Wikibooks nlwikibooks https://nl.wikibooks.org/wiki/Hoofdpagina MediaWiki 1.47.0-wmf.2 first-letter Media Speciaal Overleg Gebruiker Overleg gebruiker Wikibooks Overleg Wikibooks Bestand Overleg bestand MediaWiki Overleg MediaWiki Sjabloon Overleg sjabloon Help Overleg help Categorie Overleg categorie Transwiki Overleg transwiki Wikijunior Overleg Wikijunior TimedText TimedText talk Module Overleg module Event Event talk 0 6 427353 425133 2026-05-17T07:06:39Z Erik Baas 2193 lf 427353 wikitext text/x-wiki {{Index Italiaans}} == De taal == [[Afbeelding:Venezia-punta della dogana.jpg|120px|left|thumb|Punta della Dogana e Santa Maria della Salute, {{Wp|Venetië|Venezia}}]] [[Afbeelding:Palazzo Carminati e Palazzo Haas.jpg|120px|left|thumb|Piazza Duomo, {{Wp|Milaan|Milano}}]] [[Afbeelding:Rom (IT), Kolosseum -- 2024 -- 0610.jpg|120px|left|thumb|{{Wp|Colosseum|Colosseo di notte}}, {{Wp|Rome (stad)|Roma}}]] Het '''{{Wp|Italiaans|Italiaans}}''' is een {{Wp|Romaanse talen|Romaanse taal}} die verwant is aan het [[Frans]], [[Portugees]], [[Roemeens]] en [[Spaans]]. Kunsttalen, zoals {{Wp|Interlingua|Interlingua}} en [[Esperanto]] zijn veelal (deels) van het Italiaans afgeleid. Italiaans is de directe opvolger van het [[Latijn]]. Het Italiaans wordt als officiële taal gesproken in [[Atlas van Europa/Italië|Italië]], [[Atlas van Europa/Zwitserland|Zwitserland]], [[Atlas van Europa/San Marino|San Marino]] en [[Atlas van Europa/Vaticaanstad|Vaticaanstad]]. Vanwege het koloniale verleden werd er Italiaans gesproken in onder meer {{Wp|Eritrea|Eritrea}}, {{Wp|Ethiopië|Ethiopië}} en {{Wp|Libië|Libië}}. Er zijn grote Italiaanse minderheden in {{Wp|Argentinië|Argentinië}}, {{Wp|Australië|Australië}}, [[Atlas van Europa/Frankrijk|Frankrijk]], [[Atlas van Europa/Kroatië|Kroatië]], [[Atlas van Europa/Slovenië|Slovenië]], {{Wp|Somalië|Somalië}}, {{Wp|Tunesië|Tunesië}} en de {{Wp|Verenigde Staten|Verenigde Staten}}, samen in totaal zo'n {{Wp|it:Lingua italiana#Diffusione nei Paesi in cui non è lingua ufficiale|62 miljoen Italiaanssprekenden}}. (Vergelijk met 42,8 miljoen eerste- en tweedetaalsprekers {{Wp|Nederlands (taal)|Nederlands}} en het verwante {{Wp|Afrikaans|Afrikaans}}.) In de praktijk spreken vele Italianen van huis uit een plaatselijk dialect, hun streektaal - het Italiaans [[leren]] ze op school. Dit officiële Italiaans is het dialect van {{Wp|Florence|Florence}}, dat vanwege het prestige van Florentijnse schrijvers als {{Wp|Dante|Dante Alighieri}} en {{Wp|Boccaccio|Boccaccio}} tot nationale taal werd verheven. (Lees van Dante het [[Italiaans/Dante-Inferno|begin van zijn Divina Commedia hier]].) Voorbeelden van de vele dialecten zijn het {{Wp|Romanesco (taal)|Romanesco}} (Romeins, de taal van Rome en omgeving), het {{Wp|Siciliaans (taal)|Siculu}} (Siciliaans) en het {{Wp|Lombardisch|Lumbaart }} (Lombardisch). Het {{Wp|Sardijns|Sardijns}} wordt sinds kort als zelfstandige Romaanse taal beschouwd. Als {{Wp|boutade|boutade}} over het aantal Italiaans sprekende mensen zegt men wel eens dat er "twee Italiës" zijn: alle Italianen die in Italië wonen en op school Italiaans geleerd hebben, maar ook de velen buiten Italië die de taal beheersen. Vooral de afstammelingen van de emigranten die het vroeger arme vaderland verlieten om in andere landen een toekomst op te bouwen. Zij kunnen de taal soms alleen nog spreken, maar niet meer correct schrijven. Bij elkaar kom je dus aan twee Italiës: "tutti gli italiani" (uitspraak ''toeti lji italiani'', alle Italianen) in het moederland en een grote groep Italia-liefhebbers in de rest van de wereld. Het Nederlands kent meer klanken dan het Italiaans, bijvoorbeeld onze "eu" (de Italiaanse uitspraak van de letters ''eu'' is ''è-oew'' zoals in euro, "è(oe)wro"). Italianen spreken alle letters van een woord uit. Maar het is voor Nederlanders wel weer makkelijker om het Italiaans uit te spreken, dan voor Italianen het Nederlands. == Het land == * Zie {{Wp|Italië|Italië}} en {{Wp|Geschiedenis van Italië|Geschiedenis van Italië}}. '''''Italia''''' is een land dat al eeuwen befaamd is onder vakantiegangers. Het lekkere weer, de prachtige cultuurschatten en het gastvrije volk trekken al eeuwen miljoenen mensen. Italië heeft een verleden gekenmerkt door vele pieken en dalen. Neem bijvoorbeeld de {{Wp|Renaissance|Renaissance}} en de {{Wp|Tweede Wereldoorlog|Tweede Wereldoorlog}}. In de Renaissance was Italië het rijkste land ter wereld (bron?) maar in de Tweede Wereldoorlog was het een bondgenoot van de {{Wp|nazi|nazi's}}.[[Afbeelding:Pisa_piazza_miracoli2.jpg|400px|center|thumb|{{Wp|Campo dei Miracoli|Campo dei Miracoli}}, {{Wp|Pisa|Pisa}}]] ==Pseudo-Italiaans== In het Nederlands kennen we pseudo-Italiaanse woorden,&nbsp;<ref>[https://dbnl.org/tekst/sijs002chro01_01/sijs002chro01_01_0019.php Nicoline van der Sijs: Chronologisch woordenboek, p. 310] op dbnl.org</ref> woorden die Italiaans lijken, maar niet correct Italiaans zijn en die we dus moeten vermijden als we Italiaans spreken en schrijven. Bijvoorbeeld {| valign="top" style="text-align:left;background-color: #f9f9f9;color: black;border:1px solid #aaaaaa;padding:5px;" |- | Pseudo-Italiaans || '''Nederlandse betekenis''' || '''Italiaanse betekenis''' |- |'''alpino''' || pet || alpenjager (militair) |- |'''cello''' || violoncello || - |- |'''grosso modo''' (twijfelgeval) || grofweg || ''grosso modo'' of ''grossomodo'': grofweg (komt uit het laat-middeleeuws Latijn van Frankrijk). {{Wp|it:Grosso_modo|Grosso modo}} op Italiaanse wiki, maar anders dan in het Nederlands in het Italiaans zeldzaam en ongebruikelijk, alternatieven ''in generale'' / ''generalmente'' (in het algemeen), ''approssimativamente'' / ''circa'' (ongeveer), ''in linea di principio'' (in principe), ''essenzialmente'' (hoofdzakelijk).<!-- waarom dit hier?: of de verleden toekomstige tijd van het werkwoord gebruiken (zou), ''sarebbe'' (zou zijn) enzovoort-->&nbsp;<ref> [https://www.linguee.nl/nederlands-italiaans/search?source=nederlands&query=grosso+modo linguee.nl grosso modo NL-IT]. Geraadpleegd op 4 november 2019.</ref> ''Grosso modo'' kan blijkbaar beter in het Spaans&nbsp;<ref>[https://www.wordreference.com/es/en/translation.asp?spen=grosso%20modo www.wordreference.com]. Geraadpleegd op 28 maart 2021.</ref> of Middeleeuws Latijn.&nbsp;<ref>[https://en.wiktionary.org/wiki/grosso_modo#Latin Wiktionary grosso modo]</ref>&nbsp;<ref>[https://www.thelocal.fr/20190118/french-expression-of-the-day-grosso-modo/ French Expression of the Day: grosso modo www.thelocal.fr]</ref>&nbsp;<ref>[https://dictionary.reverso.net/french-definition/grosso+modo dictionary.reverso.net]. Selon Littré, sa première apparition se situerait au XIVe siècle, chez Henri de Mondeville (1260-1320). Mais d'autres sources ne la situent qu'au XVIe siècle, en 1566 dans "Traité préparatif à l'Apologie pour Hérodote" d'Henri Estienne (1528-1598).