // 20250805 */ /* text = text.replace(/Categorie:Sjablonen voor een bepaald boek/ig, 'Categorie:Sjablonen talen en dialecten'); */ /* text = text.replace(/Categorie\:Fase(?=[0-4])/ig, 'Categorie:Fase ');*/ // 20250803 /* 1e img van Sjabloon:Gestarte boeken verwijderen */ // text = text.replace(/ ?\[\[Bestand:.-4\.svg\|.px\]\] ?/ig , '\n'); // 20250722 // text = text.replace(/ /ig , ' '); // text = text.replace(/\* ? ?/ig , '<br>\n'); // text = text.replace(/\]\] \{\{/ig , ']]{{'); // text = text.replace(/\{\{0%/ig , '00%'); //text = text.replace(/Chillipepers\.nl/ig, 'chillipepers.nl'); // 20250722 //text = text.replace(/Chillipeper\.nl/ig, 'chillipeper.nl'); // ,, // text = text.replace(/Basiskennis( |_)chemie6\//g, 'Basiskennis chemie 6/'); // 20250906 // // document.getElementById('wpSummary').value = 'lf'; werkt niet!?? // --------------------------------------------------------------------------------------------- /* tbv. lintfouten op overleg gebruiker */ // text = text.replace(/('''|\<\/?b\>)/ig, ""); /* 20230627 */ /* tbv. verkeerd geneste tags op overleg:gebruiker */ // text = text.replace(/\<\/?span.*?\>/ig, ""); /* 20230627 */ // obj.value = 'Lintfouten: Verkeerd geneste tags'; /* test: CSS beter leesbaar maken - 20230519 */ text = text.replace(/(?<=style\=\".*): *(?=\>)/ig, ": "); /* too greedy; check "http(s):, /File: etc. ! */ text = text.replace(/(?<=style\=\"); ?(?=\")/ig, "; "); /* ------ oud ------------- text = text.replace(/\[\[Categor(ie|y):Sjablonen(?=[\||\]\]])/ig, '[[Categorie:Sjablonen Wikibooks-gebruikers'); text = text.replace(/\[\[Categor(ie|y):Sjablonen(?=[\||\]\]])/ig, '[[Categorie:Sjablonen voor een bepaald boek'); // "xxe eeuw" in titel { // 20220119 var title = mw.config.get('wgTitle'); var pattern = /(?<=(1|2)?[0-9])e-eeuw/; if (text.search(/{{DISPLAYTITLE:/) == -1) { if (title.search(pattern) > -1) { text = '{{DISPLAYTITLE:' + title.replace(pattern,'^e-eeuw') + '}}' j+ text; } } else debug('{{DISPLAYTITLE: is niet vervangen'); } // tijdelijk (tbv "Lintfouten: Afsluitende tag ontbreekt") text = text.replace(/{{cat\|?/ig, "{{Cat"); text = text.replace(/{{boekcat\|/ig, "{{Boekcat"); text = text.replace("'''{{PAGENAME}}", "'''{{PAGENAME}}'''"); */ /* verplaatsen naar andere categorie: text = text.replace(/\[\[Categorie:Aardrijkskunde/ig, "[[Categorie:Geografie"); */ /* sig BeeBringer: text = text.replace(/\[\[Bestand:BeeBringer.png\‎]\].*?\<\/sup>/, '\n[[Gebruiker:BeeBringer|BeeBringer]] [[Overleg_gebruiker:BeeBringer|overleg]]'); text = text.replace(/u wijzingen/, 'uw wijzigingen'); */ /* div. typefouten */ // text = text.replace(/(?<=w)ijzingen/, 'ijzigingen'); text = text.replace(/paramaters/, 'parameters'); /*** Einde ***/ /* niets veranderd? */ if (obj.value == text) return; /* exit */ obj.value = text; /* klaar om op te slaan */ // obj.value = obj.value + '\n\n' + text; // TIJDELIJK!! /*** Samenvatting ***/ var obj = document.getElementById('wpSummary'); // obj.value = 'cat'; // obj.value = 'Lintfouten: Verouderde HTML-elementen'; // obj.value = 'Lintfouten: Afsluitende tag ontbreekt'; /* tijdelijk (voor eenmalige acties): */ // obj.value = '[[Categorie:Sjablonen voor een bepaald boek]]'; // obj.value = '[[Categorie:Sjablonen Wikibooks-gebruikers]]'; /*** Niet volgen tenzij reeds eerder gevolgd ***/ var obj = document.getElementById('ca-watch'); if (obj) {document.getElementById('wpWatchthis').checked = false;} return; } function addPurgeTab() { /* Voegt een "purge" tabje toe (bron: https://nl.wikipedia.org/wiki/Gebruiker:Pjetter/monobook.js) */ if(!document.getElementById) return; var x = document.getElementById('ca-history'); if(! x) { return; } var tabs = document.getElementById('p-cactions').getElementsByTagName('ul')[0]; if(x.children) { x = x.children[0]; } else { x = x.childNodes[0]; } addlilink(tabs, x.href.replace(/=history/, "=purge"), 'purge', 'ca-purge'); // ta['ca-purge'] = ['g', 'Purge the internal cache for this page']; // "ta is not defined" } function addlilink(tabs, url, name, id) { /* voegt tabjes toe (bron: https://nl.wikipedia.org/wiki/Gebruiker:Pjetter/monobook.js) */ var na = document.createElement('a'); na.href = url; na.appendChild(document.createTextNode(name)); var li = document.createElement('li'); li.id = id; li.appendChild(na); tabs.appendChild(li); return li; } function experiment() { // (om 'Inklappen' resp. 'Uitklappen' te vervangen) UitklapDivHide = '▲'; // U+25B2 kleiner: ▴ u+25B4 werkt niet UitklapDivShow = '▼'; // U+25BC kleiner: ▾ u+25BE ,, ,, } function automatePurgeConfirmationDialog() { /* Automate purge confirmation dialog. (https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Purge) */ if (mw.config.get('wgAction') === 'purge' ) { $('form[action*="action=purge"]').submit(); } return; } function markeerLintErrors() { // 20220114 // Markeert aantallen > 0 op Speciaal:LintErrors met een rode achtergrond. if (! (mw.config.get('wgPageName') == 'Speciaal:LintErrors')) return; /* exit */ var list = document.getElementsByTagName("BDI"); if (list.length == 0) return; for (i=0; i<list.length; i++) { if (! (list[i].innerHTML == '(0 fouten)')) { list[i].style.background = '#ff8080'; } } return; } function createDebug() { // v2, 20220113 // Creëert een debug-venster direct boven het bewerkingsvak. var obj = document.getElementById('wpTextbox1'); var parent = document.getElementById('editform'); var newItem = document.createElement("DIV"); newItem.id = 'debug'; newItem.style.display='none'; var textnode = document.createTextNode(""); newItem.appendChild(textnode); parent.insertBefore(newItem, obj); } function debug(txt) { // Voegt een regel tekst toe aan het debug-venster. var obj = document.getElementById('debug'); if (obj == null) return; /* exit */ obj.style.display = 'block'; obj.innerHTML = obj.innerHTML + txt.replace(/</g,'&lt;') + '<br>'; } function massDelete() { /* tbv. verwijderen ~450 pagina's, zie lijst op LJET/Gewenste pagina's */ if (mw.config.get('wgTitle').indexOf('Leer jezelf') == -1) return; if (mw.config.get('wgAction') != 'delete') return; document.getElementById('ooui-php-2').value = 'Verwijdersessie 3 september 2025'; document.getElementById("deleteconfirm").submit(); return; } function insertTekst() { var title = mw.config.get('wgTitle'); if ((title.search(/Kookboek [0-9]{1,2} /i)) == 0) { if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 10) { if (mw.config.get('wgAction') == 'view') { window.location += '?action=edit'; var text = document.getElementById('wpTextbox1').value; text = '__EXPECTUNUSEDCATEGORY__\n' + text; } } } return; } function capFirst(str) { /* fix all-caps en camel-case */ return str[0].toUpperCase() + str.slice(1).toLowerCase(); } // </nowiki> ro3kdqaps37hcwxishcgntlf78ha5sl 426972 426971 2026-05-16T08:27:18Z Erik Baas 2193 426972 javascript text/javascript // <nowiki> $(function () { // importScript('Gebruiker:Erik Baas/markeer.js'); /* markeer & next*/ // watisdit(); // insertTekst(); // massDelete(); automatePurgeConfirmationDialog(); // if (mw.config.get('wgTitle').indexOf("Programmeren in TI-Basic/") > -1) { AutoEdit(); } // 20260420 replaceObsoleteHTMLTags(); markeerLintErrors(); addSubpagesLink(); // loadWikidataInfo(); fWikidata(); autoSave() addPurgeTab(); // check: altijd als laatste! return; }); function autoSave() { if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 0 || mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 10) { // main, template if (mw.config.get('wgAction') == 'edit') { document.getElementById('wpSummary').value = 'lf'; setTimeout(autoSave_sub, 10000); } } return; } function autoSave_sub() { document.getElementById("wpSave").click(); return; } function fWikidata() { /* Zoek in Wikidata - bron: [[w:Gebruiker:Zanaq/fwikidata.js]] (c) 2013 Zanaq, GPL * Voegt een link "Zoek in Wikidata" toe aan de sectie "hulpmiddelen". */ var title = mw.config.get('wgTitle'); mw.util.addPortletLink('p-tb', 'https://www.wikidata.org/w/index.php?button=&title=Special%3ASearch&search=' + encodeURIComponent(title.substr(title.lastIndexOf('/') + 1)), 'Zoek in WikiData', 'ca-wikidata', 'Zoek in Wikidata'); return; }; function watisdit() { const collection = document.getElementsByClassName("cdx-button"); alert(collection[0].innerHTML + ' *** ' + collection[1].innerHTML); return; }; function AutoEdit() { if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 0) { // 0=(main), 3=Overleg gebruiker, 10=Template if (mw.config.get('wgAction') == 'view') { if (mw.config.get('wgDiffOldId') == null) { // of wgDiffNewId ? window.location += '?action=edit'; } } } return; } function loadWikidataInfo() { /* Wikidata; 20260130 bron: https://nl.wikipedia.org/w/index.php?title=Wikipedia:Wikidata&oldid=70312736#Geschiedenis geeft onder paginatitel korte info over onderwerp in Wikidata */ if ( mw.config.get( 'wgNamespaceNumber' ) === 0 ) { // importScriptURI("//www.wikidata.org/w/index.php?title=User:Yair rand/WikidataInfo.js&action=raw&ctype=text/javascript"); importScriptURI("//nl.wikibooks.org/w/index.php?title=User:Erik_Baas/WikidataInfo.js&action=raw&ctype=text/javascript"); } return; } function addSubpagesLink() { /* * Voegt een link "Subpagina's" toe aan de sectie "hulpmiddelen". * Gebaseerd op de code in [[:commons:MediaWiki:Common.js]]. * Bron: https://nl.wikipedia.org/w/index.php?title=MediaWiki:Gadget-subpages.js * Onderhoud: [[User:Krinkle]] */ var i18n = { en: "Subpages", fr: "Sous-pages", nl: "Subpagina's" }; if ( [ 'Special', 'File', 'Category' ].indexOf( mw.config.get( 'wgCanonicalNamespace' ) ) === -1 ) { var text = i18n[ mw.config.get( 'wgUserLanguage' ) ] || i18n.nl; var link = mw.util.getUrl( 'Speciaal:Voorvoegselindex/' + mw.config.get( 'wgPageName' ) + '/' ); mw.util.addPortletLink( 'p-tb', link, text, '', 'Subpagina\'s van deze pagina'); }; return; } function replaceObsoleteHTMLTags() { var prev = '', sub='', subColor='', subFace='', subSize='', found='', text='', res='', X, Y, Z; var objSummary = document.getElementById('wpSummary'); var obj = document.getElementById('wpTextbox1'); if (obj == null) return; /* exit */ if (! (mw.config.get('wgPageContentModel') == 'wikitext')) return; /* exit */ var text = '' + obj.value; if (text.search(/{{Wiu[2,3]/i) > -1) { alert('Stop: werk in uitvoering!'); return; /* exit */ } createDebug(); /* <font> */ while (true) { // common pt. 1 X = /<font.*?>/i.exec(text); // .exec: if not found: X=null, X[0] etc. = undefined !! if (X == null) break; // geen font-tags X = X + ''; // !! subColor = subFace = subSize = X.replace(/(\x22|\x27)/g, ""); // - ' en " /* <font color> */ if (subColor.search(/color/i) > -1) { subColor = /color *= *[a-z,0-9,#]*/i.exec(subColor) + ''; // !! if (subColor) { subColor = subColor.replace(/ *= */, ": ") + ";"; subColor = subColor.toLowerCase(); } } else {subColor = null;} // geen color-attribute /* <font face> */ if (subFace.search(/face/i) > -1) { subFace = subFace.replace(/ *, */g, ","); subFace = /face *= *[a-z,0-9,\,]*/i.exec(subFace) + ''; // !! if (subFace) { subFace = subFace.replace(/,/g, ', '); subFace = subFace.replace(/face *= */i, 'font-family: ') + ';'; } } else {subFace = null;} // geen face-attribute /* <font size> */ // todo // tijdelijk: subSize = null; if (subSize.search(/size/i) > -1) { debug(subSize); // <font color=red face=Tahoma size=3> subSize = /(?<=size *= *).*?(?=(\x20,'>'))/i.exec(subSize) + ''; debug(subSize); // // subSize = subSize.replace(/.../, "..."); } else {subSize = null;} // geen size-attribute // tijdelijk: subSize = null; // common pt. 2 Y = '<span style="'; //debug(Y); if (subColor) Y += subColor; //debug(Y); if (subFace) Y += (subColor ? ' ' : '') + subFace; //debug(Y); if (subSize) Y += (subColor || subFace ? ' ' : '') + subSize; //debug(Y); Y += '">'; //debug(Y); text = text.replace(X,Y); text = text.replace(/<\/font/ig, "</span"); } // while (true) /* ToDo: - font color/size/face !!! - uitzonderingen maken voor elementen tussen blockquote-, nowiki-, pre- en comment-tags ! */ /*** Obsolete elements:***/ /* <big> */ text = text.replace(/(<big>){3,6}/ig, '<span style="font-size: xx-large;">'); //xxx-large werkt niet in Chrome ! text = text.replace(/(<big>){2}/ig, '<span style="font-size: x-large;">'); // 20220106: x-large voor zon en water if (mw.config.get('wgTitle').indexOf("Leer jezelf ecologisch tuinieren") > -1) { text = text.replace(/(?<=\| *zon *=.*)<big>/ig, '<span style="font-size: x-large;">'); text = text.replace(/(?<=\| *water *=.*)<big>/ig, '<span style="font-size: x-large;">'); } text = text.replace(/<big/ig, '<span style="font-size: large;"'); text = text.replace(/(<\/big *[a-z|0-9]*>){1,6}/ig, "</span>"); /* <center> */ text = text.replace(/<center/ig, '<div style="text-align: center;"'); text = text.replace(/<\/center/ig, "</div"); /* <small> */ text = text.replace(/(<small>){3,6}/ig, '<span style="font-size: xx-small;">'); text = text.replace(/(<small>){2}/ig, '<span style="font-size: x-small;">'); text = text.replace(/<small/ig, '<span style="font-size: smaller;"'); text = text.replace(/(<\/small *[a-z|0-9]*>){1,6}/ig, "</span>"); /* <source> 20220116 */ text = text.replace(/<source/ig,'<syntaxhighlight'); text = text.replace(/<\/source/ig,'</syntaxhighlight'); /* <strike> */ text = text.replace(/<strike/ig, "<s"); text = text.replace(/<\/strike/ig, "</s"); /* <tt> */ text = text.replace(/<tt/ig, "<code"); text = text.replace(/<\/tt/ig, "</code"); /*** Diversen: ***/ /* <br> */ text = text.replace(/\x20*<\/?br\x20?\/? ?>/ig, "<br>"); /* <br clear=left/right/all/both> */ text = text.replace(/\x20*<br clear ?= ?(\x22|\x27)?left(\x22|\x27)?\x20?\/?>/ig, '<br style="clear: left;">'); text = text.replace(/\x20*<br clear ?= ?(\x22|\x27)?right(\x22|\x27)?\x20?\/?>/ig, '<br style="clear: right;">'); text = text.replace(/\x20*<br clear ?= ?(\x22|\x27)?(all|both)(\x22|\x27)?\x20?\/?>/ig, '<br style="clear: both;">'); /* <hr> */ text = text.replace(/<\/?hr\x20?\/?>/ig, "<hr>"); text = text.replace(/\[\[categorie/ig, "[[Categorie"); text = text.replace(/\[\[afbeelding/ig, "[[Afbeelding"); /* prettytable */ text = text.replace(/prettytable/ig, "wikitable"); /* WSBN nummer :-( */ text = text.replace(/\[WSBN( |-|_)?nummer/ig, " [WSBN"); text = text.replace(/.*Hier.*onderhoudsmeldingen.*\n/ig, ""); /* . ná <ref> */ while(true) { X = /(?<!\.) ?<ref>.*?<\/ref>\./.exec(text); if (X == null) break; Y = X[0].replace(/ ?<ref>/,'.<ref>'); Y = Y.replace('</ref>.','</ref>'); text = text.replace(X,Y); } /* sjablonen en Magic Words */ text = text.replace(/{{{/g, "aW~d6-8Ht#yV_5"); // vervang "{{{" tijdelijk door code om varabelen te onderscheiden van sjablonen /* Magic Words - 20230323 */ text = text.replace(/\{\{#categorytree:/g, "{{#Categorytree:"); text = text.replace(/\{\{#expr:/g, "{{#Expr:"); text = text.replace(/\{\{\s?#if:\s?/ig, "{{#If:"); text = text.replace(/\{\{ ?#invoke:/g, "{{#Invoke:"); text = text.replace(/\{\{ ?#pos:/g, "{{#Pos:"); text = text.replace(/\{\{ ?#switch:/g, "{{#Switch:"); /* Magic Words met 2 hoofdletters: 20230421 */ text = text.replace(/\{\{ ?#ife/ig, "{{#IfE"); /* oud: text = text.replace(/\{\{ ?#iferror:/g, "{{#IfError:"); text = text.replace(/\{\{ ?#ifexpr:/g, "{{#IfExpr:"); text = text.replace(/\{\{ ?#ifexist:/g, "{{#IfExist:"); text = text.replace(/\{\{ ?#ifeq:/g, "{{#IfEq:"); */ /* ISBN 20230625 */ // text = text.replace(/ISBN\s{1,3}/ig, "{{ISBN|"); // debug ("ISBN checken!"); // text = text.replace(/(?<=\{\{ISBN\|[0-9%s]{8,13})(( )|\.|,|\n)/ig, "}} "); // <- /* ISBN exp. 20240121 */ text = text.replace(/ISBN\s{1,3}([0-9]\-?)*/ig, "{{$&}}"); text = text.replace(/\{\{ISBN\s{1,3}/ig, "{{ISBN|"); /* Sjabloonredirects vervangen 20220209 */ text = text.replace(/{{Beg(innetje)?}}/ig, "{{Begin}}"); text = text.replace(/{{Alleen afdrukken ?(\|\n|\n\|)/ig, '{{Alleen afdrukken inline\n|\n'); // extra \n tbv. sommige wikicodes text = text.replace(/{{Alleen afdrukken ?\|/ig, '{{Alleen afdrukken inline|'); text = text.replace(/{{Herhalen ?\|/ig, '{{Repeat|'); text = text.replace(/{{Niet afdrukken ?(\|\n|\n\|)/ig, '{{Niet afdrukken block\n|\n'); // extra \n tbv. sommige wikicodes text = text.replace(/{{Niet afdrukken ?\|/ig, '{{Niet afdrukken block|'); text = text.replace(/\n\| *Moeilijkheid *= *[ a-zA-Z]*/ig, ''); // 20251012 text = text.replace(/{{Zieook ?(\|\n|\n\|)/ig, '{{Zie ook\n|\n'); // extra \n tbv. sommige wikicodes text = text.replace(/{{Zieook ?\|/ig, '{{Zie ook|'); /* text = text.replace(/{{Crd ?\|/ig, '{{Akkoord|'); klaar */ /* text = text.replace(/{{Akkoorden ?\|/ig, '{{Akkoord|'); klaar */ // eerst toepassen op _alle_ sjablonen, ipv. check op overbodige "|" ? /* sjabloonnaam met hoofdletter */ { while(true){ X = /{{[a-z]/.exec(text); if (X == null) break; Y = X[0].toUpperCase(); text = text.replace(X,Y); } /* Idem in Sjabloon:Tl: 20230421 -- ToDo while(true){ X = /{{tl\|[A-Za-z]/i.exec(text); alert("X1=" + X); if (X == null) break; alert("X2=" + X); Y = X[0].toUpperCase(); alert("Y=" + Y); text = text.replace(X, "{{Tl|" + Y); alert("3=" + text.replace(X, "{{Tl|" + Y)); / alert(X + " - " Y + " - " + text.replace(X, "{{Tl|" + Y)); } */ // overbodige pipe na sjabloonnaam prev = text; text = text.replace(/(?<={{[a-z,0-9, ,-]*) *\| *\n/ig, '\n|\n'); if (!(prev == text)) { debug('checken: evt. eerste sjabloonparameter(s)!'); // alert } } text = text.replace(/aW~d6-8Ht#yV_5/g, "{{{"); // herstel code naar "{{{" --------------- /* {{Sub}} onderaan */ X = text.search(/{{sub}}/i); if (X > -1 && X < 50) {text = text.replace(/{{sub}}\n?/i, '') + '{{Sub}}';} /* lege regels voor {{sub}} */ text = text.replace(/\n ?\n*{{sub}}/ig,'\n{{Sub}}'); /* <tr> |- */ text = text.replace(/\|-+/g, "|-"); /* overbodige laatste <tr> */ text = text.replace(/ *\|-\x20*\n *\|}/g, "|}"); /* wikicode hr: 4 streepjes */ text = text.replace(/^-{5,}/g, "----"); text = text.replace(/\n-{5,}/g, "\n----"); /* http:// */ prev = text; text = text.replace(/http:\/\//ig, 'https://'); if (!(prev == text)) {debug('Check externe links (https)!');} // alert /* "xxe eeuw" in tekst */ { // 20220119 /* disabled: mag geen _links_ wijzigen ! 20220215 text = text.replace(/(?<=(1|2)?[0-9])e eeuw/g,'^e eeuw'); text = text.replace(/(?<=(1|2)?[0-9])e-eeuw/g,'^e-eeuw'); */ } text = text.replace(/\[\[categorie:/ig, "[[Categorie:"); text = text.replace(/\[\[:categorie:/ig, "[[:Categorie:"); /* Afsluitende tag op Categorie: 20220124, v2 */ if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 14) { text = text.replace(/'''{{PAGENAME}}(?!''')/i, "'''{{PAGENAME}}'''"); } /* Check op nested span tags - 20220218 */ /* if (text.search(/<\/span( color)?> ?<\/span>/i) > -1 ){ // alert('Check: nested span tags!?'); text = text.replace(/"><span style="/ig, ' ') // erg bot: alleen voor eco tuin ?? text = text.replace(/<\/span( color)?><\/span>/ig, '</span>'); // ,, } */ /* {{Fase0..4}} -> {{Fase|0..4}} */ text = text.replace(/\{\{Fase(?=[0-4])/ig, '{{Fase|'); // 20250810 /* geen lege regel na kopje - 20230724 */ text = text.replace(/==\n\n(?!==)/g, "==\n"); // komma vóór <ref> // 20251004 text = text.replace(/ \<\/ref\>/ig, '</ref>'); text = text.replace(/ \<\/cite\>/ig, '</cite>'); // links wp fixen: // 20251004 if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 0) { text = text.replace(/\[\[:?w:(nl:)?(.*?)\]\]/ig , '{{Wp|$2}}'); } text = text.replace(/\{\{W\|/ig, '{{Wp|'); // 20251008 // objSummary.value = 'Lintfouten: Verouderde HTML elementen'; // document.getElementById('wpSummary').value = 'lf'; // 20260323 //aap ******* . + * ? ^ $ ( ) [ ] { } | / \ ******** // template: // text = text.replace(/\{\{/ig, "{{"); text = text.replace(/\{\{Navigatie([\|,\n])/ig, "{{Bladeren2$1"); // 20260516 text = text.replace(/\{\{Navigatie atlas van Europa/ig, "{{Navigatie Atlas van Europa"); text = text.replace(/\{\{Microsoft Office/ig, "{{Navigatie Microsoft Office"); text = text.replace(/\{\{Nederlandse literatuur in de middeleeuwen/ig, "{{Index Nederlandse literatuur in de middeleeuwen"); text = text.replace(/\{\{Nederlandse literatuurgeschiedenis/ig, "{{Index Nederlandse literatuurgeschiedenis"); text = text.replace(/\{\{Nederlands[^e]/ig, "{{Index Nederlands"); text = text.replace(/\{\{Oudgrieks/ig, "{{Index Oudgrieks"); text = text.replace(/\{\{W[^a-zA-Z]/ig, "{{Wp"); text = text.replace(/\{\{00%/ig, "{{0%"); text = text.replace(/\{\{Fase([1-4])/ig, "{{Fase|$1"); // 2260514 text = text.replace(/\{\{Recept ?\|]/ig, "{{Infobox recept\n|"); // 2260516 text = text.replace(/\{\{Recept[\n,\}]/ig, "{{Infobox recept\n"); text = text.replace(/\{\{Recepten/ig, "{{Navigatie recepten"); text = text.replace(/\{\{Talen/ig, "{{Taal- en letterkunde"); /* if (mw.config.get('wgTitle').indexOf("Programmeren in TI-Basic/") > -1) { // 20260420 text = text.replace(/\{\{Links\}\}\n/i, ""); // text = text + String.fromCharCode(13, 10) + "{{Links}}"; text = text + "{{Links}}"; } */ /* 20260413: text = text.replace(/ategorie:GFDL afbeeldingen/ig, "ategorie:Bestanden met GFDL Licentie"); text = text.replace(/ategorie:Afbeelding naar licentie/ig, "ategorie:Bestand naar licentie"); text = text.replace(/ategorie:Wikibooks:Afbeelding beschikbaar op commons met dezelfde naam/ig, "ategorie:Wikibooks:Bestand beschikbaar op commons met dezelfde naam"); text = text.replace(/ategorie:Wikibooks:Afbeelding beschikbaar op commons/ig, "ategorie:Wikibooks:Bestand beschikbaar op commons"); text = text.replace(/ategorie:Wikibooks:Afbeeldingen niet te verplaatsen naar Wikimedia Commons/ig, "ategorie:Wikibooks:Bestand niet te verplaatsen naar Wikimedia Commons"); text = text.replace(/ategorie:PD-afbeeldingen/ig, "ategorie:Bestanden met PD Licentie"); text = text.replace(/ategorie:Ewmulti-afbeeldingen/ig, "ategorie:Bestanden met Ewmulti Licentie"); text = text.replace(/ategorie:Afbeeldingen zonder geldige licentie/ig, "ategorie:Bestanden zonder geldige licentie"); text = text.replace(/ategorie:Wikibooks:Verplaats naar Wikimedia Commons/ig, "ategorie:Wikibooks:Bestand te verplaatsen naar Wikimedia Commons"); text = text.replace(/ategorie:Afbeeldingen met Creative Commons Licentie by-sa/ig, "ategorie:Bestanden met Creative Commons Licentie by-sa"); text = text.replace(/ategorie:Afbeeldingen met Creative Commons Licentie by/ig, "ategorie:Bestanden met Creative Commons Licentie by"); text = text.replace(/ategorie:Afbeeldingen/ig, "ategorie:Bestand"); text = text.replace(/ategorie:Creative Commons-afbeeldingen/ig, "ategorie:Bestanden met Creative Commons Licentie"); */ text = text.replace(/\{\{Information/i, "{{Informatie"); //text = text.replace(/\{\{Links\}\}\n/i, ""); // 20260412 //text = text.replace(/\{\{Sub\}\}/i, "{{Sub}}\n{{Links}}"); text = text.replace(/Youtube/g, "YouTube"); // 20260406 text = text.replace(/{{Clearboth/ig, "{{Clear both"); // 20260323 text = text.replace(/{{Clearleft/ig, "{{Clear left"); text = text.replace(/( |&nbsp;){0,3}<ref(?!erences)/ig, '&nbsp;<ref'); // 1 spatie voor <ref> 20260121 text = text.replace(/<ref(.*)?> <ref/ig, '<ref$1><ref'); // tenzij 2 x ref na elkaar text = text.replace(/\{\{L\|(.*)\}\}/ig, '[[../$1/]]'); // {{L|x}} -> [[../x/]] 20251229 text = text.replace(/#DOORVERWIJZING ?/ig, '#Redirect '); text = text.replace(/\{\{Boeksjabloon[^ \(]/ig, '{{Index basis\n'); text = text.replace(/\|naam cursus/ig, '|titel'); if (mw.config.get('wgPageName').indexOf('Sjabloon:Index_') > -1) { // mw.config.get('wgPageName') geeft {{FULLPAGENAME}} ! text = text.replace(/## ?\[\[/g , '**[['); text = text.replace(/# ?\[\[/g , '*[['); // ??? text = text.replace(/\[\[Categorie:Sjablonen index\]\]\n?/ig, ''); } // {{tl}}: // text = text.replace(/\{\{tl\|(a-z)/ig, '{{Tl|' + '$1'.toUpperCase()); // werkt niet // text = text.replace(/\{\{tl\|(a-z)/ig, '{{Tl|' + String($1).charAt(0).toUpperCase()); // crasht // komma in getal -> punt - verder testen! - werkt maar t/m 999,999! : // text = text.replace(/([0-9]{1,3}),([0-9]{3})/g, '$1.$2'); text = text.replace(/\{\{Schaak\/Bord\|=/ig , '{{Schaak/Bord2'); // 20251030 text = text.replace(/\|\n\|=/ig , '|\n|'); text = text.replace(/(\n[1-8].*?)= ?\n/ig , '$1\n'); text = text.replace(/(\n[1-8].*?)= ?\n/ig , '$1\n'); text = text.replace(/\{\{HTML-standaardattributen/ig, '{{HTML standaardattributen'); text = text.replace(/\{\{HTML (tags|elementen)/ig, '{{Navigatie HTML elementen'); // 20251016 text = text.replace(/\[\[(:)?File:/ig, '[[$1Bestand:'); // 20251009 text = text.replace(/\[\[(:)?Image:/ig, '[[$1Afbeelding:'); text = text.replace(/\n\n?\{\{Recepten\}\}/ig, '\n{{Navigatie recepten}}'); // 20251012 text = text.replace(/\{\{Beg\}\}/ig, '{{Begin}}'); // 20251022 text = text.replace(/\{\{Boekenplanken\}\}/ig, '{{Navigatie boekenplanken}}'); // 20251022 /*** Eenmalige acties ***/ text = text.replace(/\[\[Kookboek\/\bDessert\b/ig, '[[Kookboek/Nagerecht'); // 20251012 text = text.replace(/\{\{TOCRechts/ig, '{{TOC rechts'); // 20230417 text = text.replace(/\{\{Wikt(?=(\||\}))/ig, '{{Wiktionary'); // 20230514 text = text.replace(/\{\{Woordenboek Index\}/ig, '{{Alfabet met links}'); // 20230520 text = text.replace(/se wikipedia/ig, 'stalige Wikipedia'); // 20230614 text = text.replace(/background: ?none;? ?/ig, ''); // 20250711 text = text.replace(/\n?\n\n\n\{\{Recepten\}\}/ig, '\n\n{{Recepten}}'); // 20250805 text = text.replace(/\{\{Recept\n\|\n/ig, '{{Recept\n'); // 20250805 text = text.replace(/(?<![a-zA-Z])NB(\.(\:)?|\:) ?/g, 'NB '); // 20250817 text = text.replace(/Wiskunde voor MBO techniek\//g, 'Wiskunde voor MBO techniek 1/'); // 20250824 /*** Archief eenmalige acties ***/ /* text = text.replace(/\{\[Clear both/ig , "{{Clear both"); text = text.replace(/{{Clearright/ig , "{{Clear right"); text = text.replace(/{{Boeken/ig , "{{Post-it/Boeken"); // tbv. Maatschappijleer/Alfabetische woordenlijst maatschappijleer - 20260303: // text = text.replace(/; ?<<!-- ?/ig , ';<!--'); // text = text.replace(/ ?-->span>/ig , '-->'); // text = text.replace(/;<\/span>/ig , ';'); // text = text.replace(/\[\[Categorie:Land\]\]/ig, '[[Categorie:Land in Europa]]'); // 20260125 if (mw.config.get('wgTitle').indexOf('Atlas van') > -1) { // wd-properties vervangen; 20260119 text = text.replace(/(property|statements):P18/ig, '$1:afbeelding'); text = text.replace(/(property|statements):P31/ig, '$1:is een'); text = text.replace(/(property|statements):P35/ig, '$1:staatshoofd'); text = text.replace(/(property|statements):P47/ig, '$1:grenst aan'); text = text.replace(/(property|statements):P122/ig, '$1:regeringsvorm'); text = text.replace(/(property|statements):P206/ig, '$1:gelegen in of aan waterlichaam'); text = text.replace(/(property|statements):P361/ig, '$1:onderdeel van'); text = text.replace(/(property|statements):P571/ig, '$1:datum van oprichting of creatie'); text = text.replace(/(property|statements):P1539/ig, '$1:vrouwelijke bevolking'); text = text.replace(/(property|statements):P1540/ig, '$1:mannelijke bevolking'); text = text.replace(/(property|statements):P2131/ig, '$1:bruto binnenlands product'); } // tbv. [[Wikibooks:Lijst van eigenschappen van Wikidata-items]]: (20251211)) text = text.replace(/\<br\>\[\[d:Property talk:P[0-9]{1,5}\|talk\]\]\<br\>\[\[d:Wikidata:Database reports\/Constraint violations\/P[0-9]{1,5}\|covi\]\]\|/ig, '|'); // voor [[Onderwijs in relatie tot P2P]] : text = text.replace(/tot P2P\/(.*)/g, 'tot P2P/$1|$1]]'); text = text.replace(/{{StringReplace ?\|/ig, '{{Replace|'); if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 3) { // "Overleg gebruiker"; 20251116 text = text.replace(/\{\{Zandbak\}\}/ig, '{{Zb}}'); } text = text.replace(/\{\{Bladeren(2|3)/ig, '{{Bladeren4'); // 20230531 text = text.replace(/\[\[Categorie:Weglaten bij afdrukken.*?\]\]\n?/ig, ''); // 20251024 text = text.replace(/\{\{Miljoen/ig, '{{Afronden'); // 20251005 // lintfouten: Ingebedde stijlregel voor de achtergrondkleur zonder bijbehorende tekstkleur // 20250711 text = text.replace(/(color: ?(black|inherit); ?)?background(-color)?:/ig, 'color: inherit; background-color:'); if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 14) { // 20251009 if (mw.config.get('wgTitle').indexOf('- inhoud') > -1) { text = text.replace(/\n?\[\[Categorie:Hoofdstuk.*?\]\]\n?/ig, ''); if (text.indexOf('Categorie:Inhoud') > -1) { // window.location.assign('https://nl.wikibooks.org/w/index.php?title=Categorie:Inhoud'); return; } text = text.replace(/\n?\[\[Categorie:Inhoud\]\]\n?/ig, ''); text = text + '[[Categorie:Inhoud]]\n'; // toevoegen indien cat:hoofdstuk nog niet aanwezig // werkt niet (edit wordt niet opgeslagen): // var Button = document.getElementById("wpSave"); // Button.click(); } } var X = mw.config.get('wgPageName'); document.write(X + '__'); var Y = X.search('Wikibooks:Infobox/'); document.write(Y + '__'); if (Y > -1) { document.write('ja__'); text = text.replace(/--\>\|.*boekenplank.*(taal( en letterkunde)?|talen)/ig, '-->| boekenplank = Taal en letterkunde');// 2025100? } text = text.replace(/\{\{Abc\}\}/ig, '{{Alfabet met ankers}}'); // 20230414 text = text.replace(/\[\[Categorie\:Sjablonen sjabloondocumentatie/ig, '[[Categorie:Sjabloondocumentatie'); text = text.replace(/Moderne/g , 'moderne'); // 20251006 text = text.replace(/Hedendaagse/g , 'hedendaagse'); text = text.replace(/Architectuur/g , 'architectuur'); // rode (wp-)links ontlinken: // tbv. [[Veelvoorkomende misvattingen/Wetenschap en technologie]] // "lazy" mode: (.*?) - https://javascript.info/regexp-greedy-and-lazy ! :-) // problemen: // * afb. met link(s) in de caption gaan stuk -> handmatig op te lossen // * links met afwijkende omschrijving worden zichtbaar -> niet ,, // 2: te behouden links veiligstellen: text = text.replace(/\[\[((Afbeelding|Bestand|bibcode|doi|File|Image|Media):.*?)\]\]/ig, 'REPL251005pre$1REPL251005post'); // 3: alle overige links omzetten naar tekst: text = text.replace(/\[\[(.*?)\]\]/ig, '$1'); text = text.replace(/\[\[(.*?)\]\]/ig, '$1'); // 2e keer tbv. geneste links! // 4: te behouden links herstellen: text = text.replace(/REPL251005pre/g, '[['); text = text.replace(/REPL251005post/g, ']]'); */ /* text = text.replace(/{{Receptmetafbeelding/ig, '{{Infobox recept'); // 20230312, 20251011 te gretig; text = text.replace(/,\<ref\>(.*)\<\/ref\>/ig , '<ref>$1</ref>,'); // 20251004 text = text.replace(/\[Spaans\/Les( |_)0/ig , '[Spaans/Les '); // 20250930 text = text.replace(/Categorie\:Ingrediënt\/Drank/ig , 'Categorie:Drank') // 20250929 text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Fruit/ig , 'Categorie:Fruit') // ,, text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Gevogelte/ig , 'Categorie:Gevogelte') // ,, text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Graan/ig , 'Categorie:Graan') // ,, text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Groente/ig , 'Categorie:Groente') // ,, text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Zuivel/ig , 'Categorie:Zuivel') // ,, text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Vruchtensap/ig , 'Categorie:Vruchtensap') // ,, */ /* text = text.replace(/Italiaans.*Antwoorden.*\]\]/g, mw.config.get('wgTitle') + '/Antwoorden]]'); // 20250920 */ /* text = text.replace(/Italiaans\/Les0?/g, 'Italiaans/Les '); // 20250920 */ /* text = text.replace(/ hele )/ig, ' heel '); //20250920 */ /* text = text.replace(/WikiJunior/g, 'Wikijunior'); // 20250718 */ /* text = text.replace(/\{\{TOCLinks/ig, '{{TOC links'); // 20230417 */ /* text = text.replace(/\/(.{1,65})\]\]/ig, '/$1|$1]]'); // 20250903 */ /* text = text.replace(/\{\{Uitleg\|(.{5,43})\|(.{5,43})\}\}/ig, '{{Hover|tekst=$2|hovertekst=$1}}'); // 20250901 */ /* text = text.replace(/\{\{Tuin(\n|\|)/i, '{{Tuinkalender'); // 20250803 */ /* text = text.replace(/\{\{Tuinkalender\|Pagina.*tuinieren\/(.*)\|tuinkalender\]\]\n?\|Onderdeel\=(.*)\n\}\}/i, '{{Tuinkalender|$1|$2}}'); // 20250831 */ /* text = text.replace(/(?<=g)allerij/ig, 'alerij'); // 20230614 */ /* text = text.replace(/(?<=t)utti frutti/ig, 'uttifrutti'); // 20250817 */ /* text = text.replace(/\{\{\#babel\:/ig, '{{Babel|'); // 20250813 */ /* text = text.replace(/\n/g, ']]\n'); // 20250812 */ /* text = text.replace(/gerbuik/g, 'gebruik'); // 20250806 */ /* text = text.replace(/\{\{Noindex\}\}/ig, '__NOINDEX__'); */ /* text = text.replace(/\{\{Clear\}\}/ig, '{{Clearboth}}'); */ /* text = text.replace(/\| ?Naam ? ?= ? ?{{PAGENAME}}/, '| Naam = '); // 20250805 */ /* text = text.replace(/Categorie:Sjablonen voor een bepaald boek/ig, 'Categorie:Sjablonen talen en dialecten'); */ /* text = text.replace(/Categorie\:Fase(?=[0-4])/ig, 'Categorie:Fase ');*/ // 20250803 /* 1e img van Sjabloon:Gestarte boeken verwijderen */ // text = text.replace(/ ?\[\[Bestand:.-4\.svg\|.px\]\] ?/ig , '\n'); // 20250722 // text = text.replace(/ /ig , ' '); // text = text.replace(/\* ? ?/ig , '<br>\n'); // text = text.replace(/\]\] \{\{/ig , ']]{{'); // text = text.replace(/\{\{0%/ig , '00%'); //text = text.replace(/Chillipepers\.nl/ig, 'chillipepers.nl'); // 20250722 //text = text.replace(/Chillipeper\.nl/ig, 'chillipeper.nl'); // ,, // text = text.replace(/Basiskennis( |_)chemie6\//g, 'Basiskennis chemie 6/'); // 20250906 // // document.getElementById('wpSummary').value = 'lf'; werkt niet!?? // --------------------------------------------------------------------------------------------- /* tbv. lintfouten op overleg gebruiker */ // text = text.replace(/('''|\<\/?b\>)/ig, ""); /* 20230627 */ /* tbv. verkeerd geneste tags op overleg:gebruiker */ // text = text.replace(/\<\/?span.*?\>/ig, ""); /* 20230627 */ // obj.value = 'Lintfouten: Verkeerd geneste tags'; /* test: CSS beter leesbaar maken - 20230519 */ text = text.replace(/(?<=style\=\".*): *(?=\>)/ig, ": "); /* too greedy; check "http(s):, /File: etc. ! */ text = text.replace(/(?<=style\=\"); ?(?=\")/ig, "; "); /* ------ oud ------------- text = text.replace(/\[\[Categor(ie|y):Sjablonen(?=[\||\]\]])/ig, '[[Categorie:Sjablonen Wikibooks-gebruikers'); text = text.replace(/\[\[Categor(ie|y):Sjablonen(?=[\||\]\]])/ig, '[[Categorie:Sjablonen voor een bepaald boek'); // "xxe eeuw" in titel { // 20220119 var title = mw.config.get('wgTitle'); var pattern = /(?<=(1|2)?[0-9])e-eeuw/; if (text.search(/{{DISPLAYTITLE:/) == -1) { if (title.search(pattern) > -1) { text = '{{DISPLAYTITLE:' + title.replace(pattern,'^e-eeuw') + '}}' j+ text; } } else debug('{{DISPLAYTITLE: is niet vervangen'); } // tijdelijk (tbv "Lintfouten: Afsluitende tag ontbreekt") text = text.replace(/{{cat\|?/ig, "{{Cat"); text = text.replace(/{{boekcat\|/ig, "{{Boekcat"); text = text.replace("'''{{PAGENAME}}", "'''{{PAGENAME}}'''"); */ /* verplaatsen naar andere categorie: text = text.replace(/\[\[Categorie:Aardrijkskunde/ig, "[[Categorie:Geografie"); */ /* sig BeeBringer: text = text.replace(/\[\[Bestand:BeeBringer.png\‎]\].*?\<\/sup>/, '\n[[Gebruiker:BeeBringer|BeeBringer]] [[Overleg_gebruiker:BeeBringer|overleg]]'); text = text.replace(/u wijzingen/, 'uw wijzigingen'); */ /* div. typefouten */ // text = text.replace(/(?<=w)ijzingen/, 'ijzigingen'); text = text.replace(/paramaters/, 'parameters'); /*** Einde ***/ /* niets veranderd? */ if (obj.value == text) return; /* exit */ obj.value = text; /* klaar om op te slaan */ // obj.value = obj.value + '\n\n' + text; // TIJDELIJK!! /*** Samenvatting ***/ var obj = document.getElementById('wpSummary'); // obj.value = 'cat'; // obj.value = 'Lintfouten: Verouderde HTML-elementen'; // obj.value = 'Lintfouten: Afsluitende tag ontbreekt'; /* tijdelijk (voor eenmalige acties): */ // obj.value = '[[Categorie:Sjablonen voor een bepaald boek]]'; // obj.value = '[[Categorie:Sjablonen Wikibooks-gebruikers]]'; /*** Niet volgen tenzij reeds eerder gevolgd ***/ var obj = document.getElementById('ca-watch'); if (obj) {document.getElementById('wpWatchthis').checked = false;} return; } function addPurgeTab() { /* Voegt een "purge" tabje toe (bron: https://nl.wikipedia.org/wiki/Gebruiker:Pjetter/monobook.js) */ if(!document.getElementById) return; var x = document.getElementById('ca-history'); if(! x) { return; } var tabs = document.getElementById('p-cactions').getElementsByTagName('ul')[0]; if(x.children) { x = x.children[0]; } else { x = x.childNodes[0]; } addlilink(tabs, x.href.replace(/=history/, "=purge"), 'purge', 'ca-purge'); // ta['ca-purge'] = ['g', 'Purge the internal cache for this page']; // "ta is not defined" } function addlilink(tabs, url, name, id) { /* voegt tabjes toe (bron: https://nl.wikipedia.org/wiki/Gebruiker:Pjetter/monobook.js) */ var na = document.createElement('a'); na.href = url; na.appendChild(document.createTextNode(name)); var li = document.createElement('li'); li.id = id; li.appendChild(na); tabs.appendChild(li); return li; } function experiment() { // (om 'Inklappen' resp. 'Uitklappen' te vervangen) UitklapDivHide = '▲'; // U+25B2 kleiner: ▴ u+25B4 werkt niet UitklapDivShow = '▼'; // U+25BC kleiner: ▾ u+25BE ,, ,, } function automatePurgeConfirmationDialog() { /* Automate purge confirmation dialog. (https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Purge) */ if (mw.config.get('wgAction') === 'purge' ) { $('form[action*="action=purge"]').submit(); } return; } function markeerLintErrors() { // 20220114 // Markeert aantallen > 0 op Speciaal:LintErrors met een rode achtergrond. if (! (mw.config.get('wgPageName') == 'Speciaal:LintErrors')) return; /* exit */ var list = document.getElementsByTagName("BDI"); if (list.length == 0) return; for (i=0; i<list.length; i++) { if (! (list[i].innerHTML == '(0 fouten)')) { list[i].style.background = '#ff8080'; } } return; } function createDebug() { // v2, 20220113 // Creëert een debug-venster direct boven het bewerkingsvak. var obj = document.getElementById('wpTextbox1'); var parent = document.getElementById('editform'); var newItem = document.createElement("DIV"); newItem.id = 'debug'; newItem.style.display='none'; var textnode = document.createTextNode(""); newItem.appendChild(textnode); parent.insertBefore(newItem, obj); } function debug(txt) { // Voegt een regel tekst toe aan het debug-venster. var obj = document.getElementById('debug'); if (obj == null) return; /* exit */ obj.style.display = 'block'; obj.innerHTML = obj.innerHTML + txt.replace(/</g,'&lt;') + '<br>'; } function massDelete() { /* tbv. verwijderen ~450 pagina's, zie lijst op LJET/Gewenste pagina's */ if (mw.config.get('wgTitle').indexOf('Leer jezelf') == -1) return; if (mw.config.get('wgAction') != 'delete') return; document.getElementById('ooui-php-2').value = 'Verwijdersessie 3 september 2025'; document.getElementById("deleteconfirm").submit(); return; } function insertTekst() { var title = mw.config.get('wgTitle'); if ((title.search(/Kookboek [0-9]{1,2} /i)) == 0) { if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 10) { if (mw.config.get('wgAction') == 'view') { window.location += '?action=edit'; var text = document.getElementById('wpTextbox1').value; text = '__EXPECTUNUSEDCATEGORY__\n' + text; } } } return; } function capFirst(str) { /* fix all-caps en camel-case */ return str[0].toUpperCase() + str.slice(1).toLowerCase(); } // </nowiki> pc5hurfuoelruhctlweuqk4ynvkyymi 427080 426972 2026-05-16T09:14:37Z Erik Baas 2193 427080 javascript text/javascript // <nowiki> $(function () { // importScript('Gebruiker:Erik Baas/markeer.js'); /* markeer & next*/ // watisdit(); // insertTekst(); // massDelete(); automatePurgeConfirmationDialog(); // if (mw.config.get('wgTitle').indexOf("Programmeren in TI-Basic/") > -1) { AutoEdit(); } // 20260420 replaceObsoleteHTMLTags(); markeerLintErrors(); addSubpagesLink(); // loadWikidataInfo(); fWikidata(); autoSave() addPurgeTab(); // check: altijd als laatste! return; }); function autoSave() { if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 0 || mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 10) { // main, template if (mw.config.get('wgAction') == 'edit') { document.getElementById('wpSummary').value = 'lf'; setTimeout(autoSave_sub, 10000); } } return; } function autoSave_sub() { document.getElementById("wpSave").click(); return; } function fWikidata() { /* Zoek in Wikidata - bron: [[w:Gebruiker:Zanaq/fwikidata.js]] (c) 2013 Zanaq, GPL * Voegt een link "Zoek in Wikidata" toe aan de sectie "hulpmiddelen". */ var title = mw.config.get('wgTitle'); mw.util.addPortletLink('p-tb', 'https://www.wikidata.org/w/index.php?button=&title=Special%3ASearch&search=' + encodeURIComponent(title.substr(title.lastIndexOf('/') + 1)), 'Zoek in WikiData', 'ca-wikidata', 'Zoek in Wikidata'); return; }; function watisdit() { const collection = document.getElementsByClassName("cdx-button"); alert(collection[0].innerHTML + ' *** ' + collection[1].innerHTML); return; }; function AutoEdit() { if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 0) { // 0=(main), 3=Overleg gebruiker, 10=Template if (mw.config.get('wgAction') == 'view') { if (mw.config.get('wgDiffOldId') == null) { // of wgDiffNewId ? window.location += '?action=edit'; } } } return; } function loadWikidataInfo() { /* Wikidata; 20260130 bron: https://nl.wikipedia.org/w/index.php?title=Wikipedia:Wikidata&oldid=70312736#Geschiedenis geeft onder paginatitel korte info over onderwerp in Wikidata */ if ( mw.config.get( 'wgNamespaceNumber' ) === 0 ) { // importScriptURI("//www.wikidata.org/w/index.php?title=User:Yair rand/WikidataInfo.js&action=raw&ctype=text/javascript"); importScriptURI("//nl.wikibooks.org/w/index.php?title=User:Erik_Baas/WikidataInfo.js&action=raw&ctype=text/javascript"); } return; } function addSubpagesLink() { /* * Voegt een link "Subpagina's" toe aan de sectie "hulpmiddelen". * Gebaseerd op de code in [[:commons:MediaWiki:Common.js]]. * Bron: https://nl.wikipedia.org/w/index.php?title=MediaWiki:Gadget-subpages.js * Onderhoud: [[User:Krinkle]] */ var i18n = { en: "Subpages", fr: "Sous-pages", nl: "Subpagina's" }; if ( [ 'Special', 'File', 'Category' ].indexOf( mw.config.get( 'wgCanonicalNamespace' ) ) === -1 ) { var text = i18n[ mw.config.get( 'wgUserLanguage' ) ] || i18n.nl; var link = mw.util.getUrl( 'Speciaal:Voorvoegselindex/' + mw.config.get( 'wgPageName' ) + '/' ); mw.util.addPortletLink( 'p-tb', link, text, '', 'Subpagina\'s van deze pagina'); }; return; } function replaceObsoleteHTMLTags() { var prev = '', sub='', subColor='', subFace='', subSize='', found='', text='', res='', X, Y, Z; var objSummary = document.getElementById('wpSummary'); var obj = document.getElementById('wpTextbox1'); if (obj == null) return; /* exit */ if (! (mw.config.get('wgPageContentModel') == 'wikitext')) return; /* exit */ var text = '' + obj.value; if (text.search(/{{Wiu[2,3]/i) > -1) { alert('Stop: werk in uitvoering!'); return; /* exit */ } createDebug(); /* <font> */ while (true) { // common pt. 1 X = /<font.*?>/i.exec(text); // .exec: if not found: X=null, X[0] etc. = undefined !! if (X == null) break; // geen font-tags X = X + ''; // !! subColor = subFace = subSize = X.replace(/(\x22|\x27)/g, ""); // - ' en " /* <font color> */ if (subColor.search(/color/i) > -1) { subColor = /color *= *[a-z,0-9,#]*/i.exec(subColor) + ''; // !! if (subColor) { subColor = subColor.replace(/ *= */, ": ") + ";"; subColor = subColor.toLowerCase(); } } else {subColor = null;} // geen color-attribute /* <font face> */ if (subFace.search(/face/i) > -1) { subFace = subFace.replace(/ *, */g, ","); subFace = /face *= *[a-z,0-9,\,]*/i.exec(subFace) + ''; // !! if (subFace) { subFace = subFace.replace(/,/g, ', '); subFace = subFace.replace(/face *= */i, 'font-family: ') + ';'; } } else {subFace = null;} // geen face-attribute /* <font size> */ // todo // tijdelijk: subSize = null; if (subSize.search(/size/i) > -1) { debug(subSize); // <font color=red face=Tahoma size=3> subSize = /(?<=size *= *).*?(?=(\x20,'>'))/i.exec(subSize) + ''; debug(subSize); // // subSize = subSize.replace(/.../, "..."); } else {subSize = null;} // geen size-attribute // tijdelijk: subSize = null; // common pt. 2 Y = '<span style="'; //debug(Y); if (subColor) Y += subColor; //debug(Y); if (subFace) Y += (subColor ? ' ' : '') + subFace; //debug(Y); if (subSize) Y += (subColor || subFace ? ' ' : '') + subSize; //debug(Y); Y += '">'; //debug(Y); text = text.replace(X,Y); text = text.replace(/<\/font/ig, "</span"); } // while (true) /* ToDo: - font color/size/face !!! - uitzonderingen maken voor elementen tussen blockquote-, nowiki-, pre- en comment-tags ! */ /*** Obsolete elements:***/ /* <big> */ text = text.replace(/(<big>){3,6}/ig, '<span style="font-size: xx-large;">'); //xxx-large werkt niet in Chrome ! text = text.replace(/(<big>){2}/ig, '<span style="font-size: x-large;">'); // 20220106: x-large voor zon en water if (mw.config.get('wgTitle').indexOf("Leer jezelf ecologisch tuinieren") > -1) { text = text.replace(/(?<=\| *zon *=.*)<big>/ig, '<span style="font-size: x-large;">'); text = text.replace(/(?<=\| *water *=.*)<big>/ig, '<span style="font-size: x-large;">'); } text = text.replace(/<big/ig, '<span style="font-size: large;"'); text = text.replace(/(<\/big *[a-z|0-9]*>){1,6}/ig, "</span>"); /* <center> */ text = text.replace(/<center/ig, '<div style="text-align: center;"'); text = text.replace(/<\/center/ig, "</div"); /* <small> */ text = text.replace(/(<small>){3,6}/ig, '<span style="font-size: xx-small;">'); text = text.replace(/(<small>){2}/ig, '<span style="font-size: x-small;">'); text = text.replace(/<small/ig, '<span style="font-size: smaller;"'); text = text.replace(/(<\/small *[a-z|0-9]*>){1,6}/ig, "</span>"); /* <source> 20220116 */ text = text.replace(/<source/ig,'<syntaxhighlight'); text = text.replace(/<\/source/ig,'</syntaxhighlight'); /* <strike> */ text = text.replace(/<strike/ig, "<s"); text = text.replace(/<\/strike/ig, "</s"); /* <tt> */ text = text.replace(/<tt/ig, "<code"); text = text.replace(/<\/tt/ig, "</code"); /*** Diversen: ***/ /* <br> */ text = text.replace(/\x20*<\/?br\x20?\/? ?>/ig, "<br>"); /* <br clear=left/right/all/both> */ text = text.replace(/\x20*<br clear ?= ?(\x22|\x27)?left(\x22|\x27)?\x20?\/?>/ig, '<br style="clear: left;">'); text = text.replace(/\x20*<br clear ?= ?(\x22|\x27)?right(\x22|\x27)?\x20?\/?>/ig, '<br style="clear: right;">'); text = text.replace(/\x20*<br clear ?= ?(\x22|\x27)?(all|both)(\x22|\x27)?\x20?\/?>/ig, '<br style="clear: both;">'); /* <hr> */ text = text.replace(/<\/?hr\x20?\/?>/ig, "<hr>"); text = text.replace(/\[\[categorie/ig, "[[Categorie"); text = text.replace(/\[\[afbeelding/ig, "[[Afbeelding"); /* prettytable */ text = text.replace(/prettytable/ig, "wikitable"); /* WSBN nummer :-( */ text = text.replace(/\[WSBN( |-|_)?nummer/ig, " [WSBN"); text = text.replace(/.*Hier.*onderhoudsmeldingen.*\n/ig, ""); /* . ná <ref> */ while(true) { X = /(?<!\.) ?<ref>.*?<\/ref>\./.exec(text); if (X == null) break; Y = X[0].replace(/ ?<ref>/,'.<ref>'); Y = Y.replace('</ref>.','</ref>'); text = text.replace(X,Y); } /* sjablonen en Magic Words */ text = text.replace(/{{{/g, "aW~d6-8Ht#yV_5"); // vervang "{{{" tijdelijk door code om varabelen te onderscheiden van sjablonen /* Magic Words - 20230323 */ text = text.replace(/\{\{#categorytree:/g, "{{#Categorytree:"); text = text.replace(/\{\{#expr:/g, "{{#Expr:"); text = text.replace(/\{\{\s?#if:\s?/ig, "{{#If:"); text = text.replace(/\{\{ ?#invoke:/g, "{{#Invoke:"); text = text.replace(/\{\{ ?#pos:/g, "{{#Pos:"); text = text.replace(/\{\{ ?#switch:/g, "{{#Switch:"); /* Magic Words met 2 hoofdletters: 20230421 */ text = text.replace(/\{\{ ?#ife/ig, "{{#IfE"); /* oud: text = text.replace(/\{\{ ?#iferror:/g, "{{#IfError:"); text = text.replace(/\{\{ ?#ifexpr:/g, "{{#IfExpr:"); text = text.replace(/\{\{ ?#ifexist:/g, "{{#IfExist:"); text = text.replace(/\{\{ ?#ifeq:/g, "{{#IfEq:"); */ /* ISBN 20230625 */ // text = text.replace(/ISBN\s{1,3}/ig, "{{ISBN|"); // debug ("ISBN checken!"); // text = text.replace(/(?<=\{\{ISBN\|[0-9%s]{8,13})(( )|\.|,|\n)/ig, "}} "); // <- /* ISBN exp. 20240121 */ text = text.replace(/ISBN\s{1,3}([0-9]\-?)*/ig, "{{$&}}"); text = text.replace(/\{\{ISBN\s{1,3}/ig, "{{ISBN|"); /* Sjabloonredirects vervangen 20220209 */ text = text.replace(/{{Beg(innetje)?}}/ig, "{{Begin}}"); text = text.replace(/{{Alleen afdrukken ?(\|\n|\n\|)/ig, '{{Alleen afdrukken inline\n|\n'); // extra \n tbv. sommige wikicodes text = text.replace(/{{Alleen afdrukken ?\|/ig, '{{Alleen afdrukken inline|'); text = text.replace(/{{Herhalen ?\|/ig, '{{Repeat|'); text = text.replace(/{{Niet afdrukken ?(\|\n|\n\|)/ig, '{{Niet afdrukken block\n|\n'); // extra \n tbv. sommige wikicodes text = text.replace(/{{Niet afdrukken ?\|/ig, '{{Niet afdrukken block|'); text = text.replace(/\n\| *Moeilijkheid *= *[ a-zA-Z]*/ig, ''); // 20251012 text = text.replace(/{{Zieook ?(\|\n|\n\|)/ig, '{{Zie ook\n|\n'); // extra \n tbv. sommige wikicodes text = text.replace(/{{Zieook ?\|/ig, '{{Zie ook|'); /* text = text.replace(/{{Crd ?\|/ig, '{{Akkoord|'); klaar */ /* text = text.replace(/{{Akkoorden ?\|/ig, '{{Akkoord|'); klaar */ // eerst toepassen op _alle_ sjablonen, ipv. check op overbodige "|" ? /* sjabloonnaam met hoofdletter */ { while(true){ X = /{{[a-z]/.exec(text); if (X == null) break; Y = X[0].toUpperCase(); text = text.replace(X,Y); } /* Idem in Sjabloon:Tl: 20230421 -- ToDo while(true){ X = /{{tl\|[A-Za-z]/i.exec(text); alert("X1=" + X); if (X == null) break; alert("X2=" + X); Y = X[0].toUpperCase(); alert("Y=" + Y); text = text.replace(X, "{{Tl|" + Y); alert("3=" + text.replace(X, "{{Tl|" + Y)); / alert(X + " - " Y + " - " + text.replace(X, "{{Tl|" + Y)); } */ // overbodige pipe na sjabloonnaam prev = text; text = text.replace(/(?<={{[a-z,0-9, ,-]*) *\| *\n/ig, '\n|\n'); if (!(prev == text)) { debug('checken: evt. eerste sjabloonparameter(s)!'); // alert } } text = text.replace(/aW~d6-8Ht#yV_5/g, "{{{"); // herstel code naar "{{{" --------------- /* {{Sub}} onderaan */ X = text.search(/{{sub}}/i); if (X > -1 && X < 50) {text = text.replace(/{{sub}}\n?/i, '') + '{{Sub}}';} /* lege regels voor {{sub}} */ text = text.replace(/\n ?\n*{{sub}}/ig,'\n{{Sub}}'); /* <tr> |- */ text = text.replace(/\|-+/g, "|-"); /* overbodige laatste <tr> */ text = text.replace(/ *\|-\x20*\n *\|}/g, "|}"); /* wikicode hr: 4 streepjes */ text = text.replace(/^-{5,}/g, "----"); text = text.replace(/\n-{5,}/g, "\n----"); /* http:// */ prev = text; text = text.replace(/http:\/\//ig, 'https://'); if (!(prev == text)) {debug('Check externe links (https)!');} // alert /* "xxe eeuw" in tekst */ { // 20220119 /* disabled: mag geen _links_ wijzigen ! 20220215 text = text.replace(/(?<=(1|2)?[0-9])e eeuw/g,'^e eeuw'); text = text.replace(/(?<=(1|2)?[0-9])e-eeuw/g,'^e-eeuw'); */ } text = text.replace(/\[\[categorie:/ig, "[[Categorie:"); text = text.replace(/\[\[:categorie:/ig, "[[:Categorie:"); /* Afsluitende tag op Categorie: 20220124, v2 */ if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 14) { text = text.replace(/'''{{PAGENAME}}(?!''')/i, "'''{{PAGENAME}}'''"); } /* Check op nested span tags - 20220218 */ /* if (text.search(/<\/span( color)?> ?<\/span>/i) > -1 ){ // alert('Check: nested span tags!?'); text = text.replace(/"><span style="/ig, ' ') // erg bot: alleen voor eco tuin ?? text = text.replace(/<\/span( color)?><\/span>/ig, '</span>'); // ,, } */ /* {{Fase0..4}} -> {{Fase|0..4}} */ text = text.replace(/\{\{Fase(?=[0-4])/ig, '{{Fase|'); // 20250810 /* geen lege regel na kopje - 20230724 */ text = text.replace(/==\n\n(?!==)/g, "==\n"); // komma vóór <ref> // 20251004 text = text.replace(/ \<\/ref\>/ig, '</ref>'); text = text.replace(/ \<\/cite\>/ig, '</cite>'); // links wp fixen: // 20251004 if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 0) { text = text.replace(/\[\[:?w:(nl:)?(.*?)\]\]/ig , '{{Wp|$2}}'); } text = text.replace(/\{\{W\|/ig, '{{Wp|'); // 20251008 // objSummary.value = 'Lintfouten: Verouderde HTML elementen'; // document.getElementById('wpSummary').value = 'lf'; // 20260323 //aap ******* . + * ? ^ $ ( ) [ ] { } | / \ ******** // template: // text = text.replace(/\{\{/ig, "{{"); text = text.replace(/\{\{Navigatie([\|,\n])/ig, "{{Bladeren2$1"); // 20260516 text = text.replace(/\{\{Navigatie atlas van Europa/ig, "{{Navigatie Atlas van Europa"); text = text.replace(/\{\{Microsoft Office/ig, "{{Navigatie Microsoft Office"); text = text.replace(/\{\{Nederlandse literatuur in de middeleeuwen/ig, "{{Index Nederlandse literatuur in de middeleeuwen"); text = text.replace(/\{\{Nederlandse literatuurgeschiedenis/ig, "{{Index Nederlandse literatuurgeschiedenis"); text = text.replace(/\{\{Nederlands\}\}/ig, "{{Index Nederlands}}"); text = text.replace(/\{\{Index Nederlands\}/ig, "{{Index Nederlands}}"); text = text.replace(/\{\{Oudgrieks/ig, "{{Index Oudgrieks"); text = text.replace(/\{\{W[^a-zA-Z]/ig, "{{Wp"); text = text.replace(/\{\{00%/ig, "{{0%"); text = text.replace(/\{\{Fase([1-4])/ig, "{{Fase|$1"); // 2260514 text = text.replace(/\{\{Recept ?\|]/ig, "{{Infobox recept\n|"); // 2260516 text = text.replace(/\{\{Recept[\n,\}]/ig, "{{Infobox recept\n"); text = text.replace(/\{\{Recepten/ig, "{{Navigatie recepten"); text = text.replace(/\{\{Talen/ig, "{{Taal- en letterkunde"); /* if (mw.config.get('wgTitle').indexOf("Programmeren in TI-Basic/") > -1) { // 20260420 text = text.replace(/\{\{Links\}\}\n/i, ""); // text = text + String.fromCharCode(13, 10) + "{{Links}}"; text = text + "{{Links}}"; } */ /* 20260413: text = text.replace(/ategorie:GFDL afbeeldingen/ig, "ategorie:Bestanden met GFDL Licentie"); text = text.replace(/ategorie:Afbeelding naar licentie/ig, "ategorie:Bestand naar licentie"); text = text.replace(/ategorie:Wikibooks:Afbeelding beschikbaar op commons met dezelfde naam/ig, "ategorie:Wikibooks:Bestand beschikbaar op commons met dezelfde naam"); text = text.replace(/ategorie:Wikibooks:Afbeelding beschikbaar op commons/ig, "ategorie:Wikibooks:Bestand beschikbaar op commons"); text = text.replace(/ategorie:Wikibooks:Afbeeldingen niet te verplaatsen naar Wikimedia Commons/ig, "ategorie:Wikibooks:Bestand niet te verplaatsen naar Wikimedia Commons"); text = text.replace(/ategorie:PD-afbeeldingen/ig, "ategorie:Bestanden met PD Licentie"); text = text.replace(/ategorie:Ewmulti-afbeeldingen/ig, "ategorie:Bestanden met Ewmulti Licentie"); text = text.replace(/ategorie:Afbeeldingen zonder geldige licentie/ig, "ategorie:Bestanden zonder geldige licentie"); text = text.replace(/ategorie:Wikibooks:Verplaats naar Wikimedia Commons/ig, "ategorie:Wikibooks:Bestand te verplaatsen naar Wikimedia Commons"); text = text.replace(/ategorie:Afbeeldingen met Creative Commons Licentie by-sa/ig, "ategorie:Bestanden met Creative Commons Licentie by-sa"); text = text.replace(/ategorie:Afbeeldingen met Creative Commons Licentie by/ig, "ategorie:Bestanden met Creative Commons Licentie by"); text = text.replace(/ategorie:Afbeeldingen/ig, "ategorie:Bestand"); text = text.replace(/ategorie:Creative Commons-afbeeldingen/ig, "ategorie:Bestanden met Creative Commons Licentie"); */ text = text.replace(/\{\{Information/i, "{{Informatie"); //text = text.replace(/\{\{Links\}\}\n/i, ""); // 20260412 //text = text.replace(/\{\{Sub\}\}/i, "{{Sub}}\n{{Links}}"); text = text.replace(/Youtube/g, "YouTube"); // 20260406 text = text.replace(/{{Clearboth/ig, "{{Clear both"); // 20260323 text = text.replace(/{{Clearleft/ig, "{{Clear left"); text = text.replace(/( |&nbsp;){0,3}<ref(?!erences)/ig, '&nbsp;<ref'); // 1 spatie voor <ref> 20260121 text = text.replace(/<ref(.*)?> <ref/ig, '<ref$1><ref'); // tenzij 2 x ref na elkaar text = text.replace(/\{\{L\|(.*)\}\}/ig, '[[../$1/]]'); // {{L|x}} -> [[../x/]] 20251229 text = text.replace(/#DOORVERWIJZING ?/ig, '#Redirect '); text = text.replace(/\{\{Boeksjabloon[^ \(]/ig, '{{Index basis\n'); text = text.replace(/\|naam cursus/ig, '|titel'); if (mw.config.get('wgPageName').indexOf('Sjabloon:Index_') > -1) { // mw.config.get('wgPageName') geeft {{FULLPAGENAME}} ! text = text.replace(/## ?\[\[/g , '**[['); text = text.replace(/# ?\[\[/g , '*[['); // ??? text = text.replace(/\[\[Categorie:Sjablonen index\]\]\n?/ig, ''); } // {{tl}}: // text = text.replace(/\{\{tl\|(a-z)/ig, '{{Tl|' + '$1'.toUpperCase()); // werkt niet // text = text.replace(/\{\{tl\|(a-z)/ig, '{{Tl|' + String($1).charAt(0).toUpperCase()); // crasht // komma in getal -> punt - verder testen! - werkt maar t/m 999,999! : // text = text.replace(/([0-9]{1,3}),([0-9]{3})/g, '$1.$2'); text = text.replace(/\{\{Schaak\/Bord\|=/ig , '{{Schaak/Bord2'); // 20251030 text = text.replace(/\|\n\|=/ig , '|\n|'); text = text.replace(/(\n[1-8].*?)= ?\n/ig , '$1\n'); text = text.replace(/(\n[1-8].*?)= ?\n/ig , '$1\n'); text = text.replace(/\{\{HTML-standaardattributen/ig, '{{HTML standaardattributen'); text = text.replace(/\{\{HTML (tags|elementen)/ig, '{{Navigatie HTML elementen'); // 20251016 text = text.replace(/\[\[(:)?File:/ig, '[[$1Bestand:'); // 20251009 text = text.replace(/\[\[(:)?Image:/ig, '[[$1Afbeelding:'); text = text.replace(/\n\n?\{\{Recepten\}\}/ig, '\n{{Navigatie recepten}}'); // 20251012 text = text.replace(/\{\{Beg\}\}/ig, '{{Begin}}'); // 20251022 text = text.replace(/\{\{Boekenplanken\}\}/ig, '{{Navigatie boekenplanken}}'); // 20251022 /*** Eenmalige acties ***/ text = text.replace(/\[\[Kookboek\/\bDessert\b/ig, '[[Kookboek/Nagerecht'); // 20251012 text = text.replace(/\{\{TOCRechts/ig, '{{TOC rechts'); // 20230417 text = text.replace(/\{\{Wikt(?=(\||\}))/ig, '{{Wiktionary'); // 20230514 text = text.replace(/\{\{Woordenboek Index\}/ig, '{{Alfabet met links}'); // 20230520 text = text.replace(/se wikipedia/ig, 'stalige Wikipedia'); // 20230614 text = text.replace(/background: ?none;? ?/ig, ''); // 20250711 text = text.replace(/\n?\n\n\n\{\{Recepten\}\}/ig, '\n\n{{Recepten}}'); // 20250805 text = text.replace(/\{\{Recept\n\|\n/ig, '{{Recept\n'); // 20250805 text = text.replace(/(?<![a-zA-Z])NB(\.(\:)?|\:) ?/g, 'NB '); // 20250817 text = text.replace(/Wiskunde voor MBO techniek\//g, 'Wiskunde voor MBO techniek 1/'); // 20250824 /*** Archief eenmalige acties ***/ /* text = text.replace(/\{\[Clear both/ig , "{{Clear both"); text = text.replace(/{{Clearright/ig , "{{Clear right"); text = text.replace(/{{Boeken/ig , "{{Post-it/Boeken"); // tbv. Maatschappijleer/Alfabetische woordenlijst maatschappijleer - 20260303: // text = text.replace(/; ?<<!-- ?/ig , ';<!--'); // text = text.replace(/ ?-->span>/ig , '-->'); // text = text.replace(/;<\/span>/ig , ';'); // text = text.replace(/\[\[Categorie:Land\]\]/ig, '[[Categorie:Land in Europa]]'); // 20260125 if (mw.config.get('wgTitle').indexOf('Atlas van') > -1) { // wd-properties vervangen; 20260119 text = text.replace(/(property|statements):P18/ig, '$1:afbeelding'); text = text.replace(/(property|statements):P31/ig, '$1:is een'); text = text.replace(/(property|statements):P35/ig, '$1:staatshoofd'); text = text.replace(/(property|statements):P47/ig, '$1:grenst aan'); text = text.replace(/(property|statements):P122/ig, '$1:regeringsvorm'); text = text.replace(/(property|statements):P206/ig, '$1:gelegen in of aan waterlichaam'); text = text.replace(/(property|statements):P361/ig, '$1:onderdeel van'); text = text.replace(/(property|statements):P571/ig, '$1:datum van oprichting of creatie'); text = text.replace(/(property|statements):P1539/ig, '$1:vrouwelijke bevolking'); text = text.replace(/(property|statements):P1540/ig, '$1:mannelijke bevolking'); text = text.replace(/(property|statements):P2131/ig, '$1:bruto binnenlands product'); } // tbv. [[Wikibooks:Lijst van eigenschappen van Wikidata-items]]: (20251211)) text = text.replace(/\<br\>\[\[d:Property talk:P[0-9]{1,5}\|talk\]\]\<br\>\[\[d:Wikidata:Database reports\/Constraint violations\/P[0-9]{1,5}\|covi\]\]\|/ig, '|'); // voor [[Onderwijs in relatie tot P2P]] : text = text.replace(/tot P2P\/(.*)/g, 'tot P2P/$1|$1]]'); text = text.replace(/{{StringReplace ?\|/ig, '{{Replace|'); if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 3) { // "Overleg gebruiker"; 20251116 text = text.replace(/\{\{Zandbak\}\}/ig, '{{Zb}}'); } text = text.replace(/\{\{Bladeren(2|3)/ig, '{{Bladeren4'); // 20230531 text = text.replace(/\[\[Categorie:Weglaten bij afdrukken.*?\]\]\n?/ig, ''); // 20251024 text = text.replace(/\{\{Miljoen/ig, '{{Afronden'); // 20251005 // lintfouten: Ingebedde stijlregel voor de achtergrondkleur zonder bijbehorende tekstkleur // 20250711 text = text.replace(/(color: ?(black|inherit); ?)?background(-color)?:/ig, 'color: inherit; background-color:'); if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 14) { // 20251009 if (mw.config.get('wgTitle').indexOf('- inhoud') > -1) { text = text.replace(/\n?\[\[Categorie:Hoofdstuk.*?\]\]\n?/ig, ''); if (text.indexOf('Categorie:Inhoud') > -1) { // window.location.assign('https://nl.wikibooks.org/w/index.php?title=Categorie:Inhoud'); return; } text = text.replace(/\n?\[\[Categorie:Inhoud\]\]\n?/ig, ''); text = text + '[[Categorie:Inhoud]]\n'; // toevoegen indien cat:hoofdstuk nog niet aanwezig // werkt niet (edit wordt niet opgeslagen): // var Button = document.getElementById("wpSave"); // Button.click(); } } var X = mw.config.get('wgPageName'); document.write(X + '__'); var Y = X.search('Wikibooks:Infobox/'); document.write(Y + '__'); if (Y > -1) { document.write('ja__'); text = text.replace(/--\>\|.*boekenplank.*(taal( en letterkunde)?|talen)/ig, '-->| boekenplank = Taal en letterkunde');// 2025100? } text = text.replace(/\{\{Abc\}\}/ig, '{{Alfabet met ankers}}'); // 20230414 text = text.replace(/\[\[Categorie\:Sjablonen sjabloondocumentatie/ig, '[[Categorie:Sjabloondocumentatie'); text = text.replace(/Moderne/g , 'moderne'); // 20251006 text = text.replace(/Hedendaagse/g , 'hedendaagse'); text = text.replace(/Architectuur/g , 'architectuur'); // rode (wp-)links ontlinken: // tbv. [[Veelvoorkomende misvattingen/Wetenschap en technologie]] // "lazy" mode: (.*?) - https://javascript.info/regexp-greedy-and-lazy ! :-) // problemen: // * afb. met link(s) in de caption gaan stuk -> handmatig op te lossen // * links met afwijkende omschrijving worden zichtbaar -> niet ,, // 2: te behouden links veiligstellen: text = text.replace(/\[\[((Afbeelding|Bestand|bibcode|doi|File|Image|Media):.*?)\]\]/ig, 'REPL251005pre$1REPL251005post'); // 3: alle overige links omzetten naar tekst: text = text.replace(/\[\[(.*?)\]\]/ig, '$1'); text = text.replace(/\[\[(.*?)\]\]/ig, '$1'); // 2e keer tbv. geneste links! // 4: te behouden links herstellen: text = text.replace(/REPL251005pre/g, '[['); text = text.replace(/REPL251005post/g, ']]'); */ /* text = text.replace(/{{Receptmetafbeelding/ig, '{{Infobox recept'); // 20230312, 20251011 te gretig; text = text.replace(/,\<ref\>(.*)\<\/ref\>/ig , '<ref>$1</ref>,'); // 20251004 text = text.replace(/\[Spaans\/Les( |_)0/ig , '[Spaans/Les '); // 20250930 text = text.replace(/Categorie\:Ingrediënt\/Drank/ig , 'Categorie:Drank') // 20250929 text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Fruit/ig , 'Categorie:Fruit') // ,, text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Gevogelte/ig , 'Categorie:Gevogelte') // ,, text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Graan/ig , 'Categorie:Graan') // ,, text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Groente/ig , 'Categorie:Groente') // ,, text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Zuivel/ig , 'Categorie:Zuivel') // ,, text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Vruchtensap/ig , 'Categorie:Vruchtensap') // ,, */ /* text = text.replace(/Italiaans.*Antwoorden.*\]\]/g, mw.config.get('wgTitle') + '/Antwoorden]]'); // 20250920 */ /* text = text.replace(/Italiaans\/Les0?/g, 'Italiaans/Les '); // 20250920 */ /* text = text.replace(/ hele )/ig, ' heel '); //20250920 */ /* text = text.replace(/WikiJunior/g, 'Wikijunior'); // 20250718 */ /* text = text.replace(/\{\{TOCLinks/ig, '{{TOC links'); // 20230417 */ /* text = text.replace(/\/(.{1,65})\]\]/ig, '/$1|$1]]'); // 20250903 */ /* text = text.replace(/\{\{Uitleg\|(.{5,43})\|(.{5,43})\}\}/ig, '{{Hover|tekst=$2|hovertekst=$1}}'); // 20250901 */ /* text = text.replace(/\{\{Tuin(\n|\|)/i, '{{Tuinkalender'); // 20250803 */ /* text = text.replace(/\{\{Tuinkalender\|Pagina.*tuinieren\/(.*)\|tuinkalender\]\]\n?\|Onderdeel\=(.*)\n\}\}/i, '{{Tuinkalender|$1|$2}}'); // 20250831 */ /* text = text.replace(/(?<=g)allerij/ig, 'alerij'); // 20230614 */ /* text = text.replace(/(?<=t)utti frutti/ig, 'uttifrutti'); // 20250817 */ /* text = text.replace(/\{\{\#babel\:/ig, '{{Babel|'); // 20250813 */ /* text = text.replace(/\n/g, ']]\n'); // 20250812 */ /* text = text.replace(/gerbuik/g, 'gebruik'); // 20250806 */ /* text = text.replace(/\{\{Noindex\}\}/ig, '__NOINDEX__'); */ /* text = text.replace(/\{\{Clear\}\}/ig, '{{Clearboth}}'); */ /* text = text.replace(/\| ?Naam ? ?= ? ?{{PAGENAME}}/, '| Naam = '); // 20250805 */ /* text = text.replace(/Categorie:Sjablonen voor een bepaald boek/ig, 'Categorie:Sjablonen talen en dialecten'); */ /* text = text.replace(/Categorie\:Fase(?=[0-4])/ig, 'Categorie:Fase ');*/ // 20250803 /* 1e img van Sjabloon:Gestarte boeken verwijderen */ // text = text.replace(/ ?\[\[Bestand:.-4\.svg\|.px\]\] ?/ig , '\n'); // 20250722 // text = text.replace(/ /ig , ' '); // text = text.replace(/\* ? ?/ig , '<br>\n'); // text = text.replace(/\]\] \{\{/ig , ']]{{'); // text = text.replace(/\{\{0%/ig , '00%'); //text = text.replace(/Chillipepers\.nl/ig, 'chillipepers.nl'); // 20250722 //text = text.replace(/Chillipeper\.nl/ig, 'chillipeper.nl'); // ,, // text = text.replace(/Basiskennis( |_)chemie6\//g, 'Basiskennis chemie 6/'); // 20250906 // // document.getElementById('wpSummary').value = 'lf'; werkt niet!?? // --------------------------------------------------------------------------------------------- /* tbv. lintfouten op overleg gebruiker */ // text = text.replace(/('''|\<\/?b\>)/ig, ""); /* 20230627 */ /* tbv. verkeerd geneste tags op overleg:gebruiker */ // text = text.replace(/\<\/?span.*?\>/ig, ""); /* 20230627 */ // obj.value = 'Lintfouten: Verkeerd geneste tags'; /* test: CSS beter leesbaar maken - 20230519 */ text = text.replace(/(?<=style\=\".*): *(?=\>)/ig, ": "); /* too greedy; check "http(s):, /File: etc. ! */ text = text.replace(/(?<=style\=\"); ?(?=\")/ig, "; "); /* ------ oud ------------- text = text.replace(/\[\[Categor(ie|y):Sjablonen(?=[\||\]\]])/ig, '[[Categorie:Sjablonen Wikibooks-gebruikers'); text = text.replace(/\[\[Categor(ie|y):Sjablonen(?=[\||\]\]])/ig, '[[Categorie:Sjablonen voor een bepaald boek'); // "xxe eeuw" in titel { // 20220119 var title = mw.config.get('wgTitle'); var pattern = /(?<=(1|2)?[0-9])e-eeuw/; if (text.search(/{{DISPLAYTITLE:/) == -1) { if (title.search(pattern) > -1) { text = '{{DISPLAYTITLE:' + title.replace(pattern,'^e-eeuw') + '}}' j+ text; } } else debug('{{DISPLAYTITLE: is niet vervangen'); } // tijdelijk (tbv "Lintfouten: Afsluitende tag ontbreekt") text = text.replace(/{{cat\|?/ig, "{{Cat"); text = text.replace(/{{boekcat\|/ig, "{{Boekcat"); text = text.replace("'''{{PAGENAME}}", "'''{{PAGENAME}}'''"); */ /* verplaatsen naar andere categorie: text = text.replace(/\[\[Categorie:Aardrijkskunde/ig, "[[Categorie:Geografie"); */ /* sig BeeBringer: text = text.replace(/\[\[Bestand:BeeBringer.png\‎]\].*?\<\/sup>/, '\n[[Gebruiker:BeeBringer|BeeBringer]] [[Overleg_gebruiker:BeeBringer|overleg]]'); text = text.replace(/u wijzingen/, 'uw wijzigingen'); */ /* div. typefouten */ // text = text.replace(/(?<=w)ijzingen/, 'ijzigingen'); text = text.replace(/paramaters/, 'parameters'); /*** Einde ***/ /* niets veranderd? */ if (obj.value == text) return; /* exit */ obj.value = text; /* klaar om op te slaan */ // obj.value = obj.value + '\n\n' + text; // TIJDELIJK!! /*** Samenvatting ***/ var obj = document.getElementById('wpSummary'); // obj.value = 'cat'; // obj.value = 'Lintfouten: Verouderde HTML-elementen'; // obj.value = 'Lintfouten: Afsluitende tag ontbreekt'; /* tijdelijk (voor eenmalige acties): */ // obj.value = '[[Categorie:Sjablonen voor een bepaald boek]]'; // obj.value = '[[Categorie:Sjablonen Wikibooks-gebruikers]]'; /*** Niet volgen tenzij reeds eerder gevolgd ***/ var obj = document.getElementById('ca-watch'); if (obj) {document.getElementById('wpWatchthis').checked = false;} return; } function addPurgeTab() { /* Voegt een "purge" tabje toe (bron: https://nl.wikipedia.org/wiki/Gebruiker:Pjetter/monobook.js) */ if(!document.getElementById) return; var x = document.getElementById('ca-history'); if(! x) { return; } var tabs = document.getElementById('p-cactions').getElementsByTagName('ul')[0]; if(x.children) { x = x.children[0]; } else { x = x.childNodes[0]; } addlilink(tabs, x.href.replace(/=history/, "=purge"), 'purge', 'ca-purge'); // ta['ca-purge'] = ['g', 'Purge the internal cache for this page']; // "ta is not defined" } function addlilink(tabs, url, name, id) { /* voegt tabjes toe (bron: https://nl.wikipedia.org/wiki/Gebruiker:Pjetter/monobook.js) */ var na = document.createElement('a'); na.href = url; na.appendChild(document.createTextNode(name)); var li = document.createElement('li'); li.id = id; li.appendChild(na); tabs.appendChild(li); return li; } function experiment() { // (om 'Inklappen' resp. 'Uitklappen' te vervangen) UitklapDivHide = '▲'; // U+25B2 kleiner: ▴ u+25B4 werkt niet UitklapDivShow = '▼'; // U+25BC kleiner: ▾ u+25BE ,, ,, } function automatePurgeConfirmationDialog() { /* Automate purge confirmation dialog. (https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Purge) */ if (mw.config.get('wgAction') === 'purge' ) { $('form[action*="action=purge"]').submit(); } return; } function markeerLintErrors() { // 20220114 // Markeert aantallen > 0 op Speciaal:LintErrors met een rode achtergrond. if (! (mw.config.get('wgPageName') == 'Speciaal:LintErrors')) return; /* exit */ var list = document.getElementsByTagName("BDI"); if (list.length == 0) return; for (i=0; i<list.length; i++) { if (! (list[i].innerHTML == '(0 fouten)')) { list[i].style.background = '#ff8080'; } } return; } function createDebug() { // v2, 20220113 // Creëert een debug-venster direct boven het bewerkingsvak. var obj = document.getElementById('wpTextbox1'); var parent = document.getElementById('editform'); var newItem = document.createElement("DIV"); newItem.id = 'debug'; newItem.style.display='none'; var textnode = document.createTextNode(""); newItem.appendChild(textnode); parent.insertBefore(newItem, obj); } function debug(txt) { // Voegt een regel tekst toe aan het debug-venster. var obj = document.getElementById('debug'); if (obj == null) return; /* exit */ obj.style.display = 'block'; obj.innerHTML = obj.innerHTML + txt.replace(/</g,'&lt;') + '<br>'; } function massDelete() { /* tbv. verwijderen ~450 pagina's, zie lijst op LJET/Gewenste pagina's */ if (mw.config.get('wgTitle').indexOf('Leer jezelf') == -1) return; if (mw.config.get('wgAction') != 'delete') return; document.getElementById('ooui-php-2').value = 'Verwijdersessie 3 september 2025'; document.getElementById("deleteconfirm").submit(); return; } function insertTekst() { var title = mw.config.get('wgTitle'); if ((title.search(/Kookboek [0-9]{1,2} /i)) == 0) { if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 10) { if (mw.config.get('wgAction') == 'view') { window.location += '?action=edit'; var text = document.getElementById('wpTextbox1').value; text = '__EXPECTUNUSEDCATEGORY__\n' + text; } } } return; } function capFirst(str) { /* fix all-caps en camel-case */ return str[0].toUpperCase() + str.slice(1).toLowerCase(); } // </nowiki> 49q1s4pqzgderxhf7wmfgwqqeqyxjxl 427081 427080 2026-05-16T09:17:17Z Erik Baas 2193 427081 javascript text/javascript // <nowiki> $(function () { // importScript('Gebruiker:Erik Baas/markeer.js'); /* markeer & next*/ // watisdit(); // insertTekst(); // massDelete(); automatePurgeConfirmationDialog(); // if (mw.config.get('wgTitle').indexOf("Programmeren in TI-Basic/") > -1) { AutoEdit(); } // 20260420 replaceObsoleteHTMLTags(); markeerLintErrors(); addSubpagesLink(); // loadWikidataInfo(); fWikidata(); autoSave() addPurgeTab(); // check: altijd als laatste! return; }); function autoSave() { if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 0 || mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 10) { // main, template if (mw.config.get('wgAction') == 'edit') { document.getElementById('wpSummary').value = 'lf'; setTimeout(autoSave_sub, 10000); } } return; } function autoSave_sub() { document.getElementById("wpSave").click(); return; } function fWikidata() { /* Zoek in Wikidata - bron: [[w:Gebruiker:Zanaq/fwikidata.js]] (c) 2013 Zanaq, GPL * Voegt een link "Zoek in Wikidata" toe aan de sectie "hulpmiddelen". */ var title = mw.config.get('wgTitle'); mw.util.addPortletLink('p-tb', 'https://www.wikidata.org/w/index.php?button=&title=Special%3ASearch&search=' + encodeURIComponent(title.substr(title.lastIndexOf('/') + 1)), 'Zoek in WikiData', 'ca-wikidata', 'Zoek in Wikidata'); return; }; function watisdit() { const collection = document.getElementsByClassName("cdx-button"); alert(collection[0].innerHTML + ' *** ' + collection[1].innerHTML); return; }; function AutoEdit() { if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 0) { // 0=(main), 3=Overleg gebruiker, 10=Template if (mw.config.get('wgAction') == 'view') { if (mw.config.get('wgDiffOldId') == null) { // of wgDiffNewId ? window.location += '?action=edit'; } } } return; } function loadWikidataInfo() { /* Wikidata; 20260130 bron: https://nl.wikipedia.org/w/index.php?title=Wikipedia:Wikidata&oldid=70312736#Geschiedenis geeft onder paginatitel korte info over onderwerp in Wikidata */ if ( mw.config.get( 'wgNamespaceNumber' ) === 0 ) { // importScriptURI("//www.wikidata.org/w/index.php?title=User:Yair rand/WikidataInfo.js&action=raw&ctype=text/javascript"); importScriptURI("//nl.wikibooks.org/w/index.php?title=User:Erik_Baas/WikidataInfo.js&action=raw&ctype=text/javascript"); } return; } function addSubpagesLink() { /* * Voegt een link "Subpagina's" toe aan de sectie "hulpmiddelen". * Gebaseerd op de code in [[:commons:MediaWiki:Common.js]]. * Bron: https://nl.wikipedia.org/w/index.php?title=MediaWiki:Gadget-subpages.js * Onderhoud: [[User:Krinkle]] */ var i18n = { en: "Subpages", fr: "Sous-pages", nl: "Subpagina's" }; if ( [ 'Special', 'File', 'Category' ].indexOf( mw.config.get( 'wgCanonicalNamespace' ) ) === -1 ) { var text = i18n[ mw.config.get( 'wgUserLanguage' ) ] || i18n.nl; var link = mw.util.getUrl( 'Speciaal:Voorvoegselindex/' + mw.config.get( 'wgPageName' ) + '/' ); mw.util.addPortletLink( 'p-tb', link, text, '', 'Subpagina\'s van deze pagina'); }; return; } function replaceObsoleteHTMLTags() { var prev = '', sub='', subColor='', subFace='', subSize='', found='', text='', res='', X, Y, Z; var objSummary = document.getElementById('wpSummary'); var obj = document.getElementById('wpTextbox1'); if (obj == null) return; /* exit */ if (! (mw.config.get('wgPageContentModel') == 'wikitext')) return; /* exit */ var text = '' + obj.value; if (text.search(/{{Wiu[2,3]/i) > -1) { alert('Stop: werk in uitvoering!'); return; /* exit */ } createDebug(); /* <font> */ while (true) { // common pt. 1 X = /<font.*?>/i.exec(text); // .exec: if not found: X=null, X[0] etc. = undefined !! if (X == null) break; // geen font-tags X = X + ''; // !! subColor = subFace = subSize = X.replace(/(\x22|\x27)/g, ""); // - ' en " /* <font color> */ if (subColor.search(/color/i) > -1) { subColor = /color *= *[a-z,0-9,#]*/i.exec(subColor) + ''; // !! if (subColor) { subColor = subColor.replace(/ *= */, ": ") + ";"; subColor = subColor.toLowerCase(); } } else {subColor = null;} // geen color-attribute /* <font face> */ if (subFace.search(/face/i) > -1) { subFace = subFace.replace(/ *, */g, ","); subFace = /face *= *[a-z,0-9,\,]*/i.exec(subFace) + ''; // !! if (subFace) { subFace = subFace.replace(/,/g, ', '); subFace = subFace.replace(/face *= */i, 'font-family: ') + ';'; } } else {subFace = null;} // geen face-attribute /* <font size> */ // todo // tijdelijk: subSize = null; if (subSize.search(/size/i) > -1) { debug(subSize); // <font color=red face=Tahoma size=3> subSize = /(?<=size *= *).*?(?=(\x20,'>'))/i.exec(subSize) + ''; debug(subSize); // // subSize = subSize.replace(/.../, "..."); } else {subSize = null;} // geen size-attribute // tijdelijk: subSize = null; // common pt. 2 Y = '<span style="'; //debug(Y); if (subColor) Y += subColor; //debug(Y); if (subFace) Y += (subColor ? ' ' : '') + subFace; //debug(Y); if (subSize) Y += (subColor || subFace ? ' ' : '') + subSize; //debug(Y); Y += '">'; //debug(Y); text = text.replace(X,Y); text = text.replace(/<\/font/ig, "</span"); } // while (true) /* ToDo: - font color/size/face !!! - uitzonderingen maken voor elementen tussen blockquote-, nowiki-, pre- en comment-tags ! */ /*** Obsolete elements:***/ /* <big> */ text = text.replace(/(<big>){3,6}/ig, '<span style="font-size: xx-large;">'); //xxx-large werkt niet in Chrome ! text = text.replace(/(<big>){2}/ig, '<span style="font-size: x-large;">'); // 20220106: x-large voor zon en water if (mw.config.get('wgTitle').indexOf("Leer jezelf ecologisch tuinieren") > -1) { text = text.replace(/(?<=\| *zon *=.*)<big>/ig, '<span style="font-size: x-large;">'); text = text.replace(/(?<=\| *water *=.*)<big>/ig, '<span style="font-size: x-large;">'); } text = text.replace(/<big/ig, '<span style="font-size: large;"'); text = text.replace(/(<\/big *[a-z|0-9]*>){1,6}/ig, "</span>"); /* <center> */ text = text.replace(/<center/ig, '<div style="text-align: center;"'); text = text.replace(/<\/center/ig, "</div"); /* <small> */ text = text.replace(/(<small>){3,6}/ig, '<span style="font-size: xx-small;">'); text = text.replace(/(<small>){2}/ig, '<span style="font-size: x-small;">'); text = text.replace(/<small/ig, '<span style="font-size: smaller;"'); text = text.replace(/(<\/small *[a-z|0-9]*>){1,6}/ig, "</span>"); /* <source> 20220116 */ text = text.replace(/<source/ig,'<syntaxhighlight'); text = text.replace(/<\/source/ig,'</syntaxhighlight'); /* <strike> */ text = text.replace(/<strike/ig, "<s"); text = text.replace(/<\/strike/ig, "</s"); /* <tt> */ text = text.replace(/<tt/ig, "<code"); text = text.replace(/<\/tt/ig, "</code"); /*** Diversen: ***/ /* <br> */ text = text.replace(/\x20*<\/?br\x20?\/? ?>/ig, "<br>"); /* <br clear=left/right/all/both> */ text = text.replace(/\x20*<br clear ?= ?(\x22|\x27)?left(\x22|\x27)?\x20?\/?>/ig, '<br style="clear: left;">'); text = text.replace(/\x20*<br clear ?= ?(\x22|\x27)?right(\x22|\x27)?\x20?\/?>/ig, '<br style="clear: right;">'); text = text.replace(/\x20*<br clear ?= ?(\x22|\x27)?(all|both)(\x22|\x27)?\x20?\/?>/ig, '<br style="clear: both;">'); /* <hr> */ text = text.replace(/<\/?hr\x20?\/?>/ig, "<hr>"); text = text.replace(/\[\[categorie/ig, "[[Categorie"); text = text.replace(/\[\[afbeelding/ig, "[[Afbeelding"); /* prettytable */ text = text.replace(/prettytable/ig, "wikitable"); /* WSBN nummer :-( */ text = text.replace(/\[WSBN( |-|_)?nummer/ig, " [WSBN"); text = text.replace(/.*Hier.*onderhoudsmeldingen.*\n/ig, ""); /* . ná <ref> */ while(true) { X = /(?<!\.) ?<ref>.*?<\/ref>\./.exec(text); if (X == null) break; Y = X[0].replace(/ ?<ref>/,'.<ref>'); Y = Y.replace('</ref>.','</ref>'); text = text.replace(X,Y); } /* sjablonen en Magic Words */ text = text.replace(/{{{/g, "aW~d6-8Ht#yV_5"); // vervang "{{{" tijdelijk door code om varabelen te onderscheiden van sjablonen /* Magic Words - 20230323 */ text = text.replace(/\{\{#categorytree:/g, "{{#Categorytree:"); text = text.replace(/\{\{#expr:/g, "{{#Expr:"); text = text.replace(/\{\{\s?#if:\s?/ig, "{{#If:"); text = text.replace(/\{\{ ?#invoke:/g, "{{#Invoke:"); text = text.replace(/\{\{ ?#pos:/g, "{{#Pos:"); text = text.replace(/\{\{ ?#switch:/g, "{{#Switch:"); /* Magic Words met 2 hoofdletters: 20230421 */ text = text.replace(/\{\{ ?#ife/ig, "{{#IfE"); /* oud: text = text.replace(/\{\{ ?#iferror:/g, "{{#IfError:"); text = text.replace(/\{\{ ?#ifexpr:/g, "{{#IfExpr:"); text = text.replace(/\{\{ ?#ifexist:/g, "{{#IfExist:"); text = text.replace(/\{\{ ?#ifeq:/g, "{{#IfEq:"); */ /* ISBN 20230625 */ // text = text.replace(/ISBN\s{1,3}/ig, "{{ISBN|"); // debug ("ISBN checken!"); // text = text.replace(/(?<=\{\{ISBN\|[0-9%s]{8,13})(( )|\.|,|\n)/ig, "}} "); // <- /* ISBN exp. 20240121 */ text = text.replace(/ISBN\s{1,3}([0-9]\-?)*/ig, "{{$&}}"); text = text.replace(/\{\{ISBN\s{1,3}/ig, "{{ISBN|"); /* Sjabloonredirects vervangen 20220209 */ text = text.replace(/{{Beg(innetje)?}}/ig, "{{Begin}}"); text = text.replace(/{{Alleen afdrukken ?(\|\n|\n\|)/ig, '{{Alleen afdrukken inline\n|\n'); // extra \n tbv. sommige wikicodes text = text.replace(/{{Alleen afdrukken ?\|/ig, '{{Alleen afdrukken inline|'); text = text.replace(/{{Herhalen ?\|/ig, '{{Repeat|'); text = text.replace(/{{Niet afdrukken ?(\|\n|\n\|)/ig, '{{Niet afdrukken block\n|\n'); // extra \n tbv. sommige wikicodes text = text.replace(/{{Niet afdrukken ?\|/ig, '{{Niet afdrukken block|'); text = text.replace(/\n\| *Moeilijkheid *= *[ a-zA-Z]*/ig, ''); // 20251012 text = text.replace(/{{Zieook ?(\|\n|\n\|)/ig, '{{Zie ook\n|\n'); // extra \n tbv. sommige wikicodes text = text.replace(/{{Zieook ?\|/ig, '{{Zie ook|'); /* text = text.replace(/{{Crd ?\|/ig, '{{Akkoord|'); klaar */ /* text = text.replace(/{{Akkoorden ?\|/ig, '{{Akkoord|'); klaar */ // eerst toepassen op _alle_ sjablonen, ipv. check op overbodige "|" ? /* sjabloonnaam met hoofdletter */ { while(true){ X = /{{[a-z]/.exec(text); if (X == null) break; Y = X[0].toUpperCase(); text = text.replace(X,Y); } /* Idem in Sjabloon:Tl: 20230421 -- ToDo while(true){ X = /{{tl\|[A-Za-z]/i.exec(text); alert("X1=" + X); if (X == null) break; alert("X2=" + X); Y = X[0].toUpperCase(); alert("Y=" + Y); text = text.replace(X, "{{Tl|" + Y); alert("3=" + text.replace(X, "{{Tl|" + Y)); / alert(X + " - " Y + " - " + text.replace(X, "{{Tl|" + Y)); } */ // overbodige pipe na sjabloonnaam prev = text; text = text.replace(/(?<={{[a-z,0-9, ,-]*) *\| *\n/ig, '\n|\n'); if (!(prev == text)) { debug('checken: evt. eerste sjabloonparameter(s)!'); // alert } } text = text.replace(/aW~d6-8Ht#yV_5/g, "{{{"); // herstel code naar "{{{" --------------- /* {{Sub}} onderaan */ X = text.search(/{{sub}}/i); if (X > -1 && X < 50) {text = text.replace(/{{sub}}\n?/i, '') + '{{Sub}}';} /* lege regels voor {{sub}} */ text = text.replace(/\n ?\n*{{sub}}/ig,'\n{{Sub}}'); /* <tr> |- */ text = text.replace(/\|-+/g, "|-"); /* overbodige laatste <tr> */ text = text.replace(/ *\|-\x20*\n *\|}/g, "|}"); /* wikicode hr: 4 streepjes */ text = text.replace(/^-{5,}/g, "----"); text = text.replace(/\n-{5,}/g, "\n----"); /* http:// */ prev = text; text = text.replace(/http:\/\//ig, 'https://'); if (!(prev == text)) {debug('Check externe links (https)!');} // alert /* "xxe eeuw" in tekst */ { // 20220119 /* disabled: mag geen _links_ wijzigen ! 20220215 text = text.replace(/(?<=(1|2)?[0-9])e eeuw/g,'^e eeuw'); text = text.replace(/(?<=(1|2)?[0-9])e-eeuw/g,'^e-eeuw'); */ } text = text.replace(/\[\[categorie:/ig, "[[Categorie:"); text = text.replace(/\[\[:categorie:/ig, "[[:Categorie:"); /* Afsluitende tag op Categorie: 20220124, v2 */ if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 14) { text = text.replace(/'''{{PAGENAME}}(?!''')/i, "'''{{PAGENAME}}'''"); } /* Check op nested span tags - 20220218 */ /* if (text.search(/<\/span( color)?> ?<\/span>/i) > -1 ){ // alert('Check: nested span tags!?'); text = text.replace(/"><span style="/ig, ' ') // erg bot: alleen voor eco tuin ?? text = text.replace(/<\/span( color)?><\/span>/ig, '</span>'); // ,, } */ /* {{Fase0..4}} -> {{Fase|0..4}} */ text = text.replace(/\{\{Fase(?=[0-4])/ig, '{{Fase|'); // 20250810 /* geen lege regel na kopje - 20230724 */ text = text.replace(/==\n\n(?!==)/g, "==\n"); // komma vóór <ref> // 20251004 text = text.replace(/ \<\/ref\>/ig, '</ref>'); text = text.replace(/ \<\/cite\>/ig, '</cite>'); // links wp fixen: // 20251004 if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 0) { text = text.replace(/\[\[:?w:(nl:)?(.*?)\]\]/ig , '{{Wp|$2}}'); } text = text.replace(/\{\{W\|/ig, '{{Wp|'); // 20251008 // objSummary.value = 'Lintfouten: Verouderde HTML elementen'; // document.getElementById('wpSummary').value = 'lf'; // 20260323 //aap ******* . + * ? ^ $ ( ) [ ] { } | / \ ******** // template: // text = text.replace(/\{\{/ig, "{{"); text = text.replace(/\{\{Navigatie([\|,\n])/ig, "{{Bladeren2$1"); // 20260516 text = text.replace(/\{\{Navigatie atlas van Europa/ig, "{{Navigatie Atlas van Europa"); text = text.replace(/\{\{Microsoft Office/ig, "{{Navigatie Microsoft Office"); text = text.replace(/\{\{Nederlandse literatuur in de middeleeuwen/ig, "{{Index Nederlandse literatuur in de middeleeuwen"); text = text.replace(/\{\{Nederlandse literatuurgeschiedenis/ig, "{{Index Nederlandse literatuurgeschiedenis"); text = text.replace(/\{\{Nederlands\}\}/ig, "{{Index Nederlands}}"); text = text.replace(/\{\{Index Nederlands\}^\}/ig, "{{Index Nederlands}}"); text = text.replace(/\{\{Oudgrieks/ig, "{{Index Oudgrieks"); text = text.replace(/\{\{W[^a-zA-Z]/ig, "{{Wp"); text = text.replace(/\{\{00%/ig, "{{0%"); text = text.replace(/\{\{Fase([1-4])/ig, "{{Fase|$1"); // 2260514 text = text.replace(/\{\{Recept ?\|]/ig, "{{Infobox recept\n|"); // 2260516 text = text.replace(/\{\{Recept[\n,\}]/ig, "{{Infobox recept\n"); text = text.replace(/\{\{Recepten/ig, "{{Navigatie recepten"); text = text.replace(/\{\{Talen/ig, "{{Taal- en letterkunde"); /* if (mw.config.get('wgTitle').indexOf("Programmeren in TI-Basic/") > -1) { // 20260420 text = text.replace(/\{\{Links\}\}\n/i, ""); // text = text + String.fromCharCode(13, 10) + "{{Links}}"; text = text + "{{Links}}"; } */ /* 20260413: text = text.replace(/ategorie:GFDL afbeeldingen/ig, "ategorie:Bestanden met GFDL Licentie"); text = text.replace(/ategorie:Afbeelding naar licentie/ig, "ategorie:Bestand naar licentie"); text = text.replace(/ategorie:Wikibooks:Afbeelding beschikbaar op commons met dezelfde naam/ig, "ategorie:Wikibooks:Bestand beschikbaar op commons met dezelfde naam"); text = text.replace(/ategorie:Wikibooks:Afbeelding beschikbaar op commons/ig, "ategorie:Wikibooks:Bestand beschikbaar op commons"); text = text.replace(/ategorie:Wikibooks:Afbeeldingen niet te verplaatsen naar Wikimedia Commons/ig, "ategorie:Wikibooks:Bestand niet te verplaatsen naar Wikimedia Commons"); text = text.replace(/ategorie:PD-afbeeldingen/ig, "ategorie:Bestanden met PD Licentie"); text = text.replace(/ategorie:Ewmulti-afbeeldingen/ig, "ategorie:Bestanden met Ewmulti Licentie"); text = text.replace(/ategorie:Afbeeldingen zonder geldige licentie/ig, "ategorie:Bestanden zonder geldige licentie"); text = text.replace(/ategorie:Wikibooks:Verplaats naar Wikimedia Commons/ig, "ategorie:Wikibooks:Bestand te verplaatsen naar Wikimedia Commons"); text = text.replace(/ategorie:Afbeeldingen met Creative Commons Licentie by-sa/ig, "ategorie:Bestanden met Creative Commons Licentie by-sa"); text = text.replace(/ategorie:Afbeeldingen met Creative Commons Licentie by/ig, "ategorie:Bestanden met Creative Commons Licentie by"); text = text.replace(/ategorie:Afbeeldingen/ig, "ategorie:Bestand"); text = text.replace(/ategorie:Creative Commons-afbeeldingen/ig, "ategorie:Bestanden met Creative Commons Licentie"); */ text = text.replace(/\{\{Information/i, "{{Informatie"); //text = text.replace(/\{\{Links\}\}\n/i, ""); // 20260412 //text = text.replace(/\{\{Sub\}\}/i, "{{Sub}}\n{{Links}}"); text = text.replace(/Youtube/g, "YouTube"); // 20260406 text = text.replace(/{{Clearboth/ig, "{{Clear both"); // 20260323 text = text.replace(/{{Clearleft/ig, "{{Clear left"); text = text.replace(/( |&nbsp;){0,3}<ref(?!erences)/ig, '&nbsp;<ref'); // 1 spatie voor <ref> 20260121 text = text.replace(/<ref(.*)?> <ref/ig, '<ref$1><ref'); // tenzij 2 x ref na elkaar text = text.replace(/\{\{L\|(.*)\}\}/ig, '[[../$1/]]'); // {{L|x}} -> [[../x/]] 20251229 text = text.replace(/#DOORVERWIJZING ?/ig, '#Redirect '); text = text.replace(/\{\{Boeksjabloon[^ \(]/ig, '{{Index basis\n'); text = text.replace(/\|naam cursus/ig, '|titel'); if (mw.config.get('wgPageName').indexOf('Sjabloon:Index_') > -1) { // mw.config.get('wgPageName') geeft {{FULLPAGENAME}} ! text = text.replace(/## ?\[\[/g , '**[['); text = text.replace(/# ?\[\[/g , '*[['); // ??? text = text.replace(/\[\[Categorie:Sjablonen index\]\]\n?/ig, ''); } // {{tl}}: // text = text.replace(/\{\{tl\|(a-z)/ig, '{{Tl|' + '$1'.toUpperCase()); // werkt niet // text = text.replace(/\{\{tl\|(a-z)/ig, '{{Tl|' + String($1).charAt(0).toUpperCase()); // crasht // komma in getal -> punt - verder testen! - werkt maar t/m 999,999! : // text = text.replace(/([0-9]{1,3}),([0-9]{3})/g, '$1.$2'); text = text.replace(/\{\{Schaak\/Bord\|=/ig , '{{Schaak/Bord2'); // 20251030 text = text.replace(/\|\n\|=/ig , '|\n|'); text = text.replace(/(\n[1-8].*?)= ?\n/ig , '$1\n'); text = text.replace(/(\n[1-8].*?)= ?\n/ig , '$1\n'); text = text.replace(/\{\{HTML-standaardattributen/ig, '{{HTML standaardattributen'); text = text.replace(/\{\{HTML (tags|elementen)/ig, '{{Navigatie HTML elementen'); // 20251016 text = text.replace(/\[\[(:)?File:/ig, '[[$1Bestand:'); // 20251009 text = text.replace(/\[\[(:)?Image:/ig, '[[$1Afbeelding:'); text = text.replace(/\n\n?\{\{Recepten\}\}/ig, '\n{{Navigatie recepten}}'); // 20251012 text = text.replace(/\{\{Beg\}\}/ig, '{{Begin}}'); // 20251022 text = text.replace(/\{\{Boekenplanken\}\}/ig, '{{Navigatie boekenplanken}}'); // 20251022 /*** Eenmalige acties ***/ text = text.replace(/\[\[Kookboek\/\bDessert\b/ig, '[[Kookboek/Nagerecht'); // 20251012 text = text.replace(/\{\{TOCRechts/ig, '{{TOC rechts'); // 20230417 text = text.replace(/\{\{Wikt(?=(\||\}))/ig, '{{Wiktionary'); // 20230514 text = text.replace(/\{\{Woordenboek Index\}/ig, '{{Alfabet met links}'); // 20230520 text = text.replace(/se wikipedia/ig, 'stalige Wikipedia'); // 20230614 text = text.replace(/background: ?none;? ?