</ref> |- | '''pico bello''' || (grappig) piekfijn || mooie bergpiek |- | '''prima''' || goed, in orde || (bijwoord) eerder, vroeger |- | ||Wel (toevallig?) goed is ''prima'' in de zin van ''eerste'' (bijvoeglijk naamwoord) met een vrouwelijk zelfstandig naamwoord: van prima kwaliteit || ''di prima qualità'', ''prima'' is hier de vrouwelijke vorm van het bijvoeglijk naamwoord ''primo'' = eerste, beste |- | '''sopranino''' || (zelfstandig naamwoord) hogere variant van muziekinstrumenten|| wel bijvoeglijk gebruikt in bijvoorbeeld {{Wp|it:Sassofono sopranino|Sassofono sopranino op Italiaanse wiki}}, {{Wp|it:Violino sopranino|Violino sopranino op Italiaanse wiki}} |- | '''{{Wp|tuttifrutti|tuttifrutti}}''' || gerecht van zuidvruchten|| Wel ''tutti i frutti'' (alle vruchten), maar {{Wp|it:Tutti Frutti|Tutti Frutti}} is voor Italianen een rocknummer van {{Wp|Little Richard|Little Richard}}! |} ==Nederlandse en Italiaanse namen== Sommige voornamen komen zowel in Nederland als in Italië voor, maar worden voor het andere geslacht gebruikt. {| valign="top" style="text-align: left; background-color: #f9f9f9; color: black; border:1px solid #aaaaaa; padding:5px;" |- | Voornaam || '''Nederlands gebruik''' || '''maar Italiaans gebruik''' |- | '''Andrea''' || vrouw, vrouwelijke vorm van Andreas, André || '''man''', voorbeeld {{Wp|Andrea Bocelli|Andrea Bocelli, tenor}}. In het Italiaans bestaat Andreas niet. Zie op de Italiaanstalige Wikipedia {{Wp|it:Andrea|Andrea}}, met zeldzame vrouwelijke vormen onder meer Andreina / Andreana. |- | '''Simone''' || vrouw, vrouwelijke vorm van Simon || '''man''', voorbeeld {{Wp|it:Simone Stevino|Simone Stevino op Italiaanstalige Wikipedia}} ({{Wp|Simon Stevin|Simon Stevin}}), in het Italiaans is de vrouwelijke vorm Simon'''a'''. In het Italiaans bestaat Simon niet, en bovendien moeten woorden, ook namen (Stevino) liefst op een klinker eindigen, dus logisch: ''Simone'' voor een kerel. Vergelijk op de Italiaanstalige Wikipedia {{Wp|it:Simone|Simone}}. |} Verder verrassen Italianen ons vaak met eigen versies van bekende namen: zo noemen ze {{Wp|Anne Frank|Anne Frank}}: {{Wp|it:Anna Frank|Ann'''a''' Frank}} en {{Wp|Donald Duck|Donald Duck}}: {{Wp|it:Paperino|Paperino}}, {{Wp|Laurel en Hardy|Laurel en Hardy}} (De Dikke en de Dunne): {{Wp|it:Stanlio e Ollio|Stanlio e Ollio}} enzovoorts. Dit past in hun streven om buitenlandse teksten zoveel mogelijk te vertalen voor binnenlands gebruik. Denk aan de oorspronkelijk Engelstalige universitaire leerboeken die in goedkope Italiaanse vertalingen in universiteitssteden te koop zijn, en de standaard ''doppiaggio'' (nasynchronisatie) van buitenlandse films in bioscopen en op TV in Italië, altijd met gesproken tekst door Italiaanse stemmen en natuurlijk andere Italiaanse titel, zodat Italianen eigenlijk nooit een originele buitenlandse film te horen krijgen. (Soms zeggen ze dat deze Italiaanse versie zelfs beter is dan het origineel! Voorbeeld: Woody Allen.) De uitspraak van Nederlandse achternamen in het Italiaans kan eveneens verrassen, maar is logisch in hun klanksysteem, bijvoorbeeld de Nederlandse achternamen ''de Ruiter'' wordt ''dee Roe-ieter'', ''Huygens'' ''Hoe-ie-djens'' (of ''Hoi-dzjens'', naar de Engelse uitspraak) omdat in het Italiaans onze ''ui''-tweeklank niet in woorden voorkomt en dus ''ui'' als ''u-i'' (oe-ie) geïnterpreteerd wordt, vergelijk ''maestro'' met ''a-e'' gescheiden, dus uitspraak ''ma-estro'' (we menen dan <s>''maistro''</s> te horen, maar dat is onjuist). ==Literatuur== Vele uitgaven, onder meer ===Woordenboeken=== [[Bestand:Kaart Italië.png|right]] * Lindt, H.J.: ''Kramer's woordenboeken Italiaans/Nederlands Nederlands-Italiaans'', Amsterdam 1987 en later * Schram-Pighi, L. e.a., ''Prisma Woordenboek Italiaans Nederlands'', 10° druk, Het Spectrum, Utrecht, 2001 * Lo Cascio, V.: ''Van Dale Handwoordenboek Italiaans-Nederlands'' en ''Nederlands-Italiaans'', ''Zanichelli Dizionario Italiano-Neerlandese'' en ''Neerlandese-Italiano'', Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen, Zanichelli, Bologna (twee dikke delen, ongeveer 2x 1000 bladzijden, uitvoerigste woordenboek voor professioneel gebruik) Voor gevorderden kunnen Italiaans-Italiaanse (school)woordenboeken interessant zijn, bijvoorbeeld * ''Dizionario Garzanti della lingua italiana'', Aldo Garzanti Editore, allerlei uitgaven * Mari, Roberto: ''Il mio primo dizionario. Dizionario di base della lingua italiana'', Giunti Gruppo Editoriale, Firenze 1998 en later Thematisch geordende woordenboeken (Italiaans ↔ Engels of Duits) aan de hand van afbeeldingen zijn * ''The Oxford-Duden Pictorial Italian and English dictionary'', Clarendon Press Oxford, 1995 en later * ''Dizionario illustrato tedesco e italiano / Bildwörterbuch Deutsch und Italienisch'', Duden-Zanichelli {{ISBN|88-08-09370-0}} ===Grammatica's, leerboeken=== * Heijmans-Tromp, I.: ''Italiaanse grammatica'', Van Loghum Slaterus, Deventer, 1964/1973/1985 (wat ouder boek voor universitair gebruik) * Möller, K.A., ''Italiaans voor dummies'' * ''Italiaans voor dummies op reis'' ==Zie ook== * [[Italiaans/Woordenlijsten | Woordenlijsten van deze cursus]] * [https://nl.wiktionary.org/wiki/Categorie:Woorden_in_het_Italiaans Uitvoeriger Wiktionary woordenlijst Italiaans-Nederlands] * [https://nl.wiktionary.org/wiki/Categorie:Woorden_in_het_Nederlands Wiktionary woordenlijst Nederlands (soms Italiaans vermeld, vertalingen in andere talen)] * [https://nl.wikipedia.org/wiki/Italiaans (taal) Wikipedia over het Italiaans] * [https://it.wikipedia.org/wiki/ Wikipedia in het Italiaans] ==Externe links== ===Taalcursus=== * [https://www.dantetwente.nl/index.php/weblinks/13-dante-alighieri-nederland Vereniging Dante Alighieri, taal- en cultuurcursussen in een aantal Nederlandse steden] * [https://www.springest.nl/talen-cultuur/italiaans/ Springest: Italiaanse cursussen vergelijken] * [https://www.leren.nl/rubriek/talen/italiaans/ Leren.nl: cursus, woordenboeken] * [https://www.belpaese.nl/B2STAAIT.HTML Belpaese.nl] * [https://books.google.nl/books?id=jaKie7D5_2oC&pg=PA1&lpg=PA1&dq=italiaans+voor+dummies&source=bl&ots=tbNHSghktW&sig=LMhFAADquzjECwhPHnM_FiV0C5I&hl=nl&ei=XYmFSr2mJYXQ-Qbplom7CQ&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=3#v=onepage&q=&f=false Google books Italiaans voor dummies, eerste 62 bladzijden] ===Italiaanse radio on-line=== * https://www.multilingualbooks.com/online-radio-italian.html#italy ==Noten== <references/> {{Navigatie Indo-Europees}} {{Sub}} 5py4t6mr5dw7ow80sl9btk2lvzyx9o1 0 7 427354 414429 2026-05-17T07:07:45Z Erik Baas 2193 lf 427354 wikitext text/x-wiki {{Bi}} [[Bestand:Formulario di epistole, 1490, occhietto.png|thumb|1490]] Het '''Latijn''' is van oorsprong een Indo-Europese taal die gesproken werd door de bewoners van Latium (het huidige {{Wp|Lazio|Lazio}}), het gebied rond het huidige Rome. Het kenmerkt zich door een rijk gebruik van verbuigingen voor de naamwoorden en de werkwoorden (''flectie''). Net als andere talen maakte het Latijn een ontwikkeling door en door de uitgestrektheid van het Romeinse rijk is het Latijn bepalend geweest voor de verdere ontwikkeling van de talen in de diverse gewesten van het Rijk. Het Latijn zelf ontwikkelde zich via het {{Wp|Vulgair_Latijn|vulgair Latijn}} tot het Italiaans dat dus beschouwd mag worden als de directe opvolger van het Latijn. De talen die overwegend door het Latijn zijn gevormd, worden Romaanse talen genoemd, met als belangrijkste vertegenwoordigers het Italiaans, het Frans, het Spaans, het Portugees en het Roemeens. __TOC__ Na de val van het West-Romeinse Rijk (5e eeuw) is het in West-Europa nog eeuwenlang in gebruik gebleven als formele taal voor de wetenschap, cultuur, diplomatie en religie. Als zodanig heeft het dan ook zijn invloed gehad op de Nederlandse taal getuige het aantal woorden in het dagelijkse gebruik dat een Latijnse oorsprong heeft (''programma'', ''cultuur'', ''religie'', ''straat'', ''kleur''). Tegenwoordig is het geen gesproken taal meer (wat het eigenlijk in de 5e eeuw en eerder al niet meer was, vergelijk teksten in het {{Wp|Satyricon (boek)|Satyricon}} van {{Wp| Gaius Petronius Arbiter|Petronius}} uit de eerste eeuw) en wordt het voor de wetenschap nog enkel gebruikt in de taxonomie (biologie) en de medische wetenschappen om termen eenduidig vast te leggen. Ook juristen maken nog vaak gebruik van Latijnse termen en uitdrukkingen. Het Vaticaan en de katholieke kerk gebruiken het Latijn nog voor officiële teksten. Er is een wikipedia in het Latijn.