/ig, ''); // 20250711 text = text.replace(/\n?\n\n\n\{\{Recepten\}\}/ig, '\n\n{{Recepten}}'); // 20250805 text = text.replace(/\{\{Recept\n\|\n/ig, '{{Recept\n'); // 20250805 text = text.replace(/(?<![a-zA-Z])NB(\.(\:)?|\:) ?/g, 'NB '); // 20250817 text = text.replace(/Wiskunde voor MBO techniek\//g, 'Wiskunde voor MBO techniek 1/'); // 20250824 /*** Archief eenmalige acties ***/ /* text = text.replace(/\{\[Clear both/ig , "{{Clear both"); text = text.replace(/{{Clearright/ig , "{{Clear right"); text = text.replace(/{{Boeken/ig , "{{Post-it/Boeken"); // tbv. Maatschappijleer/Alfabetische woordenlijst maatschappijleer - 20260303: // text = text.replace(/; ?<<!-- ?/ig , ';<!--'); // text = text.replace(/ ?-->span>/ig , '-->'); // text = text.replace(/;<\/span>/ig , ';'); // text = text.replace(/\[\[Categorie:Land\]\]/ig, '[[Categorie:Land in Europa]]'); // 20260125 if (mw.config.get('wgTitle').indexOf('Atlas van') > -1) { // wd-properties vervangen; 20260119 text = text.replace(/(property|statements):P18/ig, '$1:afbeelding'); text = text.replace(/(property|statements):P31/ig, '$1:is een'); text = text.replace(/(property|statements):P35/ig, '$1:staatshoofd'); text = text.replace(/(property|statements):P47/ig, '$1:grenst aan'); text = text.replace(/(property|statements):P122/ig, '$1:regeringsvorm'); text = text.replace(/(property|statements):P206/ig, '$1:gelegen in of aan waterlichaam'); text = text.replace(/(property|statements):P361/ig, '$1:onderdeel van'); text = text.replace(/(property|statements):P571/ig, '$1:datum van oprichting of creatie'); text = text.replace(/(property|statements):P1539/ig, '$1:vrouwelijke bevolking'); text = text.replace(/(property|statements):P1540/ig, '$1:mannelijke bevolking'); text = text.replace(/(property|statements):P2131/ig, '$1:bruto binnenlands product'); } // tbv. [[Wikibooks:Lijst van eigenschappen van Wikidata-items]]: (20251211)) text = text.replace(/\<br\>\[\[d:Property talk:P[0-9]{1,5}\|talk\]\]\<br\>\[\[d:Wikidata:Database reports\/Constraint violations\/P[0-9]{1,5}\|covi\]\]\|/ig, '|'); // voor [[Onderwijs in relatie tot P2P]] : text = text.replace(/tot P2P\/(.*)/g, 'tot P2P/$1|$1]]'); text = text.replace(/{{StringReplace ?\|/ig, '{{Replace|'); if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 3) { // "Overleg gebruiker"; 20251116 text = text.replace(/\{\{Zandbak\}\}/ig, '{{Zb}}'); } text = text.replace(/\{\{Bladeren(2|3)/ig, '{{Bladeren4'); // 20230531 text = text.replace(/\[\[Categorie:Weglaten bij afdrukken.*?\]\]\n?/ig, ''); // 20251024 text = text.replace(/\{\{Miljoen/ig, '{{Afronden'); // 20251005 // lintfouten: Ingebedde stijlregel voor de achtergrondkleur zonder bijbehorende tekstkleur // 20250711 text = text.replace(/(color: ?(black|inherit); ?)?background(-color)?:/ig, 'color: inherit; background-color:'); if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 14) { // 20251009 if (mw.config.get('wgTitle').indexOf('- inhoud') > -1) { text = text.replace(/\n?\[\[Categorie:Hoofdstuk.*?\]\]\n?/ig, ''); if (text.indexOf('Categorie:Inhoud') > -1) { // window.location.assign('https://nl.wikibooks.org/w/index.php?title=Categorie:Inhoud'); return; } text = text.replace(/\n?\[\[Categorie:Inhoud\]\]\n?/ig, ''); text = text + '[[Categorie:Inhoud]]\n'; // toevoegen indien cat:hoofdstuk nog niet aanwezig // werkt niet (edit wordt niet opgeslagen): // var Button = document.getElementById("wpSave"); // Button.click(); } } var X = mw.config.get('wgPageName'); document.write(X + '__'); var Y = X.search('Wikibooks:Infobox/'); document.write(Y + '__'); if (Y > -1) { document.write('ja__'); text = text.replace(/--\>\|.*boekenplank.*(taal( en letterkunde)?|talen)/ig, '-->| boekenplank = Taal en letterkunde');// 2025100? } text = text.replace(/\{\{Abc\}\}/ig, '{{Alfabet met ankers}}'); // 20230414 text = text.replace(/\[\[Categorie\:Sjablonen sjabloondocumentatie/ig, '[[Categorie:Sjabloondocumentatie'); text = text.replace(/Moderne/g , 'moderne'); // 20251006 text = text.replace(/Hedendaagse/g , 'hedendaagse'); text = text.replace(/Architectuur/g , 'architectuur'); // rode (wp-)links ontlinken: // tbv. [[Veelvoorkomende misvattingen/Wetenschap en technologie]] // "lazy" mode: (.*?) - https://javascript.info/regexp-greedy-and-lazy ! :-) // problemen: // * afb. met link(s) in de caption gaan stuk -> handmatig op te lossen // * links met afwijkende omschrijving worden zichtbaar -> niet ,, // 2: te behouden links veiligstellen: text = text.replace(/\[\[((Afbeelding|Bestand|bibcode|doi|File|Image|Media):.*?)\]\]/ig, 'REPL251005pre$1REPL251005post'); // 3: alle overige links omzetten naar tekst: text = text.replace(/\[\[(.*?)\]\]/ig, '$1'); text = text.replace(/\[\[(.*?)\]\]/ig, '$1'); // 2e keer tbv. geneste links! // 4: te behouden links herstellen: text = text.replace(/REPL251005pre/g, '[['); text = text.replace(/REPL251005post/g, ']]'); */ /* text = text.replace(/{{Receptmetafbeelding/ig, '{{Infobox recept'); // 20230312, 20251011 te gretig; text = text.replace(/,\<ref\>(.*)\<\/ref\>/ig , '<ref>$1</ref>,'); // 20251004 text = text.replace(/\[Spaans\/Les( |_)0/ig , '[Spaans/Les '); // 20250930 text = text.replace(/Categorie\:Ingrediënt\/Drank/ig , 'Categorie:Drank') // 20250929 text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Fruit/ig , 'Categorie:Fruit') // ,, text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Gevogelte/ig , 'Categorie:Gevogelte') // ,, text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Graan/ig , 'Categorie:Graan') // ,, text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Groente/ig , 'Categorie:Groente') // ,, text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Zuivel/ig , 'Categorie:Zuivel') // ,, text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Vruchtensap/ig , 'Categorie:Vruchtensap') // ,, */ /* text = text.replace(/Italiaans.*Antwoorden.*\]\]/g, mw.config.get('wgTitle') + '/Antwoorden]]'); // 20250920 */ /* text = text.replace(/Italiaans\/Les0?/g, 'Italiaans/Les '); // 20250920 */ /* text = text.replace(/ hele )/ig, ' heel '); //20250920 */ /* text = text.replace(/WikiJunior/g, 'Wikijunior'); // 20250718 */ /* text = text.replace(/\{\{TOCLinks/ig, '{{TOC links'); // 20230417 */ /* text = text.replace(/\/(.{1,65})\]\]/ig, '/$1|$1]]'); // 20250903 */ /* text = text.replace(/\{\{Uitleg\|(.{5,43})\|(.{5,43})\}\}/ig, '{{Hover|tekst=$2|hovertekst=$1}}'); // 20250901 */ /* text = text.replace(/\{\{Tuin(\n|\|)/i, '{{Tuinkalender'); // 20250803 */ /* text = text.replace(/\{\{Tuinkalender\|Pagina.*tuinieren\/(.*)\|tuinkalender\]\]\n?\|Onderdeel\=(.*)\n\}\}/i, '{{Tuinkalender|$1|$2}}'); // 20250831 */ /* text = text.replace(/(?<=g)allerij/ig, 'alerij'); // 20230614 */ /* text = text.replace(/(?<=t)utti frutti/ig, 'uttifrutti'); // 20250817 */ /* text = text.replace(/\{\{\#babel\:/ig, '{{Babel|'); // 20250813 */ /* text = text.replace(/\n/g, ']]\n'); // 20250812 */ /* text = text.replace(/gerbuik/g, 'gebruik'); // 20250806 */ /* text = text.replace(/\{\{Noindex\}\}/ig, '__NOINDEX__'); */ /* text = text.replace(/\{\{Clear\}\}/ig, '{{Clearboth}}'); */ /* text = text.replace(/\| ?Naam ? ?= ? ?{{PAGENAME}}/, '| Naam = '); // 20250805 */ /* text = text.replace(/Categorie:Sjablonen voor een bepaald boek/ig, 'Categorie:Sjablonen talen en dialecten'); */ /* text = text.replace(/Categorie\:Fase(?=[0-4])/ig, 'Categorie:Fase ');*/ // 20250803 /* 1e img van Sjabloon:Gestarte boeken verwijderen */ // text = text.replace(/ ?\[\[Bestand:.-4\.svg\|.px\]\] ?/ig , '\n'); // 20250722 // text = text.replace(/ /ig , ' '); // text = text.replace(/\* ? ?/ig , '<br>\n'); // text = text.replace(/\]\] \{\{/ig , ']]{{'); // text = text.replace(/\{\{0%/ig , '00%'); //text = text.replace(/Chillipepers\.nl/ig, 'chillipepers.nl'); // 20250722 //text = text.replace(/Chillipeper\.nl/ig, 'chillipeper.nl'); // ,, // text = text.replace(/Basiskennis( |_)chemie6\//g, 'Basiskennis chemie 6/'); // 20250906 // // document.getElementById('wpSummary').value = 'lf'; werkt niet!?? // --------------------------------------------------------------------------------------------- /* tbv. lintfouten op overleg gebruiker */ // text = text.replace(/('''|\<\/?b\>)/ig, ""); /* 20230627 */ /* tbv. verkeerd geneste tags op overleg:gebruiker */ // text = text.replace(/\<\/?span.*?\>/ig, ""); /* 20230627 */ // obj.value = 'Lintfouten: Verkeerd geneste tags'; /* test: CSS beter leesbaar maken - 20230519 */ text = text.replace(/(?<=style\=\".*): *(?=\>)/ig, ": "); /* too greedy; check "http(s):, /File: etc. ! */ text = text.replace(/(?<=style\=\"); ?(?=\")/ig, "; "); /* ------ oud ------------- text = text.replace(/\[\[Categor(ie|y):Sjablonen(?=[\||\]\]])/ig, '[[Categorie:Sjablonen Wikibooks-gebruikers'); text = text.replace(/\[\[Categor(ie|y):Sjablonen(?=[\||\]\]])/ig, '[[Categorie:Sjablonen voor een bepaald boek'); // "xxe eeuw" in titel { // 20220119 var title = mw.config.get('wgTitle'); var pattern = /(?<=(1|2)?[0-9])e-eeuw/; if (text.search(/{{DISPLAYTITLE:/) == -1) { if (title.search(pattern) > -1) { text = '{{DISPLAYTITLE:' + title.replace(pattern,'^e-eeuw') + '}}' j+ text; } } else debug('{{DISPLAYTITLE: is niet vervangen'); } // tijdelijk (tbv "Lintfouten: Afsluitende tag ontbreekt") text = text.replace(/{{cat\|?/ig, "{{Cat"); text = text.replace(/{{boekcat\|/ig, "{{Boekcat"); text = text.replace("'''{{PAGENAME}}", "'''{{PAGENAME}}'''"); */ /* verplaatsen naar andere categorie: text = text.replace(/\[\[Categorie:Aardrijkskunde/ig, "[[Categorie:Geografie"); */ /* sig BeeBringer: text = text.replace(/\[\[Bestand:BeeBringer.png\‎]\].*?\<\/sup>/, '\n[[Gebruiker:BeeBringer|BeeBringer]] [[Overleg_gebruiker:BeeBringer|overleg]]'); text = text.replace(/u wijzingen/, 'uw wijzigingen'); */ /* div. typefouten */ // text = text.replace(/(?<=w)ijzingen/, 'ijzigingen'); text = text.replace(/paramaters/, 'parameters'); /*** Einde ***/ /* niets veranderd? */ if (obj.value == text) return; /* exit */ obj.value = text; /* klaar om op te slaan */ // obj.value = obj.value + '\n\n' + text; // TIJDELIJK!! /*** Samenvatting ***/ var obj = document.getElementById('wpSummary'); // obj.value = 'cat'; // obj.value = 'Lintfouten: Verouderde HTML-elementen'; // obj.value = 'Lintfouten: Afsluitende tag ontbreekt'; /* tijdelijk (voor eenmalige acties): */ // obj.value = '[[Categorie:Sjablonen voor een bepaald boek]]'; // obj.value = '[[Categorie:Sjablonen Wikibooks-gebruikers]]'; /*** Niet volgen tenzij reeds eerder gevolgd ***/ var obj = document.getElementById('ca-watch'); if (obj) {document.getElementById('wpWatchthis').checked = false;} return; } function addPurgeTab() { /* Voegt een "purge" tabje toe (bron: https://nl.wikipedia.org/wiki/Gebruiker:Pjetter/monobook.js) */ if(!document.getElementById) return; var x = document.getElementById('ca-history'); if(! x) { return; } var tabs = document.getElementById('p-cactions').getElementsByTagName('ul')[0]; if(x.children) { x = x.children[0]; } else { x = x.childNodes[0]; } addlilink(tabs, x.href.replace(/=history/, "=purge"), 'purge', 'ca-purge'); // ta['ca-purge'] = ['g', 'Purge the internal cache for this page']; // "ta is not defined" } function addlilink(tabs, url, name, id) { /* voegt tabjes toe (bron: https://nl.wikipedia.org/wiki/Gebruiker:Pjetter/monobook.js) */ var na = document.createElement('a'); na.href = url; na.appendChild(document.createTextNode(name)); var li = document.createElement('li'); li.id = id; li.appendChild(na); tabs.appendChild(li); return li; } function experiment() { // (om 'Inklappen' resp. 'Uitklappen' te vervangen) UitklapDivHide = '▲'; // U+25B2 kleiner: ▴ u+25B4 werkt niet UitklapDivShow = '▼'; // U+25BC kleiner: ▾ u+25BE ,, ,, } function automatePurgeConfirmationDialog() { /* Automate purge confirmation dialog. (https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Purge) */ if (mw.config.get('wgAction') === 'purge' ) { $('form[action*="action=purge"]').submit(); } return; } function markeerLintErrors() { // 20220114 // Markeert aantallen > 0 op Speciaal:LintErrors met een rode achtergrond. if (! (mw.config.get('wgPageName') == 'Speciaal:LintErrors')) return; /* exit */ var list = document.getElementsByTagName("BDI"); if (list.length == 0) return; for (i=0; i<list.length; i++) { if (! (list[i].innerHTML == '(0 fouten)')) { list[i].style.background = '#ff8080'; } } return; } function createDebug() { // v2, 20220113 // Creëert een debug-venster direct boven het bewerkingsvak. var obj = document.getElementById('wpTextbox1'); var parent = document.getElementById('editform'); var newItem = document.createElement("DIV"); newItem.id = 'debug'; newItem.style.display='none'; var textnode = document.createTextNode(""); newItem.appendChild(textnode); parent.insertBefore(newItem, obj); } function debug(txt) { // Voegt een regel tekst toe aan het debug-venster. var obj = document.getElementById('debug'); if (obj == null) return; /* exit */ obj.style.display = 'block'; obj.innerHTML = obj.innerHTML + txt.replace(/</g,'&lt;') + '<br>'; } function massDelete() { /* tbv. verwijderen ~450 pagina's, zie lijst op LJET/Gewenste pagina's */ if (mw.config.get('wgTitle').indexOf('Leer jezelf') == -1) return; if (mw.config.get('wgAction') != 'delete') return; document.getElementById('ooui-php-2').value = 'Verwijdersessie 3 september 2025'; document.getElementById("deleteconfirm").submit(); return; } function insertTekst() { var title = mw.config.get('wgTitle'); if ((title.search(/Kookboek [0-9]{1,2} /i)) == 0) { if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 10) { if (mw.config.get('wgAction') == 'view') { window.location += '?action=edit'; var text = document.getElementById('wpTextbox1').value; text = '__EXPECTUNUSEDCATEGORY__\n' + text; } } } return; } function capFirst(str) { /* fix all-caps en camel-case */ return str[0].toUpperCase() + str.slice(1).toLowerCase(); } // </nowiki> pqpv9l6cpvpnquwue7bn5c1329zqs12 427082 427081 2026-05-16T09:18:11Z Erik Baas 2193 427082 javascript text/javascript // <nowiki> $(function () { // importScript('Gebruiker:Erik Baas/markeer.js'); /* markeer & next*/ // watisdit(); // insertTekst(); // massDelete(); automatePurgeConfirmationDialog(); // if (mw.config.get('wgTitle').indexOf("Programmeren in TI-Basic/") > -1) { AutoEdit(); } // 20260420 replaceObsoleteHTMLTags(); markeerLintErrors(); addSubpagesLink(); // loadWikidataInfo(); fWikidata(); autoSave() addPurgeTab(); // check: altijd als laatste! return; }); function autoSave() { if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 0 || mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 10) { // main, template if (mw.config.get('wgAction') == 'edit') { document.getElementById('wpSummary').value = 'lf'; setTimeout(autoSave_sub, 10000); } } return; } function autoSave_sub() { document.getElementById("wpSave").click(); return; } function fWikidata() { /* Zoek in Wikidata - bron: [[w:Gebruiker:Zanaq/fwikidata.js]] (c) 2013 Zanaq, GPL * Voegt een link "Zoek in Wikidata" toe aan de sectie "hulpmiddelen". */ var title = mw.config.get('wgTitle'); mw.util.addPortletLink('p-tb', 'https://www.wikidata.org/w/index.php?button=&title=Special%3ASearch&search=' + encodeURIComponent(title.substr(title.lastIndexOf('/') + 1)), 'Zoek in WikiData', 'ca-wikidata', 'Zoek in Wikidata'); return; }; function watisdit() { const collection = document.getElementsByClassName("cdx-button"); alert(collection[0].innerHTML + ' *** ' + collection[1].innerHTML); return; }; function AutoEdit() { if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 0) { // 0=(main), 3=Overleg gebruiker, 10=Template if (mw.config.get('wgAction') == 'view') { if (mw.config.get('wgDiffOldId') == null) { // of wgDiffNewId ? window.location += '?action=edit'; } } } return; } function loadWikidataInfo() { /* Wikidata; 20260130 bron: https://nl.wikipedia.org/w/index.php?title=Wikipedia:Wikidata&oldid=70312736#Geschiedenis geeft onder paginatitel korte info over onderwerp in Wikidata */ if ( mw.config.get( 'wgNamespaceNumber' ) === 0 ) { // importScriptURI("//www.wikidata.org/w/index.php?title=User:Yair rand/WikidataInfo.js&action=raw&ctype=text/javascript"); importScriptURI("//nl.wikibooks.org/w/index.php?title=User:Erik_Baas/WikidataInfo.js&action=raw&ctype=text/javascript"); } return; } function addSubpagesLink() { /* * Voegt een link "Subpagina's" toe aan de sectie "hulpmiddelen". * Gebaseerd op de code in [[:commons:MediaWiki:Common.js]]. * Bron: https://nl.wikipedia.org/w/index.php?title=MediaWiki:Gadget-subpages.js * Onderhoud: [[User:Krinkle]] */ var i18n = { en: "Subpages", fr: "Sous-pages", nl: "Subpagina's" }; if ( [ 'Special', 'File', 'Category' ].indexOf( mw.config.get( 'wgCanonicalNamespace' ) ) === -1 ) { var text = i18n[ mw.config.get( 'wgUserLanguage' ) ] || i18n.nl; var link = mw.util.getUrl( 'Speciaal:Voorvoegselindex/' + mw.config.get( 'wgPageName' ) + '/' ); mw.util.addPortletLink( 'p-tb', link, text, '', 'Subpagina\'s van deze pagina'); }; return; } function replaceObsoleteHTMLTags() { var prev = '', sub='', subColor='', subFace='', subSize='', found='', text='', res='', X, Y, Z; var objSummary = document.getElementById('wpSummary'); var obj = document.getElementById('wpTextbox1'); if (obj == null) return; /* exit */ if (! (mw.config.get('wgPageContentModel') == 'wikitext')) return; /* exit */ var text = '' + obj.value; if (text.search(/{{Wiu[2,3]/i) > -1) { alert('Stop: werk in uitvoering!'); return; /* exit */ } createDebug(); /* <font> */ while (true) { // common pt. 1 X = /<font.*?>/i.exec(text); // .exec: if not found: X=null, X[0] etc. = undefined !! if (X == null) break; // geen font-tags X = X + ''; // !! subColor = subFace = subSize = X.replace(/(\x22|\x27)/g, ""); // - ' en " /* <font color> */ if (subColor.search(/color/i) > -1) { subColor = /color *= *[a-z,0-9,#]*/i.exec(subColor) + ''; // !! if (subColor) { subColor = subColor.replace(/ *= */, ": ") + ";"; subColor = subColor.toLowerCase(); } } else {subColor = null;} // geen color-attribute /* <font face> */ if (subFace.search(/face/i) > -1) { subFace = subFace.replace(/ *, */g, ","); subFace = /face *= *[a-z,0-9,\,]*/i.exec(subFace) + ''; // !! if (subFace) { subFace = subFace.replace(/,/g, ', '); subFace = subFace.replace(/face *= */i, 'font-family: ') + ';'; } } else {subFace = null;} // geen face-attribute /* <font size> */ // todo // tijdelijk: subSize = null; if (subSize.search(/size/i) > -1) { debug(subSize); // <font color=red face=Tahoma size=3> subSize = /(?<=size *= *).*?(?=(\x20,'>'))/i.exec(subSize) + ''; debug(subSize); // // subSize = subSize.replace(/.../, "..."); } else {subSize = null;} // geen size-attribute // tijdelijk: subSize = null; // common pt. 2 Y = '<span style="'; //debug(Y); if (subColor) Y += subColor; //debug(Y); if (subFace) Y += (subColor ? ' ' : '') + subFace; //debug(Y); if (subSize) Y += (subColor || subFace ? ' ' : '') + subSize; //debug(Y); Y += '">'; //debug(Y); text = text.replace(X,Y); text = text.replace(/<\/font/ig, "</span"); } // while (true) /* ToDo: - font color/size/face !!! - uitzonderingen maken voor elementen tussen blockquote-, nowiki-, pre- en comment-tags ! */ /*** Obsolete elements:***/ /* <big> */ text = text.replace(/(<big>){3,6}/ig, '<span style="font-size: xx-large;">'); //xxx-large werkt niet in Chrome ! text = text.replace(/(<big>){2}/ig, '<span style="font-size: x-large;">'); // 20220106: x-large voor zon en water if (mw.config.get('wgTitle').indexOf("Leer jezelf ecologisch tuinieren") > -1) { text = text.replace(/(?<=\| *zon *=.*)<big>/ig, '<span style="font-size: x-large;">'); text = text.replace(/(?<=\| *water *=.*)<big>/ig, '<span style="font-size: x-large;">'); } text = text.replace(/<big/ig, '<span style="font-size: large;"'); text = text.replace(/(<\/big *[a-z|0-9]*>){1,6}/ig, "</span>"); /* <center> */ text = text.replace(/<center/ig, '<div style="text-align: center;"'); text = text.replace(/<\/center/ig, "</div"); /* <small> */ text = text.replace(/(<small>){3,6}/ig, '<span style="font-size: xx-small;">'); text = text.replace(/(<small>){2}/ig, '<span style="font-size: x-small;">'); text = text.replace(/<small/ig, '<span style="font-size: smaller;"'); text = text.replace(/(<\/small *[a-z|0-9]*>){1,6}/ig, "</span>"); /* <source> 20220116 */ text = text.replace(/<source/ig,'<syntaxhighlight'); text = text.replace(/<\/source/ig,'</syntaxhighlight'); /* <strike> */ text = text.replace(/<strike/ig, "<s"); text = text.replace(/<\/strike/ig, "</s"); /* <tt> */ text = text.replace(/<tt/ig, "<code"); text = text.replace(/<\/tt/ig, "</code"); /*** Diversen: ***/ /* <br> */ text = text.replace(/\x20*<\/?br\x20?\/? ?>/ig, "<br>"); /* <br clear=left/right/all/both> */ text = text.replace(/\x20*<br clear ?= ?(\x22|\x27)?left(\x22|\x27)?\x20?\/?>/ig, '<br style="clear: left;">'); text = text.replace(/\x20*<br clear ?= ?(\x22|\x27)?right(\x22|\x27)?\x20?\/?>/ig, '<br style="clear: right;">'); text = text.replace(/\x20*<br clear ?= ?(\x22|\x27)?(all|both)(\x22|\x27)?\x20?\/?>/ig, '<br style="clear: both;">'); /* <hr> */ text = text.replace(/<\/?hr\x20?\/?>/ig, "<hr>"); text = text.replace(/\[\[categorie/ig, "[[Categorie"); text = text.replace(/\[\[afbeelding/ig, "[[Afbeelding"); /* prettytable */ text = text.replace(/prettytable/ig, "wikitable"); /* WSBN nummer :-( */ text = text.replace(/\[WSBN( |-|_)?nummer/ig, " [WSBN"); text = text.replace(/.*Hier.*onderhoudsmeldingen.*\n/ig, ""); /* . ná <ref> */ while(true) { X = /(?<!\.) ?<ref>.*?<\/ref>\./.exec(text); if (X == null) break; Y = X[0].replace(/ ?<ref>/,'.<ref>'); Y = Y.replace('</ref>.','</ref>'); text = text.replace(X,Y); } /* sjablonen en Magic Words */ text = text.replace(/{{{/g, "aW~d6-8Ht#yV_5"); // vervang "{{{" tijdelijk door code om varabelen te onderscheiden van sjablonen /* Magic Words - 20230323 */ text = text.replace(/\{\{#categorytree:/g, "{{#Categorytree:"); text = text.replace(/\{\{#expr:/g, "{{#Expr:"); text = text.replace(/\{\{\s?#if:\s?/ig, "{{#If:"); text = text.replace(/\{\{ ?#invoke:/g, "{{#Invoke:"); text = text.replace(/\{\{ ?#pos:/g, "{{#Pos:"); text = text.replace(/\{\{ ?#switch:/g, "{{#Switch:"); /* Magic Words met 2 hoofdletters: 20230421 */ text = text.replace(/\{\{ ?#ife/ig, "{{#IfE"); /* oud: text = text.replace(/\{\{ ?#iferror:/g, "{{#IfError:"); text = text.replace(/\{\{ ?#ifexpr:/g, "{{#IfExpr:"); text = text.replace(/\{\{ ?#ifexist:/g, "{{#IfExist:"); text = text.replace(/\{\{ ?#ifeq:/g, "{{#IfEq:"); */ /* ISBN 20230625 */ // text = text.replace(/ISBN\s{1,3}/ig, "{{ISBN|"); // debug ("ISBN checken!"); // text = text.replace(/(?<=\{\{ISBN\|[0-9%s]{8,13})(( )|\.|,|\n)/ig, "}} "); // <- /* ISBN exp. 20240121 */ text = text.replace(/ISBN\s{1,3}([0-9]\-?)*/ig, "{{$&}}"); text = text.replace(/\{\{ISBN\s{1,3}/ig, "{{ISBN|"); /* Sjabloonredirects vervangen 20220209 */ text = text.replace(/{{Beg(innetje)?}}/ig, "{{Begin}}"); text = text.replace(/{{Alleen afdrukken ?(\|\n|\n\|)/ig, '{{Alleen afdrukken inline\n|\n'); // extra \n tbv. sommige wikicodes text = text.replace(/{{Alleen afdrukken ?\|/ig, '{{Alleen afdrukken inline|'); text = text.replace(/{{Herhalen ?\|/ig, '{{Repeat|'); text = text.replace(/{{Niet afdrukken ?(\|\n|\n\|)/ig, '{{Niet afdrukken block\n|\n'); // extra \n tbv. sommige wikicodes text = text.replace(/{{Niet afdrukken ?\|/ig, '{{Niet afdrukken block|'); text = text.replace(/\n\| *Moeilijkheid *= *[ a-zA-Z]*/ig, ''); // 20251012 text = text.replace(/{{Zieook ?(\|\n|\n\|)/ig, '{{Zie ook\n|\n'); // extra \n tbv. sommige wikicodes text = text.replace(/{{Zieook ?\|/ig, '{{Zie ook|'); /* text = text.replace(/{{Crd ?\|/ig, '{{Akkoord|'); klaar */ /* text = text.replace(/{{Akkoorden ?\|/ig, '{{Akkoord|'); klaar */ // eerst toepassen op _alle_ sjablonen, ipv. check op overbodige "|" ? /* sjabloonnaam met hoofdletter */ { while(true){ X = /{{[a-z]/.exec(text); if (X == null) break; Y = X[0].toUpperCase(); text = text.replace(X,Y); } /* Idem in Sjabloon:Tl: 20230421 -- ToDo while(true){ X = /{{tl\|[A-Za-z]/i.exec(text); alert("X1=" + X); if (X == null) break; alert("X2=" + X); Y = X[0].toUpperCase(); alert("Y=" + Y); text = text.replace(X, "{{Tl|" + Y); alert("3=" + text.replace(X, "{{Tl|" + Y)); / alert(X + " - " Y + " - " + text.replace(X, "{{Tl|" + Y)); } */ // overbodige pipe na sjabloonnaam prev = text; text = text.replace(/(?<={{[a-z,0-9, ,-]*) *\| *\n/ig, '\n|\n'); if (!(prev == text)) { debug('checken: evt. eerste sjabloonparameter(s)!'); // alert } } text = text.replace(/aW~d6-8Ht#yV_5/g, "{{{"); // herstel code naar "{{{" --------------- /* {{Sub}} onderaan */ X = text.search(/{{sub}}/i); if (X > -1 && X < 50) {text = text.replace(/{{sub}}\n?/i, '') + '{{Sub}}';} /* lege regels voor {{sub}} */ text = text.replace(/\n ?\n*{{sub}}/ig,'\n{{Sub}}'); /* <tr> |- */ text = text.replace(/\|-+/g, "|-"); /* overbodige laatste <tr> */ text = text.replace(/ *\|-\x20*\n *\|}/g, "|}"); /* wikicode hr: 4 streepjes */ text = text.replace(/^-{5,}/g, "----"); text = text.replace(/\n-{5,}/g, "\n----"); /* http:// */ prev = text; text = text.replace(/http:\/\//ig, 'https://'); if (!(prev == text)) {debug('Check externe links (https)!');} // alert /* "xxe eeuw" in tekst */ { // 20220119 /* disabled: mag geen _links_ wijzigen ! 20220215 text = text.replace(/(?<=(1|2)?[0-9])e eeuw/g,'^e eeuw'); text = text.replace(/(?<=(1|2)?[0-9])e-eeuw/g,'^e-eeuw'); */ } text = text.replace(/\[\[categorie:/ig, "[[Categorie:"); text = text.replace(/\[\[:categorie:/ig, "[[:Categorie:"); /* Afsluitende tag op Categorie: 20220124, v2 */ if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 14) { text = text.replace(/'''{{PAGENAME}}(?!''')/i, "'''{{PAGENAME}}'''"); } /* Check op nested span tags - 20220218 */ /* if (text.search(/<\/span( color)?> ?<\/span>/i) > -1 ){ // alert('Check: nested span tags!?'); text = text.replace(/"><span style="/ig, ' ') // erg bot: alleen voor eco tuin ?? text = text.replace(/<\/span( color)?><\/span>/ig, '</span>'); // ,, } */ /* {{Fase0..4}} -> {{Fase|0..4}} */ text = text.replace(/\{\{Fase(?=[0-4])/ig, '{{Fase|'); // 20250810 /* geen lege regel na kopje - 20230724 */ text = text.replace(/==\n\n(?!==)/g, "==\n"); // komma vóór <ref> // 20251004 text = text.replace(/ \<\/ref\>/ig, '</ref>'); text = text.replace(/ \<\/cite\>/ig, '</cite>'); // links wp fixen: // 20251004 if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 0) { text = text.replace(/\[\[:?w:(nl:)?(.*?)\]\]/ig , '{{Wp|$2}}'); } text = text.replace(/\{\{W\|/ig, '{{Wp|'); // 20251008 // objSummary.value = 'Lintfouten: Verouderde HTML elementen'; // document.getElementById('wpSummary').value = 'lf'; // 20260323 //aap ******* . + * ? ^ $ ( ) [ ] { } | / \ ******** // template: // text = text.replace(/\{\{/ig, "{{"); text = text.replace(/\{\{Navigatie([\|,\n])/ig, "{{Bladeren2$1"); // 20260516 text = text.replace(/\{\{Navigatie atlas van Europa/ig, "{{Navigatie Atlas van Europa"); text = text.replace(/\{\{Microsoft Office/ig, "{{Navigatie Microsoft Office"); text = text.replace(/\{\{Nederlandse literatuur in de middeleeuwen/ig, "{{Index Nederlandse literatuur in de middeleeuwen"); text = text.replace(/\{\{Nederlandse literatuurgeschiedenis/ig, "{{Index Nederlandse literatuurgeschiedenis"); text = text.replace(/\{\{Nederlands\}\}/ig, "{{Index Nederlands}}"); text = text.replace(/\{\{Index Nederlands\}[^\}]/ig, "{{Index Nederlands}}"); text = text.replace(/\{\{Oudgrieks/ig, "{{Index Oudgrieks"); text = text.replace(/\{\{W[^a-zA-Z]/ig, "{{Wp"); text = text.replace(/\{\{00%/ig, "{{0%"); text = text.replace(/\{\{Fase([1-4])/ig, "{{Fase|$1"); // 2260514 text = text.replace(/\{\{Recept ?\|]/ig, "{{Infobox recept\n|"); // 2260516 text = text.replace(/\{\{Recept[\n,\}]/ig, "{{Infobox recept\n"); text = text.replace(/\{\{Recepten/ig, "{{Navigatie recepten"); text = text.replace(/\{\{Talen/ig, "{{Taal- en letterkunde"); /* if (mw.config.get('wgTitle').indexOf("Programmeren in TI-Basic/") > -1) { // 20260420 text = text.replace(/\{\{Links\}\}\n/i, ""); // text = text + String.fromCharCode(13, 10) + "{{Links}}"; text = text + "{{Links}}"; } */ /* 20260413: text = text.replace(/ategorie:GFDL afbeeldingen/ig, "ategorie:Bestanden met GFDL Licentie"); text = text.replace(/ategorie:Afbeelding naar licentie/ig, "ategorie:Bestand naar licentie"); text = text.replace(/ategorie:Wikibooks:Afbeelding beschikbaar op commons met dezelfde naam/ig, "ategorie:Wikibooks:Bestand beschikbaar op commons met dezelfde naam"); text = text.replace(/ategorie:Wikibooks:Afbeelding beschikbaar op commons/ig, "ategorie:Wikibooks:Bestand beschikbaar op commons"); text = text.replace(/ategorie:Wikibooks:Afbeeldingen niet te verplaatsen naar Wikimedia Commons/ig, "ategorie:Wikibooks:Bestand niet te verplaatsen naar Wikimedia Commons"); text = text.replace(/ategorie:PD-afbeeldingen/ig, "ategorie:Bestanden met PD Licentie"); text = text.replace(/ategorie:Ewmulti-afbeeldingen/ig, "ategorie:Bestanden met Ewmulti Licentie"); text = text.replace(/ategorie:Afbeeldingen zonder geldige licentie/ig, "ategorie:Bestanden zonder geldige licentie"); text = text.replace(/ategorie:Wikibooks:Verplaats naar Wikimedia Commons/ig, "ategorie:Wikibooks:Bestand te verplaatsen naar Wikimedia Commons"); text = text.replace(/ategorie:Afbeeldingen met Creative Commons Licentie by-sa/ig, "ategorie:Bestanden met Creative Commons Licentie by-sa"); text = text.replace(/ategorie:Afbeeldingen met Creative Commons Licentie by/ig, "ategorie:Bestanden met Creative Commons Licentie by"); text = text.replace(/ategorie:Afbeeldingen/ig, "ategorie:Bestand"); text = text.replace(/ategorie:Creative Commons-afbeeldingen/ig, "ategorie:Bestanden met Creative Commons Licentie"); */ text = text.replace(/\{\{Information/i, "{{Informatie"); //text = text.replace(/\{\{Links\}\}\n/i, ""); // 20260412 //text = text.replace(/\{\{Sub\}\}/i, "{{Sub}}\n{{Links}}"); text = text.replace(/Youtube/g, "YouTube"); // 20260406 text = text.replace(/{{Clearboth/ig, "{{Clear both"); // 20260323 text = text.replace(/{{Clearleft/ig, "{{Clear left"); text = text.replace(/( |&nbsp;){0,3}<ref(?!erences)/ig, '&nbsp;<ref'); // 1 spatie voor <ref> 20260121 text = text.replace(/<ref(.*)?> <ref/ig, '<ref$1><ref'); // tenzij 2 x ref na elkaar text = text.replace(/\{\{L\|(.*)\}\}/ig, '[[../$1/]]'); // {{L|x}} -> [[../x/]] 20251229 text = text.replace(/#DOORVERWIJZING ?/ig, '#Redirect '); text = text.replace(/\{\{Boeksjabloon[^ \(]/ig, '{{Index basis\n'); text = text.replace(/\|naam cursus/ig, '|titel'); if (mw.config.get('wgPageName').indexOf('Sjabloon:Index_') > -1) { // mw.config.get('wgPageName') geeft {{FULLPAGENAME}} ! text = text.replace(/## ?\[\[/g , '**[['); text = text.replace(/# ?\[\[/g , '*[['); // ??? text = text.replace(/\[\[Categorie:Sjablonen index\]\]\n?/ig, ''); } // {{tl}}: // text = text.replace(/\{\{tl\|(a-z)/ig, '{{Tl|' + '$1'.toUpperCase()); // werkt niet // text = text.replace(/\{\{tl\|(a-z)/ig, '{{Tl|' + String($1).charAt(0).toUpperCase()); // crasht // komma in getal -> punt - verder testen! - werkt maar t/m 999,999! : // text = text.replace(/([0-9]{1,3}),([0-9]{3})/g, '$1.$2'); text = text.replace(/\{\{Schaak\/Bord\|=/ig , '{{Schaak/Bord2'); // 20251030 text = text.replace(/\|\n\|=/ig , '|\n|'); text = text.replace(/(\n[1-8].*?)= ?\n/ig , '$1\n'); text = text.replace(/(\n[1-8].*?)= ?\n/ig , '$1\n'); text = text.replace(/\{\{HTML-standaardattributen/ig, '{{HTML standaardattributen'); text = text.replace(/\{\{HTML (tags|elementen)/ig, '{{Navigatie HTML elementen'); // 20251016 text = text.replace(/\[\[(:)?File:/ig, '[[$1Bestand:'); // 20251009 text = text.replace(/\[\[(:)?Image:/ig, '[[$1Afbeelding:'); text = text.replace(/\n\n?\{\{Recepten\}\}/ig, '\n{{Navigatie recepten}}'); // 20251012 text = text.replace(/\{\{Beg\}\}/ig, '{{Begin}}'); // 20251022 text = text.replace(/\{\{Boekenplanken\}\}/ig, '{{Navigatie boekenplanken}}'); // 20251022 /*** Eenmalige acties ***/ text = text.replace(/\[\[Kookboek\/\bDessert\b/ig, '[[Kookboek/Nagerecht'); // 20251012 text = text.replace(/\{\{TOCRechts/ig, '{{TOC rechts'); // 20230417 text = text.replace(/\{\{Wikt(?=(\||\}))/ig, '{{Wiktionary'); // 20230514 text = text.replace(/\{\{Woordenboek Index\}/ig, '{{Alfabet met links}'); // 20230520 text = text.replace(/se wikipedia/ig, 'stalige Wikipedia'); // 20230614 text = text.replace(/background: ?none;? ?/ig, ''); // 20250711 text = text.replace(/\n?\n\n\n\{\{Recepten\}\}/ig, '\n\n{{Recepten}}'); // 20250805 text = text.replace(/\{\{Recept\n\|\n/ig, '{{Recept\n'); // 20250805 text = text.replace(/(?<![a-zA-Z])NB(\.(\:)?|\:) ?/g, 'NB '); // 20250817 text = text.replace(/Wiskunde voor MBO techniek\//g, 'Wiskunde voor MBO techniek 1/'); // 20250824 /*** Archief eenmalige acties ***/ /* text = text.replace(/\{\[Clear both/ig , "{{Clear both"); text = text.replace(/{{Clearright/ig , "{{Clear right"); text = text.replace(/{{Boeken/ig , "{{Post-it/Boeken"); // tbv. Maatschappijleer/Alfabetische woordenlijst maatschappijleer - 20260303: // text = text.replace(/; ?<<!-- ?/ig , ';<!--'); // text = text.replace(/ ?-->span>/ig , '-->'); // text = text.replace(/;<\/span>/ig , ';'); // text = text.replace(/\[\[Categorie:Land\]\]/ig, '[[Categorie:Land in Europa]]'); // 20260125 if (mw.config.get('wgTitle').indexOf('Atlas van') > -1) { // wd-properties vervangen; 20260119 text = text.replace(/(property|statements):P18/ig, '$1:afbeelding'); text = text.replace(/(property|statements):P31/ig, '$1:is een'); text = text.replace(/(property|statements):P35/ig, '$1:staatshoofd'); text = text.replace(/(property|statements):P47/ig, '$1:grenst aan'); text = text.replace(/(property|statements):P122/ig, '$1:regeringsvorm'); text = text.replace(/(property|statements):P206/ig, '$1:gelegen in of aan waterlichaam'); text = text.replace(/(property|statements):P361/ig, '$1:onderdeel van'); text = text.replace(/(property|statements):P571/ig, '$1:datum van oprichting of creatie'); text = text.replace(/(property|statements):P1539/ig, '$1:vrouwelijke bevolking'); text = text.replace(/(property|statements):P1540/ig, '$1:mannelijke bevolking'); text = text.replace(/(property|statements):P2131/ig, '$1:bruto binnenlands product'); } // tbv. [[Wikibooks:Lijst van eigenschappen van Wikidata-items]]: (20251211)) text = text.replace(/\<br\>\[\[d:Property talk:P[0-9]{1,5}\|talk\]\]\<br\>\[\[d:Wikidata:Database reports\/Constraint violations\/P[0-9]{1,5}\|covi\]\]\|/ig, '|'); // voor [[Onderwijs in relatie tot P2P]] : text = text.replace(/tot P2P\/(.*)/g, 'tot P2P/$1|$1]]'); text = text.replace(/{{StringReplace ?\|/ig, '{{Replace|'); if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 3) { // "Overleg gebruiker"; 20251116 text = text.replace(/\{\{Zandbak\}\}/ig, '{{Zb}}'); } text = text.replace(/\{\{Bladeren(2|3)/ig, '{{Bladeren4'); // 20230531 text = text.replace(/\[\[Categorie:Weglaten bij afdrukken.*?\]\]\n?/ig, ''); // 20251024 text = text.replace(/\{\{Miljoen/ig, '{{Afronden'); // 20251005 // lintfouten: Ingebedde stijlregel voor de achtergrondkleur zonder bijbehorende tekstkleur // 20250711 text = text.replace(/(color: ?(black|inherit); ?)?background(-color)?:/ig, 'color: inherit; background-color:'); if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 14) { // 20251009 if (mw.config.get('wgTitle').indexOf('- inhoud') > -1) { text = text.replace(/\n?\[\[Categorie:Hoofdstuk.*?\]\]\n?/ig, ''); if (text.indexOf('Categorie:Inhoud') > -1) { // window.location.assign('https://nl.wikibooks.org/w/index.php?title=Categorie:Inhoud'); return; } text = text.replace(/\n?\[\[Categorie:Inhoud\]\]\n?/ig, ''); text = text + '[[Categorie:Inhoud]]\n'; // toevoegen indien cat:hoofdstuk nog niet aanwezig // werkt niet (edit wordt niet opgeslagen): // var Button = document.getElementById("wpSave"); // Button.click(); } } var X = mw.config.get('wgPageName'); document.write(X + '__'); var Y = X.search('Wikibooks:Infobox/'); document.write(Y + '__'); if (Y > -1) { document.write('ja__'); text = text.replace(/--\>\|.*boekenplank.*(taal( en letterkunde)?|talen)/ig, '-->| boekenplank = Taal en letterkunde');// 2025100? } text = text.replace(/\{\{Abc\}\}/ig, '{{Alfabet met ankers}}'); // 20230414 text = text.replace(/\[\[Categorie\:Sjablonen sjabloondocumentatie/ig, '[[Categorie:Sjabloondocumentatie'); text = text.replace(/Moderne/g , 'moderne'); // 20251006 text = text.replace(/Hedendaagse/g , 'hedendaagse'); text = text.replace(/Architectuur/g , 'architectuur'); // rode (wp-)links ontlinken: // tbv. [[Veelvoorkomende misvattingen/Wetenschap en technologie]] // "lazy" mode: (.*?) - https://javascript.info/regexp-greedy-and-lazy ! :-) // problemen: // * afb. met link(s) in de caption gaan stuk -> handmatig op te lossen // * links met afwijkende omschrijving worden zichtbaar -> niet ,, // 2: te behouden links veiligstellen: text = text.replace(/\[\[((Afbeelding|Bestand|bibcode|doi|File|Image|Media):.*?)\]\]/ig, 'REPL251005pre$1REPL251005post'); // 3: alle overige links omzetten naar tekst: text = text.replace(/\[\[(.*?)\]\]/ig, '$1'); text = text.replace(/\[\[(.*?)\]\]/ig, '$1'); // 2e keer tbv. geneste links! // 4: te behouden links herstellen: text = text.replace(/REPL251005pre/g, '[['); text = text.replace(/REPL251005post/g, ']]'); */ /* text = text.replace(/{{Receptmetafbeelding/ig, '{{Infobox recept'); // 20230312, 20251011 te gretig; text = text.replace(/,\<ref\>(.*)\<\/ref\>/ig , '<ref>$1</ref>,'); // 20251004 text = text.replace(/\[Spaans\/Les( |_)0/ig , '[Spaans/Les '); // 20250930 text = text.replace(/Categorie\:Ingrediënt\/Drank/ig , 'Categorie:Drank') // 20250929 text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Fruit/ig , 'Categorie:Fruit') // ,, text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Gevogelte/ig , 'Categorie:Gevogelte') // ,, text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Graan/ig , 'Categorie:Graan') // ,, text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Groente/ig , 'Categorie:Groente') // ,, text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Zuivel/ig , 'Categorie:Zuivel') // ,, text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Vruchtensap/ig , 'Categorie:Vruchtensap') // ,, */ /* text = text.replace(/Italiaans.*Antwoorden.*\]\]/g, mw.config.get('wgTitle') + '/Antwoorden]]'); // 20250920 */ /* text = text.replace(/Italiaans\/Les0?/g, 'Italiaans/Les '); // 20250920 */ /* text = text.replace(/ hele )/ig, ' heel '); //20250920 */ /* text = text.replace(/WikiJunior/g, 'Wikijunior'); // 20250718 */ /* text = text.replace(/\{\{TOCLinks/ig, '{{TOC links'); // 20230417 */ /* text = text.replace(/\/(.{1,65})\]\]/ig, '/$1|$1]]'); // 20250903 */ /* text = text.replace(/\{\{Uitleg\|(.{5,43})\|(.{5,43})\}\}/ig, '{{Hover|tekst=$2|hovertekst=$1}}'); // 20250901 */ /* text = text.replace(/\{\{Tuin(\n|\|)/i, '{{Tuinkalender'); // 20250803 */ /* text = text.replace(/\{\{Tuinkalender\|Pagina.*tuinieren\/(.*)\|tuinkalender\]\]\n?\|Onderdeel\=(.*)\n\}\}/i, '{{Tuinkalender|$1|$2}}'); // 20250831 */ /* text = text.replace(/(?<=g)allerij/ig, 'alerij'); // 20230614 */ /* text = text.replace(/(?<=t)utti frutti/ig, 'uttifrutti'); // 20250817 */ /* text = text.replace(/\{\{\#babel\:/ig, '{{Babel|'); // 20250813 */ /* text = text.replace(/\n/g, ']]\n'); // 20250812 */ /* text = text.replace(/gerbuik/g, 'gebruik'); // 20250806 */ /* text = text.replace(/\{\{Noindex\}\}/ig, '__NOINDEX__'); */ /* text = text.replace(/\{\{Clear\}\}/ig, '{{Clearboth}}'); */ /* text = text.replace(/\| ?Naam ? ?= ? ?{{PAGENAME}}/, '| Naam = '); // 20250805 */ /* text = text.replace(/Categorie:Sjablonen voor een bepaald boek/ig, 'Categorie:Sjablonen talen en dialecten'); */ /* text = text.replace(/Categorie\:Fase(?=[0-4])/ig, 'Categorie:Fase ');*/ // 20250803 /* 1e img van Sjabloon:Gestarte boeken verwijderen */ // text = text.replace(/ ?\[\[Bestand:.-4\.svg\|.px\]\] ?/ig , '\n'); // 20250722 // text = text.replace(/ /ig , ' '); // text = text.replace(/\* ? ?/ig , '<br>\n'); // text = text.replace(/\]\] \{\{/ig , ']]{{'); // text = text.replace(/\{\{0%/ig , '00%'); //text = text.replace(/Chillipepers\.nl/ig, 'chillipepers.nl'); // 20250722 //text = text.replace(/Chillipeper\.nl/ig, 'chillipeper.nl'); // ,, // text = text.replace(/Basiskennis( |_)chemie6\//g, 'Basiskennis chemie 6/'); // 20250906 // // document.getElementById('wpSummary').value = 'lf'; werkt niet!?? // --------------------------------------------------------------------------------------------- /* tbv. lintfouten op overleg gebruiker */ // text = text.replace(/('''|\<\/?b\>)/ig, ""); /* 20230627 */ /* tbv. verkeerd geneste tags op overleg:gebruiker */ // text = text.replace(/\<\/?span.*?\>/ig, ""); /* 20230627 */ // obj.value = 'Lintfouten: Verkeerd geneste tags'; /* test: CSS beter leesbaar maken - 20230519 */ text = text.replace(/(?<=style\=\".*): *(?=\>)/ig, ": "); /* too greedy; check "http(s):, /File: etc. ! */ text = text.replace(/(?<=style\=\"); ?(?=\")/ig, "; "); /* ------ oud ------------- text = text.replace(/\[\[Categor(ie|y):Sjablonen(?=[\||\]\]])/ig, '[[Categorie:Sjablonen Wikibooks-gebruikers'); text = text.replace(/\[\[Categor(ie|y):Sjablonen(?=[\||\]\]])/ig, '[[Categorie:Sjablonen voor een bepaald boek'); // "xxe eeuw" in titel { // 20220119 var title = mw.config.get('wgTitle'); var pattern = /(?<=(1|2)?[0-9])e-eeuw/; if (text.search(/{{DISPLAYTITLE:/) == -1) { if (title.search(pattern) > -1) { text = '{{DISPLAYTITLE:' + title.replace(pattern,'^e-eeuw') + '}}' j+ text; } } else debug('{{DISPLAYTITLE: is niet vervangen'); } // tijdelijk (tbv "Lintfouten: Afsluitende tag ontbreekt") text = text.replace(/{{cat\|?/ig, "{{Cat"); text = text.replace(/{{boekcat\|/ig, "{{Boekcat"); text = text.replace("'''{{PAGENAME}}", "'''{{PAGENAME}}'''"); */ /* verplaatsen naar andere categorie: text = text.replace(/\[\[Categorie:Aardrijkskunde/ig, "[[Categorie:Geografie"); */ /* sig BeeBringer: text = text.replace(/\[\[Bestand:BeeBringer.png\‎]\].*?\<\/sup>/, '\n[[Gebruiker:BeeBringer|BeeBringer]] [[Overleg_gebruiker:BeeBringer|overleg]]'); text = text.replace(/u wijzingen/, 'uw wijzigingen'); */ /* div. typefouten */ // text = text.replace(/(?<=w)ijzingen/, 'ijzigingen'); text = text.replace(/paramaters/, 'parameters'); /*** Einde ***/ /* niets veranderd? */ if (obj.value == text) return; /* exit */ obj.value = text; /* klaar om op te slaan */ // obj.value = obj.value + '\n\n' + text; // TIJDELIJK!! /*** Samenvatting ***/ var obj = document.getElementById('wpSummary'); // obj.value = 'cat'; // obj.value = 'Lintfouten: Verouderde HTML-elementen'; // obj.value = 'Lintfouten: Afsluitende tag ontbreekt'; /* tijdelijk (voor eenmalige acties): */ // obj.value = '[[Categorie:Sjablonen voor een bepaald boek]]'; // obj.value = '[[Categorie:Sjablonen Wikibooks-gebruikers]]'; /*** Niet volgen tenzij reeds eerder gevolgd ***/ var obj = document.getElementById('ca-watch'); if (obj) {document.getElementById('wpWatchthis').checked = false;} return; } function addPurgeTab() { /* Voegt een "purge" tabje toe (bron: https://nl.wikipedia.org/wiki/Gebruiker:Pjetter/monobook.js) */ if(!document.getElementById) return; var x = document.getElementById('ca-history'); if(! x) { return; } var tabs = document.getElementById('p-cactions').getElementsByTagName('ul')[0]; if(x.children) { x = x.children[0]; } else { x = x.childNodes[0]; } addlilink(tabs, x.href.replace(/=history/, "=purge"), 'purge', 'ca-purge'); // ta['ca-purge'] = ['g', 'Purge the internal cache for this page']; // "ta is not defined" } function addlilink(tabs, url, name, id) { /* voegt tabjes toe (bron: https://nl.wikipedia.org/wiki/Gebruiker:Pjetter/monobook.js) */ var na = document.createElement('a'); na.href = url; na.appendChild(document.createTextNode(name)); var li = document.createElement('li'); li.id = id; li.appendChild(na); tabs.appendChild(li); return li; } function experiment() { // (om 'Inklappen' resp. 'Uitklappen' te vervangen) UitklapDivHide = '▲'; // U+25B2 kleiner: ▴ u+25B4 werkt niet UitklapDivShow = '▼'; // U+25BC kleiner: ▾ u+25BE ,, ,, } function automatePurgeConfirmationDialog() { /* Automate purge confirmation dialog. (https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Purge) */ if (mw.config.get('wgAction') === 'purge' ) { $('form[action*="action=purge"]').submit(); } return; } function markeerLintErrors() { // 20220114 // Markeert aantallen > 0 op Speciaal:LintErrors met een rode achtergrond. if (! (mw.config.get('wgPageName') == 'Speciaal:LintErrors')) return; /* exit */ var list = document.getElementsByTagName("BDI"); if (list.length == 0) return; for (i=0; i<list.length; i++) { if (! (list[i].innerHTML == '(0 fouten)')) { list[i].style.background = '#ff8080'; } } return; } function createDebug() { // v2, 20220113 // Creëert een debug-venster direct boven het bewerkingsvak. var obj = document.getElementById('wpTextbox1'); var parent = document.getElementById('editform'); var newItem = document.createElement("DIV"); newItem.id = 'debug'; newItem.style.display='none'; var textnode = document.createTextNode(""); newItem.appendChild(textnode); parent.insertBefore(newItem, obj); } function debug(txt) { // Voegt een regel tekst toe aan het debug-venster. var obj = document.getElementById('debug'); if (obj == null) return; /* exit */ obj.style.display = 'block'; obj.innerHTML = obj.innerHTML + txt.replace(/</g,'&lt;') + '<br>'; } function massDelete() { /* tbv. verwijderen ~450 pagina's, zie lijst op LJET/Gewenste pagina's */ if (mw.config.get('wgTitle').indexOf('Leer jezelf') == -1) return; if (mw.config.get('wgAction') != 'delete') return; document.getElementById('ooui-php-2').value = 'Verwijdersessie 3 september 2025'; document.getElementById("deleteconfirm").submit(); return; } function insertTekst() { var title = mw.config.get('wgTitle'); if ((title.search(/Kookboek [0-9]{1,2} /i)) == 0) { if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 10) { if (mw.config.get('wgAction') == 'view') { window.location += '?action=edit'; var text = document.getElementById('wpTextbox1').value; text = '__EXPECTUNUSEDCATEGORY__\n' + text; } } } return; } function capFirst(str) { /* fix all-caps en camel-case */ return str[0].toUpperCase() + str.slice(1).toLowerCase(); } // </nowiki> 6ylsfawln6ogp4grhd29zlbs9j5n1j6 427083 427082 2026-05-16T09:19:21Z Erik Baas 2193 427083 javascript text/javascript // <nowiki> $(function () { // importScript('Gebruiker:Erik Baas/markeer.js'); /* markeer & next*/ // watisdit(); // insertTekst(); // massDelete(); automatePurgeConfirmationDialog(); // if (mw.config.get('wgTitle').indexOf("Programmeren in TI-Basic/") > -1) { AutoEdit(); } // 20260420 replaceObsoleteHTMLTags(); markeerLintErrors(); addSubpagesLink(); // loadWikidataInfo(); fWikidata(); autoSave() addPurgeTab(); // check: altijd als laatste! return; }); function autoSave() { if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 0 || mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 10) { // main, template if (mw.config.get('wgAction') == 'edit') { document.getElementById('wpSummary').value = 'lf'; setTimeout(autoSave_sub, 10000); } } return; } function autoSave_sub() { document.getElementById("wpSave").click(); return; } function fWikidata() { /* Zoek in Wikidata - bron: [[w:Gebruiker:Zanaq/fwikidata.js]] (c) 2013 Zanaq, GPL * Voegt een link "Zoek in Wikidata" toe aan de sectie "hulpmiddelen". */ var title = mw.config.get('wgTitle'); mw.util.addPortletLink('p-tb', 'https://www.wikidata.org/w/index.php?button=&title=Special%3ASearch&search=' + encodeURIComponent(title.substr(title.lastIndexOf('/') + 1)), 'Zoek in WikiData', 'ca-wikidata', 'Zoek in Wikidata'); return; }; function watisdit() { const collection = document.getElementsByClassName("cdx-button"); alert(collection[0].innerHTML + ' *** ' + collection[1].innerHTML); return; }; function AutoEdit() { if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 0) { // 0=(main), 3=Overleg gebruiker, 10=Template if (mw.config.get('wgAction') == 'view') { if (mw.config.get('wgDiffOldId') == null) { // of wgDiffNewId ? window.location += '?action=edit'; } } } return; } function loadWikidataInfo() { /* Wikidata; 20260130 bron: https://nl.wikipedia.org/w/index.php?title=Wikipedia:Wikidata&oldid=70312736#Geschiedenis geeft onder paginatitel korte info over onderwerp in Wikidata */ if ( mw.config.get( 'wgNamespaceNumber' ) === 0 ) { // importScriptURI("//www.wikidata.org/w/index.php?title=User:Yair rand/WikidataInfo.js&action=raw&ctype=text/javascript"); importScriptURI("//nl.wikibooks.org/w/index.php?title=User:Erik_Baas/WikidataInfo.js&action=raw&ctype=text/javascript"); } return; } function addSubpagesLink() { /* * Voegt een link "Subpagina's" toe aan de sectie "hulpmiddelen". * Gebaseerd op de code in [[:commons:MediaWiki:Common.js]]. * Bron: https://nl.wikipedia.org/w/index.php?title=MediaWiki:Gadget-subpages.js * Onderhoud: [[User:Krinkle]] */ var i18n = { en: "Subpages", fr: "Sous-pages", nl: "Subpagina's" }; if ( [ 'Special', 'File', 'Category' ].indexOf( mw.config.get( 'wgCanonicalNamespace' ) ) === -1 ) { var text = i18n[ mw.config.get( 'wgUserLanguage' ) ] || i18n.nl; var link = mw.util.getUrl( 'Speciaal:Voorvoegselindex/' + mw.config.get( 'wgPageName' ) + '/' ); mw.util.addPortletLink( 'p-tb', link, text, '', 'Subpagina\'s van deze pagina'); }; return; } function replaceObsoleteHTMLTags() { var prev = '', sub='', subColor='', subFace='', subSize='', found='', text='', res='', X, Y, Z; var objSummary = document.getElementById('wpSummary'); var obj = document.getElementById('wpTextbox1'); if (obj == null) return; /* exit */ if (! (mw.config.get('wgPageContentModel') == 'wikitext')) return; /* exit */ var text = '' + obj.value; if (text.search(/{{Wiu[2,3]/i) > -1) { alert('Stop: werk in uitvoering!'); return; /* exit */ } createDebug(); /* <font> */ while (true) { // common pt. 1 X = /<font.*?>/i.exec(text); // .exec: if not found: X=null, X[0] etc. = undefined !! if (X == null) break; // geen font-tags X = X + ''; // !! subColor = subFace = subSize = X.replace(/(\x22|\x27)/g, ""); // - ' en " /* <font color> */ if (subColor.search(/color/i) > -1) { subColor = /color *= *[a-z,0-9,#]*/i.exec(subColor) + ''; // !! if (subColor) { subColor = subColor.replace(/ *= */, ": ") + ";"; subColor = subColor.toLowerCase(); } } else {subColor = null;} // geen color-attribute /* <font face> */ if (subFace.search(/face/i) > -1) { subFace = subFace.replace(/ *, */g, ","); subFace = /face *= *[a-z,0-9,\,]*/i.exec(subFace) + ''; // !! if (subFace) { subFace = subFace.replace(/,/g, ', '); subFace = subFace.replace(/face *= */i, 'font-family: ') + ';'; } } else {subFace = null;} // geen face-attribute /* <font size> */ // todo // tijdelijk: subSize = null; if (subSize.search(/size/i) > -1) { debug(subSize); // <font color=red face=Tahoma size=3> subSize = /(?<=size *= *).*?(?=(\x20,'>'))/i.exec(subSize) + ''; debug(subSize); // // subSize = subSize.replace(/.../, "..."); } else {subSize = null;} // geen size-attribute // tijdelijk: subSize = null; // common pt. 2 Y = '<span style="'; //debug(Y); if (subColor) Y += subColor; //debug(Y); if (subFace) Y += (subColor ? ' ' : '') + subFace; //debug(Y); if (subSize) Y += (subColor || subFace ? ' ' : '') + subSize; //debug(Y); Y += '">'; //debug(Y); text = text.replace(X,Y); text = text.replace(/<\/font/ig, "</span"); } // while (true) /* ToDo: - font color/size/face !!! - uitzonderingen maken voor elementen tussen blockquote-, nowiki-, pre- en comment-tags ! */ /*** Obsolete elements:***/ /* <big> */ text = text.replace(/(<big>){3,6}/ig, '<span style="font-size: xx-large;">'); //xxx-large werkt niet in Chrome ! text = text.replace(/(<big>){2}/ig, '<span style="font-size: x-large;">'); // 20220106: x-large voor zon en water if (mw.config.get('wgTitle').indexOf("Leer jezelf ecologisch tuinieren") > -1) { text = text.replace(/(?<=\| *zon *=.*)<big>/ig, '<span style="font-size: x-large;">'); text = text.replace(/(?<=\| *water *=.*)<big>/ig, '<span style="font-size: x-large;">'); } text = text.replace(/<big/ig, '<span style="font-size: large;"'); text = text.replace(/(<\/big *[a-z|0-9]*>){1,6}/ig, "</span>"); /* <center> */ text = text.replace(/<center/ig, '<div style="text-align: center;"'); text = text.replace(/<\/center/ig, "</div"); /* <small> */ text = text.replace(/(<small>){3,6}/ig, '<span style="font-size: xx-small;">'); text = text.replace(/(<small>){2}/ig, '<span style="font-size: x-small;">'); text = text.replace(/<small/ig, '<span style="font-size: smaller;"'); text = text.replace(/(<\/small *[a-z|0-9]*>){1,6}/ig, "</span>"); /* <source> 20220116 */ text = text.replace(/<source/ig,'<syntaxhighlight'); text = text.replace(/<\/source/ig,'</syntaxhighlight'); /* <strike> */ text = text.replace(/<strike/ig, "<s"); text = text.replace(/<\/strike/ig, "</s"); /* <tt> */ text = text.replace(/<tt/ig, "<code"); text = text.replace(/<\/tt/ig, "</code"); /*** Diversen: ***/ /* <br> */ text = text.replace(/\x20*<\/?br\x20?\/? ?>/ig, "<br>"); /* <br clear=left/right/all/both> */ text = text.replace(/\x20*<br clear ?= ?(\x22|\x27)?left(\x22|\x27)?\x20?\/?>/ig, '<br style="clear: left;">'); text = text.replace(/\x20*<br clear ?= ?(\x22|\x27)?right(\x22|\x27)?\x20?\/?>/ig, '<br style="clear: right;">'); text = text.replace(/\x20*<br clear ?= ?(\x22|\x27)?(all|both)(\x22|\x27)?\x20?\/?>/ig, '<br style="clear: both;">'); /* <hr> */ text = text.replace(/<\/?hr\x20?\/?>/ig, "<hr>"); text = text.replace(/\[\[categorie/ig, "[[Categorie"); text = text.replace(/\[\[afbeelding/ig, "[[Afbeelding"); /* prettytable */ text = text.replace(/prettytable/ig, "wikitable"); /* WSBN nummer :-( */ text = text.replace(/\[WSBN( |-|_)?nummer/ig, " [WSBN"); text = text.replace(/.*Hier.*onderhoudsmeldingen.*\n/ig, ""); /* . ná <ref> */ while(true) { X = /(?<!\.) ?<ref>.*?<\/ref>\./.exec(text); if (X == null) break; Y = X[0].replace(/ ?<ref>/,'.<ref>'); Y = Y.replace('</ref>.','</ref>'); text = text.replace(X,Y); } /* sjablonen en Magic Words */ text = text.replace(/{{{/g, "aW~d6-8Ht#yV_5"); // vervang "{{{" tijdelijk door code om varabelen te onderscheiden van sjablonen /* Magic Words - 20230323 */ text = text.replace(/\{\{#categorytree:/g, "{{#Categorytree:"); text = text.replace(/\{\{#expr:/g, "{{#Expr:"); text = text.replace(/\{\{\s?#if:\s?/ig, "{{#If:"); text = text.replace(/\{\{ ?#invoke:/g, "{{#Invoke:"); text = text.replace(/\{\{ ?#pos:/g, "{{#Pos:"); text = text.replace(/\{\{ ?#switch:/g, "{{#Switch:"); /* Magic Words met 2 hoofdletters: 20230421 */ text = text.replace(/\{\{ ?#ife/ig, "{{#IfE"); /* oud: text = text.replace(/\{\{ ?#iferror:/g, "{{#IfError:"); text = text.replace(/\{\{ ?#ifexpr:/g, "{{#IfExpr:"); text = text.replace(/\{\{ ?#ifexist:/g, "{{#IfExist:"); text = text.replace(/\{\{ ?#ifeq:/g, "{{#IfEq:"); */ /* ISBN 20230625 */ // text = text.replace(/ISBN\s{1,3}/ig, "{{ISBN|"); // debug ("ISBN checken!"); // text = text.replace(/(?<=\{\{ISBN\|[0-9%s]{8,13})(( )|\.|,|\n)/ig, "}} "); // <- /* ISBN exp. 20240121 */ text = text.replace(/ISBN\s{1,3}([0-9]\-?)*/ig, "{{$&}}"); text = text.replace(/\{\{ISBN\s{1,3}/ig, "{{ISBN|"); /* Sjabloonredirects vervangen 20220209 */ text = text.replace(/{{Beg(innetje)?}}/ig, "{{Begin}}"); text = text.replace(/{{Alleen afdrukken ?(\|\n|\n\|)/ig, '{{Alleen afdrukken inline\n|\n'); // extra \n tbv. sommige wikicodes text = text.replace(/{{Alleen afdrukken ?\|/ig, '{{Alleen afdrukken inline|'); text = text.replace(/{{Herhalen ?\|/ig, '{{Repeat|'); text = text.replace(/{{Niet afdrukken ?(\|\n|\n\|)/ig, '{{Niet afdrukken block\n|\n'); // extra \n tbv. sommige wikicodes text = text.replace(/{{Niet afdrukken ?\|/ig, '{{Niet afdrukken block|'); text = text.replace(/\n\| *Moeilijkheid *= *[ a-zA-Z]*/ig, ''); // 20251012 text = text.replace(/{{Zieook ?(\|\n|\n\|)/ig, '{{Zie ook\n|\n'); // extra \n tbv. sommige wikicodes text = text.replace(/{{Zieook ?\|/ig, '{{Zie ook|'); /* text = text.replace(/{{Crd ?\|/ig, '{{Akkoord|'); klaar */ /* text = text.replace(/{{Akkoorden ?\|/ig, '{{Akkoord|'); klaar */ // eerst toepassen op _alle_ sjablonen, ipv. check op overbodige "|" ? /* sjabloonnaam met hoofdletter */ { while(true){ X = /{{[a-z]/.exec(text); if (X == null) break; Y = X[0].toUpperCase(); text = text.replace(X,Y); } /* Idem in Sjabloon:Tl: 20230421 -- ToDo while(true){ X = /{{tl\|[A-Za-z]/i.exec(text); alert("X1=" + X); if (X == null) break; alert("X2=" + X); Y = X[0].toUpperCase(); alert("Y=" + Y); text = text.replace(X, "{{Tl|" + Y); alert("3=" + text.replace(X, "{{Tl|" + Y)); / alert(X + " - " Y + " - " + text.replace(X, "{{Tl|" + Y)); } */ // overbodige pipe na sjabloonnaam prev = text; text = text.replace(/(?<={{[a-z,0-9, ,-]*) *\| *\n/ig, '\n|\n'); if (!(prev == text)) { debug('checken: evt. eerste sjabloonparameter(s)!'); // alert } } text = text.replace(/aW~d6-8Ht#yV_5/g, "{{{"); // herstel code naar "{{{" --------------- /* {{Sub}} onderaan */ X = text.search(/{{sub}}/i); if (X > -1 && X < 50) {text = text.replace(/{{sub}}\n?/i, '') + '{{Sub}}';} /* lege regels voor {{sub}} */ text = text.replace(/\n ?\n*{{sub}}/ig,'\n{{Sub}}'); /* <tr> |- */ text = text.replace(/\|-+/g, "|-"); /* overbodige laatste <tr> */ text = text.replace(/ *\|-\x20*\n *\|}/g, "|}"); /* wikicode hr: 4 streepjes */ text = text.replace(/^-{5,}/g, "----"); text = text.replace(/\n-{5,}/g, "\n----"); /* http:// */ prev = text; text = text.replace(/http:\/\//ig, 'https://'); if (!(prev == text)) {debug('Check externe links (https)!');} // alert /* "xxe eeuw" in tekst */ { // 20220119 /* disabled: mag geen _links_ wijzigen ! 20220215 text = text.replace(/(?<=(1|2)?[0-9])e eeuw/g,'^e eeuw'); text = text.replace(/(?<=(1|2)?[0-9])e-eeuw/g,'^e-eeuw'); */ } text = text.replace(/\[\[categorie:/ig, "[[Categorie:"); text = text.replace(/\[\[:categorie:/ig, "[[:Categorie:"); /* Afsluitende tag op Categorie: 20220124, v2 */ if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 14) { text = text.replace(/'''{{PAGENAME}}(?!''')/i, "'''{{PAGENAME}}'''"); } /* Check op nested span tags - 20220218 */ /* if (text.search(/<\/span( color)?> ?<\/span>/i) > -1 ){ // alert('Check: nested span tags!?'); text = text.replace(/"><span style="/ig, ' ') // erg bot: alleen voor eco tuin ?? text = text.replace(/<\/span( color)?><\/span>/ig, '</span>'); // ,, } */ /* {{Fase0..4}} -> {{Fase|0..4}} */ text = text.replace(/\{\{Fase(?=[0-4])/ig, '{{Fase|'); // 20250810 /* geen lege regel na kopje - 20230724 */ text = text.replace(/==\n\n(?!==)/g, "==\n"); // komma vóór <ref> // 20251004 text = text.replace(/ \<\/ref\>/ig, '</ref>'); text = text.replace(/ \<\/cite\>/ig, '</cite>'); // links wp fixen: // 20251004 if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 0) { text = text.replace(/\[\[:?w:(nl:)?(.*?)\]\]/ig , '{{Wp|$2}}'); } text = text.replace(/\{\{W\|/ig, '{{Wp|'); // 20251008 // objSummary.value = 'Lintfouten: Verouderde HTML elementen'; // document.getElementById('wpSummary').value = 'lf'; // 20260323 //aap ******* . + * ? ^ $ ( ) [ ] { } | / \ ******** // template: // text = text.replace(/\{\{/ig, "{{"); text = text.replace(/\{\{Navigatie([\|,\n])/ig, "{{Bladeren2$1"); // 20260516 text = text.replace(/\{\{Navigatie atlas van Europa/ig, "{{Navigatie Atlas van Europa"); text = text.replace(/\{\{Microsoft Office/ig, "{{Navigatie Microsoft Office"); text = text.replace(/\{\{Nederlandse literatuur in de middeleeuwen/ig, "{{Index Nederlandse literatuur in de middeleeuwen"); text = text.replace(/\{\{Nederlandse literatuurgeschiedenis/ig, "{{Index Nederlandse literatuurgeschiedenis"); text = text.replace(/\{\{Nederlands\}\}/ig, "{{Index Nederlands}}"); text = text.replace(/\{\{Index Nederlands\}[^\}]/ig, "{{Index Nederlands}}\n"); text = text.replace(/\{\{Oudgrieks/ig, "{{Index Oudgrieks"); text = text.replace(/\{\{W[^a-zA-Z]/ig, "{{Wp"); text = text.replace(/\{\{00%/ig, "{{0%"); text = text.replace(/\{\{Fase([1-4])/ig, "{{Fase|$1"); // 2260514 text = text.replace(/\{\{Recept ?\|]/ig, "{{Infobox recept\n|"); // 2260516 text = text.replace(/\{\{Recept[\n,\}]/ig, "{{Infobox recept\n"); text = text.replace(/\{\{Recepten/ig, "{{Navigatie recepten"); text = text.replace(/\{\{Talen/ig, "{{Taal- en letterkunde"); /* if (mw.config.get('wgTitle').indexOf("Programmeren in TI-Basic/") > -1) { // 20260420 text = text.replace(/\{\{Links\}\}\n/i, ""); // text = text + String.fromCharCode(13, 10) + "{{Links}}"; text = text + "{{Links}}"; } */ /* 20260413: text = text.replace(/ategorie:GFDL afbeeldingen/ig, "ategorie:Bestanden met GFDL Licentie"); text = text.replace(/ategorie:Afbeelding naar licentie/ig, "ategorie:Bestand naar licentie"); text = text.replace(/ategorie:Wikibooks:Afbeelding beschikbaar op commons met dezelfde naam/ig, "ategorie:Wikibooks:Bestand beschikbaar op commons met dezelfde naam"); text = text.replace(/ategorie:Wikibooks:Afbeelding beschikbaar op commons/ig, "ategorie:Wikibooks:Bestand beschikbaar op commons"); text = text.replace(/ategorie:Wikibooks:Afbeeldingen niet te verplaatsen naar Wikimedia Commons/ig, "ategorie:Wikibooks:Bestand niet te verplaatsen naar Wikimedia Commons"); text = text.replace(/ategorie:PD-afbeeldingen/ig, "ategorie:Bestanden met PD Licentie"); text = text.replace(/ategorie:Ewmulti-afbeeldingen/ig, "ategorie:Bestanden met Ewmulti Licentie"); text = text.replace(/ategorie:Afbeeldingen zonder geldige licentie/ig, "ategorie:Bestanden zonder geldige licentie"); text = text.replace(/ategorie:Wikibooks:Verplaats naar Wikimedia Commons/ig, "ategorie:Wikibooks:Bestand te verplaatsen naar Wikimedia Commons"); text = text.replace(/ategorie:Afbeeldingen met Creative Commons Licentie by-sa/ig, "ategorie:Bestanden met Creative Commons Licentie by-sa"); text = text.replace(/ategorie:Afbeeldingen met Creative Commons Licentie by/ig, "ategorie:Bestanden met Creative Commons Licentie by"); text = text.replace(/ategorie:Afbeeldingen/ig, "ategorie:Bestand"); text = text.replace(/ategorie:Creative Commons-afbeeldingen/ig, "ategorie:Bestanden met Creative Commons Licentie"); */ text = text.replace(/\{\{Information/i, "{{Informatie"); //text = text.replace(/\{\{Links\}\}\n/i, ""); // 20260412 //text = text.replace(/\{\{Sub\}\}/i, "{{Sub}}\n{{Links}}"); text = text.replace(/Youtube/g, "YouTube"); // 20260406 text = text.replace(/{{Clearboth/ig, "{{Clear both"); // 20260323 text = text.replace(/{{Clearleft/ig, "{{Clear left"); text = text.replace(/( |&nbsp;){0,3}<ref(?!erences)/ig, '&nbsp;<ref'); // 1 spatie voor <ref> 20260121 text = text.replace(/<ref(.*)?> <ref/ig, '<ref$1><ref'); // tenzij 2 x ref na elkaar text = text.replace(/\{\{L\|(.*)\}\}/ig, '[[../$1/]]'); // {{L|x}} -> [[../x/]] 20251229 text = text.replace(/#DOORVERWIJZING ?/ig, '#Redirect '); text = text.replace(/\{\{Boeksjabloon[^ \(]/ig, '{{Index basis\n'); text = text.replace(/\|naam cursus/ig, '|titel'); if (mw.config.get('wgPageName').indexOf('Sjabloon:Index_') > -1) { // mw.config.get('wgPageName') geeft {{FULLPAGENAME}} ! text = text.replace(/## ?\[\[/g , '**[['); text = text.replace(/# ?\[\[/g , '*[['); // ??? text = text.replace(/\[\[Categorie:Sjablonen index\]\]\n?/ig, ''); } // {{tl}}: // text = text.replace(/\{\{tl\|(a-z)/ig, '{{Tl|' + '$1'.toUpperCase()); // werkt niet // text = text.replace(/\{\{tl\|(a-z)/ig, '{{Tl|' + String($1).charAt(0).toUpperCase()); // crasht // komma in getal -> punt - verder testen! - werkt maar t/m 999,999! : // text = text.replace(/([0-9]{1,3}),([0-9]{3})/g, '$1.$2'); text = text.replace(/\{\{Schaak\/Bord\|=/ig , '{{Schaak/Bord2'); // 20251030 text = text.replace(/\|\n\|=/ig , '|\n|'); text = text.replace(/(\n[1-8].*?)= ?\n/ig , '$1\n'); text = text.replace(/(\n[1-8].*?)= ?\n/ig , '$1\n'); text = text.replace(/\{\{HTML-standaardattributen/ig, '{{HTML standaardattributen'); text = text.replace(/\{\{HTML (tags|elementen)/ig, '{{Navigatie HTML elementen'); // 20251016 text = text.replace(/\[\[(:)?File:/ig, '[[$1Bestand:'); // 20251009 text = text.replace(/\[\[(:)?Image:/ig, '[[$1Afbeelding:'); text = text.replace(/\n\n?\{\{Recepten\}\}/ig, '\n{{Navigatie recepten}}'); // 20251012 text = text.replace(/\{\{Beg\}\}/ig, '{{Begin}}'); // 20251022 text = text.replace(/\{\{Boekenplanken\}\}/ig, '{{Navigatie boekenplanken}}'); // 20251022 /*** Eenmalige acties ***/ text = text.replace(/\[\[Kookboek\/\bDessert\b/ig, '[[Kookboek/Nagerecht'); // 20251012 text = text.replace(/\{\{TOCRechts/ig, '{{TOC rechts'); // 20230417 text = text.replace(/\{\{Wikt(?=(\||\}))/ig, '{{Wiktionary'); // 20230514 text = text.replace(/\{\{Woordenboek Index\}/ig, '{{Alfabet met links}'); // 20230520 text = text.replace(/se wikipedia/ig, 'stalige Wikipedia'); // 20230614 text = text.replace(/background: ?none;? ?/ig, ''); // 20250711 text = text.replace(/\n?\n\n\n\{\{Recepten\}\}/ig, '\n\n{{Recepten}}'); // 20250805 text = text.replace(/\{\{Recept\n\|\n/ig, '{{Recept\n'); // 20250805 text = text.replace(/(?<![a-zA-Z])NB(\.(\:)?|\:) ?/g, 'NB '); // 20250817 text = text.replace(/Wiskunde voor MBO techniek\//g, 'Wiskunde voor MBO techniek 1/'); // 20250824 /*** Archief eenmalige acties ***/ /* text = text.replace(/\{\[Clear both/ig , "{{Clear both"); text = text.replace(/{{Clearright/ig , "{{Clear right"); text = text.replace(/{{Boeken/ig , "{{Post-it/Boeken"); // tbv. Maatschappijleer/Alfabetische woordenlijst maatschappijleer - 20260303: // text = text.replace(/; ?<<!-- ?/ig , ';<!--'); // text = text.replace(/ ?-->span>/ig , '-->'); // text = text.replace(/;<\/span>/ig , ';'); // text = text.replace(/\[\[Categorie:Land\]\]/ig, '[[Categorie:Land in Europa]]'); // 20260125 if (mw.config.get('wgTitle').indexOf('Atlas van') > -1) { // wd-properties vervangen; 20260119 text = text.replace(/(property|statements):P18/ig, '$1:afbeelding'); text = text.replace(/(property|statements):P31/ig, '$1:is een'); text = text.replace(/(property|statements):P35/ig, '$1:staatshoofd'); text = text.replace(/(property|statements):P47/ig, '$1:grenst aan'); text = text.replace(/(property|statements):P122/ig, '$1:regeringsvorm'); text = text.replace(/(property|statements):P206/ig, '$1:gelegen in of aan waterlichaam'); text = text.replace(/(property|statements):P361/ig, '$1:onderdeel van'); text = text.replace(/(property|statements):P571/ig, '$1:datum van oprichting of creatie'); text = text.replace(/(property|statements):P1539/ig, '$1:vrouwelijke bevolking'); text = text.replace(/(property|statements):P1540/ig, '$1:mannelijke bevolking'); text = text.replace(/(property|statements):P2131/ig, '$1:bruto binnenlands product'); } // tbv. [[Wikibooks:Lijst van eigenschappen van Wikidata-items]]: (20251211)) text = text.replace(/\<br\>\[\[d:Property talk:P[0-9]{1,5}\|talk\]\]\<br\>\[\[d:Wikidata:Database reports\/Constraint violations\/P[0-9]{1,5}\|covi\]\]\|/ig, '|'); // voor [[Onderwijs in relatie tot P2P]] : text = text.replace(/tot P2P\/(.*)/g, 'tot P2P/$1|$1]]'); text = text.replace(/{{StringReplace ?\|/ig, '{{Replace|'); if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 3) { // "Overleg gebruiker"; 20251116 text = text.replace(/\{\{Zandbak\}\}/ig, '{{Zb}}'); } text = text.replace(/\{\{Bladeren(2|3)/ig, '{{Bladeren4'); // 20230531 text = text.replace(/\[\[Categorie:Weglaten bij afdrukken.*?\]\]\n?/ig, ''); // 20251024 text = text.replace(/\{\{Miljoen/ig, '{{Afronden'); // 20251005 // lintfouten: Ingebedde stijlregel voor de achtergrondkleur zonder bijbehorende tekstkleur // 20250711 text = text.replace(/(color: ?(black|inherit); ?)?background(-color)?:/ig, 'color: inherit; background-color:'); if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 14) { // 20251009 if (mw.config.get('wgTitle').indexOf('- inhoud') > -1) { text = text.replace(/\n?\[\[Categorie:Hoofdstuk.*?\]\]\n?/ig, ''); if (text.indexOf('Categorie:Inhoud') > -1) { // window.location.assign('https://nl.wikibooks.org/w/index.php?title=Categorie:Inhoud'); return; } text = text.replace(/\n?\[\[Categorie:Inhoud\]\]\n?/ig, ''); text = text + '[[Categorie:Inhoud]]\n'; // toevoegen indien cat:hoofdstuk nog niet aanwezig // werkt niet (edit wordt niet opgeslagen): // var Button = document.getElementById("wpSave"); // Button.click(); } } var X = mw.config.get('wgPageName'); document.write(X + '__'); var Y = X.search('Wikibooks:Infobox/'); document.write(Y + '__'); if (Y > -1) { document.write('ja__'); text = text.replace(/--\>\|.*boekenplank.*(taal( en letterkunde)?|talen)/ig, '-->| boekenplank = Taal en letterkunde');// 2025100? } text = text.replace(/\{\{Abc\}\}/ig, '{{Alfabet met ankers}}'); // 20230414 text = text.replace(/\[\[Categorie\:Sjablonen sjabloondocumentatie/ig, '[[Categorie:Sjabloondocumentatie'); text = text.replace(/Moderne/g , 'moderne'); // 20251006 text = text.replace(/Hedendaagse/g , 'hedendaagse'); text = text.replace(/Architectuur/g , 'architectuur'); // rode (wp-)links ontlinken: // tbv. [[Veelvoorkomende misvattingen/Wetenschap en technologie]] // "lazy" mode: (.*?) - https://javascript.info/regexp-greedy-and-lazy ! :-) // problemen: // * afb. met link(s) in de caption gaan stuk -> handmatig op te lossen // * links met afwijkende omschrijving worden zichtbaar -> niet ,, // 2: te behouden links veiligstellen: text = text.replace(/\[\[((Afbeelding|Bestand|bibcode|doi|File|Image|Media):.*?)\]\]/ig, 'REPL251005pre$1REPL251005post'); // 3: alle overige links omzetten naar tekst: text = text.replace(/\[\[(.*?)\]\]/ig, '$1'); text = text.replace(/\[\[(.*?)\]\]/ig, '$1'); // 2e keer tbv. geneste links! // 4: te behouden links herstellen: text = text.replace(/REPL251005pre/g, '[['); text = text.replace(/REPL251005post/g, ']]'); */ /* text = text.replace(/{{Receptmetafbeelding/ig, '{{Infobox recept'); // 20230312, 20251011 te gretig; text = text.replace(/,\<ref\>(.*)\<\/ref\>/ig , '<ref>$1</ref>,'); // 20251004 text = text.replace(/\[Spaans\/Les( |_)0/ig , '[Spaans/Les '); // 20250930 text = text.replace(/Categorie\:Ingrediënt\/Drank/ig , 'Categorie:Drank') // 20250929 text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Fruit/ig , 'Categorie:Fruit') // ,, text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Gevogelte/ig , 'Categorie:Gevogelte') // ,, text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Graan/ig , 'Categorie:Graan') // ,, text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Groente/ig , 'Categorie:Groente') // ,, text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Zuivel/ig , 'Categorie:Zuivel') // ,, text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Vruchtensap/ig , 'Categorie:Vruchtensap') // ,, */ /* text = text.replace(/Italiaans.*Antwoorden.*\]\]/g, mw.config.get('wgTitle') + '/Antwoorden]]'); // 20250920 */ /* text = text.replace(/Italiaans\/Les0?/g, 'Italiaans/Les '); // 20250920 */ /* text = text.replace(/ hele )/ig, ' heel '); //20250920 */ /* text = text.replace(/WikiJunior/g, 'Wikijunior'); // 20250718 */ /* text = text.replace(/\{\{TOCLinks/ig, '{{TOC links'); // 20230417 */ /* text = text.replace(/\/(.{1,65})\]\]/ig, '/$1|$1]]'); // 20250903 */ /* text = text.replace(/\{\{Uitleg\|(.{5,43})\|(.{5,43})\}\}/ig, '{{Hover|tekst=$2|hovertekst=$1}}'); // 20250901 */ /* text = text.replace(/\{\{Tuin(\n|\|)/i, '{{Tuinkalender'); // 20250803 */ /* text = text.replace(/\{\{Tuinkalender\|Pagina.*tuinieren\/(.*)\|tuinkalender\]\]\n?\|Onderdeel\=(.*)\n\}\}/i, '{{Tuinkalender|$1|$2}}'); // 20250831 */ /* text = text.replace(/(?<=g)allerij/ig, 'alerij'); // 20230614 */ /* text = text.replace(/(?<=t)utti frutti/ig, 'uttifrutti'); // 20250817 */ /* text = text.replace(/\{\{\#babel\:/ig, '{{Babel|'); // 20250813 */ /* text = text.replace(/\n/g, ']]\n'); // 20250812 */ /* text = text.replace(/gerbuik/g, 'gebruik'); // 20250806 */ /* text = text.replace(/\{\{Noindex\}\}/ig, '__NOINDEX__'); */ /* text = text.replace(/\{\{Clear\}\}/ig, '{{Clearboth}}'); */ /* text = text.replace(/\| ?Naam ? ?= ? ?{{PAGENAME}}/, '| Naam = '); // 20250805 */ /* text = text.replace(/Categorie:Sjablonen voor een bepaald boek/ig, 'Categorie:Sjablonen talen en dialecten'); */ /* text = text.replace(/Categorie\:Fase(?=[0-4])/ig, 'Categorie:Fase ');*/ // 20250803 /* 1e img van Sjabloon:Gestarte boeken verwijderen */ // text = text.replace(/ ?\[\[Bestand:.-4\.svg\|.px\]\] ?/ig , '\n'); // 20250722 // text = text.replace(/ /ig , ' '); // text = text.replace(/\* ? ?/ig , '<br>\n'); // text = text.replace(/\]\] \{\{/ig , ']]{{'); // text = text.replace(/\{\{0%/ig , '00%'); //text = text.replace(/Chillipepers\.nl/ig, 'chillipepers.nl'); // 20250722 //text = text.replace(/Chillipeper\.nl/ig, 'chillipeper.nl'); // ,, // text = text.replace(/Basiskennis( |_)chemie6\//g, 'Basiskennis chemie 6/'); // 20250906 // // document.getElementById('wpSummary').value = 'lf'; werkt niet!?? // --------------------------------------------------------------------------------------------- /* tbv. lintfouten op overleg gebruiker */ // text = text.replace(/('''|\<\/?b\>)/ig, ""); /* 20230627 */ /* tbv. verkeerd geneste tags op overleg:gebruiker */ // text = text.replace(/\<\/?span.*?\>/ig, ""); /* 20230627 */ // obj.value = 'Lintfouten: Verkeerd geneste tags'; /* test: CSS beter leesbaar maken - 20230519 */ text = text.replace(/(?<=style\=\".*): *(?=\>)/ig, ": "); /* too greedy; check "http(s):, /File: etc. ! */ text = text.replace(/(?<=style\=\"); ?(?=\")/ig, "; "); /* ------ oud ------------- text = text.replace(/\[\[Categor(ie|y):Sjablonen(?=[\||\]\]])/ig, '[[Categorie:Sjablonen Wikibooks-gebruikers'); text = text.replace(/\[\[Categor(ie|y):Sjablonen(?=[\||\]\]])/ig, '[[Categorie:Sjablonen voor een bepaald boek'); // "xxe eeuw" in titel { // 20220119 var title = mw.config.get('wgTitle'); var pattern = /(?<=(1|2)?[0-9])e-eeuw/; if (text.search(/{{DISPLAYTITLE:/) == -1) { if (title.search(pattern) > -1) { text = '{{DISPLAYTITLE:' + title.replace(pattern,'^e-eeuw') + '}}' j+ text; } } else debug('{{DISPLAYTITLE: is niet vervangen'); } // tijdelijk (tbv "Lintfouten: Afsluitende tag ontbreekt") text = text.replace(/{{cat\|?/ig, "{{Cat"); text = text.replace(/{{boekcat\|/ig, "{{Boekcat"); text = text.replace("'''{{PAGENAME}}", "'''{{PAGENAME}}'''"); */ /* verplaatsen naar andere categorie: text = text.replace(/\[\[Categorie:Aardrijkskunde/ig, "[[Categorie:Geografie"); */ /* sig BeeBringer: text = text.replace(/\[\[Bestand:BeeBringer.png\‎]\].*?\<\/sup>/, '\n[[Gebruiker:BeeBringer|BeeBringer]] [[Overleg_gebruiker:BeeBringer|overleg]]'); text = text.replace(/u wijzingen/, 'uw wijzigingen'); */ /* div. typefouten */ // text = text.replace(/(?<=w)ijzingen/, 'ijzigingen'); text = text.replace(/paramaters/, 'parameters'); /*** Einde ***/ /* niets veranderd? */ if (obj.value == text) return; /* exit */ obj.value = text; /* klaar om op te slaan */ // obj.value = obj.value + '\n\n' + text; // TIJDELIJK!! /*** Samenvatting ***/ var obj = document.getElementById('wpSummary'); // obj.value = 'cat'; // obj.value = 'Lintfouten: Verouderde HTML-elementen'; // obj.value = 'Lintfouten: Afsluitende tag ontbreekt'; /* tijdelijk (voor eenmalige acties): */ // obj.value = '[[Categorie:Sjablonen voor een bepaald boek]]'; // obj.value = '[[Categorie:Sjablonen Wikibooks-gebruikers]]'; /*** Niet volgen tenzij reeds eerder gevolgd ***/ var obj = document.getElementById('ca-watch'); if (obj) {document.getElementById('wpWatchthis').checked = false;} return; } function addPurgeTab() { /* Voegt een "purge" tabje toe (bron: https://nl.wikipedia.org/wiki/Gebruiker:Pjetter/monobook.js) */ if(!document.getElementById) return; var x = document.getElementById('ca-history'); if(! x) { return; } var tabs = document.getElementById('p-cactions').getElementsByTagName('ul')[0]; if(x.children) { x = x.children[0]; } else { x = x.childNodes[0]; } addlilink(tabs, x.href.replace(/=history/, "=purge"), 'purge', 'ca-purge'); // ta['ca-purge'] = ['g', 'Purge the internal cache for this page']; // "ta is not defined" } function addlilink(tabs, url, name, id) { /* voegt tabjes toe (bron: https://nl.wikipedia.org/wiki/Gebruiker:Pjetter/monobook.js) */ var na = document.createElement('a'); na.href = url; na.appendChild(document.createTextNode(name)); var li = document.createElement('li'); li.id = id; li.appendChild(na); tabs.appendChild(li); return li; } function experiment() { // (om 'Inklappen' resp. 'Uitklappen' te vervangen) UitklapDivHide = '▲'; // U+25B2 kleiner: ▴ u+25B4 werkt niet UitklapDivShow = '▼'; // U+25BC kleiner: ▾ u+25BE ,, ,, } function automatePurgeConfirmationDialog() { /* Automate purge confirmation dialog. (https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Purge) */ if (mw.config.get('wgAction') === 'purge' ) { $('form[action*="action=purge"]').submit(); } return; } function markeerLintErrors() { // 20220114 // Markeert aantallen > 0 op Speciaal:LintErrors met een rode achtergrond. if (! (mw.config.get('wgPageName') == 'Speciaal:LintErrors')) return; /* exit */ var list = document.getElementsByTagName("BDI"); if (list.length == 0) return; for (i=0; i<list.length; i++) { if (! (list[i].innerHTML == '(0 fouten)')) { list[i].style.background = '#ff8080'; } } return; } function createDebug() { // v2, 20220113 // Creëert een debug-venster direct boven het bewerkingsvak. var obj = document.getElementById('wpTextbox1'); var parent = document.getElementById('editform'); var newItem = document.createElement("DIV"); newItem.id = 'debug'; newItem.style.display='none'; var textnode = document.createTextNode(""); newItem.appendChild(textnode); parent.insertBefore(newItem, obj); } function debug(txt) { // Voegt een regel tekst toe aan het debug-venster. var obj = document.getElementById('debug'); if (obj == null) return; /* exit */ obj.style.display = 'block'; obj.innerHTML = obj.innerHTML + txt.replace(/</g,'&lt;') + '<br>'; } function massDelete() { /* tbv. verwijderen ~450 pagina's, zie lijst op LJET/Gewenste pagina's */ if (mw.config.get('wgTitle').indexOf('Leer jezelf') == -1) return; if (mw.config.get('wgAction') != 'delete') return; document.getElementById('ooui-php-2').value = 'Verwijdersessie 3 september 2025'; document.getElementById("deleteconfirm").submit(); return; } function insertTekst() { var title = mw.config.get('wgTitle'); if ((title.search(/Kookboek [0-9]{1,2} /i)) == 0) { if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 10) { if (mw.config.get('wgAction') == 'view') { window.location += '?action=edit'; var text = document.getElementById('wpTextbox1').value; text = '__EXPECTUNUSEDCATEGORY__\n' + text; } } } return; } function capFirst(str) { /* fix all-caps en camel-case */ return str[0].toUpperCase() + str.slice(1).toLowerCase(); } // </nowiki> e8loahaoj7vuv5s961a7m77gmre41kp 427141 427083 2026-05-16T09:29:05Z Erik Baas 2193 -- 427141 javascript text/javascript // <nowiki> $(function () { // importScript('Gebruiker:Erik Baas/markeer.js'); /* markeer & next*/ // watisdit(); // insertTekst(); // massDelete(); automatePurgeConfirmationDialog(); // if (mw.config.get('wgTitle').indexOf("Programmeren in TI-Basic/") > -1) { AutoEdit(); } // 20260420 replaceObsoleteHTMLTags(); markeerLintErrors(); addSubpagesLink(); // loadWikidataInfo(); fWikidata(); autoSave() addPurgeTab(); // check: altijd als laatste! return; }); function autoSave() { if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 0 || mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 10) { // main, template if (mw.config.get('wgAction') == 'edit') { document.getElementById('wpSummary').value = 'lf'; setTimeout(autoSave_sub, 10000); } } return; } function autoSave_sub() { document.getElementById("wpSave").click(); return; } function fWikidata() { /* Zoek in Wikidata - bron: [[w:Gebruiker:Zanaq/fwikidata.js]] (c) 2013 Zanaq, GPL * Voegt een link "Zoek in Wikidata" toe aan de sectie "hulpmiddelen". */ var title = mw.config.get('wgTitle'); mw.util.addPortletLink('p-tb', 'https://www.wikidata.org/w/index.php?button=&title=Special%3ASearch&search=' + encodeURIComponent(title.substr(title.lastIndexOf('/') + 1)), 'Zoek in WikiData', 'ca-wikidata', 'Zoek in Wikidata'); return; }; function watisdit() { const collection = document.getElementsByClassName("cdx-button"); alert(collection[0].innerHTML + ' *** ' + collection[1].innerHTML); return; }; function AutoEdit() { if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 0) { // 0=(main), 3=Overleg gebruiker, 10=Template if (mw.config.get('wgAction') == 'view') { if (mw.config.get('wgDiffOldId') == null) { // of wgDiffNewId ? window.location += '?action=edit'; } } } return; } function loadWikidataInfo() { /* Wikidata; 20260130 bron: https://nl.wikipedia.org/w/index.php?title=Wikipedia:Wikidata&oldid=70312736#Geschiedenis geeft onder paginatitel korte info over onderwerp in Wikidata */ if ( mw.config.get( 'wgNamespaceNumber' ) === 0 ) { // importScriptURI("//www.wikidata.org/w/index.php?title=User:Yair rand/WikidataInfo.js&action=raw&ctype=text/javascript"); importScriptURI("//nl.wikibooks.org/w/index.php?title=User:Erik_Baas/WikidataInfo.js&action=raw&ctype=text/javascript"); } return; } function addSubpagesLink() { /* * Voegt een link "Subpagina's" toe aan de sectie "hulpmiddelen". * Gebaseerd op de code in [[:commons:MediaWiki:Common.js]]. * Bron: https://nl.wikipedia.org/w/index.php?title=MediaWiki:Gadget-subpages.js * Onderhoud: [[User:Krinkle]] */ var i18n = { en: "Subpages", fr: "Sous-pages", nl: "Subpagina's" }; if ( [ 'Special', 'File', 'Category' ].indexOf( mw.config.get( 'wgCanonicalNamespace' ) ) === -1 ) { var text = i18n[ mw.config.get( 'wgUserLanguage' ) ] || i18n.nl; var link = mw.util.getUrl( 'Speciaal:Voorvoegselindex/' + mw.config.get( 'wgPageName' ) + '/' ); mw.util.addPortletLink( 'p-tb', link, text, '', 'Subpagina\'s van deze pagina'); }; return; } function replaceObsoleteHTMLTags() { var prev = '', sub='', subColor='', subFace='', subSize='', found='', text='', res='', X, Y, Z; var objSummary = document.getElementById('wpSummary'); var obj = document.getElementById('wpTextbox1'); if (obj == null) return; /* exit */ if (! (mw.config.get('wgPageContentModel') == 'wikitext')) return; /* exit */ var text = '' + obj.value; if (text.search(/{{Wiu[2,3]/i) > -1) { alert('Stop: werk in uitvoering!'); return; /* exit */ } createDebug(); /* <font> */ while (true) { // common pt. 1 X = /<font.*?>/i.exec(text); // .exec: if not found: X=null, X[0] etc. = undefined !! if (X == null) break; // geen font-tags X = X + ''; // !! subColor = subFace = subSize = X.replace(/(\x22|\x27)/g, ""); // - ' en " /* <font color> */ if (subColor.search(/color/i) > -1) { subColor = /color *= *[a-z,0-9,#]*/i.exec(subColor) + ''; // !! if (subColor) { subColor = subColor.replace(/ *= */, ": ") + ";"; subColor = subColor.toLowerCase(); } } else {subColor = null;} // geen color-attribute /* <font face> */ if (subFace.search(/face/i) > -1) { subFace = subFace.replace(/ *, */g, ","); subFace = /face *= *[a-z,0-9,\,]*/i.exec(subFace) + ''; // !! if (subFace) { subFace = subFace.replace(/,/g, ', '); subFace = subFace.replace(/face *= */i, 'font-family: ') + ';'; } } else {subFace = null;} // geen face-attribute /* <font size> */ // todo // tijdelijk: subSize = null; if (subSize.search(/size/i) > -1) { debug(subSize); // <font color=red face=Tahoma size=3> subSize = /(?<=size *= *).*?(?=(\x20,'>'))/i.exec(subSize) + ''; debug(subSize); // // subSize = subSize.replace(/.../, "..."); } else {subSize = null;} // geen size-attribute // tijdelijk: subSize = null; // common pt. 2 Y = '<span style="'; //debug(Y); if (subColor) Y += subColor; //debug(Y); if (subFace) Y += (subColor ? ' ' : '') + subFace; //debug(Y); if (subSize) Y += (subColor || subFace ? ' ' : '') + subSize; //debug(Y); Y += '">'; //debug(Y); text = text.replace(X,Y); text = text.replace(/<\/font/ig, "</span"); } // while (true) /* ToDo: - font color/size/face !!! - uitzonderingen maken voor elementen tussen blockquote-, nowiki-, pre- en comment-tags ! */ /*** Obsolete elements:***/ /* <big> */ text = text.replace(/(<big>){3,6}/ig, '<span style="font-size: xx-large;">'); //xxx-large werkt niet in Chrome ! text = text.replace(/(<big>){2}/ig, '<span style="font-size: x-large;">'); // 20220106: x-large voor zon en water if (mw.config.get('wgTitle').indexOf("Leer jezelf ecologisch tuinieren") > -1) { text = text.replace(/(?<=\| *zon *=.*)<big>/ig, '<span style="font-size: x-large;">'); text = text.replace(/(?<=\| *water *=.*)<big>/ig, '<span style="font-size: x-large;">'); } text = text.replace(/<big/ig, '<span style="font-size: large;"'); text = text.replace(/(<\/big *[a-z|0-9]*>){1,6}/ig, "</span>"); /* <center> */ text = text.replace(/<center/ig, '<div style="text-align: center;"'); text = text.replace(/<\/center/ig, "</div"); /* <small> */ text = text.replace(/(<small>){3,6}/ig, '<span style="font-size: xx-small;">'); text = text.replace(/(<small>){2}/ig, '<span style="font-size: x-small;">'); text = text.replace(/<small/ig, '<span style="font-size: smaller;"'); text = text.replace(/(<\/small *[a-z|0-9]*>){1,6}/ig, "</span>"); /* <source> 20220116 */ text = text.replace(/<source/ig,'<syntaxhighlight'); text = text.replace(/<\/source/ig,'</syntaxhighlight'); /* <strike> */ text = text.replace(/<strike/ig, "<s"); text = text.replace(/<\/strike/ig, "</s"); /* <tt> */ text = text.replace(/<tt/ig, "<code"); text = text.replace(/<\/tt/ig, "</code"); /*** Diversen: ***/ /* <br> */ text = text.replace(/\x20*<\/?br\x20?\/? ?>/ig, "<br>"); /* <br clear=left/right/all/both> */ text = text.replace(/\x20*<br clear ?= ?(\x22|\x27)?left(\x22|\x27)?\x20?\/?>/ig, '<br style="clear: left;">'); text = text.replace(/\x20*<br clear ?= ?(\x22|\x27)?right(\x22|\x27)?\x20?\/?>/ig, '<br style="clear: right;">'); text = text.replace(/\x20*<br clear ?= ?(\x22|\x27)?(all|both)(\x22|\x27)?\x20?\/?>/ig, '<br style="clear: both;">'); /* <hr> */ text = text.replace(/<\/?hr\x20?\/?>/ig, "<hr>"); text = text.replace(/\[\[categorie/ig, "[[Categorie"); text = text.replace(/\[\[afbeelding/ig, "[[Afbeelding"); /* prettytable */ text = text.replace(/prettytable/ig, "wikitable"); /* WSBN nummer :-( */ text = text.replace(/\[WSBN( |-|_)?nummer/ig, " [WSBN"); text = text.replace(/.*Hier.*onderhoudsmeldingen.*\n/ig, ""); /* . ná <ref> */ while(true) { X = /(?<!\.) ?<ref>.*?<\/ref>\./.exec(text); if (X == null) break; Y = X[0].replace(/ ?<ref>/,'.<ref>'); Y = Y.replace('</ref>.','</ref>'); text = text.replace(X,Y); } /* sjablonen en Magic Words */ text = text.replace(/{{{/g, "aW~d6-8Ht#yV_5"); // vervang "{{{" tijdelijk door code om varabelen te onderscheiden van sjablonen /* Magic Words - 20230323 */ text = text.replace(/\{\{#categorytree:/g, "{{#Categorytree:"); text = text.replace(/\{\{#expr:/g, "{{#Expr:"); text = text.replace(/\{\{\s?#if:\s?/ig, "{{#If:"); text = text.replace(/\{\{ ?#invoke:/g, "{{#Invoke:"); text = text.replace(/\{\{ ?#pos:/g, "{{#Pos:"); text = text.replace(/\{\{ ?#switch:/g, "{{#Switch:"); /* Magic Words met 2 hoofdletters: 20230421 */ text = text.replace(/\{\{ ?#ife/ig, "{{#IfE"); /* oud: text = text.replace(/\{\{ ?#iferror:/g, "{{#IfError:"); text = text.replace(/\{\{ ?#ifexpr:/g, "{{#IfExpr:"); text = text.replace(/\{\{ ?#ifexist:/g, "{{#IfExist:"); text = text.replace(/\{\{ ?#ifeq:/g, "{{#IfEq:"); */ /* ISBN 20230625 */ // text = text.replace(/ISBN\s{1,3}/ig, "{{ISBN|"); // debug ("ISBN checken!"); // text = text.replace(/(?<=\{\{ISBN\|[0-9%s]{8,13})(( )|\.|,|\n)/ig, "}} "); // <- /* ISBN exp. 20240121 */ text = text.replace(/ISBN\s{1,3}([0-9]\-?)*/ig, "{{$&}}"); text = text.replace(/\{\{ISBN\s{1,3}/ig, "{{ISBN|"); /* Sjabloonredirects vervangen 20220209 */ text = text.replace(/{{Beg(innetje)?}}/ig, "{{Begin}}"); text = text.replace(/{{Alleen afdrukken ?(\|\n|\n\|)/ig, '{{Alleen afdrukken inline\n|\n'); // extra \n tbv. sommige wikicodes text = text.replace(/{{Alleen afdrukken ?\|/ig, '{{Alleen afdrukken inline|'); text = text.replace(/{{Herhalen ?\|/ig, '{{Repeat|'); text = text.replace(/{{Niet afdrukken ?(\|\n|\n\|)/ig, '{{Niet afdrukken block\n|\n'); // extra \n tbv. sommige wikicodes text = text.replace(/{{Niet afdrukken ?\|/ig, '{{Niet afdrukken block|'); text = text.replace(/\n\| *Moeilijkheid *= *[ a-zA-Z]*/ig, ''); // 20251012 text = text.replace(/{{Zieook ?(\|\n|\n\|)/ig, '{{Zie ook\n|\n'); // extra \n tbv. sommige wikicodes text = text.replace(/{{Zieook ?\|/ig, '{{Zie ook|'); /* text = text.replace(/{{Crd ?\|/ig, '{{Akkoord|'); klaar */ /* text = text.replace(/{{Akkoorden ?\|/ig, '{{Akkoord|'); klaar */ // eerst toepassen op _alle_ sjablonen, ipv. check op overbodige "|" ? /* sjabloonnaam met hoofdletter */ { while(true){ X = /{{[a-z]/.exec(text); if (X == null) break; Y = X[0].toUpperCase(); text = text.replace(X,Y); } /* Idem in Sjabloon:Tl: 20230421 -- ToDo while(true){ X = /{{tl\|[A-Za-z]/i.exec(text); alert("X1=" + X); if (X == null) break; alert("X2=" + X); Y = X[0].toUpperCase(); alert("Y=" + Y); text = text.replace(X, "{{Tl|" + Y); alert("3=" + text.replace(X, "{{Tl|" + Y)); / alert(X + " - " Y + " - " + text.replace(X, "{{Tl|" + Y)); } */ // overbodige pipe na sjabloonnaam prev = text; text = text.replace(/(?<={{[a-z,0-9, ,-]*) *\| *\n/ig, '\n|\n'); if (!(prev == text)) { debug('checken: evt. eerste sjabloonparameter(s)!'); // alert } } text = text.replace(/aW~d6-8Ht#yV_5/g, "{{{"); // herstel code naar "{{{" --------------- /* {{Sub}} onderaan */ X = text.search(/{{sub}}/i); if (X > -1 && X < 50) {text = text.replace(/{{sub}}\n?/i, '') + '{{Sub}}';} /* lege regels voor {{sub}} */ text = text.replace(/\n ?\n*{{sub}}/ig,'\n{{Sub}}'); /* <tr> |- */ text = text.replace(/\|-+/g, "|-"); /* overbodige laatste <tr> */ text = text.replace(/ *\|-\x20*\n *\|}/g, "|}"); /* wikicode hr: 4 streepjes */ text = text.replace(/^-{5,}/g, "----"); text = text.replace(/\n-{5,}/g, "\n----"); /* http:// */ prev = text; text = text.replace(/http:\/\//ig, 'https://'); if (!(prev == text)) {debug('Check externe links (https)!');} // alert /* "xxe eeuw" in tekst */ { // 20220119 /* disabled: mag geen _links_ wijzigen ! 20220215 text = text.replace(/(?<=(1|2)?[0-9])e eeuw/g,'^e eeuw'); text = text.replace(/(?<=(1|2)?[0-9])e-eeuw/g,'^e-eeuw'); */ } text = text.replace(/\[\[categorie:/ig, "[[Categorie:"); text = text.replace(/\[\[:categorie:/ig, "[[:Categorie:"); /* Afsluitende tag op Categorie: 20220124, v2 */ if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 14) { text = text.replace(/'''{{PAGENAME}}(?!''')/i, "'''{{PAGENAME}}'''"); } /* Check op nested span tags - 20220218 */ /* if (text.search(/<\/span( color)?> ?<\/span>/i) > -1 ){ // alert('Check: nested span tags!?'); text = text.replace(/"><span style="/ig, ' ') // erg bot: alleen voor eco tuin ?? text = text.replace(/<\/span( color)?><\/span>/ig, '</span>'); // ,, } */ /* {{Fase0..4}} -> {{Fase|0..4}} */ text = text.replace(/\{\{Fase(?=[0-4])/ig, '{{Fase|'); // 20250810 /* geen lege regel na kopje - 20230724 */ text = text.replace(/==\n\n(?!==)/g, "==\n"); // komma vóór <ref> // 20251004 text = text.replace(/ \<\/ref\>/ig, '</ref>'); text = text.replace(/ \<\/cite\>/ig, '</cite>'); // links wp fixen: // 20251004 if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 0) { text = text.replace(/\[\[:?w:(nl:)?(.*?)\]\]/ig , '{{Wp|$2}}'); } text = text.replace(/\{\{W\|/ig, '{{Wp|'); // 20251008 // objSummary.value = 'Lintfouten: Verouderde HTML elementen'; // document.getElementById('wpSummary').value = 'lf'; // 20260323 //aap ******* . + * ? ^ $ ( ) [ ] { } | / \ ******** // template: // text = text.replace(/\{\{/ig, "{{"); text = text.replace(/\{\{00%/ig, "{{0%"); text = text.replace(/\{\{Fase([1-4])/ig, "{{Fase|$1"); // 2260514 text = text.replace(/\{\{Navigatie([\|,\n])/ig, "{{Bladeren2$1"); // 20260516 text = text.replace(/\{\{Recept ?\|]/ig, "{{Infobox recept\n|"); // 2260516 text = text.replace(/\{\{Recept[\n,\}]/ig, "{{Infobox recept\n"); text = text.replace(/\{\{Recepten/ig, "{{Navigatie recepten"); text = text.replace(/\{\{Talen/ig, "{{Taal- en letterkunde"); text = text.replace(/\{\{W[^a-zA-Z]/ig, "{{Wp"); /* if (mw.config.get('wgTitle').indexOf("Programmeren in TI-Basic/") > -1) { // 20260420 text = text.replace(/\{\{Links\}\}\n/i, ""); // text = text + String.fromCharCode(13, 10) + "{{Links}}"; text = text + "{{Links}}"; } */ /* 20260413: text = text.replace(/ategorie:GFDL afbeeldingen/ig, "ategorie:Bestanden met GFDL Licentie"); text = text.replace(/ategorie:Afbeelding naar licentie/ig, "ategorie:Bestand naar licentie"); text = text.replace(/ategorie:Wikibooks:Afbeelding beschikbaar op commons met dezelfde naam/ig, "ategorie:Wikibooks:Bestand beschikbaar op commons met dezelfde naam"); text = text.replace(/ategorie:Wikibooks:Afbeelding beschikbaar op commons/ig, "ategorie:Wikibooks:Bestand beschikbaar op commons"); text = text.replace(/ategorie:Wikibooks:Afbeeldingen niet te verplaatsen naar Wikimedia Commons/ig, "ategorie:Wikibooks:Bestand niet te verplaatsen naar Wikimedia Commons"); text = text.replace(/ategorie:PD-afbeeldingen/ig, "ategorie:Bestanden met PD Licentie"); text = text.replace(/ategorie:Ewmulti-afbeeldingen/ig, "ategorie:Bestanden met Ewmulti Licentie"); text = text.replace(/ategorie:Afbeeldingen zonder geldige licentie/ig, "ategorie:Bestanden zonder geldige licentie"); text = text.replace(/ategorie:Wikibooks:Verplaats naar Wikimedia Commons/ig, "ategorie:Wikibooks:Bestand te verplaatsen naar Wikimedia Commons"); text = text.replace(/ategorie:Afbeeldingen met Creative Commons Licentie by-sa/ig, "ategorie:Bestanden met Creative Commons Licentie by-sa"); text = text.replace(/ategorie:Afbeeldingen met Creative Commons Licentie by/ig, "ategorie:Bestanden met Creative Commons Licentie by"); text = text.replace(/ategorie:Afbeeldingen/ig, "ategorie:Bestand"); text = text.replace(/ategorie:Creative Commons-afbeeldingen/ig, "ategorie:Bestanden met Creative Commons Licentie"); */ text = text.replace(/\{\{Information/i, "{{Informatie"); //text = text.replace(/\{\{Links\}\}\n/i, ""); // 20260412 //text = text.replace(/\{\{Sub\}\}/i, "{{Sub}}\n{{Links}}"); text = text.replace(/Youtube/g, "YouTube"); // 20260406 text = text.replace(/{{Clearboth/ig, "{{Clear both"); // 20260323 text = text.replace(/{{Clearleft/ig, "{{Clear left"); text = text.replace(/( |&nbsp;){0,3}<ref(?!erences)/ig, '&nbsp;<ref'); // 1 spatie voor <ref> 20260121 text = text.replace(/<ref(.*)?> <ref/ig, '<ref$1><ref'); // tenzij 2 x ref na elkaar text = text.replace(/\{\{L\|(.*)\}\}/ig, '[[../$1/]]'); // {{L|x}} -> [[../x/]] 20251229 text = text.replace(/#DOORVERWIJZING ?/ig, '#Redirect '); text = text.replace(/\{\{Boeksjabloon[^ \(]/ig, '{{Index basis\n'); text = text.replace(/\|naam cursus/ig, '|titel'); if (mw.config.get('wgPageName').indexOf('Sjabloon:Index_') > -1) { // mw.config.get('wgPageName') geeft {{FULLPAGENAME}} ! text = text.replace(/## ?\[\[/g , '**[['); text = text.replace(/# ?\[\[/g , '*[['); // ??? text = text.replace(/\[\[Categorie:Sjablonen index\]\]\n?/ig, ''); } // {{tl}}: // text = text.replace(/\{\{tl\|(a-z)/ig, '{{Tl|' + '$1'.toUpperCase()); // werkt niet // text = text.replace(/\{\{tl\|(a-z)/ig, '{{Tl|' + String($1).charAt(0).toUpperCase()); // crasht // komma in getal -> punt - verder testen! - werkt maar t/m 999,999! : // text = text.replace(/([0-9]{1,3}),([0-9]{3})/g, '$1.$2'); text = text.replace(/\{\{Schaak\/Bord\|=/ig , '{{Schaak/Bord2'); // 20251030 text = text.replace(/\|\n\|=/ig , '|\n|'); text = text.replace(/(\n[1-8].*?)= ?\n/ig , '$1\n'); text = text.replace(/(\n[1-8].*?)= ?\n/ig , '$1\n'); text = text.replace(/\{\{HTML-standaardattributen/ig, '{{HTML standaardattributen'); text = text.replace(/\{\{HTML (tags|elementen)/ig, '{{Navigatie HTML elementen'); // 20251016 text = text.replace(/\[\[(:)?File:/ig, '[[$1Bestand:'); // 20251009 text = text.replace(/\[\[(:)?Image:/ig, '[[$1Afbeelding:'); text = text.replace(/\n\n?\{\{Recepten\}\}/ig, '\n{{Navigatie recepten}}'); // 20251012 text = text.replace(/\{\{Beg\}\}/ig, '{{Begin}}'); // 20251022 text = text.replace(/\{\{Boekenplanken\}\}/ig, '{{Navigatie boekenplanken}}'); // 20251022 /*** Eenmalige acties ***/ text = text.replace(/\[\[Kookboek\/\bDessert\b/ig, '[[Kookboek/Nagerecht'); // 20251012 text = text.replace(/\{\{TOCRechts/ig, '{{TOC rechts'); // 20230417 text = text.replace(/\{\{Wikt(?=(\||\}))/ig, '{{Wiktionary'); // 20230514 text = text.replace(/\{\{Woordenboek Index\}/ig, '{{Alfabet met links}'); // 20230520 text = text.replace(/se wikipedia/ig, 'stalige Wikipedia'); // 20230614 text = text.replace(/background: ?none;? ?/ig, ''); // 20250711 text = text.replace(/\n?\n\n\n\{\{Recepten\}\}/ig, '\n\n{{Recepten}}'); // 20250805 text = text.replace(/\{\{Recept\n\|\n/ig, '{{Recept\n'); // 20250805 text = text.replace(/(?<![a-zA-Z])NB(\.(\:)?|\:) ?/g, 'NB '); // 20250817 text = text.replace(/Wiskunde voor MBO techniek\//g, 'Wiskunde voor MBO techniek 1/'); // 20250824 /*** Archief eenmalige acties ***/ /* text = text.replace(/\{\[Clear both/ig , "{{Clear both"); text = text.replace(/{{Clearright/ig , "{{Clear right"); text = text.replace(/{{Boeken/ig , "{{Post-it/Boeken"); // tbv. Maatschappijleer/Alfabetische woordenlijst maatschappijleer - 20260303: // text = text.replace(/; ?<<!-- ?/ig , ';<!--'); // text = text.replace(/ ?-->span>/ig , '-->'); // text = text.replace(/;<\/span>/ig , ';'); // text = text.replace(/\[\[Categorie:Land\]\]/ig, '[[Categorie:Land in Europa]]'); // 20260125 if (mw.config.get('wgTitle').indexOf('Atlas van') > -1) { // wd-properties vervangen; 20260119 text = text.replace(/(property|statements):P18/ig, '$1:afbeelding'); text = text.replace(/(property|statements):P31/ig, '$1:is een'); text = text.replace(/(property|statements):P35/ig, '$1:staatshoofd'); text = text.replace(/(property|statements):P47/ig, '$1:grenst aan'); text = text.replace(/(property|statements):P122/ig, '$1:regeringsvorm'); text = text.replace(/(property|statements):P206/ig, '$1:gelegen in of aan waterlichaam'); text = text.replace(/(property|statements):P361/ig, '$1:onderdeel van'); text = text.replace(/(property|statements):P571/ig, '$1:datum van oprichting of creatie'); text = text.replace(/(property|statements):P1539/ig, '$1:vrouwelijke bevolking'); text = text.replace(/(property|statements):P1540/ig, '$1:mannelijke bevolking'); text = text.replace(/(property|statements):P2131/ig, '$1:bruto binnenlands product'); } // tbv. [[Wikibooks:Lijst van eigenschappen van Wikidata-items]]: (20251211)) text = text.replace(/\<br\>\[\[d:Property talk:P[0-9]{1,5}\|talk\]\]\<br\>\[\[d:Wikidata:Database reports\/Constraint violations\/P[0-9]{1,5}\|covi\]\]\|/ig, '|'); // voor [[Onderwijs in relatie tot P2P]] : text = text.replace(/tot P2P\/(.*)/g, 'tot P2P/$1|$1]]'); text = text.replace(/{{StringReplace ?\|/ig, '{{Replace|'); if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 3) { // "Overleg gebruiker"; 20251116 text = text.replace(/\{\{Zandbak\}\}/ig, '{{Zb}}'); } text = text.replace(/\{\{Bladeren(2|3)/ig, '{{Bladeren4'); // 20230531 text = text.replace(/\[\[Categorie:Weglaten bij afdrukken.*?\]\]\n?/ig, ''); // 20251024 text = text.replace(/\{\{Miljoen/ig, '{{Afronden'); // 20251005 // lintfouten: Ingebedde stijlregel voor de achtergrondkleur zonder bijbehorende tekstkleur // 20250711 text = text.replace(/(color: ?(black|inherit); ?)?background(-color)?:/ig, 'color: inherit; background-color:'); if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 14) { // 20251009 if (mw.config.get('wgTitle').indexOf('- inhoud') > -1) { text = text.replace(/\n?\[\[Categorie:Hoofdstuk.*?\]\]\n?/ig, ''); if (text.indexOf('Categorie:Inhoud') > -1) { // window.location.assign('https://nl.wikibooks.org/w/index.php?title=Categorie:Inhoud'); return; } text = text.replace(/\n?\[\[Categorie:Inhoud\]\]\n?/ig, ''); text = text + '[[Categorie:Inhoud]]\n'; // toevoegen indien cat:hoofdstuk nog niet aanwezig // werkt niet (edit wordt niet opgeslagen): // var Button = document.getElementById("wpSave"); // Button.click(); } } var X = mw.config.get('wgPageName'); document.write(X + '__'); var Y = X.search('Wikibooks:Infobox/'); document.write(Y + '__'); if (Y > -1) { document.write('ja__'); text = text.replace(/--\>\|.*boekenplank.*(taal( en letterkunde)?|talen)/ig, '-->| boekenplank = Taal en letterkunde');// 2025100? } text = text.replace(/\{\{Abc\}\}/ig, '{{Alfabet met ankers}}'); // 20230414 text = text.replace(/\[\[Categorie\:Sjablonen sjabloondocumentatie/ig, '[[Categorie:Sjabloondocumentatie'); text = text.replace(/Moderne/g , 'moderne'); // 20251006 text = text.replace(/Hedendaagse/g , 'hedendaagse'); text = text.replace(/Architectuur/g , 'architectuur'); // rode (wp-)links ontlinken: // tbv. [[Veelvoorkomende misvattingen/Wetenschap en technologie]] // "lazy" mode: (.*?) - https://javascript.info/regexp-greedy-and-lazy ! :-) // problemen: // * afb. met link(s) in de caption gaan stuk -> handmatig op te lossen // * links met afwijkende omschrijving worden zichtbaar -> niet ,, // 2: te behouden links veiligstellen: text = text.replace(/\[\[((Afbeelding|Bestand|bibcode|doi|File|Image|Media):.*?)\]\]/ig, 'REPL251005pre$1REPL251005post'); // 3: alle overige links omzetten naar tekst: text = text.replace(/\[\[(.*?)\]\]/ig, '$1'); text = text.replace(/\[\[(.*?)\]\]/ig, '$1'); // 2e keer tbv. geneste links! // 4: te behouden links herstellen: text = text.replace(/REPL251005pre/g, '[['); text = text.replace(/REPL251005post/g, ']]'); */ /* text = text.replace(/{{Receptmetafbeelding/ig, '{{Infobox recept'); // 20230312, 20251011 te gretig; text = text.replace(/,\<ref\>(.*)\<\/ref\>/ig , '<ref>$1</ref>,'); // 20251004 text = text.replace(/\[Spaans\/Les( |_)0/ig , '[Spaans/Les '); // 20250930 text = text.replace(/Categorie\:Ingrediënt\/Drank/ig , 'Categorie:Drank') // 20250929 text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Fruit/ig , 'Categorie:Fruit') // ,, text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Gevogelte/ig , 'Categorie:Gevogelte') // ,, text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Graan/ig , 'Categorie:Graan') // ,, text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Groente/ig , 'Categorie:Groente') // ,, text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Zuivel/ig , 'Categorie:Zuivel') // ,, text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Vruchtensap/ig , 'Categorie:Vruchtensap') // ,, */ /* text = text.replace(/Italiaans.*Antwoorden.*\]\]/g, mw.config.get('wgTitle') + '/Antwoorden]]'); // 20250920 */ /* text = text.replace(/Italiaans\/Les0?/g, 'Italiaans/Les '); // 20250920 */ /* text = text.replace(/ hele )/ig, ' heel '); //20250920 */ /* text = text.replace(/WikiJunior/g, 'Wikijunior'); // 20250718 */ /* text = text.replace(/\{\{TOCLinks/ig, '{{TOC links'); // 20230417 */ /* text = text.replace(/\/(.{1,65})\]\]/ig, '/$1|$1]]'); // 20250903 */ /* text = text.replace(/\{\{Uitleg\|(.{5,43})\|(.{5,43})\}\}/ig, '{{Hover|tekst=$2|hovertekst=$1}}'); // 20250901 */ /* text = text.replace(/\{\{Tuin(\n|\|)/i, '{{Tuinkalender'); // 20250803 */ /* text = text.replace(/\{\{Tuinkalender\|Pagina.*tuinieren\/(.*)\|tuinkalender\]\]\n?\|Onderdeel\=(.*)\n\}\}/i, '{{Tuinkalender|$1|$2}}'); // 20250831 */ /* text = text.replace(/(?<=g)allerij/ig, 'alerij'); // 20230614 */ /* text = text.replace(/(?<=t)utti frutti/ig, 'uttifrutti'); // 20250817 */ /* text = text.replace(/\{\{\#babel\:/ig, '{{Babel|'); // 20250813 */ /* text = text.replace(/\n/g, ']]\n'); // 20250812 */ /* text = text.replace(/gerbuik/g, 'gebruik'); // 20250806 */ /* text = text.replace(/\{\{Noindex\}\}/ig, '__NOINDEX__'); */ /* text = text.replace(/\{\{Clear\}\}/ig, '{{Clearboth}}'); */ /* text = text.replace(/\| ?Naam ? ?= ? ?{{PAGENAME}}/, '| Naam = '); // 20250805 */ /* text = text.replace(/Categorie:Sjablonen voor een bepaald boek/ig, 'Categorie:Sjablonen talen en dialecten'); */ /* text = text.replace(/Categorie\:Fase(?=[0-4])/ig, 'Categorie:Fase ');*/ // 20250803 /* 1e img van Sjabloon:Gestarte boeken verwijderen */ // text = text.replace(/ ?\[\[Bestand:.-4\.svg\|.px\]\] ?/ig , '\n'); // 20250722 // text = text.replace(/ /ig , ' '); // text = text.replace(/\* ? ?/ig , '<br>\n'); // text = text.replace(/\]\] \{\{/ig , ']]{{'); // text = text.replace(/\{\{0%/ig , '00%'); //text = text.replace(/Chillipepers\.nl/ig, 'chillipepers.nl'); // 20250722 //text = text.replace(/Chillipeper\.nl/ig, 'chillipeper.nl'); // ,, // text = text.replace(/Basiskennis( |_)chemie6\//g, 'Basiskennis chemie 6/'); // 20250906 // // document.getElementById('wpSummary').value = 'lf'; werkt niet!?? // --------------------------------------------------------------------------------------------- /* tbv. lintfouten op overleg gebruiker */ // text = text.replace(/('''|\<\/?b\>)/ig, ""); /* 20230627 */ /* tbv. verkeerd geneste tags op overleg:gebruiker */ // text = text.replace(/\<\/?span.*?\>/ig, ""); /* 20230627 */ // obj.value = 'Lintfouten: Verkeerd geneste tags'; /* test: CSS beter leesbaar maken - 20230519 */ text = text.replace(/(?<=style\=\".*): *(?=\>)/ig, ": "); /* too greedy; check "http(s):, /File: etc. ! */ text = text.replace(/(?<=style\=\"); ?(?=\")/ig, "; "); /* ------ oud ------------- text = text.replace(/\[\[Categor(ie|y):Sjablonen(?=[\||\]\]])/ig, '[[Categorie:Sjablonen Wikibooks-gebruikers'); text = text.replace(/\[\[Categor(ie|y):Sjablonen(?=[\||\]\]])/ig, '[[Categorie:Sjablonen voor een bepaald boek'); // "xxe eeuw" in titel { // 20220119 var title = mw.config.get('wgTitle'); var pattern = /(?<=(1|2)?[0-9])e-eeuw/; if (text.search(/{{DISPLAYTITLE:/) == -1) { if (title.search(pattern) > -1) { text = '{{DISPLAYTITLE:' + title.replace(pattern,'^e-eeuw') + '}}' j+ text; } } else debug('{{DISPLAYTITLE: is niet vervangen'); } // tijdelijk (tbv "Lintfouten: Afsluitende tag ontbreekt") text = text.replace(/{{cat\|?/ig, "{{Cat"); text = text.replace(/{{boekcat\|/ig, "{{Boekcat"); text = text.replace("'''{{PAGENAME}}", "'''{{PAGENAME}}'''"); */ /* verplaatsen naar andere categorie: text = text.replace(/\[\[Categorie:Aardrijkskunde/ig, "[[Categorie:Geografie"); */ /* sig BeeBringer: text = text.replace(/\[\[Bestand:BeeBringer.png\‎]\].*?\<\/sup>/, '\n[[Gebruiker:BeeBringer|BeeBringer]] [[Overleg_gebruiker:BeeBringer|overleg]]'); text = text.replace(/u wijzingen/, 'uw wijzigingen'); */ /* div. typefouten */ // text = text.replace(/(?<=w)ijzingen/, 'ijzigingen'); text = text.replace(/paramaters/, 'parameters'); /*** Einde ***/ /* niets veranderd? */ if (obj.value == text) return; /* exit */ obj.value = text; /* klaar om op te slaan */ // obj.value = obj.value + '\n\n' + text; // TIJDELIJK!! /*** Samenvatting ***/ var obj = document.getElementById('wpSummary'); // obj.value = 'cat'; // obj.value = 'Lintfouten: Verouderde HTML-elementen'; // obj.value = 'Lintfouten: Afsluitende tag ontbreekt'; /* tijdelijk (voor eenmalige acties): */ // obj.value = '[[Categorie:Sjablonen voor een bepaald boek]]'; // obj.value = '[[Categorie:Sjablonen Wikibooks-gebruikers]]'; /*** Niet volgen tenzij reeds eerder gevolgd ***/ var obj = document.getElementById('ca-watch'); if (obj) {document.getElementById('wpWatchthis').checked = false;} return; } function addPurgeTab() { /* Voegt een "purge" tabje toe (bron: https://nl.wikipedia.org/wiki/Gebruiker:Pjetter/monobook.js) */ if(!document.getElementById) return; var x = document.getElementById('ca-history'); if(! x) { return; } var tabs = document.getElementById('p-cactions').getElementsByTagName('ul')[0]; if(x.children) { x = x.children[0]; } else { x = x.childNodes[0]; } addlilink(tabs, x.href.replace(/=history/, "=purge"), 'purge', 'ca-purge'); // ta['ca-purge'] = ['g', 'Purge the internal cache for this page']; // "ta is not defined" } function addlilink(tabs, url, name, id) { /* voegt tabjes toe (bron: https://nl.wikipedia.org/wiki/Gebruiker:Pjetter/monobook.js) */ var na = document.createElement('a'); na.href = url; na.appendChild(document.createTextNode(name)); var li = document.createElement('li'); li.id = id; li.appendChild(na); tabs.appendChild(li); return li; } function experiment() { // (om 'Inklappen' resp. 'Uitklappen' te vervangen) UitklapDivHide = '▲'; // U+25B2 kleiner: ▴ u+25B4 werkt niet UitklapDivShow = '▼'; // U+25BC kleiner: ▾ u+25BE ,, ,, } function automatePurgeConfirmationDialog() { /* Automate purge confirmation dialog. (https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Purge) */ if (mw.config.get('wgAction') === 'purge' ) { $('form[action*="action=purge"]').submit(); } return; } function markeerLintErrors() { // 20220114 // Markeert aantallen > 0 op Speciaal:LintErrors met een rode achtergrond. if (! (mw.config.get('wgPageName') == 'Speciaal:LintErrors')) return; /* exit */ var list = document.getElementsByTagName("BDI"); if (list.length == 0) return; for (i=0; i<list.length; i++) { if (! (list[i].innerHTML == '(0 fouten)')) { list[i].style.background = '#ff8080'; } } return; } function createDebug() { // v2, 20220113 // Creëert een debug-venster direct boven het bewerkingsvak. var obj = document.getElementById('wpTextbox1'); var parent = document.getElementById('editform'); var newItem = document.createElement("DIV"); newItem.id = 'debug'; newItem.style.display='none'; var textnode = document.createTextNode(""); newItem.appendChild(textnode); parent.insertBefore(newItem, obj); } function debug(txt) { // Voegt een regel tekst toe aan het debug-venster. var obj = document.getElementById('debug'); if (obj == null) return; /* exit */ obj.style.display = 'block'; obj.innerHTML = obj.innerHTML + txt.replace(/</g,'&lt;') + '<br>'; } function massDelete() { /* tbv. verwijderen ~450 pagina's, zie lijst op LJET/Gewenste pagina's */ if (mw.config.get('wgTitle').indexOf('Leer jezelf') == -1) return; if (mw.config.get('wgAction') != 'delete') return; document.getElementById('ooui-php-2').value = 'Verwijdersessie 3 september 2025'; document.getElementById("deleteconfirm").submit(); return; } function insertTekst() { var title = mw.config.get('wgTitle'); if ((title.search(/Kookboek [0-9]{1,2} /i)) == 0) { if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 10) { if (mw.config.get('wgAction') == 'view') { window.location += '?action=edit'; var text = document.getElementById('wpTextbox1').value; text = '__EXPECTUNUSEDCATEGORY__\n' + text; } } } return; } function capFirst(str) { /* fix all-caps en camel-case */ return str[0].toUpperCase() + str.slice(1).toLowerCase(); } // </nowiki> pm4o6e4v90swvo005j1ux9g1zqhm1as 427142 427141 2026-05-16T09:32:50Z Erik Baas 2193 +11 427142 javascript text/javascript // <nowiki> $(function () { // importScript('Gebruiker:Erik Baas/markeer.js'); /* markeer & next*/ // watisdit(); // insertTekst(); // massDelete(); automatePurgeConfirmationDialog(); // if (mw.config.get('wgTitle').indexOf("Programmeren in TI-Basic/") > -1) { AutoEdit(); } // 20260420 replaceObsoleteHTMLTags(); markeerLintErrors(); addSubpagesLink(); // loadWikidataInfo(); fWikidata(); autoSave() addPurgeTab(); // check: altijd als laatste! return; }); function autoSave() { if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 0 || mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 10) { // main, template if (mw.config.get('wgAction') == 'edit') { document.getElementById('wpSummary').value = 'lf'; setTimeout(autoSave_sub, 10000); } } return; } function autoSave_sub() { document.getElementById("wpSave").click(); return; } function fWikidata() { /* Zoek in Wikidata - bron: [[w:Gebruiker:Zanaq/fwikidata.js]] (c) 2013 Zanaq, GPL * Voegt een link "Zoek in Wikidata" toe aan de sectie "hulpmiddelen". */ var title = mw.config.get('wgTitle'); mw.util.addPortletLink('p-tb', 'https://www.wikidata.org/w/index.php?button=&title=Special%3ASearch&search=' + encodeURIComponent(title.substr(title.lastIndexOf('/') + 1)), 'Zoek in WikiData', 'ca-wikidata', 'Zoek in Wikidata'); return; }; function watisdit() { const collection = document.getElementsByClassName("cdx-button"); alert(collection[0].innerHTML + ' *** ' + collection[1].innerHTML); return; }; function AutoEdit() { if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 0) { // 0=(main), 3=Overleg gebruiker, 10=Template if (mw.config.get('wgAction') == 'view') { if (mw.config.get('wgDiffOldId') == null) { // of wgDiffNewId ? window.location += '?action=edit'; } } } return; } function loadWikidataInfo() { /* Wikidata; 20260130 bron: https://nl.wikipedia.org/w/index.php?title=Wikipedia:Wikidata&oldid=70312736#Geschiedenis geeft onder paginatitel korte info over onderwerp in Wikidata */ if ( mw.config.get( 'wgNamespaceNumber' ) === 0 ) { // importScriptURI("//www.wikidata.org/w/index.php?title=User:Yair rand/WikidataInfo.js&action=raw&ctype=text/javascript"); importScriptURI("//nl.wikibooks.org/w/index.php?title=User:Erik_Baas/WikidataInfo.js&action=raw&ctype=text/javascript"); } return; } function addSubpagesLink() { /* * Voegt een link "Subpagina's" toe aan de sectie "hulpmiddelen". * Gebaseerd op de code in [[:commons:MediaWiki:Common.js]]. * Bron: https://nl.wikipedia.org/w/index.php?title=MediaWiki:Gadget-subpages.js * Onderhoud: [[User:Krinkle]] */ var i18n = { en: "Subpages", fr: "Sous-pages", nl: "Subpagina's" }; if ( [ 'Special', 'File', 'Category' ].indexOf( mw.config.get( 'wgCanonicalNamespace' ) ) === -1 ) { var text = i18n[ mw.config.get( 'wgUserLanguage' ) ] || i18n.nl; var link = mw.util.getUrl( 'Speciaal:Voorvoegselindex/' + mw.config.get( 'wgPageName' ) + '/' ); mw.util.addPortletLink( 'p-tb', link, text, '', 'Subpagina\'s van deze pagina'); }; return; } function replaceObsoleteHTMLTags() { var prev = '', sub='', subColor='', subFace='', subSize='', found='', text='', res='', X, Y, Z; var objSummary = document.getElementById('wpSummary'); var obj = document.getElementById('wpTextbox1'); if (obj == null) return; /* exit */ if (! (mw.config.get('wgPageContentModel') == 'wikitext')) return; /* exit */ var text = '' + obj.value; if (text.search(/{{Wiu[2,3]/i) > -1) { alert('Stop: werk in uitvoering!'); return; /* exit */ } createDebug(); /* <font> */ while (true) { // common pt. 1 X = /<font.*?>/i.exec(text); // .exec: if not found: X=null, X[0] etc. = undefined !! if (X == null) break; // geen font-tags X = X + ''; // !! subColor = subFace = subSize = X.replace(/(\x22|\x27)/g, ""); // - ' en " /* <font color> */ if (subColor.search(/color/i) > -1) { subColor = /color *= *[a-z,0-9,#]*/i.exec(subColor) + ''; // !! if (subColor) { subColor = subColor.replace(/ *= */, ": ") + ";"; subColor = subColor.toLowerCase(); } } else {subColor = null;} // geen color-attribute /* <font face> */ if (subFace.search(/face/i) > -1) { subFace = subFace.replace(/ *, */g, ","); subFace = /face *= *[a-z,0-9,\,]*/i.exec(subFace) + ''; // !! if (subFace) { subFace = subFace.replace(/,/g, ', '); subFace = subFace.replace(/face *= */i, 'font-family: ') + ';'; } } else {subFace = null;} // geen face-attribute /* <font size> */ // todo // tijdelijk: subSize = null; if (subSize.search(/size/i) > -1) { debug(subSize); // <font color=red face=Tahoma size=3> subSize = /(?<=size *= *).*?(?=(\x20,'>'))/i.exec(subSize) + ''; debug(subSize); // // subSize = subSize.replace(/.../, "..."); } else {subSize = null;} // geen size-attribute // tijdelijk: subSize = null; // common pt. 2 Y = '<span style="'; //debug(Y); if (subColor) Y += subColor; //debug(Y); if (subFace) Y += (subColor ? ' ' : '') + subFace; //debug(Y); if (subSize) Y += (subColor || subFace ? ' ' : '') + subSize; //debug(Y); Y += '">'; //debug(Y); text = text.replace(X,Y); text = text.replace(/<\/font/ig, "</span"); } // while (true) /* ToDo: - font color/size/face !!! - uitzonderingen maken voor elementen tussen blockquote-, nowiki-, pre- en comment-tags ! */ /*** Obsolete elements:***/ /* <big> */ text = text.replace(/(<big>){3,6}/ig, '<span style="font-size: xx-large;">'); //xxx-large werkt niet in Chrome ! text = text.replace(/(<big>){2}/ig, '<span style="font-size: x-large;">'); // 20220106: x-large voor zon en water if (mw.config.get('wgTitle').indexOf("Leer jezelf ecologisch tuinieren") > -1) { text = text.replace(/(?<=\| *zon *=.*)<big>/ig, '<span style="font-size: x-large;">'); text = text.replace(/(?<=\| *water *=.*)<big>/ig, '<span style="font-size: x-large;">'); } text = text.replace(/<big/ig, '<span style="font-size: large;"'); text = text.replace(/(<\/big *[a-z|0-9]*>){1,6}/ig, "</span>"); /* <center> */ text = text.replace(/<center/ig, '<div style="text-align: center;"'); text = text.replace(/<\/center/ig, "</div"); /* <small> */ text = text.replace(/(<small>){3,6}/ig, '<span style="font-size: xx-small;">'); text = text.replace(/(<small>){2}/ig, '<span style="font-size: x-small;">'); text = text.replace(/<small/ig, '<span style="font-size: smaller;"'); text = text.replace(/(<\/small *[a-z|0-9]*>){1,6}/ig, "</span>"); /* <source> 20220116 */ text = text.replace(/<source/ig,'<syntaxhighlight'); text = text.replace(/<\/source/ig,'</syntaxhighlight'); /* <strike> */ text = text.replace(/<strike/ig, "<s"); text = text.replace(/<\/strike/ig, "</s"); /* <tt> */ text = text.replace(/<tt/ig, "<code"); text = text.replace(/<\/tt/ig, "</code"); /*** Diversen: ***/ /* <br> */ text = text.replace(/\x20*<\/?br\x20?\/? ?>/ig, "<br>"); /* <br clear=left/right/all/both> */ text = text.replace(/\x20*<br clear ?= ?(\x22|\x27)?left(\x22|\x27)?\x20?\/?>/ig, '<br style="clear: left;">'); text = text.replace(/\x20*<br clear ?= ?(\x22|\x27)?right(\x22|\x27)?\x20?\/?>/ig, '<br style="clear: right;">'); text = text.replace(/\x20*<br clear ?= ?(\x22|\x27)?(all|both)(\x22|\x27)?\x20?\/?>/ig, '<br style="clear: both;">'); /* <hr> */ text = text.replace(/<\/?hr\x20?\/?>/ig, "<hr>"); text = text.replace(/\[\[categorie/ig, "[[Categorie"); text = text.replace(/\[\[afbeelding/ig, "[[Afbeelding"); /* prettytable */ text = text.replace(/prettytable/ig, "wikitable"); /* WSBN nummer :-( */ text = text.replace(/\[WSBN( |-|_)?nummer/ig, " [WSBN"); text = text.replace(/.*Hier.*onderhoudsmeldingen.*\n/ig, ""); /* . ná <ref> */ while(true) { X = /(?<!\.) ?<ref>.*?<\/ref>\./.exec(text); if (X == null) break; Y = X[0].replace(/ ?<ref>/,'.<ref>'); Y = Y.replace('</ref>.','</ref>'); text = text.replace(X,Y); } /* sjablonen en Magic Words */ text = text.replace(/{{{/g, "aW~d6-8Ht#yV_5"); // vervang "{{{" tijdelijk door code om varabelen te onderscheiden van sjablonen /* Magic Words - 20230323 */ text = text.replace(/\{\{#categorytree:/g, "{{#Categorytree:"); text = text.replace(/\{\{#expr:/g, "{{#Expr:"); text = text.replace(/\{\{\s?#if:\s?/ig, "{{#If:"); text = text.replace(/\{\{ ?#invoke:/g, "{{#Invoke:"); text = text.replace(/\{\{ ?#pos:/g, "{{#Pos:"); text = text.replace(/\{\{ ?#switch:/g, "{{#Switch:"); /* Magic Words met 2 hoofdletters: 20230421 */ text = text.replace(/\{\{ ?#ife/ig, "{{#IfE"); /* oud: text = text.replace(/\{\{ ?#iferror:/g, "{{#IfError:"); text = text.replace(/\{\{ ?#ifexpr:/g, "{{#IfExpr:"); text = text.replace(/\{\{ ?#ifexist:/g, "{{#IfExist:"); text = text.replace(/\{\{ ?#ifeq:/g, "{{#IfEq:"); */ /* ISBN 20230625 */ // text = text.replace(/ISBN\s{1,3}/ig, "{{ISBN|"); // debug ("ISBN checken!"); // text = text.replace(/(?<=\{\{ISBN\|[0-9%s]{8,13})(( )|\.|,|\n)/ig, "}} "); // <- /* ISBN exp. 20240121 */ text = text.replace(/ISBN\s{1,3}([0-9]\-?)*/ig, "{{$&}}"); text = text.replace(/\{\{ISBN\s{1,3}/ig, "{{ISBN|"); /* Sjabloonredirects vervangen 20220209 */ text = text.replace(/{{Beg(innetje)?}}/ig, "{{Begin}}"); text = text.replace(/{{Alleen afdrukken ?(\|\n|\n\|)/ig, '{{Alleen afdrukken inline\n|\n'); // extra \n tbv. sommige wikicodes text = text.replace(/{{Alleen afdrukken ?\|/ig, '{{Alleen afdrukken inline|'); text = text.replace(/{{Herhalen ?\|/ig, '{{Repeat|'); text = text.replace(/{{Niet afdrukken ?(\|\n|\n\|)/ig, '{{Niet afdrukken block\n|\n'); // extra \n tbv. sommige wikicodes text = text.replace(/{{Niet afdrukken ?\|/ig, '{{Niet afdrukken block|'); text = text.replace(/\n\| *Moeilijkheid *= *[ a-zA-Z]*/ig, ''); // 20251012 text = text.replace(/{{Zieook ?(\|\n|\n\|)/ig, '{{Zie ook\n|\n'); // extra \n tbv. sommige wikicodes text = text.replace(/{{Zieook ?\|/ig, '{{Zie ook|'); /* text = text.replace(/{{Crd ?\|/ig, '{{Akkoord|'); klaar */ /* text = text.replace(/{{Akkoorden ?\|/ig, '{{Akkoord|'); klaar */ // eerst toepassen op _alle_ sjablonen, ipv. check op overbodige "|" ? /* sjabloonnaam met hoofdletter */ { while(true){ X = /{{[a-z]/.exec(text); if (X == null) break; Y = X[0].toUpperCase(); text = text.replace(X,Y); } /* Idem in Sjabloon:Tl: 20230421 -- ToDo while(true){ X = /{{tl\|[A-Za-z]/i.exec(text); alert("X1=" + X); if (X == null) break; alert("X2=" + X); Y = X[0].toUpperCase(); alert("Y=" + Y); text = text.replace(X, "{{Tl|" + Y); alert("3=" + text.replace(X, "{{Tl|" + Y)); / alert(X + " - " Y + " - " + text.replace(X, "{{Tl|" + Y)); } */ // overbodige pipe na sjabloonnaam prev = text; text = text.replace(/(?<={{[a-z,0-9, ,-]*) *\| *\n/ig, '\n|\n'); if (!(prev == text)) { debug('checken: evt. eerste sjabloonparameter(s)!'); // alert } } text = text.replace(/aW~d6-8Ht#yV_5/g, "{{{"); // herstel code naar "{{{" --------------- /* {{Sub}} onderaan */ X = text.search(/{{sub}}/i); if (X > -1 && X < 50) {text = text.replace(/{{sub}}\n?/i, '') + '{{Sub}}';} /* lege regels voor {{sub}} */ text = text.replace(/\n ?\n*{{sub}}/ig,'\n{{Sub}}'); /* <tr> |- */ text = text.replace(/\|-+/g, "|-"); /* overbodige laatste <tr> */ text = text.replace(/ *\|-\x20*\n *\|}/g, "|}"); /* wikicode hr: 4 streepjes */ text = text.replace(/^-{5,}/g, "----"); text = text.replace(/\n-{5,}/g, "\n----"); /* http:// */ prev = text; text = text.replace(/http:\/\//ig, 'https://'); if (!(prev == text)) {debug('Check externe links (https)!');} // alert /* "xxe eeuw" in tekst */ { // 20220119 /* disabled: mag geen _links_ wijzigen ! 20220215 text = text.replace(/(?<=(1|2)?[0-9])e eeuw/g,'^e eeuw'); text = text.replace(/(?<=(1|2)?[0-9])e-eeuw/g,'^e-eeuw'); */ } text = text.replace(/\[\[categorie:/ig, "[[Categorie:"); text = text.replace(/\[\[:categorie:/ig, "[[:Categorie:"); /* Afsluitende tag op Categorie: 20220124, v2 */ if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 14) { text = text.replace(/'''{{PAGENAME}}(?!''')/i, "'''{{PAGENAME}}'''"); } /* Check op nested span tags - 20220218 */ /* if (text.search(/<\/span( color)?> ?<\/span>/i) > -1 ){ // alert('Check: nested span tags!?'); text = text.replace(/"><span style="/ig, ' ') // erg bot: alleen voor eco tuin ?? text = text.replace(/<\/span( color)?><\/span>/ig, '</span>'); // ,, } */ /* {{Fase0..4}} -> {{Fase|0..4}} */ text = text.replace(/\{\{Fase(?=[0-4])/ig, '{{Fase|'); // 20250810 /* geen lege regel na kopje - 20230724 */ text = text.replace(/==\n\n(?!==)/g, "==\n"); // komma vóór <ref> // 20251004 text = text.replace(/ \<\/ref\>/ig, '</ref>'); text = text.replace(/ \<\/cite\>/ig, '</cite>'); // links wp fixen: // 20251004 if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 0) { text = text.replace(/\[\[:?w:(nl:)?(.*?)\]\]/ig , '{{Wp|$2}}'); } text = text.replace(/\{\{W\|/ig, '{{Wp|'); // 20251008 // objSummary.value = 'Lintfouten: Verouderde HTML elementen'; // document.getElementById('wpSummary').value = 'lf'; // 20260323 //aap ******* . + * ? ^ $ ( ) [ ] { } | / \ ******** // template: // text = text.replace(/\{\{/ig, "{{"); text = text.replace(/\{\{Kruid/ig, "{{Infobox kruid"); // 20260516 text = text.replace(/\{\{LaTeX inhoud/ig, "{{Index LaTeX"); text = text.replace(/\{\{Land in tijdzone/ig, "{{Gebied in tijdzone"); text = text.replace(/\{\{Leer jezelf ecologisch tuinieren/ig, "{{Index Leer jezelf ecologisch tuinieren"); text = text.replace(/\{\{Lineaire algebra/ig, "{{Index Lineaire algebra"); text = text.replace(/\{\{Linux voor beginners/ig, "{{Index Linux voor beginners"); text = text.replace(/\{\{LopendeStemmingen/ig, "{{Lopende stemmingen"); text = text.replace(/\{\{Maple/ig, "{{Index Maple"); text = text.replace(/\{\{Melkwinning\/Melksamenstelling/ig, "{{Index Melkwinning/melksamenstelling"); text = text.replace(/\{\{Melkwinning\/melksamenstelling/ig, "{{Index Melkwinning/melksamenstelling"); text = text.replace(/\{\{Melkwinning\/uierbouw/ig, "{{Index Melkwinning/uierbouw"); text = text.replace(/\{\{00%/ig, "{{0%"); text = text.replace(/\{\{Fase([1-4])/ig, "{{Fase|$1"); // 2260514 text = text.replace(/\{\{Navigatie([\|,\n])/ig, "{{Bladeren2$1"); // 20260516 text = text.replace(/\{\{Recept ?\|]/ig, "{{Infobox recept\n|"); // 2260516 text = text.replace(/\{\{Recept[\n,\}]/ig, "{{Infobox recept\n"); text = text.replace(/\{\{Recepten/ig, "{{Navigatie recepten"); text = text.replace(/\{\{Talen/ig, "{{Taal- en letterkunde"); text = text.replace(/\{\{W[^a-zA-Z]/ig, "{{Wp"); /* if (mw.config.get('wgTitle').indexOf("Programmeren in TI-Basic/") > -1) { // 20260420 text = text.replace(/\{\{Links\}\}\n/i, ""); // text = text + String.fromCharCode(13, 10) + "{{Links}}"; text = text + "{{Links}}"; } */ /* 20260413: text = text.replace(/ategorie:GFDL afbeeldingen/ig, "ategorie:Bestanden met GFDL Licentie"); text = text.replace(/ategorie:Afbeelding naar licentie/ig, "ategorie:Bestand naar licentie"); text = text.replace(/ategorie:Wikibooks:Afbeelding beschikbaar op commons met dezelfde naam/ig, "ategorie:Wikibooks:Bestand beschikbaar op commons met dezelfde naam"); text = text.replace(/ategorie:Wikibooks:Afbeelding beschikbaar op commons/ig, "ategorie:Wikibooks:Bestand beschikbaar op commons"); text = text.replace(/ategorie:Wikibooks:Afbeeldingen niet te verplaatsen naar Wikimedia Commons/ig, "ategorie:Wikibooks:Bestand niet te verplaatsen naar Wikimedia Commons"); text = text.replace(/ategorie:PD-afbeeldingen/ig, "ategorie:Bestanden met PD Licentie"); text = text.replace(/ategorie:Ewmulti-afbeeldingen/ig, "ategorie:Bestanden met Ewmulti Licentie"); text = text.replace(/ategorie:Afbeeldingen zonder geldige licentie/ig, "ategorie:Bestanden zonder geldige licentie"); text = text.replace(/ategorie:Wikibooks:Verplaats naar Wikimedia Commons/ig, "ategorie:Wikibooks:Bestand te verplaatsen naar Wikimedia Commons"); text = text.replace(/ategorie:Afbeeldingen met Creative Commons Licentie by-sa/ig, "ategorie:Bestanden met Creative Commons Licentie by-sa"); text = text.replace(/ategorie:Afbeeldingen met Creative Commons Licentie by/ig, "ategorie:Bestanden met Creative Commons Licentie by"); text = text.replace(/ategorie:Afbeeldingen/ig, "ategorie:Bestand"); text = text.replace(/ategorie:Creative Commons-afbeeldingen/ig, "ategorie:Bestanden met Creative Commons Licentie"); */ text = text.replace(/\{\{Information/i, "{{Informatie"); //text = text.replace(/\{\{Links\}\}\n/i, ""); // 20260412 //text = text.replace(/\{\{Sub\}\}/i, "{{Sub}}\n{{Links}}"); text = text.replace(/Youtube/g, "YouTube"); // 20260406 text = text.replace(/{{Clearboth/ig, "{{Clear both"); // 20260323 text = text.replace(/{{Clearleft/ig, "{{Clear left"); text = text.replace(/( |&nbsp;){0,3}<ref(?!erences)/ig, '&nbsp;<ref'); // 1 spatie voor <ref> 20260121 text = text.replace(/<ref(.*)?> <ref/ig, '<ref$1><ref'); // tenzij 2 x ref na elkaar text = text.replace(/\{\{L\|(.*)\}\}/ig, '[[../$1/]]'); // {{L|x}} -> [[../x/]] 20251229 text = text.replace(/#DOORVERWIJZING ?/ig, '#Redirect '); text = text.replace(/\{\{Boeksjabloon[^ \(]/ig, '{{Index basis\n'); text = text.replace(/\|naam cursus/ig, '|titel'); if (mw.config.get('wgPageName').indexOf('Sjabloon:Index_') > -1) { // mw.config.get('wgPageName') geeft {{FULLPAGENAME}} ! text = text.replace(/## ?\[\[/g , '**[['); text = text.replace(/# ?\[\[/g , '*[['); // ??? text = text.replace(/\[\[Categorie:Sjablonen index\]\]\n?/ig, ''); } // {{tl}}: // text = text.replace(/\{\{tl\|(a-z)/ig, '{{Tl|' + '$1'.toUpperCase()); // werkt niet // text = text.replace(/\{\{tl\|(a-z)/ig, '{{Tl|' + String($1).charAt(0).toUpperCase()); // crasht // komma in getal -> punt - verder testen! - werkt maar t/m 999,999! : // text = text.replace(/([0-9]{1,3}),([0-9]{3})/g, '$1.$2'); text = text.replace(/\{\{Schaak\/Bord\|=/ig , '{{Schaak/Bord2'); // 20251030 text = text.replace(/\|\n\|=/ig , '|\n|'); text = text.replace(/(\n[1-8].*?)= ?\n/ig , '$1\n'); text = text.replace(/(\n[1-8].*?)= ?\n/ig , '$1\n'); text = text.replace(/\{\{HTML-standaardattributen/ig, '{{HTML standaardattributen'); text = text.replace(/\{\{HTML (tags|elementen)/ig, '{{Navigatie HTML elementen'); // 20251016 text = text.replace(/\[\[(:)?File:/ig, '[[$1Bestand:'); // 20251009 text = text.replace(/\[\[(:)?Image:/ig, '[[$1Afbeelding:'); text = text.replace(/\n\n?\{\{Recepten\}\}/ig, '\n{{Navigatie recepten}}'); // 20251012 text = text.replace(/\{\{Beg\}\}/ig, '{{Begin}}'); // 20251022 text = text.replace(/\{\{Boekenplanken\}\}/ig, '{{Navigatie boekenplanken}}'); // 20251022 /*** Eenmalige acties ***/ text = text.replace(/\[\[Kookboek\/\bDessert\b/ig, '[[Kookboek/Nagerecht'); // 20251012 text = text.replace(/\{\{TOCRechts/ig, '{{TOC rechts'); // 20230417 text = text.replace(/\{\{Wikt(?=(\||\}))/ig, '{{Wiktionary'); // 20230514 text = text.replace(/\{\{Woordenboek Index\}/ig, '{{Alfabet met links}'); // 20230520 text = text.replace(/se wikipedia/ig, 'stalige Wikipedia'); // 20230614 text = text.replace(/background: ?none;? ?/ig, ''); // 20250711 text = text.replace(/\n?\n\n\n\{\{Recepten\}\}/ig, '\n\n{{Recepten}}'); // 20250805 text = text.replace(/\{\{Recept\n\|\n/ig, '{{Recept\n'); // 20250805 text = text.replace(/(?<![a-zA-Z])NB(\.(\:)?|\:) ?/g, 'NB '); // 20250817 text = text.replace(/Wiskunde voor MBO techniek\//g, 'Wiskunde voor MBO techniek 1/'); // 20250824 /*** Archief eenmalige acties ***/ /* text = text.replace(/\{\[Clear both/ig , "{{Clear both"); text = text.replace(/{{Clearright/ig , "{{Clear right"); text = text.replace(/{{Boeken/ig , "{{Post-it/Boeken"); // tbv. Maatschappijleer/Alfabetische woordenlijst maatschappijleer - 20260303: // text = text.replace(/; ?<<!-- ?/ig , ';<!--'); // text = text.replace(/ ?-->span>/ig , '-->'); // text = text.replace(/;<\/span>/ig , ';'); // text = text.replace(/\[\[Categorie:Land\]\]/ig, '[[Categorie:Land in Europa]]'); // 20260125 if (mw.config.get('wgTitle').indexOf('Atlas van') > -1) { // wd-properties vervangen; 20260119 text = text.replace(/(property|statements):P18/ig, '$1:afbeelding'); text = text.replace(/(property|statements):P31/ig, '$1:is een'); text = text.replace(/(property|statements):P35/ig, '$1:staatshoofd'); text = text.replace(/(property|statements):P47/ig, '$1:grenst aan'); text = text.replace(/(property|statements):P122/ig, '$1:regeringsvorm'); text = text.replace(/(property|statements):P206/ig, '$1:gelegen in of aan waterlichaam'); text = text.replace(/(property|statements):P361/ig, '$1:onderdeel van'); text = text.replace(/(property|statements):P571/ig, '$1:datum van oprichting of creatie'); text = text.replace(/(property|statements):P1539/ig, '$1:vrouwelijke bevolking'); text = text.replace(/(property|statements):P1540/ig, '$1:mannelijke bevolking'); text = text.replace(/(property|statements):P2131/ig, '$1:bruto binnenlands product'); } // tbv. [[Wikibooks:Lijst van eigenschappen van Wikidata-items]]: (20251211)) text = text.replace(/\<br\>\[\[d:Property talk:P[0-9]{1,5}\|talk\]\]\<br\>\[\[d:Wikidata:Database reports\/Constraint violations\/P[0-9]{1,5}\|covi\]\]\|/ig, '|'); // voor [[Onderwijs in relatie tot P2P]] : text = text.replace(/tot P2P\/(.*)/g, 'tot P2P/$1|$1]]'); text = text.replace(/{{StringReplace ?\|/ig, '{{Replace|'); if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 3) { // "Overleg gebruiker"; 20251116 text = text.replace(/\{\{Zandbak\}\}/ig, '{{Zb}}'); } text = text.replace(/\{\{Bladeren(2|3)/ig, '{{Bladeren4'); // 20230531 text = text.replace(/\[\[Categorie:Weglaten bij afdrukken.*?\]\]\n?/ig, ''); // 20251024 text = text.replace(/\{\{Miljoen/ig, '{{Afronden'); // 20251005 // lintfouten: Ingebedde stijlregel voor de achtergrondkleur zonder bijbehorende tekstkleur // 20250711 text = text.replace(/(color: ?(black|inherit); ?)?background(-color)?:/ig, 'color: inherit; background-color:'); if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 14) { // 20251009 if (mw.config.get('wgTitle').indexOf('- inhoud') > -1) { text = text.replace(/\n?\[\[Categorie:Hoofdstuk.*?\]\]\n?/ig, ''); if (text.indexOf('Categorie:Inhoud') > -1) { // window.location.assign('https://nl.wikibooks.org/w/index.php?title=Categorie:Inhoud'); return; } text = text.replace(/\n?\[\[Categorie:Inhoud\]\]\n?/ig, ''); text = text + '[[Categorie:Inhoud]]\n'; // toevoegen indien cat:hoofdstuk nog niet aanwezig // werkt niet (edit wordt niet opgeslagen): // var Button = document.getElementById("wpSave"); // Button.click(); } } var X = mw.config.get('wgPageName'); document.write(X + '__'); var Y = X.search('Wikibooks:Infobox/'); document.write(Y + '__'); if (Y > -1) { document.write('ja__'); text = text.replace(/--\>\|.*boekenplank.*(taal( en letterkunde)?|talen)/ig, '-->| boekenplank = Taal en letterkunde');// 2025100? } text = text.replace(/\{\{Abc\}\}/ig, '{{Alfabet met ankers}}'); // 20230414 text = text.replace(/\[\[Categorie\:Sjablonen sjabloondocumentatie/ig, '[[Categorie:Sjabloondocumentatie'); text = text.replace(/Moderne/g , 'moderne'); // 20251006 text = text.replace(/Hedendaagse/g , 'hedendaagse'); text = text.replace(/Architectuur/g , 'architectuur'); // rode (wp-)links ontlinken: // tbv. [[Veelvoorkomende misvattingen/Wetenschap en technologie]] // "lazy" mode: (.*?) - https://javascript.info/regexp-greedy-and-lazy ! :-) // problemen: // * afb. met link(s) in de caption gaan stuk -> handmatig op te lossen // * links met afwijkende omschrijving worden zichtbaar -> niet ,, // 2: te behouden links veiligstellen: text = text.replace(/\[\[((Afbeelding|Bestand|bibcode|doi|File|Image|Media):.*?)\]\]/ig, 'REPL251005pre$1REPL251005post'); // 3: alle overige links omzetten naar tekst: text = text.replace(/\[\[(.*?)\]\]/ig, '$1'); text = text.replace(/\[\[(.*?)\]\]/ig, '$1'); // 2e keer tbv. geneste links! // 4: te behouden links herstellen: text = text.replace(/REPL251005pre/g, '[['); text = text.replace(/REPL251005post/g, ']]'); */ /* text = text.replace(/{{Receptmetafbeelding/ig, '{{Infobox recept'); // 20230312, 20251011 te gretig; text = text.replace(/,\<ref\>(.*)\<\/ref\>/ig , '<ref>$1</ref>,'); // 20251004 text = text.replace(/\[Spaans\/Les( |_)0/ig , '[Spaans/Les '); // 20250930 text = text.replace(/Categorie\:Ingrediënt\/Drank/ig , 'Categorie:Drank') // 20250929 text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Fruit/ig , 'Categorie:Fruit') // ,, text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Gevogelte/ig , 'Categorie:Gevogelte') // ,, text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Graan/ig , 'Categorie:Graan') // ,, text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Groente/ig , 'Categorie:Groente') // ,, text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Zuivel/ig , 'Categorie:Zuivel') // ,, text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Vruchtensap/ig , 'Categorie:Vruchtensap') // ,, */ /* text = text.replace(/Italiaans.*Antwoorden.*\]\]/g, mw.config.get('wgTitle') + '/Antwoorden]]'); // 20250920 */ /* text = text.replace(/Italiaans\/Les0?/g, 'Italiaans/Les '); // 20250920 */ /* text = text.replace(/ hele )/ig, ' heel '); //20250920 */ /* text = text.replace(/WikiJunior/g, 'Wikijunior'); // 20250718 */ /* text = text.replace(/\{\{TOCLinks/ig, '{{TOC links'); // 20230417 */ /* text = text.replace(/\/(.{1,65})\]\]/ig, '/$1|$1]]'); // 20250903 */ /* text = text.replace(/\{\{Uitleg\|(.{5,43})\|(.{5,43})\}\}/ig, '{{Hover|tekst=$2|hovertekst=$1}}'); // 20250901 */ /* text = text.replace(/\{\{Tuin(\n|\|)/i, '{{Tuinkalender'); // 20250803 */ /* text = text.replace(/\{\{Tuinkalender\|Pagina.*tuinieren\/(.*)\|tuinkalender\]\]\n?\|Onderdeel\=(.*)\n\}\}/i, '{{Tuinkalender|$1|$2}}'); // 20250831 */ /* text = text.replace(/(?<=g)allerij/ig, 'alerij'); // 20230614 */ /* text = text.replace(/(?<=t)utti frutti/ig, 'uttifrutti'); // 20250817 */ /* text = text.replace(/\{\{\#babel\:/ig, '{{Babel|'); // 20250813 */ /* text = text.replace(/\n/g, ']]\n'); // 20250812 */ /* text = text.replace(/gerbuik/g, 'gebruik'); // 20250806 */ /* text = text.replace(/\{\{Noindex\}\}/ig, '__NOINDEX__'); */ /* text = text.replace(/\{\{Clear\}\}/ig, '{{Clearboth}}'); */ /* text = text.replace(/\| ?Naam ? ?= ? ?{{PAGENAME}}/, '| Naam = '); // 20250805 */ /* text = text.replace(/Categorie:Sjablonen voor een bepaald boek/ig, 'Categorie:Sjablonen talen en dialecten'); */ /* text = text.replace(/Categorie\:Fase(?=[0-4])/ig, 'Categorie:Fase ');*/ // 20250803 /* 1e img van Sjabloon:Gestarte boeken verwijderen */ // text = text.replace(/ ?\[\[Bestand:.-4\.svg\|.px\]\] ?/ig , '\n'); // 20250722 // text = text.replace(/ /ig , ' '); // text = text.replace(/\* ? ?/ig , '<br>\n'); // text = text.replace(/\]\] \{\{/ig , ']]{{'); // text = text.replace(/\{\{0%/ig , '00%'); //text = text.replace(/Chillipepers\.nl/ig, 'chillipepers.nl'); // 20250722 //text = text.replace(/Chillipeper\.nl/ig, 'chillipeper.nl'); // ,, // text = text.replace(/Basiskennis( |_)chemie6\//g, 'Basiskennis chemie 6/'); // 20250906 // // document.getElementById('wpSummary').value = 'lf'; werkt niet!?? // --------------------------------------------------------------------------------------------- /* tbv. lintfouten op overleg gebruiker */ // text = text.replace(/('''|\<\/?b\>)/ig, ""); /* 20230627 */ /* tbv. verkeerd geneste tags op overleg:gebruiker */ // text = text.replace(/\<\/?span.*?\>/ig, ""); /* 20230627 */ // obj.value = 'Lintfouten: Verkeerd geneste tags'; /* test: CSS beter leesbaar maken - 20230519 */ text = text.replace(/(?<=style\=\".*): *(?=\>)/ig, ": "); /* too greedy; check "http(s):, /File: etc. ! */ text = text.replace(/(?<=style\=\"); ?(?=\")/ig, "; "); /* ------ oud ------------- text = text.replace(/\[\[Categor(ie|y):Sjablonen(?=[\||\]\]])/ig, '[[Categorie:Sjablonen Wikibooks-gebruikers'); text = text.replace(/\[\[Categor(ie|y):Sjablonen(?=[\||\]\]])/ig, '[[Categorie:Sjablonen voor een bepaald boek'); // "xxe eeuw" in titel { // 20220119 var title = mw.config.get('wgTitle'); var pattern = /(?<=(1|2)?[0-9])e-eeuw/; if (text.search(/{{DISPLAYTITLE:/) == -1) { if (title.search(pattern) > -1) { text = '{{DISPLAYTITLE:' + title.replace(pattern,'^e-eeuw') + '}}' j+ text; } } else debug('{{DISPLAYTITLE: is niet vervangen'); } // tijdelijk (tbv "Lintfouten: Afsluitende tag ontbreekt") text = text.replace(/{{cat\|?/ig, "{{Cat"); text = text.replace(/{{boekcat\|/ig, "{{Boekcat"); text = text.replace("'''{{PAGENAME}}", "'''{{PAGENAME}}'''"); */ /* verplaatsen naar andere categorie: text = text.replace(/\[\[Categorie:Aardrijkskunde/ig, "[[Categorie:Geografie"); */ /* sig BeeBringer: text = text.replace(/\[\[Bestand:BeeBringer.png\‎]\].*?\<\/sup>/, '\n[[Gebruiker:BeeBringer|BeeBringer]] [[Overleg_gebruiker:BeeBringer|overleg]]'); text = text.replace(/u wijzingen/, 'uw wijzigingen'); */ /* div. typefouten */ // text = text.replace(/(?<=w)ijzingen/, 'ijzigingen'); text = text.replace(/paramaters/, 'parameters'); /*** Einde ***/ /* niets veranderd? */ if (obj.value == text) return; /* exit */ obj.value = text; /* klaar om op te slaan */ // obj.value = obj.value + '\n\n' + text; // TIJDELIJK!! /*** Samenvatting ***/ var obj = document.getElementById('wpSummary'); // obj.value = 'cat'; // obj.value = 'Lintfouten: Verouderde HTML-elementen'; // obj.value = 'Lintfouten: Afsluitende tag ontbreekt'; /* tijdelijk (voor eenmalige acties): */ // obj.value = '[[Categorie:Sjablonen voor een bepaald boek]]'; // obj.value = '[[Categorie:Sjablonen Wikibooks-gebruikers]]'; /*** Niet volgen tenzij reeds eerder gevolgd ***/ var obj = document.getElementById('ca-watch'); if (obj) {document.getElementById('wpWatchthis').checked = false;} return; } function addPurgeTab() { /* Voegt een "purge" tabje toe (bron: https://nl.wikipedia.org/wiki/Gebruiker:Pjetter/monobook.js) */ if(!document.getElementById) return; var x = document.getElementById('ca-history'); if(! x) { return; } var tabs = document.getElementById('p-cactions').getElementsByTagName('ul')[0]; if(x.children) { x = x.children[0]; } else { x = x.childNodes[0]; } addlilink(tabs, x.href.replace(/=history/, "=purge"), 'purge', 'ca-purge'); // ta['ca-purge'] = ['g', 'Purge the internal cache for this page']; // "ta is not defined" } function addlilink(tabs, url, name, id) { /* voegt tabjes toe (bron: https://nl.wikipedia.org/wiki/Gebruiker:Pjetter/monobook.js) */ var na = document.createElement('a'); na.href = url; na.appendChild(document.createTextNode(name)); var li = document.createElement('li'); li.id = id; li.appendChild(na); tabs.appendChild(li); return li; } function experiment() { // (om 'Inklappen' resp. 'Uitklappen' te vervangen) UitklapDivHide = '▲'; // U+25B2 kleiner: ▴ u+25B4 werkt niet UitklapDivShow = '▼'; // U+25BC kleiner: ▾ u+25BE ,, ,, } function automatePurgeConfirmationDialog() { /* Automate purge confirmation dialog. (https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Purge) */ if (mw.config.get('wgAction') === 'purge' ) { $('form[action*="action=purge"]').submit(); } return; } function markeerLintErrors() { // 20220114 // Markeert aantallen > 0 op Speciaal:LintErrors met een rode achtergrond. if (! (mw.config.get('wgPageName') == 'Speciaal:LintErrors')) return; /* exit */ var list = document.getElementsByTagName("BDI"); if (list.length == 0) return; for (i=0; i<list.length; i++) { if (! (list[i].innerHTML == '(0 fouten)')) { list[i].style.background = '#ff8080'; } } return; } function createDebug() { // v2, 20220113 // Creëert een debug-venster direct boven het bewerkingsvak. var obj = document.getElementById('wpTextbox1'); var parent = document.getElementById('editform'); var newItem = document.createElement("DIV"); newItem.id = 'debug'; newItem.style.display='none'; var textnode = document.createTextNode(""); newItem.appendChild(textnode); parent.insertBefore(newItem, obj); } function debug(txt) { // Voegt een regel tekst toe aan het debug-venster. var obj = document.getElementById('debug'); if (obj == null) return; /* exit */ obj.style.display = 'block'; obj.innerHTML = obj.innerHTML + txt.replace(/</g,'&lt;') + '<br>'; } function massDelete() { /* tbv. verwijderen ~450 pagina's, zie lijst op LJET/Gewenste pagina's */ if (mw.config.get('wgTitle').indexOf('Leer jezelf') == -1) return; if (mw.config.get('wgAction') != 'delete') return; document.getElementById('ooui-php-2').value = 'Verwijdersessie 3 september 2025'; document.getElementById("deleteconfirm").submit(); return; } function insertTekst() { var title = mw.config.get('wgTitle'); if ((title.search(/Kookboek [0-9]{1,2} /i)) == 0) { if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 10) { if (mw.config.get('wgAction') == 'view') { window.location += '?action=edit'; var text = document.getElementById('wpTextbox1').value; text = '__EXPECTUNUSEDCATEGORY__\n' + text; } } } return; } function capFirst(str) { /* fix all-caps en camel-case */ return str[0].toUpperCase() + str.slice(1).toLowerCase(); } // </nowiki> 6v83h0l87e8n9jeallw0x6drbkzvz64 427165 427142 2026-05-16T09:50:11Z Erik Baas 2193 - autoSave() 427165 javascript text/javascript // <nowiki> $(function () { // importScript('Gebruiker:Erik Baas/markeer.js'); /* markeer & next*/ // watisdit(); // insertTekst(); // massDelete(); automatePurgeConfirmationDialog(); // if (mw.config.get('wgTitle').indexOf("Programmeren in TI-Basic/") > -1) { AutoEdit(); } // 20260420 replaceObsoleteHTMLTags(); markeerLintErrors(); addSubpagesLink(); // loadWikidataInfo(); fWikidata(); // autoSave(); addPurgeTab(); // check: altijd als laatste! return; }); function autoSave() { if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 0 || mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 10) { // main, template if (mw.config.get('wgAction') == 'edit') { document.getElementById('wpSummary').value = 'lf'; setTimeout(autoSave_sub, 10000); } } return; } function autoSave_sub() { document.getElementById("wpSave").click(); return; } function fWikidata() { /* Zoek in Wikidata - bron: [[w:Gebruiker:Zanaq/fwikidata.js]] (c) 2013 Zanaq, GPL * Voegt een link "Zoek in Wikidata" toe aan de sectie "hulpmiddelen". */ var title = mw.config.get('wgTitle'); mw.util.addPortletLink('p-tb', 'https://www.wikidata.org/w/index.php?button=&title=Special%3ASearch&search=' + encodeURIComponent(title.substr(title.lastIndexOf('/') + 1)), 'Zoek in WikiData', 'ca-wikidata', 'Zoek in Wikidata'); return; }; function watisdit() { const collection = document.getElementsByClassName("cdx-button"); alert(collection[0].innerHTML + ' *** ' + collection[1].innerHTML); return; }; function AutoEdit() { if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 0) { // 0=(main), 3=Overleg gebruiker, 10=Template if (mw.config.get('wgAction') == 'view') { if (mw.config.get('wgDiffOldId') == null) { // of wgDiffNewId ? window.location += '?action=edit'; } } } return; } function loadWikidataInfo() { /* Wikidata; 20260130 bron: https://nl.wikipedia.org/w/index.php?title=Wikipedia:Wikidata&oldid=70312736#Geschiedenis geeft onder paginatitel korte info over onderwerp in Wikidata */ if ( mw.config.get( 'wgNamespaceNumber' ) === 0 ) { // importScriptURI("//www.wikidata.org/w/index.php?title=User:Yair rand/WikidataInfo.js&action=raw&ctype=text/javascript"); importScriptURI("//nl.wikibooks.org/w/index.php?title=User:Erik_Baas/WikidataInfo.js&action=raw&ctype=text/javascript"); } return; } function addSubpagesLink() { /* * Voegt een link "Subpagina's" toe aan de sectie "hulpmiddelen". * Gebaseerd op de code in [[:commons:MediaWiki:Common.js]]. * Bron: https://nl.wikipedia.org/w/index.php?title=MediaWiki:Gadget-subpages.js * Onderhoud: [[User:Krinkle]] */ var i18n = { en: "Subpages", fr: "Sous-pages", nl: "Subpagina's" }; if ( [ 'Special', 'File', 'Category' ].indexOf( mw.config.get( 'wgCanonicalNamespace' ) ) === -1 ) { var text = i18n[ mw.config.get( 'wgUserLanguage' ) ] || i18n.nl; var link = mw.util.getUrl( 'Speciaal:Voorvoegselindex/' + mw.config.get( 'wgPageName' ) + '/' ); mw.util.addPortletLink( 'p-tb', link, text, '', 'Subpagina\'s van deze pagina'); }; return; } function replaceObsoleteHTMLTags() { var prev = '', sub='', subColor='', subFace='', subSize='', found='', text='', res='', X, Y, Z; var objSummary = document.getElementById('wpSummary'); var obj = document.getElementById('wpTextbox1'); if (obj == null) return; /* exit */ if (! (mw.config.get('wgPageContentModel') == 'wikitext')) return; /* exit */ var text = '' + obj.value; if (text.search(/{{Wiu[2,3]/i) > -1) { alert('Stop: werk in uitvoering!'); return; /* exit */ } createDebug(); /* <font> */ while (true) { // common pt. 1 X = /<font.*?>/i.exec(text); // .exec: if not found: X=null, X[0] etc. = undefined !! if (X == null) break; // geen font-tags X = X + ''; // !! subColor = subFace = subSize = X.replace(/(\x22|\x27)/g, ""); // - ' en " /* <font color> */ if (subColor.search(/color/i) > -1) { subColor = /color *= *[a-z,0-9,#]*/i.exec(subColor) + ''; // !! if (subColor) { subColor = subColor.replace(/ *= */, ": ") + ";"; subColor = subColor.toLowerCase(); } } else {subColor = null;} // geen color-attribute /* <font face> */ if (subFace.search(/face/i) > -1) { subFace = subFace.replace(/ *, */g, ","); subFace = /face *= *[a-z,0-9,\,]*/i.exec(subFace) + ''; // !! if (subFace) { subFace = subFace.replace(/,/g, ', '); subFace = subFace.replace(/face *= */i, 'font-family: ') + ';'; } } else {subFace = null;} // geen face-attribute /* <font size> */ // todo // tijdelijk: subSize = null; if (subSize.search(/size/i) > -1) { debug(subSize); // <font color=red face=Tahoma size=3> subSize = /(?<=size *= *).*?(?=(\x20,'>'))/i.exec(subSize) + ''; debug(subSize); // // subSize = subSize.replace(/.../, "..."); } else {subSize = null;} // geen size-attribute // tijdelijk: subSize = null; // common pt. 2 Y = '<span style="'; //debug(Y); if (subColor) Y += subColor; //debug(Y); if (subFace) Y += (subColor ? ' ' : '') + subFace; //debug(Y); if (subSize) Y += (subColor || subFace ? ' ' : '') + subSize; //debug(Y); Y += '">'; //debug(Y); text = text.replace(X,Y); text = text.replace(/<\/font/ig, "</span"); } // while (true) /* ToDo: - font color/size/face !!! - uitzonderingen maken voor elementen tussen blockquote-, nowiki-, pre- en comment-tags ! */ /*** Obsolete elements:***/ /* <big> */ text = text.replace(/(<big>){3,6}/ig, '<span style="font-size: xx-large;">'); //xxx-large werkt niet in Chrome ! text = text.replace(/(<big>){2}/ig, '<span style="font-size: x-large;">'); // 20220106: x-large voor zon en water if (mw.config.get('wgTitle').indexOf("Leer jezelf ecologisch tuinieren") > -1) { text = text.replace(/(?<=\| *zon *=.*)<big>/ig, '<span style="font-size: x-large;">'); text = text.replace(/(?<=\| *water *=.*)<big>/ig, '<span style="font-size: x-large;">'); } text = text.replace(/<big/ig, '<span style="font-size: large;"'); text = text.replace(/(<\/big *[a-z|0-9]*>){1,6}/ig, "</span>"); /* <center> */ text = text.replace(/<center/ig, '<div style="text-align: center;"'); text = text.replace(/<\/center/ig, "</div"); /* <small> */ text = text.replace(/(<small>){3,6}/ig, '<span style="font-size: xx-small;">'); text = text.replace(/(<small>){2}/ig, '<span style="font-size: x-small;">'); text = text.replace(/<small/ig, '<span style="font-size: smaller;"'); text = text.replace(/(<\/small *[a-z|0-9]*>){1,6}/ig, "</span>"); /* <source> 20220116 */ text = text.replace(/<source/ig,'<syntaxhighlight'); text = text.replace(/<\/source/ig,'</syntaxhighlight'); /* <strike> */ text = text.replace(/<strike/ig, "<s"); text = text.replace(/<\/strike/ig, "</s"); /* <tt> */ text = text.replace(/<tt/ig, "<code"); text = text.replace(/<\/tt/ig, "</code"); /*** Diversen: ***/ /* <br> */ text = text.replace(/\x20*<\/?br\x20?\/? ?>/ig, "<br>"); /* <br clear=left/right/all/both> */ text = text.replace(/\x20*<br clear ?= ?(\x22|\x27)?left(\x22|\x27)?\x20?\/?>/ig, '<br style="clear: left;">'); text = text.replace(/\x20*<br clear ?= ?(\x22|\x27)?right(\x22|\x27)?\x20?\/?>/ig, '<br style="clear: right;">'); text = text.replace(/\x20*<br clear ?= ?(\x22|\x27)?(all|both)(\x22|\x27)?\x20?\/?>/ig, '<br style="clear: both;">'); /* <hr> */ text = text.replace(/<\/?hr\x20?\/?>/ig, "<hr>"); text = text.replace(/\[\[categorie/ig, "[[Categorie"); text = text.replace(/\[\[afbeelding/ig, "[[Afbeelding"); /* prettytable */ text = text.replace(/prettytable/ig, "wikitable"); /* WSBN nummer :-( */ text = text.replace(/\[WSBN( |-|_)?nummer/ig, " [WSBN"); text = text.replace(/.*Hier.*onderhoudsmeldingen.*\n/ig, ""); /* . ná <ref> */ while(true) { X = /(?<!\.) ?<ref>.*?<\/ref>\./.exec(text); if (X == null) break; Y = X[0].replace(/ ?<ref>/,'.<ref>'); Y = Y.replace('</ref>.','</ref>'); text = text.replace(X,Y); } /* sjablonen en Magic Words */ text = text.replace(/{{{/g, "aW~d6-8Ht#yV_5"); // vervang "{{{" tijdelijk door code om varabelen te onderscheiden van sjablonen /* Magic Words - 20230323 */ text = text.replace(/\{\{#categorytree:/g, "{{#Categorytree:"); text = text.replace(/\{\{#expr:/g, "{{#Expr:"); text = text.replace(/\{\{\s?#if:\s?/ig, "{{#If:"); text = text.replace(/\{\{ ?#invoke:/g, "{{#Invoke:"); text = text.replace(/\{\{ ?#pos:/g, "{{#Pos:"); text = text.replace(/\{\{ ?#switch:/g, "{{#Switch:"); /* Magic Words met 2 hoofdletters: 20230421 */ text = text.replace(/\{\{ ?#ife/ig, "{{#IfE"); /* oud: text = text.replace(/\{\{ ?#iferror:/g, "{{#IfError:"); text = text.replace(/\{\{ ?#ifexpr:/g, "{{#IfExpr:"); text = text.replace(/\{\{ ?#ifexist:/g, "{{#IfExist:"); text = text.replace(/\{\{ ?#ifeq:/g, "{{#IfEq:"); */ /* ISBN 20230625 */ // text = text.replace(/ISBN\s{1,3}/ig, "{{ISBN|"); // debug ("ISBN checken!"); // text = text.replace(/(?<=\{\{ISBN\|[0-9%s]{8,13})(( )|\.|,|\n)/ig, "}} "); // <- /* ISBN exp. 20240121 */ text = text.replace(/ISBN\s{1,3}([0-9]\-?)*/ig, "{{$&}}"); text = text.replace(/\{\{ISBN\s{1,3}/ig, "{{ISBN|"); /* Sjabloonredirects vervangen 20220209 */ text = text.replace(/{{Beg(innetje)?}}/ig, "{{Begin}}"); text = text.replace(/{{Alleen afdrukken ?(\|\n|\n\|)/ig, '{{Alleen afdrukken inline\n|\n'); // extra \n tbv. sommige wikicodes text = text.replace(/{{Alleen afdrukken ?\|/ig, '{{Alleen afdrukken inline|'); text = text.replace(/{{Herhalen ?\|/ig, '{{Repeat|'); text = text.replace(/{{Niet afdrukken ?(\|\n|\n\|)/ig, '{{Niet afdrukken block\n|\n'); // extra \n tbv. sommige wikicodes text = text.replace(/{{Niet afdrukken ?\|/ig, '{{Niet afdrukken block|'); text = text.replace(/\n\| *Moeilijkheid *= *[ a-zA-Z]*/ig, ''); // 20251012 text = text.replace(/{{Zieook ?(\|\n|\n\|)/ig, '{{Zie ook\n|\n'); // extra \n tbv. sommige wikicodes text = text.replace(/{{Zieook ?\|/ig, '{{Zie ook|'); /* text = text.replace(/{{Crd ?\|/ig, '{{Akkoord|'); klaar */ /* text = text.replace(/{{Akkoorden ?\|/ig, '{{Akkoord|'); klaar */ // eerst toepassen op _alle_ sjablonen, ipv. check op overbodige "|" ? /* sjabloonnaam met hoofdletter */ { while(true){ X = /{{[a-z]/.exec(text); if (X == null) break; Y = X[0].toUpperCase(); text = text.replace(X,Y); } /* Idem in Sjabloon:Tl: 20230421 -- ToDo while(true){ X = /{{tl\|[A-Za-z]/i.exec(text); alert("X1=" + X); if (X == null) break; alert("X2=" + X); Y = X[0].toUpperCase(); alert("Y=" + Y); text = text.replace(X, "{{Tl|" + Y); alert("3=" + text.replace(X, "{{Tl|" + Y)); / alert(X + " - " Y + " - " + text.replace(X, "{{Tl|" + Y)); } */ // overbodige pipe na sjabloonnaam prev = text; text = text.replace(/(?<={{[a-z,0-9, ,-]*) *\| *\n/ig, '\n|\n'); if (!(prev == text)) { debug('checken: evt. eerste sjabloonparameter(s)!'); // alert } } text = text.replace(/aW~d6-8Ht#yV_5/g, "{{{"); // herstel code naar "{{{" --------------- /* {{Sub}} onderaan */ X = text.search(/{{sub}}/i); if (X > -1 && X < 50) {text = text.replace(/{{sub}}\n?/i, '') + '{{Sub}}';} /* lege regels voor {{sub}} */ text = text.replace(/\n ?\n*{{sub}}/ig,'\n{{Sub}}'); /* <tr> |- */ text = text.replace(/\|-+/g, "|-"); /* overbodige laatste <tr> */ text = text.replace(/ *\|-\x20*\n *\|}/g, "|}"); /* wikicode hr: 4 streepjes */ text = text.replace(/^-{5,}/g, "----"); text = text.replace(/\n-{5,}/g, "\n----"); /* http:// */ prev = text; text = text.replace(/http:\/\//ig, 'https://'); if (!(prev == text)) {debug('Check externe links (https)!');} // alert /* "xxe eeuw" in tekst */ { // 20220119 /* disabled: mag geen _links_ wijzigen ! 20220215 text = text.replace(/(?<=(1|2)?[0-9])e eeuw/g,'^e eeuw'); text = text.replace(/(?<=(1|2)?[0-9])e-eeuw/g,'^e-eeuw'); */ } text = text.replace(/\[\[categorie:/ig, "[[Categorie:"); text = text.replace(/\[\[:categorie:/ig, "[[:Categorie:"); /* Afsluitende tag op Categorie: 20220124, v2 */ if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 14) { text = text.replace(/'''{{PAGENAME}}(?!''')/i, "'''{{PAGENAME}}'''"); } /* Check op nested span tags - 20220218 */ /* if (text.search(/<\/span( color)?> ?<\/span>/i) > -1 ){ // alert('Check: nested span tags!?'); text = text.replace(/"><span style="/ig, ' ') // erg bot: alleen voor eco tuin ?? text = text.replace(/<\/span( color)?><\/span>/ig, '</span>'); // ,, } */ /* {{Fase0..4}} -> {{Fase|0..4}} */ text = text.replace(/\{\{Fase(?=[0-4])/ig, '{{Fase|'); // 20250810 /* geen lege regel na kopje - 20230724 */ text = text.replace(/==\n\n(?!==)/g, "==\n"); // komma vóór <ref> // 20251004 text = text.replace(/ \<\/ref\>/ig, '</ref>'); text = text.replace(/ \<\/cite\>/ig, '</cite>'); // links wp fixen: // 20251004 if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 0) { text = text.replace(/\[\[:?w:(nl:)?(.*?)\]\]/ig , '{{Wp|$2}}'); } text = text.replace(/\{\{W\|/ig, '{{Wp|'); // 20251008 // objSummary.value = 'Lintfouten: Verouderde HTML elementen'; // document.getElementById('wpSummary').value = 'lf'; // 20260323 //aap ******* . + * ? ^ $ ( ) [ ] { } | / \ ******** // template: // text = text.replace(/\{\{/ig, "{{"); text = text.replace(/\{\{Kruid/ig, "{{Infobox kruid"); // 20260516 text = text.replace(/\{\{LaTeX inhoud/ig, "{{Index LaTeX"); text = text.replace(/\{\{Land in tijdzone/ig, "{{Gebied in tijdzone"); text = text.replace(/\{\{Leer jezelf ecologisch tuinieren/ig, "{{Index Leer jezelf ecologisch tuinieren"); text = text.replace(/\{\{Lineaire algebra/ig, "{{Index Lineaire algebra"); text = text.replace(/\{\{Linux voor beginners/ig, "{{Index Linux voor beginners"); text = text.replace(/\{\{LopendeStemmingen/ig, "{{Lopende stemmingen"); text = text.replace(/\{\{Maple/ig, "{{Index Maple"); text = text.replace(/\{\{Melkwinning\/Melksamenstelling/ig, "{{Index Melkwinning/melksamenstelling"); text = text.replace(/\{\{Melkwinning\/melksamenstelling/ig, "{{Index Melkwinning/melksamenstelling"); text = text.replace(/\{\{Melkwinning\/uierbouw/ig, "{{Index Melkwinning/uierbouw"); text = text.replace(/\{\{00%/ig, "{{0%"); text = text.replace(/\{\{Fase([1-4])/ig, "{{Fase|$1"); // 2260514 text = text.replace(/\{\{Navigatie([\|,\n])/ig, "{{Bladeren2$1"); // 20260516 text = text.replace(/\{\{Recept ?\|]/ig, "{{Infobox recept\n|"); // 2260516 text = text.replace(/\{\{Recept[\n,\}]/ig, "{{Infobox recept\n"); text = text.replace(/\{\{Recepten/ig, "{{Navigatie recepten"); text = text.replace(/\{\{Talen/ig, "{{Taal- en letterkunde"); text = text.replace(/\{\{W[^a-zA-Z]/ig, "{{Wp"); /* if (mw.config.get('wgTitle').indexOf("Programmeren in TI-Basic/") > -1) { // 20260420 text = text.replace(/\{\{Links\}\}\n/i, ""); // text = text + String.fromCharCode(13, 10) + "{{Links}}"; text = text + "{{Links}}"; } */ /* 20260413: text = text.replace(/ategorie:GFDL afbeeldingen/ig, "ategorie:Bestanden met GFDL Licentie"); text = text.replace(/ategorie:Afbeelding naar licentie/ig, "ategorie:Bestand naar licentie"); text = text.replace(/ategorie:Wikibooks:Afbeelding beschikbaar op commons met dezelfde naam/ig, "ategorie:Wikibooks:Bestand beschikbaar op commons met dezelfde naam"); text = text.replace(/ategorie:Wikibooks:Afbeelding beschikbaar op commons/ig, "ategorie:Wikibooks:Bestand beschikbaar op commons"); text = text.replace(/ategorie:Wikibooks:Afbeeldingen niet te verplaatsen naar Wikimedia Commons/ig, "ategorie:Wikibooks:Bestand niet te verplaatsen naar Wikimedia Commons"); text = text.replace(/ategorie:PD-afbeeldingen/ig, "ategorie:Bestanden met PD Licentie"); text = text.replace(/ategorie:Ewmulti-afbeeldingen/ig, "ategorie:Bestanden met Ewmulti Licentie"); text = text.replace(/ategorie:Afbeeldingen zonder geldige licentie/ig, "ategorie:Bestanden zonder geldige licentie"); text = text.replace(/ategorie:Wikibooks:Verplaats naar Wikimedia Commons/ig, "ategorie:Wikibooks:Bestand te verplaatsen naar Wikimedia Commons"); text = text.replace(/ategorie:Afbeeldingen met Creative Commons Licentie by-sa/ig, "ategorie:Bestanden met Creative Commons Licentie by-sa"); text = text.replace(/ategorie:Afbeeldingen met Creative Commons Licentie by/ig, "ategorie:Bestanden met Creative Commons Licentie by"); text = text.replace(/ategorie:Afbeeldingen/ig, "ategorie:Bestand"); text = text.replace(/ategorie:Creative Commons-afbeeldingen/ig, "ategorie:Bestanden met Creative Commons Licentie"); */ text = text.replace(/\{\{Information/i, "{{Informatie"); //text = text.replace(/\{\{Links\}\}\n/i, ""); // 20260412 //text = text.replace(/\{\{Sub\}\}/i, "{{Sub}}\n{{Links}}"); text = text.replace(/Youtube/g, "YouTube"); // 20260406 text = text.replace(/{{Clearboth/ig, "{{Clear both"); // 20260323 text = text.replace(/{{Clearleft/ig, "{{Clear left"); text = text.replace(/( |&nbsp;){0,3}<ref(?!erences)/ig, '&nbsp;<ref'); // 1 spatie voor <ref> 20260121 text = text.replace(/<ref(.*)?> <ref/ig, '<ref$1><ref'); // tenzij 2 x ref na elkaar text = text.replace(/\{\{L\|(.*)\}\}/ig, '[[../$1/]]'); // {{L|x}} -> [[../x/]] 20251229 text = text.replace(/#DOORVERWIJZING ?/ig, '#Redirect '); text = text.replace(/\{\{Boeksjabloon[^ \(]/ig, '{{Index basis\n'); text = text.replace(/\|naam cursus/ig, '|titel'); if (mw.config.get('wgPageName').indexOf('Sjabloon:Index_') > -1) { // mw.config.get('wgPageName') geeft {{FULLPAGENAME}} ! text = text.replace(/## ?\[\[/g , '**[['); text = text.replace(/# ?\[\[/g , '*[['); // ??? text = text.replace(/\[\[Categorie:Sjablonen index\]\]\n?/ig, ''); } // {{tl}}: // text = text.replace(/\{\{tl\|(a-z)/ig, '{{Tl|' + '$1'.toUpperCase()); // werkt niet // text = text.replace(/\{\{tl\|(a-z)/ig, '{{Tl|' + String($1).charAt(0).toUpperCase()); // crasht // komma in getal -> punt - verder testen! - werkt maar t/m 999,999! : // text = text.replace(/([0-9]{1,3}),([0-9]{3})/g, '$1.$2'); text = text.replace(/\{\{Schaak\/Bord\|=/ig , '{{Schaak/Bord2'); // 20251030 text = text.replace(/\|\n\|=/ig , '|\n|'); text = text.replace(/(\n[1-8].*?)= ?\n/ig , '$1\n'); text = text.replace(/(\n[1-8].*?)= ?\n/ig , '$1\n'); text = text.replace(/\{\{HTML-standaardattributen/ig, '{{HTML standaardattributen'); text = text.replace(/\{\{HTML (tags|elementen)/ig, '{{Navigatie HTML elementen'); // 20251016 text = text.replace(/\[\[(:)?File:/ig, '[[$1Bestand:'); // 20251009 text = text.replace(/\[\[(:)?Image:/ig, '[[$1Afbeelding:'); text = text.replace(/\n\n?\{\{Recepten\}\}/ig, '\n{{Navigatie recepten}}'); // 20251012 text = text.replace(/\{\{Beg\}\}/ig, '{{Begin}}'); // 20251022 text = text.replace(/\{\{Boekenplanken\}\}/ig, '{{Navigatie boekenplanken}}'); // 20251022 /*** Eenmalige acties ***/ text = text.replace(/\[\[Kookboek\/\bDessert\b/ig, '[[Kookboek/Nagerecht'); // 20251012 text = text.replace(/\{\{TOCRechts/ig, '{{TOC rechts'); // 20230417 text = text.replace(/\{\{Wikt(?=(\||\}))/ig, '{{Wiktionary'); // 20230514 text = text.replace(/\{\{Woordenboek Index\}/ig, '{{Alfabet met links}'); // 20230520 text = text.replace(/se wikipedia/ig, 'stalige Wikipedia'); // 20230614 text = text.replace(/background: ?none;? ?/ig, ''); // 20250711 text = text.replace(/\n?\n\n\n\{\{Recepten\}\}/ig, '\n\n{{Recepten}}'); // 20250805 text = text.replace(/\{\{Recept\n\|\n/ig, '{{Recept\n'); // 20250805 text = text.replace(/(?<![a-zA-Z])NB(\.(\:)?|\:) ?/g, 'NB '); // 20250817 text = text.replace(/Wiskunde voor MBO techniek\//g, 'Wiskunde voor MBO techniek 1/'); // 20250824 /*** Archief eenmalige acties ***/ /* text = text.replace(/\{\[Clear both/ig , "{{Clear both"); text = text.replace(/{{Clearright/ig , "{{Clear right"); text = text.replace(/{{Boeken/ig , "{{Post-it/Boeken"); // tbv. Maatschappijleer/Alfabetische woordenlijst maatschappijleer - 20260303: // text = text.replace(/; ?<<!-- ?/ig , ';<!--'); // text = text.replace(/ ?-->span>/ig , '-->'); // text = text.replace(/;<\/span>/ig , ';'); // text = text.replace(/\[\[Categorie:Land\]\]/ig, '[[Categorie:Land in Europa]]'); // 20260125 if (mw.config.get('wgTitle').indexOf('Atlas van') > -1) { // wd-properties vervangen; 20260119 text = text.replace(/(property|statements):P18/ig, '$1:afbeelding'); text = text.replace(/(property|statements):P31/ig, '$1:is een'); text = text.replace(/(property|statements):P35/ig, '$1:staatshoofd'); text = text.replace(/(property|statements):P47/ig, '$1:grenst aan'); text = text.replace(/(property|statements):P122/ig, '$1:regeringsvorm'); text = text.replace(/(property|statements):P206/ig, '$1:gelegen in of aan waterlichaam'); text = text.replace(/(property|statements):P361/ig, '$1:onderdeel van'); text = text.replace(/(property|statements):P571/ig, '$1:datum van oprichting of creatie'); text = text.replace(/(property|statements):P1539/ig, '$1:vrouwelijke bevolking'); text = text.replace(/(property|statements):P1540/ig, '$1:mannelijke bevolking'); text = text.replace(/(property|statements):P2131/ig, '$1:bruto binnenlands product'); } // tbv. [[Wikibooks:Lijst van eigenschappen van Wikidata-items]]: (20251211)) text = text.replace(/\<br\>\[\[d:Property talk:P[0-9]{1,5}\|talk\]\]\<br\>\[\[d:Wikidata:Database reports\/Constraint violations\/P[0-9]{1,5}\|covi\]\]\|/ig, '|'); // voor [[Onderwijs in relatie tot P2P]] : text = text.replace(/tot P2P\/(.*)/g, 'tot P2P/$1|$1]]'); text = text.replace(/{{StringReplace ?\|/ig, '{{Replace|'); if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 3) { // "Overleg gebruiker"; 20251116 text = text.replace(/\{\{Zandbak\}\}/ig, '{{Zb}}'); } text = text.replace(/\{\{Bladeren(2|3)/ig, '{{Bladeren4'); // 20230531 text = text.replace(/\[\[Categorie:Weglaten bij afdrukken.*?\]\]\n?/ig, ''); // 20251024 text = text.replace(/\{\{Miljoen/ig, '{{Afronden'); // 20251005 // lintfouten: Ingebedde stijlregel voor de achtergrondkleur zonder bijbehorende tekstkleur // 20250711 text = text.replace(/(color: ?(black|inherit); ?)?background(-color)?:/ig, 'color: inherit; background-color:'); if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 14) { // 20251009 if (mw.config.get('wgTitle').indexOf('- inhoud') > -1) { text = text.replace(/\n?\[\[Categorie:Hoofdstuk.*?\]\]\n?/ig, ''); if (text.indexOf('Categorie:Inhoud') > -1) { // window.location.assign('https://nl.wikibooks.org/w/index.php?title=Categorie:Inhoud'); return; } text = text.replace(/\n?\[\[Categorie:Inhoud\]\]\n?/ig, ''); text = text + '[[Categorie:Inhoud]]\n'; // toevoegen indien cat:hoofdstuk nog niet aanwezig // werkt niet (edit wordt niet opgeslagen): // var Button = document.getElementById("wpSave"); // Button.click(); } } var X = mw.config.get('wgPageName'); document.write(X + '__'); var Y = X.search('Wikibooks:Infobox/'); document.write(Y + '__'); if (Y > -1) { document.write('ja__'); text = text.replace(/--\>\|.*boekenplank.*(taal( en letterkunde)?|talen)/ig, '-->| boekenplank = Taal en letterkunde');// 2025100? } text = text.replace(/\{\{Abc\}\}/ig, '{{Alfabet met ankers}}'); // 20230414 text = text.replace(/\[\[Categorie\:Sjablonen sjabloondocumentatie/ig, '[[Categorie:Sjabloondocumentatie'); text = text.replace(/Moderne/g , 'moderne'); // 20251006 text = text.replace(/Hedendaagse/g , 'hedendaagse'); text = text.replace(/Architectuur/g , 'architectuur'); // rode (wp-)links ontlinken: // tbv. [[Veelvoorkomende misvattingen/Wetenschap en technologie]] // "lazy" mode: (.*?) - https://javascript.info/regexp-greedy-and-lazy ! :-) // problemen: // * afb. met link(s) in de caption gaan stuk -> handmatig op te lossen // * links met afwijkende omschrijving worden zichtbaar -> niet ,, // 2: te behouden links veiligstellen: text = text.replace(/\[\[((Afbeelding|Bestand|bibcode|doi|File|Image|Media):.*?)\]\]/ig, 'REPL251005pre$1REPL251005post'); // 3: alle overige links omzetten naar tekst: text = text.replace(/\[\[(.*?)\]\]/ig, '$1'); text = text.replace(/\[\[(.*?)\]\]/ig, '$1'); // 2e keer tbv. geneste links! // 4: te behouden links herstellen: text = text.replace(/REPL251005pre/g, '[['); text = text.replace(/REPL251005post/g, ']]'); */ /* text = text.replace(/{{Receptmetafbeelding/ig, '{{Infobox recept'); // 20230312, 20251011 te gretig; text = text.replace(/,\<ref\>(.*)\<\/ref\>/ig , '<ref>$1</ref>,'); // 20251004 text = text.replace(/\[Spaans\/Les( |_)0/ig , '[Spaans/Les '); // 20250930 text = text.replace(/Categorie\:Ingrediënt\/Drank/ig , 'Categorie:Drank') // 20250929 text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Fruit/ig , 'Categorie:Fruit') // ,, text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Gevogelte/ig , 'Categorie:Gevogelte') // ,, text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Graan/ig , 'Categorie:Graan') // ,, text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Groente/ig , 'Categorie:Groente') // ,, text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Zuivel/ig , 'Categorie:Zuivel') // ,, text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Vruchtensap/ig , 'Categorie:Vruchtensap') // ,, */ /* text = text.replace(/Italiaans.*Antwoorden.*\]\]/g, mw.config.get('wgTitle') + '/Antwoorden]]'); // 20250920 */ /* text = text.replace(/Italiaans\/Les0?/g, 'Italiaans/Les '); // 20250920 */ /* text = text.replace(/ hele )/ig, ' heel '); //20250920 */ /* text = text.replace(/WikiJunior/g, 'Wikijunior'); // 20250718 */ /* text = text.replace(/\{\{TOCLinks/ig, '{{TOC links'); // 20230417 */ /* text = text.replace(/\/(.{1,65})\]\]/ig, '/$1|$1]]'); // 20250903 */ /* text = text.replace(/\{\{Uitleg\|(.{5,43})\|(.{5,43})\}\}/ig, '{{Hover|tekst=$2|hovertekst=$1}}'); // 20250901 */ /* text = text.replace(/\{\{Tuin(\n|\|)/i, '{{Tuinkalender'); // 20250803 */ /* text = text.replace(/\{\{Tuinkalender\|Pagina.*tuinieren\/(.*)\|tuinkalender\]\]\n?\|Onderdeel\=(.*)\n\}\}/i, '{{Tuinkalender|$1|$2}}'); // 20250831 */ /* text = text.replace(/(?<=g)allerij/ig, 'alerij'); // 20230614 */ /* text = text.replace(/(?<=t)utti frutti/ig, 'uttifrutti'); // 20250817 */ /* text = text.replace(/\{\{\#babel\:/ig, '{{Babel|'); // 20250813 */ /* text = text.replace(/\n/g, ']]\n'); // 20250812 */ /* text = text.replace(/gerbuik/g, 'gebruik'); // 20250806 */ /* text = text.replace(/\{\{Noindex\}\}/ig, '__NOINDEX__'); */ /* text = text.replace(/\{\{Clear\}\}/ig, '{{Clearboth}}'); */ /* text = text.replace(/\| ?Naam ? ?= ? ?{{PAGENAME}}/, '| Naam = '); // 20250805 */ /* text = text.replace(/Categorie:Sjablonen voor een bepaald boek/ig, 'Categorie:Sjablonen talen en dialecten'); */ /* text = text.replace(/Categorie\:Fase(?=[0-4])/ig, 'Categorie:Fase ');*/ // 20250803 /* 1e img van Sjabloon:Gestarte boeken verwijderen */ // text = text.replace(/ ?\[\[Bestand:.-4\.svg\|.px\]\] ?/ig , '\n'); // 20250722 // text = text.replace(/ /ig , ' '); // text = text.replace(/\* ? ?/ig , '<br>\n'); // text = text.replace(/\]\] \{\{/ig , ']]{{'); // text = text.replace(/\{\{0%/ig , '00%'); //text = text.replace(/Chillipepers\.nl/ig, 'chillipepers.nl'); // 20250722 //text = text.replace(/Chillipeper\.nl/ig, 'chillipeper.nl'); // ,, // text = text.replace(/Basiskennis( |_)chemie6\//g, 'Basiskennis chemie 6/'); // 20250906 // // document.getElementById('wpSummary').value = 'lf'; werkt niet!?? // --------------------------------------------------------------------------------------------- /* tbv. lintfouten op overleg gebruiker */ // text = text.replace(/('''|\<\/?b\>)/ig, ""); /* 20230627 */ /* tbv. verkeerd geneste tags op overleg:gebruiker */ // text = text.replace(/\<\/?span.*?\>/ig, ""); /* 20230627 */ // obj.value = 'Lintfouten: Verkeerd geneste tags'; /* test: CSS beter leesbaar maken - 20230519 */ text = text.replace(/(?<=style\=\".*): *(?=\>)/ig, ": "); /* too greedy; check "http(s):, /File: etc. ! */ text = text.replace(/(?<=style\=\"); ?(?=\")/ig, "; "); /* ------ oud ------------- text = text.replace(/\[\[Categor(ie|y):Sjablonen(?=[\||\]\]])/ig, '[[Categorie:Sjablonen Wikibooks-gebruikers'); text = text.replace(/\[\[Categor(ie|y):Sjablonen(?=[\||\]\]])/ig, '[[Categorie:Sjablonen voor een bepaald boek'); // "xxe eeuw" in titel { // 20220119 var title = mw.config.get('wgTitle'); var pattern = /(?<=(1|2)?[0-9])e-eeuw/; if (text.search(/{{DISPLAYTITLE:/) == -1) { if (title.search(pattern) > -1) { text = '{{DISPLAYTITLE:' + title.replace(pattern,'^e-eeuw') + '}}' j+ text; } } else debug('{{DISPLAYTITLE: is niet vervangen'); } // tijdelijk (tbv "Lintfouten: Afsluitende tag ontbreekt") text = text.replace(/{{cat\|?/ig, "{{Cat"); text = text.replace(/{{boekcat\|/ig, "{{Boekcat"); text = text.replace("'''{{PAGENAME}}", "'''{{PAGENAME}}'''"); */ /* verplaatsen naar andere categorie: text = text.replace(/\[\[Categorie:Aardrijkskunde/ig, "[[Categorie:Geografie"); */ /* sig BeeBringer: text = text.replace(/\[\[Bestand:BeeBringer.png\‎]\].*?\<\/sup>/, '\n[[Gebruiker:BeeBringer|BeeBringer]] [[Overleg_gebruiker:BeeBringer|overleg]]'); text = text.replace(/u wijzingen/, 'uw wijzigingen'); */ /* div. typefouten */ // text = text.replace(/(?<=w)ijzingen/, 'ijzigingen'); text = text.replace(/paramaters/, 'parameters'); /*** Einde ***/ /* niets veranderd? */ if (obj.value == text) return; /* exit */ obj.value = text; /* klaar om op te slaan */ // obj.value = obj.value + '\n\n' + text; // TIJDELIJK!! /*** Samenvatting ***/ var obj = document.getElementById('wpSummary'); // obj.value = 'cat'; // obj.value = 'Lintfouten: Verouderde HTML-elementen'; // obj.value = 'Lintfouten: Afsluitende tag ontbreekt'; /* tijdelijk (voor eenmalige acties): */ // obj.value = '[[Categorie:Sjablonen voor een bepaald boek]]'; // obj.value = '[[Categorie:Sjablonen Wikibooks-gebruikers]]'; /*** Niet volgen tenzij reeds eerder gevolgd ***/ var obj = document.getElementById('ca-watch'); if (obj) {document.getElementById('wpWatchthis').checked = false;} return; } function addPurgeTab() { /* Voegt een "purge" tabje toe (bron: https://nl.wikipedia.org/wiki/Gebruiker:Pjetter/monobook.js) */ if(!document.getElementById) return; var x = document.getElementById('ca-history'); if(! x) { return; } var tabs = document.getElementById('p-cactions').getElementsByTagName('ul')[0]; if(x.children) { x = x.children[0]; } else { x = x.childNodes[0]; } addlilink(tabs, x.href.replace(/=history/, "=purge"), 'purge', 'ca-purge'); // ta['ca-purge'] = ['g', 'Purge the internal cache for this page']; // "ta is not defined" } function addlilink(tabs, url, name, id) { /* voegt tabjes toe (bron: https://nl.wikipedia.org/wiki/Gebruiker:Pjetter/monobook.js) */ var na = document.createElement('a'); na.href = url; na.appendChild(document.createTextNode(name)); var li = document.createElement('li'); li.id = id; li.appendChild(na); tabs.appendChild(li); return li; } function experiment() { // (om 'Inklappen' resp. 'Uitklappen' te vervangen) UitklapDivHide = '▲'; // U+25B2 kleiner: ▴ u+25B4 werkt niet UitklapDivShow = '▼'; // U+25BC kleiner: ▾ u+25BE ,, ,, } function automatePurgeConfirmationDialog() { /* Automate purge confirmation dialog. (https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Purge) */ if (mw.config.get('wgAction') === 'purge' ) { $('form[action*="action=purge"]').submit(); } return; } function markeerLintErrors() { // 20220114 // Markeert aantallen > 0 op Speciaal:LintErrors met een rode achtergrond. if (! (mw.config.get('wgPageName') == 'Speciaal:LintErrors')) return; /* exit */ var list = document.getElementsByTagName("BDI"); if (list.length == 0) return; for (i=0; i<list.length; i++) { if (! (list[i].innerHTML == '(0 fouten)')) { list[i].style.background = '#ff8080'; } } return; } function createDebug() { // v2, 20220113 // Creëert een debug-venster direct boven het bewerkingsvak. var obj = document.getElementById('wpTextbox1'); var parent = document.getElementById('editform'); var newItem = document.createElement("DIV"); newItem.id = 'debug'; newItem.style.display='none'; var textnode = document.createTextNode(""); newItem.appendChild(textnode); parent.insertBefore(newItem, obj); } function debug(txt) { // Voegt een regel tekst toe aan het debug-venster. var obj = document.getElementById('debug'); if (obj == null) return; /* exit */ obj.style.display = 'block'; obj.innerHTML = obj.innerHTML + txt.replace(/</g,'&lt;') + '<br>'; } function massDelete() { /* tbv. verwijderen ~450 pagina's, zie lijst op LJET/Gewenste pagina's */ if (mw.config.get('wgTitle').indexOf('Leer jezelf') == -1) return; if (mw.config.get('wgAction') != 'delete') return; document.getElementById('ooui-php-2').value = 'Verwijdersessie 3 september 2025'; document.getElementById("deleteconfirm").submit(); return; } function insertTekst() { var title = mw.config.get('wgTitle'); if ((title.search(/Kookboek [0-9]{1,2} /i)) == 0) { if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 10) { if (mw.config.get('wgAction') == 'view') { window.location += '?action=edit'; var text = document.getElementById('wpTextbox1').value; text = '__EXPECTUNUSEDCATEGORY__\n' + text; } } } return; } function capFirst(str) { /* fix all-caps en camel-case */ return str[0].toUpperCase() + str.slice(1).toLowerCase(); } // </nowiki> f7qeoo2yxt0oe40uxrpf4je7kmgokpd 427167 427165 2026-05-16T10:04:32Z Erik Baas 2193 -2 427167 javascript text/javascript // <nowiki> $(function () { // importScript('Gebruiker:Erik Baas/markeer.js'); /* markeer & next*/ // watisdit(); // insertTekst(); // massDelete(); automatePurgeConfirmationDialog(); // if (mw.config.get('wgTitle').indexOf("Programmeren in TI-Basic/") > -1) { AutoEdit(); } // 20260420 replaceObsoleteHTMLTags(); markeerLintErrors(); addSubpagesLink(); // loadWikidataInfo(); fWikidata(); // autoSave(); addPurgeTab(); // check: altijd als laatste! return; }); function autoSave() { if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 0 || mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 10) { // main, template if (mw.config.get('wgAction') == 'edit') { document.getElementById('wpSummary').value = 'lf'; setTimeout(autoSave_sub, 10000); } } return; } function autoSave_sub() { document.getElementById("wpSave").click(); return; } function fWikidata() { /* Zoek in Wikidata - bron: [[w:Gebruiker:Zanaq/fwikidata.js]] (c) 2013 Zanaq, GPL * Voegt een link "Zoek in Wikidata" toe aan de sectie "hulpmiddelen". */ var title = mw.config.get('wgTitle'); mw.util.addPortletLink('p-tb', 'https://www.wikidata.org/w/index.php?button=&title=Special%3ASearch&search=' + encodeURIComponent(title.substr(title.lastIndexOf('/') + 1)), 'Zoek in WikiData', 'ca-wikidata', 'Zoek in Wikidata'); return; }; function watisdit() { const collection = document.getElementsByClassName("cdx-button"); alert(collection[0].innerHTML + ' *** ' + collection[1].innerHTML); return; }; function AutoEdit() { if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 0) { // 0=(main), 3=Overleg gebruiker, 10=Template if (mw.config.get('wgAction') == 'view') { if (mw.config.get('wgDiffOldId') == null) { // of wgDiffNewId ? window.location += '?action=edit'; } } } return; } function loadWikidataInfo() { /* Wikidata; 20260130 bron: https://nl.wikipedia.org/w/index.php?title=Wikipedia:Wikidata&oldid=70312736#Geschiedenis geeft onder paginatitel korte info over onderwerp in Wikidata */ if ( mw.config.get( 'wgNamespaceNumber' ) === 0 ) { // importScriptURI("//www.wikidata.org/w/index.php?title=User:Yair rand/WikidataInfo.js&action=raw&ctype=text/javascript"); importScriptURI("//nl.wikibooks.org/w/index.php?title=User:Erik_Baas/WikidataInfo.js&action=raw&ctype=text/javascript"); } return; } function addSubpagesLink() { /* * Voegt een link "Subpagina's" toe aan de sectie "hulpmiddelen". * Gebaseerd op de code in [[:commons:MediaWiki:Common.js]]. * Bron: https://nl.wikipedia.org/w/index.php?title=MediaWiki:Gadget-subpages.js * Onderhoud: [[User:Krinkle]] */ var i18n = { en: "Subpages", fr: "Sous-pages", nl: "Subpagina's" }; if ( [ 'Special', 'File', 'Category' ].indexOf( mw.config.get( 'wgCanonicalNamespace' ) ) === -1 ) { var text = i18n[ mw.config.get( 'wgUserLanguage' ) ] || i18n.nl; var link = mw.util.getUrl( 'Speciaal:Voorvoegselindex/' + mw.config.get( 'wgPageName' ) + '/' ); mw.util.addPortletLink( 'p-tb', link, text, '', 'Subpagina\'s van deze pagina'); }; return; } function replaceObsoleteHTMLTags() { var prev = '', sub='', subColor='', subFace='', subSize='', found='', text='', res='', X, Y, Z; var objSummary = document.getElementById('wpSummary'); var obj = document.getElementById('wpTextbox1'); if (obj == null) return; /* exit */ if (! (mw.config.get('wgPageContentModel') == 'wikitext')) return; /* exit */ var text = '' + obj.value; if (text.search(/{{Wiu[2,3]/i) > -1) { alert('Stop: werk in uitvoering!'); return; /* exit */ } createDebug(); /* <font> */ while (true) { // common pt. 1 X = /<font.*?