&nbsp;<ref>[https://la.wikipedia.org/wiki/Vicipaedia:Pagina_prima Hoofdpagina van de Vicipaedia: Bene advenisti in Vicipaediam, liberam encyclopaediam, ad quam augendam omnes invitantur.]</ref> Bepaalde mensen houden zich bezig met alledaagse voorwerpen (zoals ''computer'', ''vliegtuig'' en ''rekentoestel'') te vertalen in het Latijn. We noemen dit Latijn het [[Neo-Latijn|neo-Latijn]]. Wie een cursus op maat van scholieren wenst, kan kijken op: [[Latijn_%28scholierenversie%29|Latijn (scholierenversie)]]. Opgelet: deze cursus is nog niet voltooid. == Cursus == *[[Latijn/Les 1|Les 1]]: Declinaties; A-declinatie; naamvallen, nominativus en accusativus; ''esse'', ''posse''. *[[Latijn/Les 2|Les 2]]: O-Declinatie, ''-us'' en ''-um''; geslacht; conjugaties; A-conjugatie. *[[Latijn/Les 3|Les 3]]: Consonant-conjugatie; ablativus; voorzetsels. *[[Latijn/Les 4|Les 4]]: Consonant-declinatie; genitivus; E-conjugatie; ''et'' en ''-que''. *[[Latijn/Les 5|Les 5]]: Dativus; I-conjugatie; O-declinatie, ''-er''; ''ire'', ''velle, nolle, malle''; bijvoeglijke naamwoorden, groep 1. *[[Latijn/Les 6|Les 6]]: Dativus possessivus; persoonlijke voornaamwoorden; het perfectum; bijvoeglijke naamwoorden op ''-er''. *[[Latijn/Les 7|Les 7]]: Imperfectum; bepalende voornaamwoorden; betrekkelijke voornaamwoorden; persoonlijke voornaamwoorden. *[[Latijn/Les 8|Les 8]]: Bijzinnen en voegwoorden; voltooid verleden tijd; U-declinatie; ferre; alter. *[[Latijn/Les 9|Les 9]]: Actief en passief; praesens en imperfectum passief; deponentia; consonant declinatie: I-stammen en gemengde declinatie. *[[Latijn/Les 10|Les 10]]: Bijvoeglijke naamwoorden, groep 2; perfectum en plusquamperfectum passief; hoofdtelwoorden 1 tot 20; ''alius''. *[[Latijn/Les 11|Les 11]]: Gemengde conjugatie; conjunctivus, praesens en perfectum; adhortativus en prohibitivus; ''solus''. *[[Latijn/Les 12|Les 12]]: De conjunctivus in bijzinnen; trappen van vergelijking; getallen van twintig tot 100; futurum actief; ''Iuppiter''. *[[Latijn/Les 13|Les 13]]: Het participium; het participium praesens actief; het participium perfectum passief; het participium futurum actief; de infinitivus futurum actief. *[[Latijn/Les 14|Les 14]]: De Accusativus cum Infinitivo; het futurum exactum; aanvullingen op het participium; ''fieri''. *[[Latijn/Les 15|Les 15]]: Het gerundium; het gerundivum; het bepalend voornaamwoord. *[[Latijn/Les 16|Les 16]]: De redevoering. == Grammaticaal overzicht == *[[Latijn/Het schrift|Het Schrift]] *[[Latijn/Uitspraak|Uitspraak]] *[[Latijn/Naamwoorden|Naamwoorden]] *[[Latijn/Werkwoorden|Werkwoorden]] === Woordvormen: ''Morfologie'' === *[[Latijn/Morfologie zelfstandige naamwoorden|Zelfstandige naamwoorden: ''Substantiva'']] *[[Latijn/Morfologie bijvoeglijke naamwoorden|Bijvoeglijke naamwoorden: ''Adiectiva'']] *[[Latijn/Morfologie voornaamwoorden|Voornaamwoorden: ''Pronomina'']] *[[Latijn/Morfologie werkwoorden|Werkwoorden: ''Verba'']] **[[Latijn/Werkwoorden/Laudare geconjugeerd|Laudare geconjugeerd]] === Zinsbouw: ''Syntaxis'' === *[[Latijn/Overzicht gebruik van voegwoorden van de bijvoeglijke bijzin|Overzicht gebruik van voegwoorden van de bijvoeglijke bijzin]] *[[Latijn/Overzicht gebruik van voegwoorden van de bijwoordelijke bijzin|Overzicht gebruik van voegwoorden van de bijwoordelijke bijzin]] === Woordenlijst === *[[Latijn/Woordenlijst|Woordenlijst]] === Literatuur en Internet === *[[Latijn/Literatuur|Leerboeken, Grammatica's en Teksten]] *[[Latijn/Internet|Internetpagina's]] ---- '''Tot slot:''' ''Sermo Latinus bonus est! Felicissime exitu !'' ---- {{Appendix}} {{Boek}} {{Fase|3}} {{Wikipedia|Latijn}} {{Wiktionary|Latijn}} {{Wikiquote|Latijnse spreekwoorden}} {{Navigatie Indo-Europees}} [[Categorie:Taal]] qcfiigl1eov97jgs89si2m72ounvqjc 0 36 427365 416195 2026-05-17T07:07:55Z Erik Baas 2193 lf 427365 wikitext text/x-wiki {{Bi}} <div style="text-align: center;"> <span style="font-size: x-large;">𐌲𐌿𐍄𐌹𐍃𐌺</span><br> <span style="font-size: large;">De Gotische Taal Leren</span> <br> <span style="">[[Gotisch/Inhoudsopgave|Inhoudsopgave]]</span> <br> [[Afbeelding:RavennaMausoleum.jpg|280px|Mausoleum van Theodoric - Ravenna]] <br> <span style="font-size: small;">''Mausoleum van Theodoric, Ravenna''</span><br> <br> {| cellspacing="15" style="margin: auto;" |} Aangezien er ook mensen zijn die geen ondersteuning voor Gotische unicode hebben en mensen die Gotisch alleen via het Latijnse schrift willen [[leren]], bijvoorbeeld voor het bestuderen van het boek van Joseph Wright, A Grammar of the Gothic Language, zullen er bij iedere les waarin er alleen een Gotische weergave is ook aparte links te vinden zijn naar een Latijnse transcriptie, speciaal bijgevoegd voor hen die daaraan behoefte hebben. Het volgende is echter van toepassing op hen die alle lessen willen volgen, ook lessen waarin teksten en woorden exclusief het Latijnse schrift woorden weergegeven: Om deze lessen goed te kunnen weergeven, moet een ''Unicode lettertype'' met ondersteuning voor ''Plane 1'' en Gotische karakters geïnstalleerd zijn. Lettertypen voor Gotisch zijn te downloaden via {{Wp|got:Wikipedia:Gothic_Unicode_Fonts|deze link}}. ---- <span style="font-size: small;">Zie in {{Wp|en:Wikipedia|Wikipedia}} het artikel over {{Wp|Gotisch (taal)|Gotisch}} voor meer informatie over de taal.</span> </div> == Lessen == <div style="margin-left:3.2em; margin-bottom:-0.1em;">[[Gotisch/Introductie|Introductie]]</div> #[[Gotisch/Les 1|Les 1: Het Alfabet]] #[[Gotisch/Les 2|Les 2: Basale Grammatica]] #[[Gotisch/Les 3|Les 3: De a-stemmen van het zelfstandig naamwoord]] == Oefeningen == #[[Gotisch/Oefeningen les 1|Oefening voor Les 1]] #[[Gotisch/Oefeningen les 2|Oefening voor Les 2]] #[[Gotisch/Tekst 2A|Tekst 2A - Roderik is een Goot]] == Vocabulair == #[[Gotisch/Woordenlijst 2A|Woordenlijst Tekst 2A]] {{Navigatie Indo-Europees}} {{Boek}} {{Fase|3}} [[Categorie:Taal]] c8s8yt82fcp2ftiprctj2g9rmdp3o3u 0 112 427356 426362 2026-05-17T07:07:50Z Erik Baas 2193 lf 427356 wikitext text/x-wiki {{Bi}} [[Afbeelding:Flag of Russia.svg|border|frameless|right]] [[Bestand:Ruština_ve_světě.svg|frameless|right]] <div style="text-align: center;"> <span style="font-size: larger;">Добро́ пожа́ловать!</span> (''Welkom!'') </div> ==Lessen== * [[Russisch/Les 1|Les 1]] - het alfabet, en Russische woorden die in vele talen gelijk zijn * [[Russisch/Les 2|Les 2]] - jezelf voorstellen * [[Russisch/Les 3|Les 3]] - basisgrammatica * [[Russisch/Les 4|Les 4]] - * [[Russisch/Les 5|Les 5]] - ==Lijsten== * [[Russisch/Nuttige woorden en uitdrukkingen|Nuttige woorden en uitdrukkingen]]. * [[Russisch/Alfabet|Het Cyrillisch alfabet]] voor een overzicht van letters en uitspraak.<br>Bevat ook info over het typen van Cyrillische letters met je toetsenbord. *[[Russisch/Internetbronnen|Bronnen op het internet]] ====Grammatica (Spraakkunst)==== * [[Russisch/Getallen|Getallen]] * [[Russisch/Naamvallen|Naamvallen]] * [[Russisch/Bijvoeglijke naamwoorden|Bijvoeglijke naamwoorden (adjectieven)]] * [[Russisch/Vervoegingen|Vervoegingen]] * [[Russisch/Voorzetsels|Voorzetsels]] * Voornaamwoorden ** [[Russisch/Vragende voornaamwoorden|Vragende voornaamwoorden]]: Wie, wat, waar, wanneer? ** [[Russisch/Persoonlijke voornaamwoorden|Persoonlijke voornaamwoorden]]: Ik, jij, hij, zij, wij, jullie, zij ** [[Russisch/Bezittelijke voornaamwoorden|Bezittelijke voornaamwoorden]]: Mijn, jouw, zijn, haar, ons, jullie, hun * [[Russisch/Allerlei|Allerlei]] is een allegaartje van dingen die later op andere plaatsen nog kunnen gebruikt worden. ==Woordenlijsten== *[[Russisch/Woordenlijst_Russisch-Nederlands|Russisch-Nederlands]] *[[Russisch/Woordenlijst_Nederlands-Russisch|Nederlands-Russisch]] ==Externe links== *[https://de.wikibooks.org/Russisch:_Wörterbuch_Russisch-Deutsch Russisch-Duits] *[https://de.wikibooks.org/Russisch:_Wörterbuch_Deutsch-Russisch Duits-Russisch] *[https://en.wikibooks.org/wiki/Russian/Contributors Auteurs van de oorspronkelijke Engelse versie] *[https://translation2.paralink.com/ Online vertaler] Bron: Uit Wikipedia: {{Wp|Russisch|de Russische taal}}, inclusief een lijst met leenwoorden. {{Navigatie Indo-Europees}} {{Fase|2}}{{Boek}} [[Categorie:Russisch]] 1kq4xyf3shmbnjotcu3belcbz2u78wv 4 292 427367 411513 2026-05-17T07:07:57Z Erik Baas 2193 lf 427367 wikitext text/x-wiki {{Wachtruimte}}<!-- {{Bi}} --> Het '''Limburgs''' is een verzamelnaam van een reeks [[w:West-Germaanse talen|West-Germaanse]] [[w:variëteit (taalkunde)|taalvariëteit]]en, gesproken in Limburg aan beide zijden van de Belgisch-Nederlandse staatsgrens, in Oost-Brabant, de Voerstreek en in Selfkant in Duitsland. Een officiële gestandaardiseerde variant van het Limburgs is er niet, hoewel er een voorstel bestaat voor een "[[w:Algemeen Geschreven Limburgs|Algemeen Geschreven Limburgs]]" (AGL). In dit Wikiboek staat voorlopig informatie over het Steins, een kempisch dialect met veel overeenkomsten met de dialecten in Belgisch-Limburg. De bedoeling is om dit op termijn om te vormen tot een inleidende cursus AGL. == Lessen == *[[Limburgs/Les01|Les 1]] - *[[Limburgs/Les02|Les 2]] - *[[Limburgs/Les03|Les 3]] - *[[Limburgs/Les04|Les 4]] - *[[Limburgs/Les05|Les 5]] - *[[Limburgs/Les06|Les 6]] - *[[Limburgs/Les07|Les 7]] - *[[Limburgs/Les08|Les 8]] - *[[Limburgs/Les09|Les 9]] - == Spelling == * "oa" is meestal fout, '''ao''' is correct *:"oa" komt alleen voor in 't Valkenburgs, en in de spelling van 't Kerkraads, een dialect dat veel dichter bij Keuls en Akens staat dan bij de andere Limburgse dialecten * "ut" en "un" worden geschreven als <b>'t</b> en <b>'n</b> == Voorbeeld: groeten == * ''Zef: Enne Til?'' * ''Til: Jao, ouch enne, Zef.'' Klanken worden langer gemaakt, vandaar dat Limburgers vaak de stempel krijgen van trage sprekers. == Vocabulaire == * ''haj'' hallo * ''enne?'' hoe gaat het? (geen antwoord verwacht) * ''wie geit 't?'' hoe gaat het? (wel antwoord verwacht) * ''hajje'' doei * ''gooie mörrege'' goedemorgen * ''gooien daag'' goedendag * ''gooien aovend(j)'' goedenavond == Grammatica: Voornaamwoorden (pronomina) == * ''ich'' ik * ''doe'' (onbeklemtoond; ''de'') jij * ''diech'' * ''dich'' * ''dech'' je * ''hae'' hij * ''heer'' hij * ''zie'' zij, ze * '''t'' het * ''veer'' wij * ''geer'' jullie * ''geer'' U Voor jonge vrouwen en meisjes wordt soms het voornaamwoord '' 't'' gebruikt. * '' 't Is gistere laot heives gek&oacute;mme.'' * Ze is gisteren laat thuis gekomen. Het voornaamwoord ''geer'' wordt ook als beleefdheidsvorm gebruikt, min of meer vergelijkbaar met het nederlandse "U". De onbenadrukte vormen zijn * ''ich'' --> '' 'ch'' * ''doe'' --> ''de'' * ''dich'' --> ''dich'' * ''hae'' --> '' 'r'' (nooit aan het begin van een zin of bijzin!) * ''zie'' --> ''ze'' * ''veer'' --> ''v'r'' * ''geer'' --> ''g'r'' * ''zie'' --> ''ze'' Na een stemloze medeklinker wordt de beginmedeklinker van ''doe'', ''dich'', ''veer'', en ''geer'' stemloos (''t'', ''f'', ''ch''). == Grammatica: Werkwoorden (verba) in de tegenwoordige tijd == Een eenvoudig werkwoord is ''kalle'' (praten, spreken). * ''Ich kal'' * ''Doe kals'' * ''Hae kalt'' * ''Weer kalle'' * ''Geer kalt'' * ''Die kalle'' * ''Ich kal al ram good plat.'' * Ik spreek al erg goed Limburgs. Als de eindmedeklinker van de stam een affrikatief of plosief is, komt er soms geen -t achter de derde persoon enkelvoud: * ''Hae klap'' -- hij klapt Sterke werkwoorden in het Limburgs, net als in het Duits, veranderen van vorm in de tweede en derde persoon enkelvoud. * ''Ich loup'' * ''Doe löps'' * ''Hae löp'' * ''Weer loupe'' * ''Geer löp'' * ''Zie loupe'' Het werkwoord zijn: * ''Ich bön'' * ''Doe bös'' * ''Hae is'' * ''Weer zeen'' * ''Geer zeet'' * ''Die zeen'' == Voorbeeld == *''Ich bön Til. Ich bön van Stein. Ich wirk in Baek. Ich fits eedere mörrege doahaer. Miene minsj is neet van Stein. Hae is van Aelse. Hae wirk noch ummer in Aelse.'' *Ik ben Til. Ik kom uit Stein. Ik werk in Beek. Ik fiets iedere morgen daarnaartoe. Mijn man komt niet uit Stein. Hij komt uit Elsloo. Hij werkt nog steeds in Elsloo. == Vocabulaire == * ''Ich bén van...'' Ik kom uit... * ''fitse'' fietsen * ''(j)eeder, (j)eedere'' ieder, iedere * ''mörrege'' morgen * ''doahaer'' er ... naartoe, daarnaartoe * ''minsj'' echtgenoot * ''ummer'' altijd, steeds * ''noch ummer'' nog steeds Let op! Plaatsnamen zijn vaak heel anders in de officiele, Nederlandse vorm, en in de Limburgse vorm. == Grammatica: Vragen == Als het voornaamwoord direct na de persoonsvorm komt, is het meestal in de onbenadrukte vorm. Let op! De beginmedeklinker wordt ook stemloos, als de eindmedeklinker van het vorige woord dat is. * ''Luips tich?'' loop jij? * ''Luips toe?'' loop jij? * ''Luips te?'' loop je? * ''Laupt ch'r?'' lopen jullie? Om het nog even wat lastiger te maken, wordt soms in de eerste persoon meervoud de vorm van de eerste persoon enkelvoud gebruikt: * ''Laupe v'r'' lopen we? == Voorbeeld == * A. ''Zeet geer van hie, of zeet geer H&oacute;lles?'' * B. ''Ich bin H&oacute;lles, mae moag ich prebere plat mit uch te kalle?'' * A. ''Woveur is tat tanne?'' * B. ''Noe kiek, es geer noa bie os verhoesdet, zaut g'r dan gein Holles wille kalle?'' * A. Komt u hiervandaan, of komt u uit een ander deel van Nederland? * B. Ik kom uit een ander deel van Nederland, maar mag ik toch proberen Limburgs met u te spreken? * A. Waarvoor is dat dan? * B. Nou kijk, als u naar ons zou verhuizen, zou u dan geen Nederlands willen spreken? == Vocabulaire == * ''Holléndj'' enig deel van Nederland waar geen Limburgs gesproken wordt; soms ook specifiek de provincie Holland. * ''Holles'' Algemeen Nederlands * ''danne'' benadrukte vorm van ''dan'': dan * ''woveur?'' waarom? waarvoor? * ''kieke'' kijken * ''es'' als * ''verhoeze'' verhuizen == Grammatica: Voegwoorden == Een ontzettend vreemde eigenschap van het Limburgs is dat voegwoorden vervoegd worden. Zij volgen daarbij de tegenwoordige tijd van de werkwoorden. Kijk bijvoorbeeld naar de zin: * Ik vroeg of je moe was. Je zou verwachten dat de vertaling wordt: * *''Ich vroagde of te meuch woars.'' [FOUT] Maar het is: * ''Ich vroagde ofs te meuch woars.'' Zo ook * ''Ich vroagde oft 'r meuch woar.'' en zelfs * ''Ich vroagde oft g'r meuch woart.'' Zoals je ziet, geldt zelfs de regel dat ook na een voegwoord het voornaamwoord in de onbenadrukte vorm moet. ==Verdere informatie== * [[w:Limburgs|'t Artikel over Limburgs]] bij de Nederlandstalige Wikipedia ===In 't Limburgs=== * [[w:li:Limburgs|'t Artikel over Limburgs]] bij de [[w:li:Haufpazjena|Limburgstalige Wikipedia]] {{Navigatie Indo-Europees}} ==Gegevens van Wikidata== <!-- nog in een andere vorm in dit boek te verwerken --> *{{Wd|is een}} *{{Wd|subklasse van}} *{{Wd|taaltypologie}} *{{Wd|schriftsysteem}} *{{Wd|aantal sprekers}} *{{Wd|kaart van verspreidingsgebied}} <!--{{Boek}}--> <!