>/i.exec(text); // .exec: if not found: X=null, X[0] etc. = undefined !! if (X == null) break; // geen font-tags X = X + ''; // !! subColor = subFace = subSize = X.replace(/(\x22|\x27)/g, ""); // - ' en " /* <font color> */ if (subColor.search(/color/i) > -1) { subColor = /color *= *[a-z,0-9,#]*/i.exec(subColor) + ''; // !! if (subColor) { subColor = subColor.replace(/ *= */, ": ") + ";"; subColor = subColor.toLowerCase(); } } else {subColor = null;} // geen color-attribute /* <font face> */ if (subFace.search(/face/i) > -1) { subFace = subFace.replace(/ *, */g, ","); subFace = /face *= *[a-z,0-9,\,]*/i.exec(subFace) + ''; // !! if (subFace) { subFace = subFace.replace(/,/g, ', '); subFace = subFace.replace(/face *= */i, 'font-family: ') + ';'; } } else {subFace = null;} // geen face-attribute /* <font size> */ // todo // tijdelijk: subSize = null; if (subSize.search(/size/i) > -1) { debug(subSize); // <font color=red face=Tahoma size=3> subSize = /(?<=size *= *).*?(?=(\x20,'>'))/i.exec(subSize) + ''; debug(subSize); // // subSize = subSize.replace(/.../, "..."); } else {subSize = null;} // geen size-attribute // tijdelijk: subSize = null; // common pt. 2 Y = '<span style="'; //debug(Y); if (subColor) Y += subColor; //debug(Y); if (subFace) Y += (subColor ? ' ' : '') + subFace; //debug(Y); if (subSize) Y += (subColor || subFace ? ' ' : '') + subSize; //debug(Y); Y += '">'; //debug(Y); text = text.replace(X,Y); text = text.replace(/<\/font/ig, "</span"); } // while (true) /* ToDo: - font color/size/face !!! - uitzonderingen maken voor elementen tussen blockquote-, nowiki-, pre- en comment-tags ! */ /*** Obsolete elements:***/ /* <big> */ text = text.replace(/(<big>){3,6}/ig, '<span style="font-size: xx-large;">'); //xxx-large werkt niet in Chrome ! text = text.replace(/(<big>){2}/ig, '<span style="font-size: x-large;">'); // 20220106: x-large voor zon en water if (mw.config.get('wgTitle').indexOf("Leer jezelf ecologisch tuinieren") > -1) { text = text.replace(/(?<=\| *zon *=.*)<big>/ig, '<span style="font-size: x-large;">'); text = text.replace(/(?<=\| *water *=.*)<big>/ig, '<span style="font-size: x-large;">'); } text = text.replace(/<big/ig, '<span style="font-size: large;"'); text = text.replace(/(<\/big *[a-z|0-9]*>){1,6}/ig, "</span>"); /* <center> */ text = text.replace(/<center/ig, '<div style="text-align: center;"'); text = text.replace(/<\/center/ig, "</div"); /* <small> */ text = text.replace(/(<small>){3,6}/ig, '<span style="font-size: xx-small;">'); text = text.replace(/(<small>){2}/ig, '<span style="font-size: x-small;">'); text = text.replace(/<small/ig, '<span style="font-size: smaller;"'); text = text.replace(/(<\/small *[a-z|0-9]*>){1,6}/ig, "</span>"); /* <source> 20220116 */ text = text.replace(/<source/ig,'<syntaxhighlight'); text = text.replace(/<\/source/ig,'</syntaxhighlight'); /* <strike> */ text = text.replace(/<strike/ig, "<s"); text = text.replace(/<\/strike/ig, "</s"); /* <tt> */ text = text.replace(/<tt/ig, "<code"); text = text.replace(/<\/tt/ig, "</code"); /*** Diversen: ***/ /* <br> */ text = text.replace(/\x20*<\/?br\x20?\/? ?>/ig, "<br>"); /* <br clear=left/right/all/both> */ text = text.replace(/\x20*<br clear ?= ?(\x22|\x27)?left(\x22|\x27)?\x20?\/?>/ig, '<br style="clear: left;">'); text = text.replace(/\x20*<br clear ?= ?(\x22|\x27)?right(\x22|\x27)?\x20?\/?>/ig, '<br style="clear: right;">'); text = text.replace(/\x20*<br clear ?= ?(\x22|\x27)?(all|both)(\x22|\x27)?\x20?\/?>/ig, '<br style="clear: both;">'); /* <hr> */ text = text.replace(/<\/?hr\x20?\/?>/ig, "<hr>"); text = text.replace(/\[\[categorie/ig, "[[Categorie"); text = text.replace(/\[\[afbeelding/ig, "[[Afbeelding"); /* prettytable */ text = text.replace(/prettytable/ig, "wikitable"); /* WSBN nummer :-( */ text = text.replace(/\[WSBN( |-|_)?nummer/ig, " [WSBN"); text = text.replace(/.*Hier.*onderhoudsmeldingen.*\n/ig, ""); /* . ná <ref> */ while(true) { X = /(?<!\.) ?<ref>.*?<\/ref>\./.exec(text); if (X == null) break; Y = X[0].replace(/ ?<ref>/,'.<ref>'); Y = Y.replace('</ref>.','</ref>'); text = text.replace(X,Y); } /* sjablonen en Magic Words */ text = text.replace(/{{{/g, "aW~d6-8Ht#yV_5"); // vervang "{{{" tijdelijk door code om varabelen te onderscheiden van sjablonen /* Magic Words - 20230323 */ text = text.replace(/\{\{#categorytree:/g, "{{#Categorytree:"); text = text.replace(/\{\{#expr:/g, "{{#Expr:"); text = text.replace(/\{\{\s?#if:\s?/ig, "{{#If:"); text = text.replace(/\{\{ ?#invoke:/g, "{{#Invoke:"); text = text.replace(/\{\{ ?#pos:/g, "{{#Pos:"); text = text.replace(/\{\{ ?#switch:/g, "{{#Switch:"); /* Magic Words met 2 hoofdletters: 20230421 */ text = text.replace(/\{\{ ?#ife/ig, "{{#IfE"); /* oud: text = text.replace(/\{\{ ?#iferror:/g, "{{#IfError:"); text = text.replace(/\{\{ ?#ifexpr:/g, "{{#IfExpr:"); text = text.replace(/\{\{ ?#ifexist:/g, "{{#IfExist:"); text = text.replace(/\{\{ ?#ifeq:/g, "{{#IfEq:"); */ /* ISBN 20230625 */ // text = text.replace(/ISBN\s{1,3}/ig, "{{ISBN|"); // debug ("ISBN checken!"); // text = text.replace(/(?<=\{\{ISBN\|[0-9%s]{8,13})(( )|\.|,|\n)/ig, "}} "); // <- /* ISBN exp. 20240121 */ text = text.replace(/ISBN\s{1,3}([0-9]\-?)*/ig, "{{$&}}"); text = text.replace(/\{\{ISBN\s{1,3}/ig, "{{ISBN|"); /* Sjabloonredirects vervangen 20220209 */ text = text.replace(/{{Beg(innetje)?}}/ig, "{{Begin}}"); text = text.replace(/{{Alleen afdrukken ?(\|\n|\n\|)/ig, '{{Alleen afdrukken inline\n|\n'); // extra \n tbv. sommige wikicodes text = text.replace(/{{Alleen afdrukken ?\|/ig, '{{Alleen afdrukken inline|'); text = text.replace(/{{Herhalen ?\|/ig, '{{Repeat|'); text = text.replace(/{{Niet afdrukken ?(\|\n|\n\|)/ig, '{{Niet afdrukken block\n|\n'); // extra \n tbv. sommige wikicodes text = text.replace(/{{Niet afdrukken ?\|/ig, '{{Niet afdrukken block|'); text = text.replace(/\n\| *Moeilijkheid *= *[ a-zA-Z]*/ig, ''); // 20251012 text = text.replace(/{{Zieook ?(\|\n|\n\|)/ig, '{{Zie ook\n|\n'); // extra \n tbv. sommige wikicodes text = text.replace(/{{Zieook ?\|/ig, '{{Zie ook|'); /* text = text.replace(/{{Crd ?\|/ig, '{{Akkoord|'); klaar */ /* text = text.replace(/{{Akkoorden ?\|/ig, '{{Akkoord|'); klaar */ // eerst toepassen op _alle_ sjablonen, ipv. check op overbodige "|" ? /* sjabloonnaam met hoofdletter */ { while(true){ X = /{{[a-z]/.exec(text); if (X == null) break; Y = X[0].toUpperCase(); text = text.replace(X,Y); } /* Idem in Sjabloon:Tl: 20230421 -- ToDo while(true){ X = /{{tl\|[A-Za-z]/i.exec(text); alert("X1=" + X); if (X == null) break; alert("X2=" + X); Y = X[0].toUpperCase(); alert("Y=" + Y); text = text.replace(X, "{{Tl|" + Y); alert("3=" + text.replace(X, "{{Tl|" + Y)); / alert(X + " - " Y + " - " + text.replace(X, "{{Tl|" + Y)); } */ // overbodige pipe na sjabloonnaam prev = text; text = text.replace(/(?<={{[a-z,0-9, ,-]*) *\| *\n/ig, '\n|\n'); if (!(prev == text)) { debug('checken: evt. eerste sjabloonparameter(s)!'); // alert } } text = text.replace(/aW~d6-8Ht#yV_5/g, "{{{"); // herstel code naar "{{{" --------------- /* {{Sub}} onderaan */ X = text.search(/{{sub}}/i); if (X > -1 && X < 50) {text = text.replace(/{{sub}}\n?/i, '') + '{{Sub}}';} /* lege regels voor {{sub}} */ text = text.replace(/\n ?\n*{{sub}}/ig,'\n{{Sub}}'); /* <tr> |- */ text = text.replace(/\|-+/g, "|-"); /* overbodige laatste <tr> */ text = text.replace(/ *\|-\x20*\n *\|}/g, "|}"); /* wikicode hr: 4 streepjes */ text = text.replace(/^-{5,}/g, "----"); text = text.replace(/\n-{5,}/g, "\n----"); /* http:// */ prev = text; text = text.replace(/http:\/\//ig, 'https://'); if (!(prev == text)) {debug('Check externe links (https)!');} // alert /* "xxe eeuw" in tekst */ { // 20220119 /* disabled: mag geen _links_ wijzigen ! 20220215 text = text.replace(/(?<=(1|2)?[0-9])e eeuw/g,'^e eeuw'); text = text.replace(/(?<=(1|2)?[0-9])e-eeuw/g,'^e-eeuw'); */ } text = text.replace(/\[\[categorie:/ig, "[[Categorie:"); text = text.replace(/\[\[:categorie:/ig, "[[:Categorie:"); /* Afsluitende tag op Categorie: 20220124, v2 */ if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 14) { text = text.replace(/'''{{PAGENAME}}(?!''')/i, "'''{{PAGENAME}}'''"); } /* Check op nested span tags - 20220218 */ /* if (text.search(/<\/span( color)?> ?<\/span>/i) > -1 ){ // alert('Check: nested span tags!?'); text = text.replace(/"><span style="/ig, ' ') // erg bot: alleen voor eco tuin ?? text = text.replace(/<\/span( color)?><\/span>/ig, '</span>'); // ,, } */ /* {{Fase0..4}} -> {{Fase|0..4}} */ text = text.replace(/\{\{Fase(?=[0-4])/ig, '{{Fase|'); // 20250810 /* geen lege regel na kopje - 20230724 */ text = text.replace(/==\n\n(?!==)/g, "==\n"); // komma vóór <ref> // 20251004 text = text.replace(/ \<\/ref\>/ig, '</ref>'); text = text.replace(/ \<\/cite\>/ig, '</cite>'); // links wp fixen: // 20251004 if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 0) { text = text.replace(/\[\[:?w:(nl:)?(.*?)\]\]/ig , '{{Wp|$2}}'); } text = text.replace(/\{\{W\|/ig, '{{Wp|'); // 20251008 // objSummary.value = 'Lintfouten: Verouderde HTML elementen'; // document.getElementById('wpSummary').value = 'lf'; // 20260323 //aap ******* . + * ? ^ $ ( ) [ ] { } | / \ ******** // template: // text = text.replace(/\{\{/ig, "{{"); text = text.replace(/\{\{Land in tijdzone/ig, "{{Gebied in tijdzone"); // 20260516 text = text.replace(/\{\{Leer jezelf ecologisch tuinieren/ig, "{{Index Leer jezelf ecologisch tuinieren"); text = text.replace(/\{\{Lineaire algebra/ig, "{{Index Lineaire algebra"); text = text.replace(/\{\{Linux voor beginners/ig, "{{Index Linux voor beginners"); text = text.replace(/\{\{LopendeStemmingen/ig, "{{Lopende stemmingen"); text = text.replace(/\{\{Maple/ig, "{{Index Maple"); text = text.replace(/\{\{Melkwinning\/Melksamenstelling/ig, "{{Index Melkwinning/melksamenstelling"); text = text.replace(/\{\{Melkwinning\/melksamenstelling/ig, "{{Index Melkwinning/melksamenstelling"); text = text.replace(/\{\{Melkwinning\/uierbouw/ig, "{{Index Melkwinning/uierbouw"); text = text.replace(/\{\{00%/ig, "{{0%"); text = text.replace(/\{\{Fase([1-4])/ig, "{{Fase|$1"); // 2260514 text = text.replace(/\{\{Navigatie([\|,\n])/ig, "{{Bladeren2$1"); // 20260516 text = text.replace(/\{\{Recept ?\|]/ig, "{{Infobox recept\n|"); // 2260516 text = text.replace(/\{\{Recept[\n,\}]/ig, "{{Infobox recept\n"); text = text.replace(/\{\{Recepten/ig, "{{Navigatie recepten"); text = text.replace(/\{\{Talen/ig, "{{Taal- en letterkunde"); text = text.replace(/\{\{W[^a-zA-Z]/ig, "{{Wp"); /* if (mw.config.get('wgTitle').indexOf("Programmeren in TI-Basic/") > -1) { // 20260420 text = text.replace(/\{\{Links\}\}\n/i, ""); // text = text + String.fromCharCode(13, 10) + "{{Links}}"; text = text + "{{Links}}"; } */ /* 20260413: text = text.replace(/ategorie:GFDL afbeeldingen/ig, "ategorie:Bestanden met GFDL Licentie"); text = text.replace(/ategorie:Afbeelding naar licentie/ig, "ategorie:Bestand naar licentie"); text = text.replace(/ategorie:Wikibooks:Afbeelding beschikbaar op commons met dezelfde naam/ig, "ategorie:Wikibooks:Bestand beschikbaar op commons met dezelfde naam"); text = text.replace(/ategorie:Wikibooks:Afbeelding beschikbaar op commons/ig, "ategorie:Wikibooks:Bestand beschikbaar op commons"); text = text.replace(/ategorie:Wikibooks:Afbeeldingen niet te verplaatsen naar Wikimedia Commons/ig, "ategorie:Wikibooks:Bestand niet te verplaatsen naar Wikimedia Commons"); text = text.replace(/ategorie:PD-afbeeldingen/ig, "ategorie:Bestanden met PD Licentie"); text = text.replace(/ategorie:Ewmulti-afbeeldingen/ig, "ategorie:Bestanden met Ewmulti Licentie"); text = text.replace(/ategorie:Afbeeldingen zonder geldige licentie/ig, "ategorie:Bestanden zonder geldige licentie"); text = text.replace(/ategorie:Wikibooks:Verplaats naar Wikimedia Commons/ig, "ategorie:Wikibooks:Bestand te verplaatsen naar Wikimedia Commons"); text = text.replace(/ategorie:Afbeeldingen met Creative Commons Licentie by-sa/ig, "ategorie:Bestanden met Creative Commons Licentie by-sa"); text = text.replace(/ategorie:Afbeeldingen met Creative Commons Licentie by/ig, "ategorie:Bestanden met Creative Commons Licentie by"); text = text.replace(/ategorie:Afbeeldingen/ig, "ategorie:Bestand"); text = text.replace(/ategorie:Creative Commons-afbeeldingen/ig, "ategorie:Bestanden met Creative Commons Licentie"); */ text = text.replace(/\{\{Information/i, "{{Informatie"); //text = text.replace(/\{\{Links\}\}\n/i, ""); // 20260412 //text = text.replace(/\{\{Sub\}\}/i, "{{Sub}}\n{{Links}}"); text = text.replace(/Youtube/g, "YouTube"); // 20260406 text = text.replace(/{{Clearboth/ig, "{{Clear both"); // 20260323 text = text.replace(/{{Clearleft/ig, "{{Clear left"); text = text.replace(/( |&nbsp;){0,3}<ref(?!erences)/ig, '&nbsp;<ref'); // 1 spatie voor <ref> 20260121 text = text.replace(/<ref(.*)?> <ref/ig, '<ref$1><ref'); // tenzij 2 x ref na elkaar text = text.replace(/\{\{L\|(.*)\}\}/ig, '[[../$1/]]'); // {{L|x}} -> [[../x/]] 20251229 text = text.replace(/#DOORVERWIJZING ?/ig, '#Redirect '); text = text.replace(/\{\{Boeksjabloon[^ \(]/ig, '{{Index basis\n'); text = text.replace(/\|naam cursus/ig, '|titel'); if (mw.config.get('wgPageName').indexOf('Sjabloon:Index_') > -1) { // mw.config.get('wgPageName') geeft {{FULLPAGENAME}} ! text = text.replace(/## ?\[\[/g , '**[['); text = text.replace(/# ?\[\[/g , '*[['); // ??? text = text.replace(/\[\[Categorie:Sjablonen index\]\]\n?/ig, ''); } // {{tl}}: // text = text.replace(/\{\{tl\|(a-z)/ig, '{{Tl|' + '$1'.toUpperCase()); // werkt niet // text = text.replace(/\{\{tl\|(a-z)/ig, '{{Tl|' + String($1).charAt(0).toUpperCase()); // crasht // komma in getal -> punt - verder testen! - werkt maar t/m 999,999! : // text = text.replace(/([0-9]{1,3}),([0-9]{3})/g, '$1.$2'); text = text.replace(/\{\{Schaak\/Bord\|=/ig , '{{Schaak/Bord2'); // 20251030 text = text.replace(/\|\n\|=/ig , '|\n|'); text = text.replace(/(\n[1-8].*?)= ?\n/ig , '$1\n'); text = text.replace(/(\n[1-8].*?)= ?\n/ig , '$1\n'); text = text.replace(/\{\{HTML-standaardattributen/ig, '{{HTML standaardattributen'); text = text.replace(/\{\{HTML (tags|elementen)/ig, '{{Navigatie HTML elementen'); // 20251016 text = text.replace(/\[\[(:)?File:/ig, '[[$1Bestand:'); // 20251009 text = text.replace(/\[\[(:)?Image:/ig, '[[$1Afbeelding:'); text = text.replace(/\n\n?\{\{Recepten\}\}/ig, '\n{{Navigatie recepten}}'); // 20251012 text = text.replace(/\{\{Beg\}\}/ig, '{{Begin}}'); // 20251022 text = text.replace(/\{\{Boekenplanken\}\}/ig, '{{Navigatie boekenplanken}}'); // 20251022 /*** Eenmalige acties ***/ text = text.replace(/\[\[Kookboek\/\bDessert\b/ig, '[[Kookboek/Nagerecht'); // 20251012 text = text.replace(/\{\{TOCRechts/ig, '{{TOC rechts'); // 20230417 text = text.replace(/\{\{Wikt(?=(\||\}))/ig, '{{Wiktionary'); // 20230514 text = text.replace(/\{\{Woordenboek Index\}/ig, '{{Alfabet met links}'); // 20230520 text = text.replace(/se wikipedia/ig, 'stalige Wikipedia'); // 20230614 text = text.replace(/background: ?none;? ?/ig, ''); // 20250711 text = text.replace(/\n?\n\n\n\{\{Recepten\}\}/ig, '\n\n{{Recepten}}'); // 20250805 text = text.replace(/\{\{Recept\n\|\n/ig, '{{Recept\n'); // 20250805 text = text.replace(/(?<![a-zA-Z])NB(\.(\:)?|\:) ?/g, 'NB '); // 20250817 text = text.replace(/Wiskunde voor MBO techniek\//g, 'Wiskunde voor MBO techniek 1/'); // 20250824 /*** Archief eenmalige acties ***/ /* text = text.replace(/\{\[Clear both/ig , "{{Clear both"); text = text.replace(/{{Clearright/ig , "{{Clear right"); text = text.replace(/{{Boeken/ig , "{{Post-it/Boeken"); // tbv. Maatschappijleer/Alfabetische woordenlijst maatschappijleer - 20260303: // text = text.replace(/; ?<<!-- ?/ig , ';<!--'); // text = text.replace(/ ?-->span>/ig , '-->'); // text = text.replace(/;<\/span>/ig , ';'); // text = text.replace(/\[\[Categorie:Land\]\]/ig, '[[Categorie:Land in Europa]]'); // 20260125 if (mw.config.get('wgTitle').indexOf('Atlas van') > -1) { // wd-properties vervangen; 20260119 text = text.replace(/(property|statements):P18/ig, '$1:afbeelding'); text = text.replace(/(property|statements):P31/ig, '$1:is een'); text = text.replace(/(property|statements):P35/ig, '$1:staatshoofd'); text = text.replace(/(property|statements):P47/ig, '$1:grenst aan'); text = text.replace(/(property|statements):P122/ig, '$1:regeringsvorm'); text = text.replace(/(property|statements):P206/ig, '$1:gelegen in of aan waterlichaam'); text = text.replace(/(property|statements):P361/ig, '$1:onderdeel van'); text = text.replace(/(property|statements):P571/ig, '$1:datum van oprichting of creatie'); text = text.replace(/(property|statements):P1539/ig, '$1:vrouwelijke bevolking'); text = text.replace(/(property|statements):P1540/ig, '$1:mannelijke bevolking'); text = text.replace(/(property|statements):P2131/ig, '$1:bruto binnenlands product'); } // tbv. [[Wikibooks:Lijst van eigenschappen van Wikidata-items]]: (20251211)) text = text.replace(/\<br\>\[\[d:Property talk:P[0-9]{1,5}\|talk\]\]\<br\>\[\[d:Wikidata:Database reports\/Constraint violations\/P[0-9]{1,5}\|covi\]\]\|/ig, '|'); // voor [[Onderwijs in relatie tot P2P]] : text = text.replace(/tot P2P\/(.*)/g, 'tot P2P/$1|$1]]'); text = text.replace(/{{StringReplace ?\|/ig, '{{Replace|'); if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 3) { // "Overleg gebruiker"; 20251116 text = text.replace(/\{\{Zandbak\}\}/ig, '{{Zb}}'); } text = text.replace(/\{\{Bladeren(2|3)/ig, '{{Bladeren4'); // 20230531 text = text.replace(/\[\[Categorie:Weglaten bij afdrukken.*?\]\]\n?/ig, ''); // 20251024 text = text.replace(/\{\{Miljoen/ig, '{{Afronden'); // 20251005 // lintfouten: Ingebedde stijlregel voor de achtergrondkleur zonder bijbehorende tekstkleur // 20250711 text = text.replace(/(color: ?(black|inherit); ?)?background(-color)?:/ig, 'color: inherit; background-color:'); if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 14) { // 20251009 if (mw.config.get('wgTitle').indexOf('- inhoud') > -1) { text = text.replace(/\n?\[\[Categorie:Hoofdstuk.*?\]\]\n?/ig, ''); if (text.indexOf('Categorie:Inhoud') > -1) { // window.location.assign('https://nl.wikibooks.org/w/index.php?title=Categorie:Inhoud'); return; } text = text.replace(/\n?\[\[Categorie:Inhoud\]\]\n?/ig, ''); text = text + '[[Categorie:Inhoud]]\n'; // toevoegen indien cat:hoofdstuk nog niet aanwezig // werkt niet (edit wordt niet opgeslagen): // var Button = document.getElementById("wpSave"); // Button.click(); } } var X = mw.config.get('wgPageName'); document.write(X + '__'); var Y = X.search('Wikibooks:Infobox/'); document.write(Y + '__'); if (Y > -1) { document.write('ja__'); text = text.replace(/--\>\|.*boekenplank.*(taal( en letterkunde)?|talen)/ig, '-->| boekenplank = Taal en letterkunde');// 2025100? } text = text.replace(/\{\{Abc\}\}/ig, '{{Alfabet met ankers}}'); // 20230414 text = text.replace(/\[\[Categorie\:Sjablonen sjabloondocumentatie/ig, '[[Categorie:Sjabloondocumentatie'); text = text.replace(/Moderne/g , 'moderne'); // 20251006 text = text.replace(/Hedendaagse/g , 'hedendaagse'); text = text.replace(/Architectuur/g , 'architectuur'); // rode (wp-)links ontlinken: // tbv. [[Veelvoorkomende misvattingen/Wetenschap en technologie]] // "lazy" mode: (.*?) - https://javascript.info/regexp-greedy-and-lazy ! :-) // problemen: // * afb. met link(s) in de caption gaan stuk -> handmatig op te lossen // * links met afwijkende omschrijving worden zichtbaar -> niet ,, // 2: te behouden links veiligstellen: text = text.replace(/\[\[((Afbeelding|Bestand|bibcode|doi|File|Image|Media):.*?)\]\]/ig, 'REPL251005pre$1REPL251005post'); // 3: alle overige links omzetten naar tekst: text = text.replace(/\[\[(.*?)\]\]/ig, '$1'); text = text.replace(/\[\[(.*?)\]\]/ig, '$1'); // 2e keer tbv. geneste links! // 4: te behouden links herstellen: text = text.replace(/REPL251005pre/g, '[['); text = text.replace(/REPL251005post/g, ']]'); */ /* text = text.replace(/{{Receptmetafbeelding/ig, '{{Infobox recept'); // 20230312, 20251011 te gretig; text = text.replace(/,\<ref\>(.*)\<\/ref\>/ig , '<ref>$1</ref>,'); // 20251004 text = text.replace(/\[Spaans\/Les( |_)0/ig , '[Spaans/Les '); // 20250930 text = text.replace(/Categorie\:Ingrediënt\/Drank/ig , 'Categorie:Drank') // 20250929 text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Fruit/ig , 'Categorie:Fruit') // ,, text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Gevogelte/ig , 'Categorie:Gevogelte') // ,, text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Graan/ig , 'Categorie:Graan') // ,, text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Groente/ig , 'Categorie:Groente') // ,, text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Zuivel/ig , 'Categorie:Zuivel') // ,, text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Vruchtensap/ig , 'Categorie:Vruchtensap') // ,, */ /* text = text.replace(/Italiaans.*Antwoorden.*\]\]/g, mw.config.get('wgTitle') + '/Antwoorden]]'); // 20250920 */ /* text = text.replace(/Italiaans\/Les0?/g, 'Italiaans/Les '); // 20250920 */ /* text = text.replace(/ hele )/ig, ' heel '); //20250920 */ /* text = text.replace(/WikiJunior/g, 'Wikijunior'); // 20250718 */ /* text = text.replace(/\{\{TOCLinks/ig, '{{TOC links'); // 20230417 */ /* text = text.replace(/\/(.{1,65})\]\]/ig, '/$1|$1]]'); // 20250903 */ /* text = text.replace(/\{\{Uitleg\|(.{5,43})\|(.{5,43})\}\}/ig, '{{Hover|tekst=$2|hovertekst=$1}}'); // 20250901 */ /* text = text.replace(/\{\{Tuin(\n|\|)/i, '{{Tuinkalender'); // 20250803 */ /* text = text.replace(/\{\{Tuinkalender\|Pagina.*tuinieren\/(.*)\|tuinkalender\]\]\n?\|Onderdeel\=(.*)\n\}\}/i, '{{Tuinkalender|$1|$2}}'); // 20250831 */ /* text = text.replace(/(?<=g)allerij/ig, 'alerij'); // 20230614 */ /* text = text.replace(/(?<=t)utti frutti/ig, 'uttifrutti'); // 20250817 */ /* text = text.replace(/\{\{\#babel\:/ig, '{{Babel|'); // 20250813 */ /* text = text.replace(/\n/g, ']]\n'); // 20250812 */ /* text = text.replace(/gerbuik/g, 'gebruik'); // 20250806 */ /* text = text.replace(/\{\{Noindex\}\}/ig, '__NOINDEX__'); */ /* text = text.replace(/\{\{Clear\}\}/ig, '{{Clearboth}}'); */ /* text = text.replace(/\| ?Naam ? ?= ? ?{{PAGENAME}}/, '| Naam = '); // 20250805 */ /* text = text.replace(/Categorie:Sjablonen voor een bepaald boek/ig, 'Categorie:Sjablonen talen en dialecten'); */ /* text = text.replace(/Categorie\:Fase(?=[0-4])/ig, 'Categorie:Fase ');*/ // 20250803 /* 1e img van Sjabloon:Gestarte boeken verwijderen */ // text = text.replace(/ ?\[\[Bestand:.-4\.svg\|.px\]\] ?/ig , '\n'); // 20250722 // text = text.replace(/ /ig , ' '); // text = text.replace(/\* ? ?/ig , '<br>\n'); // text = text.replace(/\]\] \{\{/ig , ']]{{'); // text = text.replace(/\{\{0%/ig , '00%'); //text = text.replace(/Chillipepers\.nl/ig, 'chillipepers.nl'); // 20250722 //text = text.replace(/Chillipeper\.nl/ig, 'chillipeper.nl'); // ,, // text = text.replace(/Basiskennis( |_)chemie6\//g, 'Basiskennis chemie 6/'); // 20250906 // // document.getElementById('wpSummary').value = 'lf'; werkt niet!?? // --------------------------------------------------------------------------------------------- /* tbv. lintfouten op overleg gebruiker */ // text = text.replace(/('''|\<\/?b\>)/ig, ""); /* 20230627 */ /* tbv. verkeerd geneste tags op overleg:gebruiker */ // text = text.replace(/\<\/?span.*?\>/ig, ""); /* 20230627 */ // obj.value = 'Lintfouten: Verkeerd geneste tags'; /* test: CSS beter leesbaar maken - 20230519 */ text = text.replace(/(?<=style\=\".*): *(?=\>)/ig, ": "); /* too greedy; check "http(s):, /File: etc. ! */ text = text.replace(/(?<=style\=\"); ?(?=\")/ig, "; "); /* ------ oud ------------- text = text.replace(/\[\[Categor(ie|y):Sjablonen(?=[\||\]\]])/ig, '[[Categorie:Sjablonen Wikibooks-gebruikers'); text = text.replace(/\[\[Categor(ie|y):Sjablonen(?=[\||\]\]])/ig, '[[Categorie:Sjablonen voor een bepaald boek'); // "xxe eeuw" in titel { // 20220119 var title = mw.config.get('wgTitle'); var pattern = /(?<=(1|2)?[0-9])e-eeuw/; if (text.search(/{{DISPLAYTITLE:/) == -1) { if (title.search(pattern) > -1) { text = '{{DISPLAYTITLE:' + title.replace(pattern,'^e-eeuw') + '}}' j+ text; } } else debug('{{DISPLAYTITLE: is niet vervangen'); } // tijdelijk (tbv "Lintfouten: Afsluitende tag ontbreekt") text = text.replace(/{{cat\|?/ig, "{{Cat"); text = text.replace(/{{boekcat\|/ig, "{{Boekcat"); text = text.replace("'''{{PAGENAME}}", "'''{{PAGENAME}}'''"); */ /* verplaatsen naar andere categorie: text = text.replace(/\[\[Categorie:Aardrijkskunde/ig, "[[Categorie:Geografie"); */ /* sig BeeBringer: text = text.replace(/\[\[Bestand:BeeBringer.png\‎]\].*?\<\/sup>/, '\n[[Gebruiker:BeeBringer|BeeBringer]] [[Overleg_gebruiker:BeeBringer|overleg]]'); text = text.replace(/u wijzingen/, 'uw wijzigingen'); */ /* div. typefouten */ // text = text.replace(/(?<=w)ijzingen/, 'ijzigingen'); text = text.replace(/paramaters/, 'parameters'); /*** Einde ***/ /* niets veranderd? */ if (obj.value == text) return; /* exit */ obj.value = text; /* klaar om op te slaan */ // obj.value = obj.value + '\n\n' + text; // TIJDELIJK!! /*** Samenvatting ***/ var obj = document.getElementById('wpSummary'); // obj.value = 'cat'; // obj.value = 'Lintfouten: Verouderde HTML-elementen'; // obj.value = 'Lintfouten: Afsluitende tag ontbreekt'; /* tijdelijk (voor eenmalige acties): */ // obj.value = '[[Categorie:Sjablonen voor een bepaald boek]]'; // obj.value = '[[Categorie:Sjablonen Wikibooks-gebruikers]]'; /*** Niet volgen tenzij reeds eerder gevolgd ***/ var obj = document.getElementById('ca-watch'); if (obj) {document.getElementById('wpWatchthis').checked = false;} return; } function addPurgeTab() { /* Voegt een "purge" tabje toe (bron: https://nl.wikipedia.org/wiki/Gebruiker:Pjetter/monobook.js) */ if(!document.getElementById) return; var x = document.getElementById('ca-history'); if(! x) { return; } var tabs = document.getElementById('p-cactions').getElementsByTagName('ul')[0]; if(x.children) { x = x.children[0]; } else { x = x.childNodes[0]; } addlilink(tabs, x.href.replace(/=history/, "=purge"), 'purge', 'ca-purge'); // ta['ca-purge'] = ['g', 'Purge the internal cache for this page']; // "ta is not defined" } function addlilink(tabs, url, name, id) { /* voegt tabjes toe (bron: https://nl.wikipedia.org/wiki/Gebruiker:Pjetter/monobook.js) */ var na = document.createElement('a'); na.href = url; na.appendChild(document.createTextNode(name)); var li = document.createElement('li'); li.id = id; li.appendChild(na); tabs.appendChild(li); return li; } function experiment() { // (om 'Inklappen' resp. 'Uitklappen' te vervangen) UitklapDivHide = '▲'; // U+25B2 kleiner: ▴ u+25B4 werkt niet UitklapDivShow = '▼'; // U+25BC kleiner: ▾ u+25BE ,, ,, } function automatePurgeConfirmationDialog() { /* Automate purge confirmation dialog. (https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Purge) */ if (mw.config.get('wgAction') === 'purge' ) { $('form[action*="action=purge"]').submit(); } return; } function markeerLintErrors() { // 20220114 // Markeert aantallen > 0 op Speciaal:LintErrors met een rode achtergrond. if (! (mw.config.get('wgPageName') == 'Speciaal:LintErrors')) return; /* exit */ var list = document.getElementsByTagName("BDI"); if (list.length == 0) return; for (i=0; i<list.length; i++) { if (! (list[i].innerHTML == '(0 fouten)')) { list[i].style.background = '#ff8080'; } } return; } function createDebug() { // v2, 20220113 // Creëert een debug-venster direct boven het bewerkingsvak. var obj = document.getElementById('wpTextbox1'); var parent = document.getElementById('editform'); var newItem = document.createElement("DIV"); newItem.id = 'debug'; newItem.style.display='none'; var textnode = document.createTextNode(""); newItem.appendChild(textnode); parent.insertBefore(newItem, obj); } function debug(txt) { // Voegt een regel tekst toe aan het debug-venster. var obj = document.getElementById('debug'); if (obj == null) return; /* exit */ obj.style.display = 'block'; obj.innerHTML = obj.innerHTML + txt.replace(/</g,'&lt;') + '<br>'; } function massDelete() { /* tbv. verwijderen ~450 pagina's, zie lijst op LJET/Gewenste pagina's */ if (mw.config.get('wgTitle').indexOf('Leer jezelf') == -1) return; if (mw.config.get('wgAction') != 'delete') return; document.getElementById('ooui-php-2').value = 'Verwijdersessie 3 september 2025'; document.getElementById("deleteconfirm").submit(); return; } function insertTekst() { var title = mw.config.get('wgTitle'); if ((title.search(/Kookboek [0-9]{1,2} /i)) == 0) { if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 10) { if (mw.config.get('wgAction') == 'view') { window.location += '?action=edit'; var text = document.getElementById('wpTextbox1').value; text = '__EXPECTUNUSEDCATEGORY__\n' + text; } } } return; } function capFirst(str) { /* fix all-caps en camel-case */ return str[0].toUpperCase() + str.slice(1).toLowerCase(); } // </nowiki> tuhqqge2hob1zrl93xhxeu1ykordg7d 0 29867 426808 393891 2026-05-16T07:21:10Z Erik Baas 2193 lf 426808 wikitext text/x-wiki {{Infobox recept | | Afbeelding = [[Bestand:2015 0929 Chinny's broodje kerrie kip.jpg|300px]] | Naam = Kookboek/Broodje Kip Kerrie | Categorie = Broodrecept | Porties = 4 | Stippen = 2 }} Hierbij een makkelijk klaar te maken versie van het kipkerriebroodje dat je wellicht kent van het Surinaamse/Indische afhaalrestaurant. ==Ingrediënten== *8 Surinaamse {{Kb|p=brood|broodjes}} *500 gram {{Kb|p=kip|kipfilet}} *1 ui *2 el zonnebloemolie *2 el {{Kb|p=kerrie|kerriepoeder}} *1 el sambal oelek (mag ook minder) *2 tl suiker *100 ml room *400 ml {{Kb|melk}} *zout en peper *maizena ==Bereiding== *Snipper het uitje fijn en fruit het in een steelpan met twee eetlepels zonnebloemolie en 2 tl zout. *Snij de filet in reepjes circa 3 cm bij 2 cm en werp het bij in de steelpan met het uitje. *Zodra de reepjes filet aan beide kanten gelig zijn doen we het vuur op een laag pitje. *In dezelfde pan doen we bij de filet en het uitje eerst 200 ml melk, vervolgens de kerrie poeder, de sambal en de suiker. *Het geheel goed door elkaar roeren totdat we een soort van kerrie soep met filet stukjes hebben. *Doe de room erbij en roer het tot een geheel. *Als de saus eenmaal aan de kook is, doen we nog eens 200 ml melk erbij. *Goed blijven roeren totdat de saus wederom het kookpunt bereikt. *Indien de saus niet dik genoeg blijkt, kun je dit oplossen met maizena en natuurlijk doen we er zout en peper naar wens bij. Het is aan te bevelen de Surinaamse broodjes eerst een minuutje te roosteren in de oven alvorens ze te vullen. ==Tip== Een paar plakjes komkommer in het broodje kip-kerrie is een wonderlijke combinatie. Als maaltijd is het lekker om de broodjes met kasavefriet of kasavechips te serveren. Eet smakelijk !!!! {{Navigatie recepten}} [[Categorie:Broodrecept|Broodje kip-kerrie]] [[Categorie:Kiprecept|Broodje kip-kerrie]] {{Sub}} tkrmfwsjhipz7l4f9kt89sxn3z2n38x 0 29940 427134 426310 2026-05-16T09:24:31Z Erik Baas 2193 lf 427134 wikitext text/x-wiki {{Index Nederlands}} {{Zie ook|Zie ook [[Nederlands/Spelling/Interpunctie/Apostrof|Apostrof]]}} ===Apostrof en bezits-s=== De apostrof wordt gebruikt als "bindmiddel" voor de genitief-s bij woorden die eindigen op a, e, i, o, u of y, voorafgegaan door een medeklinker of lettergreepgrens. (De e moet klinken als /ee/, maar de é met accent krijgt geen apostrof.) *''Opa's huis'' *''Antigone's'' (deze e klinkt als /ee/) ''broer'' *''Leo's auto'' *''Baby's kleertjes'' *''Castro's redevoering'' (waarbij wordt uitgegaan van een Nederlandse uitspraak van de als /o/ geschreven klank) ===Alleen een s=== Op grond van deze regel krijgen de volgende woorden geen apostrof: *''Sombermans probleem'' *''Annettes vraag'' *''Aimés antwoord'' *''Argentiniës economie'' *''Kinseys onderzoek'' *''Melanies plaat'' *[[Saint-Tropez]]s stranden&nbsp;<ref>https://www.onzetaal.nl/advies/sainttropez.php</ref> (de z wordt niet uitgesproken) *Georges boek (van een Duitser die George heet)&nbsp;<ref name="george">https://www.onzetaal.nl/advies/georges.php</ref> Hieronder valt ook de Engelse th. Men gaat ervan uit dat de meeste Nederlandstaligen die klank correct uitspreken, dus niet als /s/. Het is dus geen sisklank:&nbsp;<ref>https://www.onzetaal.nl/advies/keiths.php</ref> *Michael W. Smiths liederen ===Alleen een apostrof=== Als een naam eindigt op een sisklank (sibilant), wordt de apostrof gebruikt om de genitief-s weer te geven. De notatie van die sisklank is daarbij van geen belang. Sisklanken zijn: /s/, /z/, /sj/, /zj/, /tsj/, /dzj/. *''Strijbosch' huis'' *''Smits' gelijk'' (van Smits, niet van Smit) *''Alex' buren'' *''Strauss' voorouders'' *''Bush' presidentschap'' *''Paige' jurk'' *''Alice' boek'' *''George' boek'' (als George geen Duitser is)&nbsp;<ref name="george"/> *''Georges' boek'' (van een Fransman die Georges heet) Voor de Spaanse /z/ bestaat geen regel. De correcte (Castiliaanse) uitspraak is gelijk aan die van de Engelse /th/, maar de meeste Nederlandstaligen spreken deze klank aan het eind van een woord als /s/ uit. Dat geeft dan: *''Fernández' gedichten'' Eindigt de naam op een /s/ die niet wordt uitgesproken, dan wordt ook alleen een apostrof geschreven: *''Charles' autoriteit'' (van een Fransman die Charles de Gaulle heet {{Appendix}} {{Sub}} jb05xry9en157ouxz5v7h55mhs86b2w 0 30005 427072 356248 2026-05-16T08:45:27Z Erik Baas 2193 lf 427072 wikitext text/x-wiki {{Index Nederlands} '''Hen''' is een verbogen vorm van de derde persoon meervoud. ''Hen'' moet (in de systematiek van Van Heule) worden beschouwd als een accusatief en voor personen worden gebruikt. ==Gebruik== *na een {{Wp|voorzetsel|voorzetsel}} (na een voorzetsel volgt altijd de voorwerpsvorm van een persoonlijk voornaamwoord)&nbsp;<ref>[https://taaladvies.net/taal/advies/vraag/1329/ ''Behalve ons / behalve wij '']. Taaladvies.net, geraadpleegd op 18 mei 2010.</ref>; *als {{Wp|lijdend voorwerp|lijdend voorwerp}}. ==Voorbeelden== *''Ik geef het glas '''aan hen'''.'' *''Het werk is gedaan '''volgens hen'''.'' *''Ik zie '''hen'''.'' == Zie ook == *[[Nederlands/Grammatica/Persoonlijke voornaamwoorden/Hun|Hun]] *[[Nederlands/Grammatica/Persoonlijke voornaamwoorden/Hen, hun of zij|Hen, hun of zij]] {{Appendix}} {{Sub}} f7mjhb670ef8e5f97d41d6bas4mwr8i 427090 427072 2026-05-16T09:20:37Z Erik Baas 2193 lf 427090 wikitext text/x-wiki {{Index Nederlands}} '''Hen''' is een verbogen vorm van de derde persoon meervoud. ''Hen'' moet (in de systematiek van Van Heule) worden beschouwd als een accusatief en voor personen worden gebruikt. ==Gebruik== *na een {{Wp|voorzetsel|voorzetsel}} (na een voorzetsel volgt altijd de voorwerpsvorm van een persoonlijk voornaamwoord)&nbsp;<ref>[https://taaladvies.net/taal/advies/vraag/1329/ ''Behalve ons / behalve wij '']. Taaladvies.net, geraadpleegd op 18 mei 2010.</ref>; *als {{Wp|lijdend voorwerp|lijdend voorwerp}}. ==Voorbeelden== *''Ik geef het glas '''aan hen'''.'' *''Het werk is gedaan '''volgens hen'''.'' *''Ik zie '''hen'''.'' == Zie ook == *[[Nederlands/Grammatica/Persoonlijke voornaamwoorden/Hun|Hun]] *[[Nederlands/Grammatica/Persoonlijke voornaamwoorden/Hen, hun of zij|Hen, hun of zij]] {{Appendix}} {{Sub}} b7ltvbhgkeoo3ulrcdfk4wv1q52285o 0 30006 427071 336569 2026-05-16T08:45:26Z Erik Baas 2193 lf 427071 wikitext text/x-wiki {{Index Nederlands} '''Hun''' is een verbogen vorm van de derde persoon meervoud. ==''Hun'' als voorwerpsvorm== ''Hun'' als grammaticaal object wordt gebruikt voor personen in alle gevallen waarin ''hen'' niet mogelijk is: * als {{Wp|meewerkend voorwerp|meewerkend voorwerp}}, tenzij voorafgegaan door een voorzetsel (''Ik geef '''hun''' het glas''); * als {{Wp|belanghebbend voorwerp|belanghebbend voorwerp}}, tenzij voorafgegaan door een voorzetsel (''Ik schenk '''hun''' een drankje in''); * als {{Wp|ondervindend voorwerp|ondervindend voorwerp}} (''Het glas is '''hun''' te leeg''); * als {{Wp|bezittend voorwerp|bezittend voorwerp}} (''Hij sloeg '''hun''' het glas uit de hand''). ==''Hun'' als bezittelijk voornaamwoord== '''Hun''' is ook het bezittelijk voornaamwoord van de derde persoon meervoud: * ''Dat is '''hun''' huis.'' * ''Het werk is gedaan volgens '''hun''' instructies.'' ==''Hun'' als onderwerp== ''Hun'' wordt ook wel in de spreektaal in veel delen van Nederland (in Vlaanderen of Suriname komt dit gebruik niet voor) gebruikt als onderwerpsvorm in plaats van ''zij'', ''ze'' of ''die'' (3e persoon meervoud). Dit geldt als substandaard en wordt over het algemeen als incorrect beschouwd. *<s>''Hun hebben het gedaan''</s>. → ''Zij hebben het gedaan''. ''Hun'' als onderwerp wordt alleen gebruikt om naar personen te verwijzen, dus niet naar zaken of abstracte begrippen, bijvoorbeeld: : ''Waar zijn de kinderen? Hun spelen in de zandbak.'' : ''Waar zijn de boeken? Hun liggen op de bank.'' (ongebruikelijk) Dit gebruik heeft zich in de loop van de 20 eeuw snel verspreid. Even snel heeft zich de reactie ertegen verspreid; in onderwijsinstellingen wordt er met klem op gewezen dat dit gebruik fout is. In taalkundige termen, waar men niet van "goed" of "fout" spreekt bij woorden die algemeen gebruikelijk zijn, geldt dit gebruik van ''hun'' als onderwerp zoals gezegd als substandaard: gebruikt in een context die geen dialect is en deel uitmaakt van nagenoeg hetzelfde taalsysteem als de standaardtaal, maar niet tot de standaardtaal gerekend om normatieve redenen. == Zie ook == *[[Nederlands/Grammatica/Persoonlijke voornaamwoorden/Hen|Hen]] *[[Nederlands/Grammatica/Persoonlijke voornaamwoorden/Hen, hun of zij|Hen, hun of zij]] {{Sub}} [[Categorie:Grammatica]] bjmh49c7fgr25g3b61pbfe2lou38yhr 427091 427071 2026-05-16T09:20:42Z Erik Baas 2193 lf 427091 wikitext text/x-wiki {{Index Nederlands}} '''Hun''' is een verbogen vorm van de derde persoon meervoud. ==''Hun'' als voorwerpsvorm== ''Hun'' als grammaticaal object wordt gebruikt voor personen in alle gevallen waarin ''hen'' niet mogelijk is: * als {{Wp|meewerkend voorwerp|meewerkend voorwerp}}, tenzij voorafgegaan door een voorzetsel (''Ik geef '''hun''' het glas''); * als {{Wp|belanghebbend voorwerp|belanghebbend voorwerp}}, tenzij voorafgegaan door een voorzetsel (''Ik schenk '''hun''' een drankje in''); * als {{Wp|ondervindend voorwerp|ondervindend voorwerp}} (''Het glas is '''hun''' te leeg''); * als {{Wp|bezittend voorwerp|bezittend voorwerp}} (''Hij sloeg '''hun''' het glas uit de hand''). ==''Hun'' als bezittelijk voornaamwoord== '''Hun''' is ook het bezittelijk voornaamwoord van de derde persoon meervoud: * ''Dat is '''hun''' huis.'' * ''Het werk is gedaan volgens '''hun''' instructies.'' ==''Hun'' als onderwerp== ''Hun'' wordt ook wel in de spreektaal in veel delen van Nederland (in Vlaanderen of Suriname komt dit gebruik niet voor) gebruikt als onderwerpsvorm in plaats van ''zij'', ''ze'' of ''die'' (3e persoon meervoud). Dit geldt als substandaard en wordt over het algemeen als incorrect beschouwd. *<s>''Hun hebben het gedaan''</s>. → ''Zij hebben het gedaan''. ''Hun'' als onderwerp wordt alleen gebruikt om naar personen te verwijzen, dus niet naar zaken of abstracte begrippen, bijvoorbeeld: : ''Waar zijn de kinderen? Hun spelen in de zandbak.'' : ''Waar zijn de boeken? Hun liggen op de bank.'' (ongebruikelijk) Dit gebruik heeft zich in de loop van de 20 eeuw snel verspreid. Even snel heeft zich de reactie ertegen verspreid; in onderwijsinstellingen wordt er met klem op gewezen dat dit gebruik fout is. In taalkundige termen, waar men niet van "goed" of "fout" spreekt bij woorden die algemeen gebruikelijk zijn, geldt dit gebruik van ''hun'' als onderwerp zoals gezegd als substandaard: gebruikt in een context die geen dialect is en deel uitmaakt van nagenoeg hetzelfde taalsysteem als de standaardtaal, maar niet tot de standaardtaal gerekend om normatieve redenen. == Zie ook == *[[Nederlands/Grammatica/Persoonlijke voornaamwoorden/Hen|Hen]] *[[Nederlands/Grammatica/Persoonlijke voornaamwoorden/Hen, hun of zij|Hen, hun of zij]] {{Sub}} [[Categorie:Grammatica]] busykho8z6hnw32ymp9mfx3e4aatkcq 0 30014 427073 356249 2026-05-16T08:45:30Z Erik Baas 2193 lf 427073 wikitext text/x-wiki {{Index Nederlands} '''Jullie''' is het [[Nederlands/Grammatica/Persoonlijke voornaamwoorden|persoonlijk voornaamwoord]] voor de tweede persoon meervoud in de onderwerpsvorm (onverbogen vorm). Het is eigenlijk een verbasterde samentrekking van ''[[Nederlands/Grammatica/Persoonlijke voornaamwoorden/Jij|jij]]'' en ''[[wikt:lui#Zelfstandig_naamwoord|lui]]''. Voor de formele tweede persoon meervoud bestaat de vorm ''ulieden''; meestal gebruikt men daar echter gewoon ''[[Nederlands/Grammatica/Persoonlijke voornaamwoorden/U|u]]'' voor. De oervorm voor de tweede persoon meervoud is ''yu'': in het [[Proto-Indo-Europees]] betekent ''yuyam'' "jullie" en is ''tu'' of ''tuvam'' "jij". In de late Middeleeuwen kenden de meeste Hollandse dialecten nog het woordje ''[[Nederlands/Grammatica/Persoonlijke voornaamwoorden/Du|du]]'' voor "jij" en ''ji'' voor "jullie" en "u" (een beleefdheidsmeervoud dus). Hier kwam echter onder [[Brabants]]e en [[Vlaams]]e invloed verandering in: in deze streektalen kwam het woordje ''ghi'' in zwang voor alle aangesproken personen. Om nu duidelijk te maken dat er meerdere mensen werden bedoeld plakte men er ''luyden'' ("mensen") achter. De verouderde variant ''jelui'' laat zijn etymologie nog duidelijk zien. ==Tegenwoordige tijd== In het hedendaagse Nederlands is het gebruikelijk ''jullie'' te vervoegen met ''-en'' ("jullie maken"). Vanwege de etymologie en de situatie in andere dialecten dan het Hollands was voorheen een vervoeging met ''-t'' ("jullie maakt") gangbaar, die tegenwoordig nog een enkele keer uit de mond van ouderen wordt gehoord. ==Verleden tijd== De verleden tijd verbuigt zich van oudsher dan als [[Nederlands/Grammatica/Persoonlijke voornaamwoorden/Gij|gij]] (''jullie kwaamt''), echter daar zijn de meeste Nederlandstaligen het gevoel voor kwijt geraakt. {{Wp|Cognaat (taalkunde)|Cognaten}} in andere dan de Hollandse streektaal zijn ''gulder'' ([[Oost-Vlaams]]), ''gullie/gillie'' (Brabants), ''dzjilie'' (West-Limburgs), ''julder'' ([[Zeeuws]]), ''hidder'' ([[West-Vlaams]]) en ''ieluu(j)/ieleu(j)/jule(n)/julie'' ([[Nedersaksisch]]). Het [[Fries]], [[Gronings]] en (centraal-)[[Limburgs]] gebruiken nog steeds ''doe'' voor "jij" en ''jij/gij'' voor "jullie" en hebben dan ook geen dergelijke vormen nodig. In veel streektalen komen dergelijke vormen ook voor de eerste en derde persoon voor. Vooral de laatste (''zullie'', ''hullie'') zijn wijdverbreid, vermoedelijk om verwarring met ''zij'' "derde persoon enkelvoud vrouwelijk" te voorkomen. De vormen voor de eerste persoon (''willie'' Brabants, ''wudder'' [[West-Vlaams]], ''wieluu(j)/wieleu(j)/wulie'' (Veluws) zijn voornamelijk in het zuiden van het Nederlandse taalgebied te vinden en op de Veluwe. Zie ook [[Nederlands/Grammatica/Persoonlijke voornaamwoorden/Hun|Hun als onderwerp]]. {{Wiktionary|jullie}} {{Sub}} ibxqmlybjoh7ugox4mgote6i43usbek 427092 427073 2026-05-16T09:20:48Z Erik Baas 2193 lf 427092 wikitext text/x-wiki {{Index Nederlands}} '''Jullie''' is het [[Nederlands/Grammatica/Persoonlijke voornaamwoorden|persoonlijk voornaamwoord]] voor de tweede persoon meervoud in de onderwerpsvorm (onverbogen vorm). Het is eigenlijk een verbasterde samentrekking van ''[[Nederlands/Grammatica/Persoonlijke voornaamwoorden/Jij|jij]]'' en ''[[wikt:lui#Zelfstandig_naamwoord|lui]]''. Voor de formele tweede persoon meervoud bestaat de vorm ''ulieden''; meestal gebruikt men daar echter gewoon ''[[Nederlands/Grammatica/Persoonlijke voornaamwoorden/U|u]]'' voor. De oervorm voor de tweede persoon meervoud is ''yu'': in het [[Proto-Indo-Europees]] betekent ''yuyam'' "jullie" en is ''tu'' of ''tuvam'' "jij". In de late Middeleeuwen kenden de meeste Hollandse dialecten nog het woordje ''[[Nederlands/Grammatica/Persoonlijke voornaamwoorden/Du|du]]'' voor "jij" en ''ji'' voor "jullie" en "u" (een beleefdheidsmeervoud dus). Hier kwam echter onder [[Brabants]]e en [[Vlaams]]e invloed verandering in: in deze streektalen kwam het woordje ''ghi'' in zwang voor alle aangesproken personen. Om nu duidelijk te maken dat er meerdere mensen werden bedoeld plakte men er ''luyden'' ("mensen") achter. De verouderde variant ''jelui'' laat zijn etymologie nog duidelijk zien. ==Tegenwoordige tijd== In het hedendaagse Nederlands is het gebruikelijk ''jullie'' te vervoegen met ''-en'' ("jullie maken"). Vanwege de etymologie en de situatie in andere dialecten dan het Hollands was voorheen een vervoeging met ''-t'' ("jullie maakt") gangbaar, die tegenwoordig nog een enkele keer uit de mond van ouderen wordt gehoord. ==Verleden tijd== De verleden tijd verbuigt zich van oudsher dan als [[Nederlands/Grammatica/Persoonlijke voornaamwoorden/Gij|gij]] (''jullie kwaamt''), echter daar zijn de meeste Nederlandstaligen het gevoel voor kwijt geraakt. {{Wp|Cognaat (taalkunde)|Cognaten}} in andere dan de Hollandse streektaal zijn ''gulder'' ([[Oost-Vlaams]]), ''gullie/gillie'' (Brabants), ''dzjilie'' (West-Limburgs), ''julder'' ([[Zeeuws]]), ''hidder'' ([[West-Vlaams]]) en ''ieluu(j)/ieleu(j)/jule(n)/julie'' ([[Nedersaksisch]]). Het [[Fries]], [[Gronings]] en (centraal-)[[Limburgs]] gebruiken nog steeds ''doe'' voor "jij" en ''jij/gij'' voor "jullie" en hebben dan ook geen dergelijke vormen nodig. In veel streektalen komen dergelijke vormen ook voor de eerste en derde persoon voor. Vooral de laatste (''zullie'', ''hullie'') zijn wijdverbreid, vermoedelijk om verwarring met ''zij'' "derde persoon enkelvoud vrouwelijk" te voorkomen. De vormen voor de eerste persoon (''willie'' Brabants, ''wudder'' [[West-Vlaams]], ''wieluu(j)/wieleu(j)/wulie'' (Veluws) zijn voornamelijk in het zuiden van het Nederlandse taalgebied te vinden en op de Veluwe. Zie ook [[Nederlands/Grammatica/Persoonlijke voornaamwoorden/Hun|Hun als onderwerp]]. {{Wiktionary|jullie}} {{Sub}} krpl5no16qszqg0y8hc8x2ss4t32b7r 0 30015 427133 411312 2026-05-16T09:24:30Z Erik Baas 2193 lf 427133 wikitext text/x-wiki {{Index Nederlands}} ==Enkel- of meervoud na collectief woord== ===Betekenisverschil=== ''Een aantal mensen heeft/hebben de zieke bezocht.'' Hier wordt wel eens beweerd dat alleen "heeft" is toegestaan, omdat "aantal" het onderwerp zou zijn. Dit is een te simpele voorstelling van zaken. Als "aantal" ''collectief'' wordt gebruikt (de bezoekers kwamen als groep), dan is inderdaad het enkelvoud juist: "heeft". Indien er echter sprake is van ''distributief'' gebruik (de bezoekers kwamen na elkaar, wisselden elkaar af of iets dergelijks), dan fungeert "mensen" als onderwerp en is het meervoud correct: "hebben". Hier is dus niet zozeer sprake van een fout als van een betekenisverschil. Datzelfde betekenisverschil kan zich voordoen in woordcombinaties met woorden als ''groep'', ''slag'', ''procent''. ===Geen keuze=== ''Het aantal inwoners is de laatste jaren alleen maar afgenomen.'' Er zijn echter ook gevallen waarin slechts een van de zelfstandige naamwoorden als onderwerp kan worden gezien. Dit kan, zoals in het bovengegeven voorbeeld, worden veroorzaakt door een bepaald lidwoord (''Het''). ===Betrekkelijk voornaamwoord die of dat?=== Ook de volgende zinsconstructies met "aantal" leveren discussie op. :''Het aantal studenten die in de stad op een eigen kamer wonen, neemt de laatste tijd af.'' Het zijn de studenten die op een kamer wonen en hun aantal dat afneemt. Ook hoort men vaak de vorm: :''Het aantal studenten dat in de stad op een eigen kamer woont, neemt de laatste tijd af.'' Vergelijk ook: :''Het aantal studenten die roken, neemt de laatste tijd af.'' met :''Het aantal studenten dat rookt, neemt de laatste tijd af.'' Of: :''Het aantal namen die met een q beginnen, is maar klein.'' met :''Het aantal namen dat met een q begint, is maar klein.''??? Of: :''Het aantal mensen die hun hypotheek niet kunnen betalen, neemt toe.'' met :''Het aantal mensen dat hun hypotheek niet kan betalen, neemt toe.''??? Wezenlijk anders is de volgende zin: :''Een aantal van de mensen die hier wonen, krijgt een bewonersbrief.'' Ook is toegestaan: :''Een aantal van de mensen die hier wonen, krijgen een bewonersbrief.'' Foutief is in dit geval: :''Een aantal van de mensen dat hier woont, krijgt een bewonersbrief''. Je kunt dit verklaren door in de beide laatste zinnen de woordgroep ''Een aantal van'' te vervangen door ''Sommige''. De (juiste) voorbeeldzin wordt dan: :''Sommige mensen die hier wonen, krijgen een bewonersbrief''. Nu wordt meteen duidelijk dat de tweede zin niet goed is: :''Sommige mensen dat hier woont, krijgt een bewonersbrief''. Zo ook: :''Voor de soos stond een aantal studenten die wat gedronken hadden, luidkeels te zingen.'' Foutief is in dit geval: :''Voor de soos stond een aantal studenten dat wat gedronken had, luidkeels te zingen.'' ==''U'': tweede of derde persoon?== ''U hebt / U heeft mijn bedoelingen uitstekend verwoord.'' Het woord ''u'' wordt in de [[tegenwoordige tijd]] soms met een tweede persoon van het werkwoord gebruikt (''u hebt''), soms met een derde persoon (''u heeft''). Deze verwarring is ontstaan omdat hedendaagse taalgebruikers zich niet realiseren dat 'u' strikt genomen geen persoonlijk voornaamwoord is zoals 'ik', 'jij', 'hij', 'zij', 'wij', 'jullie' en 'zij', maar een afgesleten bezittelijk voornaamwoord: uwe, dat deel uitmaakte van de vooral in de zeventiende eeuw zeer gebruikelijke aanspreekvorm: uwe edelheid. Historisch taalkundig is 'u heeft' dus de correcte combinatie. Maar omdat 'u' in de loop der jaren de vorm 'gij' vervangen heeft, ging men in navolging van 'gij hebt' de combinatie 'u hebt' gebruiken. ===Weinig gevallen=== ====Regelmatige tegenwoordige tijd==== Verreweg de meeste werkwoorden hebben in de tweede en derde persoon dezelfde vorm, stam + ''-t''. Bij die werkwoorden doet de keuze zich dus niet voor, er is domweg geen verschil: {| class="wikitable" width="20%" |- | ''persoon'' | '''roepen''' |- | ¹ik | roep |- | ²jij / u | roep'''t''' |- | ³hij / u | roep'''t''' |} ====Onregelmatige tegenwoordige tijd==== Maar bij een beperkt aantal werkwoorden is er wel verschil tussen tweede en derde persoon: {| class="wikitable" width="60%" |- | ''persoon'' | '''hebben''' | '''kunnen''' | '''willen''' | '''zullen''' | '''zijn''' |- | ¹ik | heb | kan | wil | zal | ben |- | ²jij / u | hebt | kunt (kan) | wilt (wil) | zult (zal) | bent |- | ³hij / u | heeft | kan | wil | zal | is |} en in deze gevallen doet zich wel de keuze voor: tweede of derde persoon gebruiken? Beide zijn correct, maar er is een verschil in [[connotatie]] (gevoelswaarde). De tweede persoon wordt wel als directer ervaren, de derde als afstandelijker. ===Twee mogelijkheden=== ====Geschiedenis; stijlverschil==== Het woord ''u'' is oorspronkelijk een derde persoon. Afgeleid van "Uwe Edelheid", werd het via "Uwé" afgekort tot zijn huidige vorm "u". Vandaar dat de vormen van de derde persoon oorspronkelijk juist zijn: *''u heeft, u kan, u wil, u zal, u is''. Maar tegelijkertijd wordt met het woord ''u'' natuurlijk altijd de aangesproken persoon aangeduid, en zo werd het woord geïdentificeerd met ''jij'': beide werden als tweede persoon opgevat, het ene als beleefdheidsvorm, het andere in informeel gebruik. De vormen van de tweede persoon werden bij ''u'' nu aanvaardbaar: *''u hebt, u kunt, u wilt, u zult, u bent''. Tegenwoordig zijn die laatste vormen de meest gebruikelijke. De eerste set is echter niet fout; hooguit kan hij als formeel of zelfs ouderwets worden ervaren. ====Wederkerend voornaamwoord==== Wel is het van belang consequent te zijn bij het gebruik van het [[Nederlands/Grammatica/Wederkerende voornaamwoorden|wederkerend voornaamwoord]]. Dat is in de volgende voorbeelden vet gezet. Correct zijn: *''U hebt '''u''' vergist.'' (vergelijk: ''jij hebt je vergist'') *''U heeft '''zich''' vergist.'' (vergelijk: ''hij heeft zich vergist'') ===Vragende vorm=== ====Onregelmatige tegenwoordige tijd==== Ook in de vragende vorm is er een keuze mogelijk tussen de vormen van tweede persoon (''hebt u?'') en derde persoon (''heeft u?''). Ook hier weer is de keuze alleen mogelijk bij hetzelfde kleine aantal werkwoorden. ====Regelmatige tegenwoordige tijd==== Bij alle andere werkwoorden is er geen keuze toegestaan, maar gedraagt de ''u''-vorm zich in vraagzinnen als een ''derde'' persoon: {| class="wikitable" width="25%" |- | ''pers.'' | ''mededelend'' | ''vragend'' |- | ¹ik | ik roep | roep ik? |- | ²jij | jij roep'''t''' | roep jij? |- | ³hij / u | hij roep'''t''' | roep'''t''' hij?<br>roep'''t''' u? |} Bij deze grote meerderheid van werkwoorden is er maar één mogelijke vraagvorm: de ''-t'' kan niet wegvallen. ==Voltooide tijd: ''heb'' of ''ben''?== ''Ik ben / Ik heb mijn horloge verloren.'' Enkele werkwoorden kunnen in de voltooide tijd zowel het hulpwerkwoord ''hebben'' als het hulpwerkwoord ''zijn'' krijgen. Soms is er een duidelijk verschil in betekenis; soms is dat verschil gering, of is er zelfs helemaal geen verschil. Verschillende taalgebruikers bedienen zich dan van uiteenlopende vormen. {| class="wikitable" width="100%" |- | ''werkwoord'' | ''hebben of zijn'' | ''toelichting'' |- | '''optreden''' | In mijn hele carrière als cabaretier ''heb'' ik hier nog nooit opgetreden!<br>Sorry, maar je ''bent'' wat te hard tegen hem opgetreden. | ''hebben'': een voorstelling geven<br>''zijn'': maatregelen nemen |- | '''opvolgen''' | Waarom ''heb'' je mijn instructie niet opgevolgd?<br>Wie ''heeft / is'' Wilhelmina ook alweer opgevolgd? | ''hebben'': gevolg geven aan<br>''hebben / zijn'': komen na |- | '''vergeten''' | Hoe laat is het? Ik ''heb / ben'' mijn horloge weer eens vergeten.<br>Nou ''ben'' toch nog het goede antwoord vergeten; ik had er nog wel zo op geblokt. | ''hebben / zijn'': nalaten, er niet aan denken<br>''zijn'': zich niet herinneren |- | '''verliezen''' | Hoe laat is het? Ik ''heb / ben'' mijn horloge weer eens verloren.<br>Ik ''heb'' bij die weddenschap al mijn geld verloren. | ''hebben /zijn'': kwijtraken (''hebben'' is iets actiever)<br>''hebben'': door eigen handeling kwijtraken |- | '''volgen''' | De AIVD ''heeft'' hem maandenlang gevolgd.<br>Alles wat je zegt, ''heb'' ik gevolgd; maar het lijkt me onzin.<br>Ik ''ben'' hem tot het kruispunt gevolgd, maar toen wilde hij alleen verder. | ''hebben'': iemands gangen nagaan<br>''hebben'': mentaal opnemen (nieuws, een voorbeeld)<br>''zijn'': meegaan, achterna gaan |- | '''lopen''' | Ik ''heb'' een uur gelopen.<br>Ik ''ben'' naar huis gelopen. | ''hebben'': de nadruk ligt op de handeling, vgl.: Ik heb een uur gewerkt<br>''zijn'': de nadruk ligt op het resultaat, vgl.: Ik ben naar huis gegaan |- | '''gaan''' | Matthieu! De telefoon / De bel ''heeft / is'' gegaan! | ''hebben / zijn'': alleen in de betekenis "weerklinken" |} {{Bron|bronvermelding= * Geerts, G. et al. (red.), ''Algemene Nederlandse Spraakkunst'', Groningen/Leuven 1984¹ * Renkema, Jan, ''Schrijfwijzer'', Den Haag 2005⁴ * Steinhauer, Hein, "Meervoud of verscheidenheid in het Nederlands en het Indonesisch", in Willem van der Molen (red.), ''Milde regen. Liber amicorum voor Hans Teeuw'', Nijmegen 2006:236-253 }} {{Sub}} pxml6vging2ywwjh2sj7ji8cdrt5qud 0 30027 427124 247542 2026-05-16T09:24:24Z Erik Baas 2193 lf 427124 wikitext text/x-wiki {{Index Nederlands}} De komma is het meest gebruikte interpunctieteken. ==Gebruik== ===Aaneenschakelen van zinsdelen=== *Om het verband tussen twee zinsdelen extra te benadrukken: **''Pas op, Jan!'' ===Hoofd- en bijzinnen=== *Om een hoofd- en een bijzin met elkaar te verbinden. Als de bijzin niet vooraan in de samengestelde zin staat (zoals bijv. in deze zin wel het geval is), staat er direct na de komma meestal een onder- of nevenschikkend voegwoord. Een komma is dan vaak niet verplicht, maar wel sterk gewenst omwille van het leesgemak: **''Ze komt daar graag(,) omdat de sfeer er heel goed is.'' **''Hij is ziek(,) want hij heeft koorts''. **''Hij weet zeker dat hij komt(,) maar het kan wel lang duren.'' Een uitzondering hierop vormen beknopte bijzinnen aan het begin van een samengestelde zin. In dit geval is een komma doorgaans overbodig: *''Zonder een spier te vertrekken legde hij de aas op tafel.'' *Een komma is hier weer wèl gewenst als de beknopte bijzin eindigt op een deelwoord: *''Door Toscane trekkend, hebben we veel mooie steden gezien''. Bij bijvoeglijke bijzinnen hangt het af van de betekenis. Er moet er wel een komma voor uitbreidende, maar juist niet voor beperkende bijvoeglijke bijzinnen worden geplaatst: *''De journalisten, die de verklaring niet ondertekend hadden, werden opgepakt''. (uitbreidend; geen van de journalisten heeft de verklaring ondertekend). *''De journalisten die de verklaring niet ondertekend hadden werden opgepakt.'' (beperkend; sommige journalisten hebben de verklaring wel ondertekend). ===Opsommingen=== *In een opsomming. Meestal staat er dan alleen voor het laatste lid van de opsomming dan geen komma, maar ''en'' (zie ook onder). =="En"/komma== Aangezien het nevenschikkend voegwoord ''en'' van zichzelf al een pauzerende functie heeft, is een komma voor ''en'' doorgaans overbodig. In sommige gevallen is het echter toch gewenst om ''en'' vooraf te laten gaan door een komma: *Als dit het leesgemak duidelijk ten goede komt, m.n. in erg lange en tevens nevengeschikte zinnen. *Als er zonder de komma dubbelzinnigheid kan ontstaan: ''Hij maakt schilderijen, sculpturen van gaas en hout, en kleifiguren''. ==Komma voor ''e.d.'', ''enz.'', ''etc.''== Voor de afkortingen ''e.d.'', ''enz.'' en '''etc.'' - die dienen om een opsomming af te sluiten - staat in het algemeen geen komma. ==Komma's na citaten== Het is tegenwoordig het meest gebruikelijk om na een citaat dat eindigt met 2 leestekens (meestal een vraag-/uitroepteken gevolgd door een aanhalingsteken ter afsluiting van het citaat) geen komma te laten volgen: *''"Wat een prachtig cadeau!" riep hij.'' *''"Je gaat toch wel mee, hè?" vroeg mijn moeder.'' Staat er voor het aanhalingsteken geen ander leesteken, dan is een komma na het citaat echter verplicht: *''"Verbazingwekkend", zei hij.'' {{Bron|bronvermelding= *[https://taaladvies.net/index.php?label=komma taaladvies.net] }} {{Sub}} hiw4ibuehr4wixegor5s9vpdp07pray 0 30561 426984 413875 2026-05-16T08:32:15Z Erik Baas 2193 lf 426984 wikitext text/x-wiki ==Klimaatzones== [[Afbeelding:Climates of Europe.png|800px|center]] {| style="background-color:transparent; color: black;" |- valign=top | | Droge klimaten: {{Wp|steppeklimaat|BSk}} | width=5 | | Maritieme klimaten {{Wp|mediterraan klimaat|Csa}} {{Wp|mediterraan klimaat|Csb}} {{Wp|zeeklimaat|Cfa}} {{Wp|zeeklimaat|Cfb}} {{Wp|zeeklimaat|Cfc}} | width=5 | | Continentale klimaten {{Wp|landklimaat|Dfa}} {{Wp|landklimaat|Dfb}} {{Wp|landklimaat|Dfc}} | width=5 | | Polaire klimaten {{Wp|toendraklimaat|ET}} |} <div style="text-align: center;">'''Klimaatzones in Europa volgens de {{Wp|klimaatclassificatie van Köppen|klimaatclassificatie van Köppen}}'''</div><br> ==Uren zon per jaar== [[Bestand:Europe sunshine hours map.png|800px|center]]<br> ==Aantal vorstdagen per jaar== [[Bestand:Frost in Europe.png|800px|center]]<br> {{Navigatie Atlas van Europa}} {{Sub}} q7xbjalzm7nsx0aw2tg0ifjd879xbk4 0 30562 426987 413872 2026-05-16T08:32:16Z Erik Baas 2193 lf 426987 wikitext text/x-wiki ==Biomen== [[Afbeelding:Vegetation Europe.png|thumb|center|{{Wp|Bioom|Biomen}} van Europa: {{Legenda|#9fd6c9|{{Wp|toendra|toendra}}}} {{Legenda|#a7bddb|{{Wp|Montane_ecologie#Alpiene_graslanden_en_bergtoendra.27s|Alpiene toendra}}}} {{Legenda|#006d64|{{Wp|taiga|taiga}}}} {{Legenda|#3c9798|{{Wp|bergtoendra|bergvegetatie}}}} {{Legenda|#a4e05d|{{Wp|loofbos|gematigd loofbos}}}} {{Legenda|#907699|{{Wp|garrigue|altijdgroene, hardbladige vegetatie}}}} {{Legenda|#f7ec6f|{{Wp|steppe|grassteppe}}}} {{Legenda|#9b8447|{{Wp|steppeklimaat|woestijnsteppe}}}} ]]<br> ==Biogeografische regio's== [[Bestand:Europe biogeography countries fr.svg|800px|center]]<br> {{Navigatie Atlas van Europa}} {{Sub}} 8ze1cmx1sq8zwxzd1ae3pspwaft0n5m 0 30563 426980 413874 2026-05-16T08:32:11Z Erik Baas 2193 lf 426980 wikitext text/x-wiki ==Geologie van Europa== [[Bestand:Europe_geological_map-en.jpg|1006px|center]]<br> <div style="text-align: center;">'''Geologische kaart van Europa'''</div> ==Caledonische orogenese== [[Afbeelding:Caledonides NL.svg|thumb|350px|center|Ligging van de Caledonische gebergtegordel in het Vroeg-{{Wp|Devoon|Devoon}}, na afloop van de Caledonische orogenese. De huidige kustlijnen en namen van de verschillende delen van de gebergtegordel zijn aangegeven. Later bewogen deze delen uit elkaar door het ontstaan van de {{Wp|Atlantische Oceaan|Atlantische Oceaan}}.]] ==Hercynische orogenese== [[Bestand:Hercynian structures Europe NL.svg|center]]<br> <div style="text-align: center;">'''Hercynische massieven'''</div> ==Alpiene orogenese== [[Bestand:Tectonic map Mediterranean NL.svg|center|800px]]<br> <div style="text-align: center;">'''Tektonische kaart van het westelijk deel van de Alpiene gebergtegordel, dat Zuid-Europa en het Midden-Oosten beslaat. Alleen structuren met een Alpiene ouderdom (Tertiair) zijn aangegeven'''</div> ==Uitbreiding landijs tijdens de drie Kwartaire IJstijden== [[Bestand:EisrandlagenNorddeutschland.png|thumb|600px|<span style="font-size: large;">Maximale uitbreidingen van het Scandinavische landijs tijdens drie verschillende glacialen. <span style="color:red;"><u>Rode lijn</u>:</span> {{Wp|Weichselien|Weichselien}}; <span style="color:yellow;color: black; background-color: black"><u>Gele lijn</u>:</span> {{Wp|Saalien|Saalien}}; <span style="color:blue;"><u>Blauwe lijn</u>:</span> {{Wp|Elsterien|Elsterien}}</span>]] {| class="wikitable" width="10%" align="center" rules="all" | colspan="2" style="color: black; background-color: #FFEEBD;" | ''[[Holoceen]]'' | rowspan="1" | 0 - 11.650 |- | rowspan="5" style="color: black; background-color: #FFEEBD;" | ''[[Pleistoceen]]'' | rowspan="1" | ''[[weichselien|Weichsel- of Würm-glaciaal]]'' | rowspan="1" | 11.650 - 117.000 |- | rowspan="1" style="color: black; background-color: #FFEEBD;" | ''[[eemien|Eem-interglaciaal]]'' | rowspan="1" | 117.000 - 130.000 |- | rowspan="1" | ''[[Saalien|Saale- of Riss-glaciaal]]'' | rowspan="1" | 130.000 - 380.000 |- | rowspan="1" style="color: black; background-color: #FFEEBD;" | ''[[holsteinien|Holstein-interglaciaal]]'' | rowspan="1" | 380.000 - 420.000 |- | rowspan="1" | ''[[elsterien|Elster- of Mindel-glaciaal]]'' | rowspan="1" | 420.000 - 470.000 |} {{Navigatie Atlas van Europa}} {{Sub}} fsduc3qpp8cu1tug42ztf3chntwd1sv 0 31603 427138 419555 2026-05-16T09:24:36Z Erik Baas 2193 lf 427138 wikitext text/x-wiki {{Index Nederlands}} Dit is een (onvolledige) lijst van Nederlandse werkwoorden waarvan de vervoeging afwijkt van de meest gebruikelijke wijze, nl. met de toevoeging van ''-de/-te'' aan de stam. Dit zijn de zogeheten onregelmatige en {{Wp|sterk werkwoord|sterke}} werkwoorden. Daarnaast zijn er werkwoorden waarbij een of meerdere vervoegingen ontbreken, de zogenaamde {{Wp|defectief werkwoord|defectieve}} werkwoorden. ''Sterk'' wil zeggen dat de {{Wp|onvoltooid verleden tijd|onvoltooid verleden tijd}} een andere klinker krijgt in de stam (dit verschijnsel heet ook wel {{Wp|ablaut|ablaut}}). Het voltooid deelwoord eindigt in deze gevallen in de regel niet op ''-t'' of ''-d'', maar op ''-en''. Soms treden er nog andere veranderingen op, zoals een extra medeklinker in de stam. Men spreekt van een ''onregelmatig'' werkwoord als de onvoltooid tegenwoordige tijd een (deels) ander vervoegingspatroon volgt dan de zwakke werkwoorden of de regelmatige ablautvormen. De meest voorkomende werkwoorden waarbij dit het geval is zijn: ''hebben, zijn, wezen, kunnen, zullen, mogen'' en ''willen''. ==Meervoud== Het meervoud van de verleden tijd wordt haast altijd gevormd door middel van het {{Wp|achtervoegsel|achtervoegsel}} ''-en'', soms (bij onregelmatig zwakke werkwoorden) ook ''-den''. Staat er een enkele ''a'' in de verleden tijd, dan wordt de eindletter niet verdubbeld: ''kwam'', ''kwamen''. Een uitzondering daarop is echter ''hebben'': ''had'', ''had'''d'''en''. ==Meerdere vormen== Sommige werkwoorden hebben zowel een volledig zwakke als een volledig sterke of onregelmatige [vervoeging, waarvan er meestal één later is ontstaan door analogie. Meestal is er sprake van een verschil in {{Wp|Register (taalkunde)|register}}, {{Wp|Stilistiek|stijl}} en/of {{Wp|dialect|dialect}}, maar soms ook in betekenis. De werkwoorden met ''ij'' in de onbepaalde wijs ({{Wp|infinitief|infinitief}}) hebben haast altijd dezelfde sterke verbuiging, zoals ''blijven'', ''bleef'', gebleven. Sommige werkwoorden met ''ei'' in de infinitief hebben die verbuiging ook, waarschijnlijk door analogie. ==Samengestelde werkwoorden== Van op geheel dezelfde manier vervoegde [[Nederlands/Grammatica/Werkwoorden/Samengestelde werkwoorden|samengestelde werkwoorden]] wordt in deze lijst alleen het grondwoord (tweede deel) vermeld, tenzij de manier van vervoegen in de samenstelling afwijkt; ''afblijven'', ''doorrijden'' en dergelijke woorden worden daarom niet apart vermeld, maar woorden als ''bekvechten'' en ''stofzuigen'' wel. ==Lijst van sterke of onregelmatige werkwoorden== Zwakke, regelmatige werkwoorden worden in deze lijst niet vermeld, tenzij er ook een sterke vervoeging is of het werkwoord ook in een andere betekenis bestaat. Wanneer een bepaalde vorm wel officieel erkend wordt, maar in de huidige standaardtaal vrijwel niet gangbaar is, is deze tussen haakjes gezet. Hetzelfde is gedaan voor (veelal zwakke) vormen die (nog) niet officieel erkend zijn, maar in de praktijk niettemin geregeld gebruikt worden. :Het meervoud van de andere vormen is gelijk aan de gebruikelijke meervoudsvorming van een {{Wp|zelfstandig naamwoord|zelfstandig naamwoord}} (dus toevoeging van ''en''): ''bleef'' - ''bleven'', ''schrok'' - ''schrokken''. :Staat er echter ''a'' in de verleden tijd, dan wordt de medeklinker daarachter niet verdubbeld: ''nam'' - ''namen''. {| class="wikitable" |- | ||bakken || bakte || gebakt&nbsp;<ref name="Gewest">Deze vorm is/was gewestelijk, volgens het [https://gtb.inl.nl/iWDB/search?actie=article&wdb=WNT&id=M004968&lemmodern=bakken WNT-lemma ''bakken'']</ref>|| biek&nbsp;<ref name="IOB">Deze woorden / woordvormen worden door de Taalunie niet genoemd in de zin van Standaardnederlands. Het kunnen onder meer (sterk) verouderde of gewestelijke woorden of vormen zijn, het kan dialect betreffen, et cetera.</ref> || gebakken |||||| |- | ||bannen || bande |||||| gebannen |||||| |- | ||barsten || barstte |||||| gebarsten |||||| |- | ||bergen |||||| borg || geborgen |||||| |- | ||bersten || berstte |||| borst || geborsten |||||| Nevenvorm v. ''barsten''<br>Archaïsch woord |- | ||bidden |||||| bad || gebeden |||||| |- | ||bieden |||||| bood || geboden |||||| |- | ||bijten |||||| beet || gebeten |||||| |- | ||binden |||||| bond || gebonden |||||| |- | ||blazen |||||| blies || geblazen |||||| |- | ||blijken |||||| bleek || gebleken&nbsp;<ref name="zijn">Vervoegd met ''zijn''</ref> |||||| |- | ||blijven |||||| bleef || gebleven&nbsp;<ref name="zijn"/> |||||| |- | ||blinken |||||| blonk || geblonken |||||| |- | ||braden || braadde |||||| gebraden |||||| |- | ||breien || breide || gebreid || bree&nbsp;<ref name="IOB" /> || gebreeën&nbsp;<ref name="IOB" /> |||||| Sterke vormen: meestal informeel<br>Vermoedelijk ontstaan door analogie met o.a. ''stijgen, wrijven'' |- | ||breken |||||| brak || gebroken&nbsp;<ref name="zijn"/> |||||| |- | ||brengen |||||||||| bracht || gebracht || |- | ||brouwen || brouwde |||||| gebrouwen |||||| Van bv. bier |- | ||brouwen || brouwde || gebrouwd |||||||||| In bet.: ''met keel-r spreken'' |- | ||buigen |||||| boog || gebogen |||||| |- | ||delven&nbsp;<ref name="Plechtig">Dit woord wordt in het algemeen als archaïsch/plechtig ervaren volgens het [https://gtb.inl.nl/iWDB/search?actie=article&wdb=WNT&id=M013315&lemmodern=delven WNT-lemma ''delven'']</ref> || delfde |||| dolf || gedolven |||||| Bet.: ''graven'';<br>Echter: ''bedelven'' is sterk |- | ||denken |||||||||| dacht || gedacht || |- |align=right|be||derven |||||| bedierf || bedorven&nbsp;<ref name="zijnhebben">Vervoegd met ''zijn'' of ''hebben''</ref> |||||| Van etenswaren<br>Andere bet. worden zwak verbogen |- | ||dingen |||||| dong || gedongen |||||| Bet.: ''wedijveren, onderhandelen'' |- | ||doen |||||| deed || gedaan |||||| |- | ||dragen |||||| droeg || gedragen |||||| |- |align=right|be||driegen |||||| bedroog || bedrogen |||||| |- |align=right|ver||drieten&nbsp;<ref name="Plechtig" /> || verdriette&nbsp;<ref>Zeer zeldzaam waargenomen, aldus het [https://gtb.inl.nl/iWDB/search?actie=article&wdb=WNT&id=M075264&lemmodern=verdrieten WNT-lemma ''verdrieten'']</ref> |||| verdroot || verdroten |||||| |- | ||drijten&nbsp;<ref>Thans alleen nog gewestelijk in Gelderland en Utrecht volgens het [https://gtb.inl.nl/iWDB/search?actie=article&wdb=WNT&id=M015092&lemmodern=drijten WNT-lemma ''drijten'']</ref> |||||| dreet || gedreten |||||| Bet.: ''zijn behoefte doen'' |- | ||drijven |||||| dreef || gedreven |||||| |- | ||dringen |||||| drong || gedrongen |||||| |- | ||drinken |||||| dronk || gedronken |||||| |- | ||druipen |||||| droop || gedropen |||||| |- | ||duiken |||||| dook || gedoken |||||| |- | ||dunken || dunkte || gedunkt |||||| docht&nbsp;<ref name="PlechtigANS">Deze vorm wordt gezien als formeel, plechtig taalgebruik dat veelvuldig wordt vermeden, aldus de [https://ans.ruhosting.nl/e-ans/02/03/05/03/02/body.html ANS in Onregelmatige verba met klinker- en medeklinkerverandering]</ref> || gedocht&nbsp;<ref name="PlechtigANS" /> || Zoals in: ''Me dunkt...'' |- | ||durven || durfde || gedurfd || dierf&nbsp;<ref name="IOB" /> |||| dorst&nbsp;<ref>Minder gebruikelijk, aldus de [https://ans.ruhosting.nl/e-ans/02/03/05/03/02/body.html ANS in Onregelmatige verba met klinker- en medeklinkerverandering ]</ref> |||| ''Dierf'': gewestelijk |- |align=right|ver||dwijnen |||||| verdween || verdwenen&nbsp;<ref name="zijn"/> |||||| |- | ||dwingen |||||| dwong || gedwongen |||||| |- | ||erven || erfde || geërfd || ierf&nbsp;<ref name="IOB" /><br>orf&nbsp;<ref name="IOB" />|| georven&nbsp;<ref name="IOB" />&nbsp;<ref>Informeel en tevens altijd schertsend, aldus de [https://ans.ruhosting.nl/e-ans/02/03/05/02/02/body.html ANS in Onregelmatige verba met voltooid deelwoord op -en, met klinkerverandering]</ref> |||||| Standaardnederlands: uitsluitend zwak |- | ||eten |||||| at || gegeten |||||| Voltooid deelwoord in samenstellingen zonder ''-g''<br>Dus: overeten |- | ||fluiten |||||| floot || gefloten |||||| |- | ||gaan |||||| ging || gegaan&nbsp;<ref name="zijn"/> |||||| |- | ||gelden |||||| gold || gegolden |||||| |- |align=right|ver||geten |||||| vergat || vergeten&nbsp;<ref name="zijnhebben"/> |||||| Zie ook: ''eten'' |- | ||geven |||||| gaf || gegeven |||||| |- | ||gieten |||||| goot || gegoten |||||| |- |align=right|be||ginnen |||||| begon || begonnen&nbsp;<ref name="zijn"/> |||||| Zie ook: ''ontginnen'' |- | ||glijden |||||| gleed || gegleden |||||| |- | ||glimmen |||||| glom || geglommen |||||| |- | ||graven |||||| groef || gegraven |||||| |- | ||grijpen |||||| greep || gegrepen |||||| |- | ||hangen |||||| hing || gehangen |||||| |- | ||hebben |||||||||| had (mv. had'''d'''en) || gehad || |- | ||heffen |||||| hief || geheven |||||| |- |ver ||helen || verheelde |||| || verholen&nbsp;<ref name="IOB" /> |||||| Verholen in bet.: ''verbergen, verzwijgen'', niet in ''Van Dale'' |- | ||helpen |||||| hielp || geholpen |||||| |- | ||heten || heette |||| hiet&nbsp;<ref name="IOB" /> || geheten |||||| |- | ||hijsen |||||| hees || gehesen |||||| |- | ||hoeven&nbsp;<ref name="zwakvd">Van oudsher zwak werkwoord waarvan alleen het voltooid deelwoord door analogie sterk is geworden</ref> || hoefde || gehoefd |||| gehoeven |||||| |- | ||houden |||||| hield || gehouden |||||| |- | ||houwen |||||| hieuw || gehouwen |||||| Ook sterk in ''uithouwen''<br>Echter: zwak in ''beeldhouwen'' |- | ||jagen&nbsp;<ref name="zwakpret">Van oudsher zwak werkwoord waarvan alleen de onvoltooid verleden tijd door analogie sterk is geworden</ref> || jaagde || gejaagd || joeg |||||||| ''Jaagde/joeg'': de jacht beoefenen<br>Anders uitsluitend: ''joeg'' |- | ||kerven || kerfde || gekerfd || korf || gekorven |||||| |- | ||kiezen |||||| koos || gekozen |||||| Uitgezonderd: ''uitverkiezen'' |- | uitver||kiezen |||||| verkoor uit || uitverkoren |||||| Zie ook ''vriezen'' en ''verliezen'' |- | ||kijken |||||| keek || gekeken |||||| |- | ||kijven |||||| keef || gekeven |||||| |- | ||klagen || klaagde || geklaagd || kloeg&nbsp;<ref name="IOB" />&nbsp;<ref>Gewestelijk in Vlaanderen en Groningen volgens [https://gtb.inl.nl/iWDB/search?actie=article&wdb=WNT&id=M032813&lemmodern=klagen WNT-lemma ''klagen'']</ref> |||||||| |- | ||klieven || kliefde || gekliefd || kloof&nbsp;<ref name="IOB" /> || gekloven&nbsp;<ref name="IOB" /> |||||| Bet.: ''doen splijten''<br>Sterke vormen: Zuid-Nederlands, geen standaardtaal |- | ||klimmen |||||| klom || geklommen |||||| |- | ||klinken |||||| klonk || geklonken |||||| |- | ||kluiven || kluifde&nbsp;<ref name="IOB" /> || gekluifd&nbsp;<ref name="IOB" /> || kloof || gekloven |||||| |- | ||knijpen |||||| kneep || geknepen |||||| |- | ||komen |||||| kwam || gekomen&nbsp;<ref name="zijn"/> |||||| Ook ''voorkómen'' en ''vóórkomen'' |- | ||kopen |||||||||| kocht || gekocht || |- | ||krijgen |||||| kreeg || gekregen |||||| |- | ||krijsen || krijste || gekrijst || krees || gekresen |||||| |- | ||krijten |||||| kreet || gekreten |||||| In bet. ''schreeuwen'' |- | ||krimpen |||||| kromp || gekrompen |||||| |- | ||kruipen |||||| kroop || gekropen |||||| |- | ||kunnen |||||||||| kon (mv. konden)&nbsp;<ref> Oorspronkelijk de regelmatige (zwakke) verleden tijd van ''connen''. De verledentijdsvorm ''kon'' is ontstaan door {{Wp|apocope|apocope}} van de uitgang ''-de'' in het enkelvoud.</ref>|| gekund || |- | ||kwijten |||||| kweet || gekweten |||||| Bet.: ''doen, vervullen'' |- | ||lachen || lachte |||| (loech&nbsp;<ref name="IOB" />) || gelachen |||||| |- | ||laden || laadde ||||(loed&nbsp;<ref name="IOB" />) || geladen |||||| |- | ||laten |||||| liet || gelaten |||||| |- | ||leggen || legde || gelegd || lei&nbsp;<ref name="IOB" /> (mv. leiden) |||||||| ''lei'': spreektaal, geen standaardtaal<br> |- | ||lezen |||||| las || gelezen |||||| |- | ||liegen |||||| loog || gelogen |||||| |- |align=right|ver||liezen |||||| verloor || verloren&nbsp;<ref name="zijnhebben"/> ||||||Zie ook ''vriezen'' en ''uitverkiezen'' |- | ||liggen |||||| lag || gelegen |||||| |- | ||lijden |||||| leed || geleden |||||| |- | ||lijken |||||| leek || geleken |||||| |- | ||lopen |||||| liep || gelopen&nbsp;<ref name="zijn"/> |||||| |- | ||luiken |||||| look || geloken&nbsp;<ref name="zijn"/> |||||| Bet.: ''sluiten'' |- | ||melken || melkte || || molk || gemolken |||||| In de overdrachtelijke bet. (''langzaam, moeilijk uitvragen'') zwak vervoegd |- | ||meten || |||| mat || gemeten |||||| |- | ||miegen |||||| meeg || gemegen |||||| Bet.: ''urineren''<br>Geen standaardtaal&nbsp;<ref name="IOB" /> |- | ||mijden |||||| meed || gemeden |||||| |- | ||moeten |||||| moest || gemoeten&nbsp;<ref name="zijnhebben"/> |||||| ''Ontmoeten'' is zwak, maar hangt hier vermoedelijk niet mee samen |- | ||mogen |||||| mocht || gemogen |||||| In literaire taal is het voltooid deelwoord ook ''gemoogd''/''gemocht''. |- | ||nemen |||||| nam || genomen |||||| |- |align=right|ge||nezen |||||| genas || genezen |||||| |- |align=right|ge||nieten |||||| genoot || genoten |||||| ''Nieten, met nietjes bevestigen'' is zwak |- | ||nijgen |||||| neeg || genegen |||||| Bet.: ''een buiging maken''<br>Maar ''neigen'' (voorover hellen) is zwak |- | ||nijpen |||||| neep || genepen |||||| |- | ||pijpen |||||| peep&nbsp;<ref name="IOB" /> || gepepen&nbsp;<ref name="IOB" /> |||||| In bet. ''fluitspelen''<br>In deze betekenis een archaïsch woord |- | ||pijpen || pijpte || gepijpt |||||||||| In bet. van seksuele handeling. |- | ||plegen |||||||||| placht || geplacht&nbsp;<ref name="IOB" /> || In bet. ''de gewoonte hebben''<br> De deelwoorden ''geplacht''&nbsp;<ref>[https://woordenlijst.org/zoek/?q=plegen&w=w plegen (Woordenlijst Nederlandse Taal)]</ref> en ''geplogen''&nbsp;<ref>[https://gtb.inl.nl/iWDB/search?actie=article&wdb=WNT&id=M054462&lemmodern=plegen plegen (Geïntegreerde Taalbank)]</ref> zijn thans sterk verouderd |- | ||plegen || pleegde || gepleegd |||||||||| In bet. ''begaan'' |- | ||pluizen |||||| ploos || geplozen |||||| Vooral in samenst. ''uitpluizen'' ofwel ''navorsen'' |- | ||pluizen || pluisde || gepluisd |||||||||| In bet. ''pluisjes afgeven'' |- | ||prijzen |||||| prees || geprezen |||||| In bet. ''loven'' |- | ||prijzen || prijsde || geprijsd |||||||||| In bet. ''van een prijsetiket voorzien'' |- | ||raden || raadde |||| ried || geraden |||||| Vooral nog sterk in samenstellingen zoals ''aan-'' en ''afraden'' |- | ||raken || raakte || geraakt |||||| (rocht)&nbsp;<ref name="IOB" /> || (gerocht)&nbsp;<ref name="IOB" /> || In de standaardtaal uitsluitend regelmatig<br> Blijkens de ''t'' in ''rocht'', ''gerocht'' is dit werkwoord zwak |- | ||rieken || riekte |||| rook || geroken |||||| Nevenvorm van ''ruiken'' |- | ||rijden |||||| reed || gereden |||||| |- | ||rijgen |||||| reeg || geregen |||||| |- | ||rijten |||||| reet || gereten |||||| |- | ||rijven |||||| reef || gereven |||||| Bet.: ''Harken'' |- | ||rijzen |||||| rees || gerezen&nbsp;<ref name="zijn"/> |||||| |- | ||rinnen&nbsp;<ref>Van ''rinnen'' leeft alleen het voltooid deelwoord ''geronnen'' nog in de standaardtaal voort, aldus het [https://gtb.inl.nl/iWDB/search?actie=article&wdb=WNT&id=M060243&lemmodern=rinnen WNT-lemma ''rinnen'']</ref> |||||| ron || geronnen |||||| Bet.: vloeien, voortbewegen |- | ||roepen |||||| riep || geroepen |||||| |- | ||ruiken |||||| rook || geroken |||||| Nevenvorm van ''rieken'' |- | ||scheiden || scheidde |||||| gescheiden |||||| |- | ||schelden |||||| schold || gescholden |||||| |- | ||schenden |||||| schond || geschonden |||||| |- | ||schenken |||||| schonk || geschonken |||||| |- | ||scheppen |||||| schiep || geschapen |||||| In bet. ''creëren'' |- | ||scheppen || schepte || geschept |||||||||| In bet. ''putten, naar boven halen'' |- | ||scheren |||||| schoor || geschoren |||||| In bet. ''ontharen'' |- | ||scheren || scheerde || gescheerd |||||||||| In bet. ''langsstrijken''<br>Als in ''Scheer je weg!'' |- | ||schieten |||||| schoot || geschoten |||||| |- | ||schijnen |||||| scheen || geschenen&nbsp;<ref name="zijnhebben"/> |||||| |- | ||schijten |||||| scheet || gescheten |||||| |- | ||schrijden |||||| schreed || geschreden |||||| |- | ||schrijven |||||| schreef || geschreven |||||| |- | ||schrikken || schrikte |||| schrok || geschrokken |||||| In bet. ''plotseling angstig worden''<br>De zwakke vorm is literair. |- | ||schrikken || schrikte || geschrikt |||||||||| In bet. ''plotseling doen afkoelen'' (zoals bij eieren) |- | ||schuilen || schuilde || geschuild || school || gescholen |||||| |- | ||schuiven |||||| schoof || geschoven |||||| |- | ||slaan |||||| sloeg || geslagen |||||| |- | ||slapen |||||| sliep || geslapen |||||| |- | ||slijpen |||||| sleep || geslepen |||||| |- | ||slijten |||||| sleet || gesleten |||||| |- |align=right|ver||slinden |||||| verslond || verslonden |||||| |- | ||slinken |||||| slonk || geslonken&nbsp;<ref name="zijn"/> |||||| |- | ||sluipen |||||| sloop || geslopen |||||| |- | ||sluiten |||||| sloot || gesloten |||||| |- | ||smelten |||||| smolt || gesmolten |||||| |- | ||smijten |||||| smeet || gesmeten |||||| |- | ||snijden |||||| sneed || gesneden |||||| |- | ||snuiten |||||| snoot || gesnoten |||||| |- | ||snuiven |||||| snoof || gesnoven |||||| |- | ||spannen || spande |||||| gespannen |||||| |- | ||spijten |||||| speet || gespeten |||||| |- | ||spinnen |||||| spon || gesponnen |||||| Van wol |- | ||splijten |||||| spleet || gespleten |||||| |- | ||spreken |||||| sprak || gesproken |||||| |- | ||springen |||||| sprong || gesprongen&nbsp;<ref name="zijn"/> |||||| |- | ||spruiten |||||| sproot || gesproten&nbsp;<ref name="zijn"/> |||||| Bet.: ''het vormen van loten, jonge takken'' |- | ||spugen<br>spuwen || spuugde<br>spuwde || gespuugd<br>gespuwd || spoog || gespogen |||||| Oorspronkelijk: ''spuwen, spoog, gespogen'' |- | ||spuiten |||||| spoot || gespoten |||||| |- | ||staan |||||| stond || gestaan |||||| |- | ||steken |||||| stak || gestoken |||||| |- | ||stelen |||||| stal || gestolen |||||| |- | ||sterven |||||| stierf || gestorven&nbsp;<ref name="zijn"/> |||||| |- | ||stijgen |||||| steeg || gestegen&nbsp;<ref name="zijn"/> |||||| |- | ||stijven |||||| steef || gesteven&nbsp;<ref name="zijn"/> |||||| In bet. ''met stijfsel behandelen'' |- | ||stijven || stijfde || gestijfd |||||||||| Andere bet. (zoals ''verstijven, stijf worden'') |- | ||stinken |||||| stonk || gestonken |||||| |- | ||stoten || stootte || gestoten || stiet&nbsp;<ref>Minder gebruikelijk, aldus de [https://ans.ruhosting.nl/e-ans/02/03/05/03/01/01/body.html ANS in Onregelmatige verba met twee verschillende klinkers]</ref> |||||||| |- | ||strijden |||||| streed || gestreden |||||| |- | ||strijken |||||| streek || gestreken |||||| |- | ||stuiven |||||| stoof || gestoven |||||| |- | ||tijgen |||||| toog || getogen |||||| Bet.: ''trekken, gaan'' |- | ||treden |||||| trad || getreden |||||| |- | ||treffen |||||| trof || getroffen |||||| |- | ||trekken |||||| trok || getrokken |||||| |- | ||uitscheiden ||scheidde uit&nbsp;<ref name="VermijdANS">Van ''uitscheiden'' vermijdt men in de standaardtaal de o.v.t. en het voltooid deelwoord, aldus de [https://ans.ruhosting.nl/e-ans/02/03/05/03/01/01/body.html ANS in Onregelmatige verba met twee verschillende klinkers]</ref> ||uitgescheide|| scheed uit&nbsp;<ref name="VermijdANS" /> || uitgescheden&nbsp;<ref name=VermijdANS />&nbsp;<ref name="zijn"/> |||||| In bet. ''ophouden'' |- | ||vallen |||||| viel || gevallen&nbsp;<ref name="zijn"/> |||||| |- | ||vangen |||||| ving || gevangen |||||| |- |align=right|er||varen || ervaarde |||| ervoer || ervaren |||||| Zie ook ''varen'' |- | ||varen || (vaarde)&nbsp;<ref name="IOB" /> |||| voer || gevaren |||||| |- | ||vechten |||||| vocht || gevochten |||||| Maar ''bekvechten'' is zwak |- |align=right|be||velen |||||| beval || bevolen |||||| Maar ''velen'' (''verdragen'') en ''vervelen'' zijn zwak |- | ||vinden |||||| vond || gevonden&nbsp;<ref name="zijn"/> |||||| |- | ||vlechten |||||| vlocht || gevlochten |||||| |- | ||vlieden |||||| vlood || gevloden |||||| Bet.: ''Vluchten''<br>Archaïsch woord |- | ||vliegen |||||| vloog || gevlogen |||||| Zwak in samenst. ''zweefvliegen'' |- | ||vlieten |||||| vloot || gevloten |||||| Bet.: ''Stromen''<br>Archaïsch woord |- | ||vouwen&nbsp;<ref name="zwakvd"/> || vouwde |||||| gevouwen |||||| Maar ''ontvouwen'' is geheel zwak |- | ||vragen&nbsp;<ref name="zwakpret"/> || (vraagde) || gevraagd || vroeg |||||||| ''Vraagde'' was de oude verledentijdsvorm |- | ||vreten |||||| vrat || gevreten |||||| |- | ||vriezen |||||| vroor || gevroren ||||||Zie ook ''verliezen'' en ''uitverkiezen'' |- | ||vrijen || vrijde || gevrijd || vree || gevreeën |||||| De sterke vormen zijn meer informeel en waarschijnlijk ontstaan door analogie |- | ||waaien || waaide || gewaaid || woei |||||||| |- | ||wassen || waste |||| (wies) || gewassen |||||| In bet. ''schoonmaken'' (voorheen met ''ch'': ''wasschen, wiesch, gewasschen'')<br>Sterke variant is archaïsch |- | ||wassen |||||| wies || gewassen&nbsp;<ref name="zijn"/> |||||| In bet. ''groeien''<br>Uitsluitend sterk en nooit met ''ch'' |- | ||wassen || waste || gewast |||||||||| In bet. ''met was bekleden'' uitsluitend zwak |- | ||wegen |||||| woog || gewogen |||||| |- | ||werken&nbsp;<ref>De verledentijdsvervoeging op ''-cht'' van ''werken'' wordt door de Taalunie niet meer erkend in dezelfde betekenis als de zwakke vervoeging en de tegenwoordige tijd. Deze zijn verouderd, of worden in tegenstelling tot de tegenwoordige tijd schertsend gebruikt.</ref> || werkte || gewerkt |||||| wrocht<br>wracht || gewrocht<br>gewracht || Alleen ''doorwrocht'' is, naast de gewone zwakke vervoeging, nog standaardtaal volgens de Taalunie<br> |- | ||werpen |||||| wierp || geworpen |||||| |- | ||werven |||||| wierf || geworven |||||| |- | ||weten |||||| wist || geweten |||||| De ''t'' in de verleden tijd maakt geen deel uit van de stam, maar van de gedeeltelijk weggevallen uitgang ''-te(n)''; vgl. de Duitse vormen ''wissen'' - ''wusste(n)'' |- | ||weven || weefde ||||woof|| geweven |||||| |- | ||wezen |||||||||| was (mv. waren) || geweest&nbsp;<ref name="zijn"/> || ''Gewezen'' was oorspronkelijk het volt. deelw., thans nog slechts {{Wp|bijvoeglijk naamwoord|attributief}} gebruikt (bv. ''mijn gewezen echtgenoot'') |- | ||wijken |||||| week || geweken&nbsp;<ref name="zijn"/> |||||| |- | ||wijten |||||| weet || geweten |||||| |- | ||wijzen |||||| wees || gewezen |||||| |- | ||willen&nbsp;<ref>De verleden tijd in de meervoudsvorm (wou(d)en) treft men zonder -d- in de [https://ans.ruhosting.nl/e-ans/02/03/06/04/body.html ANS in Willen], maar mét -d in het [https://woordenlijst.org/zoek/?q=willen&w=w Groene Boekje]</ref> || wilde || gewild |||||| wou (mv. wouden) ||||<br>Blijkens de ''d'' in ''wouden'' ''wilden'' en ''gewild'' is dit (oorspronkelijk) werkwoord zwak<br>In formele standaardtaal geniet de zwakke vervoeging vaak de voorkeur |- | ||winden |||||| wond || gewonden |||||| |- | ||winnen |||||| won || gewonnen&nbsp;<ref name="zijnhebben"/> |||||| |- | ||worden |||||| werd || geworden&nbsp;<ref name="zijn"/> |||||| |- | ||wreken || wreekte |||| wrook/wrak&nbsp;<ref name="IOB" /> || gewroken |||||| ''Wrook'' en ''wrak'' zijn (sterk) verouderd |- | ||wrijven |||||| wreef || gewreven |||||| |- | ||wringen |||||| wrong || gewrongen |||||| |- | ||wuiven || wuifde || gewuifd || woof&nbsp;<ref name="IOB" /> || gewoven&nbsp;<ref name="IOB" /> |||||| |- | ||zeggen || zegde || gezegd |||||| zei (mv. zeiden) |||| Meestal onregelmatig, maar in samenstellingen als ''afzeggen'' regelmatig<br>Blijkens de ''d'' in ''zeiden'' en ''gezegd'' oorspronkelijk een zwak werkwoord |- | ||zeiken || zeikte || gezeikt || zeek || gezeken |||||| Vermoedelijk ontstaan door analogie met werkwoorden waarin ''ij'' voorkomt |- | ||zenden |||||| zond || gezonden |||||| |- | ||zieden || ziedde |||| zood || gezoden |||||| Bet.: ''koken'' (lett of fig.)<br>Hij was ''ziedend'' van woede |- | ||zien |||||| zag || gezien |||||| |- | ||zijgen |||||| zeeg || gezegen&nbsp;<ref name="zijn"/> |||||| Bet.: ''langzaan neerdalen'' |- | ||zijn |||||||||| was (mv. waren) || geweest&nbsp;<ref name="zijn"/> || Zie ook ''wezen'' i.v.m. de {{Wp|Suppletie (taalkunde)|vermenging}} van de {{Wp|Synoniem (taalkunde)|synoniem}}e werkwoorden |- | ||zingen |||||| zong || gezongen |||||| |- | ||zinken |||||| zonk || gezonken&nbsp;<ref name="zijn"/> |||||| ''Verzinken'' is sterk in bet. ''laten wegzakken''<br>Echter zwak in de niet daarmee verwante bet. ''galvaniseren'' |- | ||zinnen |||||| zon || gezonnen |||||| |- | ||zitten |||||| zat || gezeten |||||| |- | ||zoeken |||||||||| zocht || gezocht || Blijkens de ''t'' in ''zocht'' en ''gezocht'' is dit werkwoord oorspronkelijk zwak. |- | ||zouten || zoutte |||||| gezouten |||||| |- | ||zuigen |||||| zoog || gezogen |||||| In samenst. ''stofzuigen'' meestal zwak. |- | ||zuipen |||||| zoop || gezopen |||||| |- | ||zullen |||||||||| zou (mv. zouden) |||| Het {{Wp|tegenwoordig deelwoord|tegenwoordig deelwoord}} staat wel in de {{Wp|Van Dale Groot woordenboek van de Nederlandse taal|Van Dale}}, als "weinig gebruikt". In het {{Wp|Groene Boekje|Groene Boekje}} is deze vorm niet opgenomen. Het {{Wp|voltooid deelwoord|voltooid deelwoord}} ontbreekt. |- |align=right|ver||zwelgen |||||| verzwolg || verzwolgen&nbsp;<ref name="zijn"/> |||||| Echter ''zwelgen'' is ook zwak. |- | ||zwellen |||||| zwol || gezwollen |||||| |- | ||zwemmen |||||| zwom || gezwommen |||||| |- | ||zweren || zweerde || gezweerd || zwoor || gezworen |||||| In bet. ''etteren'' |- | ||zweren |||||| zwoer || gezworen |||||| In bet. ''eed'' of ''trouw zweren'' |- | ||zwerven |||||| zwierf || gezworven |||||| |- | ||zweten&nbsp;<ref name="zwakvd"/> || zweette || gezweet |||| gezweten&nbsp;<ref name="IOB" /> |||||| |- | ||zwijgen |||||| zweeg || gezwegen |||||| |- |align=right|be||zwijken |||||| bezweek || bezweken&nbsp;<ref name="zijn"/> |||||| |- |align=right|ver||zwinden |||||| verzwond || verzwonden |||||| Bet.: ''verdwijnen''<br>Archaïsch woord |} {{Appendix|2= * De Taalunie-sites [https://taaladvies.net/ taaladvies.net] (in het bijzonder [https://taaladvies.net/taal/advies/tekst/35 35 Werkwoorden met een zwakke en een sterke vervoeging (algemeen)]) en [https://woordenlijst.org/ woordenlijst.org] * {{Wp|Woordenboek der Nederlandsche Taal|Woordenboek der Nederlandsche Taal}} (WNT) op de digitale [https://gtb.inl.nl/?owner=WNT Geïntegreerde Taal-Bank] * [https://www.etymologiebank.nl/ Etymologiebank.nl], digitaal etymologisch woordenboek * De elektronische versie van de {{Wp|Algemene Nederlandse Spraakkunst|Algemene Nederlandse Spraakkunst}}: [https://ans.ruhosting.nl/e-ans/ E-ans] ---- {{References}} }} {{Sub}} [[Categorie:Grammatica]] lnt0b8w8tq9uyh4pmg1rzp9jpwm0xc9 0 33033 426976 283123 2026-05-16T08:28:54Z Erik Baas 2193 lf 426976 wikitext text/x-wiki {{Bladeren2 |Boek=Onderwijs in relatie tot P2P |vorige=Publiek-commonsamenwerking |tekstvorige= |huidige= Rapid prototype technologie |volgende=Relationele ontologie |tekstvolgende= }} '''Rapid prototype Technologie''' is het afdrukken van driedimensionale voorwerpen door het laag na laag opbouwen van een 3D-model. (Bauwens & Lievens, 2013) == Rapid prototype technologie == Het werken met 3D-printers kan men zeer goed linken met P2P.
 De consument kan in principe bijvoorbeeld een gehele wagen thuis ontwerpen en laten “printen” in een microfabriek (Bauwens & Lievens, 2013). In het P2P-systeem kan dit ontwerp dan toegankelijk worden gemaakt voor iedereen. Iedereen zal dit ontwerp kunnen gebruiken en indien nodig aanpassen naar zijn behoeften of ter verbetering. Dit laatste hoeft niet noodzakelijk te worden gedaan omdat deze persoon ook een wagen wil hebben, maar het kan worden gedaan omdat deze persoon bijvoorbeeld mee wil werken aan het ontwerpen van duurzame wagens, omdat hij/zij dat interessant vindt om te doen. Men is dus niet gericht op het maken van winst maar op het bijdragen aan iets dat maatschappelijk nut heeft. Door het gebruik van deze techieken, hoeft men ook niet meer lange tijden te wachten op een nieuwe wagen. De onderdelen kunnen op aanvraag worden gemaakt in een micro-fabriek (Bauwens & Lievens, 2013) die onder andere gebruik maakt van 3D-printers om bepaalde onderdelen te maken. Wagens kunnen zo volledig naar de voorkeur van de consument ontworpen worden. 

 Op financieel vlak biedt deze techniek voordelen. In onze huidige samenleving hebben we voor de materiële productie van goederen een vrij groot kapitaal nodig. Wil men bv. een wagen bouwen dan is hier heel wat voor nodig. Er worden dure machines gebruikt en teams van mensen die in grote fabrieken werken om een wagen te maken. Dit kost verschrikkelijk veel geld. Wanneer de wagen klaar is en verkocht is, stopt het nog niet. Wagens krijgen gebreken en bepaalde onderdelen moeten van tijd tot tijd worden vervangen. Deze onderdelen worden ook in fabrieken gemaakt, waardoor de productie duur is. Als gevolg zal de consument meer moeten betalen voor een onderdeel, in vergelijking met wat het effectief waard is.
 Met 3D-printers kan men deze onderdelen zelf maken. Er werd in de vorige paragraaf toegespitst op de auto-industrie, maar dit kan ook op andere aspecten. Een voorbeeldje: de behuizing van een mobiele telefoon is beschadigd. Normaal moet de consument hiermee naar de winkel lopen, zijn toestel laten opsturen, weken wachten en uiteindelijk een groot bedrag neerleggen omdat de opgelopen schade buiten de garantie valt. Met de 3D-printer vallen al deze stappen weg, de consument kan de nodige onderdelen zelf ontwikkelen. Deze manier van werken is een zeer duurzame manier, die afstand wil nemen van de wegwerpcultuur. Grote bedrijven die enkel gericht zijn op winst, zullen dus plaats gaan ruimen voor de zogenaamde microfabrieken. Doordat deze microfabrieken gebruiken maken van een open ontwerp en 3D-printers, zal er geproduceerd worden volgens de noden van de consument/burger en niet meer volgens het maken van grote winst. Deze werkwijze is op zich al “werken volgens P2P”. ==Voorbeeld== 3D-printers kunnen op de dag van vandaag ontelbaar verschillende objecten printen. Van behuizingen voor elektronica tot standbeelden. Zelfs onderdelen van machines of wagens kunnen worden afgedrukt met deze technologie. Een voorbeeld dat nog volop in ontwikkeling is, maar wel revolutionair zou zijn als het effectief zou worden gemaakt, zal worden gegeven in dit deel. Weet dus goed dat het volgende voorbeeld nog toekomstmuziek is, die men wel steeds beter en beter kan horen.

 Stel dat er zich een auto-ongeluk voordoet. Het slachtoffer heeft hierdoor zijn oor of een deel ervan verloren. Hier kan je dan eventueel een prothese voor laten maken dat zeer dicht bij een werkelijk oor aansluit. Met genoeg make-up zal je het verschil tussen een echt oor en de prothese amper zien. Met de 3D-printer zal men in de toekomst geen prothese maar een echt levend oor kunnen maken. 

Biologische wetenschappers zijn bezig met het ontwikkelen van deze “vervangende onderdelen”(TED, 2011). De idee is dat er inkt gebruikt wordt die uit levende cellen bestaat en zo op het menselijk lichaam kan worden bevestigd. 
Als de wetenschap zo ver komt dat er de mogelijk is levende organen te maken (zoals een nier), dan zou dit een ware revolutie betekenen voor de medische wereld. ==Theoretische duiding== De persoonlijke 3D-printers van vandaag (Evans, 2012) maken de meeste objecten uit plastic, door gebruik te maken van een proces genaamd ''“fused filament fabrication”'' (gesmolten gloeidraad fabricage). Plastic gloeidraad wordt opgewarmd en door een dun mondstuk gejaagd zoals bij een lijmpistool, terwijl de machine 3D-objecten laag per laag tekent. Wanneer een laagje plastic bovenop een ander laagje wordt gelegd, smelten deze twee lagen samen. Als de lagen zijn afgekoeld vormen ze een duurzaam en vast geheel uit plastic. Om dit object te maken heb je wel een design nodig. Dit design wordt gemaakt a.d.h.v. een tekenprogramma waarmee je CAD-tekeningen kan maken (Computer Aided Drafting). Een voorbeeld van zo een programma is “Solid Works”. Vele 3D-printers die je voor persoonlijk gebruik kan aanschaffen, werken min of meer volgens hetzelfde principe. Deze 3D-printers bestaan uit enkele essentiële onderdelen die hieronder worden besproken (Evans, 2012) '''De cartesische robot''' Het centrale idee bij een 3D-printer is dat van een “cartesische robot”. Dit is een machine dat kan bewegen in drie lineaire richtingen over de x-, y-, en z-as. Dit systeem wordt ook het cartesisch coördinatenstelsel genoemd. Om dit te doen maakt de printer gebruik van een kleine stappenmotor die kan bewegen met een zeer grote precisie en accuraatheid. Deze motor is computergestuurd (CNC) en kan zo de thermoplastische extruder verplaatsen langs de lineaire assen. 
 '''De thermoplastische extruder''' Bij het voorgaande systeem hoort een thermoplastische extruder. Deze moet dunne laagjes van thermoplasten (soort plastic dat smelt wanneer je het opwarmt) neer kunnen leggen. Dit onderdeel wordt wel eens gezien als het meest complexe onderdeel van de 3D-printer. De extruder bestaat eigenlijk uit twee sleutel onderdelen: de gloeidraad aandrijving en het thermisch hete einde. De gloeidraad aandrijving drijft de gloeidraad (meestal gebundeld in spoelen van 3mm of 1,75mm) aan, door gebruik te maken van een getand aandrijfmechanisme. De meeste aandrijvingen gebruiken een stappenmotor. Dit om de toevoer van gloeidraad in het hete einde beter te controleren. De gloeidraad aandrijving is verbonden met het thermisch hete einde.
 Het hete einde is gewoonlijk thermisch geïsoleerd van de rest van de extruder. Het is meestal gemaakt uit een blok aluminium met een ingebed verwarmingselement en een temperatuursensor. Wanneer het plastic het hete einde bereikt, wordt het opgewarmd tot een temperatuur die tussen 170˚C en 220˚C ligt (afhankelijk van het soort plastic). Eens het plastic zich in een semi-vloeibare toestand bevindt, wordt het door een zeer dun print mondstuk gevoerd, om zo laagjes te kunnen leggen op het printbed. '''Het Printbed''' Het printbed is het oppervlakte waar de 3D onderdelen op worden geprint. De grootte hiervan varieert van printer tot printer. De meeste 3D-printers voor persoonlijk gebruik, worden (of kunnen worden) voorzien van een verwarmd printbed. Dit om het kromtrekken of barsten van geprinte objecten te voorkomen wanneer deze afkoelen. Het verwarmde oppervlak zorgt ook voor een betere adhesie tussen de eerste geprinte laag en het oppervlak van het printbed. Het oppervlak wordt meestal gemaakt uit glas of aluminium, om zo de warmte beter te kunnen verspreiden en een glad oppervlak te creëren. Glas biedt het gladste oppervlak terwijl aluminium de warmte het best zal geleiden. Om te vermijden dat geprinte onderdelen worden opgehesen tijdens het printen, zal men het oppervlak bedekken met een bepaalde soort tape. '''Het lineaire bewegingssysteem''' Het type van bewegingssysteem (de mechanische samenstelling dat de beweging over de verschillende assen toelaat) zal bepalen hoe accuraat de printer is, hoe snel hij kan printen, en hoe veel of weinig onderhoud de printer vraagt over een langere tijdspanne. De meeste 3D printers voor persoonlijk gebruik zullen gebruik maken van een nauwkeurig geslepen staaf voor elke as en een plastic, bronzen of lineaire kogellager om over elke staaf te glijden. Die laatste is zeer populair om zijn lange levensduur en soepele werking.
 '''De eindstoppen''' De afstand dat over elke as kan worden overbrugd, wordt gelimiteerd door mechanische of optische stopeinden. In principe zijn dit schakelaars die de printer vertellen wanneer er een bepaalde limiet bereikt is, in een bepaalde richting. Zo kan er worden voorkomen dat er voorbij de limieten wordt bewogen. Hoewel eindstoppen niet nodig zijn voor de werking, zal er eentje hebben in de minimum positie van elke as, de printer toelaten zichzelf steeds weer naar het begin van elke bewerking te begeleiden. Dit kan handig zijn om bij herhaaldelijke bewerkingen ook steeds een accurate bewerking te verkrijgen. '''Het frame''' Dit laatste onderdeel houdt alle andere onderdelen samen, en vormt het constructiedeel van de 3D-printer. Het materiaal en de constructie hiervan, zeggen veel over de accuraatheid van de printer. Het merk MakerBot maakt bijvoorbeeld gebruik van een met laser gesneden soort multiplex, die in elkaar wordt geschroefd om zo het frame te vormen. ==Externe links== Voor informatie over een 3D-printer en hoe het werkt 
https://www.youtube.com/watch?v=UCI7BgLrk-4

 Voor informatie over hoe je een CAD ontwerp kan maken
 https://www.solidworks.com 

Voor meer informatie over een bepaald merk van 3D-printers 
https://www.makerbot.com 

Voor meer informatie over wat de negatieve (persoonlijke mening) kant van de 3D-printer kan zijn 
https://www.youtube.com/watch?v=DconsfGsXyA

 Meer informatie over 3D-printen
 https://www.britannica.com.kuleuven.ezproxy.kuleuven.be/EBchecked/topic/593719/3D-printing ==Referenties== Bauwens, M & Lievens, J, (2013). 'Alfabetische woorden- en namenlijst'. ''De wereld redden.'' Antwerpen: Uitgeverij Houtekiet. pp.189.

 Bauwens, M & Lievens, J, (2013). 'De economie van peer-to-peer'. ''De wereld redden.'' Antwerpen: Uitgeverij Houtekiet. pp.31-32. 

Evans, B, (2012). 'A World of 3D Printers'. In: Lowman, B (ed), ''Practical 3D Printers.'' New York: Apress. pp.1-7. 

TED (2011). ''Anthony Atala: Printing a human kidney.'' [ONLINE] Available at: https://www.youtube.com/watch?v=9RMx31GnNXY. [Last Accessed 27 October 2014].
 {{Sub}} gbvrrg6sqse4wvy0o8ehfccfbptsr0z 0 33112 426977 334173 2026-05-16T08:29:27Z Erik Baas 2193 lf 426977 wikitext text/x-wiki {{Bladeren2 |Boek=Onderwijs in relatie tot P2P |vorige=Sociale strijd |tekstvorige= |huidige=Sociale technologie |volgende=Socialisatie |tekstvolgende= }} Met '''sociale technologie''' bedoelt men sociale wetenschapstheorieën toepassen in technologie en gebruiken voor sociale doeleinden. Deze sociale theorieën evolueerden doorheen de geschiedenis. Deze begonnen in de 19de eeuw en zijn nu nog steeds in ontwikkeling. In de eerste theorieën kwam vooral ‘social engineering’ aan bod en later in de evolutie accentueerde men ‘social software’ (“Social Technology”, 2014). In onze huidige maatschappij betekent sociale technologie het volgende: “Sociale technologie is de verzamelterm van alle technologische hulpmiddelen die binnen het sociaal domein worden ingezet. Sociale technologie versterkt de hulp- en dienstverlening, vergroot het (zelf-) organiserend vermogen van professionals en organisaties en stimuleert uitwisseling van kennis en ervaring.” (Stichting Movisie, 2014) == Sociale technologie en P2P== In de P2P-theorie is samenwerken een basisprincipe, bij voorkeur zonder een onderscheid of hiërarchie tussen mensen. Coöperatie creëert vertrouwen en sociaal kapitaal, bovendien ontstaan er globale groepen die functionele zaken produceren zonder gebruik te maken van profit bedrijven. Sociale technologie speelt daarin een belangrijke rol. Om globaal te kunnen samenwerken, hebben we sociale technologie nodig om te communiceren en te produceren (P2P foundation, 2014). Ook internet is een belangrijk aspect in een P2P-samenleving aansluitend daarbij bouwt sociale technologie mee aan het concept 'internet'. Wikipedia is een voorbeeld van sociale technologie, om d.m.v. samenwerking bruikbare kennis te vergaren en te delen. Door de sociale media via internet is communiceren zeer efficiënt. Vroeger communiceerden en produceerden we alleen rond de kerktoren, maar dankzij de hedendaagse sociale technische vooruitgang is het ook mogelijk om wereldwijd in contact te blijven met elkaar. Dit komt tegemoet aan de commons. Zo moeten mensen niet altijd face-to-face gesprekken hebben om zaken te realiseren. In een P2P-samenleving is sociale technologie een norm geworden binnen de maatschappij, omdat er zo feedback kan gegeven worden op elkaars werk. Tevens kan er gediscussieerd worden over bepaalde producties of verwezenlijkingen en is het mogelijk om aanpassingen toe te laten. Er wordt enkel een uitvinding gebruikt als er nood aan is binnen de maatschappij. Onze hedendaagse cultuur heeft de efficiëntie van het internet al ontdekt, binnen P2P is hier echter veel meer mogelijk. Kijk maar naar apps en vrije software, iedereen kan in principe zelf een app ontwerpen en publiceren alsook een pagina maken op Wikipedia. P2P is gebaseerd op dergelijke voorbeelden, dus kan sociale technologie zeker een bijdrage leveren binnen P2P in de toekomst. Sociale theorieën blijven ontwikkeld worden, dus zal de sociale technologie ook verder groeien om een P2P-samenleving mogelijk te maken (Bauwens & Lievens, 2013, p.92-96). == Voorbeeld == De gsm is een voorbeeld van sociale technologie. Met een mobiel toestel kan men communiceren en helpt het om kennis en ervaringen over te dragen naar andere personen. Dit kan door te bellen, sms’en, … Deze uitvinding heeft een erg grote impact gehad op de samenleving. Een decennium geleden hadden nog maar enkelen een toestel, nu is het toestel al niet meer weg te denken in onze maatschappij. Deze uitvinding heeft een zware klap uitgedeeld aan de brieven en enigszins ook aan de e-mail. De gsm heeft letterlijk de wereld verovert en is niet meer weg te denken. De hedendaagse mens kan niet meer zonder. Tegenwoordig heb je zelfs al de smartphones waardoor er een nog meer communicatiemogelijkheden ter beschikking zijn, denk maar aan snapchat, instagram en dergelijke. Via de smartphone heeft men ook toegang tot sociale media, ook een deelaspect van sociale technologie. Tegenwoordig is er een massaal aantal van gebruikers, zodoende dat andere communicatiemethoden hier erg onder geleden hebben. == Theoretische duiding == De term ‘sociale technologie’ wordt het eerst ter sprake gebracht omstreeks 1898 door Albion Small en Charles Henderson aan de universiteit van Chicago. Small sprak van sociale technologie als het gebruik van de kennis van feiten en wetten van het sociale leven die rationele sociale doelstellingen tot stand brengen. Dit wil zeggen dat kennis over sociologie sociale doeleinden neerzet. Volgens Small heeft sociologie praktische resultaten in sociale technologie die maatschappelijke instellingen verbeteren. Dat zijn ideeën die de basis vormen voor zijn burgerlijke politieke hervormingsbeweging. Henderson sprak over ‘sociale kunst’ als een criteria, die methoden ontwikkelde om te bepalen welke verbeteringen er voor de samenleving mogelijk zijn en kunnen worden ingevoerd. In 1901 buigt Henderson ‘sociale kunst’ om tot ‘sociale technologie’, omdat zijn doel was om een wetenschappelijke basis te leggen voor sociologie. Hij wou aantonen dat het niet alleen een kunst was, maar ook een wetenschappelijke discipline. Henderson geeft aan dat zoals elke andere wetenschappelijke discipline, sociale technologie vooruitgang moet maken door middel van een specialisatie (Lewenstein, 2014). In 1923 kreeg de term een ruimere betekenis door Ernest Burgess en Thomas Eliot die sociale technologie lieten opnemen in de psychologie en sociale wetenschappen, dit vooral bij de praktische specialisatie van sociaal werk. Luther Lee Bernard schreef in 1928 een artikel met als naam: ‘the place of social science in the modern education’. In het artikel accentueert hij dat sociale technologie ook in de administratie moet worden toegepast. Er komen verschillende types van effectief onderwijs aan bod. Het derde type van effectief onderwijs is van toepassing op sociale technologieën en luidt als volgt: een systeem van sociale technologie om foutieve instellingen te herstellen en te verbeteren voor sociale doeleinden. De aspecten van sociale technologie die hij bespreekt, zijn de immateriële aspecten van het menselijk welzijn. Na de tweede wereldoorlog kwam de term veel meer ter sprake. Men begint de term meer toe te passen op verschillende invalshoeken zoals groepsdynamiek, mensenrechten, et cetera. In 1985 geeft MacKenzie aan dat technologische veranderingen gezien moeten worden als iets logisch. Hij maakt een link tussen technologie en de samenleving. Zo ontwikkelde hij een systematische classificatie van technologie. Bijvoorbeeld: militaire technologie, technologie van de productie, et cetera (“Social Technology”, 2014). Dat sociale technologie leidt tot sociale wetenschappelijke kennis beschreef Bettina Leibetseder in het artikel ‘A critical review on the concept social technology’. Het zorgde voor een bepaald gebruik van sociale theorieën en methoden in de politiek en introduceerde een specifieke opvatting van de macht tussen het individu en het openbaar gezag. Dit concept zorgde voor een debat over de betekenis van sociale orde in de samenleving. Sociale technologie wordt alsnog gebruikt om verwijzingen te maken naar organisaties en beheer van particuliere ondernemingen. Dit gegeven wordt omgeschreven in het boek van Warner en Hornstein (“Social Technology”, 2014). Tegenwoordig vindt men sociale technologie op vele vlakken terug. Bedrijven gebruiken het om activiteiten te verbeteren en om nieuwe marktkansen te creëren. Als sociale technologie geïntegreerd wordt in de werkprocessen van de medewerkers heeft het een positieve invloed op financiële prestaties en op het marktaandeel van een bedrijf. Op kleine schaal is het moeilijk om voordelen te halen uit sociale technologie in een bedrijf (McKinsey, 2014). Sociale technologie heeft een grote impact gehad op de samenleving in de vorm van social media. Dit kan worden ingezet om gemeenschappelijk werk (commons) effectief te maken (“the power of”, 2009). Sociale technologieën ontketenen creatieve krachten onder de gebruikers en creëren nieuwe relaties en groepsdynamiek. De mensen ondervinden de voordelen van het in interactie treden met de juiste collega’s (refereert naar P2P). De sociale media hebben een zware klap uitgedeeld aan sms- en e-mailverkeer. Mensen bevrijden zich uit het fysiek interactief zijn en gaan wereldwijd communiceren. Dat wordt mogelijk gemaakt door sociale technologieën (Skaržauskien, Rūta Tamošiūnait, & Žalnien, 2014). Tot slot kunnen we concluderen dat de technologie zal blijven vooruitgaan en oudere technologie niet meer nodig is indien er iets geavanceerder op de markt komt. == Externe links == Organisatie die elk jaar een week van de sociale technologie realiseert: https://www.weekvandesocialetechnologie.nl/ Een link met enkele verwijzingen naar praktijkvoorbeelden van sociale technologie: https://www.movisie.nl/trefwoord/sociale%20technologie Een wikipagina in kader van ‘social engineering’: https://en.wikipedia.org/wiki/Social_engineering_(political_science) Een wikipagina in kader van ‘social software’: https://en.wikipedia.org/wiki/Social_software De twitterpagina van 'de week van de sociale technologie': https://twitter.com/dwvdst == Referenties == Bauwens, M., & Lievens, J. (2013). ''De wereld redden''. Antwerpen, België: Houtekiet. Lewenstein, I. (2014) ''Henderson Charles Richmond''. Retrieved from: https://www.socialwelfarehistory.com/people/henderson-charles-richmond/ McKinsey. (2014). ''How social technologies are extending the organization''. Retrieved from: https://www.mckinsey.com/insights/high_tech_telecoms_internet/how_social_technologies_are_extending_the_organization Movisie. (2014). ''Sociale technologie''. Retrieved from: https://www.movisie.nl/trefwoord/sociale%20technologie P2P foundation. (2014). ''De politieke economie van peer-productie''. Retrieved from: https://p2pfoundation.net/De_politieke_economie_van_peer-productie Stanford Business. (2009) ''The power of social technology''. Retrieved from: https://csi.gsb.stanford.edu/the-power-of-social-technology Skaržauskien, A., Rūta Tamošiūnait, R., & Žalnien, I. (2014). ''Defining social technologies''. Retrieved from: https://www.mruni.eu/mru_lt_dokumentai/fakultetai/socialiniu_technologiju_fakultetas/Skarzauskiene%20final_.pdf Wikipedia. (2014). ''Social Technology''. Retrieved from: https://en.wikipedia.org/wiki/Social_technology {{Sub}} js49vuuf131r1hmvieh9hv7xqbgk9cf 0 35304 427014 398587 2026-05-16T08:36:45Z Erik Baas 2193 lf 427014 wikitext text/x-wiki {{Index Oudgrieks |Ges=1 }} Een bijvoeglijk naamwoord is een naamwoord dat extra informatie geeft ®over een zelfstandig naamwoord waar het vlak bij (meestal naast) staat. Bijvoorbeeld: *Het '''mooie''' huis *De '''moedige''' slaaf *'''Vele''' zonnen *'''Verschrikkelijke''' beesten In het Grieks past het bijvoeglijk naamwoord zich, net zoals vele andere talen met een grammaticaal geslacht, aan aan het zelfstandig naamwoord waarover dit bijvoeglijk naamwoord informatie geeft. Dat wil zeggen: het bijvoeglijk naamwoord krijgt een bepaalde uitgang die zich richt naar het geslacht (mannelijk, vrouwelijk of onzijdig), het getal (enkelvoud of meervoud) en de naamval (nominativus, genitivus, dativus, accusativus of vocativus) van het zelfstandig naamwoord waar het bij hoort (we noemen dit ook wel congruentie). Bijvoorbeeld: *Ἡ οἰκια ἡ '''καλη''' (Het ''mooie'' huis) *Ὁ δουλος ὁ '''ἀνδρειος''' (De ''moedige'' slaaf) *'''Πολλοι''' ἡλιοι (''Vele'' zonnen) *'''Δεινα''' θηρια (''Verschrikkelijke'' beesten) -Let op, bijvoeglijke naamwoorden kunnen vóór of achter het zelfstandig naamwoord staan in het Grieks. Staan de bijvoeglijke naamwoorden erachter, dan wordt het lidwoord herhaald (zie de voorbeeldzinnen 1 en 2). In de woordenlijst staan bijvoeglijke naamwoorden altijd in de nominativus enkelvoud mannelijk (meestal eindigend op -ος), en zonder lidwoord. Als het zelfstandig naamwoord in de zin, waarover het bijvoeglijk naamwoord wat zegt, niet in de nominativus, maar in een ander naamval staat, verandert ook het bijvoeglijk naamwoord naar dezelfde naamval als het zelfstandig naamwoord waarover het bijvoeglijk naamwoord iets zegt, bijvoorbeeld: *Ὁ δεσποτης '''πολλους''' ἱππ''ους'' ἐχει. (De heerser heeft vele paarden.) == Klinkerstammen == === Niet-contracte klinkerstammen === Tot deze groep behoren de bijvoeglijke naamwoorden met een stam die eindigt op een '''{{Grc|-ο}}''' (''omikron'') in het mannelijk en onzijdig en op een '''{{Grc|-η}}''' (''ēta'') in het vrouwelijk. Als basismodel gebruiken we "{{Grc|[[:wikt:ἀγαθός|ἀγαθός]]}}" (''goed''). <div style="text-align: center;"> {{Index Oudgrieks/Bijv. verbuiging|ἀγαθός|ἀγαθή|ἀγαθόν|ἀγαθώ|ἀγαθά|ἀγαθώ|ἀγαθοί|ἀγαθαί|ἀγαθά|ἀγαθέ|ἀγαθή|ἀγαθόν|ἀγαθοί|ἀγαθαί|ἀγαθά|ἀγαθόν|ἀγαθήν|ἀγαθόν|ἀγαθούς|ἀγαθάς|ἀγαθά|ἀγαθοῦ|ἀγαθῆς|ἀγαθοῦ|ἀγαθοῖν|ἀγαθαῖν|ἀγαθοῖν|ἀγαθῶν|ἀγαθῶν|ἀγαθῶν|ἀγαθῷ|ἀγαθῇ|ἀγαθῷ|ἀγαθοῖς|ἀγαθαῖς|ἀγαθοῖς}} </div><br> Als tweede voorbeeld de volledige verbuiging van ''δεινος'' (verschrikkelijk): <div style="text-align: center;"> ;Enkelvoud :{| style="text-align:left; background-color: #f9f9f9; color: black; border:1px solid #aaaaaa; padding:5px;" |- || '''naamval''' || '''mannelijk''' || '''vrouwelijk''' || '''onzijdig''' |- | nominativus || δειν'''ος''' || δειν'''η''' || δειν'''ον''' |- | genitivus || δειν'''ου''' || δειν'''ης''' || δειν'''ου''' |- | dativus || δειν'''ῳ''' || δειν'''ῃ''' || δειν'''ῳ''' |- | accusativus|| δειν'''ον''' || δειν'''ην''' || δειν'''ον''' |} ;Meervoud :{| style="text-align:left;background-color: #f9f9f9; color: black; border:1px solid #aaaaaa;padding:5px;" |- || '''naamval''' || '''mannelijk''' || '''vrouwelijk''' || '''onzijdig''' |- | nominativus || δειν'''οι''' || δειν'''αι''' || δειν'''α''' |- | genitivus || δειν'''ων''' || δειν'''ων''' || δειν'''ων''' |- | dativus || δειν'''οις''' || δειν'''αις''' || δειν'''οις''' |- | accusativus|| δειν'''ους''' || δειν'''ας''' || δειν'''α''' |}</div> ==== De ιερ-adjectieven ==== Zoals bij de zelfstandige naamwoorden wordt de eind-ēta een '''{{Grc|-ᾱ}}''' (''lange alpha'') wanneer er een {{Grc|ι}}, {{Grc|ε}} of {{Grc|ρ}} vóór staat (de zogenaamde ''ιερ-woorden''). In het meervoud is deze verbuiging identiek aan die van {{Grc|[[:wikt:ἀγαθός|ἀγαθός]]}}. Als basismodel gebruiken we "{{Grc|[[:wikt:νέος|νέος]]}}" (''nieuw'')&nbsp;<ref>Het bijvoeglijk naamwoord {{Grc|[[:wikt:νέος|νέος]]}} kent geen contractie omdat het oorspronkelijk een {{Grc|ϝ}} (''digamma'') bevatte, die de contractie tegenhield: {{Grc|νέϝος}} (uitspraak: ''newos'').</ref> <div style="text-align: center;"> {{Index Oudgrieks/Bijv. verbuiging|νέος|νέα|νέον|νέω|νέα|νέω|νέοι|νέαι|νέα|νέον|νέαν|νέα|νέους|νέας|νέα|νέου|νέας|νέου|νέοιν|νέαιν|νέοιν|νέων|νέων|νέων|νέῳ|νέᾳ|νέῳ|νέοις|νέαις|νέοις}} </div> ==== De adjectieven met twee uitgangen ==== Sommige bijvoeglijke naamwoorden hebben in het mannelijk en het vrouwelijk dezelfde uitgangen, namelijk die van het mannelijk. Dit komt vooral (maar niet uitsluitend) voor bij samengestelde bijvoeglijke naamwoorden. Als basismodel gebruiken we "{{Grc|[[:wikt:ἄδικος|ἄδικος]]}}" (''onrechtvaardig''). <div style="text-align: center;"> {{Index Oudgrieks/Bijv. verbuiging (m=v)|ἄδικος|ἄδικον|ἀδίκω|ἀδίκω|ἄδικοι|ἄδικα|ἄδικον|ἄδικον|ἀδίκους|ἄδικα|ἀδίκου|ἀδίκου|ἀδίκοιν|ἀδίκοιν|ἀδίκων|ἀδίκων|ἀδίκῳ|ἀδίκῳ|ἀδίκοις|ἀδίκοις}} </div> === Contracte klinkerstammen === Tot deze groep behoren de bijvoeglijke naamwoorden met een stam die eindigt op '''{{Grc|-εο}}''' (''epsilon-omikron'') in het mannelijk en onzijdig en op '''{{Grc|-εα}}''' (''epsilon-alpha'') in het vrouwelijk. Deze klinkercombinaties worden meestal samengetrokken volgens de [[Oudgrieks/Contractieregels|contractieregels]], behalve wanneer de niet-contracte verbuiging volgens {{Grc|[[:wikt:ἀγαθός|ἀγαθός]]}} een {{Grc|α}} (''alpha'') in de schijnuitgang heeft. Dan is het resultaat van de contractie {{Grc|ᾶ}}. Als basismodel gebruiken we "{{Grc|[[:wikt:χρυσοῦς|χρυσοῦς]]}}" (''gouden''). De meeste stofnamen vallen onder deze groep. <div style="text-align: center;"> {{Index Oudgrieks/Bijv. verbuiging|χρυσοῦς|χρυσῆ|χρυσοῦν|χρυσώ|χρυσά|χρυσώ|χρυσοῖ|χρυσαῖ|χρυσᾶ|χρυσοῦν|χρυσῆν|χρυσοῦν|χρυσοῦς|χρυσᾶς|χρυσᾶ|χρυσοῦ|χρυσῆς|χρυσοῦ|χρυσοῖν|χρυσαῖν|χρυσοῖν|χρυσῶν|χρυσῶν|χρυσῶν|χρυσῷ|χρυσῇ|χρυσῷ|χρυσοῖς|χρυσαῖς|χρυσοῖς}} </div> Ook bij deze groep geldt de regel van de ιερ-woorden: een bijvoeglijk naamwoord zoals "{{Grc|[[:wikt:ἀργυροῦς|ἀργυροῦς]]}} (''zilver'') heeft als nominatief vrouwelijk enkelvoud {{Grc|ἀργυρᾶ}}. == Medeklinkerstammen == === Niet-contracte medeklinkerstammen === Als basismodel gebruiken we "{{Grc|[[:wikt:ἄφρων|ἄφρων]]}}" (''dwaas''). <div style="text-align: center;"> {{Index Oudgrieks/Bijv. verbuiging (m=v)|ἄφρων|ἄφρον|ἄφρονε|ἄφρονε|ἄφρονες|ἄφρονα|ἄφρονα|ἄφρον|ἀφρονας|ἄφρονα|ἄφρονος|ἄφρονος|ἀφρόνοιν|ἀφρονοιν|ἀφρόνων|ἀφρόνων|ἄφρονι|ἄφρονι|ἄφροσι(ν)|ἄφροσι(ν)}} </div> === Contracte medeklinkerstammen === Als basismodel gebruiken we "{{Grc|[[:wikt:ἀληθής|ἀληθής]]}}" (''waar, echt''). <div style="text-align: center;"> {{Index Oudgrieks/Bijv. verbuiging (m=v)|ἀληθής|ἀληθές|ἀληθεῖ|ἀληθεῖ|ἀληθεῖς|ἀληθῆ|ἀληθῆ|ἀληθές|ἀληθεῖς|ἀληθῆ|ἀληθοῦς|ἀληθοῦς|ἀληθοῖν|ἀληθοῖν|ἀληθῶν|ἀληθῶν|ἀληθεῖ|ἀληθεῖ|ἀληθέσι(ν)|ἀληθέσι(ν)}} </div> == Wisselstammen == Een klein aantal bijvoeglijke naamwoorden heeft een gemengde verbuiging. In het mannelijk volgen ze gewoon de medeklinkerstammen, maar in het vrouwelijk krijgen ze er een kenmerkend invoegsel bij (steeds een jod of sigma) en volgen ze de klinkerstammen. === Niet-contracte wisselstammen === Als basismodel gebruiken we "{{Grc|[[:wikt:μέλας|μέλας]]}}" (''zwart''). <div style="text-align: center;"> {{Index Oudgrieks/Bijv. verbuiging|μέλας|μέλαινα|μέλα|μέλανε|μελαίνα|μέλανε|μέλανες|μέλαιναι|μέλανα|μέλανα|μέλαιναν|μέλαν|μέλανας|μελαίνας|μέλανα|μέλανος|μελαίνης|μέλανος|μελάνοιν|μελαίναιν|μελάνοιν|μελάνων|μελαινῶν|μελάνων|μέλανι|μελαίνῃ|μέλανι|μέλασι(ν)|μελαίναις|μέλασι(ν)}} </div> === Contracte wisselstammen === Als basismodel gebruiken we "{{Grc|[[:wikt:ἡδύς|ἡδύς]]}}" (''aangenaam''). <div style="text-align: center;"> {{Index Oudgrieks/Bijv. verbuiging|ἡδύς|ἡδεῖα|ἡδύ|ἡδεῖ|ἡδεία|ἡδεῖ|ἡδεῖς|ἡδεῖαι|ἡδέα|ἡδύν|ἡδεῖαν|ἡδύ|ἡδεῖς|ἡδείας|ἡδέα|ἡδέος|ἡδείας|ἡδέος|ἡδέοιν|ἡδείαιν|ἡδέοιν|ἡδέων|ἡδειῶν|ἡδέων|ἡδεῖ|ἡδείᾳ|ἡδεῖ|ἡδέσι(ν)|ἡδείαις|ἡδέσι(ν)}} </div> ==Onregelmatig== Er zijn ook onregelmatige bijvoeglijke naamwoorden in het Grieks, waaronder πολυς (veel) en μεγας (groot). De verbuiging hiervan is deels afwijkend:<br> '''Bijvoeglijk naamwoord ''μεγας'' enkelvoud''' :{| style="text-align:left;background-color: #f9f9f9; color: black; border:1px solid #aaaaaa;padding:5px;" |- || '''naamval''' || '''mannelijk''' || '''vrouwelijk''' || '''onzijdig''' |- | nominativus || μεγας || μεγαλη || μεγα |- | genitivus || μεγαλου || μεγαλης ||μεγαλου |- | dativus || μεγαλῳ || μεγαλῃ || μεγαλῳ |- | accusativus || μεγαν || μεγαλην || μεγα |} '''Bijvoeglijk naamwoord ''μεγας'' meervoud''' :{| style="text-align:left;background-color: #f9f9f9; color: black; border:1px solid #aaaaaa;padding:5px;" |- || '''naamval''' || '''mannelijk''' || '''vrouwelijk''' || '''onzijdig''' |- | nominativus || μεγαλοι || μεγαλαι || μεγαλα |- | genitivus || μεγαλων || μεγαλων || μεγαλων |- | dativus || μεγαλοις || μεγαλαις || μεγαλοις |- | accusativus || μεγαλους || μεγαλας || μεγαλα |} '''Bijvoeglijk naamwoord ''πολυς'' enkelvoud''' :{| style="text-align:left;background-color: #f9f9f9; color: black; border:1px solid #aaaaaa;padding:5px;" |- || '''naamval''' || '''mannelijk''' || '''vrouwelijk''' || '''onzijdig''' |- | nominativus || πολυς || πολλη || πολυ |- | genitivus || πολλου || πολλης ||πολλου |- | dativus || πολλῳ || πολλῃ || πολλῳ |- | accusativus || πολλυν || πολλην || πολυ |} '''Bijvoeglijk naamwoord ''πολυς'' meervoud''' :{| style="text-align:left;background-color: #f9f9f9; color: black; border:1px solid #aaaaaa;padding:5px;" |- || '''naamval''' || '''mannelijk''' || '''vrouwelijk''' || '''onzijdig''' |- | nominativus || πολλοι || πολλαι || πολλα |- | genitivus || πολλων || πολλων || πολλων |- | dativus || πολλοις || πολλαις || πολλοις |- | accusativus || πολλους || πολλας || πολλα |} *De stam bij ''πολυς'' is eigenlijk '''πολλ-''', behalve bij de mannelijke en onzijdige nominativi en accusativi. *De stam bij ''μεγας'' is eigenlijk '''μεγαλ-''', ook hier weer met uitzondering van de mannelijke en onzijdige nominativi en accusativi. == Opmerkingen == <references/> {{Sub}} 8p70euumhirl7vs83z4qfjd9ws5i5yl 0 35316 427016 409854 2026-05-16T08:36:46Z Erik Baas 2193 lf 427016 wikitext text/x-wiki {{Index Oudgrieks |Ges=1 }} Het Oudgrieks heeft, naast de nominativus, accusativus en vocativus, nog twee andere naamvallen, de dativus en de genitivus. In deze les wordt de dativus besproken. De dativus is de naamval die primair de functie van meewerkend voorwerp markeert. Het meewerkend voorwerp is het zinsdeel dat in de handeling het lijdend voorwerp (het zinsdeel dat de handeling ondergaat) ontvangt van het onderwerp (dus de 'handelaar'). In het Nederlands kan je voor het meewerkend voorwerp vaak (tenzij dat er al staat) de voorzetsels ''aan'' of ''voor'' plaatsen. In het Grieks gaat het iets anders, omdat het Grieks geen voorzetsels, maar naamvallen gebruikt om de functie van het meewerkend voorwerp aan te geven. Het zelfstandig naamwoord krijgt een speciale uitgang om de dativus te herkennen. ==Verbuiging== Hieronder staat de verbuiging van de zelfstandige en bijvoeglijke naamwoorden in de dativus, de bijbehorende vorm van het lidwoord staat ervoor: :{| style="text-align:left;color: inherit; background-color: #f9f9f9;border:1px solid #aaaaaa;padding:5px;" |- || '''naamval''' || '''mannelijk''' || '''vrouwelijk''' || '''onzijdig''' |- | dativus enkelvoud || '''τῳ''' δουλ'''ῳ''' || '''τῃ''' μαχ'''ῃ''' || '''τῳ''' θηρι'''ῳ''' |- | dativus meervoud || '''τοις''' δουλ'''οις''' || '''ταις''' μαχ'''αις''' || '''τοις''' θηρι'''οις''' |} :{| style="text-align:left;color: inherit; background-color: #f9f9f9;border:1px solid #aaaaaa;padding:5px;" |- || '''naamval''' || '''mannelijk''' || '''vrouwelijk''' |- | dativus enkelvoud || '''τῳ''' δεσποτ'''ᾳ''' || '''τῃ''' χωρ'''ᾳ''' |- | dativus meervoud || '''τοις''' δεσποτ'''αις''' || '''ταις''' χωρ'''αις''' |} *Let op de iota subscripta bij de dativus enkelvoud! Deze zijn van groot belang, bij ''μαχη'' zeg je 'een gevecht' en bij μαχῃ zeg je 'met een gevecht' of 'door een gevecht'. *De onderste rijtjes mannelijk en vrouwelijk zijn uitzonderingen (mannelijk) en ρει-woorden (vrouwelijk). ==Functies== In het Grieks heeft de dativus meerdere functies, het zijn er vijf in totaal. Hieronder staan ze: #Meewerkend voorwerp (bij personen) #Instrument/oorzaak (bij voorwerpen) #Na sommige werkwoorden (+dat.) #Na sommige voorzetsels (+dat.) #Dativus possesivus # Bij personen of dieren (de dieren moeten menselijke eigenschappen vertonen) die de handeling ontvangt wordt de dativus als meewerkend voorwerp gebruik die wij in het Nederlands met aan/voor vertalen. # Bij voorwerpen in de dativus wordt de dativus als instrument (met) of als oorzaak (door) vertaald. Let op dat dit alleen als instrument of oorzaak wordt vertaald, er zijn voorzetsels zoals ''μετα'' (met) en ''δια'' (door) al een betekenis van met en door hebben, deze voorzetsels worden (meestal) op andere manieren gebruikt. # Na sommige werkwoorden, waarbij in de woordenlijst +dat. staat, moet de dativus verplicht in de zin staan samen met het onderwerp, de accusativus hoeft dan niet in dezelfde zin te staan. # Na sommige voorzetsels, waarbij in de woordenlijst +dat. staat, moet de dativus verplicht in de zin staan samen met het onderwerp, de accusativus hoeft dan niet in dezelfde zin te staan. # Een dativus possesivus is, net zoals in het Latijn, een vorm van het werkwoord 'hebben' die anders in de zin staat. In de zin staat in plaats van 'Ik heb een paard' 'Aan mij is een paard'. Het Grieks kent wel een afzonderlijk woord voor "hebben" (ἐχω), maar dat wordt niet altijd gebruikt. Als er in het Grieks een zin staat zoals: ''Μοι ἱππος ἐστιν.'' wordt dat in het Nederlands vertaald met 'Ik heb een paard.', omdat 'aan mij is een paard' geen correct Nederlands is. {{Sub}} 1ip1bemss0gagvkhegbjipwy79kmcga 0 35367 427024 406533 2026-05-16T08:36:51Z Erik Baas 2193 lf 427024 wikitext text/x-wiki {{Index Oudgrieks |Ges=1 }} De imperativus is de gebiedende wijs van een werkwoord. De gebiedende wijs is een vervoeging van het werkwoord om (dwingend) een verzoek, bevel of aansporing uit te drukken. Bijvoorbeeld: *''Wees'' voorzichtig! *''Laat'' mij met rust! *''Slaap'' lekker. *''Doet'' u maar geen moeite. In het Grieks wordt de imperativus op dezelfde wijze gebruikt als in het Nederlands, maar een werkwoordsvorm in de imperativus kan in het Nederlands ook vertaald worden met het hulpwerkwoord 'moeten'. ==Vervoeging== De vervoeging van een imperativus is gemakkelijk, zoals hieronder wordt uitgelegd. – Bij een werkwoord zonder ''ε''-stam komt er achter de stam bij het enkelvoud de uitgang '''-ε''', bij meervoud de uitgang '''-ετε'''. – Bij een werkwoord met een ''ε''-stam komt er achter de stam bij het enkelvoud de uitgang '''-ει''', bij meervoud de uitgang '''-εῖτε'''. {|style="width:40em; border:1px solid #cee0f2;" |- style="color: black; background-color:#f5faff; text-align: center;" | |{{Grc|λυω}} |{{Grc|ποιεω}} |- style="text-align: center;" | style="color: black; background-color:#f5faff;"|enkelvoud |{{Grc|λυ'''ε'''}} |{{Grc|λυ'''ετε'''}} |- style="text-align: center;" | style="color: black; background-color:#f5faff;"|meervoud |{{Grc|ποι'''ει'''}} |{{Grc|ποι'''εῖτε'''}} |} *De meervoud van een imperativus is gelijk aan de tweede persoon meervoud van het werkwoord. *Let op, een ''ε''-stam heeft géén kringetje op de imperativus enkelvoud! ===Ontkennende vorm=== Bij een ontkenning wordt er in het Grieks niet de reguliere ontkenningsvorm (''οὐ, οὐκ, οὐχ'') gebruikt, maar wordt het woord '''μή''' gebruikt. #Εμε ''λυετε''! #''Γαμει'' τῳ θεῳ Διονυσῳ! #Ἡμας ''μή'' ''λειπε!'' #Maak mij los! #Trouw met de god Dionysos! #Verlaat ons niet! {{Sub}} pior9svmrp2ubv6irdec4zjr9ggw58l 0 35368 427023 293307 2026-05-16T08:36:48Z Erik Baas 2193 lf 427023 wikitext text/x-wiki {{Index Oudgrieks |Ges=1 }} De Griekse woorden ''οὐ'' en ''μή'' zijn ontkenningspartikels, ofwel woorden die worden gebruikt om aan te geven dat datgene wat in dezelfde zin wordt verteld niet waar is. In het Nederlands zijn de woorden ''niet'' en ''geen'' de belangrijkste ontkenningswoorden; ''niet'' wordt doorgaans gebruikt als ontkenning van een werkwoord en ''geen'' wordt gebruikt bij de ontkenning van een zelfstandig naamwoord. In het Grieks hebben beide ontkenningsvormen ook een ander gebruik, maar niet hetzelfde gebruik als ''niet'' en ''geen'' in het Nederlands. *Het ontkenningspartikel ''οὐ'' kent drie vormen: '''οὐ''', '''οὐκ''' en '''οὐχ'''. ''Οὐ'' wordt gebruikt als het volgende woord met een medeklinker begint, ''Oὐκ'' wordt gebruikt zodra het volgende woord met een klinker mét een spiritus lenis begint en ''οὐχ'' wordt gebruikt als het volgende woord in de zin met een klinker mét een spiritus asper begint. ''Οὐ'' kan zowel 'niet' als 'geen' betekenen en wordt meestal bij de ontkenning gebruikt. *Het ontkenningspartikel ''μή'' kent maar één vorm en betekent zowel 'niet' als 'geen'. Dit partikel wordt alléén gebruikt bij zinnen met een imperativus (i.e. in de gebiedende wijs). Er zijn ook verschillende combinaties met ''μή'' mogelijk, zoals ''μηκέτι''. Dit betekent 'niet meer' en ook dit kan alléén maar in een gebiedende wijs worden gebruikt. ==Voorbeelden== *"Την ἐλευθεριαν ''οὐ'' τυγχανουσιν. (''Zij bereiken de vrijheid niet.'') *''Οὐκ'' Ἀθηναιος εἰμι. (''Ik ben niet Atheens.'') *Ἡ βασιλεια ''οὐκ'' ἐπιθυμεῖ τον ἀνθρωπον. (''De koningin verlangt niet naar de man.'') *Ἐμε ''μή'' λυπει! (''Kwel mij niet!'') *''Μηκέτι'' χαιρετε! (''Wees niet meer blij!'') {{Sub}} 4udxnbt4f5vuf6dtufidxykbeg91r1r 0 35440 427025 406475 2026-05-16T08:37:01Z Erik Baas 2193 lf 427025 wikitext text/x-wiki {{Index Oudgrieks |Ges=1 }} In de vorige lessen zijn de naamvallen nominativus, accusativus, vocativus en dativus behandeld. Nu komt daar de laatste naamval bij: de genitivus. De genitivus is een naamval die hoofdzakelijk als bijvoeglijke bepaling wordt gebruikt. Deze bijvoeglijke bepaling wordt in het Nederlands meestal vertaald met ''van'' en geeft extra informatie over een zinsdeel, vaak in de vorm van een bezitsrelatie. Een bijvoeglijke bepaling is dus, omdat ze extra informatie geeft over een zinsdeel, zelf onderdeel van dat zinsdeel. In het Grieks werkt dat precies hetzelfde, alleen hebben de Grieken iets andere manieren van noteren: :1. ''Ὁ '''του Ἀχαιου''' δολος.'' (De list van de Grieken.) :*De genitivus staat hier tussen het lidwoord en het zelfstandig naamwoord waarover deze genitivus extra informatie geeft. Deze methode wordt het meest gebruikt. :2. ''Ὁ πατηρ '''της παρθενου'''''. (De vader van het meisje.) :*Hier wordt de genitivus op dezelfde manier als in het Nederlands gebruikt, direct achter het zelfstandig naamwoord waarover de genitivus extra informatie geeft. De genitief wordt echter ook op andere manieren gebruikt, bijvoorbeeld voor voorwerpen van werkwoorden die een begin uitdrukken :3. '''''τοῦ λόγου''' ἤρχετο ὧδε'' (De toespraak begon hij zo.) ==Verbuiging== Ook de genitivus heeft aparte uitgangen per geslacht, hieronder staan de verbuigingen met de normale verbuigingen (''ὁ δουλος, ἡ μαχη, το θηριον''), de tabel daaronder bevat de mannelijke woorden met (meestal) vrouwelijke uitgangen (ὁ δεσποτης) en de vrouwelijke woorden met een stam eindigend op ''-ρ, -ε, -ι'' (de ''ρει''-regel) (''ἡ χωρα''). :{| style="text-align:left;color: black; background-color:#f9f9f9;border:1px solid #aaaaaa;padding:5px;" |- || '''naamval''' || '''mannelijk''' || '''vrouwelijk''' || '''onzijdig''' |- | genitivus enkelvoud || {{Grc|'''του''' δουλ'''ου'''}} || {{Grc|'''της''' μαχ'''ης'''}} || {{Grc|'''του''' θηρι'''ου'''}} |- | genitivus meervoud || {{Grc|'''των''' δουλ'''ων'''}} || {{Grc|'''των''' μαχ'''ων'''}} || {{Grc|'''των''' θηρι'''ων'''}} |} :{| style="text-align:left;color: black; background-color:#f9f9f9;border:1px solid #aaaaaa;padding:5px;" |- || '''naamval''' || '''mannelijk''' || '''vrouwelijk''' |- | genitivus enkelvoud || {{Grc|'''του''' δεσποτ'''ου'''}} || {{Grc|'''της''' χωρ'''ας'''}} |- | genitivus meervoud || {{Grc|'''των''' δεσποτ'''ων'''}} || {{Grc|'''των''' χωρ'''ων'''}} |} *De genitivus meervoud gaat altijd, bij elk geslacht op '''-ων'''. *Let op bij de genitivus enkelvoud van ''ὁ δεσποτης'', de uitgang is hier wel mannelijk en eindigt dus op '''-ου'''! *Let ook op bij de genitivus enkelvoud van ''ἡ χωρα'', de uitgang is ''-ας'', net als de accusativus meervoud. Uit de context moet blijken of dit een genitivus enkelvoud of accusativus meervoud is, dit gebeurt het beste door naar het lidwoord of functie in de zin te kijken. ==Functie== De genitivus heeft naast de functie als bijvoeglijke bepaling nog twee andere functies in een zin, namelijk: :1. Een aanvulling op werkwoorden *Zodra er een werkwoord +gen. in de woordenlijst staat, komt na dat werkwoord altijd naast het onderwerp een genitivus, de accusativus en dativus hoeven beide niet in de zin te staan. :2. Een aanvulling op voorzetsels *Zodra er een voorzetsel +gen. in de woordenlijst staat, komt na dat voorzetsel altijd een genitivus, de accusativus en dativus hoeven beide niet in de zin te staan. Met deze twee overige functies wordt meestal een bijwoordelijke bepaling in het Nederlands aangegeven. {{Sub}} ndcolzdkxfeu79ro8etv6kb1f0r8rbs 0 35441 427028 356850 2026-05-16T08:37:06Z Erik Baas 2193 lf 427028 wikitext text/x-wiki {{Index Oudgrieks |Ges=1 }} De infinitivus kennen wij in het Nederlands als de infinitief, de onbepaalde wijs, het hele werkwoord of de woordenboekvorm. De infinitivus is de vorm van het werkwoord die in het woordenboek staat en eindigt in het Nederlands in de regel op ''-en''. In het Grieks staat altijd de ''ik-vorm'' in het woordenboek, in vergelijking met het Nederlands zou er in hun woordenboek dus staan ''Ik lees'' in plaats van ''Lezen''. Toch heeft het Grieks wel aparte vormen voor de infinitivus, die redelijk veel gebruikt worden. ==Vorming en gebruik== ====Vorming==== In het Grieks eindigt de infinitivus op '''-ειν''' of '''-εῖν''' (''ε-stam'') in de praesens actief. Zo betekent '''ἔχειν''' bijvoorbeeld '''hebben'''. Er zijn echter ook infinitieven voor andere tijden die een andere vorm hebben. Dat geldt overigens ook voor onze taal; naast "hebben" kennen we ook "gehad hebben" of "(te) zullen hebben". Zo is in het Grieks '''ἕξειν''' een infinitivus die "(te) zullen hebben" betekent en '''ἐσχηκέναι''' "gehad (te) hebben". De laatste infinitivus eindigt dus niet op ''-ειν'' of ''-εῖν''. Ook onregelmatige werkwoorden hebben in het Grieks vaak een anders gevormde infinitivus, zoals het Griekse werkwoord voor 'zijn', dat '''εἶναι''' is. Ook hier eindigt de infinitivus niet op ''-ειν'' of ''-εῖν''. ====Gebruik==== De infinitivus heeft in het Grieks twee hoofdfuncties waarvan er één niet in het Nederlands bestaat: #Het werkwoord ná een vervoegd werkwoord #:Zodra er al een persoonsvorm, een vervoegd werkwoord, in de zin staat, maar er nog een extra werkwoord volgt, staat dit in een infitiefvorm. Zulke persoonsvormen zijn werkwoorden zoals gaan, kunnen, willen enz., die meestal een infinitivus nodig hebben om de zin aan te vullen en compleet te maken. #:{{Grc|Ἐμος πατερ εἰς την Κρητην πολοιῳ βαινει '''πλεῖν'''.}} (Mijn vader gaat met de boot naar Kreta varen.) #:{{Grc|Σύ τα πλοια ἐν ταις Ἀθηναις οὐκ ἐθελεις '''ἐχειν''';}} (Wil jij de boten bij Athene niet hebben?) #Accusativus cum infinitivo (AcI) #:Het fenomeen 'Accusativus cum Infinitivo' kennen wij in het Nederlands niet. Misschien is dit aspect al bekend door het Latijn, máár in blok 5 wordt de AcI uitgebreid behandeld. Net als in het Nederlands kan de inifinitivus gebruikt worden als onzijdig zelfstandig naamwoord: :{{Grc|τὸ γρἀφειν}} - het schrijven {{Sub}} 3hvyptkzof89wwh3wkeyiyzsx7frren 0 35623 427045 378549 2026-05-16T08:39:28Z Erik Baas 2193 lf 427045 wikitext text/x-wiki {{Index Nederlandse literatuurgeschiedenis}} == Periodisering == Doorgaans wordt de middeleeuwse Nederlandse literatuur als volgt ingedeeld: 1) <span style='color: Green'>De periode van de adellijke letterkunde: 1100-1300</span> met de bloei van de hoofse cultuur. De literatuur vertolkt de idealen van de adel. Het is de periode van de ridderromans. Belangrijke (Middelnederlandse) auteurs: ::*Hendrik van Veldeke (de ''sint Servaeslegende, de Eneasroman, liefdeslyriek''); anonieme schrijvers van ''Roelantslied, Renout van Montalbaen, Ferguut, Floris ende Blancefloer'' van Diederic van Assenede; de anonieme auteur 'Willem die Madoc maakte' van Van den vos Reinaerde, evenals Jacob van Maerlant (''Der naturen bloeme, Rijmbijbel, Historie van Troyen''); Hadewijch, en anderen. 2) <span style='color: Green'>De periode van de burgerlijke letterkunde: 1300-1550</span> waarin door de economische groei van de steden ook rijke burgers belangrijke opdrachtgevers en lezers worden. In deze periode is vooral een opleving van toneel opvallend. Belangrijke (Middelnederlandse) auteurs zijn: ::*Jan van Boendale (''Lekenspiegel''); Jan van Ruusbroec (traktaten zoals ''Van seven trappen in den graed der gheesteleker minnen''); de anonieme auteurs van ''Beatrijs'', ''Elckerlijc'', ''Mariken van Nieumeghen'', en van de abele spelen ''Gloriant, Lanseloet van Denemerken'' en ''Vanden Winter ende vanden Somer''; rederijkers zoals Anna Bijns. In werkelijkheid is er geen sprake van een strikte begrenzing, want ook in de eerste periode waren er burgerlijke opdrachtgevers, net zoals de adel in de volgende periode een belangrijke rol bleef vervullen. <div style='text-align: center;'> [[Nederlandse literatuur in de middeleeuwen|Lees verder in het wikibook "Nederlandse literatuur in de middeleeuwen"]] </div> {{Sub}} leoggtfddv3qiwp0aa1zv18qqtgislu 0 35972 427029 409921 2026-05-16T08:37:08Z Erik Baas 2193 lf 427029 wikitext text/x-wiki {| width="100%" style="color: inherit; background-color: #f5faff;" |- |{{Grc|'Ὠ Ἑκτορ, ἐγω εἰμι, Ἀνδρομαχη, μοι τι* λεγε!}} |style="text-align:right;"|''iets'' |- |{{Grc|Ὁ Ἑκτορ, προμαχος των Δαρδανων*, οὐκ ἐνθαδε ἐστιν!}} |style="text-align:right;"|''Trojaan'' |- |{{Grc|Παντες Ἀχαιοι αὐτῳ θανατῳ χαιρουσιν·}} |style="text-align:right;"| |- |{{Grc|ἀλλα οἱ Δαρδανοι οὐ λειβειν δακρυα παυουσιν.}} |style="text-align:right;"| |- |{{Grc|Οἱ Ἀχαιοι ἡμας διαφθειρειν μελλει!}} |style="text-align:right;"| |- |{{Grc|Και Ὁ Ἑκτορ αὐτους οὐ λανθανειν* μελλει·}} |style="text-align:right;"|''ontgaan'' |- |{{Grc|ἰσως ἐθελουσιν τον νεκρον του Ἐκτορος ἐν τῃ θαλαττᾳ ῥιπτειν*·}} |style="text-align:right;"|''werpen'' |- |{{Grc|οὐν μοι μετεχετε και ποιεῖτε τιμην τῳ Ἑκτορι·}} |style="text-align:right;"|''naam'' |- |{{Grc|γαρ ἡμεις των Ἀχαιων κρατεῖν μελλομεν·}} |style="text-align:right;"| |- |{{Grc|οὐν τους Ἀχαιους, οἱ* νυν χαιρουσι τῳ θανατῳ του Ἑκτορος, ἀποκτεινειν βαινομεν!'}} |style="text-align:right;"|''die (betr. vnw.)'' |} {{Index Oudgrieks |Blok2=1 }} {{Sub}} kg54sbre7gg07whei2cejg77j2z48me 0 36042 427027 409808 2026-05-16T08:37:02Z Erik Baas 2193 lf 427027 wikitext text/x-wiki {{Index Oudgrieks|Blok2=1}}Persoonlijke voornaamwoorden zijn voornaamwoorden die verwijzen naar iets of iemand. In het Nederlands kennen wij de persoonlijke voornaamwoorden ik, mij, jij, jou, hij, hem, etc. Ook in het Grieks zijn er persoonlijke voornaamwoorden, alleen kunnen deze toch anders gebruikt worden. ==Gebruik== ===Nominativus=== De nominativus kennen wij als onderwerp of naamwoordelijk deel van het gezegde, dit geldt ook voor de persoonlijke voornaamwoorden. De nominativus van de persoonlijke voornaamwoorden geeft aan wie of wat de handelaar in de zin is en dus de handeling bedrijft, zoals: *'''''Ik''' liep vanmorgen naar mijn werk.'' In deze zin is ''ik'' de persoon die de handeling bedrijft. In het Nederlands is het gebruik van persoonlijke voornaamwoorden noodzakelijk, aangezien er aan de vorm van het werkwoord niet gezien kan worden welke persoon de handeling bedrijft, in het Grieks is dit echter niet van noodzaak. Zoals al eerder is uitgelegd heeft het Oudgrieks voor elke persoon een andere werkwoordsvorm, om aan te kunnen geven over wie de handeling gaat. Dus omdat er al aan de uitgang van het werkwoord gezien kan worden wie of wat de handelaar is. Toch bestaan er in het Grieks wel persoonlijke voornaamwoorden in de nominativus, alleen worden deze persoonlijke voornaamwoorden bij de nadruk van de handelaar gebruikt, bijvoorbeeld: *{{Grc|'''''Ἐγω''' ἡδη πολυν χρονον σε '''μενω'''!''}} (''Ík wacht al [een] lange tijd op jou!'') Zoals te zien is, zorgt het persoonlijk voornaamwoord {{Grc|''Ἐγω''}} er feitelijk voor dat er twee keer ''ik'' in de zin staat. De werkwoordsvorm {{Grc|''μενω''}} betekent immers van zichzelf al ''ik wacht''. Daarom wordt een persoonlijk voornaamwoord in de nominativus met de nadruk erop vertaald. ===Genitivus=== De genitivus is de bijvoeglijke bepaling of de bijwoordelijke bepaling na een aantal voorzetsels, de persoonlijke voornaamwoorden in de genitivus worden daarom vertaald met ''van...'' of eventueel ''uit...'' (na voorzetsel {{Grc|ἐκ}}) en ''samen met...'' (na voorzetsel {{Grc|μετα}}). Voorbeeld: *{{Grc|''Το δωρον '''μου''' ἐστιν.''}} (''Het cadeau is van mij.'') *{{Grc|'''''Μετα μου''' προς τας Ἀθηνας βαινειν ἐθελεις;''}} (''Wil jij samen met mij naar Athene gaan?'') Het kan ook voorkomen dat er een persoonlijk voornaamwoord in de genitivus staat, dat als bezittelijk voornaamwoord vertaald wordt (zie ook verderop). Bijvoorbeeld: *{{Grc|''Τα ὁπλα '''σου''' λαμπρα εἰσιν.''}} (''De wapens van jou zijn schitterend.'' --> '''''Jouw''' wapens zijn schitterend''.) ===Dativus=== De dativus is het meewerkend voorwerp, instrument, oorzaak of bijwoordelijke bepaling bij sommige voorzetsels, maar bij de persoonlijke voornaamwoorden vertalen wij de dativus als meewerkend voorwerp (''aan...'' of ''voor...'') of bijwoordelijke bepaling bij sommige voorzetsels/bijvoeglijke naamwoorden, voorbeeld: *{{Grc|''Ὑμιν οἰκια ἐστιν.''}} (''Jullie hebben een huis.'') *{{Grc|''Προς '''σοι''' πολλοι ἱπποι εἰσιν''.}} (''Bij jou zijn er vele paarden.'') *{{Grc|''Ὁμοιαι '''μοι''' εἰσιν''.}} (''Zij zijn gelijk aan mij.'') ===Accusativus=== De accusativus is het lijdend voorwerp en de bijwoordelijke bepaling na sommige voorzetsels in de zin. Dit geldt ook voor de persoonlijke voornaamwoorden in de accusativus. Bijvoorbeeld: *{{Grc|''Παντες ἀνθρωποι '''ἡμας''' σκοποῦσιν.''}} (''Alle mensen bekijken ons.'') *{{Grc|''Ἀχιλλευς '''προς με''' λεγει·''}} (''Achilles zegt tegen mij:'') ==Vorm== Belangrijk aan de vormgeving is dat er geen onzijdige variant van de persoonlijke voornaamwoorden bestaat, deze persoonlijke voornaamwoorden zullen ook nooit congrueren. De 3e persoon staat niet vermeld, die komt in de volgende les aan bod. '''1e en 2e persoon enkelvoud''' :{| style="text-align:left;color: inherit; background-color: #f9f9f9;border:1px solid #aaaaaa;padding:5px;" |- || '''naamval''' || '''1e persoon enk.''' || '''2e persoon enk.''' |- | nominativus || {{Grc|'''ἐγω'''}} || {{Grc|'''συ'''}} |- | genitivus || {{Grc|'''μου'''}} || {{Grc|'''σου'''}} |- | dativus || {{Grc|'''μοι'''}} || {{Grc|'''σοι'''}} |- | accusativus|| {{Grc|'''με'''}} || {{Grc|'''σε'''}} |} '''1e en 2e persoon meervoud''' :{| style="text-align:left;color: inherit; background-color: #f9f9f9;border:1px solid #aaaaaa;padding:5px;" |- || '''naamval''' || '''1e persoon mv.''' || '''2e persoon mv.''' |- | nominativus || {{Grc|'''ἡμεις'''}} || {{Grc|'''ὑμεις'''}} |- | genitivus || {{Grc|'''ἡμων'''}} || {{Grc|'''ὑμων'''}} |- | dativus || {{Grc|'''ἡμιν'''}} || {{Grc|'''ὑμιν'''}} |- | accusativus|| {{Grc|'''ἡμας'''}} || {{Grc|'''ὑμας'''}} |} {{Sub}} g2a3ulk69k2z9a3qydkecgxgnfqy0r2 0 36392 427136 336542 2026-05-16T09:24:34Z Erik Baas 2193 lf 427136 wikitext text/x-wiki {{Index Nederlands}} Een '''voegwoord''' is een woord dat de schakel vormt tussen twee hoofdzinnen in een samengestelde zin (nevenschikkend), of tussen een hoofd- en een bijzin (onderschikkend). * [[Nederlands/Grammatica/Voegwoorden/Als of dan|Als of dan]] * [[Nederlands/Grammatica/Voegwoorden/Als, wanneer of indien|Als, wanneer of indien]] {{Sub}} [[Categorie:Grammatica]] javl5dm9y4npyvvf5cs5mbvc4mfab9c 0 36858 427026 409970 2026-05-16T08:37:02Z Erik Baas 2193 lf 427026 wikitext text/x-wiki De bezittelijke voornaamwoorden functioneren in het Grieks als een bijvoeglijk naamwoord, ze congrueren namelijk met het zelfstandig naamwoord waar ze bij horen. De bezittelijke voornaamwoorden worden verbogen als de zelfstandige naamwoorden op {{Grc|''-ος''}}, {{Grc|''-η''}}/ {{Grc|''-α''}} en {{Grc|''-ον''}}. '''Bezittelijke voornaamwoorden''' :{| style="text-align:left;color: inherit; background-color: #f9f9f9;border:1px solid #aaaaaa;padding:5px;" |- || '''Persoon''' || '''Mannelijk''' || '''Vrouwelijk''' || '''Onzijdig''' |- | 1e enkelvoud || {{Grc|'''ἐμος'''}} || {{Grc|'''ἐμη'''}} || {{Grc|'''ἐμον'''}} |- | 2e enkelvoud || {{Grc|'''σος'''}} || {{Grc|'''ση'''}} || {{Grc|'''σον'''}} |- | 1e meervoud || {{Grc|'''ἡμετερος'''}} || {{Grc|'''ἡμετερα'''}} || {{Grc|'''ἡμετερον'''}} |- | 2e meervoud || {{Grc|'''ὑμετερος'''}} || {{Grc|'''ὑμετερα'''}} || {{Grc|'''ὑμετερον'''}} |} Er zijn gevallen waarin het persoonlijk voornaamwoord in de genitivus het beste als bezittelijk voornaamwoord kan worden vertaald. Dit gebeurt als het geen correct of 'mooi' Nederlands is om te zeggen ''van ...'', bijvoorbeeld: *{{Grc|''Ὁπλα '''σα''' λαμπρα εἰσιν.''}} ('''''Jouw''' wapens zijn schitterend'') *{{Grc|''Τα ὁπλα '''σου''' λαμπρα εἰσιν.''}} (''De wapens van jou zijn schitterend'' --> '''''Jouw''' wapens zijn schitterend'') {{Index Oudgrieks |Blok2=1 }} {{Sub}} 906n79c9o4528zfayo2vydsjovb00c2 0 36859 427030 406356 2026-05-16T08:37:10Z Erik Baas 2193 lf 427030 wikitext text/x-wiki {{Index Oudgrieks |Blok2=3 }} Het Oudgriekse lidwoord komt ongeveer overeen met het Nederlandse bepaalde lidwoord (''de'', ''het''). Oorspronkelijk was het, net als in het Nederlands, een aanwijzend voornaamwoord waarvan de betekenis verzwakt is. == Verbuiging == Net als de [[Oudgrieks/Voornaamwoorden|voornaamwoorden]], [[Oudgrieks/Substantieven|zelfstandige]] en [[Oudgrieks/Adjectieven|bijvoeglijke naamwoorden]], wordt het Oudgriekse lidwoord verbogen volgens naamval, getal en geslacht. Hierin volgt het de eerste klasse van de adjectieven bijna volledig. {| rules=all style="text-align: center; border: 1px solid darkgray;" cellpadding=3 ! style="color: black; background-color:#abcdef" rowspan="2" | ! style="color: black; background-color:#abcdef" align="center" colspan="3" | '''Mannelijk''' ! style="color: black; background-color:#abcdef" align="center" colspan="3" | '''Vrouwelijk''' ! style="color: black; background-color:#abcdef" align="center" colspan="3" | '''Onzijdig''' |- ! style="color: black; background-color:#abcdef" align="center" colspan="1" | '''Enkelvoud''' ! style="color: black; background-color:#abcdef" align="center" colspan="1" | '''Tweevoud''' ! style="color: black; background-color:#abcdef" align="center" colspan="1" | '''Meervoud''' ! style="color: black; background-color:#abcdef" align="center" colspan="1" | '''Enkelvoud''' ! style="color: black; background-color:#abcdef" align="center" colspan="1" | '''Tweevoud''' ! style="color: black; background-color:#abcdef" align="center" colspan="1" | '''Meervoud''' ! style="color: black; background-color:#abcdef" align="center" colspan="1" | '''Enkelvoud''' ! style="color: black; background-color:#abcdef" align="center" colspan="1" | '''Tweevoud''' ! style="color: black; background-color:#abcdef" align="center" colspan="1" | '''Meervoud''' |- | '''Nominatief''' || {{Grc|ὁ}} ''(ho)''|| {{Grc|τώ}} ''(tṓ)''|| {{Grc|οἱ}} ''(hoi)''|| {{Grc|ἡ}} ''(hē)''|| {{Grc|τά}} ''(tā́)''<br>{{Grc|τώ}} ''(tṓ)''|| {{Grc|αἱ}} ''(hai)''|| {{Grc|τό}} ''(tó)''|| {{Grc|τώ}} ''(tṓ)''|| {{Grc|τά}} ''(tá)'' |- | '''Genitief''' || {{Grc|τοῦ}} ''(toû)''|| {{Grc|τοῖν}} ''(toîn)''|| {{Grc|τῶν}} ''(tôn)''|| {{Grc|τῆς}} ''(tês)''|| {{Grc|ταῖν}} ''(taîn)''<br>{{Grc|τοῖν}} ''(toîn)''|| {{Grc|τῶν}} ''(toon)''||{{Grc|τοῦ}} ''(toû)''|| {{Grc|τοῖν}} ''(toîn)''|| {{Grc|τῶν}} ''(tôn)'' |- | '''Datief''' || {{Grc|τῷ}} ''(tôi)''|| {{Grc|τοῖν}} ''(toîn)''|| {{Grc|τοῖς}} ''(toîs)''|| {{Grc|τῇ}} ''(têi)''|| {{Grc|ταῖν}} ''(taîn)''<br>{{Grc|τοῖν}} ''(toîn)''|| {{Grc|ταῖς}} ''(taîs)''||{{Grc|τῷ}} ''(tôi)''|| {{Grc|τοῖν}} ''(toîn)''|| {{Grc|τοῖς}} ''(toîs)'' |- | '''Accusatief''' || {{Grc|τόν}} ''(tón)''|| {{Grc|τώ}} ''(tṓ)''|| {{Grc|τούς}} ''(toús)''|| {{Grc|τήν}} ''(tḗn)''|| {{Grc|τά}} ''(tā́)''<br>{{Grc|τώ}} ''(tṓ)''|| {{Grc|τάς}} ''(tás)''|| {{Grc|τό}} ''(tó)''|| {{Grc|τώ}} ''(tṓ)''|| {{Grc|τά}} ''(tá)'' |- |} '''OPMERKINGEN:''' # Het Oudgrieks kent ook een vocatief (vocativus). Die is altijd ὦ (oo). # De vormen zonder begin-τ ({{Grc|ὁ}}, {{Grc|ἡ}}, {{Grc|οἱ}} en {{Grc|αἱ}}) hebben geen accent. Zij zijn [[Oudgrieks/Accenten|proclitica]]. ==Syntaxis== De syntaxis van het lidwoord is tamelijk uitgebreid. Naargelang zijn plaatsing en omgeving kan een Oudgrieks lidwoord vele verschillende betekenissen aannemen. === Gebruik en weergave === Het Oudgriekse lidwoord kan vijf functies vervullen: # bepalend; # aanwijzend/verwijzend; # bezittelijk; # substantiverend; # distributief. === Plaats === Het lidwoord kan in een woordgroep, bestaande uit een lidwoord, een bijvoeglijk (voor)naamwoord en een zelfstandig (voor)naamwoord, '''''attributief/distinctief''''' (vlak vóór de bijvoeglijke bepaling) of '''''predicatief''''' (vlak vóór het zelfstandige (voor)naamwoord) staan. == Etymologische noot == In het {{Wp|Proto-Indo-Europees|Proto-Indo-Europees}}, evenals in het vroege Grieks, was wat wij het lidwoord noemen een aanwijzend voornaamwoord. De vormen met begin-τ komen voort uit PIE vormen met als stam *to-. Zij zijn stamverwant met het Nederlandse "die, dat", "de" en "deze, dit". De vormen die beginnen met een [[Oudgrieks/Accenten|spiritus asper]] komen voort uit PIE vormen met als stam *so-. Deze stam komt terug in het Nederlandse "zo" en in het tweede deel van "de'''z'''e". == Zie ook == *[[/Quiz/]] <!--hier onderhoudsmededelingen--> {{Sub}} kuik4d2et51y2hlflu4582ko6u5v3pd 0 37104 426983 420428 2026-05-16T08:32:15Z Erik Baas 2193 lf 426983 wikitext text/x-wiki {{Bi}} <div style='text-align: center;'><span style='font-size: xx-large;'>[[Atlas van Europa/Inleiding|Atlas van Europa]]</span></div> <br> <imagemap>Afbeelding:Europe satellite orthographic.jpg|center|600px default [[Atlas van Europa/Inleiding]] desc bottom-left</imagemap> <div style="text-align: center;"><br>'''Klik op de foto om het boek te openen.'''</div> {{Boek|{{PAGENAME}}}}{{Fase|2}} {{Navigatie Atlas van Europa}} [[Categorie:Atlas|Europa]] [[Categorie:Europa]] awvhpdhvz01uafd1nx86ddx17mtba7i 0 37247 426810 403451 2026-05-16T07:21:12Z Erik Baas 2193 lf 426810 wikitext text/x-wiki {{Infobox recept | Afbeelding = [[Bestand:Prepared chicken in oven.jpg|300px]] | Naam = | Categorie = | Porties = | Energie = | Tijd = 1,5 uur | Stippen = 2 }} ==Benodigdheden== ===Ingrediënten=== *{{Kb|p=kip|kippenbouten}} van ca. 350 gram per stuk *zout *peper *paprikapoeder *nootmuskaat *olie ===Keukengereedschap=== *Stoomoven *Ovenschaal *Tang of vorken om bouten om te draaien *Ovenwanten [[Bestand:Kitchen-Silicone-Brush.jpg|thumb|Kookkwast van siliconen]] *Siliconen kwastje ==Bereidingswijze== *Verwarm de oven voor op 180^oC en vul de stoomunit. *Kruid de kippenbouten naar smaak met zout, peper, paprikapoeder en nootmuskaat. *Leg ze in de ovenschaal. *Bestrijk ze met olie met behulp van het kwastje. *Zet de schaal midden in de oven. *Stel de oven in op 180^oC, stoom op stand "licht" *Draai ca. elke 15 minuten de bouten om en bestrijk ze met het braadvet. *Zet na 50 minuten in de oven de stoom uit en de grill aan, op de hoogste stand. *Laat de bouten nog 6 minuten onder de grill staan. *Haal de schaal uit de oven en dien op. ==Varianten== *Het recept is getest met bouten van ca. 350 gram per stuk. Reken voor zwaardere bouten een langere braadtijd. De grilltijd blijft gelijk. {{Sub}} {{Navigatie recepten}} [[Categorie:Kiprecept|Ovengerecht]] [[Categorie:Ovenschotel|Kippenbout]] a1unur6lb8h4jiioqqei236d440dp0d 0 37360 427135 316068 2026-05-16T09:24:33Z Erik Baas 2193 lf 427135 wikitext text/x-wiki {{Index Nederlands}} * [[Nederlands/Grammatica/Wederkerende voornaamwoorden|Wederkerende voornaamwoorden]] * [[Nederlands/Grammatica/Wederkerige voornaamwoorden|Wederkerige voornaamwoorden]] * [[Nederlands/Grammatica/Aanwijzende voornaamwoorden|Aanwijzende voornaamwoorden]] * [[Nederlands/Grammatica/Persoonlijke voornaamwoorden|Persoonlijke voornaamwoorden]] * [[Nederlands/Grammatica/Betrekkelijke voornaamwoorden|Betrekkelijke voornaamwoorden]] {{Sub}} 9obtfmle6sc15l895by8iad221gx0it 0 37829 427075 403936 2026-05-16T08:45:36Z Erik Baas 2193 lf 427075 wikitext text/x-wiki {{Index Nederlands} Het voornaamwoord ''hij'' wordt in de Nederlandse grammatica gebruikt voor de onderwerpsvorm van de derde persoon enkelvoud mannelijk. {{Sub}} {{Wiktionary|hij#Nederlands}} [[Categorie:Grammatica]] g0wslxn71goz1cuu55a0684zalgoywp 427093 427075 2026-05-16T09:20:54Z Erik Baas 2193 lf 427093 wikitext text/x-wiki {{Index Nederlands}} Het voornaamwoord ''hij'' wordt in de Nederlandse grammatica gebruikt voor de onderwerpsvorm van de derde persoon enkelvoud mannelijk. {{Sub}} {{Wiktionary|hij#Nederlands}} [[Categorie:Grammatica]] ktyni1xzfkjpbd9tfip6xng51njrtpn 0 39722 427126 341495 2026-05-16T09:24:27Z Erik Baas 2193 lf 427126 wikitext text/x-wiki {{Index Nederlands}} Een '''bijvoeglijke bepaling''' of '''attribuut''' is in de taalkunde een woordgroep die iets zegt over een direct volgend of voorafgaand element. Dat element is meestal een zelfstandig naamwoord of eigennaam. Bijvoeglijke bepalingen zijn een "zinsdeel binnen een zinsdeel"; samen met het woord dat ze omschrijven – het ''antecedent'' – vormen ze een zinsdeel binnen de hoofdzin. == Samenstelling== Bijvoeglijke bepalingen bestaan in de meeste gevallen uit één of meerdere bijvoeglijke naamwoorden, die op hun beurt weer door bijwoorden bepaald kunnen zijn. ==Voorbeelden== * De ''nieuwe'' klasgenoot | is (pv) | in ''onze'' straat | komen wonen. **nieuwe = bijvoeglijke bepaling bij klasgenoot (welke/wat voor klasgenoot?) **onze = bijvoeglijke bepaling bij straat (welke/wat voor straat?) * De ''lange, mooie'' jongen | kwam | niet. **lange = bijvoeglijke bepaling bij jongen **mooie = bijvoeglijke bepaling bij jongen Bij een enkel zelfstandig naamwoord kunnen dus ook meerdere bijvoeglijke bepalingen horen: * Hij | gaf | een ''korte en duidelijke'' uitleg. **korte en duidelijke = bijvoeglijke bepaling bij uitleg {{Sub}} kb6vcv40lun8hm4qyoaswo2ttxmysx5 0 40193 426769 411384 2026-05-16T07:15:09Z Erik Baas 2193 lf 426769 wikitext text/x-wiki {{Bi}}Via een internationale gemeenschap is een doel vastgelegd in het Klimaatakkoord van Parijs: de toename van de wereldgemiddelde temperatuur houden tot ruim onder 2°C boven het pre-industriële niveau. Zonder twijfel is hiervoor een '''{{Wp|Energietransitie|energietransitie}}''' nodig: fossiele brandstof moet grotendeels vervangen worden door duurzame energiebronnen, met de nodige aandacht voor energiebesparing en energieopslag. Door de aard van deze energiebronnen is de energievoorziening decentraler georganiseerd. Je vindt heel wat inspiratie en discussies op het internet, maar voor een eerste kennismaking kan dat te overweldigend zijn. Dit Wikibook wil deze energietransitie zo concreet als mogelijk maken, met vooral de '''Vlaamse''' '''huishoudens''' als doelgroep, '''elektriciteit''' als middel en het Klimaatakkoord van Parijs in het achterhoofd. Voor dat 'concrete' zijn ook enkele achterliggende principes handig om weten en moet je rekening houden met wat in de toekomst op ons afkomt. Als je vertrekt vanuit de huidige regelgeving, zal je mogelijks investeringen uitstellen en/of ontgoocheld zijn in veranderende regels. Vergelijk het met de investering in een (elektrische) fiets. Je kan vinden dat de overheid de BTW zou moeten verlagen naar 6 % om de verkoop aan te zwengelen, maar hierdoor merk je dat je daardoor de fietsaankoop uitstelt, omdat je blijft wachten op die BTW-verlaging. Stel dat je het tóch doet en de politiek beslist een paar dagen later om alsnog de BTW te verlagen, dan voel je je bedrogen. Als je echter beslist om – los van de geldende BTW – een fiets te kopen, omdat dit goed is voor de gezondheid en het klimaat, om het hoofd leeg te maken en om files te vermijden, dan is de kans een pak kleiner dat je met deze ''mindset'' ontgoocheld zal zijn. Dit Wikibook over energietransitie is momenteel zelf in transitie om het behapbaarder te maken. Volgende hoofdstukken zijn het uitgangspunt: * [[Energietransitie/Begrippen|Begrippen]]: captar, TVT, HA, HW, RTE, Eh, Ed, %a,... * [[Energietransitie/Factuur|Factuur]]: huidige factuur, toekomstige factuur * [[Energietransitie/Eigen productie|Productie]] * [[Energietransitie/Opslag|Opslag]] * [[Energietransitie/Verbruik|Verbruik]]: bv. verbruik beperken, verbruik-volgt-vraag vs vraag-volgt-verbruik, domotica) * [[Energietransitie/Mobiliteit|Mobiliteit]]: BEV, laadpalen, ... * [[Energietransitie/Capaciteitstarief|Capaciteitstarief]] * [[Energietransitie/Home Assistant|Home Assistant]] * [[Energietransitie/Nieuws|Nieuws]] ==Subpagina's== {{Subpagina's}} == Externe links == * [https://www.zonstraal.be/forum https://www.zonstraal.be/forum] * [https://www.wattisduurzaam.nl/ https://www.wattisduurzaam.nl/] * [https://www.hoogspanningsnet.com/ https://www.hoogspanningsnet.com/] {{Appendix}} {{Fase|?}} {{Boek}} [[Categorie:Energietransitie - inhoud| ]] ph1p9cq5lode1ywufi4i47440ile0nk 0 40348 426771 411383 2026-05-16T07:15:11Z Erik Baas 2193 lf 426771 wikitext text/x-wiki Deze subpagina gaat ervan uit dat je al vertrouwd bent met de begrippen uit '[[Energietransitie#Van_meten_tot_weten|van meten tot weten]]' uit de pagina van energietransitie. == Inleiding == [[Bestand:As solar firmengebaude.jpg|miniatuur|Zonnepanelen]] Het afstemmen van de {{Wp|Zonnepaneel|PV}}-installatie betekent het bekijken van het aantal panelen, de oriëntatie en de helling. Is hoe meer opbrengst, hoe beter? Het is complexer dan dat en o.a. kennis van de volgende begrippen&nbsp;<ref>Meer technische info over zelfconsumptie- en zelfvoorzieningsgraad staat op [https://www2.howest.be/d3o/ deze pagina van Howest].</ref> is handig: * De zelfconsumptiegraad Z_c bepaalt hoeveel van je eigen productie je onmiddellijk zelf kan verbruiken. Een Z_c van 100 % betekent dat je nooit injecteert in het elektriciteitsnetwerk. Bij een digitale meter zou je injectieteller op nul blijven staan. * De zelfvoorzieningsgraad Z_v bepaalt hoeveel je van het net nog moet afnemen. Een Z_v van 100 % betekent dat je nooit iets afneemt van het elektriciteitsnetwerk. Bij een digitale meter zou de afnameteller op nul blijven staan. Je kan dus eigenlijk alles doen met jouw eigen productie en je zou dus eigenlijk volledig {{Wp|Off-grid|off-grid}} kunnen werken. Een Z_c van 100 % is vaak geen goed uitgangspunt, want de kans is groot dat je op een superkleine productie komt: enkel dan is de kans groot genoeg dat je nooit injecteert. Ook een Z_v van 100 % is vaak geen goed uitgangspunt, want de kans is groot dat je op een supergrote productie komt: enkel dan is de kans groot genoeg dat je nooit iets moet afnemen. Er zullen dus andere uitgangspunten zijn die bepaald zijn door milieu- en klimaateisen, financiële draagkracht of terugverdientijd (niet gemakkelijk als er geen stabiele langetermijnvisie is). Eens de grootte van jouw productie vastligt, doe je er goed aan om Z_c en Z_v te maximaliseren door het aansturen van verbruik of energie op te slaan. De VREG biedt een simulator aan voor de mate van zelfconsumptie&nbsp;<ref>VREG: [https://simulatordigitalemeter.vreg.be/ Simulator digitale meter]</ref>, maar het zal nog juister zijn als je zelf gegevens hebt van afname, injectie en productie. We bekijken nog even de drie extremen met de '''seizoenen''', waar je de begrippen zelfconsumptiegraad en zelfvoorzieningsgraad kan op toepassen: * Je kijkt wat je jaarlijks verbruikt en stemt daar jouw PV op af. Op jaarbasis gezien heb je dan ongeveer een nulverbruik, maar het is duidelijk dat je in de zomer een overschot hebt, dat op het net gedumpt wordt en dat je in de winter een tekort hebt dat moet aangevuld worden met andere bronnen. Zeker als je elektrische verwarming hebt. Een thuisbatterij die seizoenen overbrugt is onbetaalbaar. * Je kijkt wat je in de zomer zelf kan verbruiken en stemt daar jouw PV-installatie op af. In de zomer moet je minder op het net dumpen, maar in de winter zal je meer dan in de vorige situatie jouw eigen opwek moeten aanvullen. De installatie is namelijk kleiner. * Je kijkt wat je in de winter zelf kan verbruiken en stemt daar jouw PV-installatie op af. In de zomer heb je véél teveel. Als er dan in de buurt veel PV-panelen zijn, dan moet je vermijden dat je omvormer zichzelf uitschakelt! Modulerende omvormers, die in stapjes terugschakelen, zullen dan nodig zijn. In de winter heb je een kleiner tekort dan bij de eerste en zeker dan bij de tweede situatie. Een ander uitgangspunt is het feit dat de meeste gezinnen '''doorheen de dag''' het meeste verbruik ‘s ochtends en ‘s avonds hebben. ‘s Ochtends omdat er bv. wordt gedoucht en ontbeten, ‘s avonds omdat er nog een warme maaltijd wordt gekookt, de vaatwas wordt gebruikt en TV wordt gekeken. Als er over de middag (wanneer de zon het hoogst staat) niemand thuis is, zal er ook zoveel thuisverbruik niet zijn. Dit kan pleiten voor een PV-installatie op het oosten (zon staat op) en het westen (zon gaat onder).&nbsp;<ref>Meer info op zonnepanelen.net: [https://www.zonnepanelen.net/oost-west-zonnepanelen/ Zonnepanelen oost-west opgesteld, 5 weetjes]</ref> Zo maximaliseer je gemakkelijker jouw zelfconsumptie. Daar de installatie verdeeld is over twee windrichtingen, zal de piek van opwek zal ook lager zijn, waardoor de omvormer kleiner kan. Hou er wel rekening mee dat dit enkel in de zomer een betere verdeling zal geven: in de winter is het ‘s ochtends en ‘s avonds donker. Vandaar kan een zuidgerichte installatie alsnog de betere keus zijn, vooral als je dankzij een thuisbatterij de opwek van ‘s middags nog ‘s avonds kan gebruiken. PV is het meest bekend voor ‘eigen verbruik’, maar ook {{Wp|Microwarmte-krachtkoppeling|microwarmte-krachtkoppeling}} (die warmte én elektriciteit maakt) of een hybrinator behoren tot de mogelijkheden. Waar PV in de winter lagere opbrengst heeft en in de zomer hoger is dit bij microwarmte-krachtkoppeling vaak net omgekeerd. Meer details over dit item staan in [[Energietransitie/Eigen productie|de subpagina over eigen productie]]. == PV-keuze == Bij bestaande hellende daken moet je het sowieso doen met dat dak, bij nieuwbouw en platte daken heb je nog enige vrijheid. Belangrijk is dat je goed bekijkt via PVcalc wat jouw concrete situatie (oriëntatie, dakhelling, peakwatt, …) betekent. Via SunCalc.org kan je dit ook behoorlijk visualiseren (een [https://www.suncalc.org/#/51.0143,4.2093,18/2020.08.06/07:17/1/1 voorbeeld in Buggenhout]). Door onvoldoende lange termijnvisie is het niet gemakkelijk te weten wat de beste optie is. Dat er bv. een injectievergoeding zal komen (een vergoeding voor de elektriciteit die je op het net zet) is zo goed als zeker, maar wanneer en het bedrag is onduidelijk. Zelf geen tijd of kennis? Zoek een goede installateur! == Kosten en baten == Bij eigen productie doe je een investering, waarvan je hoopt dat je beter af bent met dan zonder die investering. Enkele te overwegen zaken: * Door de stijgende index stijgt de energiekost (gemiddeld gezien) en de kostprijs van een PV-installatie. * De panelen hebben geen onderhoud nodig, nemen amper plaats in op het dak en gaan heel lang mee (20à25 jaar.. sommige hebben het over 30 jaar). De omvormer heeft een levensduur van ca. 10 à 12 jaar. * Ons elektriciteitsverbruik zal meer en meer een groter aandeel innemen in ons energieverbruik: denk aan een warmtepompboiler ter vervanging van een defecte gasboiler. Of denk aan een elektrische auto in de toekomst met V2G-mogelijkheden. Dankzij deze vehicle-to-grid kan deze auto terugleveren aan het net of aan je huis (bv. 's nachts). Bij het aantal panelen dat je wil voorzien moet je dus ook nadenken over de toekomst. * Stel dat er twee identieke huizen in de straat staan: eentje met PV en eentje zonder PV. Dan zal deze met PV ook meer waard zijn. Bij [[Energietransitie#Prosumenten|de tarieven voor de prosument]] hadden we het al over tarieven waarbij hij betaalt voor het gebruik van het net en dus gestimuleerd wordt om zijn zelfconsumptie te maximaliseren. Op vlak van energiekosten moet hij een billijke injectievergoeding ontvangen. Hoet zit dit nu concreet? Als zonnepaneeleigenaar maak je gebruik van het elektriciteitsnet als je je geproduceerde elektriciteit niet onmiddellijk verbruikt. Er zijn in Vlaanderen twee tarieven: * Het '''prosumententarief''' is een forfaitaire vergoeding en het wordt berekend afhankelijk van je netgebied en van het vermogen van je omvormer(s). Het is forfaitair en dus wordt niet gekeken naar je werkelijk gebruik van het net. Dit tarief kan enkel voor installaties geplaatst vóór 2021 of jonger dan 15 jaar en is dus een uitdovend tarief. Je kan steeds van het ''prosumententarief'' naar ''nettarief werkelijke afname'' (interessant als je op jaarbasis veel meer opwekt, dan verbruikt), maar je kan niet meer terug. * Bij '''nettarief werkelijke afname''' worden de netkosten berekend volgens werkelijke afname en is er een digitale meter nodig. Het voordeel van de terugdraaiende teller valt hier weg: je zal voortaan betalen voor alle energie die je verbruikt. Je krijgt er wel twee voordelen voor in de plaats: de prosumentenvergoeding valt weg en je krijgt een '''injectievergoeding''' voor de elektriciteit die je injecteert. Op het dashboard van de VREG kan je de gemiddelde terugleveringsvergoeding afleiden.&nbsp;<ref>[https://dashboard.vreg.be/report/DMR_Elektriciteit_Terugleveringscontracten.html Dashboard VREG: gemiddelde terugleveringsvergoedingen.]</ref> == Zelfconsumptie en zelfvoorziening == In het kader van de [[energietransitie]] is het belangrijk om te verbruiken wanneer de energie goedkoop en overvloedig aanwezig is, bv. als je eigen productie hebt. Daarvoor moet je meten, dus herhalen we uit [[Energietransitie#Van_meten_tot_weten|Van meten tot weten]] enkele begrippen: * E_h is wat jouw apparaten in huis verbruiken. Dit kan komen van jouw eigen productie (E_p) en/of worden geïmporteerd van het net (E_i). * E_i is wat je importeert van het openbare elektriciteitsnetwerk. * E_p is wat je zelf produceert, bv. door PV-panelen. * E_e is wat je exporteert naar het openbare elektriciteitsnetwerk. Het is dus het deel van je productie dat je zelf niet direct kan verbruiken. * E_d is wat je zelf direct verbruikt (''zelfconsumptie'') van de productie E_p en dus niet injecteert op het elektriciteitsnetwerk. Er gelden volgende verbanden: * <code>E_h = E_i + E_p – E_e</code> * <code>E_d = E_p - E_e</code> Daarmee kan je de zelfvoorzienings- en zelfconsumptiegraad berekenen (zie ook [[Energietransitie#Eigen_productie|de algemene inleiding ‘Eigen productie’]]): * De zelfvoorzieningsgraad Z_v bepaalt hoeveel je van het net nog moet afnemen. Een Z_v van 100 % betekent dat je nooit iets afneemt van het elektriciteitsnetwerk. Bij een digitale meter zou de afnameteller op nul blijven staan. Je kan dus eigenlijk alles doen met jouw eigen productie en je zou dus eigenlijk volledig {{Wp|Off-grid|off-grid}} kunnen werken. De berekening is:<br><math>Z_{v}=Q_{hp}=\frac{E_{d}}{E_{h}}=\frac{E_{p}-E_{e}}{E_{h}}</math> * De zelfconsumptiegraad Z_c bepaalt hoeveel van je eigen productie je onmiddellijk zelf kan verbruiken. Een Z_c van 100 % betekent dat je nooit injecteert in het elektriciteitsnetwerk. Bij een digitale meter zou je injectieteller op nul blijven staan. De berekening is:<br><math>Z_{c}=Q_{dp}=\frac{E_{d}}{E_{p}}=\frac{E_{p}-E_{e}}{E_{p}}</math> Belangrijk is om de tijd(spanne) te vermelden, want zo'n berekening zal bv. 'zomer versus winter versus jaar' of 'dag versus nacht' heel erg verschillende resultaten geven. Voor een globaal overzicht lijkt ''jaar'' het beste uitgangspunt. === Voorbeelden === Een redeneerfout die vaak wordt gemaakt is dat je met bv. een jaarproductie van 4000 kWh en een verbruik van 4500 kWh beweert dat je maar 500 kWh van het net hebt afgenomen. Dat is fout! De kans is nl. heel groot dat je in de zomer overdag veel op het net hebt moeten injecteren en in de winter en ‘s nachts véél meer dan 500 kWh hebt moeten afnemen. Voor een goed besluit heb je minstens Ea, Ei en Ep nodig. We nemen een concreet voorbeeld van iemand die 12 maanden geleden de meterstanden heeft genoteerd en dit nu opnieuw doet. De verschillen van de meterstanden vind je op de eerste drie lijnen. Daaruit kan Ed en Et berekend worden. Tenslotte bepaal je de zelfconsumptie- en zelfvoorzieningsgraad. Ei = 4858 kWh (1949 piek + 2909 dal) Ee = 2725 kWh (1981 piek + 744 dal) Ep = 5316 kWh Ed = 2591 kWh (Ep - Ee) Eh = 7449 kWh (Ei + Ep - Ee) Zv = 35% (Ed / Eh = 2591 / 7449) Zc = 49% (Ed / Ep = 2591 / 5316) Een ander voorbeeld is de energiebalans van iemand die met de Sunny Home Manager 2.0 een dag- en jaarbalans heeft opgevraagd eind december. Je ziet het huisverbruik Eh in rood-groen, de netimport Ei in het rood en de eigen zelfconsumptie Ed die direct wordt verbruikt in het groen. In de onderste grafiek zie je de productie Ep in het groen-geel, waarvan het groene de zelfconsumptie Ed is en het gele de netexport Ee. Onderaan de grafiek zie je de zelfvoorzieningsgraad Zv en de zelfconsumptiegraad Zc (aandeel direct verbruik). Dankzij sturingen volgt de warmtepomp in principe mooi de opbrengstlijn van de PV-panelen. <gallery> SunnyHomeManager-energiebalans-dag.jpg SunnyHomeManager-energiebalans-jaar.jpg </gallery> === Verhogen === Door de energietransitie zal de factuur in de toekomst er anders uitzien dan nu. Mogelijke nieuwe tarieven zijn capaciteitstarief, aansluitingsvermogentarief, TOU-tarief (time of use) en injectievergoeding. Een hogere Ed betekent dat je de eigen productie (bv. zonnepanelen) beter hebt afgestemd op het eigen verbruik (bv. {{Wp|Elektrische auto|elektrische auto}}, sanitair warm water, …) en dus hoe minder je het net van de distributienetbeheerder belast. Redenen om dit te doen: * Deze elektriciteit passeert dus niet doorheen jouw meter en wordt dus nergens geteld. * Dit effect telt twee keer: een keer dat je het net minder belast met “overtollige opwek”, bv. doordat een vaatwas eigen productie gebruikt die dus niet meer op het net gedumpt wordt. Een tweede keer omdat je die vaatwas dan ‘s avonds niet meer moet aanzetten, wanneer het net zwaarder belast is door anderen. * Je krijgt weliswaar een injectievergoeding voor elektriciteit die je naar het net exporteert, maar dat zal altijd minder zijn dan de vermeden importkost. Als het kan is direct verbruik (als de zon schijnt) beter dan het af te nemen (bv. 's nachts). Bepalend voor jouw factuur zal dan de digitale meter zijn, die Ei (import) en Ee (export) meet. Jouw Ed (zelfconsumptie) wordt er niet gemeten en niet gefactureerd. Hoe hoger Ed, hoe minder jouw factuur bepaald wordt door andere tarieven of prijsstijgingen. Fluvius liet weten dat voor de eerste helft van 2022 gezinnen met zonnepanelen en een digitale meter erin slaagden om gemiddeld 11% meer van hun zonnestroom te verbruiken t.o.v. dezelfde periode het jaar ervoor. Ze verbruikten ook 8 procent minder elektriciteit.&nbsp;<ref>Fluvius.be: [https://pers.fluvius.be/vlaming-verbruikte-8-procent-minder-elektriciteit-en-13-procent-minder-gas Vlaming verbruikte 8 procent minder elektriciteit en 13 procent minder gas]</ref> Bij zowel de zelfconsumptiegraad Zc als zelfvoorzieningsgraad Zv is een hogere Ed interessant. De zelfvoorzieningsgraad Zv kan je bovendien ook verhogen door je huisverbruik Eh naar beneden te halen. Je voelt aan dat je met zonnepanelen best overdag apparaten aanzet. Wil je voldoende rekening houden met bewolkte dagen, het vermijden van pieken op het netwerk, de (toekomstige) TOU-tarieven? Dan heb je [[Energietransitie#Domotica|domotica]] nodig voor het aansturen van de elektriciteitsbalans. == Off grid == Het klinkt logisch dat je met eigen zonnepanelen deels off grid kan, zonder dat je het net van de straat nodig hebt. Opgelet: standaard is dat niet het geval en heeft de omvormer "de cadans" van het net nodig. Wil je off grid kunnen werken, dan moet je dat expliciet vragen aan de installateur om dat te voorzien.&nbsp;<ref>YouTube-kanaal Full Energy Torhout: [https://youtube.com/shorts/qQ9_stz1VZU?feature=share Omschakelen naar off-grid of backup, nu nog gemakkelijker in de toekomst.]</ref> == Externe links == * Cebeo: [https://www.cebeo.be/nl-be/inspiratie/dossiers/zelfconsumptie-hoe-eigenverbruik-optimaliseren Zelfconsumptie – Hoe eigenverbruik optimaliseren?] * {{Wp|Vlaamse Regulator van de Elektriciteits- en Gasmarkt|VREG}}: [https://simulatordigitalemeter.vreg.be/ hun simulator geeft een inschatting van de zelfconsumptie voor zowel bestaande prosumenten als mensen die zonnepanelen overwegen in 2020.] * {{Wp|Hogeschool West-Vlaanderen|Howest}}: [https://www2.howest.be/d3o/index.html Decongestie van het distributienet door decentrale opslag] {{Appendix}} {{Sub}} pl7x6byww7b84fktl5sn55aquztrexm 0 41313 426776 421326 2026-05-16T07:15:18Z Erik Baas 2193 lf 426776 wikitext text/x-wiki {{Bi}} '''Erfdelen''' (of ''erfgoeddelen''), niet te verwarren met het {{Wp|erfrecht|erfrecht-begrip ''erfdeel''}}, is een {{Wp|Gemeenschappelijk wonen|collectieve woonvorm}} waarbij meerdere huishoudens een (kleine) woongemeenschap vormen met gedeelde voorzieningen op voormalig agrarische grond. Erfdelen is een steeds populairder wordende woonvorm in Nederland.&nbsp;<ref name=":0">[https://www.rabobank.nl/kennis/d011185496-case-erfdelen-is-een-mooie-bloem-in-het-boeket-met-seniorenwoningen Erfdelen kan deels oplossing zijn voor tekort aan seniorenwoningen]. ''Rabobank''. Geraadpleegd op 24 juni 2022.]</ref>&nbsp;<ref>[https://erfdelen.nl/thuis Erfdelen]. ''erfdelen.nl''. Geraadpleegd op 10 juni 2022.</ref> Erfdelen kan gezien worden als een alternatieve woonvorm met kenmerken van {{Wp|Eenvoudig leven|eenvoudig leven}}. Een erfdeelproject valt in Nederland in de categorie 'zelfbouw'. Erfdelen.nl is het landelijke erfdelen netwerk. Deze handleiding biedt handvatten voor iedereen die geïnteresseerd is in erfdelen of daar vanuit ambtelijke functie mee te maken krijgt. == Achtergrond == Het aantal agrarische bedrijven in Nederland is tussen 2000 en 2020 gedaald van 97.400 tot 52.700.&nbsp;<ref>[https://opendata.cbs.nl/#/CBS/nl/dataset/80783ned/line?dl=5F5C2&ts=1653388892182 CBS Statline.] ''opendata.cbs.nl''. Geraadpleegd op 24 juni 2022.</ref> Hiervan hadden 16.000 nog geen beoogde bedrijfsopvolger.&nbsp;<ref name=":33">Centraal Bureau voor de Statistiek, [https://www.cbs.nl/nl-nl/nieuws/2021/02/geen-bedrijfsopvolger-voor-meer-dan-16-duizend-boerderijen Geen bedrijfsopvolger voor meer dan 16 duizend boerderijen]. Geraadpleegd op 10 juni 2022.</ref> Mede door stikstofregulering&nbsp;<ref name=":23">DCA MultiMedia, [https://www.boerenbusiness.nl/melk/artikel/10884110/bijna-helft-van-veehouders-denkt-aan-stoppen Bijna helft van veehouders denkt aan stoppen - Nieuws Enquête NOS]. ''Boerenbusiness''. Geraadpleegd op 10 juni 2022.</ref> en een gebrek aan potentiële opvolging binnen het bedrijf&nbsp;<ref name=":33" />, werd verwacht dat deze daling zou aanhouden. Door liberalisering en globalisering konden kleinere boeren niet concurreren op de markt, waardoor agrarische bedrijven (sinds 1950) moesten groeien en intensiveren om economisch levensvatbaar te blijven.&nbsp;<ref>Centraal Bureau voor de Statistiek, [https://www.cbs.nl/nl-nl/nieuws/2017/09/sterke-schaalvergroting-in-de-landbouw-sinds-1950 Sterke schaalvergroting in de landbouw sinds 1950]. ''Centraal Bureau voor de Statistiek''. Geraadpleegd op 24 juni 2022.</ref> Deze schaalvergroting van de veehouderij heeft bijgedragen aan de {{Wp|Stikstofcrisis|stikstofcrisis}} die in 2019 in Nederland werd vastgesteld. Als consequentie hiervan was de verwachting dat vele agrarische gebieden en de gebouwen die daarop staan ongebruikt en/of onbeheerd achterblijven, met mogelijk verval van plattelandsgebieden als gevolg.&nbsp;<ref>[https://groenehart.info/uitdagingen/landbouw-streekproducten/leegstand-boerderijen/ Leegstand boerderijen]. ''STICHTING GROENE HART''. Geraadpleegd op 24 juni 2022.</ref> In 2021 was er in Nederland een tekort aan circa 300.000 woningen en de verwachting was dat dit de jaren erna zou toenemen.&nbsp;<ref>[https://nos.nl/l/2369109 Schreeuwend tekort aan woningen, wat moet eraan gedaan worden?]. ''nos.nl''. Geraadpleegd op 24 juni 2022.</ref> Het aantal jongvolwassenen tussen 25 en 35 jaar was sinds 2014 met 11% toegenomen (+ 216.000 in 2021), terwijl ouderen vaak langer in hun eigen huis bleven wonen in plaats van naar een verzorgingshuis te gaan (+ 546.000 in 2021 ten opzichte van 2014&nbsp;<ref name="CBS3">[https://www.cbs.nl/nl-nl/video/48d1f18b906c49debb33b07f6e100fe9 Centraal Bureau voor de Statistiek, De woningmarkt.] Geraadpleegd op 10 juni 2022.</ref>). Dit zorgde voor stagnatie op de woningmarkt. Daarnaast werden er in de periode 2014-2021 voornamelijk grote, relatief dure woningen bijgebouwd, terwijl de samenstelling van huishoudens juist kleiner werd.&nbsp;<ref name="CBS3" />&nbsp;<ref>[https://www.cbs.nl/nl-nl/nieuws/2021/31/8-miljoen-woningen-in-nederland Centraal Bureau voor de Statistiek, 8 miljoen woningen in Nederland]. Geraadpleegd op 10 juni 2022.</ref> Ook waren er steeds meer mensen die alleen woonden en/of zich eenzaam voelden.&nbsp;<ref>[https://longreads.cbs.nl/nederland-in-cijfers-2020/hoe-eenzaam-voelen-we-ons CBS, Hoe eenzaam voelen we ons?] - Nederland in cijfers 2020 | CBS. ''Hoe eenzaam voelen we ons? - Nederland in cijfers 2020 | CBS''. Geraadpleegd op 24 juni 2022.