-- {{Fase|1}} --> [[Categorie:Taal]] {{GFDL-oud}} qasmqybdf2kcmti9zclo4suypgjq0hr 0 336 427355 402083 2026-05-17T07:07:50Z Erik Baas 2193 lf 427355 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ {|border="0" align="center" cellpadding="6" |align="center"|[[Afbeelding:Flag of France.svg|70px|Drapeau de la France]] |align="center"|<span style='font-size: larger;'>Frans ~ Nederlands</span><br><br><span style='font-size: large;'>Leer Frans</span> |- |align="center"|''Drapeau de la France<br>Franse vlag'' |align="center"|[[Frans/Inhoud|Ga naar de inhoudsopgave >>]] |} <div style='text-align: center;'> [[Afbeelding:Eiffel Tower from Pont Alexandre-III, Paris 2004.jpg|450px|Seine et tour Eiffel dans Paris|link=Frans/Inhoud]]<br><span style='font-size: small;'>''France, vue de Paris; la Seine, la tour Eiffel''</span> {| align="center" |- | <div style='text-align: center;'>[[Afbeelding:Flag of Belgium.svg|70px|drapeau de la Belgique]]</div> | <div style='text-align: center;'>[[Afbeelding:Flag of Switzerland.svg|70px|drapeau de la Suisse]]</div> | <div style='text-align: center;'>[[Afbeelding:Flag of Luxembourg.svg|70px|drapeau du Luxembourg]]</div> | <div style='text-align: center;'>[[Afbeelding:Flag of Tunisia.svg|70px|drapeau de la Tunisie]]</div> | <div style='text-align: center;'>[[Afbeelding:Flag of Morocco.svg|70px|drapeau du Maroc]]</div> | <div style='text-align: center;'>[[Afbeelding:Flag of Senegal.svg|70px|drapeau du Sénégal]]</div> | <div style='text-align: center;'>[[Afbeelding:Flag of Haiti.svg|70px|drapeau de Haïti]]</div> |- | <div style='text-align: center;'><span style='font-size: small;'>''[[Media:Fr-Belgique.ogg|Belgique]]<br>België''</span></div> | <div style='text-align: center;'><span style='font-size: small;'>''Suisse<br>Zwitserland''</span></div> | <div style='text-align: center;'><span style='font-size: small;'>''Luxembourg<br>Luxemburg''</span></div> | <div style='text-align: center;'><span style='font-size: small;'>''Tunisie<br>Tunesië''</span></div> | <div style='text-align: center;'><span style='font-size: small;'>''Maroc<br>Marokko''</span></div> | <div style='text-align: center;'><span style='font-size: small;'>''Sénégal<br>Senegal''</span></div> | <div style='text-align: center;'><span style='font-size: small;'>''Haïti<br>Haïti''</span></div> |- | <div style='text-align: center;'>[[Afbeelding:Flag of Cote d'Ivoire.svg|70px|drapeau de la Côte d'Ivoire]]</div> | <div style='text-align: center;'>[[Afbeelding:Flag of Madagascar.svg|70px|drapeau du Madagascar]]</div> | <div style='text-align: center;'>[[Afbeelding:Flag of Guinea.svg|70px|drapeau de la Guinée]]</div> | <div style='text-align: center;'>[[Afbeelding:Flag of the Republic of the Congo.svg|70px|drapeau de la République du Congo]]</div> | <div style='text-align: center;'>[[Afbeelding:Flag of Benin.svg|70px|drapeau du Bénin]]</div> | <div style='text-align: center;'>[[Afbeelding:Flag of Algeria.svg|70px|drapeau de l'Algérie]]</div> | <div style='text-align: center;'>[[Afbeelding:Flag of the Democratic Republic of the Congo.svg|70px|drapeau de la République démocratique du Congo]]</div> |- | <div style='text-align: center;'><span style='font-size: small;'>''Côte d'Ivoire<br>Ivoorkust''</span></div> | <div style='text-align: center;'><span style='font-size: small;'>''Madagascar<br>Madagaskar''</span></div> | <div style='text-align: center;'><span style='font-size: small;'>''Guinée<br>Guinee''</span></div> | <div style='text-align: center;'><span style='font-size: small;'>''République du Congo<br>Republiek Congo''</span></div> | <div style='text-align: center;'><span style='font-size: small;'>''Bénin<br>Benin''</span></div> | <div style='text-align: center;'><span style='font-size: small;'>''Algérie<br>Algerije''</span></div> | <div style='text-align: center;'><span style='font-size: small;'>''République démocratique du Congo<br>Democratische Republiek Congo''</span></div> |- | <div style='text-align: center;'>[[Afbeelding:Flag of the Central African Republic.svg|70px|drapeau de la République Centrafricaine]]</div> | <div style='text-align: center;'>[[Afbeelding:Flag of Niger.svg|70px|drapeau du Niger]]</div> | <div style='text-align: center;'>[[Afbeelding:Flag of Mali.svg|70px|drapeau du Mali]]</div> | <div style='text-align: center;'>[[Afbeelding:Flag of Burkina Faso.svg|70px|drapeau du Burkina Faso]]</div> | <div style='text-align: center;'>[[Afbeelding:Flag of Togo (3-2).svg|70px|drapeau du Togo]]</div> | <div style='text-align: center;'>[[Afbeelding:Flag of Gabon.svg|70px|drapeau du Gabon]]</div> | <div style='text-align: center;'>[[Afbeelding:Flag of the Seychelles.svg|70px|drapeau des Seychelles]]</div> |- | <div style='text-align: center;'><span style='font-size: small;'>''République Centrafricaine<br>Centraal-Afrikaanse Republiek''</span></div> | <div style='text-align: center;'><span style='font-size: small;'>''Niger<br>Niger''</span></div> | <div style='text-align: center;'><span style='font-size: small;'>''Mali<br>Mali''</span></div> | <div style='text-align: center;'><span style='font-size: small;'>''Burkina Faso<br>Burkina Faso''</span></div> | <div style='text-align: center;'><span style='font-size: small;'>''Togo<br>Togo''</span></div> | <div style='text-align: center;'><span style='font-size: small;'>''Gabon<br>Gabon''</span></div> | <div style='text-align: center;'><span style='font-size: small;'>''Seychelles<br>Seychellen''</span></div> |- | <div style='text-align: center;'>[[Afbeelding:Flag of Burundi.svg|70px|drapeau du Burundi]]</div> | <div style='text-align: center;'>[[Afbeelding:Flag of Chad.svg|70px|drapeau du Tchad]]</div> | <div style='text-align: center;'>[[Afbeelding:Flag of Rwanda.svg|70px|drapeau du Ruanda]]</div> | <div style='text-align: center;'>[[Afbeelding:Flag of Djibouti.svg|70px|drapeau du Djibouti]]</div> | <div style='text-align: center;'>[[Afbeelding:Flag of Cameroon.svg|70px|drapeau du Cameroun]]</div> | <div style='text-align: center;'>[[Afbeelding:Flag of Mauritius.svg|70px|drapeau de l'île Maurice]]</div> | <div style='text-align: center;'>[[Afbeelding:Flag of Canada.svg|70px|drapeau du Canada]]</div> |- | <div style='text-align: center;'><span style='font-size: small;'>''Burundi<br>Burundi''</span></div> | <div style='text-align: center;'><span style='font-size: small;'>''Tchad<br>Tsjaad''</span></div> | <div style='text-align: center;'><span style='font-size: small;'>''Ruanda<br>Rwanda''</span></div> | <div style='text-align: center;'><span style='font-size: small;'>''Djibouti<br>Djibouti''</span></div> | <div style='text-align: center;'><span style='font-size: small;'>''Cameroun<br>Kameroen''</span></div> | <div style='text-align: center;'><span style='font-size: small;'>''Île Maurice<br>Mauritius''</span></div> | <div style='text-align: center;'><span style='font-size: small;'>''Canada<br>Canada''</span></div> |} <span style='font-size: xx-large;'>[[Frans/Inhoud|Ga naar de inhoudsopgave >>]]</span> </div> {{Navigatie Indo-Europees}} {{Boek}}{{Bi}}{{Fase|2}} [[Categorie:Taal|Frans]] [[pl:Francuski/Okładka]] 5zd8x4hafvdd5f7chkdrjxq7o4hhgo1 14 1600 427352 419465 2026-05-17T07:05:34Z Erik Baas 2193 lf 427352 wikitext text/x-wiki {{Multimediale wetenschappen}} '''Zie ook: [[:Categorie:Informatiewetenschap]]''' {{Cat |onderwerp=informatica |detailomschrijving= |broodkruimel= [[:Categorie:Alles|Alles]] &rarr; [[:Categorie:Boek|Boek]] &rarr; [[:Categorie:Boek naar thema|Boek naar thema]] &rarr; '''{{PAGENAME}}''' |overig= }} {{Sisterlinks|Category:Computer science}} [[Categorie:Boek naar thema]] qbw29bw8lw70zysufk2ijx0e5crlx6o 4 2988 427370 337177 2026-05-17T07:08:02Z Erik Baas 2193 lf 427370 wikitext text/x-wiki {{Wachtruimte}} {{Opstartfase}} ==De geschiedenis van de Engelse taal== Zie [[w:en:History_of_the_English_language|History of the English language]] (Engelstalig artikel) *Angelsaksisch (Oudengels) **ca. 400-ca.1100 ***Beowulf: ****''...oretmecgas æfter æþelum frægn: "Hwanon ferigeað fætte scyldas, græge sircan ond grimhelmas, heresceafta heap?..."'' *Middelengels **ca. 1100-ca.1500 ***The Canterbury Tales: ****''Whilom, as olde stories tellen us, there was a duke that highte Theseus. Of Athens he was lord and governor, and in his time such a conqueror, that greater was there none under the sun.'' *Vroegmodern Engels **ca. 1500-ca. 1700 ***Shakespeare, Romeo and Juliet: ****'' 'T is well thou art not fish; if thou hadst, thou hadst been poor John.'' *Modern Engels **ca. 1700-heden ***H.G. Wells, the war of the worlds ****''No one would have believed in the last years of the nineteenth century that this world was being watched keenly and closely by intelligences greater than man's and yet as mortal as his own...'' ==De inhoud van dit leerboek== *Grammatica: **[[Vroegmodern Engels/Het Vroegmodern Engelse alfabet|Het Vroegmodern Engelse alfabet]] **[[Vroegmodern Engels/De vervoeging van het Vroegmodern Engelse werkwoord|De vervoeging van het Vroegmodern Engelse werkwoord]] *Woordenschat: **[[Vroegmodern Engels/Shakespeares woordenschat|Shakespeares woordenschat]] **[[Vroegmodern Engels/Algemene woordenlijst Nederlands - Vroegmodern Engels|Algemene woordenlijst Nederlands - Vroegmodern Engels]] **[[Vroegmodern Engels/Algemene woordenlijst Vroegmodern Engels - Nederlands|Algemene woordenlijst Vroegmodern Engels - Nederlands]] *Lessen: **[[Vroegmodern Engels/Les 01|Les 1]] **[[Vroegmodern Engels/Les 02|Les 2]] **[[Vroegmodern Engels/Les 03|Les 3]] **[[Vroegmodern Engels/Les 04|Les 4]] **[[Vroegmodern Engels/Les 05|Les 5]] **[[Vroegmodern Engels/Les 06|Les 6]] **[[Vroegmodern Engels/Les 07|Les 7]] **[[Vroegmodern Engels/Les 08|Les 8]] **[[Vroegmodern Engels/Les 09|Les 9]] {{Navigatie Indo-Europees}} {{GFDL-oud}} r5prdmwtxnsjn4ewx92posteiq5g6zm 0 3003 427203 348959 2026-05-17T06:11:41Z Erik Baas 2193 lf 427203 wikitext text/x-wiki {{Index Lineaire algebra}} Een '''lineaire ruimte''' of '''vectorruimte''' is een verzameling met een structuur, een lineaire structuur. We kunnen de elementen bij elkaar optellen en we kunnen veelvouden van de elementen maken, d.w.z. een element vermenigvuldigen met een "getal" uit het lichaam van "getallen". Een "getal", een element uit het lichaam zullen we in het vervolg een '''scalair''' noemen. ==Definitie 1.1== Een '''lineaire ruimte''' of '''vectorruimte''' over een lichaam <math>K</math> is een drietal <math>(V,+,\cdot )</math>, bestaande uit een verzameling <math>V</math> met daarop gedefinieerd een '''optelling''' <math>+:\,V\times V \to V </math> en een afbeelding <math>\cdot:\,K\times V \to V </math>, '''scalaire vermenigvuldiging''' geheten, die voldoen aan de volgende voorwaarden, die inhouden dat we op gewone wijze in V kunnen optellen en met scalairen veelvouden kunnen rekenen. We noteren op de gebruikelijke wijze <math>x+y</math> voor <math>+(x,y)</math>, en <math>\alpha\cdot x</math> of alleen <math>\alpha x</math> voor <math>\,\cdot\,(\alpha,x).</math> Er geldt: #Voor alle <math>x,y \in V</math> is <math>x+y\in V</math> en <math>x+y=y+x</math> (commutativiteit optelling). #Voor alle <math>x,y,z \in V</math> is <math>(x+y)+z=x+(y+z)</math> (associativiteit optelling). #Er is een element <math>\mathbf{0} \in V</math>, waarvoor <math>x+\mathbf{0}=x</math> voor alle <math>x \in V</math>. #Voor alle <math>x \in V</math> is er een <math>-x \in V</math>, waarvoor <math>x+(-x)=\mathbf{0}</math>. #Voor alle <math>\alpha \in K</math> en <math>x \in V</math> is <math>\alpha x \in V</math>. #Voor alle <math>x \in V</math> is <math>1\,x = x</math>. #Voor alle <math>\alpha \in K</math> en <math>x,y \in V</math> is <math>\alpha (x+y)=\alpha x+\alpha y</math>. #Voor alle <math>\alpha,\beta \in K</math> en <math>x \in V</math> is <math>(\alpha + \beta )x=\alpha x + \beta x</math>. #Voor alle <math>\alpha,\beta \in K</math> en <math>x \in V</math> is <math>\alpha (\beta x)=(\alpha x \beta) x</math>. Als gevolg van deze eigenschappen kunnen we a.h.w. gewoon rekenen met vectoren. De belangrijkste regels waarvan we meestal gedachteloos gebruik maken, kunnen we het best eerst algemeen aantonen. ==Stelling 1.1== Er is maar één <math>\mathbf{0}</math>. ;Bewijs Stel ook <math>0'</math> is een 'nul', d.w.z. dat voor alle <math>x</math> geldt: <math>x+0'=x</math>. Dan is dus <math>\mathbf{0}=\mathbf{0}+0'=0'+\mathbf{0}=0'</math>. ==Stelling 1.2== Voor alle <math>x,y</math> en <math>z</math> geldt: als <math>x+y=x+z</math>, dan is <math>y=z</math>. ;Bewijs :<math>y=\mathbf{0}+y=-x+x+y=-x+x+z = \mathbf{0}+z=z</math>. ==Stelling 1.3== Er is maar één tegengestelde. ;Bewijs Stel <math>x+y=\mathbf{0}</math>, dan is <math>x+y=x+(-x)</math>, dus m.b.v. stelling 1.2 volgt: <math>y=-x</math>. ==Stelling 1.4== Voor alle <math>x</math> en <math>y</math> geldt: als <math>x=x+y</math> en <math>z</math>, dan is <math>y=\mathbf{0}</math>. ;Bewijs :<math>x+\mathbf{0}=x=x+y</math>, dus m.b.v. stelling 1.2 volgt: <math>y=\mathbf{0}</math>. ==Stelling 1.5== Voor alle <math>x</math> is <math>0x=\mathbf{0}</math>. ;Bewijs :<math>0x=(0+0)x=0x+0x</math>, dus m.b.v. stelling 1.4 volgt: <math>0x=\mathbf{0}</math>. ==Stelling 1.6== Voor alle <math>\alpha</math> is <math>\alpha\mathbf{0}=\mathbf{0}</math>. ;Bewijs :<math>\alpha\mathbf{0}=\alpha(\mathbf{0}+\mathbf{0})=\alpha\mathbf{0}+\alpha\mathbf{0}</math>, dus m.b.v. stelling 1.4 volgt: <math>\alpha\mathbf{0}=\mathbf{0}</math>. ==Stelling 1.7== Voor alle <math>x</math> is <math>(-1)x=-x</math>. ;Bewijs :<math>(-1)x+x=(-1)x+1\,x=(-1+1)x=0x=\mathbf{0}</math> dus <math>(-1)x=-x</math>. ==Stelling 1.8== Voor alle <math>x</math> en <math>\alpha</math> geldt: als <math>\alpha x=\mathbf{0}</math>, dan is <math>\alpha = 0</math> of <math>x=\mathbf{0}</math>. ;Bewijs Stel <math>\alpha \ne 0</math>, dan: :<math>x=1\,x=\alpha^{-1}\alpha x = \alpha^{-1}\mathbf{0}=\mathbf{0}</math>. ==Stelling 1.9== Voor alle <math>x\ne\mathbf{0}</math> geldt: als <math>\alpha x=\beta x</math>, dan is <math>\alpha =\beta</math>. ;Bewijs :<math>(\alpha -\beta) x=\alpha x + (-\beta )x =\alpha x + (-\beta x) =\alpha x + (-(\beta x)) = \alpha x + (-\alpha x) = \mathbf{0}</math> dus :<math>\alpha -\beta = 0</math>, waaruit het gestelde volgt. ==Stelling 1.10== Voor alle <math>\alpha \ne 0</math> geldt: als <math>\alpha x=\alpha y</math>, dan is <math>x=y</math>. ;Bewijs :<math>x=\alpha^{-1}\alpha x =\alpha^{-1}\alpha y = y</math>. ==Notatie== Omdat het nooit tot verwarring leidt, zullen we het element <math>\mathbf{0}</math> van <math>V</math> gewoon als <math>0</math> schrijven. Verder schrijven we <math>x-y</math> voor <math>x+(-y)</math>. ==Voorbeelden== ;Voorbeeld 1 We bekijken de punten in het platte vlak, dus <math>V=\R^2</math>. De voor de hand liggende optelling en scalaire vermenigvuldiging met reële getallen voldoen aan: :<math>(a,b) + (c,d)=(a+c,b+d) </math> :<math>0 = (0,0)</math> :<math>-(a,b) = (-a,-b)</math> :<math>a\cdot (b,c)=(ab,ac)</math> Daarmee is <math>\R^2</math> een lineaire ruimte over <math>\R</math>. Op analoge wijze is <math>\R^n</math> een lineaire ruimte over <math>\R</math>. ;Voorbeeld 2 Neem voor <math>K</math> de reële getallen en <math>V = V_3[x]</math>, bestaande uit de nulveelterm samen met de verzameling van alle veeltermen in <math>x</math> met een graad niet groter dan drie en met reële coëfficiënten. De optelling en scalaire vermenigvuldiging voldoen aan alle voorwaarden. <math>V_3[x]</math> is een lineaire ruimte over <math>\R</math>. ;Voorbeeld 3 Noem <math>C</math> de verzameling van reële continue functies op het interval (0,1) en definieer op de gebruikelijke manier de optelling en scalaire vermenenigvuldiging: :<math>(f+g): x \mapsto f(x)+g(x)</math> :<math>\alpha f: x \mapsto \alpha f(x)</math> Dan is <math>C</math> een