</ref> Het woonconcept erfdelen is een reactie op deze ontwikkelingen en biedt een mogelijkheid om deze problematieken tegelijkertijd aan te pakken. == Betrokken partijen en rolverdeling == Om een zelfbouwproject als erfdelen van de grond te krijgen, is het nodig om met diverse partijen contact te hebben. In de tabel een overzicht van alle (meest) voorkomende partijen en bij welke stappen zij betrokken zijn, vanuit het perspectief van een initiatiefnemer. <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable mw-collapsible vatop" style="font-size: smaller;" |+Betrokken partijen en rolverdeling !Initiatiefnemer !Coöperatie !Erfeigenaar !Gemeente !Provincie !Rijksoverheid !Makelaar !Notaris !Financiers !Lokale gemeenschap !Andere mogelijke betrokkenen |- |Onderzoek naar concept erfdelen |Kerngroep vormen |Interesse polsen |Oriënterend gesprek |Bestemmingsplan toets binnen landschapsbeleid |Bestemmingsplan toets binnen staatsbelang |Mogelijke locaties verkennen |Formaliseren samenwerkings&shy;verbond |Hypotheek&shy;regelingen |Bezwaartoets |Aannemer |- |Onderzoek of erfdelen bij je past |Samenwerkings&shy;verbond opzetten |Huidige en gewenste situatie bespreken |{{Wp|Principeverzoek|Principeverzoek}} |Hulp bij aankoop van landbouwgrond |Subsidies |Aankoop&shy;bemiddeling |Formaliseren gebruik/aankoop van landbouwgrond |Verkennen te koop komende landbouw&shy;gebieden |Socialiseren |Adviseurs |- |Persoonlijk plan en visie |Gezamenlijk plan opstellen |Overeenkomst over landgebruik |Bestemmingsplan toetsen / laten wijzigen&nbsp;<ref>Een bestemmingsplan bestaat uit meerdere belangrijke onderdelen die nader toegelicht worden onder 'Bestemmingsplan'.</ref> |Subsidies | | | |Not-for-profitinvesteringen | |Andere erfdeelprojecten |- |Bijeenkomsten collectief wonen bijwonen |Groep uitbreiden |Overdracht eigendom |Bouwvoorschriften | | | | |Particuliere investeringen | |Architect |- |Mogelijke locaties verkennen |Algemene vergaderingen | |[https://www.omgevingsloket.nl/ Vergunningen] | | | | | | |Gezondheidszorg&shy;instellingen |- |Haalbaarheids&shy;onderzoek |Werkgroepen vormen | |Lokale wetgeving | | | | | | |Natuurontwikkelings&shy;organisaties |- | | | |Subsidies | | | | | | |Platformen voor erfdelen of collectief wonen |}</div>'''Initiatiefnemer''' Een initiatiefnemer is degene die graag op een voormalig erf wil wonen. [https://www.erfdelendoesburg.nl/tijdlijn-van-ons-project Het traject voor erfdelen kan lang duren en veel tijd en energie vragen], daarom is het belangrijk om erachter te komen of erfdelen bij je past en in welke vorm (samenstelling groep, locatie, type woongroep). Hierbij kan een persoonlijke visie en plan geschreven worden. Voor een gemeente is het belangrijk om zelf met een geschikte locatie te komen en goed voorbereid te zijn op de te verwachten procedure en de kosten van dit traject. '''Coöperatie''' Een erfdeelproject draait om het delen van een erf. Een initiatiefnemer kan samen met andere geïnteresseerden een groep vormen om de plannen verder vorm te geven. Een veelvoorkomende samenwerkingsvorm hiervoor is het {{Wp|Collectief particulier opdrachtgeverschap|Collectief particulier opdrachtgeverschap}}&nbsp;<ref>[https://www.zelfbouwinnederland.nl/informatie/collectief-particulier-opdrachtgeverschap-cpo/algemeen/wat-cpo Wat is CPO?]. ''www.zelfbouwinnederland.nl''. Geraadpleegd op 11 juni 2022.</ref> (CPO). In sommige gevallen wordt ervoor gekozen om een kerngroep te vormen met daaromheen een algemene groep. De groep is gezamenlijk verantwoordelijk voor het project, maar in veel gevallen wordt er een onderscheid gemaakt in verantwoordelijkheden door werkgroepen te vormen. Werkgroepen kunnen zich specifiek specialiseren op het gebied van algemene onderwerpen, zoals bouw, financiën, juridische zaken of communicatie. Het kan ook voorkomen dat een woongroep werkgroepen heeft die zich inzetten voor speciale doelstellingen, zoals vergroening van de omgeving, (gezondheids)zorg voor elkaar&nbsp;<ref name=":0" />, zelfteelt of het verbeteren van waterkwaliteit. '''Erfeigenaar''' De erfeigenaar is de bezitter van de grond waar de coöperatie wil wonen en is meestal de boer die met de agrarische bedrijfsvoering is gestopt of van plan is te gaan stoppen en het erf (deels) wil verkopen. Een erfeigenaar kan er ook voor kiezen om het land te verpachten&nbsp;<ref>Ministerie van Algemene Zaken, [https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/landbouw-en-tuinbouw/vraag-en-antwoord/onderwerpen/landbouw-en-tuinbouw/vraag-en-antwoord/wat-zijn-de-maximale-pachtprijzen-voor-landbouwgrond Wat zijn de maximale pachtprijzen voor landbouwgrond?] - Rijksoverheid.nl. ''www.rijksoverheid.nl'' (20 juni 2011). Geraadpleegd op 21 juni 2022.</ref> of verhuren aan een woongroep, als alternatieve inkomstenbron voor veeteelt. '''Gemeente''' De gemeente heeft een prominente rol in het realiseren van een erfdeelproject. Zij besluiten o.a. over het wijzigen van het bestemmingsplan en zijn verantwoordelijk voor de uitvoering van het Vab-beleid. Ook aanvragen voor vergunningen (omgevingsvergunning) verlopen via de gemeente. Een initiatiefnemer dient een aantal stappen te doorlopen met de gemeente. {| class="wikitable mw-collapsible" |+ !Stap !Omschrijving !Kosten |- |Oriënterend gesprek |Eerste interesse toetsen of het initiële plan kans maakt bij de gemeente. |Nee |- |Principeverzoek |Concept toets door de gemeente of het verder uitgewerkte plan past binnen het beleid en bestemmingsplan van de gemeente. Zo niet, dan geeft de gemeente een onderbouwde indicatie van de geschatte kans van slagen. |Ja |- |Wijziging bestemmingsplan |Het proces om een bestemmingsplan wijziging te realiseren. Dit proces bestaat uit vier fasen: voorbereiding, ontwerp, vaststelling en beroep. |Ja |- |Bouwvoorschriften |Bij alle bouw en sloop werkzaamheden dient rekening te worden gehouden met het bouwbesluit, bouwverordening en welstandseisen. |Ja |- |Vergunningen |Voor bouw- en sloopwerkzaamheden kan het zijn dat je een vergunning nodig hebt. Dit kan gecontroleerd worden via het [https://www.omgevingsloket.nl/ Omgevingsloket]. |Ja |} '''Provincie''' De provincie heeft een beleidsbepalende rol met betrekking tot de uitbreiding van steden of dorpen via de Wet ruimtelijke ordening. Daarnaast maakt de provincie structuurplannen, waarin o.a. bepaalt wordt waar (spoor)wegen, agrarische en natuurgebieden en recreatieve voorzieningen komen. Gemeenten houden hier rekening mee bij het wijzigen van bestemmingsplannen.&nbsp;<ref>Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, [https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/provincies/taken-provincie Provincie voert landelijk en eigen beleid uit - Provincies - Rijksoverheid.nl]. ''www.rijksoverheid.nl'' (1 augustus 2012). Geraadpleegd op 21 juni 2022.</ref> '''Rijksoverheid''' De Rijksoverheid heeft geen directe rol in het proces rondom erfdelen. De Rijksoverheid is wel verantwoordelijk voor beleid, wetgeving en naleving daarvan.&nbsp;<ref>Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, [https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/rijksoverheid/taken-van-de-rijksoverheid Taken van de Rijksoverheid - Rijksoverheid - Rijksoverheid.nl]. ''www.rijksoverheid.nl'' (26 maart 2010). Geraadpleegd op 21 juni 2022.</ref> Ook op het gebied van Volkshuisvesting en Ruimtelijk ordening,&nbsp;<ref>Ministerie van Algemene Zaken, [https://www.rijksoverheid.nl/regering/coalitieakkoord-omzien-naar-elkaar-vooruitkijken-naar-de-toekomst/2.-duurzaam-land/volkshuisvesting-en-ruimtelijk-ordening Volkshuisvesting en Ruimtelijk ordening - Regering - Rijksoverheid.nl.] ''www.rijksoverheid.nl'' (31 december 2021). Geraadpleegd op 21 juni 2022.</ref> wat invloed kan hebben op een erfdeelproject. Gemeenten houden bij bestemmingsplannen rekening met eventuele Rijksbelangen (bijvoorbeeld in de omgeving van een nationaal vliegveld). '''Makelaar''' De makelaar kan helpen bij het vinden van een geschikte locatie en de bemiddeling bij het aankopen van een locatie. Het is goed om te realiseren dat gemeentes geen verantwoordelijkheid hebben om voor een project naar een geschikte locatie te zoeken, dat is aan de initiatiefnemers zelf. '''Notaris''' De notaris legt diverse overeenkomsten vast. Bijvoorbeeld de samenwerkingsvorm van de woongroep, de aankoop van de boerderij of de landgebruiksregeling bij pacht. '''Financiers''' Een erfdeelproject brengt diverse kosten met zich mee. De projecten gaan gepaard met vele risico's, waardoor het lastig kan zijn om via de standaard kanalen aan financiering te komen via een hypotheekverstrekker. Sommige woongroepen zoeken daarom naar partijen die hun project willen steunen (met of zonder tegenprestatie). Het komt daarom voor dat woongroepen zich inzetten voor een maatschappelijk doel, zodat het project organisaties of particulieren kan aantrekken die dat doel nastreven. '''Lokale gemeenschap''' De lokale gemeenschap bestaan uit de directe buren. Dat kunnen omwonenden zijn, maar ook bedrijven. Bij erfdelen is de kans groot dat de locatie omringd wordt door andere agrarische bedrijven. Voor het bestemmingsplan is het verplicht om een omgevingsdialoog te voeren, waarin de initiatiefnemers in gesprek gaan met de lokale gemeenschap om te toetsen of er mogelijke bezwaren zijn. Daarnaast is het ook fijn om een goede band op te bouwen met de buurt. '''Andere mogelijke betrokkenen''' {| class="wikitable mw-collapsible" !Betrokkenen !Toelichting |- |Aannemer |Zelfbouw hoeft niet compleet 'zelf' gedaan te worden. Er kan uiteraard ook een aannemer in de hand worden genomen voor het daadwerkelijke bouwen. |- |Adviseurs |Een erfdeelproject vergt veel expertises op vele vlakken. Een woongroep kan erbij gebaat zijn om voldoende externe kennis te gebruiken, bijvoorbeeld op het gebied van projectbegeleiding, vinden van geschikte locatie, financieel, bouwtechnisch of het maken van een bestemmingsplan. |- |Andere erfdeelprojecten |Lopende of gerealiseerde erfdeelprojecten hebben veel praktijkkennis in huis om van te leren. |- |Architect |Zelfbouw hoeft niet compleet 'zelf' gedaan te worden. Er kan uiteraard een architect in de hand worden genomen voor het ontwerp (en het voldoen aan bouwvoorschriften). |- |Gezondheidszorginstellingen |Huisvesting van kwetsbare mensen in de gemeenschap is voor sommige projecten van belang en kan aansluiten bij gemeentebelang. |- |Natuurontwikkelingsorganisaties |Het verbeteren van natuur in de omgeving van het project is voor sommige projecten van belang en kan aansluiten bij gemeente- of provinciaal belang. |- |Platformen voor erfdelen of collectief wonen |Er zijn diverse (online) platformen voor collectief wonen of specifiek voor erfdelen. |} == Wetgeving == === Bestemmingsplan === Bij erfdelen wordt agrarisch landschap omgevormd tot woongebied. In veel gevallen is het nodig om het {{Wp|Bestemmingsplan (Nederland)|bestemmingsplan}} te wijzigen van (agrarische) bedrijfsbestemming naar woonbestemming. Een wijziging voor een bestemmingsplan verloopt via een aanvraag bij de betreffende gemeente. Dit proces bestaat uit vier fasen: voorbereiding, ontwerp, vaststelling en beroep en duurt één of meerdere jaren indien er bezwaren worden ingediend. Belangrijke thema's binnen een bestemmingsplan:&nbsp;<ref>[https://www.infomil.nl/onderwerpen/ruimte/omgevingsthema/ Omgevingsthema's en ruimtelijke planvorming]. ''Kenniscentrum InfoMil''. Geraadpleegd op 10 juni 2022.</ref> {| class="wikitable" |Geluid |Luchtkwaliteit |Externe veiligheid |Geur bedrijven |Trillingen |- |Natuur |Geur en Veehouderij |Gezondheid |Bodemkwaliteit |(Grond)water |- |Cultureel erfgoed |Energie |Kabels en leidingen |Windhinder |Licht |} === Beleidsregel vrijkomende agrarische bedrijfsbebouwing === De [https://lokaleregelgeving.overheid.nl/CVDR638437/1 beleidsregel vrijkomende agrarische bedrijfsbebouwing] (Vab) is in het leven geroepen om de terugloop in de landbouw te adresseren, door vrijkomende agrarische bedrijfsgebouwen te hergebruiken voor andere functies.&nbsp;<ref>Hof van Twente, [https://lokaleregelgeving.overheid.nl/CVDR13041 Beleidsregel vrijkomende agrarischebedrijfsbebouwing (Vab)]. ''lokaleregelgeving.overheid.nl''. Geraadpleegd op 16 juni 2022.</ref> === Bouwvoorschriften === Voorafgaand aan de bouw (of sloop) van gebouwen, dient er rekening gehouden te worden met het {{Wp|bouwbesluit|bouwbesluit}}, {{Wp|bouwverordening|bouwverordening}} en {{Wp|welstandseisen|welstandseisen}}. In het bouwbesluit staan alle technische aspecten waarmee rekening moet worden gehouden bij veiligheid rondom bouwprojecten. Dat gaat over veiligheid, gezondheid, bruikbaarheid, energiezuinigheid en milieu.&nbsp;<ref>Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer Ministerie van Volkshuisvesting, [https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/bouwregelgeving/bouwbesluit-2012 Bouwbesluit 2012 - Bouwregelgeving - Rijksoverheid.nl]. ''www.rijksoverheid.nl'' (25 november 2010). Geraadpleegd op 21 juni 2022.</ref> In de (verdwijnende) bouwverordening staan niet-technische aspecten die van belang kunnen zijn bij bouw.&nbsp;<ref>[https://vng.nl/artikelen/veelgestelde-vragen-modelbouwverordening Veelgestelde vragen - Modelbouwverordening | VNG]. ''vng.nl''. Geraadpleegd op 21 juni 2022.</ref> De gemeente kan specifieke eisen hebben rondom de esthetische aspecten van een bouwproject. Die aspecten worden getoetst door de welstandcommissie, die hun toetsing baseren op de welstandsnota.&nbsp;<ref>Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, [https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/bouwregelgeving/stappenplan-bij-bouwen-en-verbouwen Stappenplan bij bouwen en verbouwen - Bouwregelgeving - Rijksoverheid.nl]. ''www.rijksoverheid.nl'' (29 maart 2012). Geraadpleegd op 21 juni 2022.</ref> Zij beoordelen bijvoorbeeld of de architectuur of gebruikte materialen passen binnen de omgeving. === Wet natuurbescherming === Om nieuwbouw te realiseren is het verplicht om rekening houden met de {{Wp|Wet natuurbescherming|wet natuurbescherming}}&nbsp;<ref name=":1" />. == Succes- en faalfactoren == Erfdeelprojecten zijn (anno 2022) nog in de pioniersfase, waardoor er nog geen gestandaardiseerde wijze is om dergelijke projecten te realiseren. Er zijn diverse uitdagingen die erfdelers ervaren, maar inmiddels is er ook meer inzicht in mogelijke succes- en faalfactoren. === Locatie === Het vinden van een geschikte locatie voor erfdelen is afhankelijk van diverse aspecten. Een aantal voorbeelden zijn: '''Infrastructuur en dienstverlening''' in afgelegen plattelandsgebieden zijn beperkt. Gemeenten willen daarom voornamelijk overmatige verkeersbewegingen tegenhouden. Dit is een lastige om aan te pakken. Er zijn echter aspecten die kunnen bijdragen om het minder problematisch te maken. Er kan rekening worden gehouden met de samenstelling van de groep, waarbij jongeren ouderen kunnen vervoeren als dat nodig is. Een andere mogelijkheid zou kunnen zijn om een boerderij te zoeken die in de buurt van een busstation ligt, zodat de gemeente denkt dat het minder een probleem is. '''Het bestemmingsplan''' van het gebied is van cruciaal belang voor het slagen van een project. Over het algemeen wordt er door gemeentes liever binnen de bebouwde kom gebouwd in plaats van het buitengebied.&nbsp;<ref>Jurable. ''[https://www.jurable.nl/blog/2020/09/10/binnen-of-buiten-de-bebouwde-kom/ Binnen of buiten de bebouwde kom]'' (10 september 2020). Geraadpleegd op 27 juni 2022.</ref> Het is echter lastig om dit te bepalen voor elke gemeente, aangezien het beleid hierop per gemeente verschilt en uitzonderingen gemaakt worden per project, bijvoorbeeld via de kruimelregeling.&nbsp;<ref>Jurable. ''[https://www.jurable.nl/blog/2014/10/17/kruimelregeling/ Kruimelregeling]'' (3 november 2017). Geraadpleegd op 29 juni 2022.</ref>&nbsp;<ref>[https://www.omgevingsweb.nl/themadossier/kruimelregeling/ Kruimelregeling]. ''Omgevingsweb''. Geraadpleegd op 29 juni 2022.</ref> Normaliter dient het gebied waarin het perceel gelegen is een woon- of verblijffunctie te hebben. Het bestemmingsplan kan echter wel worden veranderd als hier een goede reden voor is. Via [https://www.ruimtelijkeplannen.nl/ ruimtelijkeplannen.nl] is het mogelijk om het huidige bestemmingsplan van een perceel te bekijken én om in te zien of er al plannen voor wijzigingen zijn. Een succesfactor hierin kan zijn om met overtuigingskracht bij de gemeente aan te kloppen. Zorg er daarom voor dat wanneer een erfdelen verzoek wordt ingediend dat het aansluit op doelen die de gemeente heeft, bijvoorbeeld het vergroten van biodiversiteit, huisvesting van lokale bevolking, mantelzorg of monumentenzorg (zie paragraaf '[[#Maatschappelijke bijdrage|Maatschappelijk bijdrage]]'). Het helpt om de gemeente te overtuigen als je goed voorbereid over komt. Zorg dus voor een goed uitgedacht plan, voeg schetsen van het project toe en laat zien dat je bereid bent om (uitzoek)werk uit handen te nemen. Op basis van een goed principeverzoek kan de gemeente veel beter oordelen of er potentie zit in het beoogde project. '''Het beleid voor woonfuncties''' speelt een belangrijke rol bij het selecteren van een geschikte locatie. De gemeente en initiatiefnemers zijn gebonden aan beleid rondom milieukwaliteit voor woonbestemmingen. Dat betekent dat er rekening moet worden gehouden met o.a. geluid, lucht, bodem, grondwater, wind, licht, geur, trillingen en asbest. Hoe meer er in het plan rekening wordt gehouden met deze aspecten, hoe groter de kans dat het project succesvol (en sneller) door de procedure bij de gemeente komt. Bij wijzigingen in het landschap dient flora & fauna onderzoek van het erfgoed worden verricht, ter bescherming van in het wild levende planten- en diersoorten. Dit kan voor vertraging zorgen als het onderzoek te laat wordt gestart en er beschermde soorten worden gevonden. Als initiatiefnemer heb je de verantwoordelijkheid om een alternatief te bieden of aan te tonen dat de soorten beschermd zullen worden.&nbsp;<ref>Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, [https://wetten.overheid.nl/BWBR0009640/2016-04-14 Flora- en faunawet]. ''wetten.overheid.nl''. Geraadpleegd op 27 juni 2022.</ref> === Financiering === Het regelen van financiering voor erfdeelprojecten is voor veel banken nog maatwerk en wordt gezien als risicovol. Dat heeft enerzijds te maken met het verstrekken van een lening aan meer dan één huishouden. Ook wordt het als risico gezien dat de plannen nog afhankelijk zijn van o.a. de gemeente en het beschikbaar komen van het perceel of deze plannen daadwerkelijk uitgevoerd mogen worden. Voor een initiatiefnemer is het een heel onzeker proces, omdat er een kip-en-ei verhaal ontstaat tussen al deze risico's. Een succesfactor hierin is om één van die onzekerheden te doorbreken, bijvoorbeeld door toezegging van de gemeente te krijgen dat het hoe dan ook door gaat, behalve bepaalde nog-te-bespreken voorwaarden. Een andere oplossing kan zijn om toch, als dat mogelijk is, de boerderij alvast te kopen of een aankoopregeling met de eigenaar te treffen. Een andere mogelijkheid is om een bank te vinden die het aandurft om mee te pionieren en een deel van het risico te dragen. Duurzame banken in Nederland zijn hier mogelijk gevoelig voor, maar Duitse banken lijken ook bereidwilliger om meerdere huishoudens te financieren. Er zijn ook subsidies die kunnen bijdragen aan het verlagen van de kosten. === Kennis en kunde === Het is niet eenvoudig om een erfdeelproject te realiseren. In succesvolle projecten is er vaak al expertise in huis, maar wordt ook externe expertise ingeschakeld. Een woongroep kan erbij gebaat zijn om voldoende externe kennis te gebruiken, bijvoorbeeld op het gebied van projectbegeleiding, vinden van geschikte locatie, financieel, bouwtechnisch, bestemmingsplan en over het functioneren van overheidsorganen, zoals de gemeente. === Gemeentelijke belangen === Over het algemeen staan erfdelen initiatieven nog niet hoog op het prioriteiten lijstje van gemeentes. Maar als initiatiefnemer kan je zorgen dat jouw plan toch in aanmerking kan komen om op gepakt te worden door een ambtenaar. Het is hierin van belang dat je eerst uitzoekt wat de opgaves zijn van de gemeente. Om hier achter te komen kan je bijvoorbeeld zoeken op 'opgaven gemeente [gemeente] '/'Woonvisie [gemeente]'/ 'bestuursakkoord [gemeente]'. Wanneer je achter doelen van de gemeente bent gekomen kan je jouw erfdelen initiatief hierop aan laten sluiten. Het actief dienen van een maatschappelijk doel, in lijn met bijvoorbeeld gemeentelijk beleid, kan ook helpen om een project tot realisatie te brengen. Maak, wanneer mogelijk, gebruik van concrete contactpersonen binnen de gemeente voor soortgelijke projecten. Verder kunnen (door de gemeente gekozen) vaste derde partijen zorgen voor ondersteuning in het proces. Dit zorgt voor een effectievere en efficiëntere werking van het proces. === Goed contact met de buurt === Projecten staan of vallen met medewerking van de buurtgenoten. Zij kunnen bewaar maken op de plannen, waardoor het gehele proces erg vertraagd wordt. Het is dus belangrijk om in gesprek te gaan met de directe omgeving om een goede band op te bouwen en om eventuele (formele) bezwaren te kunnen voorkomen door rekening te houden met hun belangen. === Parallelle stappen === Laat processen parallel lopen om de tijd tot realisatie van projecten te verminderen. Tijdens verplichte processen van de gemeente kan de initiatiefnemer zorgen dat er bijvoorbeeld gewerkt wordt aan het samenstellen van een groep. == Maatschappelijke bijdrage == Erfdeelprojecten kenmerken zich doordat ze in veel gevallen, naast wonen, een extra maatschappelijke bijdrage willen leveren. Het actief dienen van een maatschappelijk doel, in lijn met bijvoorbeeld gemeentelijk beleid, kan ook helpen om een project tot realisatie te brengen. === Duurzaamheid === Hoewel het niet verplicht is om een erfdeelproject duurzaam op te zetten, is dit wel een veelvoorkomend uitgangspunt van de initiatiefnemers. Enkele voorbeelden van duurzame en zelfvoorzienende initiatieven zijn: lokaal opwekken van energie, duurzame bouwmaterialen gebruiken, voorzieningen delen, water lokaal opvangen en filteren, warmtepompen installeren of zelf gewassen verbouwen. === Ecologische verbetering === Erfdeelgroepen kunnen actief bijdragen aan het verbeteren van de natuur de biodiversiteit in de directe omgeving. Voorbeelden hiervan zijn: aanplanten van (inheemse) plantsoorten, verhogen van de (grond)water kwaliteit en/of kwantiteit, bodemkwaliteit verbeteren (stikstofreductie), het faciliteren van bijen of aansluiten bij een Natura 2000 gebied.&nbsp;<ref>[https://www.natura2000.nl/ Natura 2000]. ''www.natura2000.nl''. Geraadpleegd op 24 juni 2022.</ref> Om wijzigingen in het landschap aan te brengen is het verplicht om rekening houden met de {{Wp|Wet natuurbescherming|wet natuurbescherming}}, waardoor flora- en faunaonderzoek altijd onderdeel is van de procedure. Dat betekent dat er onderzoek moet worden gedaan naar beschermde diersoorten, zoals muizen, vleermuizen, kikkers, vogels en beschermde plantensoorten&nbsp;<ref name=":1">[https://www.rvo.nl/onderwerpen/wet-natuurbescherming Wet natuurbescherming]. ''www.rvo.nl''. Geraadpleegd op 24 juni 2022.</ref>. === Zorg voor elkaar === Bewoners van een woongroep kunnen met elkaar onderling afspreken om in bepaalde zorgbehoeften te voorzien of door samenwerking te zoeken met een zorginstelling. Ook kan een groep fungeren als een zorgboerderij om op die manier iets bij te dragen aan de maatschappij. === Wonen en werken === De digitalisering van de arbeidsmarkt draagt eraan bij dat steeds meer banen op afstand kunnen worden uitgevoerd. Bij erfdelen kan er een algemene voorziening voor werken (kantoor of creatieve ruimte) worden gemaakt, zodat bewoners gezamenlijk een werkplek kunnen delen. Dat scheelt weer ruimte in huis, waardoor de woningen per huishouden kleiner kunnen zijn dan de gemiddelde woning. Daarnaast scheelt het in de reisbewegingen, wat voordelen oplevert voor het klimaat, de portemonnee en tijdsbesteding. === Educatie === Een woongemeenschap kan zich richten op professionele of [https://onsdorpjeovereind.nl/visie&plan/#EducatieRecreatieStrip informele educatie]. Er kan gekozen worden voor thuisonderwijs voor de kinderen in de groep, indien de samenstelling daar bij past. Daarnaast kan een groep voor buitenstaanders een educatieve functie vervullen, bijvoorbeeld op het gebied van ecologie of duurzaamheid. === Recreatie === Een groep kan er ook voor kiezen om zich te richten op [https://www.downtoearth.nu/ recreatie] als maatschappelijke bijdrage. Dat kan in lijn met de historie van de locatie, bijvoorbeeld als kinderboerderij of voor koe-knuffelen. Er kan ook ruimte gecreëerd worden voor toeristische accommodaties of een bezoekerscafé. Recreatie kan ook aan externen geboden worden op basis van de maatschappelijke bijdrage die gekozen is, bijvoorbeeld het werken aan een moestuin of natuuronderhoud. Het is sterk afhankelijk van de locatie of er nog andere mogelijkheden zijn, bijvoorbeeld als er een meer aanwezig is. === Cultureel erfgoed === Er kan op het erf een gebouw staan met culturele waarde, bijvoorbeeld een monument. Voor een gemeente en cultuurliefhebbers kan het interessant zijn om via de woongroep te zorgen voor het cultureel erfgoed. Het kan hierbij ook betekenen dat de locatie aan bepaalde uiterlijke eisen moet blijven voldoen, dus dit is minder geschikt voor groepen die een duidelijk ontwerp in gedachten hebben. === Inclusieve samenleving === In woongroepen kan er ook aandacht zijn voor diversiteit en een inclusieve samenleving. Dat betekent dat er rekening wordt gehouden met de samenstelling van de bewoners van de groep. Er kan bijvoorbeeld ruimte komen voor een vastgesteld percentage aan sociale huurwoningen, een wens voor leeftijdsdiversiteit, verschillende samenstellingen van huishoudens of een plek voor (kwetsbare) mensen die lastiger meekomen in de samenleving. == Lopende of gerealiseerde projecten == {| class="wikitable sortable" |+ !Project !Locatie !Website !Start project !Bewoond sinds |- |Proeftuin Erfdelen Salland |Lettele |https://www.erfdelen.nl/proeftuin-salland |2018 |Nog niet |- |Nijhof Erfdelen Doesburg |Doesburg |https://www.erfdelendoesburg.nl/ |2016 |2023 (verwacht) |- |Ons dorpje overeind |Schalkwijk |https://onsdorpjeovereind.nl/ |Onbekend |Onbekend |- |Woongemeenschap Arneco |Arnhem |https://arneco.org/ |Onbekend |2019 |- |BuitenDelen |Lettele |https://www.buitendelen.nl/ |2018 |2023 (verwacht) |- |Twee gezinnen, één boerderij |Hengelo (Gelderland) |https://www.hetkanwel.nl/twee-gezinnen-een-boerderij/ |Onbekend |Nog niet |- |Down to Earth |Midden Nederland |https://www.downtoearth.nu/ |2019 |Nog niet |- |Vriendenerf |Olst |https://www.vriendenerf.nl/ |2012 |2017 |} == Externe links == === Regelingen, beleid en subsidies === * [https://lokaleregelgeving.overheid.nl/CVDR192975/1 Rood voor Rood regeling] * [https://www.aanpakstikstof.nl/themas/landbouw/vragen-en-antwoorden/gericht-opkopen-van-veehouderijen Aankoop grond door provincie] * [https://lokaleregelgeving.overheid.nl/305339/1 Kwaliteitsimpuls Groene Omgeving] (KGO) * [https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/prinsjesdag/vraag-en-antwoord/hoe-kan-ik-energie-besparen-in-mijn-koopwoning Hybride warmtepompen] * [https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/prinsjesdag/nieuws/2021/05/31/meer-maatregelen-voor-huisvesting-van-aandachtsgroepen-nodig Regeling huisvesting aandachtsgroepen] * [https://lokaleregelgeving.overheid.nl/CVDR275554/1 Functieveranderingsbeleid] * [https://lokaleregelgeving.overheid.nl/CVDR638437/1 VAB beleid] * [https://www.sloopmeters.nl/rood-voor-rood Sloopmeters] * [https://iplo.nl/regelgeving/instrumenten/omgevingsverordening/ Omgevingsverordening] * Beleid collectieve woonvormen === Kennisplatformen === * [https://www.platform31.nl/ Platform31] * [https://www.erfdelen.nl/erfdelen-nl Erfdelen] * [https://www.zelfbouwinnederland.nl/ Zelfbouw in Nederland] {{Appendix|ref| {{References||2}} }} {{Boek}} {{Fase|?}} nv1dj2qk8taaarv4mgj3gme2lw84aqx 0 42648 426773 410009 2026-05-16T07:15:12Z Erik Baas 2193 lf 426773 wikitext text/x-wiki {{Paginalink | Inhoud = Periodiek systeem/Inhoud | Index = Periodiek systeem/Index | VorigePagina = Periodiek systeem/Geschiedenis | VolgendePagina = Periodiek systeem/Geschiedenis Bohr }} === De vorming van een Periodiek systeem === Het duurde tot 1862 voordat de triaden en de daarop volgende rijtjes aan elkaar gekoppeld werden tot het eerste periodiek systeem, namelijk de {{Wp|Tellurische helix}} (''La vis tellurique''). De Franse geoloog {{Wp|Beguyer de Chancourtois}} rangschikte de elementen langs een spiraal rondom een cylinder gewikkeld, op volgorde van atoommassa. Hierdoor kwamen de triaden onder elkaar te staan, en de elementen met bijna gelijke atoommassa naast elkaar. Elementen met vergelijkbare eigenschappen verschenen daardoor onder elkaar. Later bleek zijn systeem naast elementen ook ionen en verbindingen te bevatten. Een jaar later, in 1863, classificeerde de Britse chemicus {{Wp|John Newlands}} 56 elementen in 11 groepen gebaseerd op hun overeenkomstige eigenschappen. Daarbij merkte hij op dat eigenschappen van elementen regelmatig terugkeerden met tussenpozen van acht elementen. In 1864 publiceerde hij zijn tabel als de '''wet van de octaven''' (hierbij refererend naar de {{Wp|octaaf (muziek)|octaaf}} uit de muziek, met een interval van zeven). Hoewel deze ''octaafwet'' door veel van zijn tijdgenoten bespot werd, was er niemand die de wet onderuit kon halen. Achteraf blijkt dat vanaf ''calcium'' de wet niet meer geldt, omdat dan de [[Periodiek systeem/Overgangsmetalen|overgangsmetalen]] komen. Vanaf calcium herhaalt het geheel zich, tot de lanthaniden en actiniden komen, om de 18 elementen. Na ''barium'' bestaat de cyclus uit een serie van 32 elementen. === Tabel van Mendelejev === {| border=1 class="taxobox" class="plainlinks" cellspacing=0.1 cellpadding=3 style="width:100 ; color: inherit; background-color: white; border-collapse: collapse; border: solid 1px gray; float: right; margin-left: 1em; margin-bottom: 0.5em; font-size: 95%; z-index: 2; clear: right;" |- | || || || Ti 50 || Zr 90 || ? 100 |- | || || || V 51 || Nb 94 || Ta 12 |- | || || || Cr 52 || Mo 96 || W 186 |- | || || || Mn 55 || Rh 104,4 || Pt 197,4 |- | || || || Fe 56 || Ru 104,4 || Ir 198 |- | || || || Ni, Co 59 || Pd 106,6 || Os 199 |- | H 1 || || || Cu 63,4 || Ag 108 || Hg 200 |- | || Be 9,4 || Mg 24 || Zn 65,2 || Cd 112 |- | || B 11 || Al 27,4 || ? 68 || U 116 || Au 197 |- | || C 12 || Si 28 || ? 70 || Sn 118 |- | || N 14 || P 31 || As 75 || Sb 122 || Bi 210 |- | || O 16 || S 32 || Se 79,4 || Te 128? |- | || F 19 || Cl 35,5 || Br 80 || I 127 |- | || Li 7 || Na 23 || K 39 || Rb 85,4 || Cs 133 || Tl 204 |- | || || Ca 40 || Sr 87,6 || Ba 137 || Pb 207 |- | || || ? 45 || Ce 92 |- | || || Er 56 || La 94 |- | || || Yt 60 || Di 95 |- | || || In 75,6 || Th 118 |- |colspan=7|''Periodieke tabel zoals in 1869 door Mendelejev gepubliceerd.'' |} In 1869 publiceerde de Russische scheikundige {{Wp|Dmitri Mendelejev}} een periodieke tabel. Mendelejev ging bij het samenstellen van de tabel ervan uit dat wanneer de elementen volgens atoommassa worden gerangschikt, de overeenkomst in eigenschappen verklaard kan worden. Elementen met vergelijkbare eigenschappen zouden dan ofwel bijna gelijke atoommassa's moeten hebben, of periodiek in atoommassa moeten toenemen (zoals bij de triaden). Onafhankelijk van Mendelejev ontwikkelde de Duitser {{Wp|Lothar Meyer}} gelijktijdig een tabel die veel overeenkomst vertoonde met de tabel van Mendelejev. Maar omdat Mendelejev zijn werk eerder publiceerde gaat de eer niet naar Meyer. ===Het opvullen van de gaten=== Hoewel er later nog veel wijzigingen zijn aangebracht aan de tabel, wordt Mendelejev door velen als ''vader'' van het huidige periodieke systeem gezien. Zijn tabel vertoonde ook nog veel gaten die door later ontdekte elementen werden opgevuld (bijvoorbeeld ''scandium'', ''Gallium'' en ''Germanium''). Het meest opvallende aan de tabel van Mendelejev is het volledig ontbreken van de [[Periodiek systeem/Edelgassen|edelgassen]]. Door de lage reactiviteit en het spaarzame voorkomen waren deze nog niet ontdekt. {{Wp|William Ramsay}} plaatste in 1898 het door hem zojuist ontdekte ''argon'' in een nieuwe groep tussen ''chloor'' en ''kalium''. Deze groep werd bekend als de "nul" groep, vanwege de nul valentie van deze elementen. Op basis van de eigenschappen van ''helium'' en argon deed Ramsey voorspellingen over het toen nog niet ontdekte ''neon''. In de 20ste eeuw werden er mede dankzij de steeds beter wordende apparatuur meer eigenschappen van elementen bekend. Gaten in Mendelejevs tabel werden opgevuld en er werden nieuwe relaties gevonden tussen de elementen die het bestaan van de tabel rechtvaardigden (bijvoorbeeld de {{Wp|schaal van Pauling}}, waarbij de elektronegativiteit afhankelijk blijkt van de plaats in het periodiek systeem, en ionisatiepotentiaal). Veel overgebleven vragen werden beantwoord met het atoommodel van {{Wp|Niels Bohr}}. De laatste grote aanpassing vond plaats na de ontdekking van ''plutonium'' in 1940, en later alle andere transurane elementen door {{Wp|Glenn Seaborg}}. Hij plaatste de [[Periodiek systeem/Lanthaniden en Actiniden|lanthaniden en actiniden]] in een apart blok. In 1951 kreeg Seaborg de Nobelprijs voor zijn werk. ===Evolutie tot het ''Periodiek systeem der elementen''=== [[Afbeelding:Periodieksysteemmaardaneffeietsanders.svg|250px|De vorm van het periodiek systeem der elementen zoals dat tegenwoordig gebruikt wordt.|thumb]] Tot het einde van de 20ste eeuw was het periodiek systeem ongestandaardiseerd. Wereldwijd werden niet overal dezelfde atoommassa's gebruikt en de naamgeving en nummering van de groepen was niet overal gelijk. Op het Amerikaanse continent werden romeinse cijfers (al dan niet voorzien van een "a" of "b") gebruikt voor de groepen, terwijl in Europa en veel andere delen van de wereld de nummers 1 tot en met 18 werden gebruikt. Om aan deze misstanden een einde te maken is door de IUPAC een periodiek systeem voorgesteld dat wereldwijd werd aanvaard. Omdat de massa van veel elementen regelmatig wordt aangepast (vaak gaat het om kleine wijzigingen ver achter de komma) worden er regelmatig nieuwe versies uitgegeven. Soms worden er nog nieuwe kunstmatig verkregen elementen aan toegevoegd. Erg vaak gebeurt dat echter niet omdat deze ''nieuwe elementen'' meestal zeer instabiel zijn en nauwelijks reproduceerbaar; en dat is wel een vereiste om een element aan het periodiek systeem toe te kunnen voegen. In de evolutie van de tellurische helix tot het IUPAC-Periodiek systeem der elementen zijn er aardig wat veranderingen geweest in de opzet. Afgezien van layout-technische veranderingen, het in een tabel zetten, en erna ook de massa van links naar rechts laten oplopen, zijn er ook inhoudelijke wijzigingen doorgevoerd. Zo is men afgestapt van de atoommassa als meetpunt, aangezien men in de loop van de tijd heeft ontdekt dat de atoomkern uit zowel neutronen als protonen bestaat. En ieder element bleek meerdere isotopen te kennen, namelijk met andere aantallen neutronen in de kern. Daarom is men de elementen gaan rangschikken naar aantal protonen, waardoor er enige kleine veranderingen in de volgorde optraden. Verder is met het atoommodel van Niels Bohr duidelijk geworden dat de elektronenverdeling een belangrijke rol speelt, en dat edelgassen hun schillen "gevuld" hebben. Daarom zijn deze aan het einde van de tabel geplaatst. {{Paginalink | Inhoud = Periodiek systeem/Inhoud | Index = Periodiek systeem/Index | VorigePagina = Periodiek systeem/Geschiedenis | VolgendePagina = Periodiek systeem/Geschiedenis Bohr }} {{Sub}} 5j3ck2co6tqtrfn9p30ch343n26g02g 0 43436 427140 387812 2026-05-16T09:24:38Z Erik Baas 2193 lf 427140 wikitext text/x-wiki {{Index Nederlands}} "Au" en "ou" zijn tweeklanken die voorkomen in de Nederlandse taal en een belangrijke rol spelen in de fonetiek en orthografie ervan. Ze dragen zodoende bij aan de diversiteit en complexiteit van de klanken in het Nederlands. Au: De tweeklank "au" wordt gevormd door de combinatie van de klanken "a" en "u". Deze tweeklank komt voor in veel Nederlandse woorden en heeft verschillende fonetische realisaties. In sommige gevallen wordt de "a" uitgesproken als een open klank, terwijl de "u" wordt uitgesproken als een gesloten klank. Een voorbeeld van een woord met de tweeklank "au" is "auto". Ou: De tweeklank "ou" bestaat uit de klanken "o" en "u". Deze tweeklank wordt ook veel gebruikt in de Nederlandse taal en heeft diverse toepassingen. De "o" kan variëren van een gesloten tot een halfopen klank, terwijl de "u" meestal wordt uitgesproken als een gesloten klank. Een voorbeeld van een woord met de tweeklank "ou" is "hout". Orthografie: In de Nederlandse spelling worden de tweeklanken "au" en "ou" op verschillende manieren geschreven, afhankelijk van de woorden waarin ze voorkomen. Soms worden ze apart geschreven, zoals in "auto" en "hout", terwijl ze in andere gevallen als een enkele letter worden weergegeven, zoals in "koud" en "goud". Fonetiek: De fonetische realisatie van de tweeklanken "au" en "ou" kan variëren afhankelijk van de regionale accenten en de omringende klanken in een woord. Dit kan leiden tot subtiele verschillen in uitspraak tussen verschillende sprekers van het Nederlands. Toepassingen: De tweeklanken "au" en "ou" worden gebruikt in een breed scala aan woorden in de Nederlandse taal, waaronder zelfstandige naamwoorden, werkwoorden, bijvoeglijke naamwoorden en bijwoorden. Ze dragen bij aan de expressiviteit en nuance van de taal en worden vaak gebruikt in zowel formele als informele contexten. In het kort zijn "au" en "ou" belangrijke elementen van de Nederlandse fonetiek en orthografie, die bijdragen aan de diversiteit en rijkdom van de Nederlandse taal. {{Sub}} q7ks5if94lhln2k53qvjk58y134c0zx 0 43437 427139 388053 2026-05-16T09:24:37Z Erik Baas 2193 lf 427139 wikitext text/x-wiki {{Index Nederlands}} "Ei" en "ij" zijn tweeklanken die veel voorkomen in de Nederlandse taal en een belangrijke rol spelen in zowel de fonetiek als de orthografie ervan. Ze dragen zodoende bij aan de complexiteit en expressiviteit van het Nederlands. EI: De tweeklank "ei" bestaat uit de klanken "e" en "i" en wordt vaak uitgesproken als een lange klank, waarbij de "e" de nadruk krijgt. Deze tweeklank komt voor in veel Nederlandse woorden en heeft verschillende fonetische realisaties. Een voorbeeld van een woord met de tweeklank "ei" is "ei". IJ: De tweeklank "ij" bestaat uit de klanken "i" en "j" en wordt ook vaak uitgesproken als een lange klank, waarbij de "i" de nadruk krijgt. Deze tweeklank komt ook veel voor in de Nederlandse taal en heeft diverse toepassingen. Een voorbeeld van een woord met de tweeklank "ij" is "ijs". Orthografie: In de Nederlandse spelling worden de tweeklanken "ei" en "ij" op verschillende manieren geschreven, afhankelijk van de woorden waarin ze voorkomen. Soms worden ze apart geschreven, zoals in "ei" en "ijs", terwijl ze in andere gevallen als een enkele letter worden weergegeven, zoals in "krijgen" en "mij". Fonetiek: De fonetische realisatie van de tweeklanken "ei" en "ij" kan variëren afhankelijk van de regionale accenten en de omringende klanken in een woord. Dit kan leiden tot subtiele verschillen in uitspraak tussen verschillende sprekers van het Nederlands. Toepassingen: De tweeklanken "ei" en "ij" worden gebruikt in een breed scala aan woorden in de Nederlandse taal, waaronder zelfstandige naamwoorden, werkwoorden, bijvoeglijke naamwoorden en bijwoorden. Ze dragen bij aan de expressiviteit en nuance van de taal en worden vaak gebruikt in zowel formele als informele contexten. In het kort zijn "ei" en "ij" belangrijke elementen van de Nederlandse fonetiek en orthografie, die bijdragen aan de diversiteit en rijkdom van de Nederlandse taal. {{Sub}} exwnxyabg3c1nk142nckwbvgn6p4bou 0 43438 427137 387813 2026-05-16T09:24:34Z Erik Baas 2193 lf 427137 wikitext text/x-wiki {{Index Nederlands}} Zinsontleding is een cruciaal onderdeel van de grammatica dat zich richt op de analyse en destructie van zinnen in hun verschillende elementen. Door zinsontleding kunnen we begrijpen hoe zinnen zijn opgebouwd en hoe hun componenten samenwerken om betekenis over te brengen. Het is een fundamenteel concept in de taalkunde en wordt uitgebreid bestudeerd in zowel basisschool- als middelbareschoolcurricula. Belangrijkste Concepten van Zinsontleding 1. Onderwerp Het onderwerp van een zin is degene of datgene waar de zin over gaat. Het kan een persoon, een ding, een plaats of een idee zijn. In de zin "De kat zit op de mat", is "de kat" het onderwerp. 2. Werkwoord Het werkwoord is het actiewoord in een zin dat aangeeft wat het onderwerp doet of is. In de zin "De kat zit op de mat", is "zit" het werkwoord. 3. Lijdend voorwerp Het lijdend voorwerp is het onderdeel van een zin dat direct wordt beïnvloed door het werkwoord. Het ontvangt de actie van het werkwoord. In de zin "De kat zit op de mat", is "de mat" het lijdend voorwerp. 4. Meewerkend voorwerp Het meewerkend voorwerp is degene aan wie de actie van het werkwoord wordt gedaan. Het wordt vaak voorafgegaan door een voorzetsel zoals "aan" of "voor". Bijvoorbeeld: "Ik geef mijn vriend een cadeau." Hier is "mijn vriend" het meewerkend voorwerp. 5. Bijwoord Een bijwoord is een woord dat een werkwoord, een bijvoeglijk naamwoord of een ander bijwoord kan wijzigen. Bijvoorbeeld: "Hij rent snel." Hier wijzigt "snel" het werkwoord "rent". 6. Bijvoeglijk naamwoord Een bijvoeglijk naamwoord is een woord dat een zelfstandig naamwoord kan beschrijven of specificeren. Bijvoorbeeld: "Een grote hond rende door de tuin." Hier beschrijft "grote" het zelfstandig naamwoord "hond". Toepassingen van Zinsontleding Zinsontleding is van cruciaal belang voor het begrijpen en produceren van correcte zinnen in de geschreven en gesproken taal. Het stelt taalstudenten in staat om de structuur van zinnen te begrijpen, wat hen helpt bij het verbeteren van hun schrijf- en spreekvaardigheid. Door zinsontleding kunnen studenten ook de betekenis van complexere zinnen ontcijferen en nuances in de taal herkennen. Conclusie Zinsontleding is een fundamenteel concept in de grammatica dat essentieel is voor het begrijpen en produceren van correcte zinnen. Door de verschillende elementen van een zin te analyseren, kunnen we de structuur en betekenis ervan ontrafelen. Dit stelt taalstudenten in staat om hun taalvaardigheden te verbeteren en een dieper inzicht te krijgen in de werking van taal. {{Sub}} g59zbieua3rfltffkhgf3amelqojt6o 0 43948 426809 398526 2026-05-16T07:21:10Z Erik Baas 2193 lf 426809 wikitext text/x-wiki {{Infobox recept | Afbeelding = [[Bestand:Fried rice (rice mixed with desired ingredients.jpg|300px]] | Categorie = Rijstrecept | Porties = 4 | Energie = | Tijd = 30-40 minuten | Stippen = 3 }} '''Rijst met kip en groenten''' is een basisrecept met vele varianten. ==Ingrediënten== * 800 g {{Kb|groente}} naar keuze, bijvoorbeeld bleekselderij of knolselderij, prei, paprika, bloemkool of broccoli, courgette, sperziebonen, {{Kb|spitskool}}, taugé, venkel en/of wortel. * 300 g {{Kb|p=rijst|(zilvervlies-)rijst}} * 3 eetlepels plantaardige olie * 1 eetlepel {{Kb|p=kerrie|kerriepoeder}} * 1-2 {{Kb|p=ui|uien}} * 2-3 teentjes knoflook * 400 {{Kb|p=kip|kipfilet}} * 2 theelepels sambal * 2 eetlepels ketjap manis ==Bereidingswijze== # Maak de groenten schoon en snijd ze in stukjes. # Kook de rijst volgens de aanwijzingen op de verpakking. Kook groenten mee die moeilijk gaar worden als ze gebakken worden, zoals bleekselderij, bloemkool, broccoli, sperziebonen, venkel en wortel. Als alles gaar is: giet de pan af en vang het kookvocht op. Houd het deksel op de pan. Ga onderwijl aan de slag met de kip en de overige groenten. # Snipper de ui. # Giet de olie in een grote braadpan, hapjespan of wok en maak die warm. Voeg er de kerrie bij en laat die even meebakken. # Voeg de uien erbij en laat die op een zachtjes meebakken, keer af en toe. # Snijd de knoflook zeer fijn of gebruik daarvoor een knoflookpers. Doe de knoflook bij de uien en bak op een laag vuur even mee. # Snijd de kip in kleine stukjes, zet het vuur weer hoog en voeg de kip bij het uienmengsel. Roer goed, zodat alle kipstukjes aan alle kanten gebakken zijn. Gebruik hierna het keukengerei waarme de kip is geroerd niet meer, maar neem een schone pollepel, om besmetting te voorkomen. # Voeg nu de rest van de groenten erbij, behalve de taugé. Roer goed, zodat alle groenten meefruiten. # Doe het deksel op de pan en zet het vuur laag. Laat 10-15 minuten stoven zodat alles goed gaar wordt. Roer af en toe. Voeg een klein beetje water toe als het geheel dreigt aan te branden, dat is niet de bedoeling. # Als alles gaar is: voeg de taugé bij de kip met groenten en laat maximaal 1 minuut al roerend warm worden. # Roer maximaal 1 dl van het kookvocht, de sambal en de ketjap door het kip-groentengerecht. Proef of het gerecht op smaak is, voeg anders nog smaakmakers toe. # Voeg de rijst met overige groenten door de groenten met kip, meng goed door elkaar en dien op. ==Varianten== Mogelijke toevoegingen: * 1-2 theelepels geelwortel/{{Kb|kurkuma}}/koenjit (met de rijst meekoken). * 100 g gemalen {{Kb|kokos}} (met de rijst meekoken). * 1 theelepel {{Kb|p=karwijzaad|kummel}} (toevoegen bij de kerrie). * Vervang (een deel van) de kerrie door [[Kookboek/Nasikruiden|nasikruiden]], die even geweekt/geweld zijn in een kopje met een beetje water. * Als je van pittig houdt: vervang de sambal door een fijngesneden [[Kookboek/Chilipeper|rode peper]] en voeg die bij de kerrie. * Dopertwen (10 minuten meestoven met de kip-groenten). * Verse tuinkruiden, zoals {{Kb|rozemarijn}}, {{Kb|tijm}} (beide meebakken met de kip), {{Kb|oregano}} (meekoken met de groenten in de braadpan), {{Kb|kervel}}, bladpeterselie, {{Kb|bladselderij}}, {{Kb|koriander}} en/of {{Kb|tuinkers}} (op het laatst toevoegen). * Vervang 1 ui door 2 in ringetjes gesneden bosuitjes (op het laatst toevoegen, niet meekoken). * Vervang 100 g kip door [[Kookboek/Satésaus|satésaus]] en/of een in stukjes of reepjes gesneden [[Kookboek/Omelet|omelet]]. * Geef [[Kookboek/Atjar tjampoer|atjar tjampoer]] er als bijgerecht bij, of plakjes komkommer. {{Navigatie recepten}} [[Categorie:Rijstrecept|Rijst met kip en groenten]] [[Categorie:Kiprecept|Rijst met kip en groenten]] [[Categorie:Groentenrecept|Rijst met kip en groenten]] {{Sub}} g675dx0nfssrf19o5y78sduyi783hip 0 43952 426811 394923 2026-05-16T07:21:14Z Erik Baas 2193 lf 426811 wikitext text/x-wiki {{Infobox recept | Afbeelding = [[Bestand:Beef Stroganoff-04.jpg|300px]] | Categorie = Kiprecept | Porties = 4 | Energie = | Tijd = 35 minuten | Stippen = 3 }} '''Kip in romige saus''' is een hoofdgerecht dat kan worden opgediend met rijst, pasta of aardappelen met groente, zoals broccoli, sperziebonen, witlof of wortelen. ==Ingrediënten== * 2 {{Kb|p=ui|uien}} * 2 eetlepels plantaardige olie, boter of margarine * 400 g {{Kb|p=kip|kipfilet}} * Verse tuinkruiden zoals {{Kb|tijm}}, {{Kb|rozemarijn}}, {{Kb|marjolein}} en/of {{Kb|oregano}} * 200 g witte {{Kb|p=champignon|champignons}} * 125 ml {{Kb|p=bouillon|kippenbouillon}} * 125 ml {{Kb|p=room|kookroom}} * peper * 2 theelepels maïzena of aardappelsago ==Bereidingswijze== # Snipper de ui. # Maak de olie warm in een braadpan en fruit de ui er in, op een matig vuur. # Snijd de kip in blokjes of reepjes. # Zet het vuur hoog en voeg de kip bij de ui, tezamen met de (geriste/fijngesneden) tijm en/of rozemarijn. Blijf roeren totdat de kip aan alle kanten lichtbruin is geworden. # Voeg de overige kruiden bij de kip, roer even goed door en zet het vuur laag. # Maak de champignons schoon en snijd ze in schijfjes. # Zet het vuur weer even hoog, voeg de champignons bij de kip, roer even goed door. # Voeg de bouillon erbij en laat die net aan de kook komen. Zet dan het vuur lager, doe het deksel op de pan en laat 10 minuten zachtjes koken. # Schenk dan de room erbij en laat warm worden, tegen de kook aan. # Maak een papje van de maïzena/sago met een klein beetje water en doe dat al roerende bij het kipgerecht, goed roeren zodat er geen klontjes ontstaan en even laten koken. Dan kan het vuur uit. # Voeg een beetje peper toe om het gerecht op smaak te maken. ==Varianten== * Laat twee theelepels kerriepoeder meebakken met de ui. * Voeg een scheutje witte wijn of sherry toe, tegelijk met de room (zodat de alcohol kan verdampen). * Voeg een snufje {{Kb|foelie}} toe, maar proef eerst voordat je er meer aan toevoegt, foelie gaat gauw overheersen. {{Navigatie recepten}} [[Categorie:Kiprecept|Kip in romige]] {{Sub}} haixpk2zkk2oyn05y1a3ubmta7kw1if 0 44152 426812 396103 2026-05-16T07:21:18Z Erik Baas 2193 lf 426812 wikitext text/x-wiki {{Infobox recept | Afbeelding = | Categorie = Groentenrecept | Porties = 4 | Energie = | Tijd = 25 minuten | Stippen = 3 }} ==Benodigdheden== ===Ingrediënten=== * 3 eetlepels plantaardige olie * ½ eetlepel {{Kb|kerrie}} * 1 theelepel gemberpoeder * 2 uien * 400 g {{Kb|p=kip|kipfilet}} * 1 {{Kb|p=appel|goudreinet}} * 600 g {{Kb|zuurkool}} * 1 {{Kb|banaan}} * 3 schijven {{Kb|ananas}} * 2 eetlepels {{Kb|ketjap}} * peper ===Keukengereedschap=== * hapjespan of braadpan ==Bereidingswijze== # Zet de pan op een laag vuur en verwarm er de olie in, met de kerrie en het gemberpoeder. # Snipper de uien en fruit ze in de pan. # Snijd de kip in blokjes en voeg die bij de uien. Zet het vuur even hoog, roer door elkaar totdat alle kipstukjes zijn aangebakken. Zet dan het vuur weer laag en doe het deksel op de pan. # Schil de goudreinet, verwijder het klokhuis en snijd er blokjes van. Doe ze in de pan, roer doorheen. # Laat de zuurkool uitlekken en doe die in de pan. Zet het vuur even hoog, roer alles goed door elkaar. Zet het vuur weer laag en doe het deksel op de pan. Laat 5 minuten stoven. # Snijd de ananas in stukjes, de banaan in schijfjes, doe ze in de pan en laat ze warm worden. # Roer ten slotte de ketjap en wat peper erdoorheen. Eventueel kan het ananassap gebruikt worden om het gerecht wat smeuïger te maken. Serveer met gekookte aardappelen. == Varianten == * Vervang (een deel van) de kip door uitgebakken spek. Bak die als eerste (met kerrie en gember) en voeg pas daarna de uien toe. Waarschijnlijk is er dan geen olie nodig. * Vervang de kip door 200 g fijngesneden ham en 160 g kaas in blokjes. Voeg die pas toe na de ananas en banaan en laat ze warm worden. Er zijn dan ook 2 eetlepels olie minder nodig. {{Navigatie recepten}} [[Categorie:Groentenrecept|Zuurkool]] [[Categorie:Kiprecept|Zuurkool]] {{Sub}} 7laef4sqip3cq6gv669qmmspchygrm7 2 44576 426750 420157 2026-05-15T19:43:08Z Erik Baas 2193 /* */ 426750 wikitext text/x-wiki {{Babel|nl-N|en-3}} {{NUMBEROFPAGES}}, {{NUMBEROFARTICLES}}, {{#Expr:100 * {{NUMBEROFARTICLES}}/{{NUMBEROFPAGES}}}}% ==Bookmarks== <div style="font-size:90%;"> {{Special:Prefixindex/User:Erik Baas}} </div> ===Overlegpagina's=== {{Special:Prefixindex/User talk:Erik Baas}} ===Shortcuts=== {{Wikibooks:Lijst van shortcuts}} plkutnw01ffnt7nlksskhvfexo95845 0 44820 427074 409089 2026-05-16T08:45:36Z Erik Baas 2193 lf 427074 wikitext text/x-wiki {{Index Nederlands} Het voornaamwoord ''zij'' wordt in de Nederlandse grammatica gebruikt voor de onderwerpsvorm van de derde persoon enkelvoud vrouwelijk. {{Sub}} {{Wiktionary|zij#Nederlands}} [[Categorie:Grammatica]] odu25ui7tmtbo4hyajxgyrzxubuk52s 427094 427074 2026-05-16T09:21:00Z Erik Baas 2193 lf 427094 wikitext text/x-wiki {{Index Nederlands}} Het voornaamwoord ''zij'' wordt in de Nederlandse grammatica gebruikt voor de onderwerpsvorm van de derde persoon enkelvoud vrouwelijk. {{Sub}} {{Wiktionary|zij#Nederlands}} [[Categorie:Grammatica]] gyv483q0tm91gn00aw9r5lg4ylgqb77 0 44822 427131 403959 2026-05-16T09:24:30Z Erik Baas 2193 lf 427131 wikitext text/x-wiki {{Index Nederlands}} * [[Nederlands/Spelling/Interpunctie/Komma|Komma]] * [[Nederlands/Spelling/Interpunctie/Puntkomma|Puntkomma]] * [[Nederlands/Spelling/Interpunctie/Haakjes|Haakjes]] * [[Nederlands/Spelling/Interpunctie/Dubbele punt|Dubbele punt]] * [[Nederlands/Spelling/Interpunctie/Beletselteken|Beletselteken]] * [[Nederlands/Spelling/Interpunctie/Koppelteken|Koppelteken]] * [[Nederlands/Spelling/Interpunctie/Afbreken|Afbreken]] * [[Nederlands/Spelling/Interpunctie/Weglatingsteken|Weglatingsteken]] * [[Nederlands/Spelling/Interpunctie/Apostrof|Apostrof]] * [[Nederlands/Spelling/Interpunctie/Liggend streepje|Liggend streepje]] {{Sub}} 5blo6d11vwcpffvueqnhhwzvd5a3riz 0 45162 426775 407862 2026-05-16T07:15:15Z Erik Baas 2193 lf 426775 wikitext text/x-wiki {{TOC rechts}} === Sterrenkunde === [[Bestand:Great_Wall_of_China,_Satellite_image.jpeg|miniatuur|Een satellietbeeld van de Chinese Muur, die diagonaal van linksonder naar rechtsboven loopt (niet te verwarren met de veel duidelijker zichtbare rivier die van linksboven naar rechtsonder loopt). De hier afgebeelde regio is 12 bij 12 kilometer.<br> &nbsp;]] * De {{Wp|Chinese Muur|Chinese Muur}} is niet het enige door mensen gebouwde object dat zichtbaar is vanaf de Maan, in tegenstelling tot wat vaak wordt gezegd. Geen van de astronauten van de {{Wp|Apolloprogramma|Apollo}}<nowiki/>missies hebben ooit gezegd enig door mensen gemaakt object te hebben gezien en zelfs astronauten die in een baan rond de Aarde zitten, kunnen de Muur amper zien. Stadsverlichting kan gemakkelijk worden gezien vanaf de nachtkant vanaf de aardbaan.&nbsp;<ref><cite class="citation web">[https://science.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2003/24mar_noseprints/ "Space Station Astrophotography"].</cite></ref> Shuttle-astronaut {{Wp|Jerome Apt|Jay Apt}} heeft ooit gezegd: "de Chinese Muur is bijna onzichtbaar vanaf slechts 290 km hoogte."&nbsp;<ref><cite class="citation web">[https://www.snopes.com/science/greatwall.asp "Great Walls of Liar"].</cite></ref>  {{Wp|Internationaal ruimtestation ISS|ISS}}-commandant {{Wp|Chris Hadfield|Chris Hadfield}} heeft de Muur ooit geprobeerd te vinden, maar zei dat het erg moeilijk was, aangezien het erg smal en grijsbruin is.&nbsp;<ref><cite class="citation web">[https://www.bbc.co.uk/news/science-environment-22508492 "BBC News – Chris Hadfield: Around Planet Earth in 1,500 tweets"].</cite></ref> * {{Wp|Zwart gat|Zwarte gaten}} hebben dezelfde zwaartekrachteffecten als andere massa van hetzelfde formaat. Ze trekken objecten in hun nabijheid naar zich toe, net zoals andere planeten en sterren, al doen laatstgenoemden dit op kortere afstand.&nbsp;<ref><cite class="citation book">Wolfson, Richard (2002).</cite></ref> Als de Zon bijvoorbeeld zou worden vervangen door een zwart gat met dezelfde massa, dan zouden de banen van de planeten in het zonnestelsel amper worden aangetast. Een zwart gat ''kan'' functioneren als "kosmische stofzuiger", maar dan alleen als de ster die het zwarte gat vervangt daarvoor al hetzelfde effect had.&nbsp;<ref><cite class="citation web">[https://oyc.yale.edu/astronomy/astr-160/lecture-9#transcript "Frontiers And Controversies In Astrophysics Lecture 9"].</cite></ref> * Seizoenen worden niet veroorzaakt doordat de {{Wp|Aarde (planeet)|aarde}} dichter bij de zon staat in de zomer dan in de winter. De aarde staat zelfs het verst van de zon als het zomer is op het noordelijk halfrond. De seizoenen worden veroorzaakt doordat de as van de aarde 23,4 graden is {{Wp|Obliquiteit|gedraaid}}. In juli is het noordelijk halfrond richting de zon gekanteld, waardoor de dagen langer zijn en er meer direct zonlicht is; in januari staat de Aarde de andere kant op gekanteld. De seizoenen zijn dan ook omgedraaid op het zuidelijk halfrond, dat in juli van de zon af is gekanteld en in januari naar de zon toe.&nbsp;<ref><cite class="citation web">[https://web.archive.org/web/20071216004548/https://www.adlerplanetarium.org/education/resources/sunearth/section06i.shtml "Sun-Earth Connection"].</cite></ref>&nbsp;<ref><cite class="citation web">[https://istp.gsfc.nasa.gov/istp/outreach/sunearthmiscons.html "Ten Things You Thought You Knew about Sun-Earth Science"].</cite></ref> * {{Wp|Meteoriet|Meteorieten}} zijn niet per se heet wanneer ze neerkomen op aarde. Veel meteorieten worden zelfs gevonden met vorst erop. Wanneer ze de atmosfeer binnenkomen hebben meteoren een temperatuur onder het vriespunt. De intense hitte die ontstaat wanneer de meteoor op hoge snelheid door de hoogste atmosfeer gaat, zorgt dat de buitenste laag smelt, maar het gesmolten materiaal wordt van de buitenkant afgeblazen en er is niet genoeg tijd om ook de binnenkant sterk op te warmen. De meeste meteorieten vallen gedurende meerdere minuten op subsonische snelheden door de relatief koele lagere atmosfeer voordat ze op de grond terecht komen, waardoor er genoeg tijd is voor de buitenkant om weer af te koelen.&nbsp;<ref><cite class="citation web">Contributor: JT.</cite></ref> * Als een meteoriet of een ruimteschip de atmosfeer binnenkomt, wordt de {{Wp|binnenkomst in de atmosfeer|hitte bij binnenkomst}} niet (in eerste instantie) veroorzaakt door frictie, maar door {{Wp|adiabatisch proces|adiabatische luchtcompressie}} vóór het object.&nbsp;<ref><cite class="citation web">[https://web.archive.org/web/20090709055746/https://www.nasa.gov/centers/ames/research/2007/faq-shuttleglass_prt.htm "Archived copy"].</cite></ref>&nbsp;<ref><cite class="citation web">[https://web.archive.org/web/20131215231308/https://blogs.discovermagazine.com/badastronomy/2009/03/30/more-booming-fireballs/ "Archived copy"].</cite></ref>&nbsp;<ref><cite class="citation web">Phil Plait (December 14, 2008).</cite></ref> * Het balanceren van eieren is op elke dag mogelijk, niet alleen op het lentepunt&nbsp;<ref><cite class="citation web">[https://www.snopes.com/science/equinox.asp "Infernal Egguinox"].</cite></ref> en er is geen verband tussen astronomische fenomenen en de mogelijkheid om eieren te balanceren.&nbsp;<ref name="AP"><cite class="citation news">Schmid, Randolph (20 September 1987).</cite></ref> De traditie van het balanceren van eieren op een specifieke datum, komt uit China en in 1945 werd hierover geschreven door het tijdschrift {{Wp|Life (tijdschrift)|''Life''}}.&nbsp;<ref><cite class="citation web">Jacoby, Annalee (19 March 1945).</cite></ref> In 1987 werd echter gemeld dat het een man was gelukt om elke dag tussen 27 februari en 3 april 1984 een ei te balanceren. Deze man had ontdekt dat "...sommige eieren balanceren gewoon nooit, op het lentepunt of op een andere dag."&nbsp;<ref name="AP"><cite class="citation news">Schmid, Randolph (20 September 1987).</cite></ref> * De kleur van de zon is wit als de zon hoog in de hemel staat; als de zon laag staat, zorgt {{Wp|Blauwe lucht|atmosferische verstrooiing}} ervoor dat hij er geel, oranje of rood-paars uitziet. Het is niet helemaal duidelijk waarom veel mensen de zon mentaal inbeelden als standaard geel van kleur.&nbsp;<ref name="yellow sun paradox"><cite class="citation journal" id="CITEREFWilk2009">Wilk, S. R. (2009).</cite></ref> === Biologie === ==== Gewervelde dieren ==== [[Bestand:10_-_Cristina_Sánchez.jpg|miniatuur|De kleur van een rode cape maakt stieren niet woest.]] * Oude olifanten die bijna gaan sterven verlaten hun kudde niet om instinctief naar een specifieke locatie, een zogenaamd {{Wp|olifantenkerkhof|olifantenkerkhof}}, te gaan om te sterven.&nbsp;<ref><cite class="citation news">Spanney, Laura (January 28, 1995).</cite></ref> * Stieren worden niet woest van de kleur rood, de kleur van de capes die professionele {{Wp|Torero (stierenvechter)|matadors}} gebruiken. Veedieren zien slechts {{Wp|Kleurenblindheid|twee kleuren}}, waardoor rood niet opvalt als felle kleur. De woede komt dan ook niet door de kleur van de cape, maar door de vermeende dreiging van de matador.&nbsp;<ref name="matador"> <cite class="citation web">Smith II, Larry (2007).</cite><cite class="citation web">[https://www.itla.net/index.cfm?sec=Longhorn_Information&con=handling "Longhorn_Information – handling"]. International Texas Longhorn Association<span class="reference-accessdate">. </span></cite><cite class="citation web"><span class="reference-accessdate">Retrieved <span class="nowrap">June 23,</span> 2010</span>.</cite><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rfr_id=info%3Asid%2Fen.wikipedia.org%3AList+of+common+misconceptions&rft.aufirst=Larry&rft.aulast=Smith+II&rft.btitle=Longhorn_Information+%93+handling&rft.date=2007&rft.genre=unknown&rft_id=http%3A%2F%2Fwww.itla.net%2Findex.cfm%3Fsec%3DLonghorn_Information%26con%3Dhandling&rft.pub=International+Texas+Longhorn+Association&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook">&nbsp;</span></ref> * Honden zweten niet door te {{Wp|Speeksel|kwijlen}}.&nbsp;<ref> <cite class="citation web">[https://www.animalleague.org/kids/cool_pet_facts.html "Cool Pet Facts - North Shore Animal League America.htm"]<span class="reference-accessdate">. </span></cite><cite class="citation web"><span class="reference-accessdate">Retrieved <span class="nowrap">May 22,</span> 2011</span>.</cite><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rfr_id=info%3Asid%2Fen.wikipedia.org%3AList+of+common+misconceptions&rft.btitle=Cool+Pet+Facts+-+North+Shore+Animal+League+America.htm&rft.genre=unknown&rft_id=http%3A%2F%2Fwww.animalleague.org%2Fkids%2Fcool_pet_facts.html&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook">&nbsp;</span></ref> Honden hebben wel degelijk zweetklieren en niet alleen op hun tong. Ze zweten, voornamelijk door hun poten. Honden reguleren hun lichaamstemperatuur echter voornamelijk door te hijgen.&nbsp;<ref><cite class="citation web">[https://www.petplace.com/dogs/how-do-dogs-sweat/page1.aspx "How Do Dogs Sweat"].</cite></ref> * {{Wp|Lemmingen|Lemmingen}} springen niet ''en masse'' van kliffen af tijdens het migreren. Deze misvatting is aangewakkerd door de {{Wp|The Walt Disney Company|Disney}}<nowiki/>film ''{{Wp|White Wilderness|White Wilderness}}''. De crew duwde de lemmingen van een klif voor de film.&nbsp;<ref><cite class="citation web">Mikkelson, Barbara and David P. (August 19, 2007).</cite></ref> De misvatting bestaat echter al veel langer, al zeker sinds de 19de eeuw.&nbsp;<ref><cite class="citation journal">Scott, W. (November 1891).</cite></ref> * {{Wp|Vleermuizen|Vleermuizen}} zijn niet blind. Hoewel ongeveer 70% van de vleermuizen, met name de {{Wp|Microchiroptera|kleine vleermuizen}}, gebruik maken van {{Wp|echolocatie|echolocatie}} om zich te verplaatsen, hebben alle vleermuizen ogen en kunnen ze zien. Daarnaast hebben de meeste {{Wp|Vleerhonden|vleerhonden}} niet de vaardigheid van echolocatie, maar juist buitengewoon sterk nachtzicht.&nbsp;<ref name="bats"> <cite class="citation web">Di Silvestro, Roger (February 1, 2003).</cite><cite class="citation web">[https://www.nwf.org/News-and-Magazines/National-Wildlife/Animals/Archives/2003/American-Heritage-Animal-Cliches.aspx "The Truth About Animal Clichés"]. National Wildlife Federation<span class="reference-accessdate">. </span></cite><cite class="citation web"><span class="reference-accessdate">Verkregen <span class="nawrap">31 oktober</span> 2011</span>.</cite><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rfr_id=info%3Asid%2Fen.wikipedia.org%3AList+of+common+misconceptions&rft.aufirst=Roger&rft.aulast=Di+Silvestro&rft.btitle=The+Truth+About+Animal+Clich%C3%A9s&rft.date=2003-02-01&rft.genre=unknown&rft_id=http%3A%2F%2Fwww.nwf.org%2FNews-and-Magazines%2FNational-Wildlife%2FAnimals%2FArchives%2F2003%2FAmerican-Heritage-Animal-Cliches.aspx&rft.pub=National+Wildlife+Federation&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook">&nbsp;</span></ref> * {{Wp|Struisvogel|Struisvogels}} steken hun hoofd niet in het zand om zich te verstoppen voor vijanden.&nbsp;<ref><cite class="citation web">Kruszelnicki, Karl S. (November 2, 2006).</cite></ref> Deze misvatting is waarschijnlijk ontstaan nadat {{Wp|Plinius de Oudere|Plinius de Oudere}} (23-79 n.Chr.) schreef dat struisvogels zich voorstellen dat hun hele lichaam is verstopt als ze hun hoofd en nek in een bosje steken.&nbsp;<ref><cite class="citation web">Smith, Rex (May 8, 2011).</cite></ref> * Het gekwaak van een eend veroorzaakt wel degelijk een {{Wp|Echo (geluid)|echo}}&nbsp;<ref><cite class="citation web">[https://dsc.discovery.com/fansites/mythbusters/episode/episode-tab-08.html "Alcatraz Escape: Does a Duck's Quack Echo?"]</cite></ref>, hoewel deze in bepaalde omstandigheden mogelijk slecht te horen is voor mensen.&nbsp;<ref><cite class="citation web">[https://www.acoustics.salford.ac.uk/acoustics_info/duck/ "A Duck's Quack Doesn't Echo, and no-one knows the reason why?"]</cite></ref> * {{Wp|Kikkers|Kikkers}} sterven onmiddellijk wanneer ze in kokend water worden gegooid; ze springen er dus niet uit. Daarnaast zullen kikkers proberen te ontsnappen wanneer koud water langzaam wordt opgewarmd tot boven hun maximale acceptabele temperatuur.&nbsp;<ref name="fastcompany"><cite class="citation web">[https://www.fastcompany.com/26455/next-time-what-say-we-boil-consultant "Next Time, What Say We Boil a Consultant"].</cite></ref> * Het idee dat {{Wp|Goudvis (dier)|goudvissen}} een geheugen hebben van slechts enkele seconden is onjuist.&nbsp;<ref><cite class="citation web">Hipsley, Anna (February 19, 2008).</cite></ref>&nbsp;<ref><cite class="citation web">[https://dsc.discovery.com/fansites/mythbusters/episode/episode-tab-07.html "Sinking Titanic: Goldfish Memory"].</cite></ref> Ze kunnen een geheugen hebben van enkele maanden. * {{Wp|Haaien|Haaien}} kunnen wel kanker krijgen. In 1992 werd een boek uitgegeven onder de titel ''Sharks Don't Get Cancer'' ("Haaien krijgen geen kanker"), maar dit boek werd gebruikt om haaienkraakbeenextracten te verkopen als medicatie voor kanker. Er bestaan verslagen dat {{Wp|Carcinoom|carcinomen}} bestaan in haaien. Op basis van de huidige data kan niets worden gezegd over hoe vaak haaien tumoren krijgen.&nbsp;<ref><cite class="citation journal">Ostrander, G. K.; Cheng, KC; Wolf, JC; Wolfe, MJ (2004).</cite></ref> * {{Wp|Witte haai|Witte haaien}} zien menselijke {{Wp|Duiksport|duikers}} niet aan voor {{Wp|Zeeroofdieren|zeehonden}}. Ze {{Wp|Haaienaanval|vallen}} mensen en zeehonden op heel verschillende manieren aan: een witte haai komt snel boven en valt een zeehond zeer hard aan. Aanvallen op mensen zijn veel rustiger en langzamer: de haai komt op normale snelheid aanzwemmen, bijt en zwemt dan weg. Witte haaien hebben goede ogen en kunnen in {{Wp|Kleuren zien|kleur zien}}; ze bijten niet om te jagen, maar om een onbekend object te identificeren.&nbsp;<ref><cite class="citation web">Jennifer Hile (January 23, 2004).</cite></ref> ==== Ongewervelde dieren ==== [[Bestand:AD2009Aug08_Bombus_pratorum.jpg|miniatuur|''[[Weidehommel|Bombus pratorum]]'' boven een ''[[Rode zonnehoed|Echinacea purpurea]]'' in bloei; een veelvoorkomende misvatting is dat hommels niet zouden moeten kunnen vliegen.]] * {{Wp|Lumbricina|Aardwormen}} worden niet twee wormen wanneer ze in tweeën worden gesneden. Slechts een beperkt aantal wormensoorten&nbsp;<ref><cite class="citation journal">Moment, Gairdner B. (1942).</cite></ref> kunnen anterieur {{Wp|Lumbricina|regeneren}}. Als een worm van die soorten wordt gehalveerd, leeft alleen de helft waar de mond zit voort. De andere helft sterft.&nbsp;<ref><cite class="citation web">[https://www.bbc.co.uk/gardening/gardening_with_children/didyouknow_worms.shtml "Gardening with children – Worms"].</cite></ref>  Bepaalde soorten platwormen worden wel twee nieuwe wormen als ze worden gehalveerd.&nbsp;<ref><cite class="citation journal">Reddien, Peter W.; Alvarado, Alejandro Sanchez (2004).</cite></ref> * {{Wp|Huisvlieg|Huisvliegen}} leven gemiddeld 20 tot 30 dagen.&nbsp;<ref><cite class="citation news">[https://www.newton.dep.anl.gov/natbltn/400-499/nb453.htm "The Housefly"].</cite></ref> Van sommige soorten eendagsvliegen wordt gezegd dat ze even lang leven als huisvliegen. Een huisvliegenmaad zal binnen 24 uur nadat het eitje is gelegd uitkomen.&nbsp;<ref><cite class="citation web">[https://house-flies.net/ "House Fly"].</cite></ref> * Hooiwagenspinnen (''{{Wp|Trilspinnen|Pholcidae}}'') zijn niet de meest giftige spinnen in de wereld. Ze kunnen wel de menselijke huid doorprikken, maar het kleine beetje gif dat ze hebben zorgt alleen voor een mild brandend gevoel gedurende enkele seconden.&nbsp;<ref><cite class="citation web">[https://dsc.discovery.com/fansites/mythbusters/episode/episode-tab-07.html "Buried in Concrete : Daddy Long Legs"].</cite></ref> * Het vluchtmechanisme en de aerodynamica van hommels (en andere insecten) zijn wel degelijk bekend, in tegenstelling tot het broodjeaapverhaal dat ze niet zouden moeten kunnen vliegen. In de jaren '30 stelde een Franse entomoloog dat hommels theoretisch niet zouden moeten kunnen vliegen.&nbsp;<ref name="bumblebee"> Chatfield, Matthew (January 4, 2008). <cite class="citation web">[https://www.naturenet.net/blogs/2008/01/some-scientist-once-proved-that-bees-cant-fly "Some scientist once proved that bees can't fly...?"].</cite><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rfr_id=info%3Asid%2Fen.wikipedia.org%3AList+of+common+misconceptions&rft.btitle=Some+scientist+once+proved+that+bees+can%27t+fly...%3F&rft.genre=unknown&rft_id=http%3A%2F%2Fwww.naturenet.net%2Fblogs%2F2008%2F01%2Fsome-scientist-once-proved-that-bees-cant-fly&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook">&nbsp;</span>. ''naturenet.net''. The Ranger's Blog.<cite class="citation web">Ivars Peterson (September 13, 2004). [https://www.sciencenews.org/article/flight-bumblebee "Flight of the Bumblebee"]. ''Ivars Peterson's MathTrek''. Mathematical Association of America<span class="reference-accessdate">. </span></cite><cite class="citation web"><span class="reference-accessdate">Retrieved <span class="nowrap">November 18,</span> 2011</span>.</cite><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rfr_id=info%3Asid%2Fen.wikipedia.org%3AList+of+common+misconceptions&rft.atitle=Flight+of+the+Bumblebee&rft.au=Ivars+Peterson&rft.date=2004-09-13&rft.genre=unknown&rft_id=https%3A%2F%2Fwww.sciencenews.org%2Farticle%2Fflight-bumblebee&rft.jtitle=Ivars+Peterson%27s+MathTrek&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Ajournal">&nbsp;</span><cite class="citation web">Michael Dickinson (June 2001). [https://www.nature.com/scientificamerican/journal/v284/n6/pdf/scientificamerican0601-48.pdf "Solving the Mystery of Insect Flight"] (PDF).</cite><cite class="citation web">Scientific American. p.&nbsp;50.</cite><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rfr_id=info%3Asid%2Fen.wikipedia.org%3AList+of+common+misconceptions&rft.au=Michael+Dickinson&rft.btitle=Solving+the+Mystery+of+Insect+Flight&rft.date=2001-06&rft.genre=unknown&rft_id=http%3A%2F%2Fwww.nature.com%2Fscientificamerican%2Fjournal%2Fv284%2Fn6%2Fpdf%2Fscientificamerican0601-48.pdf&rft.pages=50&rft.pub=Scientific+American&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook">&nbsp;</span></ref> Hij realiseerde zich later dat dit niet klopte en trok de uitspraak terug. De hypothese was toen echter al gegeneraliseerd tot het idee dat wetenschappers denken dat hommels niet zouden moeten kunnen vliegen. ==== Planten ==== [[Bestand:Helianthus_annuus_sunflower.jpg|miniatuur|Zonnebloemen met de zon zichtbaar ''achter'' de bloemen.]] * {{Wp|Kerstster (Euphorbia)|Kerststerren}} zijn niet zeer {{Wp|Giftigheid|giftig}} voor mensen of katten. Hoewel het klopt dat de bloemen lichtelijk irriterend kunnen zijn voor de huid en maag&nbsp;<ref name="southern"><cite class="citation encyclopaedia">Bender, Steve, ed.</cite></ref>  en ze kunnen leiden tot diarree en overgeven als de bloemen worden gegeten&nbsp;<ref name="fiction"><cite class="citation web">[https://www.medicinenet.com/script/main/art.asp?articlekey=55606 "Are Poinsettia Plants Poisonous?]</cite></ref>, heeft een onderzoek uit Amerika onder 22.793 gevallen geen enkel dodelijk geval uitgewezen en moest er slechts in enkele gevallen een dokter aan te pas komen.&nbsp;<ref name="ajem"><cite class="citation journal">Krenzelok E.P.; Jacobsen T.D.; Aronis J. M. (November 1996).</cite></ref> Ook voor katten geldt dat kerststerren kunnen leiden tot diarree en overgeven.&nbsp;<ref name="ASPCA"><cite class="citation web">[https://www.aspca.org/Pet-care/ask-the-expert/ask-the-expert-poison-control/poinsettia.aspx "Ask the Expert: Poison Control > Poinsettia"].</cite></ref> * Bloeiende {{Wp|Zonnebloem|zonnebloemen}} wijzen de hele dag in een vaste richting (het oosten).&nbsp;<ref name="Gerard1597">Gerard, John (1597).</ref>&nbsp;<ref name="Hangarter">"Many people are under the misconception that the flower heads of the cultivated sunflower (Helianthus annuus) track the sun.</ref>&nbsp;<ref name="sunflowers"> <cite class="citation journal">Polikarpov, G.G. (1978).</cite><cite class="citation journal">"Sunflower's blooming floscule is a compass". ''Nature''. '''272''': 122.</cite><cite class="citation journal">Bibcode:[[bibcode:1978Natur.272..122P|1978Natur.272..122P]]. doi:[[doi:10.1038/272122c0|10.1038/272122c0]].</cite><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rfr_id=info%3Asid%2Fen.wikipedia.org%3AList+of+common+misconceptions&rft.atitle=Sunflower%27s+blooming+floscule+is+a+compass&rft.aufirst=G.G.&rft.aulast=Polikarpov&rft.date=1978&rft.genre=article&rft_id=info%3Abibcode%2F1978Natur.272..122P&rft_id=info%3Adoi%2F10.1038%2F272122c0&rft.jtitle=Nature&rft.pages=122&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Ajournal&rft.volume=272">&nbsp;</span></ref> In een eerder ontwikkelingsstadium, nog voordat de bloem verschijnt, volgen de knoppen wel de zon en de vaste richting waarin de bloeiende bloemen wijzen is een gevolg van dit proces.&nbsp;<ref><cite class="citation web">[https://www.sunflowernsa.com/all-about/faq/#11 "When the plant is in the bud stage, it tends to track the movement of the sun across the horizon.]</cite></ref> ==== Evolutie en paleontologie ==== * Het woord ''theorie'' in "de {{Wp|evolutietheorie|evolutietheorie}}" wil niet zeggen dat er in de wetenschap veel discussie is over de validiteit ervan; de concepten ''theorie'' en ''hypothese'' hebben specifieke betekenissen in de wetenschappelijke context. In alledaags gebruik kan ''theorie'' een ingeving of vermoeden betekenen, maar een wetenschappelijke theorie is een verzameling principes die ''observeerbare fenomenen'' in [[Naturalisme (filosofie)|natuurlijke]] termen uitlegt.&nbsp;<ref><cite class="citation web">[https://www.msu.edu/~pennock5/research/papers/Pennock_TeachingEvoNatureSci.pdf "Evolutionary Science and Society: Educating a New Generation (TOC)"] (PDF).</cite></ref>&nbsp;<ref><cite class="citation web">[https://chandra.harvard.edu/chronicle/0308/theo/index.html "It Is Not Just a Theory.]</cite></ref> "Wetenschappelijke feiten en theorieën zijn niet categorisch uit elkaar te halen"&nbsp;<ref><cite class="citation book">Kuhn, Thomas S. (1996).</cite></ref> en de evolutietheorie is dus in dezelfde zin een theorie als de [[Zwaartekracht|zwaartekrachttheorie]].&nbsp;<ref><cite class="citation web">[https://evoled.dbs.umt.edu/lessons/miscon.htm#3 "Misconceptions about the Nature of Science"].</cite></ref> * Evolutie tracht niet de oorsprong van het leven te verklaren&nbsp;<ref><cite class="citation web">[https://evolution.berkeley.edu/evolibrary/misconceptions_faq.php#a1 "Misconceptions about evolution - Berkeley.edu"].</cite></ref> en ook niet de oorsprong en ontwikkeling van het heelal. Biologische evolutie beschrijft het proces waardoor diersoorten zich ontwikkelen en uiteindelijk elke levensvorm terugleidt tot een {{Wp|LUCA|universele gemeenschappelijke voorouder}}, maar de theorie houdt zich niet in eerste instantie bezig met de oorsprong van het leven zelf&nbsp;<ref><cite class="citation web">[https://evolution.berkeley.edu/evosite/misconceps/IAorigintheory.shtml "Understanding evolution - misconceptions; Berkeley.edu"].</cite></ref>, en behoort niet tot de oorsprong en {{Wp|Chronologie van het heelal|evolutie van het heelal}}. De evolutietheorie houdt zich bezig met de veranderingen in elkaar opvolgende generaties, nadat het leven al tot stand is gekomen.&nbsp;<ref><cite class="citation web">[https://www.talkorigins.org/faqs/faq-misconceptions.html "Five Major Misconceptions about Evolution"].</cite></ref> Het wetenschappelijke model dat zich bezighoudt met de oorsprong van de eerste organismen uit organische of onorganische moleculen, heet {{Wp|abiogenese|abiogenese}} en de doorgaans meest geaccepteerde theorie over de oorsprong van het heelal is het {{Wp|Oerknal|Oerknal}}<nowiki/>model.[[Bestand:Aegyptopithecus_NT.jpg|miniatuur|Een reconstructie van de ''{{Wp|Aegyptopithecus|Aegyptopithecus}}'', een primaat van vóór de splitsing van de lijnen tussen mensen en [[apen van de Oude Wereld]] in de [[evolutie van de mens]].]] * Mensen stammen niet af van één van beide soorten chimpansees die nog in leven zijn.&nbsp;<ref><cite class="citation journal">Johnson, N. A.; Smith, J. J.; Pobiner, B.; Schrein, C. (Feb 2012).</cite></ref> Mensen en chimpansees delen echter wel een gemeenschappelijke voorouder.&nbsp;<ref><cite class="citation book">De Waal, Frans B. M (2002-10-15).</cite></ref>&nbsp;<ref>William H. Calvin, 2002.</ref> De twee moderne soorten chimpansees ({{Wp|Chimpansee|chimpansees}} en {{Wp|Bonobo|bonobo's}}) zijn het nauwst verwant aan mensen. Sommige antropologen en primatologen beschrijven de mens als een ondersoort van de chimpansee.&nbsp;<ref>Jared M. Diamond, 2006 "The Third Chimpanzee: The Evolution and Future of the Human Animal ", HarperCollins Publishers</ref>&nbsp;<ref><cite class="citation web">[https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9E0CEFDE1E3AF936A25750C0A964958260&sec=&spon=&pagewanted=all "Separating the Men From the Apes"]. ''nytimes.com''.</cite></ref> De {{Wp|recentste gemeenschappelijke voorouder}} van de mens en de andere levende soorten chimpansees, leefde zo'n 5 tot 8 miljoen jaar geleden.&nbsp;<ref name="pbs_evolution_faq"><cite class="citation web">[https://www.pbs.org/wgbh/evolution/library/faq/cat02.html#Q01 "Evolution: Frequently Asked Questions"].</cite></ref> De vondst van een 4,4 miljoen jaar oude <span>{{Wp|Ardipithecus|''Ardipithecus''}}, toont aan dat de voorouder op twee poten liep en dus niet op zijn knokkels</span>. Daarnaast was de voorouder kleiner, had hij langere ledematen en een kortere snuit dan de chimpansee. Chimpansees zijn niet primitief en hebben zich ook ontwikkeld sinds de afscheiding; ze zijn groter, agressiever en beter in klimmen geworden&nbsp;<ref name="NatGeo-News"><cite class="citation web">Perlman, David (July 12, 2001).</cite></ref> en hebben langere vingers.&nbsp;<ref>Sergio Almécija, Jeroen B. Smaers & William L. Jungers, [https://www.nature.com/ncomms/2015/150714/ncomms8717/full/ncomms8717.html The evolution of human and ape hand proportions], Nature Communications 6, Article number: 7717 (2015).</ref> Samen met de andere mensapen vormen mensen en chimpansees de familie ''{{Wp|Hominidae|Hominidae}}''. Deze groep heeft zich ontwikkeld uit een gemeenschappelijke voorouder samen met de {{Wp|apen van de Oude Wereld|apen van de Oude Wereld}}, zo'n 40 miljoen jaar geleden.&nbsp;<ref><cite class="citation book">Hartwig, W. (2007).</cite></ref>&nbsp;<ref><cite class="citation book" id="CITEREFGroves2005">Groves, C.P. (2005).</cite></ref> * Evolutie is niet een proces van minderwaardige naar superieure organismen en het zorgt ook niet per se voor een toename in complexiteit. Een populatie kan zich ontwikkelen tot zijnde simpeler, met een kleiner [[genoom]], maar dit is geen biologische devolutie.&nbsp;<ref><cite class="citation web">[https://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=is-the-human-race-evolvin "Is the human race evolving or devolving?"]</cite></ref>&nbsp;<ref name="pmid11893328"><cite class="citation journal">Moran, Nancy A. (2002).</cite></ref> * {{Wp|Teleologie|Evolutie "plant" geen verbeteringen voor de overlevingskansen}} van een organisme.&nbsp;<ref><cite class="citation web">[https://evolution.berkeley.edu/evolibrary/misconceptions_faq.php#b1 "Misconceptions about natural selection and adaptation: ''Natural selection involves organisms 'trying' to adapt.''"]</cite></ref>&nbsp;<ref><cite class="citation web">[https://evolution.berkeley.edu/evolibrary/misconceptions_faq.php#b2 "Misconceptions about natural selection and adaptation: ''Natural selection gives organisms what they 'need.' '']</cite></ref> Het is bijvoorbeeld incorrect om de evolutie van een giraf te beschrijven als: "de nek van een giraf is met de tijd langer geworden omdat de giraffen bij hoge bomen moesten kunnen komen". Evolutie kan geen noodzaak inzien en daarop reageren; het is van zichzelf een doelloos proces. Een mutatie die zorgt voor langere nekken kan een dier beter van pas komen in een gebied met veel lange bomen dan in een gebied met veel lage bomen en kan er daardoor voor zorgen dat deze dieren beter overleven, waardoor ze hun gen voor lange nekken beter kunnen doorgeven. Hoge bomen veroorzaken de mutatie niet en kunnen er ook niet voor zorgen dat er een groter percentage dieren met lange nekken wordt geboren.&nbsp;<ref><cite class="citation web">[https://www.natureinstitute.org/pub/ic/ic10/giraffe.htm "The Giraffe's Short Neck"].</cite></ref> In het voorbeeld van de giraf kan de evolutie van de lange nek net zo goed zijn gedreven door [[seksuele selectie]], ervan uitgaande dat de lange nekken een bijkomstige [[Seksuele dimorfie|seksuele karakteristiek]] is, waarmee mannetjes meer kans maken in het gevecht om de vrouwtjes.&nbsp;<ref name="sim1996"><cite class="citation journal">Simmons, R. E.; Scheepers, L. (1996).</cite></ref> De misvatting bestaat doordat veel mensen die weten hoe de evolutie werkt [[Teleologie|spreken over een doel]] om evolutie makkelijker uit te leggen (dit wordt soms de "doelmetafoor" genoemd);&nbsp;<ref name="Hanke2004"><cite class="citation book">Hanke, David (2004).</cite></ref> het is namelijk makkelijker om te zeggen "Dinosauriërs hebben mogelijk veren ontwikkeld om indruk te maken op vrouwtjes" dan "Veren zijn mogelijk geselecteerd toen deze opkwamen aangezien ze dinosauriërs een selectief voordeel gaven over hun niet-gevederde soortgenoten".&nbsp;<ref><cite class="citation journal">[https://www.newscientist.com/article/dn22428-dinosaurs-may-have-evolved-feathers-for-courtship.htmlNew "Scientist: "Dinosaurs may have evolved feathers for courtship""].</cite></ref> * Mensen en [[dinosauriërs]] (behalve [[vogels]]) hebben nooit tegelijkertijd bestaan.&nbsp;<ref name="science_daily"><cite class="citation web">[https://www.sciencedaily.com/releases/2009/03/090312115133.htm "American Adults Flunk Basic Science"].</cite></ref> De laatste niet-[[Vogels|vliegende]] dinosauriërs stierven <span>66</span> miljoen jaar geleden uit op de [[Krijt-Paleogeengrens|grens tussen het Krijt en het Paleogeen]], terwijl de eerste soort van het geslacht ''[[Homo (geslacht)|Homo]]'' (de mens) zo'n 2,3 tot 2,4 miljoen jaar geleden evolueerde. Dit betekent dat er een gat van 63 miljoen jaar zat tussen het uitsterven van de laatste niet-vliegende dinosauriër en de eerste mens. De mens leefde wel tegelijkertijd met de [[wolharige mammoet]] en [[sabeltandkatten]]—zoogdieren die vaak samen worden afgebeeld met mensen en dinosauriërs.&nbsp;<ref><cite class="citation web">[https://www.nationalgeographic.com.au/history/why-did-the-woolly-mammoth-die-out.aspx "Why Did the Woolly Mammoth Die Out?"]</cite></ref><br>[[Bestand:Palais_de_la_Decouverte_Tyrannosaurus_rex_p1050042.jpg|rechts|miniatuur|''[[Tyrannosaurus|Tyrannosaurus rex]]''. Niet-[[Vogels|vliegende]] [[dinosauriërs]] stierven uit op de [[Krijt-Paleogeengrens]].]] * [[Dinosauriërs]] stierven niet uit omdat ze niet goed aangepast waren of normale klimaatverandering niet aankonden, iets wat in oudere schoolboeken soms wordt beweerd. Dinosauriërs waren juist erg aangepast en zeer succesvol en stierven uit ten gevolge van een buitengewone gebeurtenis waardoor ook veel soorten planten, zoogdieren en zeedieren uitstierven.&nbsp;<ref name="MacLeod"><cite class="citation journal">MacLeod, N.; Rawson, P. F.; et al. (1997).</cite></ref> De meest genoemde oorzaak is de [[Inslagproces|asteroïde-inslag]] op het [[Yucatán (schiereiland)|schiereiland Yucatán]], op de [[Krijt-Paleogeengrens]].&nbsp;<ref name="Schulte10"><cite class="citation journal">Schulte P; Alegret L; Arenillas I; Arz JA; Barton PJ; Bown PR; Bralower TJ; Christeson GL; et al. (5 March 2010).</cite></ref> Niet alle dinosauriërs stierven op dat moment uit. Vogels hebben zich ontwikkeld uit kleine, gevederde [[theropoda]] in de [[Jura (periode)|Jura]] en hoewel de meeste dinosauriërfamilies uitstierven aan het einde van het [[Krijt (periode)|Krijt]], overleefden sommige vogels. Hierdoor maken afstammelingen van de dinosauriërs nog steeds deel uit van de moderne fauna.&nbsp;<ref><cite class="citation book">Padian K.; Chiappe L. M. (1997).</cite></ref> * [[Zoogdieren]] hebben zich niet ontwikkeld uit een moderne groep [[reptielen]]. Kort nadat de eerste reptielsoorten zich ontwikkelden, splitsten zij zich op in twee takken: de [[sauropsiden]] en [[synapsiden]].&nbsp;<ref>Coven, R (2000).</ref> De tweede lijn, die leidde tot de mens, begon zo'n 320 miljoen jaar geleden af te wijken van de eerste lijn, die leidde tot de moderne reptielen. Pas later begonnen de moderne reptielgroepen ([[lepidosauria]], [[schildpadden]] en [[krokodillen]]) zich op te splitsen. Zoogdieren zijn de enige afstammelingen van de synapsiden.&nbsp;<ref>Romer, A.S. & Parsons, T.S. (1977).</ref> === Computers === * Computers die draaien op [[OS X|macOS]] of [[Linux]] zijn niet immuun voor [[malware]] zoals [[Trojaans paard (computers)|Trojaanse paarden]] of [[Computervirus|computervirussen]]. Er is echter wel minder malware in omloop voor deze [[Besturingssysteem|besturingssystemen]], aangezien malware voor een specifiek besturingssysteem moet worden ontworpen en [[Microsoft Windows]] meer wordt gebruikt.&nbsp;<ref name="malware"> <cite class="citation journal">Broersma, Matthew (June 24, 2004).</cite><cite class="citation journal">[https://news.techworld.com/security/1798/mac-os-x-security-myth-exposed/ "Mac OS X Security Myth Exposed"]. ''TechWorld''.</cite><cite class="citation journal">[https://www.webcitation.org/5yyPTKBhT Archived] from the original on 2011-05-26.</cite><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rfr_id=info%3Asid%2Fen.wikipedia.org%3AList+of+common+misconceptions&rft.atitle=Mac+OS+X+Security+Myth+Exposed&rft.aufirst=Matthew&rft.aulast=Broersma&rft.date=2004-06-24&rft.genre=article&rft_id=http%3A%2F%2Fnews.techworld.com%2Fsecurity%2F1798%2Fmac-os-x-security-myth-exposed%2F&rft.jtitle=TechWorld&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Ajournal">&nbsp;</span></ref> === Menselijk lichaam en gezondheid === [[Bestand:Korean_fans_closeup.jpg|miniatuur|Elektrische ventilators in Zuid-Korea hebben meestal een tijdschakelaar, omdat veel mensen de misvatting hebben dat je kunt sterven als je hem 's nachts aan laat staan.]] * Het is niet gevaarlijk om [[Slaapwandelen|slaapwandelaars]] wakker te maken. Iemand kan wel even verward of gedesoriënteerd zijn na het ontwaken, maar dit zorgt niet voor schade en is niet gevaarlijk. Slaapwandelaars kunnen zichzelf verwonden als ze over objecten struikelen of hun evenwicht verliezen tijdens het slaapwandelen. Dit soort verwondingen komen veel voor bij slaapwandelaars.&nbsp;<ref><cite class="citation web">Mersch, John, MD, FAAP.</cite></ref>&nbsp;<ref><cite class="citation web">[https://www.sleepfoundation.org/article/sleep-related-problems/sleepwalking "Sleepwalking"].</cite></ref> * In [[Zuid-Korea]] geloven veel mensen onterecht dat het slapen in een gesloten ruimte terwijl een [[ventilator]] aanstaat kan leiden tot [[ventilatordood]]. Volgens de Koreaanse regering kan "een ventilator die te lang aanstaat in bepaalde gevallen leiden tot de dood, ten gevolge van [[verstikking]], [[Hypothermie|onderkoeling]], of brand vanwege oververhitting."&nbsp;<ref><cite class="citation web">[https://www.esquire.com/news-politics/q-and-a/a5522/korean-fan-death-0209/ "Why Do Koreans Think Electric Fans Will Kill Them?"]</cite></ref> De Koreaanse consumentenbond heeft een veiligheidswaarschuwing uitgegeven waarin zij aanraadden ventilators op tijdschakelaars te zetten, de richting te veranderen en deuren open te laten. Zelfs veel medische professionals in Korea geloven in [[ventilatordood]]. Volgens Yeon Dong-su, decaan van de medische afdeling van de Universiteit van Kwandong University, "kan de temperatuur in de stroom van een ventilator zo laag worden dat iemand sterft aan de gevolgen van onderkoeling"&nbsp;<ref name="Hypothermia"> <cite class="citation pressrelease">[https://web.archive.org/web/20070927051420/https://english.cpb.or.kr/user/bbs/code02_detail.php?av_jbno=2006071800002 "Beware of Summer Hazards!"]</cite><cite class="citation pressrelease">(Press release). Korea Consumer Protection Board (KCPB). July 18, 2006. Archived from [https://english.cpb.or.kr/user/bbs/code02_detail.php?av_jbno=2006071800002 the original] on September 27, 2007<span class="reference-accessdate">. </span></cite><cite class="citation pressrelease"><span class="reference-accessdate">Retrieved <span class="nowrap">September 5,</span> 2009</span>.</cite><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rfr_id=info%3Asid%2Fen.wikipedia.org%3AList+of+common+misconceptions&rft.btitle=Beware+of+Summer+Hazards%21&rft.date=2006-07-18&rft.genre=unknown&rft_id=http%3A%2F%2Fenglish.cpb.or.kr%2Fuser%2Fbbs%2Fcode02_detail.php%3Fav_jbno%3D2006071800002&rft.pub=Korea+Consumer+Protection+Board+%28KCPB%29&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook">&nbsp;</span></ref> In werkelijkheid, verplaatst een ventilator lucht alleen, zonder de temperatuur significant te veranderen, om zweetverdamping te bevorderen. Een kamer zal niet kouder worden als een ventilator aan staat; in werkelijkheid zal de ruimte zelfs licht opgewarmd worden dankzij [[Rendement (energie)|energieverlies]] van de motor en [[viscositeit]]. * Eten binnen een uur voor het zwemmen verhoogt het risico op [[spierkramp]] of verdrinking niet. In een onderzoek is wel een relatie aangetoond tussen alcoholconsumptie en verdrinking, maar er is geen bewijs dat dit ook geldt voor maagkrampen of voedselconsumptie.&nbsp;<ref><cite class="citation news">O'Connor, Anahad (June 28, 2005).</cite></ref> * [[Verdrinking]] is vaak onopvallend voor toeschouwers.&nbsp;<ref name="Vittone"><cite class="citation web">Vittone, Mario.</cite></ref> In de meeste gevallen kan een persoon zijn/haar armen niet opsteken of geluid maken, dankzij de instinctieve verdrinkingsreactie.&nbsp;<ref name="Vittone"><cite class="citation web">Vittone, Mario.</cite></ref> Zwaaien en schreeuwen ("waternood") zijn tekenen van problemen, maar het is niet betrouwbaar: de meeste slachtoffers die een instinctieve verdrinkingsreactie vertonen van tevoren geen tekenen van nood.&nbsp;<ref><cite class="citation book">Fletemeyer, John R.; Pia (Chapter author) (1999).</cite></ref> * Menselijk bloed in de [[Ader (anatomie)|aderen]] is niet blauw. Bloed is altijd rood, dankzij [[hemoglobine]]. Zuurstofarm bloed heeft een diepe rode kleur, terwijl zuurstofrijk bloed een lichte kersrode kleur heeft. Deze misvatting bestaat vanwege twee redenen: (1) Aderen onder de huid lijken blauw. Dit komt door verschillende redenen die slechts in lichte mate afhankelijk zijn van de kleur van het bloed, waaronder ondergrondse verstrooiing van het licht onder de huid en menselijke kleurwaarneming. (2) Veel diagrammen gebruiken kleuren om de verschillen tussen aderen (vaak blauw) en [[Slagader|slagaders]] (vaak rood) aan te geven.&nbsp;<ref name="blood"> <cite class="citation journal">Kienle, Alwin; Lothar Lilge; I. Alex Vitkin; Michael S. Patterson; Brian C. Wilson; Raimund Hibst; Rudolf Steiner (March 1, 1996).</cite><cite class="citation journal">[https://www.imt.liu.se/edu/courses/TBMT36/pdf/blue.pdf "Why do veins appear blue?] [https://www.imt.liu.se/edu/courses/TBMT36/pdf/blue.pdf A new look at an old question"] (PDF). ''Applied Optics''. '''35''' (7): 1151–60. Bibcode:[[bibcode:1996ApOpt..35.1151K|1996ApOpt..35.1151K]]. doi:[[doi:10.1364/AO.35.001151|10.1364/AO.35.001151]].</cite><cite class="citation journal">PMID&nbsp;[//www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/21085227 21085227].</cite><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rfr_id=info%3Asid%2Fen.wikipedia.org%3AList+of+common+misconceptions&rft.atitle=Why+do+veins+appear+blue%3F+A+new+look+at+an+old+question&rft.au=Brian+C.+Wilson&rft.aufirst=Alwin&rft.au=I.+Alex+Vitkin&rft.aulast=Kienle&rft.au=Lothar+Lilge&rft.au=Michael+S.+Patterson&rft.au=Raimund+Hibst&rft.au=Rudolf+Steiner&rft.date=1996-03-01&rft.genre=article&rft_id=http%3A%2F%2Fwww.imt.liu.se%2Fedu%2Fcourses%2FTBMT36%2Fpdf%2Fblue.pdf&rft_id=info%3Abibcode%2F1996ApOpt..35.1151K&rft_id=info%3Adoi%2F10.1364%2FAO.35.001151&rft_id=info%3Apmid%2F21085227&rft.issue=7&rft.jtitle=Applied+Optics&rft.pages=1151-60&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Ajournal&rft.volume=35">&nbsp;</span></ref> * Blootstelling aan een [[vacuüm]], of het ondergaan van [[explosieve decompressie]], zorgt er niet voor dat het lichaam ontploft, of dat lichaamssappen gaan koken. (Vloeistoffen in de mond en longen gaan wel koken op hoogtes boven de [[limiet van Armstrong]].) Het zal echter wel leiden tot [[Bewustzijn|bewusteloosheid]] zodra het lichaam de aanwezige voorraad zuurstof heeft opgemaakt, gevolgd door dood als gevolg van [[Hypoxie (medisch)|hypoxie]] binnen enkele minuten.&nbsp;<ref name="hypoxia"> <cite class="citation web">[https://imagine.gsfc.nasa.gov/docs/ask_astro/answers/970603.html "If you don't try to hold your breath, exposure to space for half a minute or so is unlikely to produce permanent injury.]</cite><cite class="citation web">[https://imagine.gsfc.nasa.gov/docs/ask_astro/answers/970603.html Holding your breath is likely to damage your lungs, ... but theory predicts – and animal experiments confirm – that otherwise, exposure to vacuum causes no immediate injury. You do not explode. Your blood does not boil. You do not freeze.] [https://imagine.gsfc.nasa.gov/docs/ask_astro/answers/970603.html You do not instantly lose consciousness"]. NASA ''Ask an Astrophysicist''.</cite><cite class="citation web">[https://www.webcitation.org/68Aef3glC Archived] from the original on 2012-06-04.</cite><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rfr_id=info%3Asid%2Fen.wikipedia.org%3AList+of+common+misconceptions&rft.btitle=If+you+don%27t+try+to+hold+your+breath%2C+exposure+to+space+for+half+a+minute+or+so+is+unlikely+to+produce+permanent+injury.+Holding+your+breath+is+likely+to+damage+your+lungs%2C+...+but+theory+predicts+%93+and+animal+experiments+confirm+%93+that+otherwise%2C+exposure+to+vacuum+causes+no+immediate+injury.+You+do+not+explode.+Your+blood+does+not+boil.+You+do+not+freeze.+You+do+not+instantly+lose+consciousness&rft.genre=unknown&rft_id=http%3A%2F%2Fimagine.gsfc.nasa.gov%2Fdocs%2Fask_astro%2Fanswers%2F970603.html&rft.pub=NASA+%27%27Ask+an+Astrophysicist%27%27&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook">&nbsp;</span></ref> * Een dieet heeft weinig invloed op [[Ontgiften|ontgifting]] van het lichaam. Veel mensen geloven dat het volgen van bepaalde diëten dit proces kunnen versnellen en het lichaam kunnen helpen stoffen uit te stoten die het lichaam zelf niet kwijt kan raken.&nbsp;<ref name="Quackwatch"><cite class="citation web">Barrett, Stephen (2011-06-08).</cite></ref>&nbsp;<ref name="WebMD"><cite class="citation web">[https://www.webmd.com/diet/features/detox-diets-cleansing-body-feature "Detox Diets: Cleansing the Body"].</cite></ref>&nbsp;<ref><cite class="citation web">Wanjek, Christopher (8 August 2006).</cite></ref>&nbsp;<ref><cite class="citation web">Kovacs, Jenny Stamos (8 February 2007).</cite></ref> Gifstoffen worden verwijderd door de lever en nieren.&nbsp;<ref name="Mayo Clinic Website">Compare: <cite class="citation web">Zeratsky, Katherine (2012-04-21).</cite></ref> ==== Zintuigen ==== [[Bestand:Taste_buds.svg|miniatuur|Een incorrecte weergave van de tong, waar zones worden aangegeven waar [[Smaak (zintuig)|bitter]] (1), [[Smaak (zintuig)|zuur]] (2), [[Smaak (zintuig)|zout]] (3) en [[Zoet (smaak)|zoet]] (4) wordt geproefd. In werkelijkheid kunnen alle zones elke smaak proeven.]] * Alle verschillende [[Smaak (zintuig)|smaken]] kunnen op elke plek van de [[Tong (anatomie)|tong]] waargenomen worden door [[Smaakpapil|smaakpapillen]]&nbsp;<ref><cite class="citation journal">Huang AL, Chen X, Hoon MA, et al.</cite></ref>, met lichtelijke toename in gevoeligheid op verschillende plekken verschillend per persoon. Het is dus niet waar dat specifieke smaken alleen kunnen worden geproefd op bepaalde plekken op de tong.&nbsp;<ref><cite class="citation web">[https://www.asha.org/Publications/leader/2002/021022/f021022a.htm "Beyond the Tongue Map"].</cite></ref> De originele tongkaart is gebaseerd op een verkeerde vertaling van een Duits proefschrift&nbsp;<ref>Hänig, David P., 1901.</ref> van Edwin Boring. Bovendien is men het er tegenwoordig veelal over eens dat er vijf primaire smaken bestaan. Naast bitter, [[Smaak (zintuig)|zuur]], zout en [[Zoet (smaak)|zoet]], hebben mensen ook papillen voor [[umami]], een zoute, vleesachtige smaak.&nbsp;<ref name="taste"> <cite class="citation book">Campbell-Platt, Geoffrey (2009).</cite><cite class="citation book">[https://books.google.com/?id=E7GXHploJasC&lpg=PA31&pg=PA31 ''Food Science and Technology'']. Wiley. p.&nbsp;31. {{ISBN|978-0-632-06421-2}}<span class="reference-accessdate">. </span></cite><cite class="citation book"><span class="reference-accessdate">Retrieved <span class="nowrap">January 5,</span> 2011</span>.</cite><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rfr_id=info%3Asid%2Fen.wikipedia.org%3AList+of+common+misconceptions&rft.aufirst=Geoffrey&rft.aulast=Campbell-Platt&rft.btitle=Food+Science+and+Technology&rft.date=2009&rft.genre=book&rft_id=http%3A%2F%2Fbooks.google.com%2F%3Fid%3DE7GXHploJasC%26lpg%3DPA31%26pg%3DPA31&rft.isbn=978-0-632-06421-2&rft.pages=31&rft.pub=Wiley&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook">&nbsp;</span></ref> * Mensen hebben meer dan de vaak genoemde vijf [[Zintuig|zintuigen]]. Het aantal zintuigen varieert van 5 tot 20, afhankelijk van de categorisaties. Naast [[Zien|zicht]], [[Reukzin|reuk]], [[Smaak (zintuig)|smaak]], [[Tastzin|tast]] en [[gehoor]], geïdentificeerd door [[Aristoteles]], kunnen mensen balans en versnelling ([[Equilibrioception|equilibrioceptie]]), pijn ([[nociceptie]]), lichaam- en ledemaatpositionering ([[proprioceptie]]) en relatieve temperatuur ([[Thermoceptie|thermocaptie]]) waarnemen.&nbsp;<ref><cite class="citation web">Cerretani, Jessica (Spring 2010).</cite></ref> Andere zintuigen die soms worden genoemd zijn tijd, jeuk, druk, honger, dorst, volheid van de maag, behoefte te urineren, behoefte te poepen en de [[koolstofdioxide]]<nowiki/>niveau's in het bloed.&nbsp;<ref><cite class="citation web">[https://heaANTISPAMlthDOThowstuffworksDOTcom/mental-heaANTISPAMlth/human-nature/perception/question242.htm "How many senses does a human being have?"]</cite></ref>&nbsp;<ref><cite class="citation web">[https://www.cliffsnotes.com/study_guide/Human-Senses.topicArticleId-8741,articleId-8725.html "Biology: Human Senses"].</cite></ref> ==== Huid en haar ==== * [[Rimpel (huid)|Door water veroorzaakte rimpels]] worden niet veroorzaakt doordat de huid water opneemt en opzwelt.&nbsp;<ref><cite class="citation news">Botcharova, Maria (January 10, 2013).</cite></ref> Ze ontstaan door het [[Autonoom zenuwstelsel|autonome zenuwstelsel]], dat gelokaliseerde [[vasoconstrictie]] uitlokt in reactie op de natte huid, waardoor de rimpels ontstaan. Dit is mogelijk ontstaan om primaten beter grip te geven op gladde, natte oppervlakken&nbsp;<ref><cite class="citation journal">Changizi, Mark; Weber, Romann; Kotecha, Ritesh; Palazzo, Joseph (2011).</cite></ref>&nbsp;<ref><cite class="citation journal">Kareklas, Kyriacos; Nettle, Daniel; Smulders, Tom V. (April 23, 2013).</cite></ref>, al is gebleken uit een studie uit 2014 dat de gerimpelde vingertoppen er niet voor zorgden dat natte voorwerpen makkelijker te gebruiken waren.&nbsp;<ref name="Haseleu"><cite class="citation journal">Haseleu, Julia; Omerbašić, Damir; Frenzel, Henning; Gross, Manfred; Lewin, Gary R. (2014).</cite></ref> * [[Scheren]] zorgt er niet voor dat [[terminaal haar]] dikker, grover of donkerder teruggroeit. Het haar wordt alleen wijder en voelt grover. De misvatting komt doordat haar dat nooit is geknipt een taps toegelopen eind heeft, terwijl geknipte haren een bot einde hebben en daardoor ''breder'' zijn. Hierdoor lijken de haren dikker. Het feit dat korte haren "harder" (minder flexibel) zijn dan lange haren draagt ook bij aan dit gevoel.&nbsp;<ref name="shaving"> <cite class="citation web">[https://snopes.com/oldwives/hairgrow.asp "Shaved Hair Grows Darker"]. snopes.com.</cite><cite class="citation web">[https://web.archive.org/web/20140101222541/https://www.mayoclinic.com/heaANTISPAMlth/hair-removal/an00638 Archived] from the original on 2014-01-01<span class="reference-accessdate">. </span></cite><cite class="citation web"><span class="reference-accessdate">Retrieved <span class="nowrap">August 29,</span> 2009</span>.</cite><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rfr_id=info%3Asid%2Fen.wikipedia.org%3AList+of+common+misconceptions&rft.btitle=Shaved+Hair+Grows+Darker&rft.genre=unknown&rft_id=http%3A%2F%2Fsnopes.com%2Foldwives%2Fhairgrow.asp&rft.pub=snopes.com&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook">&nbsp;</span></ref> * Haar en vingernagels groeien niet door nadat iemand sterft. De huid droogt op en trekt zich terug van de bases van haar en nagels, waardoor het lijkt alsof deze groeien.&nbsp;<ref><cite class="citation book">Graham-Brown, Robin; Tony Burns (2007).</cite></ref> * Haarverorgingsproducten kunnen gespleten haarpunten en beschadigd haar niet daadwerkelijk "repareren". Ze kunnen er wel voor zorgen dat de schade überhaupt niet optreedt en ze kunnen ervoor zorgen dat het gerepareerd lijkt door de punten als het ware te lijmen. Hierdoor lijkt het haar in betere toestand.&nbsp;<ref name="HairCare"> [https://beauty.aboutDOTcom/library/bltips531.htm aboutDOTcom Beauty.aboutDOTcom]</ref> * Het [[Rood haar|gen voor rood haar is niet aan het uitsterven]]. In augustus 2007 werd volop gerapporteerd dat het gen zou uitsterven, mogelijk zelfs vóór 2060, omdat het gen [[Dominant (genetica)|recessief]] is. Hoewel roodharigen mogelijk zeldzamer kunnen worden (gemengde huwelijken waar één ouder het roodharigengen niet draagt zal bijvoorbeeld resulteren in kinderen zonder rood haar, maar mogelijk met enkele roodharige kleinkinderen), zullen roodharigen niet uitsterven tenzij iedereen met het gen sterft of zich niet weet voort te planten.&nbsp;<ref><cite class="citation web">Silverman, Jacob.</cite></ref> De misconceptie bestaat al sinds 1865 en komt keer op keer terug in de media.&nbsp;<ref><cite class="citation news">Kruszelnicki, Karl S. (November 25, 2008).</cite></ref> ==== Voeding ==== * Acht glazen, of twee tot drie liter water zijn niet benodigd om gezond te blijven.&nbsp;<ref name="Eightglasses"> <cite class="citation journal">Valtin, Heinz (2002).</cite><cite class="citation journal">[https://ajpregu.physiology.org/content/283/5/R993.short ""Drink at least eight glasses of water a day." Really? Is there scientific evidence for "8 × 8"?"]. ''American Journal of Physiology. Regulatory, Integrative and Comparative Physiology''. '''283''' (5): R993–R1004. doi:[[doi:10.1152/ajpregu.00365.2002|10.1152/ajpregu.00365.2002]]. PMID&nbsp;[//www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/12376390 12376390].</cite><cite class="citation journal">[https://web.archive.org/web/20131214121522/https://www.heaANTISPAMlthDOTcom/heaANTISPAMlth/article/0,,20411087,00.html Archived] from the original on 2013-12-14.</cite><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rfr_id=info%3Asid%2Fen.wikipedia.org%3AList+of+common+misconceptions&rft.atitle=%22Drink+at+least+eight+glasses+of+water+a+day.%22+Really%3F+Is+there+scientific+evidence+for+%228+%C3%97+8%22%3F&rft.au=Valtin%2C+Heinz&rft.date=2002&rft.genre=article&rft_id=http%3A%2F%2Fajpregu.physiology.org%2Fcontent%2F283%2F5%2FR993.short&rft_id=info%3Adoi%2F10.1152%2Fajpregu.00365.2002&rft_id=info%3Apmid%2F12376390&rft.issue=5&rft.jtitle=American+Journal+of+Physiology.+Regulatory%2C+Integrative+and+Comparative+Physiology&rft.pages=R993-R1004&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Ajournal&rft.volume=283">&nbsp;</span></ref> De hoeveelheid water die iemand nodig heeft, verschilt per persoon (gewicht), hoeveelheid inspanning, kleding en omgeving (hitte en vochtigheid). Water hoeft daarnaast ook niet per se in pure vorm te worden gedronken, maar kan ook worden opgenomen uit vloeistoffen, zoals sappen, thee, melk, soep, etc. en uit voedsel, waaronder vruchten en groenten.&nbsp;<ref name="Eightglasses"> <cite class="citation journal">Valtin, Heinz (2002).</cite><cite class="citation journal">[https://ajpregu.physiology.org/content/283/5/R993.short ""Drink at least eight glasses of water a day." Really? Is there scientific evidence for "8 × 8"?"]. ''American Journal of Physiology. Regulatory, Integrative and Comparative Physiology''. '''283''' (5): R993–R1004. doi:[[doi:10.1152/ajpregu.00365.2002|10.1152/ajpregu.00365.2002]]. PMID&nbsp;[//www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/12376390 12376390].</cite><cite class="citation journal">[https://web.archive.org/web/20131214121522/https://www.heaANTISPAMlthDOTcom/heaANTISPAMlth/article/0,,20411087,00.html Archived] from the original on 2013-12-14.</cite><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rfr_id=info%3Asid%2Fen.wikipedia.org%3AList+of+common+misconceptions&rft.atitle=%22Drink+at+least+eight+glasses+of+water+a+day.%22+Really%3F+Is+there+scientific+evidence+for+%228+%C3%97+8%22%3F&rft.au=Valtin%2C+Heinz&rft.date=2002&rft.genre=article&rft_id=http%3A%2F%2Fajpregu.physiology.org%2Fcontent%2F283%2F5%2FR993.short&rft_id=info%3Adoi%2F10.1152%2Fajpregu.00365.2002&rft_id=info%3Apmid%2F12376390&rft.issue=5&rft.jtitle=American+Journal+of+Physiology.+Regulatory%2C+Integrative+and+Comparative+Physiology&rft.pages=R993-R1004&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Ajournal&rft.volume=283">&nbsp;</span></ref> * [[Tafelsuiker|Suiker]] veroorzaakt geen [[ADHD|hyperactiviteit]] in kinderen.&nbsp;<ref name="festive myths"><cite class="citation journal">Vreeman R. C.; Carroll A.E. (2008).</cite></ref>&nbsp;<ref name="MedicalMythsUniversityOfArkansasMedicalSciences"><cite class="citation web">[https://www.uamsheaANTISPAMlthDOTcom/?id=877&sid=1 "Medical Myths – University of Arkansas Medical Sciences"].</cite></ref> [[Dubbelblind|Dubbelblinde studies]] hebben geen verschillen gevonden tussen kinderen met suikervrij en kinderen met suikerrijke diëten, zelfs niet studies die zich specifiek richtten op ADHD of kinderen die als gevoelig voor suiker worden gezien.&nbsp;<ref><cite class="citation book">Fullerton-Smith, Jill (2007).</cite></ref> * [[Alcoholische drank|Alcoholische dranken]] maken het lichaam niet warmer.&nbsp;<ref name="AlcoholicBeverages"> <cite class="citation news">Brandstadt, William G. (December 19, 1967).</cite><cite class="citation news">[https://news.google.com/newspapers?id=kG5BAAAAIBAJ&sjid=QKkMAAAAIBAJ&pg=5953,3984482 "Popular Misconceptions Regarding Intoxication"]. ''Middlesboro Daily News''<span class="reference-accessdate">. </span></cite><cite class="citation news"><span class="reference-accessdate">Retrieved <span class="nowrap">January 13,</span> 2011</span>.</cite><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rfr_id=info%3Asid%2Fen.wikipedia.org%3AList+of+common+misconceptions&rft.atitle=Popular+Misconceptions+Regarding+Intoxication&rft.aufirst=William+G.&rft.aulast=Brandstadt&rft.date=1967-12-19&rft.genre=article&rft_id=http%3A%2F%2Fnews.google.com%2Fnewspapers%3Fid%3DkG5BAAAAIBAJ%26sjid%3DQKkMAAAAIBAJ%26pg%3D5953%2C3984482&rft.jtitle=Middlesboro+Daily+News&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Ajournal">&nbsp;</span></ref> De reden dat alcoholische dranken een warm gevoel veroorzaken, komt doordat de aderen uitzetten en zo zenuweinden vlak onder het huidoppervlak stimuleren met een toestroom aan warm bloed. Dit kan juist leiden tot een lagere lichaamstemperatuur, omdat de hitte zo makkelijker kwijt geraakt kan worden aan een koude omgeving.&nbsp;<ref><cite class="citation web">[https://firstaid.aboutDOTcom/od/heatcoldexposur1/f/07_alcohol_warm.htm "Alcohol for Warmth"].</cite></ref> * Alcohol doodt niet per se hersencellen.&nbsp;<ref name="StudyFindsAlcoholDoesntKillOffBrainCells"><cite class="citation news">[https://www.news.com.au/study-finds-alcohol-doesnt-kill-off-brain-cells/story-e6frfkp9-1111113923217 "Study finds alcohol doesn't kill off brain cells &#x7C; News.com.au"].</cite></ref> Alcohol kan echter wel ''indirect'' tot het afsterven van hersencellen leiden, op twee manieren: (1) In mensen die chronisch veel alcohol drinken heeft het brein zich aangepast aan de effecten van alcohol, waardoor een plotselinge stop kan leiden tot [[excitotoxiciteit]]. Hierdoor kunnen op verschillende plekken hersencellen afsterven.&nbsp;<ref><cite class="citation journal">Lovinger, D. M. (1993).</cite></ref> (2) In alcoholisten die het grootste deel van hun dagelijkse calorieën binnen krijgen door alcohol, kan een tekort aan [[thiamine]] het [[syndroom van Korsakov]] veroorzaken. Dit syndroom ontstaat als gevolg van ernstige hersenschade.&nbsp;<ref><cite class="citation journal">Kopelman M. D.; Thomson A.D.; Guerrini I.; Marshall E.J. (2009).</cite></ref> * Een vegetarisch of [[Veganisme|veganistisch]] dieet kan genoeg proteïne leveren voor een gezonde voeding.&nbsp;<ref name="DefendingVeganDiet"><cite class="citation journal">Webb, Densie (September 2010).</cite></ref>&nbsp;<ref name="vegan"> <cite class="citation web">Matthews, Jessica (November 4, 2009).</cite><cite class="citation web">[https://www.acefitness.org/blog/86/are-vegetarian-diets-safe/ "Are vegetarian diets safe?"]. ''Ask the Expert''. American Council on Exercise. [https://web.archive.org/web/20130106231722/https://www.acefitness.org/blog/86/are-vegetarian-diets-safe Archived] from the original on 2013-01-06<span class="reference-accessdate">. </span></cite><cite class="citation web"><span class="reference-accessdate">Retrieved <span class="nowrap">March 9,</span> 2011</span>.</cite><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rfr_id=info%3Asid%2Fen.wikipedia.org%3AList+of+common+misconceptions&rft.atitle=Are+vegetarian+diets+safe%3F&rft.aufirst=Jessica&rft.aulast=Matthews&rft.date=2009-11-04&rft.genre=unknown&rft_id=http%3A%2F%2Fwww.acefitness.org%2Fblog%2F86%2Fare-vegetarian-diets-safe%2F&rft.jtitle=Ask+the+Expert&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Ajournal">&nbsp;</span></ref> De gebruikelijke proteïne-inname van ovo-lacto [[vegetariërs]] en veganisten voldoet en overschrijdt de minimale aanbevolen hoeveelheid.&nbsp;<ref name="DieticiansGuide"><cite class="citation book">Messina, Virginia; Reed Mangles; Mark Messina (2004).</cite></ref> Een veganistisch dieet dient echter wel [[Voedingssupplement|aangevuld]] te worden met [[Cobalamine|vitamin B₁₂]] voor optimale gezondheid.&nbsp;<ref name="DefendingVeganDiet"><cite class="citation journal">Webb, Densie (September 2010).</cite></ref> * Het duurt geen zeven jaar om [[Kauwgom|doorgeslikte kauwgom]] te verteren. Kauwgom is voor het grootste deel onverteerbaar en beweegt zich even snel door de spijsvertering als andere materie.&nbsp;<ref><cite class="citation web">Matson, John (October 11, 2007).</cite></ref>&nbsp;<ref>"Claim: Chewing gum takes seven years to pass through the digestive system; FALSE https://www.snopes.com/oldwives/chewgum.asp</ref> * Er is geen bewijs dat sterk gekruid eten of koffie leidt tot de ontwikkeling van [[Maagzweer|maagzweren]].&nbsp;<ref><cite class="citation book">Raphael Rubin; David S. Strayer; Emanuel Rubin; Gonzalo Aponte, eds. (2012).</cite></ref> * Van [[spinazie]] wordt vaak gedacht dat het buitengewoon veel [[IJzer (voeding)|ijzer]] bevat in vergelijking met andere groenten. Dit misverstand is mogelijk ooit ontstaan doordat de resultaten van een onderzoek met gedroogde spinazie op verse spinazie toegepast werden, of doordat er een komma op de verkeerde plek werd gezet.&nbsp;<ref>Norbert F. Pötz, [https://www.spiegel.de/spiegel/spiegelspecial/d-40857977.html?name=Kopf+und+Bauch "Kopf und Bauch", SPIEGEL special, 5/2005 (Juni 2005), p. 6]</ref>&nbsp;<ref>D. Hermes, [https://www.mu-luebeck.de/aktuelles/pdfldateien/focmul20074.pdf "Die Wissenschaft hat festgestellt - Medizinische Irrtümer und ihre Folgen im Spiegel der Zeit", FOCUS MUL 24, Heft 4 (2007), p. 225]</ref> ==== Menselijke seksualiteit ==== * Er is geen fysiologisch bewijs dat waar is dat het slecht is om seks te hebben in de dagen voorafgaand aan een sportevenement en dat dit zou leiden tot een afname in prestatie.&nbsp;<ref><cite class="citation web">[https://www.nature.com/news/2006/060609/full/news060605-16.html "Sex before the big game?"]</cite></ref> Sterker nog, seks voorafgaand aan sportactiviteiten kan [[testosteron]] in mannen verhogen, wat de prestatie mogelijk beter kan maken.&nbsp;<ref><cite class="citation web">[https://news.nationalgeographic.com/news/2006/02/0222_060222_sex.html "Sex and Sports: Should Athletes Abstain Before Big Events?"]</cite></ref> * Zwangerschappen na seks tussen [[Neef-nichthuwelijk|directe neven en nichten]] gaan niet gepaard met een serieus risico voor geboorteafwijkingen:&nbsp;<ref name="kershaw"><cite class="citation news">Kershaw, Sarah (November 26, 2009).</cite></ref> 5-6%, ongeveer gelijk aan het risico voor een 40-jarige vrouw&nbsp;<ref name="kershaw"><cite class="citation news">Kershaw, Sarah (November 26, 2009).</cite></ref>&nbsp;<ref name="Bennett"><cite class="citation journal">Bennett, Robin L.; Motulsky, Arno G.; Bittles, Alan; Hudgins, Louanne; Uhrich, Stefanie; Doyle, Debra Lochner; Silvey, Kerry; Scott, C. Ronald; Cheng, Edith; McGillivray, Barbara; Steiner, Robert D.; Olson, Debra (2002).</cite></ref>, vergeleken met een normaal risico van 3-4%.&nbsp;<ref name="Bennett"><cite class="citation journal">Bennett, Robin L.; Motulsky, Arno G.; Bittles, Alan; Hudgins, Louanne; Uhrich, Stefanie; Doyle, Debra Lochner; Silvey, Kerry; Scott, C. Ronald; Cheng, Edith; McGillivray, Barbara; Steiner, Robert D.; Olson, Debra (2002).</cite></ref> ==== Brein ==== [[Bestand:Gyrus_Dentatus_40x.jpg|rechts|miniatuur|Golgi [[Zenuwcel|neuronen]] in menselijk hippocampusweefsel. Veel mensen denken dat mensen geen nieuwe hersencellen kunnen aanmaken, maar er is bewijs dat sommige neuronen zich kunnen vormen in het brein.]] * Mentale vaardigheden zijn niet compleet gescheiden in de linker- en rechter[[hersenhelft]].&nbsp;<ref name="Westen 2006">Westen et al. 2006 "Psychology: Australian and New Zealand edition" John Wiley p.107</ref> Sommige vaardigheden, zoals [[spraak]] en [[taal]] (bv. [[Gebied van Broca|centrum van Broca]], [[Gebied van Wernicke|centrum van Wernicke]]) activeren [[Lateralisatie|één hersenhelft sterker dan de ander]] in bepaalde taken. Als een hersenhelft op jonge leeftijd beschadigd raakt, kunnen deze functies vaak gedeeltelijk of volledig door de andere hersenhelft worden overgenomen (zie [[neurale plasticiteit]]). Andere vaardigheden, zoals [[Somatisch zenuwstelsel|beweging]], geheugen en redenatie, worden door beide hersenhelften uitgevoerd.&nbsp;<ref><cite class="citation journal">Goswami, U (2006).</cite></ref> * Het is niet waar dat alle hersencellen die iemand ooit zal hebben zijn gevormd tegen tweede levensjaar, hoewel dit tot 1998 door medische experts werd geloofd.&nbsp;<ref><cite class="citation journal">Eriksson, Gage; et al. (1998).</cite></ref>&nbsp;<ref><cite class="citation journal">Gross C. G. (2000).</cite></ref>&nbsp;<ref><cite class="citation web">[https://www.brainfacts.org/about-neuroscience/ask-an-expert/articles/2012/are-you-born-with-all-your-brain-cells-or-do-you-grow-new-ones/ "Are you born with all your brain cells, or do you grow new ones?"]</cite></ref> Men weet nu dat nieuwe [[Zenuwcel|zenuwcellen]] kunnen worden aangemaakt in bepaalde delen van het postnatale brein. Onderzoekers hebben dit waargenomen in [[vogels]]&nbsp;<ref><cite class="citation journal">Goldman S. A.; Nottebohm F. (April 1983).</cite></ref>, [[apen van de Oude Wereld]]&nbsp;<ref><cite class="citation journal">Gould, E; Reeves, AJ; Fallah, M; Tanapat, P; Gross, CG; Fuchs, E (1999).</cite></ref> en mensen.&nbsp;<ref><cite class="citation journal">Eriksson, Peter S.; Perfilieva, Ekaterina; Björk-Eriksson, Thomas; Alborn, Ann-Marie; Nordborg, Claes; Peterson, Daniel A.; Gage, Fred H. (1998).</cite></ref> Volwassen exemplaren van deze soorten behouden multipotente (zie [[celpotentie]]) neurale stamcellen in de [[zijventrikels]] en de [[gyrus dentatus]].&nbsp;<ref><cite class="citation journal">Reh, Thomas A.; Ponti, Giovanna; Peretto, Paolo; Bonfanti, Luca (2008).</cite></ref>&nbsp;<ref><cite class="citation journal">Zhao, Chunmei; Deng, Wei; Gage, Fred H. (2008).</cite></ref> De nieuwgeboren zenuwcellen die daar aangemaakt worden, migreren respectievelijk naar de [[bulbus olfactorius]] en de rest van de gyrus dentatus en men denkt dat ze integreren in bestaande neurale circuits. De functie en fysiologische betekenis van deze zenuwcellen blijft vooralsnog onduidelijk. Sommige studies suggereren dat nieuwe zenuwcellen ook worden aangemaakt in de [[neocortex]]&nbsp;<ref><cite class="citation journal">Gould, E; Reeves, AJ; Graziano, MS; Gross, CG (1999).</cite></ref>&nbsp;<ref><cite class="citation journal">Zhao, M; Momma, S; Delfani, K; Carlen, M; Cassidy, RM; Johansson, CB; Brismar, H; Shupliakov, O; et al. (2003).</cite></ref>&nbsp;<ref><cite class="citation journal">Shankle, WR; Rafii, MS; Landing, BH; Fallon, JH (1999).</cite></ref>, maar dit staat niet vast.&nbsp;<ref name="pmid11826088"><cite class="citation journal">Rakic, P (2002).</cite></ref> * Vaccinaties veroorzaken geen [[autisme]] of [[autismespectrum]] stoornissen. Hoewel [[BMR-vaccin|frauduleus onderzoek]] van Andrew Wakefield stelde een connectie te hebben gevonden, is de connectie nooit gevonden bij herhalingen van het onderzoek en later bleek de studie van Wakefield te zijn gemanipuleerd.&nbsp;<ref><cite class="citation web">[https://www.bmj.com/content/342/bmj.c7452.full "British Medical Journal: Wakefield's article linking MMR vaccine and autism was fraudulent"].</cite></ref> * Mensen gebruiken niet slechts 10% van hun brein. Het klopt dat slechts een klein deel van de zenuwcellen tegelijk actief vuren, maar de inactieve zenuwcellen zijn ook belangrijk.&nbsp;<ref><cite class="citation web">[https://www.snopes.com/science/stats/10percent.asp "Snopes on brains"].</cite></ref>&nbsp;<ref><cite class="citation journal">Radford, Benjamin (March–April 1999).</cite></ref> Deze misvatting wordt vaak aangehaald, al sinds het begin van de 20ste eeuw. Mogelijk is het te danken aan het feit dat de uitspraak eerst metaforisch is gebruikt.&nbsp;<ref name="beyersteinbrain"><cite class="citation book">Beyerstein, Barry L. (1999).</cite></ref> * Alle mensen leren fundamenteel op dezelfde manier.&nbsp;<ref name="neuromyth"><cite class="citation journal">Howard-Jones, Paul A. (1 December 2014).</cite></ref> Er is geen bewijs dat mensen verschillende [[leerstijlen]] hebben&nbsp;<ref name="neuromyth"><cite class="citation journal">Howard-Jones, Paul A. (1 December 2014).</cite></ref>, noch dat het aanpassen van lesmethoden aan de individuele leerstijlen zorgt tot beter behoud van informatie.&nbsp;<ref><cite class="citation book">Coffield, Frank; et al. (2004).</cite></ref> ==== Ziekte ==== [[Bestand:Bombina_bombina_1_(Marek_Szczepanek).jpg|miniatuur|De bulten op een pad zijn geen wratten en kunnen daarom geen wratten veroorzaken bij mensen.]] * Het drinken van melk of nuttigen van andere [[Zuivel|zuivelproducten]] zorgt niet voor een verhoogde [[slijm]]<nowiki/>productie.&nbsp;<ref><cite class="citation journal">Pinnock, CB; Graham, NM; Mylvaganam, A; Douglas, RM (1990).</cite></ref>&nbsp;<ref><cite class="citation book">Patricia Queen Samour; Kathy King Helm (2005).</cite></ref> Deze producten hoeven dus niet te worden vermeden in geval van griep of [[verkoudheid]]. * Mensen kunnen geen wratten krijgen van [[padden]] of andere dieren; de bulten op een pad zijn geen wratten.&nbsp;<ref><cite class="citation web">[https://www.londondrugs.com/Cultures/en-US/FocusOnheaANTISPAMlth/Fall2002/Warts.htm "Putting an End to Warts"].</cite></ref> [[Wrat|Wratten]] op de menselijke huid worden veroorzaakt door virussen die uniek zijn voor mensen ([[humaan papillomavirus]]). * Noch het kraken van de knokkels, noch het sporten in goede conditie kan [[artrose]] veroorzaken.&nbsp;<ref><cite class="citation journal">Bosomworth NJ (September 2009).</cite></ref>&nbsp;<ref><cite class="citation journal">Deweber, K; Olszewski, M; Ortolano, R (Mar–Apr 2011).</cite></ref> * Het eten van noten, popcorn of zaden leidt niet tot een verhoogd risico voor [[diverticulitis]].&nbsp;<ref><cite class="citation news">Atkins, William.</cite></ref> Deze soorten voedsel hebben mogelijk juist een beschermend effect.&nbsp;<ref><cite class="citation journal">Weisberger, L; Jamieson, B (July 2009).</cite></ref> * [[Stress]] speelt een relatief kleine rol in [[hypertensie]].&nbsp;<ref name="stress"><cite class="citation journal">Marshall, IJ; Wolfe, CD; McKevitt, C (July 9, 2012).</cite></ref> Specifieke ontspanningstherapieën worden niet ondersteund door wetenschappelijk bewijs.&nbsp;<ref name="Relax2006"><cite class="citation journal">Dickinson, HO; Mason, JM; Nicolson, DJ; Campbell, F; Beyer, FR; Cook, JV; Williams, B; Ford, GA (February 2006).</cite></ref> ''Acute'' stress is wel in verband gebracht met een ''tijdelijke'' toename van de bloeddruk.&nbsp;<ref name="stress"><cite class="citation journal">Marshall, IJ; Wolfe, CD; McKevitt, C (July 9, 2012).</cite></ref> Uit observatiestudies is wel een mogelijk verband gebleken tussen chronische stress en een langdurige verhoogde bloeddruk.&nbsp;<ref name="stress"><cite class="citation journal">Marshall, IJ; Wolfe, CD; McKevitt, C (July 9, 2012).</cite></ref> Vanuit medisch oogpunt speelt stress een kleine rol in hypertensie, terwijl veel studies onder leken juist uit heeft gewezen dat mensen denken dat het de belangrijkste oorzaak ervan is.&nbsp;<ref name="stress"><cite class="citation journal">Marshall, IJ; Wolfe, CD; McKevitt, C (July 9, 2012).</cite></ref> * In mensen die [[Verkoudheid|verkouden]] zijn kan de kleur van het [[sputum]] of de nasale afscheiding variëren van doorzichtig tot geel tot groen en dit zegt verder niks over de oorzaak van de infectie.&nbsp;<ref><cite class="citation book">Eccles, Ronald; Weber, Olaf, eds. (2009).</cite></ref>&nbsp;<ref><cite class="citation book">Rutter, Paul (2009).</cite></ref> * Over het algemeen voorkomt [[vitamine C]] [[verkoudheid]] niet, hoewel het mogelijk een beschermend effect heeft in intense inspanning in koud weer en mogelijk ook de duur van een verkoudheid licht kan verkorten.&nbsp;<ref><cite class="citation web">[https://www.webmd.com/cold-and-flu/cold-guide/vitamin-c-for-common-cold "Vitamin C for the Common Cold"].</cite></ref>&nbsp;<ref><cite class="citation journal">Harri Hemilä; Elizabeth Chalker (Jan 2013).</cite></ref> * Badderen droogt de huid niet uit voor mensen met [[Dermatitis|eczeem]] en is mogelijk juist goed voor hen.&nbsp;<ref><cite class="citation web">[https://www.skincarephysicians.com/eczemanet/daily_care.html "Daily Skin Care Essential to Control Atopic Dermatitis"].</cite></ref>&nbsp;<ref><cite class="citation journal">McAleer, MA; Flohr, C; Irvine, AD (Jul 23, 2012).</cite></ref> * Er zijn geen programma's die toegang verschaffen tot [[dialyse]]<nowiki/>machines in ruil voor de lipjes op [[Blikje|blikjes]] en deze hebben ook nooit bestaan.&nbsp;<ref><cite class="citation web">Mikkelson, Barbara (24 March 2012).</cite></ref> Dit gerucht bestaat in Amerika al sinds de jaren '70. De Amerikaanse Nierstichting ontkent dat een dergelijk programma ooit heeft bestaan en heeft aangegeven dat 80% van de kosten van dialyse wordt vergoed door [[Medicare]].&nbsp;<ref><cite class="citation web">[https://www.kidney.org/news/newsroom/newsitemArchive.cfm?id=100 "NKF Dispels Pull Tabs for Dialysis Time Rumor"].</cite></ref> * [[Neushoorns|Neushoornhoorns]] in gepulveriseerde vorm wordt niet gebruikt als [[afrodisiacum]] in [[Traditionele Chinese geneeskunde|Traditionele Chinese Geneeskunde]] als ''Cornu Rhinoceri Asiatici'' (犀角, ''xījiǎo'', "neushoornhoorn"). Het wordt voorgeschreven bij koorts en stuiptrekkingen&nbsp;<ref>Bensky, Dan; Clavey, Steven; Stoger, Erich and Gamble, Andrew (2004) ''Chinese Herbal Medicine: Materia Medica'', 3rd Edition.</ref>, maar deze behandelmethoden worden niet ondersteund door [[evidence-based medicine]]. * [[Roest]] veroorzaakt geen [[tetanus]]. Roest wordt meestal buiten gevonden, of op andere plekken waar de ''Clostridium tetani'' bacterie ook voorkomt, maar roest op zichzelf veroorzaakt geen tetanus.&nbsp;<ref><cite class="citation web">[https://www.ehso.com/disease/tetanus.php "Tetanus - Can a Rusty Nail Cause Tetanus?"]</cite></ref> === Uitvindingen === * [[George Washington Carver]] heeft [[pindakaas]] niet uitgevonden, hoewel hij, naar verluidt, wel driehonderd manieren om pinda's te gebruiken heeft ontdekt en nog eens honderden gebruiken voor sojabonen, pecannoten en zoete aardappelen.&nbsp;<ref><cite class="citation web">[https://peanut-butter.org/peanut-butter/History+of+Peanut+Butter "History of Peanut Butter"].</cite><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rfr_id=info%3Asid%2Fen.wikipedia.org%3AList+of+common+misconceptions&rft.btitle=History+of+Peanut+Butter&rft.genre=unknown&rft_id=http%3A%2F%2Fpeanut-butter.org%2Fpeanut-butter%2FHistory%2Bof%2BPeanut%2BButter&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook">&nbsp;</span></ref>&nbsp;<ref><cite class="citation web">[https://www.americanscientist.org/bookshelf/pub/a-true-renaissance-man "A True Renaissance Man"].</cite></ref> * [[Thomas Crapper]] heeft het [[Toilet|spoeltoilet]] niet uitgevonden;&nbsp;<ref><cite class="citation web">[https://www.snopes.com/business/names/crapper.asp "Thomas Crapper"].</cite></ref> spoeltoiletten bestonden al in de [[Indusbeschaving]], rond de 26ste eeuw v.Chr.&nbsp;<ref><cite class="citation web">[https://www.sewerhistory.org/grfx/wh_region/indus1.htm "Sewer History: Photos and Graphics"]<span class="reference-accessdate">. </span></cite></ref> De voorloper van het moderne toilet is uitgevonden door [[John Harington (writer)#Invention of the modern toilet|Sir John Harington]].&nbsp;<ref><cite class="citation" id="CITEREFKinghorn.2C_Jonathan1986">Kinghorn, Jonathan (1986), "A Privvie in Perfection: Sir John Harrington's Water Closet", ''Bath History'', '''1''': 173–188.</cite><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rfr_id=info%3Asid%2Fen.wikipedia.org%3AList+of+common+misconceptions&rft.atitle=A+Privvie+in+Perfection%3A+Sir+John+Harrington%27s+Water+Closet&rft.au=Kinghorn%2C+Jonathan&rft.date=1986&rft.genre=article&rft.jtitle=Bath+History&rft.pages=173-188&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Ajournal&rft.volume=1">&nbsp;</span></ref> Crapper heeft de populariteit van het moderne toilet wel vergroot en heeft verschillende gerelateerde uitvindingen gedaan, waaronder een mechanisme om de tanks te vullen dat nog steeds gebruikt wordt.&nbsp;<ref><cite class="citation web">Harper, Douglas.</cite></ref> * [[Thomas Edison]] heeft het [[elektrisch licht]] niet uitgevonden.&nbsp;<ref><cite class="citation book">Robert, Friedel; Paul Israel (1987).</cite></ref> Hij ontwikkelde wel de eerste ''praktische ''lamp in 1880, kort voor [[Joseph Swan]], die in 1881 een nog efficiëntere lamp uitvond. * [[Henry Ford]] heeft noch de [[auto]], noch de [[lopende band]] uitgevonden. Hij verbeterde het proces van de lopende band wel substantieel, deels door eigen uitvindingen, maar vooral ook door het sponsoren van het werk van zijn werknemers.&nbsp;<ref name="Hounshell1984"> <cite class="citation" id="CITEREFHounshell1984a">Hounshell, David A. (1984), ''From the American System to Mass Production, 1800-1932: The Development of Manufacturing Technology in the United States'', Baltimore, Maryland: Johns Hopkins University Press, {{ISBN|978-0-8018-2975-8}}, LCCN&nbsp;[//lccn.loc.gov/83016269 83016269]</cite> <cite class="citation" id="CITEREFHounshell1984b"></cite><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rfr_id=info%3Asid%2Fen.wikipedia.org%3AList+of+common+misconceptions&rft.aufirst=David+A.&rft.aulast=Hounshell&rft.btitle=From+the+American+System+to+Mass+Production%2C+1800-1932%3A+The+Development+of+Manufacturing+Technology+in+the+United+States&rft.date=1984&rft.genre=book&rft_id=info%3Alccn%2F83016269&rft.isbn=978-0-8018-2975-8&rft.place=Baltimore%2C+Maryland&rft.pub=Johns+Hopkins+University+Press&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook">&nbsp;</span>, pp. 15–47.</ref>&nbsp;<ref name="Sorensen1956"><cite class="citation book">Sorensen, Charles E.; with Williamson, Samuel T. (1956).</cite></ref> [[Carl Benz|Karl Benz]] (mede-oprichter van [[Mercedes-Benz]]) heeft de eerste moderne auto uitgevonden&nbsp;<ref><cite class="citation book">Stein, Ralph (1967).</cite></ref>, en de lopende band bestaat al veel langer. * [[Guglielmo Marconi]] heeft de [[radio]], maar heeft het wel gemoderniseerd voor publieke uitzendingen en communicatie.&nbsp;<ref><cite class="citation web">Rhoads, B. Eric.</cite></ref> * [[Al Gore]] heeft nooit beweerd dat hij het Internet heeft "uitgevonden". Wat Gore wel heeft gezegd is: "Tijdens mijn jaren in het Congres, heb ik het initiatief genomen om het Internet te creëren", waarmee hij duidde op zijn politieke werk om het Internet te ontwikkelen.&nbsp;<ref><cite class="citation web">[https://www.snopes.com/quotes/internet.asp "Al Gore on the invention of the internet"].</cite></ref>&nbsp;<ref><cite class="citation web">O'Carroll, Eoin (March 9, 2009).</cite></ref> Gore stelde in 1991 een wet op waarmee er veel geld kon worden opgehaald om supercomputers te ontwikkelen, waardoor er grote verbeteringen konden worden gedaan aan het al bestaande Internet uit de vroege jaren '90, [[National Science Foundation Network|NSFNet]]. Het leidde ook tot de ontwikkeling van [[Mosaic|NCSA Mosaic]], de [[Webbrowser|browser]] die het [[Wereldwijd web|wereldwijde web]] populair maakte. * [[James Watt]] heeft de [[stoommachine]] niet uitgevonden&nbsp;<ref name="JamesWatt"> <cite class="citation book">Rolt, L. T. C. (1962).</cite><cite class="citation book">[https://books.google.com/books?id=VNrlAAAAIAAJ ''James Watt'']. Batsford. p.&nbsp;10.</cite><cite class="citation book">{{ISBN|978-1-163-47052-7}}.</cite><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rfr_id=info%3Asid%2Fen.wikipedia.org%3AList+of+common+misconceptions&rft.aufirst=L.+T.+C.&rft.aulast=Rolt&rft.btitle=James+Watt&rft.date=1962&rft.genre=book&rft_id=http%3A%2F%2Fbooks.google.com%2Fbooks%3Fid%3DVNrlAAAAIAAJ&rft.isbn=978-1-163-47052-7&rft.pages=10&rft.pub=Batsford&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook">&nbsp;</span></ref>, noch waren zijn ideeën geïnspireerd door de deksel van een [[Fluitketel|ketel]] dat door stoom werd opengeblazen.&nbsp;<ref name="DPMiller"><cite class="citation journal">Miller, David Philip (2004).</cite></ref> Watt werkte verder aan de eerste commercieel succesvolle [[stoommachine van Newcomen]] in de jaren 1760 en 1770. Hij maakte daarbij verbeteringen waardoor de machine efficiënter werd; zijn nieuwe stoommachine werd razend populair dankzij deze verbeteringen.&nbsp;<ref><cite class="citation web">[https://dspace.dsto.defence.gov.au/dspace/bitstream/1947/3295/1/DSTO-RR-0287%20PR.pdf "An Evolutionary Framework for Experimental Innovation"] (PDF).</cite></ref> === Materialen === * [[Glas]] vloeit niet bij [[kamertemperatuur]] als een [[vloeistof]] met hoge [[viscositeit]].&nbsp;<ref name="Curtin"><cite class="citation" id="CITEREFCurtin2007">Curtin, Ciara (February 2007), [https://web.archive.org/web/20131214122430/https://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=fact-fiction-glass-liquid "Fact or Fiction?: Glass Is a (Supercooled) Liquid"], ''Scientific American'', Archived from the original on December 14, 2013, <q>Glass, however, is actually neither a liquid—supercooled or otherwise—nor a solid. </q></cite></ref> Hoewel glas bepaalde moleculaire eigenschappen deelt met vloeistoffen, is glas op kamertemperatuur een "[[Amorf (materie)|amorf]]", dat pas begint te vloeien boven de [[glastemperatuur]]&nbsp;<ref name="Halem"><cite class="citation web">Halem, Henry (May 30, 1998).</cite></ref>, hoewel de exacte aard hiervan nog niet vaststaat volgens wetenschappers.&nbsp;<ref name="NYTglass"><cite class="citation news">Chang, Kenneth (July 29, 2008).</cite></ref> Panelen van ramen van [[gebrandschilderd glas]] zijn onderaan vaak dikker dan bovenaan en dit wordt toegewezen aan het idee dat glas langzaam vloeit, verspreid over meerdere eeuwen. De oneffenheid komt echter door de manier waarop de ramen zijn geproduceerd in die tijd. Normaalgesproken werd het dikke eind van het glas onderaan het frame gemonteerd, maar het komt ook andersom voor.&nbsp;<ref name="Halem"><cite class="citation web">Halem, Henry (May 30, 1998).</cite></ref>&nbsp;<ref name="NYTglass"><cite class="citation news">Chang, Kenneth (July 29, 2008).</cite></ref> Deze vervorming is in geen enkel ander glazen object, zoals sculpturen of optische instrumenten, gevonden. Een onderzoeker heeft in 1998 geschat dat glas zo langzaam vloeit dat het meerdere malen de leeftijd van de aarde nodig zou hebben.&nbsp;<ref name="Halem"><cite class="citation web">Halem, Henry (May 30, 1998).</cite></ref>&nbsp;<ref name="NYTglass"><cite class="citation news">Chang, Kenneth (July 29, 2008).</cite></ref>&nbsp;<ref name="Zanotto"><cite class="citation journal">Zanotto, E.D. (May 1998).</cite></ref> * De meeste [[diamant]]en worden niet gevormd door sterk samengeperste [[steenkool]]. Meer dan 99% van de diamanten die zijn gewonnen zijn gevormd in extreme hitte en onder zeer hoge druk zo'n 140 km onder het aardoppervlak. Steenkool wordt gevormd door prehistorische planten, vlak onder het aardoppervlak en komt maar zelden voor op dieptes onder de 3,2 km. De meeste diamanten zijn ouder dan de eerste planten op het land en zijn dus ouder dan kool. Het is mogelijk dat diamanten kunnen vormen uit kool in [[Subductie|subductiezones]] en bij [[meteoroïde]]<nowiki/>kraters, maar diamanten die zo zijn gevormd zijn zeldzaam en de koolstof zal eerder stenen en organische koolstof verkolen dan steenkool.&nbsp;<ref><cite class="citation web">King, Hobart (2012).</cite></ref> === Wiskunde === * Er is geen bewijs dat de [[Oude Griekenland|Oude Grieken]] het [[Parthenon]] bewust zo ontworpen hebben dat het de [[gulden snede]] volgt.&nbsp;<ref><cite class="citation web">Jesse Galef (August 29, 2011).</cite></ref> Het Parthenon is voltooid in 438&nbsp;v.Chr., meer dan een eeuw voordat de snede voor het eerst genoemd werd door [[Euclides van Alexandrië|Euclides]]. Ook in [[Leonardo da Vinci]]'s ''[[Mens van Vitruvius en Vitruviusman|Vitruviusman]]'' wordt de gulden snede niet genoemd, zelfs al worden er wel andere verhoudingen besproken.&nbsp;<ref><cite class="citation web">Donald E. Simanek.</cite></ref> === Natuurkunde === [[Bestand:Equal_transit-time_NASA_wrong1.gif|miniatuur|Een illustratie van de (incorrecte) uitleg van gelijke-transitietijd van aërodynamische lift]] * Het is niet waar dat lucht evenveel tijd nodig heeft om boven en onder langs een vliegtuigvleugel te trekken.&nbsp;<ref name="NASA_Incorrect_Theory1"><cite class="citation web">[https://www.grc.nasa.gov/WWW/K-12/airplane/wrong1.html "Incorrect Lift Theory"]. ''grc.nasa.gov''.</cite></ref> Deze [[Liftkracht|misvatting]] komt veel voor in schoolboeken en zelfs in opleidingsmateriaal voor piloten. De lucht die bovenlangs een aërodynamisch oppervalk reist, gaat altijd veel sneller dan deze uitleg impliceert&nbsp;<ref name="NASA_Incorrect_Theory1"><cite class="citation web">[https://www.grc.nasa.gov/WWW/K-12/airplane/wrong1.html "Incorrect Lift Theory"]. ''grc.nasa.gov''.</cite></ref>, zoals wordt uitgelegd in het artikel over [[liftkracht]]. * Door te blazen over een gebogen stuk papier kan de [[wet van Bernoulli]] niet worden gedemonstreerd. Dit wordt vaak in de klas wel beweerd&nbsp;<ref> <cite class="citation web">[https://makeprojects.com/Project/Origami-Flying-Disk/327/1 ""This occurs because of Bernoulli's principle — fast-moving air has lower pressure than non-moving air."]</cite><cite class="citation web">[https://makeprojects.com/Project/Origami-Flying-Disk/327/1 Make Magazine"].</cite><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rfr_id=info%3Asid%2Fen.wikipedia.org%3AList+of+common+misconceptions&rft.btitle=%22This+occurs+because+of+Bernoulli%27s+principle+%94+fast-moving+air+has+lower+pressure+than+non-moving+air.%22+Make+Magazine&rft.genre=unknown&rft_id=http%3A%2F%2Fmakeprojects.com%2FProject%2FOrigami-Flying-Disk%2F327%2F1&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook">&nbsp;</span></ref>, maar het is onjuist om een verbinding te leggen tussen de luchtstroom aan de twee kanten van het papier met behulp van de wet van Bernoulli, aangezien de lucht boven en onder verschillende stroomvelden hebben en de wet van Bernoulli alleen van toepassing is binnen hetzelfde stroomveld.&nbsp;<ref> "If the lift in figure A were caused by "Bernoulli principle," then the paper in figure B should droop further when air is blown beneath it. However, as shown, it raises when the upward pressure gradient in downward-curving flow adds to atmospheric pressure at the paper lower surface." Gale M. Craig PHYSICAL PRINCIPLES OF WINGED FLIGHT https://www.regenpress.com/aerodynamics.pdf</ref> Het papier stijgt omdat de lucht de buiging van het papier volgt en een gebogen stroomlijn creëert verschillen in luchtdruk die loodrecht op de luchtstroom staan.&nbsp;<ref name="airflow"> "...if a streamline is curved, there must be a pressure gradient across the streamline, with the pressure increasing in the direction away from the centre of curvature." Babinsky https://iopscience.iop.org/0031-9120/38/6/001/pdf/pe3_6_001.pdf</ref> De wet van Bernoulli voorspelt dat een afname in druk gepaard gaat met een toename in snelheid, dat wil zeggen: terwijl de lucht over het papier stroomt, versnelt de lucht en gaat hij sneller stromen dan op het punt waar de lucht de mond van de proefleider verlaat. Dat wordt echter niet duidelijk met het bovengenoemde proefje.&nbsp;<ref>'"Demonstrations" of Bernoulli's principle are often given as demonstrations of the physics of lift.</ref> * Water stroomt niet weg in een [[Corioliseffect|draaikolk]] tegen de klok in in bassins op het noordelijk halfrond en in een draaikolk met de klok mee op het zuidelijk halfrond dankzij het [[Corioliseffect]]. De uitspraak dat het Corioliseffect te zwak is om invloed te hebben op de richting van de draaikolk is ook incorrect.&nbsp;<ref><cite class="citation web">Frasier, Alistair (October 16, 1996).</cite></ref>&nbsp;<ref><cite class="citation web">[https://www.nbcnews.com/id/45087408/ns/technology_and_science-science/t/which-direction-does-toilet-water-swirl-equator/ "Which Direction Does Toilet Water Swirl at the Equator?"]. ''msnbc.com''.</cite><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rfr_id=info%3Asid%2Fen.wikipedia.org%3AList+of+common+misconceptions&rft.atitle=Which+Direction+Does+Toilet+Water+Swirl+at+the+Equator%3F&rft.genre=unknown&rft_id=http%3A%2F%2Fwww.nbcnews.com%2Fid%2F45087408%2Fns%2Ftechnology_and_science-science%2Ft%2Fwhich-direction-does-toilet-water-swirl-equator%2F&rft.jtitle=msnbc.com&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Ajournal">&nbsp;</span></ref>&nbsp;<ref><cite class="citation web">[https://www.technologyreview.com/article/429479/verifying-a-vortex/ "Verifying a Vortex"].</cite></ref> Het Corioliseffect bestaat echt en heeft een invloed op de richting van de draaikolk, maar die invloed is minuscuul vergeleken met dat van de reststroming, voorwerpen of imperfecties in het bassin, of een hele reeks andere factoren, waardoor draaikolken zowel tegen de klok in als met de klok mee kunnen draaien op beide halfronden.&nbsp;<ref><cite class="citation web">David Adam.</cite></ref> Een onderzoeksteam van [[Massachusetts Institute of Technology|MIT]] is het gelukt een speciale cilindrische tank te vullen met water, af te sluiten en een dag te laten wachten, om deze vervolgens leeg te laten lopen: hierin ontstond uiteindelijk een duidelijke draaikolk tegen de klok in, waarmee de hypothese dat het Corioliseffect ook kleinschalige afvoeren beïnvloedt, werd bevestigd. (Het experiment is succesvol gerepliceerd op andere plekken op het noordelijk halfrond; identieke testen in [[Sydney]] produceerden, naar verwachting, het tegengestelde effect.)&nbsp;<ref><cite class="citation web">[https://scopeweb.mit.edu/articles/shapiros-bathtub-experiment/ "Scopeweb"]. ''mit.edu''.</cite><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rfr_id=info%3Asid%2Fen.wikipedia.org%3AList+of+common+misconceptions&rft.atitle=Scopeweb&rft.genre=unknown&rft_id=http%3A%2F%2Fscopeweb.mit.edu%2Farticles%2Fshapiros-bathtub-experiment%2F&rft.jtitle=mit.edu&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Ajournal">&nbsp;</span></ref> * Gyroscopische krachten en een geometrisch spoor zijn niet nodig voor een fietser om de fiets te [[Evenwichtszin|balanceren]], of voor een fiets om zelfstabiliteit te vertonen.&nbsp;<ref name="KMPRS"><cite class="citation journal">J. D. G. Kooijman; J. P. Meijaard; J. M. Papadopoulos; A. Ruina & A. L. Schwab (April 15, 2011).</cite></ref>&nbsp;<ref name="BikeGyro"> <cite class="citation book">Whitt, Frank R.; Wilson, David G. (1982).</cite><cite class="citation book">''Bicycling Science'' (Second ed.). Massachusetts Institute of Technology. pp.&nbsp;198–233.</cite><cite class="citation book">{{ISBN|978-0-262-23111-4}}.</cite><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rfr_id=info%3Asid%2Fen.wikipedia.org%3AList+of+common+misconceptions&rft.aufirst=Frank+R.&rft.aulast=Whitt&rft.au=Wilson%2C+David+G.&rft.btitle=Bicycling+Science&rft.date=1982&rft.edition=Second&rft.genre=book&rft.isbn=978-0-262-23111-4&rft.pages=198-233&rft.pub=Massachusetts+Institute+of+Technology&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook">&nbsp;</span></ref> Beide krachten kunnen wel bijdragen, maar zijn niet vereist en op zichzelf ook niet voldoende.&nbsp;<ref name="KMPRS"><cite class="citation journal">J. D. G. Kooijman; J. P. Meijaard; J. M. Papadopoulos; A. Ruina & A. L. Schwab (April 15, 2011).</cite></ref> * Het idee dat [[bliksem]] nooit twee keer op dezelfde plek in kan slaan is één van de oudste en best bekende [[Bijgeloof|bijgeloven]] over bliksem. Er is geen reden waarom bliksem niet twee keer op dezelfde plek zou kunnen inslaan; als er een onweersbui is op een gegeven plek, dan zullen objecten en plekken die het meest uitsteken of het meest geleidend zijn (en daardoor afstand verminderen) sneller worden getroffen. Bliksem slaat zo bijvoorbeeld ongeveer 100 keer per jaar in in het [[Empire State Building]] in New York.&nbsp;<ref><cite class="citation web">[https://www.sti.nasa.gov/tto/Spinoff2005/ps_3.html "spinoff 2005-Lightning Often Strikes Twice"].</cite></ref>&nbsp;<ref><cite class="citation web">Staff (May 17, 2010).</cite></ref> * Als iemand een [[Munt (betaalmiddel)|muntje]] laat vallen van een hoog gebouw, dan zal het muntje nooit iemand kunnen vermoorden.&nbsp;<ref><cite class="citation web">[https://www.misconceptionjunction.com/index.php/2010/10/dropping-a-penny-from-the-top-of-the-empire-state-building-isnt-dangerous/ "Dropping A Penny From The Top Of The Empire State Building Isn't Dangerous"]. misconceptionjunction.com.</cite></ref> De [[eindsnelheid]] van een vallend muntje van één cent is ongeveer 50 tot 80 km per uur en het muntje zal deze snelheid nooit overschrijden, ongeacht van welke hoogte het wordt gegooid. Die snelheid is niet hoog genoeg voor het muntje om een menselijke schedel te doorboren of beton te kunnen breken, zoals ooit is gedemonstreerd in een [[Lijst van afleveringen van seizoen 1 van MythBusters|aflevering van ''MythBusters'']]. * Als de omgevingstemperatuur laag is, kan het tijdelijk verlagen van de temperatuur op een thermostaat (bv. 's nachts of wanneer een gebouw niet in gebruik is) zorgen voor een significante energiebesparing.&nbsp;<ref><cite class="citation web">[https://blog.srmi.biz/energy-saving-tips/residential-heating/thermostat-myths/ "Thermostat Myths"].</cite></ref> Veel mensen denken dat de verwarming "harder moet werken" als een gebouw is afgekoeld om het weer terug te krijgen op de gewenste temperatuur, waardoor de besparing teniet zou worden gedaan of zelfs zou worden overschreden. In werkelijkheid kan het leiden tot een besparing van 5-15%, aangezien de [[Warmteoverdracht|warmte]] die verloren gaat aan een koude omgeving proportioneel is aan het temperatuurverschil tussen binnen en buiten. === Psychologie === * [[Dyslexie]] is niet een cognitieve stoornis die wordt gekarakteriseerd door het omdraaien van letters of woorden, of schrijven in spiegelschrift. Het is een stoornis bij mensen van tenminste gemiddelde intelligentie die moeite hebben met het spellen van woorden, met snel lezen, schrijven en het in het hoofd uitspreken van woorden en begrijpen wat ze lezen. Hoewel sommige dyslectici ook last hebben met het verdraaien van letters, is dit geen karakteristiek symptoom voor dyslexie .&nbsp;<ref name="LilienfeldLynn2011"><cite class="citation book">Lilienfeld, Scott O.; Lynn, Steven Jay; Ruscio, John; Beyerstein, Barry L. (15 September 2011). [https://books.google.com/books?id=8DlS0gfO_QUC&pg=PT88 ''50 Great Myths of Popular Psychology: Shattering Widespread Misconceptions about Human Behavior''].</cite></ref> * Er is geen wetenschappelijk bewijs voor het bestaan van een "fotografisch" geheugen in volwassenen (het vermogen om zich dingen te herinneren alsof ze op camera zijn vastgelegd)&nbsp;<ref><cite class="citation web">[https://indianapublicmedia.org/amomentofscience/photographic-memory/ "Photographic Memory"].indianapublicmedia.org.</cite></ref>, maar sommige jonge kinderen hebben een [[Fotografisch geheugen|eidetisch geheugen]].&nbsp;<ref name="Simola"><cite class="citation book">Anthony Simola (2015).</cite></ref> Veel mensen hebben beweerd dat ze een fotografisch geheugen hebben, maar bij de meesten blijkt dat ze een zeer goed geheugen hebben dankzij het gebruik van [[Ezelsbruggetje|ezelsbruggetjes]], en niet dankzij een natuurlijk vermogen om herinneringen in groot detail op te slaan.&nbsp;<ref><cite class="citation web">Foer, Joshua (April 27, 2006).</cite></ref> Er zijn uitzonderingen van mensen met een buitengewoon goed geheugen, maar dit komt niet in de buurt van een fotografisch geheugen. * [[Schizofrenie]] is niet hetzelfde als [[dissociatieve identiteitsstoornis]], oftewel het hebben van een gespleten of meerdere persoonlijkheden.&nbsp;<ref name="MultiplePersonalities">^{''Citation overkill''} </ref> Etymologisch komt de term "schizofrenie" van de Griekse stam skhizein (σχίζειν, "splijten") en phrēn, phren- (φρήν, φρεν-; "geest") en de term is een samengesteld woord dat is voorgesteld door de Zwitserse psychiater [[Eugen Bleuler]], waardoor deze veelvoorkomende misvatting mogelijk is ontstaan. === Vervoer === * Toiletafval wordt nooit bewust uit een vliegtuig gedumpt. Al het afval wordt opgevangen in tanks die op de grond door speciale trucks worden geleegd.&nbsp;<ref><cite class="citation news">Philips, Matt (November 19, 2008).</cite></ref> Blauw ijs wordt veroorzaakt door lekken in de afvaltank. Passagierstreinen spoelden vroeger wel het toiletafval door op de sporen, maar moderne treinen hebben ook tanks aan boord en laten afval dus niet meer op dezelfde manier weglopen. * [[Accupack|Autoaccu's]] die worden bewaard op een [[Beton|betonnen]] vloer lopen niet sneller leeg dan wanneer ze worden bewaard op andere oppervlakken.&nbsp;<ref name="Snopes"><cite class="citation">[https://www.snopes.com/autos/techno/battery.asp "Battery Parked"], ''Snopes.com'', February 8, 2011<span class="reference-accessdate">, retrieved <span class="nowrap">June 2,</span> 2013</span></cite><cite class="citation"></cite><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rfr_id=info%3Asid%2Fen.wikipedia.org%3AList+of+common+misconceptions&rft.atitle=Battery+Parked&rft.date=2011-02-08&rft.genre=article&rft_id=http%3A%2F%2Fwww.snopes.com%2Fautos%2Ftechno%2Fbattery.asp&rft.jtitle=Snopes.com&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Ajournal">&nbsp;</span></ref> Desondanks geloven mensen dat beton slecht is voor de accu's.&nbsp;<ref name="example_list">Examples of car battery on concrete misconception in the US from 1983–2011: </ref> De accu's van vroeger waren misschien kwetsbaar voor vocht van de vloer omdat de verpakking vaak gaten had, maar sinds vele jaren hebben [[Loodaccu|loodaccu's]] ondoordringbare polypropylene verpakkingen&nbsp;<ref><cite class="citation" id="CITEREFMagliozziMagliozzi1999">Magliozzi, Tom; Magliozzi, Ray (November 4, 1999), [https://news.google.com/newspapers?id=k8BIAAAAIBAJ&sjid=94EMAAAAIBAJ&pg=2232,1623674 "No End to Battery Storage Debate"], ''The Vindicator'', p.&nbsp;37</cite><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rfr_id=info%3Asid%2Fen.wikipedia.org%3AList+of+common+misconceptions&rft.atitle=No+End+to+Battery+Storage+Debate&rft.aufirst=Tom&rft.aulast=Magliozzi&rft.au=Magliozzi%2C+Ray&rft.date=1999-11-04&rft.genre=article&rft_id=http%3A%2F%2Fnews.google.com%2Fnewspapers%3Fid%3Dk8BIAAAAIBAJ%26sjid%3D94EMAAAAIBAJ%26pg%3D2232%2C1623674&rft.jtitle=The+Vindicator&rft.pages=37&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Ajournal">&nbsp;</span></ref> en zijn ze tevens onderhoudsvrij, waardoor ze geen batterijvloeistof kunnen lekken.&nbsp;<ref name="Cartalk"><cite class="citation" id="CITEREFMagliozziMagliozzi2008a">Magliozzi, Tom; Magliozzi, Ray (2008), [https://books.google.com/books?id=Z1nntWoIBp4C&pg=PA68 ''Ask Click and Clack: Answers from Car Talk''], Chronicle Books, pp.&nbsp;68–69, {{ISBN|978-0-8118-6477-0}}<span class="reference-accessdate">, retrieved <span class="nowrap">June 2,</span> 2013</span></cite><cite class="citation" id="CITEREFMagliozziMagliozzi2008b"></cite><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rfr_id=info%3Asid%2Fen.wikipedia.org%3AList+of+common+misconceptions&rft.aufirst=Tom&rft.aulast=Magliozzi&rft.au=Magliozzi%2C+Ray&rft.btitle=Ask+Click+and+Clack%3A+Answers+from+Car+Talk&rft.date=2008&rft.genre=book&rft_id=http%3A%2F%2Fbooks.google.com%2Fbooks%3Fid%3DZ1nntWoIBp4C%26pg%3DPA68&rft.isbn=978-0-8118-6477-0&rft.pages=68-69&rft.pub=Chronicle+Books&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook">&nbsp;</span></ref>&nbsp;<ref name="PopMech2000"><cite class="citation">[https://books.google.com/books?id=MxXlKb9wIe0C&pg=PA136 "Car Care Auto Clinic"], ''Popular Mechanics'', vol.&nbsp;177 no.&nbsp;11, p.&nbsp;136, November 2000, ISSN&nbsp;[//www.worldcat.org/issn/0032-4558 0032-4558]<span class="reference-accessdate">, retrieved <span class="nowrap">June 2,</span> 2013</span></cite><cite class="citation"></cite><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rfr_id=info%3Asid%2Fen.wikipedia.org%3AList+of+common+misconceptions&rft.atitle=Car+Care+Auto+Clinic&rft.date=2000-11&rft.genre=article&rft_id=http%3A%2F%2Fbooks.google.com%2Fbooks%3Fid%3DMxXlKb9wIe0C%26pg%3DPA136&rft.issn=0032-4558&rft.issue=11&rft.jtitle=Popular+Mechanics&rft.pages=136&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Ajournal&rft.volume=177">&nbsp;</span></ref> ==Referenties== {{Kolommen automatisch|inhoud=<div style="font-size: smaller; line-height: 1.2;"><references /></div>}} {{Sub}} {{Navigatie veelvoorkomende misvattingen}} <!-- todo: - spamlinks checken - links wikipedia verwijderen --> morvlo6c67x9vmkjay8uos37uxk8m3r 2 45184 426751 421626 2026-05-15T19:49:42Z Erik Baas 2193 426751 wikitext text/x-wiki * {{LOCALDAY}} {{LOCALMONTHNAME}} {{LOCALYEAR}} * {{LOCALDAY2}} {{LOCALMONTHNAME}} {{LOCALYEAR}} ---- <poem> <!-- {{#Switch:{ { {1|1004}}} --> | '''{{Maandnaam|1}}:''' |0115=2001: oprichting Engelstalige Wikipedia | '''{{Maandnaam|2}}:''' |0227=[[Amerikaanse literatuur/John Steinbeck|John Steinbeck]], Amerikaans schrijver | '''{{Maandnaam|3}}:''' |0314=Albert II van Monaco (1958) [[Atlas van Europa/Monaco]] | '''{{Maandnaam|4}}:''' |0413 2015 werd Liberland onafhankelijk |0422=Op deze dag in '''1766''' werd in Parijs '''[[Franse literatuurgeschiedenis/Germaine de Staël|Germaine de Staël]]''', romancière en filosofe, geboren. |0425=1986: aanvraag nl.wikibooks.org-domein goedgekeurd. | '''{{Maandnaam|5}}:''' | '''{{Maandnaam|6}}:''' |0604 = 1904 Henri Grob [[Schaken door meesters/Grob]] |1806 = 2005: eerste versie hoofdpagina nl.wikibooks |19 juni 2001 = oprichting nl.wikipedia | '''{{Maandnaam|7}}:''' |0704=1776 onafhankelijkheidsverklaring Thomas Jefferson - [[Amerikaanse literatuur/18e eeuw]] |0706=1976 [[Bestand:Zoot_Sims_%26_Bob_Cranshaw.jpg|30px]] [[Beroemde jazzmuzikanten/Zoot Sims]] |0708=1992 komt de legalisering van binnenlandse commerciële omroepen [[Maatschappijleer/Massamedia/Communicatiekaart van Nederland]] |0709=1966 [[Amélie Nothomb]] |0710=1505 [[Bekende filosofen uit de geschiedenis/Margaret Roper]] |0711=1943 Howard Gardner [[Samenwerkend_leren#Sociale_vaardigheden_en_groepsprocessen]] |0713=Arthur Dee 1579 en John Dee 1527 [[Alchemie/Beroemde alchemisten]] |0715=1606 Rembrandt Harmenszoon van Rijn [[Sociale geschiedenis van Europa 1500-1795/Intimiteit: plaatsen en voorwerpen]] ?? |0718=1899 [[Ernest Hemingway]] geboren |0718=1817 [[Jane Austen]] overleden in Winchester |0720=1998 [[Amerikaanse literatuur/De beste Amerikaanse romans sinds 1900]] |0721=1969 [[Maatschappijleer/Referentiekader maatschappijleer/Beeldvorming]] |0722=1918 [[Jazz standards/After You've Gone]] tekst Henry Creamer opgenomen Marion Harris op 22 juli |0728=1936 [[Jazz standards/A Fine Romance]] Fred Astaire nam op |0729=1916 [[Beroemde jazzmuzikanten/Charlie Christian]] | '''{{Maandnaam|8}}:''' | '''{{Maandnaam|9}}:''' |29 september 1936: Billie Holiday nam Jazz standards/A Fine Romance op voor Vocalion Records | '''{{Maandnaam|10}}:''' |1004=Dierendag |1016=Wereldvoedseldag |1021=1772 [[Engelse literatuur/Samuel Taylor Coleridge|Samuel Taylor Coleridge]] |1029=1925: [[Beroemde jazzmuzikanten/Zoot Sims]] en 1929: [[Amerikaanse literatuur/20e eeuw Literatuur tijdens de depressie|Black Tuesday]] | '''{{Maandnaam|11}}:''' |1119=1849 [[Schaken door meesters/Mason|James Mason]] |25 november 1937 - [[Jazz standards/Minor Swing]] | '''{{Maandnaam|12}}:''' |1206=1593 kreeg Cornelis Corneliszoon uit Uitgeest een octrooi op "Een Besonder Creckwerk" [[Houtzaagmolens praktijkhandboek]] |1209=1608 John Milton geboren [[Engelse literatuur/John Milton]] |1212=1672 Huis Termeer geplunderd en verbrand [[Dorpen en buitenplaatsen in Nederland die door de Fransen in 1672 en 1673 verwoest zijn#M]] |1216=1775 [[Jane Austen]] geboren in Steventon, Hampshire 1773 en Boston Tea Party [[Amerikaanse literatuur/18e eeuw]] |1221=1857 Margaret Verrall [[Parapsychologie/V]] |1225=1926 Eugene Gendlin geboren [[Meditatie/Focussen]] |1226=1882 Leo Knegt [[Westerse astrologie/School van Ram]] |#default= }} </poem> * <s>Circa ± ongeveer '''{{#Expr:{{Count|bron={{Msgnw:Gebruiker:Erik Baas/Kalender}}|2==}}-10}}''' regels</s> * Zoeken: [https://nl.wikibooks.org/w/index.php?search=insource%3A%2F%3C1-30%3E+december+%3C1200-2000%3E%2Fi&title=Speciaal%3AZoeken&profile=advanced&fulltext=1&ns0=1&ns1=1&ns2=1&ns3=1&ns4=1&ns5=1&ns8=1&ns9=1&ns10=1&ns11=1&ns12=1&ns13=1&ns14=1&ns15=1&ns102=1&ns103=1&ns104=1&ns105=1&ns828=1&ns829=1 december] (41) <!-- idee: {{#Invoke:Wikidata|claim|p569|id=Q5598}} --> su6rogi606mh8q1e25yfrs0oinzq4yd 0 45414 426774 414093 2026-05-16T07:15:15Z Erik Baas 2193 lf 426774 wikitext text/x-wiki == Huidige factuur == === De componenten === In Vlaanderen krijg je één factuur van jouw energieleverancier ({{Wp|Engie|Engie}}, {{Wp|Ecopower|Ecopower}}, …), maar deze moet sowieso enkele zaken doorstorten naar anderen. Zoals aangehaald door de {{Wp|Vlaamse Regulator van de Elektriciteits- en Gasmarkt|VREG}}&nbsp;<ref>Meer info over de componenten van de elektriciteitsprijs: zie [https://www.vreg.be/nl/energieprijs energieprijspagina van de VREG].</ref> zijn er drie belangrijke componenten die de elektriciteitsprijs bepalen (zoals ook zichtbaar in [https://vtest.vreg.be/ de V-test]). * '''Energiekost''': het deel van uw factuur dat voor een groot stuk rechtstreeks naar jouw gekozen energieleverancier gaat. Het is meestal opgesplitst in een jaarlijkse vergoeding, een energiecomponent en kosten voor groene stroom+WKK. De leveranciers bepalen wat en hoe ze iets doorrekenen aan de klant, waarbij ze o.a. rekening moeten houden met het Vlaamse energiedecreet van 2012 dat ze verplicht om voldoende groene energie aan te kopen. Het is vooral op dit deel van de factuur dat er (grondige) verschillen zijn van leverancier tot leverancier (bv. een leverancier die de jaarlijkse vergoeding op €0 zet). * '''Netwerkkosten''' of nettarieven: de tarieven die u betaalt om energie tot bij u thuis te krijgen (o.a. de kabels). Denk aan tarief databeheer&nbsp;<ref>VREG.be: [https://www.vreg.be/nl/veelgestelde-vragen/wat-het-tarief-databeheer-en-waarom-het-hoger-dan-het-vroegere-meet-en-teltarief Wat is het tarief databeheer en waarom is het hoger dan het vroegere meet- en teltarief?]</ref>, distributiekosten en transportkosten. De bedragen verschillen van regio tot regio. Een belangrijke speler in Vlaanderen is {{Wp|Fluvius|Fluvius}} die netten voor elektriciteit, aardgas en warmte bouwt en beheert, maar ook andere diensten aanbiedt.&nbsp;<ref>Zie bv. [https://www.fluvius.be/sites/fluvius/files/2020-03/spitsdagen-2020.pdf Spitsdagen 2020 van Fluvius]</ref> * '''Heffingen''': de federale overheid en de Vlaamse overheid heffen ook een aantal belastingen: naast de BTW ook de energiebijdrage, de federale bijdrage en de bijdrage energiefonds. De Vlaamse regering besliste wel dat vanaf 2022 de kost voor het onderhoud van de openbare verlichting verdwijnt uit de elektriciteitsfactuur.&nbsp;<ref>DeMorgen.be: [https://www.demorgen.be/nieuws/kosten-openbare-verlichting-verdwijnen-in-2022-uit-elektriciteitsfactuur~bb43d947/ Kosten openbare verlichting verdwijnen in 2022 uit elektriciteitsfactuur]</ref> Om misverstanden te vermijden is de globale elektriciteitsprijs als e-PRIJS geschreven en zijn de drie componenten met kleine letters geschreven. === Verbruik === Dankzij een meter/teller wordt jouw verbruik bijgehouden in kWh (niet kW/h!!). Een ouderwetse gloeilamp van 60 watt die je een half uur gebruikt zal een verbruik opleveren van 60 watt x 0,5 uur == 60W x 0,5h == 30 Wh == 0,030 kWh. Bij de meeste gezinnen geef je eenmaal per jaar de tellerstand door en dat bepaalt jouw factuur. Enkele opmerkingen: * Stel dat je een maand niet thuis bent, dan is de kans groot dat je toch een verbruik hebt. Heel wat elektronica heeft namelijk een sluipverbruik door gewoon met de stekker in het stopcontact te zitten. Tijdens een ‘energiejacht’ zoek je naar manieren om zo’n sluipverbruik te vermijden, bv. via een schakelaar. De groenste en goedkoopste kWh is diegene die je niet verbruikt. * Stel dat je een jaar niet thuis bent, maar ook álles uitschakelt. De teller verandert dus een jaar niet. Het kan dat je toch een kostprijs aangerekend krijgt als er abonnementsgeld wordt gerekend. Sommige leveranciers rekenen énkel een vaste prijs per kWh: in dat geval hoef je niets te betalen. * De meeste energieleveranciers rekenen een (behoorlijk) vaste prijs aan per verbruikte kWh, maar achter de schermen verloopt dit helemaal niet zo. Zie verder bij de wet van vraag en aanbod. * Met zonnepanelen kun je je verbruik naar beneden halen, tot zelfs 0. En met 0 kWh verbruik, moet de factuur zo goed als 0 euro zijn... toch? Helaas: zie verder bij de wet van vraag en aanbod. === Prijzen vergelijken === Als je voor brood een andere aanbieder wil, moet je fysiek naar een andere winkel. Veranderen van energieleverancier is op dat vlak gemakkelijker voor de consument: het is puur een administratief iets, want de meter en de kabels blijven hetzelfde. Het kan dus lonen om heel regelmatig te kijken of het niet beter is op een ander (met PV-panelen verander je best rond de meteropname).&nbsp;<ref>VRT NWS: [https://www.vrt.be/vrtnws/nl/2020/12/15/meer-dan-1-miljoen-gezinnen-betalen-elk-jaar-500-euro-te-veel-vo/ Meer dan 1 miljoen gezinnen betalen elk jaar €500 te veel voor hun energie]</ref> Om je te helpen bestaan er heel wat prijsvergelijkers: * De Vreg is de gewestelijke energieregulator, die met hun V-test de prijzen tussen verschillende aanbieders laat vergelijken. * Mijnenergie.be is een commercieel initiatief van {{Wp|DPG Media|DPG Media}}, waarbij enkel energieleveranciers worden opgenomen die een commissie betalen. * Via groepsaankopen kan soms een nog betere prijs worden bedongen. * Bij Gaele en June gaan zij in de markt op zoek naar de beste energieprijs, waardoor je zelf niet met prijsvergelijkers aan de slag moet. Als je in bovenstaande eenzelfde energieabonnement met verschillende prijzen tegenkomt, dan kan dit komen door kortingen die wel of niet worden meegenomen. Naast de prijs kan je als consument nog extra eisen hebben: moet de stroom duurzaam zijn geproduceerd, wil ik mede-eigenaar zijn van het bedrijf, moeten ze hoog scoren op klantvriendelijkheid, … === De wet van vraag en aanbod === Het ideale zou zijn dat de vraag constant is: dat iedereen op elk moment evenveel elektriciteit nodig heeft. Je bouwt dan bv. gasturbines en slaat een voorraad gas in. Deze gasturbines kunnen vervolgens altijd op hun optimaal maximum draaien om elektriciteit te maken, waardoor deze investering maximaal kan renderen. Maar de vraag is helemaal niet constant: zo is er ‘s nachts en in het weekend vaak een kleinere elektriciteitsvraag (vandaar ook de piek- en daltarieven). Ook het aanbod is niet constant: er is meer aanbod als er veel zon en wind is. Vanuit de economie weten we dat {{Wp|Vraag en aanbod|vraag en aanbod}} op elkaar wordt afgestemd door de prijzen. Dat is ook zo voor elektriciteit, maar wel “achter de schermen” op de groothandel.&nbsp;<ref>Voor een voorbeeld van zo'n groothandelsprijs: zie [https://www.demorgen.be/nieuws/elektriciteit-maandagavond-opnieuw-peperduur~b1aefbaf/ Elektriciteit maandagavond opnieuw peperduur] in DeMorgen van 21 september 2020</ref> De wetmatigheid is dat het aanbod en de vraag van elektriciteit altijd in evenwicht moet zijn en dat is best een huzarenstukje. Via een {{Wp|Hydraulische analogie|hydraulische analogie}} kunnen we ons elektriciteitsnet vergelijken met een waternet. We verwachten een bepaalde waterdruk (“spanning”), omdat onze apparaten gebouwd zijn om met die waterdruk (“spanning”) om te gaan. Als er te veel vraag is en te weinig aanbod, dan daalt de spanning op het netwerk. Dit kan leiden tot een {{Wp|Brown-out (elektriciteit)|brownout}}, zelfs tot een {{Wp|Stroomuitval|blackout}} (wat dan weer chaos en paniek zal creëren&nbsp;<ref>Panorama.nl: [https://panorama.nl/artikel/461365/chaos-en-paniek-dit-gebeurt-er-in-nederland-bij-een-totale-black-out Chaos en paniek: dit gebeurt er in Nederland bij een totale black-out]</ref>). Als er te veel aanbod is en te weinig vraag, dan stijgt de spanning op het netwerk. Ook dit kan tot een blackout leiden. Enkele voorbeelden: * Als in jouw buurt de mensen omstreeks 18 uur thuiskomen, hun elektrische auto in het stopcontact stoppen en iets koken op hun elektrisch fornuis (de vraag), dan moet ergens een elektriciteitscentrale wat harder werken (het aanbod). * Stel dat de hemel eensklaps opklaart, waardoor zonnepanelen in jouw buurt plots heel wat meer elektriciteit kunnen creëren (het aanbod). Dat klinkt heel positief, maar als de vraag niet kan volgen, dan stijgt de spanning. Om het evenwicht te herstellen kan je de vraag laten stijgen (jouw boiler laten werken, een diepvriesbedrijf in de buurt dat extra vriest, …) of het aanbod laten dalen (een andere elektriciteitscentrale die wat minder hard draait). * Toen we nog meer lineair TV keken, waarbij een volledig land dus op een vast tijdstip naar programma’s keek kon er plots een grote piek zijn in de vraag. In het Verenigd Koninkrijk staat dit bekend als {{Wp|en:TV pickup|TV pickup}}: in het reclameblok gingen er velen thee zetten met hun waterkoker. Dat zorgde voor een kortstondige piek (de vraag), waar het aanbod deze piek wel moest mee volgen of er volgde een black-out. Kunnen we elektriciteit net zoals gas niet gewoon opslaan bij een te groot aanbod, en terug vrijgeven bij een grote vraag? Dat kan, maar slechts een héél klein beetje. Ja, er zijn grote stappen vooruit gezet zijn bij de accu’s voor smartphones, laptops, elektrische fietsen en auto’s. Maar voor grote opslag is de investering gewoon véél te groot: een paar dagen is al moeilijk, laat staan een opslag van zomer naar herfst/winter. Het elektriciteitsnet is dus niet zoals een bank werkt: je krijgt een loon/zakgeld gestort op jouw bankrekening en alles wat je niet “verbruikt” blijft daar staan. Als je later een grote investering hebt, kan je dit opgespaarde geld hiervoor gebruiken. In perceptie denken sommige dat hun extra opgewekte energie van de zonnepanelen in de zomer op het net gezet wordt, om deze dan in de winter opnieuw te gebruiken. Maar het net is geen bank!&nbsp;<ref>Zie [https://www.treehugger.com/problem-net-zero-grid-not-bank-4856628 The Problem With Net Zero: The Grid Is Not a Bank], een artikel op Treehugger.com.</ref> Dus vraag en aanbod moeten in evenwicht zijn en opslag is moeilijk. Maar de zon schijnt altijd ergens op de wereld. Kunnen we dan een overschot aan de ene kant, niet gewoon doorsturen naar waar een tekort is? Dat kan, maar net zoals bij opslag, vergt dit grote investeringen. Hoe groter de door te sturen piek, hoe dikker en duurder zo’n kabel zal zijn. Als je in een dichtbebouwd land woont, is zo’n hoogspanningskabel niet gemakkelijk om vergund te krijgen. Bij deze ‘wet van vraag van aanbod’ hebben velen een verkeerd beeld. Vaak is dit omdat op de factuur een relatief vaste elektriciteitskost per verbruikte kWh staat. Deze geeft helaas de werkelijkheid niet weer. Hiervoor moeten we terug naar de verschillende componenten van de e-PRIJS: * Als het aanbod groot is, zal de '''energiekost''' voor de elektriciteitsleverancier laag zijn: je moet immers de vraag omhoog krijgen, zodat er een evenwicht blijft. Als er een grote vraag is, maar een beperkt aanbod zal het net omgekeerd zijn. Als de elektriciteitsleverancier een vaste e-PRIJS aanrekent, wordt de consument niet gestimuleerd om te verbruiken als de prijs laag is en om verbruik uit te stellen als de prijs hoog is. Het gevolg is dat we vraag en aanbod niet optimaal op elkaar afstemmen, waardoor de uiteindelijke prijs op de factuur hoger is dan het zou kunnen zijn. * Als we vlot elektriciteit doorheen het land, tussen landen of tussen continenten willen transporteren, dan is een investering in het elektriciteitsnet nodig. Dat betekent dat de '''nettarieven''' moeten stijgen om dit te kunnen betalen. Als we maximaal lokaal verbruiken als het aanbod er is en onze piek zo laag mogelijk houden, dan hoeft deze investering minder groot te zijn. * Bij de '''heffingen''' zit BTW maar ook enkele energieheffingen. Worden deze heffingen wel optimaal ingezet om de energietransitie te bewerkstelligen? * Misschien heb je nog recht op een '''terugdraaiende teller''': als deze in de zomer 4000 kWh terugdraait, mag deze in de winter 4000 kWh verder draaien, zonder dat dit een impact heeft op je factuur. Dat is eigenlijk niet logisch: in de zomer is het dagaanbod groot en is de elektriciteit eigenlijk minder waard dan in de winter. In Vlaanderen wordt dit deels gecorrigeerd door een '''prosumententarief''', een vast tarief gekoppeld aan het maximum vermogen van de omvormer. Het moeten afstemmen van vraag en aanbod zorgt ervoor dat de ePRIJS op de groothandelsmarkt eigenlijk variabel is. Zo’n systeem kennen we van heel wat andere zaken: * Als je wil reizen is dat duur als anderen óók op dat moment op reis willen. Vandaar hebben we een hoog- en laagseizoen, met verschillende prijzen. * Bij solden willen winkels van een oude(re) collectie af, omdat er al een nieuwere collectie op komst is. Om mensen te stimuleren uit die oudere collectie te kopen, moeten ze de prijs laag houden. * Parkeertarieven in een centrum zijn duurder dan aan de rand (verschil in plaats) en vaak bepaalt het tijdstip ook de prijs. * Als iedereen op hetzelfde moment de trein neemt om op school of het werk te geraken, zijn er veel treinen, sporen, machinisten, … nodig. Allemaal kostenposten die de rest van de dag voor een groot deel niet gebruikt worden. Als we de spits kunnen spreiden, hebben we minder treinen etc. nodig en dalen de kosten.&nbsp;<ref>Bron treinvergelijking: intellisol.be, met [https://intellisol.be/capaciteitstarief-2022/ Capaciteitstarief vanaf 2022]</ref> Zo kan een Senior Ticket bij de {{Wp|National Railway Company of Belgium|NMBS}} pas gebruikt worden vanaf 9 uur. Elektriciteitsvraag en -aanbod op elkaar afstemmen lijkt dus de weg om in te slaan. Bij energie is het helaas wel een stukje complexer, omdat iemand die investeert daar ook wel terecht rendement wil uit halen en omdat energie een basisbehoefte is. == Toekomstige factuur == Er worden enkele mogelijke vernieuwende tarieven besproken (nog meer staan op ''{{Wp|en:Electricity pricing|Electricity pricing}}''). Heel wat mensen vergelijken met hun huidige situatie om te weten of het een verbetering is of niet. Alhoewel dit logisch is (je kent die situatie), is het de foute vergelijking. Of we het nu willen of niet: de toekomst ziet er sowieso anders uit dan vandaag. Dat de maatschappij bv. verder zal {{Wp|Elektrificatie|elektrificeren}} is duidelijk. Heel wat investeringen (auto, warmtepomp, …) zijn er voor de komende 10 tot 20 jaar. Dan moet je zoeken naar de best mogelijke oplossing, die ook nog werkbaar is in die toekomst. Met een ''business as usual'' zal bijna iedereen verliezen (hogere tarieven die door de juiste investeringen hadden vermeden kunnen worden), met een vernieuwende aanpak kan het eerlijker (de vervuiler/gebruiker betaalt). Er zijn trouwens nu al energieleveranciers met dynamische tarieven. In België is er Yuso (voor zakelijke klanten), [https://www.engie.be/nl/dynamic-tarief/ Engie Dynamic], Eneco, Ebem, OCTA+ en Frank Energie.&nbsp;<ref>Zie VREG.be: [https://www.vreg.be/nl/dynamische-energieprijzen Dynamische energieprijzen] en DeMorgen: [https://www.demorgen.be/nieuws/de-elektriciteitsprijs-wordt-per-uur-berekend-en-de-gasprijs-per-dag-9-vragen-over-dynamische-elektriciteitscontracten~be12cd83/ 9 vragen over dynamische elektriciteitscontracten ]</ref> In Nederland is er bv. NieuweStroom, EasyEnergy,...&nbsp;<ref>Zie ook Tweakers.net: [https://gathering.tweakers.net/forum/list_messages/2049754/0 Het grote day ahead energie prijzen topic]</ref> In Groot-Brittanië is er Octopus Agile van {{Wp|en:Octopus Energy|Octopus Energy}}. In Duitsland is er {{Wp|en:Sonnen GmbH|Sonnen.de}} (energieopslag en -gemeenschap) en aWATTar.&nbsp;<ref>Zie filmpje "[https://www.youtube.com/watch?v==aYVnEgJTqhg aWATTar - energy in sync with nature]"</ref> In Australië is er [https://www.amber.com.au/ Amber Electric]. Het VREG-artikel "[https://www.vlaamsenutsregulator.be/nl/veelgestelde-vragen/een-dynamisch-elektriciteitscontract-interessant-voor-mij Is een dynamisch elektriciteitscontract interessant voor mij?]" is een goed vertrekpunt. Er zijn er ook die een 'tussenslag' kiezen zoals het Empower Flextime van Engie. Dit contract voert drie vaste tijdzones in, met drie verschillende tarieven: een hoger tijdens de ochtend- en de avondpiek, een lager overdag en tijdens de ochtend- en avondpiek in het weekend, en een “superlaag” ’s nachts en overdag tijdens het weekend. Op bepaalde momenten wil Engie elektriciteit zelfs gratis maken voor de gebruikers.&nbsp;<ref>De Standaard: [https://www.standaard.be/economie/dag-en-nachttarieven-keren-terug-in-een-hernieuwbaar-jasje/69617193.html Dag- en nachttarieven keren terug in een hernieuwbaar jasje.]