lineaire ruimte over <math>\R</math>. Soms is een deel van een lineaire ruimte zelf ook een lineaire ruimte over hetzelfde lichaam, zoals alle scalaire veelvouden van een vector. We spreken dan van een lineaire deelruimte. ==Definitie 1.2== Een '''lineaire deelruimte''' <math>D</math> van een lineaire ruimte <math>V</math> over een lichaam <math>K</math> is een deelverzameling van <math>V</math> die een lineaire ruimte is over hetzelfde lichaam <math>K</math>. Hoe kunnen we zien dat een deelverzameling <math>D</math> van een vectorruimte <math>V</math> een deelruimte is? Omdat de vectoren in een deel van een vectorruimte <math>V</math> al de belangrijkste eigenschappen hebben, is het voldoende om aan te tonen dat met elke vector ook de scalaire veelvouden daarvan in <math>D</math> zitten en met elk tweetal ook hun som. Deze eisen garanderen juist dat lineaire combinaties van vectoren in <math>D</math>, ook in <math>D</math> liggen. De stelling geven we daarom zonder bewijs. ==Stelling 1.11== Een deelverzameling <math>D</math> van een lineaire ruimte <math>V</math> is een lineaire deelruimte als: :<math>x \in D \Rightarrow \alpha x \in D</math> voor alle <math>\alpha \in K</math> en :<math>x,y \in D \Rightarrow x+y \in D</math>. ==Stelling 1.12== De doorsnede van twee lineaire deelruimten <math>M</math> en <math>N</math> van een lineaire ruimte <math>V</math> is ook een lineaire deelruimte van <math>V</math>. ;Bewijs De doorsnede is niet leeg daar <math>M</math> en <math>N</math> beide de nulvector bevatten. :<math>x \in M \cap N</math>, dan <math>x \in M</math> en <math>x \in N</math> Dus is voor alle <math> \alpha\in K</math> :<math>\alpha x \in M</math> en <math>\alpha x \in N</math>, dus ook :<math>\alpha x \in M \cap N </math> Ook is voor alle <math>x,y \in M \cap N </math> :<math>x,y \in M </math> en <math>x,y \in N</math>, zodat :<math>x+y \in M</math> en <math>x+y \in N</math> dus :<math>x+y \in M \cap N</math> {{Sub}} [[eo:Lineara algebro/Vektora spaco]] qxw68bicgp63uef737zysr1sglrgarr 0 3005 427210 348963 2026-05-17T06:12:39Z Erik Baas 2193 lf 427210 wikitext text/x-wiki {{Index Lineaire algebra}} Zoals we gezien hebben zijn de scalaire veelvouden van vectoren en ook de som van vectoren weer vectoren uit dezelfde ruimte. We kunnen dus combinaties maken van de som van veelvouden van vectoren. ==Definitie 2.1== Een geordend eindig aantal vectoren <math>x_1,\ldots, x_m</math> of een geïndiceerd willekeurig aantal <math>(x_i,i\in I)</math> noemen we een '''stelsel''' vectoren. ==Definitie 2.2.a== Onder een '''lineaire combinatie''' van een eindig stelsel van ''m'' vectoren <math>(x_1,\ldots,x_m)</math> verstaan we een som van scalaire veelvouden van deze vectoren, dus een vector van de vorm: :<math>\alpha_1 x_1+ \ldots +\alpha_m x_m= \sum_{i=1}^m \alpha_i x_i</math> ==Definitie 2.2.b== Onder een '''lineaire combinatie''' van een willekeurig stelsel vectoren verstaan we een lineaire combinatie van een eindig aantal van deze vectoren. ===Voorbeelden=== In de driedimensionele euclidische ruimte is de vector (2,5,6) een lineaire combinatie van de vectoren (1,1,0) en (0,1,2), want: :<math>(2,5,6)=(2,2,0)+(0,3,6)=2(1,1,0)+3(0,1,2)</math> De complexe getallen zijn lineaire combinaties van de complexe getallen 1 en <math>i</math>; immers een complex getal is van de vorm: :<math>a+bi = a\cdot 1+ b\cdot i</math> De scalaire veelvouden van een vector <math>x</math> vormen a.h.w. een deelverzameling van <math>V</math>, een soort lijn, die geheel door <math>x</math> bepaald wordt. Voegen we nog een vector <math>y</math> die geen veelvoud van <math>x</math> is toe dan vormen de lineaire combinaties van <math>x</math> en <math>y</math> een soort vlak door de lijnen die door <math>x</math> en door <math>y</math> bepaald woren. De "lijnen" en het vlak" zijn zelf ook lineaire ruimte over <math>K</math> ==Definitie 2.3== We zeggen dat de deelverzameling <math>D(x_i,i\in I)</math> van <math>V</math> die bestaat uit de lineaire combinaties van het stelsel vectoren <math>(x_i,i\in I)</math> door dit stelsel wordt '''voortgebracht''' of '''opgespannen'''. Een eindig stelsel van <math>m</math>' vectoren <math>x_1,\ldots ,x_m</math> brengt dus de deelverzameling :<math>D(x_1,\ldots ,x_m)=\{\sum_{i=1}^m \alpha_i x_i|\alpha_i \in K\}</math> voort. Voor een willekeurig stelsel <math>(x_i,i\in I)</math> geldt dat bij elke vector <math>x</math> in de voortgebrachte deelverzameling een eindig aantal vectoren <math>x_{i_1},\ldots, x_{i_m}</math> gevonden kan worden waarvan <math>x</math> een lineaire combinatie is, dus: :<math>x \in D(x_i,i\in I) \Leftrightarrow \exist{m};{\alpha_1 \ldots,\alpha_m \in K};{i_1 \ldots,i_m \in I}:x=\sum_{k=1}^m \alpha_k x_{i_k}</math> Uit het vorige volgt dat de deelverzameling <math>D(x_i,i\in I)</math> van <math>V</math> een lineaire deelruimte is van <math>V</math>. ===Voorbeelden=== In de driedimensionele euclidische ruimte brengen de vectoren (1,1,0) en (0,1,2) een vlak voort van alle lineaire combinaties van deze twee vectoren. De complexe getallen worden voortgebracht door de complexe getallen 1 en <math>i</math>. ==Stelling 2.1== De door een stelsel vectoren voortgebrachte deelverzameling <math>D(x_i,i\in I)</math> van <math>V</math> is een lineaire deelruimte. ==Eigenschappen van een voortbrengend deel== Als een deelruimte <math>D</math> van vectorruimte <math>V</math> voortgebracht wordt door een een stelsel vectoren <math>S</math> uit <math>V</math>, dan blijft <math>D</math> onveranderd als men * aan <math>S</math> een vector uit <math>D</math> toevoegt. * uit <math>S</math> een vector schrapt welke een lineaire combinatie is van de overige vectoren uit <math>S</math>. * een vector uit <math>S</math> met een van nul verschillende scalair vermenigvuldigt. * bij een vector uit <math>S</math> een andere vector uit <math>S</math> optelt. {{Sub}} {{GFDL-oud}} crudg6y9p8hkbzcydu9pe9k32fnm3zo 0 3007 427206 320921 2026-05-17T06:12:36Z Erik Baas 2193 lf 427206 wikitext text/x-wiki {{Index Lineaire algebra}} De ruimte die door de vector <math>x</math> wordt voortgebracht, is dezelfde als de ruimte die door <math>x</math> en een veelvoud van <math>x</math> wordt voortgebracht. De toevoeging van dat veelvoud is overbodig, want dat was al element van de deelruimte. We zeggen dat dat veelvoud (lineair) afhankelijk is van <math>x</math>. Zo ook met de ruimte die door twee vectoren wordt opgespannen. Die verandert niet als we een vector toevoegen die er al toe behoort. Elke lineaire combinatie van <math>x</math> en <math>y</math> is lineair afhankelijk van <math>x</math> en <math>y</math>. Een vector <math>z</math> buiten de door <math>x</math> en <math>y</math> voortgebrachte deelruimte voegt iets nieuws toe, als het tenminste niet de 0 is. Zo'n vector is lineair onafhankelijk van <math>x</math> en <math>y</math>. Liever zeggen we dat <math>x,y</math> en <math>z</math> een lineair onafhankelijk stelsel vormen. Daarin kun je er geen weglaten zonder dat de voortgebrachte deelruimte verandert. ==Definitie 3.1.a== Het eindige stelsel vectoren <math>(x_1,\ldots ,x_m)</math> heet '''lineair onafhankelijk''' als de 0 alleen als lineaire combinatie met alle coëfficiënten 0 geschreven kan worden, dus als: :<math>\sum_{i=1}^m \alpha_i x_i = 0 \Rightarrow \forall_i\, \alpha_i = 0</math>. ==Definitie 3.1.b== Een willekeurig stelsel vectoren <math>(x_i,i\in I)</math> heet '''lineair onafhankelijk''' als elk eindig deelstelsel lineair onafhankelijk is. ==Definitie 3.1.c== Een stelsel vectoren heet '''lineair afhankelijk''' als dit stelsel niet lineair onafhankelijk is. ;Voorbeelden In de driedimensionele