</ref> === Capaciteitstarief === Om dit uit te leggen gebruiken we een {{Wp|Hydraulische analogie|hydraulische analogie}}. Stel je een wijk voor met één centrale waterleiding, waar de verschillende afzonderlijke huizen van aftappen en een aparte meter hebben. Nu wil diegene op het einde van de straat een zwembad aanleggen dat héél snel gevuld moet geraken met water. De watermaatschappij belegt een vergadering om het over de centen te hebben. * De watermaatschappij wil de kost niet dragen, want voor gewoon waterverbruik voldoen de buizen in de straat. * Diegene met zijn zwembad vindt niet dat hij dat moet betalen, omdat de andere van de grotere buis in de straat ook meeprofiteren. Bovendien zal hij door het hoge waterverbruik ook een grotere factuur hebben en helpt hij sowieso al meebetalen. Om nog te zwijgen van de BTW die hij moet afdragen door de aanleg van het zwembad. * De anderen willen niet betalen, want zij hebben dit niet aangevraagd en geven aan het niet nodig te hebben. Hmm, een moeilijke kwestie. De watermaatschappij besluit om het uit te voeren, maar ook om de waterdistributiekost te wijzigen. De waterteller houdt bij hoeveel water per kwartier door de meter passeert: hoe groter de piek, hoe groter de kost. Stel nu twee gezinnen met een zwembad van 25000 liter. Het ene gezin zet de kraan hélemaal open, terwijl het andere gezin het druppelsgewijs vult. Alhoewel het gaat om dezelfde hoeveelheid water, zou het laatste gezin toch minder moeten betalen, omdat hun piek minder groot is. Hetzelfde principe heb je bij elektriciteit: o.a. de dikte van de kabel bepaalt mee hoeveel elektriciteit er in één keer door kan. Stel dat die persoon met zijn zwembad een feestje geeft. De vrienden komen toe met hun elektrische auto en pluggen deze in om bij te laden. Ze springen in het door het door de warmtepomp verwarmde zwembad en als het ze even te warm wordt, gaan ze in het aircogekoelde huis om af te koelen. Daarna volgen frietjes à volonté. Je voelt aan dat dit alles samen voor een grote piek op het netwerk bezorgt. Dankzij een capaciteitstarief (piekvermogenstarief) zal die gebruiker een factuur hebben die meer overeenkomt met de effectieve kostprijs van het netwerk. Dit kan hem aanzetten om de kost te vermijden: * Het zwembad kan hij vooraf op temperatuur brengen: water behoudt relatief goed zijn warmte en doet dat nog beter met een geïsoleerd rolluik op het water bij niet-gebruik. * Hij voorziet domotica waarbij het laden van auto’s trager gaat als er ook ander verbruik op het netwerk is. * Door het investeren in zonnepanelen kan hij zijn zelfverbruik verhogen. Hopelijk snap je het achterliggend idee. De VREG zelf heeft het over “''Met het oog op de energietransitie worden de ‘netkosten’ (de kosten voor het aanleggen, beheren en onderhouden van de elektriciteitsnetten en het vervoer van elektriciteit) vanaf 2022 grotendeels op basis van capaciteit aangerekend.''”&nbsp;<ref>Zie VREG.be: [https://www.vreg.be/nl/toekomst-nettarieven-capaciteitstarief Toekomstige nettarieven via een capaciteitstarief].</ref> Dit tarief zal worden berekend op basis van de gemiddelde maandpiek’ (kW), die wordt bepaald door het hoogste kwartiervermogen (ofwel ‘piekvermogen’) dat u in een maand hebt gebruikt. Meer details in [[Energietransitie/Capaciteitstarief | de subpagina over capaciteitstarief]]. Dit tarief is dus een onderdeel van de netkosten. Het achterliggend idee van het tarief is logisch, maar er zijn toch ook nadelen: * Er is een ondergrens van 2,5 kW, waardoor je zelfs bij een nulverbruik een capaciteitstarief zal moeten betalen. Helemaal onlogisch is dit niet, omdat het gaat om een netwerkkost: je betaalt mee om het net te kúnnen gebruiken, zelfs al gebruik je het die maand niet. Vanaf deze ondergrens neemt de kost lineair toe met een grotere maandpiek. * Eén enkele piek bepaalt jouw maandpiek. Stel dat je een tweede verblijf niet gebruikt van 1 tot 30 december, maar op oudejaarsavond trek je er heen voor een feestje. Die ene dag zal jouw maandpiek bepalen! Opnieuw niet helemaal onlogisch, want er is een netwerk aangelegd moeten worden, om dit verblijf te kunnen aansluiten. Toch is het wel wat zuur. * Het houdt geen rekening met tijd of plaats. In een wijk met veel zonnepanelen help je het net ontlasten door bij een zonnige dag veel verbruikers aan te zetten. Alleen kan je daardoor boven een bepaalde piek uitkomen en word je gestraft om het net te ontlasten. Ook als je in een wijk woont waar bijna iedereen een 9 to 5 job op locatie heeft, dan lijkt de kans eerder klein dat je het netwerk overbelast door om 12 uur nog wat te strijken, een vaatwas + wasmachine aan te zetten en de aardappelen te koken + vlees te bakken. === Aansluitingsvermogenstarief === Bij het vorige tarief kan je zo’n piek over het hoofd zien. Als we terug naar het voorbeeld gaan van het zwembad, dan zou je eigenlijk aan de watermaatschappij kunnen vragen om hun kraan aan de meter voor jou wat meer dicht te draaien, zodat je sowieso niet meer zo’n hoge piek hebt. Je kan dan niets meer over het hoofd zien. Dat kan ook bij een aansluitingsvermogentarief: jouw teller knijpt de maatschappij wat meer dicht, zodat het elektrisch vermogen dat je op een bepaald moment kan opnemen sowieso begrensd is. Hoe kleiner je dit neemt, hoe goedkoper dit deeltje van de nettarieven. Dit tarief is dus een onderdeel van de netkosten. Het achterliggend idee van het tarief is logisch, maar: * Als je een situatie hebt waarbij je toch wat meer verbruikers hebt, dan kan de zekering zich snel uitschakelen. Dit kan je tegengaan door bv. te investeren in een batterij of door een hoger aansluitingsvermogen te nemen. Beide betekenen extra kosten. * Het houdt geen rekening met tijdstip of plaats. Als er in de buurt heel wat zonnepanelen zijn en er is veel wind, dan is elektriciteit in principe heel goedkoop. Dat moment is dan interessant om de elektrische auto of het sanitair warm water te verwarmen. Alleen haal je door de dichtgeknepen aansluiting niet het onderste uit de kan. Merk op dat er voor Vlaanderen geen plannen zijn om dit tarief in te voeren. In Spanje kan je wel de "zwaarte van jouw aansluiting" kiezen. Het goedkoopste is ongeveer 3 kW en hoe hoger je dit neemt, hoe hoger het aansluitingsvermogenstarief. Deze instelling wordt op afstand gedaan via de digitale meter en als het gevraagde vermogen over de ingestelde drempel gaat, dan slaat hij af. === Time of use === Bij de vorige twee tarieven kwam het al aan bod: elektriciteit kost door het tijdstip en de plaats niet altijd evenveel. Als elektriciteit goedkoop is, zou je mensen zoveel mogelijk moeten aanzetten elektriciteit te verbruiken. Dat heeft twee voordelen: * Goedkoop wil zeggen dat het aanbod (te) groot is en vraag en aanbod moeten nu eenmaal in evenwicht zijn. Een goedkopere prijs stimuleert mensen om te verbruiken, wat dan weer helpt om het evenwicht te herstellen. * Alles wat de mensen verbruiken tijdens een goedkoop tarief (elektrische auto laden, vaatwas, …), moet later (bv. in de avondpiek) niet meer verbruikt worden. Daar er in de avondpiek dan minder verbruikers zullen zijn, kan de kostprijs eigenlijk lager gehouden worden. Zo'n ''time of use'' (TOU) tarief is dus een onderdeel van de energiekosten. Het achterliggend idee van het tarief is logisch, maar: * Als je een vaatwas of wasmachine start omdat er veel zon is, dan kan je dit programma niet zomaar onderbreken als er plots bewolking is en tarieven duurder worden. * Als dit tarief heel goed werkt, dan neemt met een stijgend aanbod automatisch ook de vraag toe. Maar dat laat de prijs dan in principe ook meestijgen. Conclusie? De prijs moet toch ietwat te voorspellen zijn en mag niet té variabel zijn. In Vlaanderen bestaat al een tijdsgebonden piek- en daltarief, maar dat zou in 2022 verdwijnen. Voor de nettarieven in Vlaanderen zou een echt TOU-tarief ''niet onmiddellijk vanaf 2022'' zijn.&nbsp;<ref>Zie [https://www.vreg.be/sites/default/files/Tariefmethodologie/2021-2024/publieke_toelichting_consultatie_tm_21-24.pdf VREG.be: Nieuwe tariefstructuur vanaf 2022], dia 59-60</ref> === Prosumenten === Een prosument is een verbruiker (consument) die zelf ook energie produceert (producent). Bijvoorbeeld via {{Wp|Zonnepaneel|zonnepanelen}}, wind- of waterkrachtinstallaties of {{Wp|Warmte-krachtkoppeling#Micro-warmte-krachtkoppeling|micro-WKK}}. Voor een burger zijn zonnepanelen de meest gekozen optie. Bij een analoge Ferraristeller gaat de teller vooruit bij afname (je verbruikt meer dan je eigen productie produceert) en achteruit bij injectie (je produceert zelf meer dan dat je kan verbruiken). Stel dat je teller ‘s ochtends op 2000 kWh staat en de dag erna nog steeds. Veel kan je daar niet uit besluiten, want onderstaande scenario’s zijn allemaal mogelijk: * Er was geen verbruik en geen productie. * Er was verbruik, maar net voldoende eigen productie zodat niets van het net moest afgenomen worden en niets moest geïnjecteerd worden. * Er is 3 kWh afgenomen van het net (bv. ‘s nachts), maar ook 3 kWh geïnjecteerd (bv. overdag). Je hebt dus tweemaal het openbaar elektriciteitsnet gebruikt. Het kan dat er ook 1 kWh van de zonnepanelen direct zelf verbruikt is, waarvoor het net dus niet nodig was. De uitdaging is om een tariefstructuur uit te dokteren die op lange termijn houdbaar is. Enkele mogelijkheden, toegepast op bovenstaande. * Er wordt niets aangerekend, alhoewel je misschien het net gebruikt hebt. Het probleem is dat de netkosten dan moeten verdeeld worden over minder consumenten, waardoor voor hen de kost stijgt. Op lange termijn is dit dus niet houdbaar. * Er wordt een forfaitair bedrag aangerekend, bv. op basis van het vermogen van de omvormer. Het voordeel is dat ook prosumenten bijdragen aan de netkosten, maar het nadeel is dat het geen rekening houdt met de echte situatie. Stel dat je twee prosumenten hebt met dezelfde PV-installatie. De ene doet zijn best om wat hij zelf produceert maximaal te verbruiken en de andere doet dat niet, dan zullen ze toch evenveel moeten betalen voor het gebruik van het net. Zowel voor de netkost (de kost zou evenredig moeten zijn volgens het gebruik van het net), als de energiekost (elektriciteit ‘s avonds en in de winter is duurder dan overdag en in de zomer) is dit niet logisch. * De Ferraristeller wordt vervangen door een digitale meter die afname en injectie apart registreert via oplopende tellers. Nu is het mogelijk om het effectief gebruik van het elektriciteitsnet te factureren. Hoe beter je erin slaagt om verbruik af te stemmen op de eigen productie, hoe lager deze kost zal zijn. Dat je moet betalen voor gebruik van het net lijkt fair, maar afnemen of injecteren maakt hier wel een groot verschil. Bij die laatste gebruik je weliswaar het net, maar je biedt ook elektriciteit aan. Hier verwacht je dus eerder een {{Wp|Terugleververgoeding|injectie''vergoeding''}} (om de investering in jouw zonnepanelen terug te verdienen), dan een net''kost''. Stel dat je voor de afname een vast tarief hebt van €0,30/kWh, dan lijkt het logisch dat jouw injectievergoeding ook €0,30/kWh bedraagt. In de feiten is dat zo met een Ferraristeller, omdat deze niet apart afname en injectie kan meter (zie verder bij '[[Energietransitie#Van_meten_tot_weten|Van meten tot weten]]'). Toch is het geen logisch tarief, omdat we o.a. te maken hebben met vraag en aanbod. Zo zullen in de zomer PV-panelen vaak te veel produceren voor eigen gebruik en hoe groter het aanbod, hoe lager de waarde. In de winter zal je meer moeten afnemen van het net en hoe lager het aanbod, hoe hoger de waarde. <gallery> As solar firmengebaude.jpg|Zonnepanelen Kilowattuurmeter dubbel tarief.jpg|Analoge Ferrarismeter Intelligenter zaehler- Smart meter.jpg|Digitale meter </gallery> Voor de prosument moeten dus tarieven bedacht worden waarbij hij betaalt voor het gebruik van het net en dus gestimuleerd wordt om zijn zelfconsumptie te maximaliseren. Op vlak van energiekosten moet hij een billijke injectievergoeding ontvangen. We gaan er dieper op in bij de subpagina '[[Energietransitie/Eigen productie|Eigen productie]]'. Het achterliggend idee is logisch, maar: * De netkost moet voldoende laag zijn en de injectievergoeding voldoende hoog om te zorgen dat mensen nog willen investeren in eigen productie. * Om het netwerk minder te belasten zou je een netwerk met je buren kunnen opzetten (bv. iemand die een anders georiënteerd dak heeft). De wetgever laat dit echter (nog?) niet toe. === Afsluiter === Dus ‘langetermijnvisie’ + ‘(combinatie van) tarief’ en de energietransitie is een feit? Er werden al enkele “maren” opgesomd, maar dan is er ook nog onderstaande. * Recent was er de {{Wp|Protestbeweging van de gele hesjes|protestbeweging van de gele hesjes}} (gilets jaunes), die o.a. was ontstaan in Frankrijk naar aanleiding van de verhoging van de brandstofaccijns. In het kader van ‘de vervuiler betaalt’ lijkt dit een goed idee om zo het gebruik van fossiele brandstof te ontmoedigen. Maar iemand die het minder breed heeft, heeft minder mogelijkheden om over te stappen naar een alternatief. Er is dan sprake van (stijgende) energiearmoede. Vandaar ook de uitspraak: “een rechtvaardig klimaatbeleid zal sociaal of niet zijn”. Deze uitspraak geldt ook voor de energietransitie. * In theorie kunnen we veel van ons gedrag aanpassen, maar in praktijk blijkt dat best lastig te zijn (de wil is sterk, het vlees is zwak). Het is wel zo dat diegene die het ook doen, er ook wel mogen voor beloond worden. Waar een wil is, is een weg. * Het is niet voor iedereen mogelijk om het gedrag aan te passen. Gezinnen waar ouders moeten gaan werken en kinderen naar school moeten zullen wellicht in de ochtend een piekvermogen hebben door de koffiezet, haardrogers, douche (warmtepomp), ... * Er is ook een groep die vindt dat ze hard werken en weinig zin hebben in extra belastingen die hun gedrag sturen. Als de politiek de voordelen onvoldoende kan uitleggen (of erger: de beloofde voordelen zijn er niet), dan zal de bereidheid bij de bevolking snel weg zijn. * Het aangaan van een contract met een energieleverancier of het maken van een investering is met een relatief vast tarief even relatief eenvoudig. Het vergelijken van leveranciers onderling is dan gemakkelijk en van investeringen kan je een terugverdieneffect berekenen. Met variabele tarieven is dat veel moeilijker. * Energieleveranciers zullen je ongetwijfeld diensten aanbieden om de factuur naar beneden te krijgen, maar de vraag is in hoeverre de beloftes ingelost worden. Heb je de tijd en de kennis om zoiets na te gaan? * De groenste kWh is diegene die je niet verbruikt en dat is ook nog eens financieel heel erg interessant! Dat was een uitspraak die met de oude tarieven als een paal boven water stond. Met de nieuwe tarieven verliest die wat aan kracht. Als je veel zonnepanelen hebt, kan het interessanter zijn om te investeren in een airco, dan in zonnewering. Maar die airco is een blijvende energievreter. In het globale plaatje is het beter dat jouw elektriciteit naar de fabriek in de buurt gaat en dat je investeert in zonnewering, maar door een te lage injectievergoeding ben je eerder geneigd alsnog voor de airco te gaan. Bovenstaande opsomming lijkt een oproep om het dan maar allemaal bij het oude te laten, omdat dit dan geen extra kosten met zich zou meebrengen. Dat is in de verste verte de bedoeling niet! De huidige situatie is nu eenmaal op lange termijn helemaal niet houdbaar! Blijven bij het oude zál namelijk zéker zorgen voor extra kosten voor huidige en toekomstige generaties. == Andere == Er zijn ook nog andere dan jouw energiefactuur om impact te hebben op de energietransitie. De ene op microniveau, andere op meso/macro-niveau. === CO₂-belasting === Als je productgroep A duurder maakt, worden andere productgroepen relatief gezien goedkoper. Een {{Wp|CO2-belasting|CO₂-belasting}} zou hernieuwbare energie zo goedkoper kunnen maken t.o.v. fossiele energie. Het moeilijkste is om die zo evenwichtig als mogelijk te maken én om de opbrengsten nuttig te investeren in de maatschappij. === Subsidies === Als je productgroep B of dienst C subsidies geeft, dan worden andere productgroepen relatief gezien duurder. Subsidies worden uiteindelijk betaald door belastingen bij burgers (personenbelasting, BTW, ...). Het is belangrijk om niet over één nacht ijs te gaan. Complexe materie dus, te complex voor dit Wikibook. === Energiecoöperaties === Onder de paraplu van {{Wp|REScoop.eu|REScoop.eu}} ken je mogelijk al enkele energiecoöperaties of lokale energiegemeenschappen (LEC, local energy community). Dit zijn gewone burgers die zich verenigen om samen windturbines en zonnepanelen te plaatsen of om thuis de samen opgewekte groene stroom of warmte aan een faire prijs geleverd te krijgen. Voor zo’n zaken is al wetgeving uitgewerkt. Er is echter nog geen wetgeving uitgewerkt om in zo’n energiegemeenschap met de buurt zoiets op te zetten. De Vlaamse regering maakt nu wel de weg vrij voor de rechtstreekse verkoop van zonnestroom tussen particulieren. Buurtbewoners zullen ook gezamenlijk zonnepanelen of wijkbatterijen kunnen plaatsen.&nbsp;<ref>Zie het artikel bij De Tijd: [https://www.tijd.be/ondernemen/milieu-energie/vlaming-mag-straks-zonne-energie-verkopen-aan-buren/10262042.html Vlaming mag straks zonne-energie verkopen aan buren]. Of de forumpost bij ecobouwers [https://www.ecobouwers.be/forum/ik-ben-op-zoek-naar-informatie-ivm-creatie-van-een-energiegemeenschap Ik ben op zoek naar informatie ivm creatie van een energiegemeenschap]. Of [https://pionierkraft.de/produkt/ het product van PIONIERKRAFT].</ref> === (Des-)investeren === Ditmaal een overzicht van investeringen zonder een fysiek product bij je thuis. En bij investeren hoort ook {{Wp|Desinvesteren|desinvesteren}}. Als je akkoord gaat met de inleiding van dit Wikibook, dan gaat het dus om ''put your money where your mouth is'' en ''walk the talk''. Onderstaande items zijn ook interessant als je niet de mogelijkheid hebt om fysieke investeringen te doen (bv. bij een huurhuis). * Binnen maatschappelijk verantwoord ondernemen bestaat een {{Wp|Eerlijke Geldwijzer|eerlijke geldwijzer}}, waar je o.a. kan bekijken hoe ze de klimaatverandering tegengaan. Niet tevreden? ''{{Wp|en:Bank Transfer Day|Move your money}}''. * Bekijk of je kan investeren in {{Wp|Energiecoöperatie|energiecoöperaties}}. Geld ''an sich'' doet niet zoveel: als je geld stockeert, zonder concrete investering daartegenover, wordt er ook geen actie ondernomen. Vandaar bieden sommige coöperaties jou te mogelijkheid om in te schrijven op een mailinglijst, zodat je op de hoogte gehouden wordt van hun projecten. Bv.: ** … voor PV-panelen op iemand anders zijn dak. ** … voor windturbines. ** … voor {{Wp|Warmte-krachtkoppeling|warmte-krachtkoppeling}}, waar warmte wordt opgewekt en bijhorende elektriciteit handig meegenomen is. * Investeren met tijd en/of geld in verenigingen die deze elektrische energietransitie een handje toesteken. Of help medeburgers met hun vragen op een forum zoals [https://www.zonstraal.be/forum/ dit van zonstraal.be]. {{Appendix}} {{Sub}} ighmdedrttbot3venvg022huuu1kn8r 0 45416 426777 425162 2026-05-16T07:15:21Z Erik Baas 2193 lf 426777 wikitext text/x-wiki == Digitale meter, slim net == Als je leest over een {{Wp|Slimme meter|slimme meter}}, dan is deze niet echt slim, maar vooral digitaal! Het slimste dat die vaak kan is nl. het doorsturen van de meterstanden. Trouwens een van de aangebrachte voordelen, omdat dan geen meteropnemers meer moeten langskomen. Het nieuwe centrale datasysteem voor de Belgische energiemarkt werd echter na aanhoudende problemen weer uitgesteld. De oplopende factuur, die nu al geschat wordt op 200 miljoen euro, is voor de consument.&nbsp;<ref>Zie De Tijd: [https://www.tijd.be/ondernemen/milieu-energie/energiedatabank-voor-slimme-meters-flopt/10078478.html Energiedatabank voor slimme meters flopt]</ref> Omdat de meter digitaal zal worden, maar uit zichzelf niet slim, zullen dus anders apparaten en diensten moeten uitgewerkt worden. Dus niet alleen het aantal geplaatste digitale meters is van belang, maar ook wat ermee wordt gedaan.&nbsp;<ref>Zie het [https://dashboard.vreg.be/report/DMR_Digitale%20meter.html 'digitale meter'-dashboard van de VREG], met niet alleen het aantal geplaatste meters, maar ook als de communicatiepoort openstaat en als ze al dan niet maandelijkse afrekeningen hebben.</ref> Het is aan de overheid om voor dit {{Wp|Smart grid|smart grid}} wetgeving te voorzien, zodat bedrijven het zien zitten om te investeren én om consumenten te beschermen. == Van meten tot weten == Cruciaal in de energietransitie is vastleggen wat je moet meten en hoe je dit zal meten. Voor '''het wat meten''' (uitgedrukt in kWh of Wh): * E_h is wat jouw apparaten in huis verbruiken. Dit kan komen van jouw eigen productie (E_p) en/of worden geïmporteerd van het net (E_i). * E_i is wat je importeert van het openbare elektriciteitsnetwerk. * E_p is wat je zelf produceert, bv. door PV-panelen. * E_e is wat je exporteert naar het openbare elektriciteitsnetwerk. Het is dus het deel van je productie dat je zelf niet direct kan verbruiken. * E_d is wat je zelf direct verbruikt (''zelfconsumptie'') van de productie E_p en dus niet injecteert op het elektriciteitsnetwerk. Er gelden volgende verbanden: * <code>E_h == E_i + E_p – E_e</code> * <code>E_d == E_p - E_e</code> Voor '''het hoe meten''': * De analoge Ferrarismeter kan terugdraaien en daarmee kan je het verschil tussen afname en injectie bepalen (nl. Ei - Ee), maar niet de afzonderlijke waarden (nl. Ei en Ee apart). Met een aparte productieteller kan je Ep en dus ook Eh bepalen. Het bepalen van Ed kan niet, omdat je Ee niet apart weet. Als je bv. ‘s ochtends een meterstand noteert en ‘s avonds opnieuw, dan weet je niet hoeveel je effectief van het net hebt afgenomen (import) en hoeveel je hebt geïnjecteerd (export). Merk op dat een Ferrarismeter geen interface heeft waarmee je gedetailleerde meetgegevens kan opvragen. * De {{Wp|Slimme meter|digitale meter}} meet afname/import (Ei) en injectie/export (Ee) apart, waarbij deze enkel optellen (en dus nooit terugdraaien). Dit is gesplitst in een dal- en piekteller, waardoor de digitale meter vier tellers heeft. Je hebt apart nog een productieteller nodig om Ep te bepalen. Hier heb je wel voldoende om ook Ed te bepalen. Je kan ook gedetailleerde meetgegevens opvragen: zie verder. * Er bestaat ook aparte apparatuur om metingen uit te voeren. Zie verder bij domotica. Naast de metingen heb je nog software die alles grafisch voorstelt. Dat kan via [https://mijn.fluvius.be/ Mijn Fluvius], via de eerder vermelde projecten en/of losstaand zoals bij [https://www.energieid.be/ EnergieId] en zijn integraties. Ideaal is ook als die software verbruikers kan aansturen. M.b.t. de digitale meter is er een afleesscherm, een P1-poort (voor verbruiksinformatie) en een S1-poort (voor geavanceerde detectie- en regeltoepassingen). Via het scherm kan je 16 gegevens aflezen door het drukken op de groene knop, waaronder de onderstaande (zie ook de animatieafbeelding).&nbsp;<ref>[https://www.fluvius.be/digitalemeter Fluvius: de digitale meter]</ref> * 1.8.1 == afname onder piektarief (dag) * 2.8.1 == injectie onder piektarief (dag) * 1.8.2 == afname onder daltarief (nacht) * 2.8.2 == injectie onder daltarief (nacht, maar in de praktijk vooral het weekend) * 1.8.0 == som van afname/import onder piek- en daltarief, dus Ei * 2.8.0 == som van injectie/export onder piek- en daltarief, dus Ee * 1.7.0 == het afgenomen vermogen in kW (als je P+ ziet staan, zal dit groter dan 0 zijn) * 2.7.0 == het geïnjecteerde vermogen in kW (als je P- ziet staan, zal dit groter dan 0 zijn) * 32.7.0 == hoeveel spanning in V er op het net staat (ideaal is dit 230 V) * 31.7.0 == hoeveel stroom in A er doorheen de meter gaat Als je nog geen digitale meter hebt, kan je controleren wanneer ze deze komen installeren.&nbsp;<ref>Zie fluvius.be: [https://www.fluvius.be/nl/thema/meters-en-meterstanden/digitale-meter/wanneer-krijg-ik-digitale-meters Wanneer krijg ik digitale meters?].</ref> Je kan het ook zelf aanvragen (dit kost €72,54 exclusief btw), maar sowieso zou uiterlijk 1 juli 2029 alle gezinnen en kmo's een digitale meter moeten hebben.&nbsp;<ref>Zie vreg.be: [https://www.vreg.be/nl/digitale-meter digitale meter]</ref> <gallery> Kilowattuurmeter dubbel tarief.jpg|Analoge Ferrarismeter Plug-in power and energy monitor in socket.jpg|Energiemeter Digitale_meter_Sagemcom.gif|Animatie scherm digitale meter Uitrol slimme meter.webm|Digitale meter </gallery> == Verbruik beperken == [[Bestand:Energy label 2010.svg|miniatuur|Energielabel koelkast]] Volgens de eerste stap van {{Wp|Trias energetica|Trias energetica}} moeten we het energieverbruik beperken, door verspilling tegen te gaan. Dat de groenste kWh diegene is die je niet verbruikt is al lang een slogan. Daarover bestaan dus al heel wat websites. Onderstaande kleine opsomming schiet dan duidelijk tekort. * Vermijd omzettingen: werk rechtstreeks op gelijkstroom.&nbsp;<ref>Zie lowtechmagazine.be: [https://www.lowtechmagazine.be/2016/02/zonne-energie-installatie-op-dc-gelijkstroom.html Een huishouden op gelijkstroom?]</ref> * Vermijd {{Wp|Sluipverbruik|sluipverbruik}}: sommige toestellen verbruiken elektriciteit zonder dat je er voordeel van hebt. * Laat je niet alleen leiden door de aanschafprijs, maar bekijk ook de zuinigheid van apparaten. Je energieverbruik kan je ook laten dalen, door je elektriciteitsverbruik te laten toenemen. Dit klinkt paradoxaal, maar denk bv. aan elektrisch vervoer: een {{Wp|Elektrische auto|elektrische auto}} gaat efficiënter om met energie, dan een auto met brandstofmotor. Een auto vervangen door een elektrische fiets of speedpedelec is natuurlijk nog heel veel beter. == Verbruik verschuiven == Als je een digitale meter hebt, dan draaien de tellers enkel vooruit: * Ofwel is er afname/import van het net, waarbij je de de volle pot betaalt. Stel bv. €0,40/kWh. * Ofwel is er injectie/export naar het net, waarbij je een kleine injectievergoeding ontvangt. Stel bv. €0,02/kWh. * Als er geen afname of injectie is, staan alle tellers uiteraard stil. Als de injectievergoeding heel klein is t.o.v. de afnamekost, dan is het altijd beter om waar mogelijk het verbruik te verschuiven naar een moment waarop je PV-energie over hebt. Je wil je PV-energie maximaal direct zelf gebruiken. Stel bv. een vaatwasser die 0,80 kWh in één beurt verbruikt: * ‘s Nachts kost je dat 0,80 kWh * €0,40/kWh= €0,32. * Bij een zonnige dag kost je dat 0,80 kWh * €0,02/kWh= €0,016. Want zelfs als je vaatwasser op zonne-energie werkt is dat niet gratis. Die elektriciteit gaat namelijk niet naar het net, waardoor je voor dat deel de injectievergoeding misloopt. * Conclusie: 32 cent versus 1,6 cent lijkt nu niet om rijk van de worden. Maar je moet het natuurlijk bekijken over een volledig jaar en voor alle apparaten die je overdag kan aanzetten. Dat is 20 keer goedkoper! ‘s Nachts ben je zeker dat je apparaten geen gebruik kunnen maken van PV-energie. Ze verschuiven naar de dag maakt dat de kans groter is dat je van je PV gebruik kan maken. Deze kans is uiteraard niet 100%: soms zal er onvoldoende zonne-energie over zijn om alle apparaten daarvan te voorzien en zal er alsnog afname van het net zijn. Maar slim schuiven helpt zeker. Ook voor een lager [[Energietransitie/Capaciteitstarief|capaciteitstarief]]. == Verbruik verdelen: PV Diverter == === Kiezen is verliezen === Bij het deeltje over 'verbruik verschuiven’ blijkt het helaas niet altijd zo eenvoudig te zijn om “gewoon” apparaten overdag aan te zetten. Stel dat je 200 W naar het net injecteert en je hebt een apparaat van 600 W dat je zou kunnen aanzetten: * Ofwel zet je het aan, waardoor je 200 W van jouw PV direct kan gebruiken (goedkoop). Helaas betekent het ook 400 W afname van het net (duur). * Ofwel zet je het niet aan. Wie weet komt er later nog een moment dat minstens 600 W over is: ideaal om dat 600W-apparaat aan te zetten. Maar dat moment komt misschien nooit (een donkere dag), waardoor je dit apparaat alsnog ‘s nachts moet aanzetten. Dan had je het toch beter overdag aangezet zodat een deel van je eigen PV-opbrengst kon komen. * Het ideale zou zijn dat je een apparaat aan 1/3 van zijn vermogen kan laten werken: op 200 W i.p.v. 600 W. Helaas gaan de meeste apparaten niet goed om met te weinig of te veel energie: in het beste geval werken ze niet, in het slechtste geval gaan ze defect. Het basisprincipe blijft om apparaten maximaal overdag te gebruiken, maar dat je dan automatisch een goede situatie hebt is niet waar. Heel eventjes een wolk voor de zon maakt het nóg ingewikkelder. === PV Diverter === Een apparaat dat wél gemakkelijk met stukjes van zijn maximaal vermogen kan werken is een elektrische weerstand. Bv. in een elektrische boiler/vuurtje dat je maar een deeltje van zijn maximaal vermogen van 2000 Watt geeft. Standaard neemt een elektrische weerstand zijn maximaal vermogen op, maar een solar PV diverter kan dat voor hem regelen van 0 tot 100%. Dan heb je stopcontact → PV Diverter → boiler i.p.v. stopcontact → boiler. Als je de solar PV diverter kan laten weten hoeveel overschot er is (bv. door het uitlezen van de P1-poort van jouw digitale meter), dan kan hij exact die overschot elektrisch aan de weerstand geven: * Plots een wolk voor de zon? De PV diverter past zich aan door minder of niets meer door te laten. * Je bent klaar met frietjes bakken? Er is terug meer overschot, dus de PV diverter past zich aan door meer door te laten naar de boiler. * Het water is volledig warm? De thermostaat in de boiler zorgt dat de boiler geen warm water meer maakt. Extra overschot zal dus geïnjecteerd worden in het net. Bovendien zorgt een PV diverter ervoor dat de kans op een maandpiek kleiner wordt. === Werking === Je wil dus een elektrische weerstand tussen 0% en 100% kunnen aansturen, waarbij het vermogen zich automatisch aanpast tussen 0 W en bv. 2000 W. In onderstaande grafiek zie je hoe 'open' het relais van de PV diverter staat: van O%=0 Watt tot 100%=2000 Watt. Zo zit de diverter bij ongeveer -2 minuten op 71%. Dus neemt hij ongeveer 1400 Watt op i.p.v. de volle 2000 Watt. [[Bestand:Pv diverter relais example1 (f1atb).png|750px]] Op de bijhorende onderstaande vermogensgrafiek van de meter net<->huis zie je dat hij tussen -4 en 0 minuten zo dicht mogelijk bij 0 Watt probeert te zitten. Dus maximaal in de boiler, maar niet meer dan nodig. [[Bestand:PV diverter power example1 (f1atb).png|750px]] Als je dan een verbruiker aanlegt, dan past hij zich aan. Als dat bv. de oven is, dan kan die zoveel vermogen opnemen dat er geen overschot meer is. Je verwacht dan dat het relais helemaal sluit tot 0%, de boiler gaat uit. Zie onderstaande grafiek waar dit zichtbaar is vanaf -1,5 minuten. [[Bestand:Pv diverter relais example2 (f1atb).png|750px]] Op de bijhorende onderstaande vermogensgrafiek van de meter net<->huis merk je dat door het aanzetten van de oven er bijna 1600 Watt uit het net wordt afgenomen en dat er dus geen overschot is voor de boiler. [[Bestand:PV diverter power example2 (f1atb).png|750px]] === Nadelen === Er zijn enkele maren: * Als je nog geen elektrische boiler hebt, dan moet je die nog kopen en installeren. * De onderdelen van een PV diverter zijn heel goedkoop. ** Als je deze kant-en-klaar koopt is het echter duur. ** Als je het kant-en-klaar door een aannemer moet laten installeren, dan is het nog duurder. ** Als je het zelf maakt kan je dat goedkoop doen, mits je de kennis en de tijd hebt. * In de winter is de kans groot dat er onvoldoende overschot is, terwijl je nog steeds warm water wenst. Als je warm water nog niet op temperatuur is, moet je alsnog afname kunnen instellen bij een PV diverter. * Een elektrische weerstand is niet per definitie de beste keuze: ** Bij een gasboiler gaat van een input van 1 kWh ongeveer 0,9 kWh warmte in het water. ** Bij een elektrische weerstand van 1 kWh gaat de volle 1 kWh in het water. Dit lijkt beter dan gas, maar de afnameprijs van gas is momenteel een stuk goedkoper dan van elektriciteit. Het is enkel goedkoper als het rechtstreeks van de zonnepanelen kan komen, wat een PV diverter gelukkig kan.<br>Dat gas goedkoper is, is geen eigenschap van gas zelf, maar vooral van andere factoren. Denk bv. aan accijnzen, een politieke beslissing. ** Een warmtepompboiler kan met 1 kWh elektriciteit zo’n 2 à 4 kWh aan warmte genereren. Een héél mooie uitvinding dus, maar deze kan niet overweg met een PV diverter en de investeringskost ligt een stuk hoger. Toch kan een warmtepompboiler de betere investering blijken t.o.v. e-boiler + diverter. Bovendien hebben sommige warmtepompboilers ook een klassieke weerstand zitten. Je gebruikt dan de warmtepomp voor de lagere temperaturen en een PV diverter voor de hoge temperaturen. * De “modernere” elektrische boilers of elektrisch vuurtjes bevatten mogelijk nog elektronica die niet met een diverter overweg kunnen (bv. een display met de temperatuur op). Voor een diverter is het: hoe dommer/eenvoudiger, hoe beter. Als je alle ‘maren’ overwogen hebt, dan kan een PV diverter voor jou nog steeds een goede investering blijken. === Toepassingen === * Elektrische boiler voor SWW. * Elektrische keukenboiler. * Elektrisch vuurtje zonder al teveel poespas. Je hebt er die rechtstreeks de lucht verwarmen, maar er zijn ook olieradiators. * Verwarmd zwembad of jacuzzi. * Er bestaan trouwens wasmachines en vaatwassers waarop je rechtstreeks koud én warm water kan aansluiten. Dit kan het overwegen waard zijn, toch als de leidingen ertussen behoorlijk kort zijn. === Realisaties === Om een elektrische weerstand tussen 0% (boiler uit) en 100% (boiler aan) te krijgen, zijn enkele mogelijkheden: * [https://stopdezoninmijnboiler.nl Stopdezoninmijnboiler.nl] biedt een compleet geassembleerde set aan voor een al-bij-al beperkte prijs. Deze kan een boiler van maximaal 2300 Watt aansturen. Let wel: je hebt hier nog wel een Home Wizard P1-meter bij nodig. * De [https://f1atb.fr/fr/documentation-routeur-photovoltaique-f1atb/ ‘routeur photovoltaïque’ van F1ATB] biedt geen hardware aan, maar wel alle software + documentatie + forum voor een set die je zelf moet samenstellen. Het voordeel is dat je deze kan tweaken naar wens en dat de onderdelen heel goedkoop zijn. Het nadeel is dat je zelf meer kennis en tijd zal moeten investeren. * [https://prauton.nl/PEEC PEEC] (uitgesproken als 'piek') werkt samen met Home Assistant. * [https://www.my-pv.com my-PV] * [https://www.soliseco.com Soliseco] == Domotica == Door de energietransitie zal de factuur er in de toekomst anders uitzien dan nu. Mogelijke nieuwe tarieven zijn capaciteitstarief, aansluitingsvermogentarief, TOU-tarief (time of use) en injectievergoeding. Om het onderste uit de (financiële) kan te halen en de energietransitie te laten slagen is het helaas niet zomaar de verbruikers aanzetten, als de zon schijnt (of de wind waait): * Als je de vaatwas aanzet, én kookt én de wasmachine gebruikt én de auto oplaadt én én, dan zou het kunnen zijn dat je alsnog afneemt van het net. Zeker als er plots wolken voor de zon komen, waardoor je misschien zelfs een piek op het netwerk veroorzaakt (wat je capaciteitstarief omhoog kan sturen). * Door de {{Wp|Paradox van Jevons|paradox van Jevons}} zou het kunnen dat er wordt geïnvesteerd in airco’s en een verwarmd zwembad. Toevallig twee zaken die het goed doen als ook de zon schijnt. Helaas ook twee zaken die de (energie)consumptie laten toenemen, wat voor het persoonlijk comfort goed is, maar niet voor de energietransitie. Hopelijk kiezen mensen dus nog steeds voor goede isolatie en zonnewering. De manier waarop hoeft niet noodzakelijk hightech te zijn. Zie bv. [https://www.lowtechmagazine.be/ lowtechmagazine.be], een online magazine dat zich vragen stelt bij een blind geloof in vooruitgang en hoogtechnologische oplossingen. Ondertussen is dit magazine trouwens verhuisd naar een webserver in Barcelona die werkt op zonne-energie en een kleine accu: zie [https://lowtech.be lowtech.be]. Dat magazine is bijzonder inspirerend, maar toch gaat veel meer aandacht naar domotica. Dankzij die elektronica kan je jouw elektriciteitsbalans aansturen om verbruik te beperken en te verbruiken als de prijzen laag zijn (o.a. je eigen productie maximaal zelf gebruiken en/of jouw eigen opslag optimaal in te zetten). Merk wel op dat het niet gaat om twee kampen in de energietransitie die met getrokken messen tegenover elkaar staan. Het kan dat je jouw warmtepomp automatisch aanstuurt als er veel zon is, maar liever een droogrekje dan een droogkast gebruikt (prijs, energie, kledij ziet minder af, ...). Het kan jij een elektrische auto hebt met een slimme laadpaal, maar jouw partner liever de (elektrische) fiets neemt (gezondheid, klimaat, hoofd leegmaken, files vermijden, ...). De combinatie energietransitie, domotica en foolproofness staat nog in de kinderschoenen. Wat je kan tegenkomen tijdens jouw zoektocht: * Meetapparatuur: naast de digitale meter zijn er ook projecten zoals [https://openenergymonitor.org OpenEnergyMonitor], [https://www.flukso.net/ Flukso], [https://www.smappee.com/nl/ Smappee] of [https://www.plugwise.com Plugwise]. Je kan er vaak niet alleen eigen metingen mee uitvoeren, maar ook de waarden uitlezen die komen van de digitale meter en jouw eigen productie. Hiermee kan je nog extra verbruikers meten, zodat je een nog gedetailleerder overzicht hebt. Denk bv. aan het verbruik van een warmtepomp. * Het laden van elektrische voertuigen met slimme laadpalen of je thuisbatterij optimaal benutten (zoals [https://guide.openenergymonitor.org/integrations/ev-charging/ EmonEVSE, OpenEVSE] [https://www.smartevse.nl/ Smart EVSE], [https://evcc.io/en/ evcc - Solar Charging], [https://go-e.co/products/go-echarger-home/?lang==en go-eCharger], [https://openwb.de/ openWB], [https://v2g-liberty.eu V2G Liberty] of [https://www.lifepowr.io FlexiO]). * Het opslaan van warmte (warmtepomp) of koeling (koelkast, diepvries). * Shelly of Sonoff, met hun relays, sensoren en accessoires.&nbsp;<ref>YT: [https://www.youtube.com/watch?v==zFIPrJybt94 Vergelijking Shelly versus Sonoff]</ref> * SmartGrid-ready (SG-ready) apparaten: kan de moeite zijn om bij aanschaf al rekening hiermee te houden, alhoewel je misschien nu nog niet de domotica hebt om er optimaal gebruik van te maken. * {{Wp|ZigBee|ZigBee}} als protocol om draadloos sensorgegevens door te sturen (bv. licht, beweging, temperatuur, contact) en voor (proces)besturing (monitoring & control). * {{Wp|Domotica|Domotica}}, bv. [[Energietransitie/Home_Assistant|Home Assistant]] (of {{Wp|en:List of home automation software|vele andere}}). Als je met iemand of iets in zee gaat, dan zijn volgende zaken erg belangrijk: [[Bestand:Handcuffs01_2003-06-03.jpg|thumb|Let op voor een vendor lock-in]] * Sommige zullen benadrukken dat je allerlei soorten domotica bij hen kunt afnemen. Het voordeel is dat je één aanspreekpunt hebt en dat alles netjes integreert. Maar als je niet oplet kan het dat je bij ieder extra afgenomen apparaat/dienst, je meer gebonden geraakt aan die ene fabrikant/dienstverlener. Veranderen (bv. als je merkt dat hun prijzen toenemen, hun service slechter wordt of zelfs dat ze ophouden te bestaan) lukt dan niet zomaar. Een vendor lock-in dus. Anderen zullen benadrukken dat ze open zijn en dat je hun apparaat kan afschaffen met een bijhorende dienst. Maar evengoed dat je de dienst bij een andere partij kan afnemen, of zelf iets maken. Daarvoor maken ze hun API ({{Wp|Application programming interface|Application Programming Interface}}) beschikbaar, waardoor vrije integratie met verbruikssturing mogelijk is. Zo kan je dit integreren met andere IoT ({{Wp|Internet der dingen|internet of things}}) oplossingen. Wetgeving (best vanuit Europa) kan hier helpen om de vendor lock-in zo klein mogelijk te maken, bv. door een open API of {{Wp|Open standaard|open standaarden}} aan te moedigen/verplichten. Het verdienmodel wordt dan een afgenomen dienst of hardware en niet de vendor lock-in. * Het zelf uitvoeren zal niet voor iedereen weggelegd zijn (tijd, kennis, goesting). Net als bij een verwarmingssysteem of zonnepanelen ga je dan op zoek naar een installateur. Die heeft een heel belangrijke rol om zaken uit te leggen, na te meten, te visualiseren, … Ga bij jouw keuze van installateur zeker niet over één nacht ijs. Vele investeringen zijn er namelijk gemakkelijk voor de komende 10 à 20 jaar. Aan het begin van deze energietransitie zijn er helaas nog niet veel te vinden. {{Sub}} esbneua1qz5hev96799qdzkfkts18ku 10 45458 426757 425636 2026-05-16T06:51:12Z Erik Baas 2193 426757 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{Bi|{{{pdf|}}}}}</includeonly> __NOTOC__ __NOEDITSECTION__ <templatestyles src="Kleuren.css" /><!-- --><div style="height: 100vh;"><!-- --><div style="box-shadow: 0 0 30vh inset {{{kleur|#a0a0e0}}}, 3px 3px 5px #606060; display: table; width: 100%;"><!-- --><div style="display: table-cell; height: calc(100vh - 200px); width: 100%; text-align: center; vertical-align: middle;"><!-- --><div style="width: fit-content; min-width: 250px; margin: auto; padding: 15px; text-align: left;"><!-- --><span style="font-size: x-large; font-weight: bold;">{{#If:{{{titel|}}}|{{{titel}}}|{{PAGENAME}}}}</span><!-- --><hr> <div style="line-height: 1.4"> {{{inhoud| :Hoofdstuk 1 :Hoofdstuk 2 : ... }}}</div><hr></div><!--[[Afbeelding:wikibooks-wordmark-vi.svg|60px]]--></div></div></div><includeonly> {{Nieuwe pagina bij afdrukken}} {{Boek}} {{Fase|{{{fase|?}}}}} </includeonly><noinclude>{{Gebruikt Templatestyles|Kleuren.css}}{{Sjablooninfo|1= ;Doel :Tbv. een eenvoudige eerste versie van de voorpagina van een boek. Omvat ook de sjablonen {{Tl|Bi}}, {{Tl|Fase}} en {{Tl|Boek}}. ;Parameters :titel = [<evt. afwijkende titel>] :kleur = [<HTML of CSS-kleurcode>] :pdf = [<bestandsnaam afdrukversie, zonder ".pdf">] :fase = <0..4> :inhoud = <links naar pagina's>; Wikicode, HTML en CSS toegestaan }} <!-- testcode: {{Voorpagina boek |titel = Leesplankje |kleur = blue |fase = 1 |pdf = |inhoud = :[[Aap]] :[[Noot]] :[[Mies]] }} --> [[Categorie:Sjablonen]] </noinclude> 58bikifea70zsanctdc9nf2l7q5pv48 0 45535 426734 420202 2026-05-15T16:51:56Z Erik Baas 2193 Tekst vervangen door "{{Index Basiskennis informatica}} ==7-bits ASCII== {{ASCII-tabel 7-bits}} {{Clear both}} ==8-bits ASCII== <!-- M$ VB 6, Win 7 --> {{ASCII-tabel 8-bits}} {{Sub}}" 426734 wikitext text/x-wiki {{Index Basiskennis informatica}} ==7-bits ASCII== {{ASCII-tabel 7-bits}} {{Clear both}} ==8-bits ASCII== <!-- M$ VB 6, Win 7 --> {{ASCII-tabel 8-bits}} {{Sub}} p3q193hl4io0r1bzruh8x5xyx589e90 0 45699 426986 421310 2026-05-16T08:32:16Z Erik Baas 2193 lf 426986 wikitext text/x-wiki <onlyinclude>Rivieren die geheel of gedeeltelijk door [[Atlas van Europa/Nederland|Nederland]] stromen: {{Kolommen automatisch|inhoud= {{Lijst|inhoud= [[Atlas van Europa/Beneden-Merwede|Beneden-Merwede]] [[Atlas van Europa/Boven-Merwede|Boven-Merwede]] [[Atlas van Europa/Gouwe|Gouwe]] [[Atlas van Europa/IJssel|IJssel]] [[Atlas van Europa/Hollandse IJssel|Hollandse IJssel]] [[Atlas van Europa/Kromme IJssel|Kromme IJssel]] [[Atlas van Europa/Lek|Lek]] [[Atlas van Europa/Maas|Maas]] [[Atlas van Europa/Merwede|Merwede]] [[Atlas van Europa/Nederrijn|Nederrijn]] [[Atlas van Europa/Noord|Noord]] [[../Nieuwe Maas/]] [[Atlas van Europa/Oude IJssel|Oude IJssel]] [[Atlas van Europa/Oude Maas|Oude Maas]] [[Atlas van Europa/Rijn|Rijn]] [[Atlas van Europa/Schelde|Schelde]] [[Atlas van Europa/Scheur|Scheur]] [[Atlas van Europa/Vlist|Vlist]] [[Atlas van Europa/Waal|Waal]] }} }} Belangrijke rivieren in andere Europese landen: {{Kolommen automatisch|inhoud= {{Lijst|inhoud= [[Atlas van Europa/Donau|Donau]] [[Atlas van Europa/Dordogne|Dordogne]] [[Atlas van Europa/Elbe|Elbe]] [[Atlas van Europa/IJzer|IJzer]] [[Atlas van Europa/Main|Main]] [[Atlas van Europa/Moezel|Moezel]] [[Atlas van Europa/Moldau|Moldau]] [[Atlas van Europa/Neckar|Neckar]] [[Atlas van Europa/Po|Po]] [[Atlas van Europa/Rhône|Rhône]] [[Atlas van Europa/Rijn|Rijn]] [[Atlas van Europa/Ruhr|Ruhr]] [[Atlas van Europa/Schelde|Schelde]] [[Atlas van Europa/Seine|Seine]] [[Atlas van Europa/Taag|Taag]] [[Atlas van Europa/Theems|Theems]] [[Atlas van Europa/Wolga|Wolga]] }} }}</onlyinclude> {{Begin}} {{Navigatie Atlas van Europa}} {{Sub}} 7oyy3hxqe8w7guj1nx1gxfiqi4q729v 0 45877 426985 417557 2026-05-16T08:32:16Z Erik Baas 2193 lf 426985 wikitext text/x-wiki <onlyinclude>Belangrijke gebergten in Europa: {{Kolommen automatisch|inhoud= {{Lijst|inhoud= [[../Alpen/]] [[../Apennijnen/]] [[../Ardennen/]] [[../Balkan/]] [[../Centraal Massief/]] [[../Dolomieten/]] [[../Gibraltar/]] [[../Karpaten/]] [[../Kaukasus/]] [[../Oeral/]] [[../Pyreneeën/]] [[../Vogezen/]] }} }}</onlyinclude> {{Sub}} {{Begin}} {{Wikipedia|Gebergte (aardrijkskunde)}} {{Navigatie Atlas van Europa}} kyduzdqkcrjfby0kyz9iww22v7l7774 0 46017 427062 416168 2026-05-16T08:41:06Z Erik Baas 2193 lf 427062 wikitext text/x-wiki {{Index Nederlandse literatuur in de middeleeuwen}} Het '''''Roelantslied''''' is een middeleeuws Nederlands ridderepos dat gebaseerd is op het Oudfranse [[Wereldliteratuur/Chanson de Roland|''Chanson de Roland'']]. Het verhaal draait om Roelant, een vazal van Karel de Grote, en zijn heroïsche strijd tegen de Saracenen in de Pyreneeën. Het Middelnederlandse Roelantslied is slechts fragmentarisch overgeleverd en is vermoedelijk geschreven in de 12e of 13e eeuw. Hoewel het direct is gebaseerd op het Franse Chanson de Roland, zijn er enkele verschillen in stijl en inhoud. De Nederlandse versie heeft bijvoorbeeld een bondiger vertelstijl dan de uitgebreide Franse variant. Het Roelantslied maakt deel uit van de Karelromans en vertelt hoe Roelant, tijdens de terugtocht van Karel de Grote uit Spanje, met zijn achterhoede in een hinderlaag van de Saracenen terechtkomt. Ondanks zijn moed en kracht wordt hij uiteindelijk verslagen, maar niet zonder eerst talloze vijanden mee te nemen in de dood. Zijn beroemde olifantshoorn, de oliphant, speelt een cruciale rol: Roelant blaast erop om hulp te roepen, maar doet dit te laat, waardoor hij en zijn mannen sterven voordat Karel de Grote hen kan redden. Hoewel er van een roman sprake is, dient dit woord niet in de moderne zin te worden opgevat: het oorspronkelijke Roelantslied is in dichtvorm geschreven. Het Roelantslied maakt deel uit van de groep der Frankische of Karelromans, die van gebeurtenissen verhalen die aan Karel de Grote worden toegeschreven. De werkelijkheid zal anders zijn geweest: van de ongeveer zeventig ons bekende Frankische romans bezitten wij er nog een dozijn. De heldendaden zijn, bij elkaar opgeteld, zo talrijk dat ze onmogelijk voor rekening van een enkele vorst en zijn gevolg kunnen komen. In feite zijn de verhalen dan ook gebaseerd op de volksliteratuur over Karel de Grote en de dynastie der Merovingers. ==Inhoud== Het Roelantslied is een verhaal van verraad en heldendom. Karel de Grote is in oorlog met de Saracenen, maar na jarenlange strijd zal de vrede worden getekend met koning Marsilio (Marcelijs, Marsilje) van Zaragoza. Ganelon, Roelants stiefvader, wordt op aanraden van Roelant, als boodschapper naar koning Marsilio en zijn raadsman Blancandrin gestuurd, maar Ganelon vertelt de Saracenen hoe ze de achterhoede van het Frankische leger tijdens de terugtocht kunnen aanvallen. Karel keert na het tekenen van de vrede aan het hoofd van zijn leger uit Spanje terug naar Frankrijk, waarbij de ridder Roelant en zijn manschappen de achterhoede vormen. Onder hen Olivier, bisschop Tulpijn, Eggherijn, Samson, Antorine, Gautier, Anceus, Engeler en graaf Jelijs, welke laatste dit geschiedverhaal heeft opgesteld.[1] Dan komt het verraad. Roelant wordt in een hinderlaag gelokt in het dal van Roncevaux. Zijn zwager Oliver vraagt hem op zijn hoorn Oliphant te blazen, opdat Karel zal terugkeren om hem bij te staan. Roelant weigert dit uit “heldhaftige dwaasheid” (het Franse origineel, zie beneden, spreekt van “folie héroïque”). Als Roelant merkt dat hij de strijd niet kan winnen blaast hij toch drie maal op zijn hoorn Oliphant. Karel keert daarop terug. Koning Marsilio vlucht, maar dan verschijnt zijn zwarte oom Galiver met twintigduizend man! Olivier doodt Galiver met zijn zwaard Hautecleer, maar raakt ook zelf dodelijk gewond. Ten slotte blijft in de ongelijke strijd alleen Roelant over met twee van zijn medestanders, bisschop Tulpijn en Gautiers. Dan blaast Roelant voor de vierde maal op zijn hoorn. Roelants paard Valentijf wordt ook gedood. Het is te laat: Karel treft uiteindelijk de ontzielde lichamen van de krijgers aan, dat van Roelant ter aarde liggend, de hoorn onder het lichaam, het gezicht naar Spanje gewend. Zo had Roelant in zijn laatste ogenblikken het tafereel van zijn dood vormgegeven: {| |''Doe leide hij onder hem wale'' |[Toen legde Roelant onder zich wel (nauwgezet)] |- |''den horen ende Durendale'' |[zijn hoorn Oliphant en zijn zwaard Durendal] |- |''Hij bad Gode met zoeter bede'' |- |''dat hijne ten paradijs gelede.'' |[dat hij hem naar het paradijs geleidde] |- |''Te Spanien wert keerde hij hem weder'' |[Spanjewaarts keerde hij zich weer] |- |''ende viel ruggelinge neder'' |- |''dat niemand en zeggen mochte,'' |[opdat niemand zou kunnen zeggen] |- |''Roelant en hadde den strijd volvochten.'' |[dat Roelant de strijd niet ten einde had gevochten] |} Karel achtervolgt het vijandelijke leger, waarvan velen in de Ebro verdronken tijdens hun vlucht naar Zaragoza. Koning Marsilio weet de stad en zijn koningin Braimonde (Bramimonde) wel te bereiken, zij het zonder rechterhand. Zij hoopt dat de emir Baligant zijn belofte waarmaakt om met een machtig leger het land te redden. Maar Karel overwint Baligant, neemt Zaragoza in en keert terug naar Aix (Aken). Bramimonde wordt er gedoopt en heet voortaan Juliana. Ganelon wordt voor zijn verraad gevierendeeld en dertig van zijn familieleden worden opgehangen. Griffoen, Alloreyt, Fortsier en Galerant waren raadsheren van Karel en leden van het 'verradersgeslacht', die medeplichtig waren aan de ramp bij Roncevaux.&nbsp;<ref>De historie vanden vier Heemskinderen, bezorgd door Irene Spijker, Uitgeverij Bert Bakker, Amsterdam 2005, blz. 301</ref> ==Franse wortels== In werkelijkheid had Karel de Grote voorafgaand aan de schermutselingen bij Roncevaux elders in Spanje vruchteloos strijd geleverd en was hij op de terugtocht. In die tijd was Soleiman ibn al-Arabi (Sulayman ibn Yokdan al-Arabi al-Kelbi), wali van Barcelona en Girona ook de zelfbenoemde gouverneur van Zaragoza. al-Husayn ibn Yahiya was zijn vertrouwensman. Samen met Abu Taur van Huesca steunden zij het Kalifaat van de Abbasiden en stonden zij tegenover de Omajjade emir van Cordoba Abd ar-Rahman I en zijn generaal Thalaba ibn Ubayd. Eerstgenoemden zochten militaire steun bij Karel de Grote tegen deze emir van Cordoba. Zij vertelden Karel de Grote dat Muhammad bin Abdullah al-Mahdi (al-Mahdi bin 'llah), de derde kalief van Bagdad (775-785) en vader van Harun al-Rashid, een invasiemacht voorbereidde tegen Abd ar-Rahman I. De Karolingen werkten samen met de Abassiden tegen de Omajjaden. Uiteindelijk hield Sulayman of al-Husayn de poorten van Zaragoza echter voor Karel de Grote gesloten. Na een maand de stad te hebben belegerd, trok Karel de Grote zich met Sulayman als gijzelaar terug. In Centraal Navarra werd hij aangevallen door Basken en Karel de Grote nam Pamplona in. Toen hij terugging naar het noorden werd zijn achterhoede aangevallen bij Roncevaux. Sulaymans kinderen Aysun al-Arabi en Matruh al-Arabi deden mee aan de Baskische aanval en bevrijdden hun vader. Sulayman keerde terug naar Zaragoza. Sulayman werd door al-Husayn vermoord (780) en Zaragoza werd door Abd ar-Rahman I ingenomen (783). In 778 had er bij Roncevaux (tegenwoordig Roncesvalles in Spanje) werkelijk een slag plaatsgevonden (Slag van Roncevaux-Pas), waarin een zekere Roland onder Karel tegen een legertje Basken had gevochten en het leven verloren had. Over die gebeurtenis ontstond in de loop der tijd een aantal liederen en verhalen; uiteindelijk werden die in het Franse Chanson de Roland samengevoegd, waarin het groepje Basken is vervangen door een leger van enkele honderdduizenden "Saracenen" — voor die tijd een duizelingwekkend aantal. De term "Saracenen" is weinig precies: sinds de Kruistochten werd het woord, dat van schrijvers uit de klassieke Oudheid afkomstig was, in veel literatuur als algemene aanduiding gebruikt voor "moslims". De auteur Turold presenteert Roland als Karels neef (oomzegger), en schildert zijn held af als de typische ridder zonder vrees of blaam. Daarbij wordt in dit gedicht voor het eerst “la douce France” als nationale eenheid, als vaderland voorgesteld. Naar verluidt zongen de Franse soldaten van Willem de Veroveraar het voor de Slag bij Hastings in 1066. Dit epische gedicht moet dan voor 1066 ontstaan zijn. == Inhoudelijke verschillen met het Franse origineel == Het Middelnederlandse Roelantslied is slechts fragmentarisch overgeleverd, waardoor een volledige vergelijking met het Chanson de Roland moeilijk is. Toch zijn er enkele belangrijke inhoudelijke verschillen te onderscheiden tussen de Nederlandse versie en het Franse origineel: ;Compactere vertelstijl Het Chanson de Roland is een uitgebreid epos met veel herhalingen en gedetailleerde beschrijvingen, typisch voor het Oudfranse chanson de geste. Het Roelantslied lijkt een bondigere, meer kernachtige vertelstijl te hebben gehad, wat mogelijk te maken heeft met de orale traditie en de voorkeur van het Nederlandse publiek voor snellere actie. ;Andere doodsoorzaak van Roelant In de Franse versie blaast Roelant zo krachtig op zijn oliphant dat zijn slapen springen, wat uiteindelijk tot zijn dood leidt. In de Middelnederlandse versie is er mogelijk een andere doodsoorzaak, waarbij hij eerder direct in de strijd sneuvelt. Dit zou kunnen wijzen op een voorkeur voor een meer krijgshaftige en minder symbolische dood. ;Minder uitgesproken sterk religieus element Het Chanson de Roland is doordrenkt met een sterk religieus motief, waarbij Roelant en de Franken als goddelijke strijders tegen de islamitische Saracenen worden neergezet. Hoewel het Roelantslied ongetwijfeld ook een christelijke ondertoon had, is het onduidelijk in hoeverre deze even uitgesproken was als in de Franse versie. De Nederlandse Karelromans neigen soms naar een iets nuchtere, meer pragmatische benadering van ridderlijke waarden. ;Minder aandacht voor Ganelons verraad In het Chanson de Roland speelt het verraad van Ganelon (Roelants stiefvader) een cruciale rol in het verhaal, en ook zijn proces en executie krijgen veel aandacht. In het Roelantslied lijkt dit minder uitgewerkt of zelfs afwezig te zijn, wat kan wijzen op een focus die meer ligt op de heroïsche strijd zelf dan op de intriges aan het hof. ==Uitgaven== * {{Aut|Jacques Fieuws & Michel Boedt}}: ''Het Roelandslied'', Brugge, 1977 * {{Aut|H. van Dijk}}: ''Het Roelantslied'', 2 dln. (1981, diss. met tekst en bibliografie) * {{Aut|Ard Posthuma}}: vertaling uit het Oudfrans onder de titel ''Het lied van Roeland'', Amsterdam 1990 (tweetalige editie) en 2004. ==Trivia== *De verhalen van het ''Roelantslied'' worden opgevoerd in de ''Opera dei Pupi''. *In sommige verhalen uit de Baskische mythologie wordt verteld dat de jentilak (reuzen uit de Baskische mythologie) verantwoordelijk zijn voor de dood van Orlando of Roland. ==Externe link== * [https://www.dbnl.org/thema/ridderverhalen.htm Over ridderromans, waaronder het ''Roelantslied''] {{Appendix}} {{References}} {{Sub}} 898394s62irb0qui79yizfq5fr6lwsn 0 46518 426749 425252 2026-05-15T17:41:02Z Erik Baas 2193 426749 wikitext text/x-wiki {{Kolommen automatisch |columns = 5 |min-width = 12em |inhoud= <onlyinclude> *[[/ABS()/]] *[[/ASC()/]] *[[/CDBL()/]] *[[/CHR$()/]] *[[/CINT()/]] *[[/COS()/]] *[[/FRE()/]] *[[/LEN()/]] *[[/LOF()/]] *[[/HEX$()/]] *[[/LEFT$()/]] *[[/MID$()/]] *[[/NOT()/]] *[[/PEEK()/]] *[[/RIGHT$()/]] *[[/RND()/]] *[[/SGN()/]] *[[/SIN()/]] *[[/SPACE$()/]] *[[/SQR()/]] *[[/STR$()/]] *[[/TAN()/]] *[[/USR()/]] *[[/VAL()/]] <!-- template: --- *[[/()/]] --> </onlyinclude> }} {{Wiu5|rechts|35px}} {{Sub}} {{Links}} 9r2kwua6r7wgc81s0r97ptr3us5nvgv 426752 426749 2026-05-16T06:12:06Z Erik Baas 2193 426752 wikitext text/x-wiki {{Kolommen automatisch |columns = 5 |min-width = 12em |inhoud= <onlyinclude> *[[/ABS()/]] *[[/ASC()/]] *[[/CDBL()/]] *[[/CHR$()/]] *[[/CINT()/]] *[[/COS()/]] *[[/FRE()/]] *[[/LEN()/]] *[[/LOF()/]] *[[/HEX$()/]] *[[/LEFT$()/]] *[[/MID$()/]] *[[/PEEK()/]] *[[/RIGHT$()/]] *[[/RND()/]] *[[/SGN()/]] *[[/SIN()/]] *[[/SPACE$()/]] *[[/SQR()/]] *[[/STR$()/]] *[[/TAN()/]] *[[/VAL()/]] <!-- template: --- *[[/()/]] --> </onlyinclude> }} {{Wiu5|rechts|35px}} {{Sub}} {{Links}} shn0exlszdox3i9la272kx6lqpn25u5 426753 426752 2026-05-16T06:25:13Z Erik Baas 2193 426753 wikitext text/x-wiki {{Kolommen automatisch |columns = 5 |min-width = 12em |inhoud= <onlyinclude> *[[Programmeren in BASIC/Functies/ABS()|ABS()]] *[[Programmeren in BASIC/Functies/ASC()|ASC()]] *[[Programmeren in BASIC/Functies/CDBL()|CDBL()]] *[[Programmeren in BASIC/Functies/CHR$()|CHR$()]] *[[Programmeren in BASIC/Functies/CINT()|CINT()]] *[[Programmeren in BASIC/Functies/COS()|COS()]] *[[Programmeren in BASIC/Functies/FRE()|FRE()]] *[[Programmeren in BASIC/Functies/LEN()|LEN()]] *[[Programmeren in BASIC/Functies/LOF()|LOF()]] *[[Programmeren in BASIC/Functies/HEX$()|HEX$()]] *[[Programmeren in BASIC/Functies/LEFT$()|LEFT$()]] *[[Programmeren in BASIC/Functies/MID$()|MID$()]] *[[Programmeren in BASIC/Functies/PEEK()|PEEK()]] *[[Programmeren in BASIC/Functies/RIGHT$()|RIGHT$()]] *[[Programmeren in BASIC/Functies/RND()|RND()]] *[[Programmeren in BASIC/Functies/SGN()|SGN()]] *[[Programmeren in BASIC/Functies/SIN()|SIN()]] *[[Programmeren in BASIC/Functies/SPACE$()|SPACE$()]] *[[Programmeren in BASIC/Functies/SQR()|SQR()]] *[[Programmeren in BASIC/Functies/STR$()|STR$()]] *[[Programmeren in BASIC/Functies/TAN()|TAN()]] *[[Programmeren in BASIC/Functies/VAL()|VAL()]] </onlyinclude> }} {{Wiu5|rechts|35px}} {{Sub}} {{Links}} esxsjk38vpg1bv4imthe5a0w2o7100o 0 46530 426735 425023 2026-05-15T16:53:37Z Erik Baas 2193 426735 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ == Inhoud == {{Kolommen automatisch |inhoud= === [[Programmeren in BASIC/Geschiedenis|Geschiedenis]] === *[[Programmeren in BASIC/Geschiedenis/Ontstaan|Ontstaan]] *[[Programmeren in BASIC/Geschiedenis/Gebruik en bezwaren|Gebruik en bezwaren]] *[[Programmeren in BASIC/Geschiedenis/Explosieve groei|Explosieve groei]] *[[Programmeren in BASIC/Geschiedenis/Varianten en dialecten|Varianten en dialecten]] === [[Programmeren in BASIC/Alvorens te beginnen|Alvorens te beginnen]] === *[[Programmeren in BASIC/Installatie|Installatie]] *[[Programmeren in BASIC/Programma starten|Programma starten]] === [[Programmeren in BASIC/Basis|Basis]] === *[[Programmeren in BASIC/Commando's|Commando's]] *[[Programmeren in BASIC/Functies|Functies]] {{Bij elkaar houden |inhoud= *[[Programmeren in BASIC/Operatoren|Operatoren]] *[[Programmeren in BASIC/Vergelijkende operatoren|Vergelijkende operatoren]] *[[Programmeren in BASIC/Logische operatoren|Logische operatoren]] }} *[[Programmeren in BASIC/Eerste programma|Je eerste programma]] *[[Programmeren in BASIC/Programma opslaan|Een programma opslaan]] *[[Programmeren in BASIC/Van BAS naar EXE|Compileren: van BAS naar EXE]] *[[Programmeren in BASIC/Gegevens invoeren|Gegevens invoeren]] *[[Programmeren in BASIC/Variabelen declareren|Variabelen declareren]] *[[Programmeren in BASIC/Rekenen met variabelen|Rekenen met variabelen]] *[[Programmeren in BASIC/Kleuren|Werken met kleuren]] *[[Programmeren in BASIC/ASCII-tabe|ASCII-tabel]] {{Bij elkaar houden |inhoud= === [[Programmeren in BASIC/Herhalingen|Herhalingen]] === *[[Programmeren in BASIC/IF-lus|Op een bepaalde voorwaarde iets uitvoeren]] *[[Programmeren in BASIC/SELECT CASE|Een keuze maken uit meer opties]] *[[Programmeren in BASIC/GOTO|Naar een punt in de code springen]] }} *[[Programmeren in BASIC/DO ... LOOP|Iets uitvoeren tot aan een bepaalde voorwaarde is voldaan]] *[[Programmeren in BASIC/FOR ... NEXT|Iets een bepaald aantal keren uitvoeren]] *[[Programmeren in BASIC/READWRITE|Data-invoer]] {{Bij elkaar houden |inhoud= === [[Programmeren in BASIC/Een stapje verder|Een stapje verder]] === *[[Programmeren in BASIC/READWRITE|Bestanden lezen en schrijven]] *[[Programmeren in BASIC/GUI|Een grafische interface maken]] {{Smaller|''(in voorbereiding)''}} }} === Tenslotte === *[[Programmeren in BASIC/Oefeningen|Oefeningen]] *[[Programmeren in BASIC/Oefeningen 1/Oplossing|Oplossing]] }} ==Zie ook== * Andere boeken over [[BASIC]] {{Sub}} {{Links}} {{Wikipedia|BASIC}} 99i4btycptyu69cj2nz1d1dxyg3oood 426737 426735 2026-05-15T16:55:20Z Erik Baas 2193 426737 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ == Inhoud == {{Kolommen automatisch |inhoud= === [[Programmeren in BASIC/Geschiedenis|Geschiedenis]] === *[[Programmeren in BASIC/Geschiedenis/Ontstaan|Ontstaan]] *[[Programmeren in BASIC/Geschiedenis/Gebruik en bezwaren|Gebruik en bezwaren]] *[[Programmeren in BASIC/Geschiedenis/Explosieve groei|Explosieve groei]] *[[Programmeren in BASIC/Geschiedenis/Varianten en dialecten|Varianten en dialecten]] === [[Programmeren in BASIC/Alvorens te beginnen|Alvorens te beginnen]] === *[[Programmeren in BASIC/Installatie|Installatie]] *[[Programmeren in BASIC/Programma starten|Programma starten]] === [[Programmeren in BASIC/Basis|Basis]] === *[[Programmeren in BASIC/Commando's|Commando's]] *[[Programmeren in BASIC/Functies|Functies]] {{Bij elkaar houden |inhoud= *[[Programmeren in BASIC/Operatoren|Operatoren]] *[[Programmeren in BASIC/Vergelijkende operatoren|Vergelijkende operatoren]] *[[Programmeren in BASIC/Logische operatoren|Logische operatoren]] }} *[[Programmeren in BASIC/Eerste programma|Je eerste programma]] *[[Programmeren in BASIC/Programma opslaan|Een programma opslaan]] *[[Programmeren in BASIC/Van BAS naar EXE|Compileren: van BAS naar EXE]] *[[Programmeren in BASIC/Gegevens invoeren|Gegevens invoeren]] *[[Programmeren in BASIC/Variabelen declareren|Variabelen declareren]] *[[Programmeren in BASIC/Rekenen met variabelen|Rekenen met variabelen]] *[[Programmeren in BASIC/Kleuren|Werken met kleuren]] *[[Programmeren in BASIC/ASCII-tabel|ASCII-tabel]] {{Bij elkaar houden |inhoud= === [[Programmeren in BASIC/Herhalingen|Herhalingen]] === *[[Programmeren in BASIC/IF-lus|Op een bepaalde voorwaarde iets uitvoeren]] *[[Programmeren in BASIC/SELECT CASE|Een keuze maken uit meer opties]] *[[Programmeren in BASIC/GOTO|Naar een punt in de code springen]] }} *[[Programmeren in BASIC/DO ... LOOP|Iets uitvoeren tot aan een bepaalde voorwaarde is voldaan]] *[[Programmeren in BASIC/FOR ... NEXT|Iets een bepaald aantal keren uitvoeren]] *[[Programmeren in BASIC/READWRITE|Data-invoer]] {{Bij elkaar houden |inhoud= === [[Programmeren in BASIC/Een stapje verder|Een stapje verder]] === *[[Programmeren in BASIC/READWRITE|Bestanden lezen en schrijven]] *[[Programmeren in BASIC/GUI|Een grafische interface maken]] {{Smaller|''(in voorbereiding)''}} }} === Tenslotte === *[[Programmeren in BASIC/Oefeningen|Oefeningen]] *[[Programmeren in BASIC/Oefeningen 1/Oplossing|Oplossing]] }} ==Zie ook== * Andere boeken over [[BASIC]] {{Sub}} {{Links}} {{Wikipedia|BASIC}} lzu5rqtxhg5kuzn0txrsbe3y2te3ne3 426756 426737 2026-05-16T06:35:37Z Erik Baas 2193 426756 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ == Inhoud == {{Kolommen automatisch |inhoud= === [[Programmeren in BASIC/Geschiedenis|Geschiedenis]] === *[[Programmeren in BASIC/Geschiedenis/Ontstaan|Ontstaan]] *[[Programmeren in BASIC/Geschiedenis/Gebruik en bezwaren|Gebruik en bezwaren]] *[[Programmeren in BASIC/Geschiedenis/Explosieve groei|Explosieve groei]] *[[Programmeren in BASIC/Geschiedenis/Varianten en dialecten|Varianten en dialecten]] === [[Programmeren in BASIC/Alvorens te beginnen|Alvorens te beginnen]] === *[[Programmeren in BASIC/Installatie|Installatie]] *[[Programmeren in BASIC/Programma starten|Programma starten]] === [[Programmeren in BASIC/Basis|Basis]] === *[[Programmeren in BASIC/Datatypes|Datatypes]] *[[Programmeren in BASIC/Commando's|Commando's]] {{Bij elkaar houden |inhoud= *[[Programmeren in BASIC/Functies|Functies]] *[[Programmeren in BASIC/Operatoren|Operatoren]] *[[Programmeren in BASIC/Vergelijkende operatoren|Vergelijkende operatoren]] *[[Programmeren in BASIC/Logische operatoren|Logische operatoren]] }} *[[Programmeren in BASIC/Eerste programma|Je eerste programma]] *[[Programmeren in BASIC/Programma opslaan|Een programma opslaan]] *[[Programmeren in BASIC/Van BAS naar EXE|Compileren: van BAS naar EXE]] *[[Programmeren in BASIC/Gegevens invoeren|Gegevens invoeren]] *[[Programmeren in BASIC/Variabelen declareren|Variabelen declareren]] *[[Programmeren in BASIC/Rekenen met variabelen|Rekenen met variabelen]] *[[Programmeren in BASIC/Kleuren|Werken met kleuren]] *[[Programmeren in BASIC/ASCII-tabel|ASCII-tabel]] {{Bij elkaar houden |inhoud= === [[Programmeren in BASIC/Herhalingen|Herhalingen]] === *[[Programmeren in BASIC/IF-lus|Op een bepaalde voorwaarde iets uitvoeren]] *[[Programmeren in BASIC/SELECT CASE|Een keuze maken uit meer opties]] *[[Programmeren in BASIC/GOTO|Naar een punt in de code springen]] }} *[[Programmeren in BASIC/DO ... LOOP|Iets uitvoeren tot aan een bepaalde voorwaarde is voldaan]] *[[Programmeren in BASIC/FOR ... NEXT|Iets een bepaald aantal keren uitvoeren]] *[[Programmeren in BASIC/READWRITE|Data-invoer]] {{Bij elkaar houden |inhoud= === [[Programmeren in BASIC/Een stapje verder|Een stapje verder]] === *[[Programmeren in BASIC/READWRITE|Bestanden lezen en schrijven]] *[[Programmeren in BASIC/GUI|Een grafische interface maken]] {{Smaller|''(in voorbereiding)''}} }} === Tenslotte === *[[Programmeren in BASIC/Oefeningen|Oefeningen]] *[[Programmeren in BASIC/Oefeningen 1/Oplossing|Oplossing]] }} ==Zie ook== * Andere boeken over [[BASIC]] {{Sub}} {{Links}} {{Wikipedia|BASIC}} 7xcewjzw18v29vwvpzn22ihg3zdzs4p 0 46541 426731 423550 2026-05-15T15:15:29Z JopkeB 18060 Zie ook 426731 wikitext text/x-wiki == Specerijen == [[ File:Fresh Ginger.JPG | thumb | Verse gemberwortel ]] [[ File:Cinnamon Bark Madagascar.jpg | thumb | Kaneelstokjes ]] [[ File:Syzygium aromaticum.jpg | thumb | Kruidnagel ]] [[ File:Muskatreibe fcm.jpg | thumb | Nootmuskaat met rasp ]] [[ File:Sliced Turmeric.jpg | thumb | Kurkumawortel doorgesneden ]] [[ File:Bunter Pfeffer IMGP2146 smial wp.jpg | thumb | Verschillende kleuren peperkorrels ]] [[ File:AllspiceBowl.JPG | thumb | Gedroogde pimentkorrels ]] Tijdens de Gouden Eeuw was er in Europa een grote vraag naar specerijen. Specerijen zijn gemaakt van tropische planten uit Azië en worden gebruikt om smaak en geur toe te voegen aan allerlei gerechten. De handelaren uit de republiek hadden een monopolie op de specerijen uit Indonesië. Een monopolie betekent in dit geval dat alleen de handelaren uit de republiek deze specerijen mochten verhandelen. Andere landen die dit probeerden werden met geweld weggejaagd. Zo kon men de specerijen duur verkopen en veel geld verdienen. === Lijst van bekende specerijen === <br> <b>Gember</b><br> Gember is afkomstig uit de wortelstok van de gemberplant. Het is vandaag de dag een van de meest gebruikte specerijen ter wereld. Gember heeft een scherpe geur en smaak en een lichte kleur. Gember wordt gebruikt in verschillende drankjes en gerechten. In Nederland wordt gember ook gebruikt in koek en gebak. Gemberplanten kwamen oorspronkelijk naar Europa vanuit China en India. Het woord gember komt van het Franse woord gingembre wat levendigheid betekend. <br> <b>Kaneel</b><br> Kaneel wordt gemaakt uit de binnenbast van jonge stengels van de kaneelboom. Deze kaneelstokjes worden vaak tot een poeder gemalen. Het poeder is bruin tot lichtbruin van kleur. Kaneel heeft een zoete smaak en geur en wordt vaak gebruikt in nagerechten en gebak. Van kaneel kan ook parfum gemaakt worden. Kaneel komt van het latijnse woord ‘cannella’ wat stokje betekend. Oorspronkelijk groeide kaneel vooral op Shri Lanka. Toen Shri Lanka veroverd werd door de Engelsen gingen de Nederlanders kaneel ook in Indonesië verbouwen. <br> <b>Kruidnagel</b><br> Kruidnagel wordt gemaakt door de bloemknoppen van de kruidnagelboom te drogen. De hele kruidnagels worden vaak meegekookt met bijvoorbeeld rode kool maar worden niet gegeten. Van kruidnagel wordt ook speculaas gemaakt. Kruidnagels hebben een erg sterke en doordringende zoete en pikante smaak en geur. Oorspronkelijk groeide de kruidnagelbomen op de Molukken in Indonesië. Door de Nederlanders zijn kruidnagelbomen door heel Indonesië geplant. De naam kruidnagel is ontstaan door de vorm van de specerij die lijkt op een spijker. <br> <b>Nootmuskaat</b><br> Nootmuskaat is afkomstig van de noten van muskaatboom. De noten zijn erg hard en worden daarom vermalen tot een poeder. Nootmuskaat smaakt bitter en wordt gebruikt bij gekookte bonen, bloemkool en andere groenten. In speculaas wordt ook nootmuskaat gebruikt. Muskaatbomen komen oorspronkelijk van de Banda eilanden in Indonesië. De naam Nootmuskaat komt van de muskusachtige geur. <br> <b>Kurkuma</b><br> Kurkuma is afkomstig uit de wortel van de Curcuma longa of geelwortel. De wortels van de plant worden gemalen om het poeder te maken. De specerij is mild bitter van smaak en wordt gebruikt in veel currygerechten. Kurkuma wordt ook veel gebruikt als kleurstof vanwege zijn felle kleur. Naast smaakmaker en kleurstof kan Kurkuma ook gebruikt worden als medicijn. De Curcuma longa grooit in India. De naam van de plant komt van het Maleise woord Kunyit. <br> <b>Peper</b><br> De meest bekende specerij is peper. Peper is afkomstig van de bessen van de peperplant. Peper kan zwart, wit of rood zijn. Door de onrijpe bessen te drogen ontstaan peperkorrels. Witte peperkorrels zijn eerst geweekt in water en rode peperkorrels zijn een heel ander soort. Peper kan in vrijwel ieder gerecht gebruikt worden om de smaak te versterken. Omdat peper in de Gouden Eeuw erg duur was is het woord peperduur ontstaan. De peperplant kwam oorspronkelijk uit India maar werd door de Nederlanders ook in Indonesië geteeld. <br> <b>Piment</b><br> Piment wordt gemaakt uit de zaden van de Pimentplant. De zaden ruiken naar een combinatie van kruidnagel, nootmuskaat en kaneel. De smaak is scherp peperachtig. Piment komt oorspronkelijk uit midden Amerika en werd daar ontdekt door Columbus. Tegenwoordig wordt piment veel gebruikt in de caribische keuken. === Zie ook === * [[Kookboek/Kruiden en specerijen|Kruiden en specerijen]] in het [[Kookboek]] {{Sub}} {{Links}} 9v056e956tnzubg45vx13zcp7tabpx2 0 46656 426754 425188 2026-05-16T06:27:11Z Erik Baas 2193 426754 wikitext text/x-wiki ==Commando's== {{Kolommen automatisch |columns = 5 |min-width = 12em |inhoud= {{:Programmeren in BASIC/Commando's}} }} ==Functies== {{Kolommen automatisch |columns = 5 |min-width = 12em |inhoud= {{:Programmeren in BASIC/Functies}} }} {{Sub}} {{Links}} rr5s7rjxxvec29rzjeo9yxhamro6ta2 10 46667 426732 2026-05-15T16:49:09Z Erik Baas 2193 Nieuwe pagina aangemaakt met '<templatestyles src="TableStyles.css" /><templatestyles src="ASCII-tabel.css" />{{Gebruikt Templatestyles|TableStyles.css|ASCII-tabel.css}} {| {{Wikitable|class=vatop ascii-tabel-1|right}} style="float: left; margin: .5em 1em .5em 0;" |- | <span style="visibility: hidden;">00</span>0 || NUL || Null |- | 1 || SOH || Start of Header |- | 2 || STX || Start of Text |- | 3 || ETX || End of Text |- | 4 || EOT || End of Transmission |- | 5 || EN || Enquiry |- | 6 ||…' 426732 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="TableStyles.css" /><templatestyles src="ASCII-tabel.css" />{{Gebruikt Templatestyles|TableStyles.css|ASCII-tabel.css}} {| {{Wikitable|class=vatop ascii-tabel-1|right}} style="float: left; margin: .5em 1em .5em 0;" |- | <span style="visibility: hidden;">00</span>0 || NUL || Null |- | 1 || SOH || Start of Header |- | 2 || STX || Start of Text |- | 3 || ETX || End of Text |- | 4 || EOT || End of Transmission |- | 5 || EN || Enquiry |- | 6 || ACK || Acknowledgement |- | 7 || BEL || Bell |- | 8 || BS || Backspace |- | 9 || HT || Horizontal Tab |- | 10 || LF || Line Feed |- | 11 || VT || Vertical Tab |- | 12 || FF || Form Feed |- | 13 || CR || Carriage Return |- | 14 || SO || Shift Out |- | 15 || SI || Shift In |- | 16 || DLE || Data Link Escape |- | 17 || DC1 || Device Control 1 (XON) |- | 18 || DC2 || Device Control 2 |- | 19 || DC3 || Device Control 3 (XOFF) |- | 20 || DC4 || Device Control 4 |- | 21 || NAK || Negative Acknowledgement |- | 22 || SYN || Synchronous Idle |- | 23 || ETB || End of Transmission Block |- | 24 || CAN || Cancel |- | 25 || EM || End of Medium |- | 26 || SUB || Substitute |- | 27 || ESC || Escape |- | 28 || FS || File Separator |- | 29 || GS || Group Separator |- | 30 || RS || Record Separator |- | 31 || US || Unit Separator |} {| {{Wikitable|class=vatop ascii-tabel-2|right}} style="float: left; margin: .5em 1em .5em 0;" |- | <span style="visibility: hidden;">0</span>32 || SP (spatie) |- | 33 || ! |- | 34 || " |- | 35 || # |- | 36 || $ |- | 37 || % |- | 38 || & |- | 39 || ' |- | 40 || ( |- | 41 || ) |- | 42 || * |- | 43 || + |- | 44 || , |- | 45 || - |- | 46 || . |- | 47 || / |- | 48 || 0 |- | 49 || 1 |- | 50 || 2 |- | 51 || 3 |- | 52 || 4 |- | 53 || 5 |- | 54 || 6 |- | 55 || 7 |- | 56 || 8 |- | 57 || 9 |- | 58 || : |- | 59 || ; |- | 60 || < |- | 61 || = |- | 62 || > |- | 63 || ? |} {| {{Wikitable|class=vatop ascii-tabel-3|right}} style="float: left; margin: .5em 1em .5em 0;" |- | <span style="visibility: hidden;">0</span>64 || @ |- | 65 || A |- | 66 || B |- | 67 || C |- | 68 || D |- | 69 || E |- | 70 || F |- | 71 || G |- | 72 || H |- | 73 || I |- | 74 || J |- | 75 || K |- | 76 || L |- | 77 || M |- | 78 || N |- | 79 || O |- | 80 || P |- | 81 || Q |- | 82 || R |- | 83 || S |- | 84 || T |- | 85 || U |- | 86 || V |- | 87 || W |- | 88 || X |- | 89 || Y |- | 90 || Z |- | 91 || [ |- | 92 || \ |- | 93 || ] |- | 94 || ^ |- | 95 || _ |} {| {{Wikitable|class=vatop ascii-tabel-4|right}} style="float: left; margin: .5em 1em .5em 0;" |- | <span style="visibility: hidden;">0</span>96 || ` |- | 97 || a |- | 98 || b |- | 99 || c |- | 100 || d |- | 101 || e |- | 102 || f |- | 103 || g |- | 104 || h |- | 105 || i |- | 106 || j |- | 107 || k |- | 108 || l |- | 109 || m |- | 110 || n |- | 111 || o |- | 112 || p |- | 113 || q |- | 114 || r |- | 115 || s |- | 116 || t |- | 117 || u |- | 118 || v |- | 119 || w |- | 120 || x |- | 121 || y |- | 122 || z |- | 123 || { |- | 124 || &#124; |- | 125 || } |- | 126 || ~ |- | 127 || DEL |}<noinclude> [[Categorie:Sjablonen]] </noinclude> n6azh3iw3jhkjicup9w8fru9i9cscss 10 46668 426733 2026-05-15T16:49:12Z Erik Baas 2193 Nieuwe pagina aangemaakt met '<templatestyles src="TableStyles.css" /><templatestyles src="ASCII-tabel.css" />{{Gebruikt Templatestyles|TableStyles.css|ASCII-tabel.css}} {| {{Wikitable|class=vatop ascii-tabel-5|right}} style="float: left; margin: .5em 1em .5em 0;" |- | 128 || € |- | 129 || ü |- | 130 || ‚ |- | 131 || ƒ |- | 132 || „ |- | 133 || … |- | 134 || † |- | 135 || ‡ |- | 136 || ˆ |- | 137 || ‰ |- | 138 || Š |- | 139 || ‹ |- | 140 || Œ |- | 141 ||…' 426733 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="TableStyles.css" /><templatestyles src="ASCII-tabel.css" />{{Gebruikt Templatestyles|TableStyles.css|ASCII-tabel.css}} {| {{Wikitable|class=vatop ascii-tabel-5|right}} style="float: left; margin: .5em 1em .5em 0;" |- | 128 || € |- | 129 || ü |- | 130 || ‚ |- | 131 || ƒ |- | 132 || „ |- | 133 || … |- | 134 || † |- | 135 || ‡ |- | 136 || ˆ |- | 137 || ‰ |- | 138 || Š |- | 139 || ‹ |- | 140 || Œ |- | 141 || ì |- | 142 || Ž |- | 143 || Å |- | 144 || É |- | 145 || ‘ |- | 146 || ’ |- | 147 || “ |- | 148 || ” |- | 149 || • |- | 150 || – |- | 151 || — |- | 152 || ˜ |- | 153 || ™ |- | 154 || š |- | 155 || › |- | 156 || œ |- | 157 || Ø |- | 158 || ž |- | 159 || Ÿ |} {| {{Wikitable|class=vatop ascii-tabel-6|right}} style="float: left; margin: .5em 1em .5em 0;" |- | 160 ||   SP (non-breaking space) |- | 161 || ¡ |- | 162 || ¢ |- | 163 || £ |- | 164 || ¤ |- | 165 || ¥ |- | 166 || ¦ |- | 167 || § |- | 168 || ¨ |- | 169 || © |- | 170 || ª |- | 171 || « |- | 172 || ¬ |- | 173 || ­­ (soft hyphen) |- | 174 || ® |- | 175 || ¯ |- | 176 || ° |- | 177 || ± |- | 178 || ² |- | 179 || ³ |- | 180 || ´ |- | 181 || µ |- | 182 || ¶ |- | 183 || · |- | 184 || ¸ |- | 185 || ¹ |- | 186 || º |- | 187 || » |- | 188 || ¼ |- | 189 || ½ |- | 190 || ¾ |- | 191 || ¿ |} {| {{Wikitable|class=vatop ascii-tabel-7|right}} style="float: left; margin: .5em 1em .5em 0;" |- | 192 || À |- | 193 || Á |- | 194 ||  |- | 195 || à |- | 196 || Ä |- | 197 || Å |- | 198 || Æ |- | 199 || Ç |- | 200 || È |- | 201 || É |- | 202 || Ê |- | 203 || Ë |- | 204 || Ì |- | 205 || Í |- | 206 || Î |- | 207 || Ï |- | 208 || Ð |- | 209 || Ñ |- | 210 || Ò |- | 211 || Ó |- | 212 || Ô |- | 213 || Õ |- | 214 || Ö |- | 215 || × |- | 216 || Ø |- | 217 || Ù |- | 218 || Ú |- | 219 || Û |- | 220 || Ü |- | 221 || Ý |- | 222 || Þ |- | 223 || ß |} {| {{Wikitable|class=vatop ascii-tabel-8|right}} style="float: left; margin: .5em 1em .5em 0;" |- | 224 || à |- | 225 || á |- | 226 || â |- | 227 || ã |- | 228 || ä |- | 229 || å |- | 230 || æ |- | 231 || ç |- | 232 || è |- | 233 || é |- | 234 || ê |- | 235 || ë |- | 236 || ì |- | 237 || í |- | 238 || î |- | 239 || ï |- | 240 || ð |- | 241 || ñ |- | 242 || ò |- | 243 || ó |- | 244 || ô |- | 245 || õ |- | 246 || ö |- | 247 || ÷ |- | 248 || ø |- | 249 || ù |- | 250 || ú |- | 251 || û |- | 252 || ü |- | 253 || ý |- | 254 || þ |- | 255 || ÿ |}<noinclude> [[Categorie:Sjablonen]] </noinclude> e8yhkxngf3qzy6lsqxo86k778o3c9m2 0 46669 426736 2026-05-15T16:54:54Z Erik Baas 2193 Nieuwe pagina aangemaakt met '==7-bits ASCII== {{ASCII-tabel 7-bits}} {{Clear both}} ==8-bits ASCII== <!-- M$ VB 6, Win 7 --> {{ASCII-tabel 8-bits}} {{Sub}} {{Links}}' 426736 wikitext text/x-wiki ==7-bits ASCII== {{ASCII-tabel 7-bits}} {{Clear both}} ==8-bits ASCII== <!-- M$ VB 6, Win 7 --> {{ASCII-tabel 8-bits}} {{Sub}} {{Links}} 3a1lpuzh6qn3i92wm6960zpf8lbbkwb 0 46670 426738 2026-05-15T17:00:03Z Erik Baas 2193 Nieuwe pagina aangemaakt met '__NOTOC__'''{{Subst:SUBPAGENAME}}''' geeft de [[../../ASCII-tabel|ASCII]]-waarde van het eerste karakter van de opgegeven tekenreeks. ===Syntax=== PRINT '''ASC('''<string>''')''' ===Datatype=== String. ===Voorbeeld=== <syntaxhighlight lang=basic> PRINT ASC("A") → 65 </syntaxhighlight> ==Toepassing== * In een programma. * In programmeermodus. ==Zie ook== * [[../CHR$()/]] {{Sub}} {{Links}}' 426738 wikitext text/x-wiki __NOTOC__'''ASC()''' geeft de [[../../ASCII-tabel|ASCII]]-waarde van het eerste karakter van de opgegeven tekenreeks. ===Syntax=== PRINT '''ASC('''<string>''')''' ===Datatype=== String. ===Voorbeeld=== <syntaxhighlight lang=basic> PRINT ASC("A") → 65 </syntaxhighlight> ==Toepassing== * In een programma. * In programmeermodus. ==Zie ook== * [[../CHR$()/]] {{Sub}} {{Links}} oaiduqvvsw55uvzq63s348cvlabawd1 0 46671 426739 2026-05-15T17:02:58Z Erik Baas 2193 Nieuwe pagina aangemaakt met '__NOTOC__'''{{Subst:SUBPAGENAME}}''' geeft het karakter waarvan de [[../../ASCII-tabel|ASCII]]-waarde overeenkomt met de opgegeven waarde. ===Syntax=== PRINT '''CHR$('''<ASCII-waarde>''')''' ===Datatype=== Integer, 0 .. 255. ===Voorbeeld=== <syntaxhighlight lang=basic> PRINT CHR$(65) → A </syntaxhighlight> ==Toepassing== * In een programma. * In programmeermodus. ==Zie ook== * [[../ASC()/]] {{Sub}} {{Links}}' 426739 wikitext text/x-wiki __NOTOC__'''CHR$()''' geeft het karakter waarvan de [[../../ASCII-tabel|ASCII]]-waarde overeenkomt met de opgegeven waarde. ===Syntax=== PRINT '''CHR$('''<ASCII-waarde>''')''' ===Datatype=== Integer, 0 .. 255. ===Voorbeeld=== <syntaxhighlight lang=basic> PRINT CHR$(65) → A </syntaxhighlight> ==Toepassing== * In een programma. * In programmeermodus. ==Zie ook== * [[../ASC()/]] {{Sub}} {{Links}} ecuq4zydr1ns0vhp4a0h4ryowxjg2iu 0 46672 426740 2026-05-15T17:17:50Z Erik Baas 2193 Nieuwe pagina aangemaakt met '__NOTOC__'''{{Subst:SUBPAGENAME}}''' geeft de eerste ''n'' tekens van de opgegeven tekenreeks. ===Syntax=== PRINT '''LEFT$('''<tekenreeks>, <lengte>''')''' ===Datatype=== String, integer. ===Voorbeeld=== <syntaxhighlight lang=basic> PRINT LEFT$("ABCDE", 3) → ABC </syntaxhighlight> ==Toepassing== * In een programma. * In programmeermodus. ==Zie ook== * [[../RIGHT$()|RIGHT$()]] * [[../MID$()|MID$()]] {{Sub}} {{Links}}' 426740 wikitext text/x-wiki __NOTOC__'''LEFT$()''' geeft de eerste ''n'' tekens van de opgegeven tekenreeks. ===Syntax=== PRINT '''LEFT$('''<tekenreeks>, <lengte>''')''' ===Datatype=== String, integer. ===Voorbeeld=== <syntaxhighlight lang=basic> PRINT LEFT$("ABCDE", 3) → ABC </syntaxhighlight> ==Toepassing== * In een programma. * In programmeermodus. ==Zie ook== * [[../RIGHT$()|RIGHT$()]] * [[../MID$()|MID$()]] {{Sub}} {{Links}} gcnempm2m0xdncnuwapnr1tt1bv24f2 0 46673 426741 2026-05-15T17:17:51Z Erik Baas 2193 Nieuwe pagina aangemaakt met '__NOTOC__'''{{Subst:SUBPAGENAME}}''' geeft de laatste ''n'' tekens van de opgegeven tekenreeks. ===Syntax=== PRINT '''LEFT$('''<tekenreeks>, <lengte>''')''' ===Datatype=== String, integer. ===Voorbeeld=== <syntaxhighlight lang=basic> PRINT RIGHT$("ABCDE", 3) → CDE </syntaxhighlight> ==Toepassing== * In een programma. * In programmeermodus. ==Zie ook== * [[../LEFT$()|LEFT$()]] * [[../MID$()|MID$()]] {{Sub}} {{Links}}' 426741 wikitext text/x-wiki __NOTOC__'''RIGHT$()''' geeft de laatste ''n'' tekens van de opgegeven tekenreeks. ===Syntax=== PRINT '''LEFT$('''<tekenreeks>, <lengte>''')''' ===Datatype=== String, integer. ===Voorbeeld=== <syntaxhighlight lang=basic> PRINT RIGHT$("ABCDE", 3) → CDE </syntaxhighlight> ==Toepassing== * In een programma. * In programmeermodus. ==Zie ook== * [[../LEFT$()|LEFT$()]] * [[../MID$()|MID$()]] {{Sub}} {{Links}} bsf6ou7e0e9xw465eeag9gdgnltztke 426742 426741 2026-05-15T17:21:18Z Erik Baas 2193 426742 wikitext text/x-wiki __NOTOC__'''RIGHT$()''' geeft de laatste ''n'' tekens van de opgegeven tekenreeks. ===Syntax=== PRINT '''RIGHT$('''<tekenreeks>, <lengte>''')''' ===Datatype=== String, integer. ===Voorbeeld=== <syntaxhighlight lang=basic> PRINT RIGHT$("ABCDE", 3) → CDE </syntaxhighlight> ==Toepassing== * In een programma. * In programmeermodus. ==Zie ook== * [[../LEFT$()|LEFT$()]] * [[../MID$()|MID$()]] {{Sub}} {{Links}} 9fy46kw3xq2bzhtpi27io82jjw76f6f 0 46674 426743 2026-05-15T17:22:23Z Erik Baas 2193 Nieuwe pagina aangemaakt met '__NOTOC__'''{{Subst:SUBPAGENAME}}''' geeft een deel van de opgegeven tekenreeks, beginnend bij ''n1'', met een lengte van ''n2'' tekens. ===Syntax=== PRINT '''MID$('''<tekenreeks>, <begin>, <lengte>''')''' ===Datatype=== String, integer. ===Voorbeeld=== <syntaxhighlight lang=basic> PRINT MID$("ABCDE", 3, 1) → C </syntaxhighlight> ==Toepassing== * In een programma. * In programmeermodus. ==Zie ook== * [[../LEFT$()|LEFT$()]] * [[../RIGHT$()|RIGHT$()]] {{…' 426743 wikitext text/x-wiki __NOTOC__'''MID$()''' geeft een deel van de opgegeven tekenreeks, beginnend bij ''n1'', met een lengte van ''n2'' tekens. ===Syntax=== PRINT '''MID$('''<tekenreeks>, <begin>, <lengte>''')''' ===Datatype=== String, integer. ===Voorbeeld=== <syntaxhighlight lang=basic> PRINT MID$("ABCDE", 3, 1) → C </syntaxhighlight> ==Toepassing== * In een programma. * In programmeermodus. ==Zie ook== * [[../LEFT$()|LEFT$()]] * [[../RIGHT$()|RIGHT$()]] {{Sub}} {{Links}} ru3t1z0tont80vy70u51ac52u21b8ev 0 46675 426744 2026-05-15T17:25:52Z Erik Baas 2193 Nieuwe pagina aangemaakt met '__NOTOC__'''{{Subst:SUBPAGENAME}}''' geeft een reeks van ''n'' spaties. ===Syntax=== PRINT '''SPACE$('''<lengte>''')''' ===Datatype=== Integer. ===Voorbeeld=== <syntaxhighlight lang=basic> PRINT SPACE$(3) </syntaxhighlight> ==Toepassing== * In een programma. * In programmeermodus. {{Sub}} {{Links}}' 426744 wikitext text/x-wiki __NOTOC__'''SPACE$()''' geeft een reeks van ''n'' spaties. ===Syntax=== PRINT '''SPACE$('''<lengte>''')''' ===Datatype=== Integer. ===Voorbeeld=== <syntaxhighlight lang=basic> PRINT SPACE$(3) </syntaxhighlight> ==Toepassing== * In een programma. * In programmeermodus. {{Sub}} {{Links}} 64q8nu23l4a9p67d8sv0b3h0ouztjfa 0 46676 426745 2026-05-15T17:33:07Z Erik Baas 2193 Nieuwe pagina aangemaakt met '__NOTOC__'''{{Subst:SUBPAGENAME}}''' converteert een string bestaande uit cijfers naar een integer. ===Syntax=== PRINT '''VAL('''<string>''')''' ===Datatype=== String. ===Voorbeeld=== <syntaxhighlight lang=basic> PRINT VAL("123") → 123 </syntaxhighlight> ==Toepassing== * In een programma. * In programmeermodus. ==Zie ook== * [[../STR$()|STR$()]] {{Sub}} {{Links}}' 426745 wikitext text/x-wiki __NOTOC__'''VAL()''' converteert een string bestaande uit cijfers naar een integer. ===Syntax=== PRINT '''VAL('''<string>''')''' ===Datatype=== String. ===Voorbeeld=== <syntaxhighlight lang=basic> PRINT VAL("123") → 123 </syntaxhighlight> ==Toepassing== * In een programma. * In programmeermodus. ==Zie ook== * [[../STR$()|STR$()]] {{Sub}} {{Links}} g3r8t32gsmyzs1p7xq3naphgj3ezgle 0 46677 426746 2026-05-15T17:34:52Z Erik Baas 2193 Nieuwe pagina aangemaakt met '__NOTOC__'''{{Subst:SUBPAGENAME}}''' converteert een integer naar een string. ===Syntax=== PRINT '''STR$('''<waarde>''')''' ===Datatype=== Integer. ===Voorbeeld=== <syntaxhighlight lang=basic> PRINT STR$(123) → 123 </syntaxhighlight> ==Toepassing== * In een programma. * In programmeermodus. ==Zie ook== * [[../VAL()|VAL()]] {{Sub}} {{Links}}' 426746 wikitext text/x-wiki __NOTOC__'''STR$()''' converteert een integer naar een string. ===Syntax=== PRINT '''STR$('''<waarde>''')''' ===Datatype=== Integer. ===Voorbeeld=== <syntaxhighlight lang=basic> PRINT STR$(123) → 123 </syntaxhighlight> ==Toepassing== * In een programma. * In programmeermodus. ==Zie ook== * [[../VAL()|VAL()]] {{Sub}} {{Links}} tu2e14b9jim788nrmhix2jsw8wdmg1j 0 46678 426747 2026-05-15T17:37:02Z Erik Baas 2193 Nieuwe pagina aangemaakt met '__NOTOC__'''{{Subst:SUBPAGENAME}}''' geeft de lengte van de opgegeven tekenreeks. ===Syntax=== PRINT '''LEN('''<string>''')''' ===Datatype=== String. ===Voorbeeld=== <syntaxhighlight lang=basic> PRINT LEN("ABCDE") → 5 </syntaxhighlight> ==Toepassing== * In een programma. * In programmeermodus. {{Sub}} {{Links}}' 426747 wikitext text/x-wiki __NOTOC__'''LEN()''' geeft de lengte van de opgegeven tekenreeks. ===Syntax=== PRINT '''LEN('''<string>''')''' ===Datatype=== String. ===Voorbeeld=== <syntaxhighlight lang=basic> PRINT LEN("ABCDE") → 5 </syntaxhighlight> ==Toepassing== * In een programma. * In programmeermodus. {{Sub}} {{Links}} 0yww793ju49ph72t3yws2yg8xoyt6e5 0 46679 426748 2026-05-15T17:40:25Z Erik Baas 2193 Nieuwe pagina aangemaakt met '__NOTOC__'''{{Subst:SUBPAGENAME}}''' geeft een tekenreeks die de opgegeven waarde weergeeft in hexadecimale tekens. ===Syntax=== PRINT '''HEX$('''<waarde>''')''' ===Datatype=== Integer. ===Voorbeeld=== <syntaxhighlight lang=basic> PRINT HEX$(255) → FF </syntaxhighlight> ==Toepassing== * In een programma. * In programmeermodus. {{Sub}} {{Links}}' 426748 wikitext text/x-wiki __NOTOC__'''HEX$()''' geeft een tekenreeks die de opgegeven waarde weergeeft in hexadecimale tekens. ===Syntax=== PRINT '''HEX$('''<waarde>''')''' ===Datatype=== Integer. ===Voorbeeld=== <syntaxhighlight lang=basic> PRINT HEX$(255) → FF </syntaxhighlight> ==Toepassing== * In een programma. * In programmeermodus. {{Sub}} {{Links}} 06v81o7u2t7zlvaka0ch0dnkrex4geo