euclidische ruimte zijn de de vectoren <math>(1,1,0)</math> en <math>(0,1,2)</math> lineair onafhankelijk, want stel maar dat: :<math>a(1,1,0)+b(0,1,2)=0</math>. Dan is dus: :<math>a(1,1,0)+b(0,1,2)=(a,a+b,2b)=(0,0,0)</math>, zodat volgt: <math>a=0</math> en <math>b=0</math>. De drie vectoren <math>(1,1,0),(0,1,2)</math> en <math>(-1,0,2)</math> zijn niet lineair onafhankelijk, want: :<math>(1,1,0)-(0,1,2)+(-1,0,2)=0</math>. Een lineair onafhankelijk stelsel bevat nooit de 0, want we zouden de 0 als lineaire combinatie kunnen vormen met voor de 0 de coëfficiënt 1 en de overige 0. ==Stelling 3.1== De vectoren in een lineair onafhankelijk stelsel zijn alle ongelijk aan 0. Laten we uit een lineair onafhankelijk stelsel een vector weg, zeg <math>x_1</math>, dan zit deze niet meer in de door de rest voortgebrachte deelruimte, want stel maar dat :<math>x_1=\alpha_2 x_2+ \ldots +\alpha_m x_m</math> dan is :<math>-x_1+\alpha_2 x_2+ \ldots +\alpha_m x_m=0</math>. En omdat <math>x_1,x_2, \ldots ,x_m</math> lineair onafhankelijk zijn, moeten alle coëfficiënten gelijk zijn aan 0, maar de coëfficiënt van <math>x_1</math> is <math>-1</math>. Daarom geldt de volgende stelling. ==Stelling 3.2== Is een stelsel vectoren lineair afhankelijk, dan is er ten minste een vector die een lineaire combinatie is van de overige. ===Voorbeelden=== De drie vectoren <math>(1,1,0),(0,1,2)</math> en <math>(-1,0,2)</math> zijn lineair afhankelijk, want er geldt: :<math>(1,1,0)-(0,1,2)+(-1,0,2)=0</math>. We kunnen elk als lineaire combinatie van de andere twee schrijven, bijvoorbeeld: :<math>(1,1,0)=(0,1,2)-(-1,0,2)</math>. Ook de drie vectoren <math>(1,1,0),(0,1,2)</math> en <math>(2,2,0)</math> zijn lineair afhankelijk, want er geldt: :<math>2(1,1,0)-(2,2,0)=0</math>. We kunnen wel <math>(2,2,0)</math> schrijven als een veelvoud van <math>(1,1,0)</math>, maar de vector <math>(0,1,2)</math> is geen lineaire combinatie van <math>(1,1,0)</math> en <math>(2,2,0)</math>. {{Sub}} inpg4sr6m22186luzumxcz4vtcou7p2 0 3008 427204 348964 2026-05-17T06:12:32Z Erik Baas 2193 lf 427204 wikitext text/x-wiki {{Index Lineaire algebra}} Het stelsel van alle vectoren uit <math>V</math> is een afhankelijk stelsel. Dit stelsel vectoren brengt natuurlijk <math>V</math> voort. Als we uit dit stelsel een vector schrappen die een lineaire combinatie is van de overige, blijft het stelsel de ruimte <math>V</math> opspannen. Maar hoever kunnen we hiermee doorgaan? En hoeveel vectoren zijn er eigenlijk nodig om heel <math>V</math> voort te brengen? In elk geval zijn er in <math>V</math> veel stelsels vectoren die <math>V</math> voortbrengen. Zo'n stelsel dat heel <math>V</math> voortbrengt, noemen we een volledig stelsel. ==Definitie 4.1== Het stelsel vectoren <math>(x_i,i\in I)</math> heet '''volledig''' als het heel <math>V</math> voortbrengt. ;Voorbeeld In de driedimensionele euclidische ruimte is het stelsel vectoren ((1,1,0),(0,1,2),(1,0,1)) volledig, want een willekeurige vector <math>(a,b,c)</math> is een lineaire combinatie van deze drie, nl.: :<math>(a,b,c)= \frac{a+2b-c}{3}(1,1,0)+\frac{-a+b+c}{3}(0,1,2)+\frac{2a-2b+c}{3}(1,0,1)\,</math> Soms zijn er maar eindig veel vectoren nodig om heel <math>V</math> voort te brengen. ==Definitie 4.2== Als er in <math>V</math> een eindig stelsel vectoren <math>(x_1,\ldots ,x_m)</math> is dat volledig is, noemen we <math>V</math> '''eindig voortgebracht'''. {{Sub}} {{GFDL-oud}} eyvo7ft1u564udkc9yebomrzry1j7no 0 3009 427207 348965 2026-05-17T06:12:36Z Erik Baas 2193 lf 427207 wikitext text/x-wiki {{Index Lineaire algebra}} Elk element van <math>V</math> is als een lineaire combinatie van een volledig stelsel te schrijven. Maar die combinatie hoeft niet eenduidig te zijn. We kunnen het element mogelijk op meer dan een manier schrijven. En bovendien kunnen we mogelijk vectoren uit het stelsel weglaten, zonder dat het resterende stelsel onvolledig wordt. We zoeken een stelsel dat volledig is en ook lineair onafhankelijk. Zo'n stelsel, dat we een basis van <math>V</math> noemen, bevat pecies genoeg vectoren om heel <math>V</math> voort te brengen. ==Definitie 5.1== Een stelsel vectoren in <math>V</math> dat lineair onafhankelijk en volledig is, heet een '''basis''' van <math>V</math>. Elke vector uit <math>V</math> laat zich op precies één manier schrijven als lineaire combinatie van (de elementen van) een basis. Als er immers twee verschillende combinaties waren voor dezelfde vector, was het verschil de nulvector met niet alle coëfficiënten gelijk aan 0, en dat kan niet omdat een basis een lineair onafhankelijk stelsel is. ==Stelling 5.1== Elke vector uit <math>V</math> is een unieke lineaire combinatie van de vectoren van een basis. Maar is er wel altijd een basis? Soms wel natuurlijk: want de deelruimte die door een lineair onafhankelijk stelsel wordt voortgebracht, heeft juist dat stelsel als basis. Maar hoe zit het met een willekeurige lineaire ruimte? Men zou als volgt tewerk kunnen gaan. Neem een volledig stelsel en laat steeds een vector weg die al een lineaire combinatie is van andere vectoren in het stelsel, tot het niet meer gaat. De overblijvende vectoren vormen een lineair onafhankelijk stelsel dat nog steeds volledig is, dus een basis. Het voert hier te ver om in te gaan op enkele fundamentele moeilijkheden bij het boven beschreven keuzeproces. Aangetoond kan worden dat met behulp van het zgn. ''keuze-axioma'' het proces uitgevoerd kan worden, met als gevolg dat iedere lineaire ruimte een basis heeft. ==Stelling 5.2== Als het keuze-axioma geldt, heeft iedere lineaire ruimte een basis. ===Voorbeelden=== In de lineaire ruimte <math>\R^3</math> van de rijtjes van drie reële getallen vormen de zogenaamde eenheidsvectoren (1,0,0), (0,1,0) en (0,0,1) vanzelfsprekend een basis. Zij zijn overduidelijk lineair onafhankelijk en brengen uiteraard de hele ruimte voort. Ook de drie vectoren (1,1,0), (1,0,1) en (0,1,1) vormen een basis, evenals het drietal (1,1,0), (2,1,0) en (-1,1,1). In de lineaire ruimte van polynomen met reële coëfficiënten vormen de polynomen <math>1,\,x,\,x^2,\,\ldots,x^n,\ldots</math> een basis met (aftelbaar) oneindig veel elementen. Ieder polynoom is immers een (eindige) lineaire combinatie van deze polynomen. {{Sub}} 0hf79vnqk0yyfyglmgex489aa8ggkjo 0 3010 427211 348966 2026-05-17T06:12:39Z Erik Baas 2193 lf 427211 wikitext text/x-wiki {{Index Lineaire algebra}} De verzameling vectoren van een basis is niet eenduidig bepaald. Als een basis de verschillende vectoren <math>x</math> en <math>y</math> bevat en we vervangen <math>x</math> door <math>x+y</math>, is het nieuwe stelsel ook een basis en verschillend van de oorspronkelijke basis. Wel kan, weer steunend op een fundamentele veronderstelling over de wiskunde, aangetoond worden dat twee verschillende bases "evenveel" elementen hebben. Voor eindige bases is zo'n fundamentele veronderstelling niet nodig. Wij zullen laten zien dat voor lineaire ruimten met eindige bases het aantal elementen in iedere basis hetzelfde is. ==Stelling 6.1== Een basis <math>B</math> kan niet een echt deel zijn van een andere basis <math>B'</math>. ===Bewijs:=== Stel <math>x\in B'\setminus B</math>. <math>B</math> is een basis, dus <math>x</math> is een lineaire combinatie van elementen van <math>B</math>. Maar omdat <math>B'</math> ook een basis is, kan dit alleen als <math>x=0</math> en de 0 maakt nooit deel uit van een basis. We hebben een tegenspraak, dus <math>B'\setminus B = \varnothing</math>, oftewel <math>B'= B</math>. ==Stelling 6.2== Het aantal elementen in een eindig volledig stelsel is minstens gelijk aan het aantal elementen in een eindig onafhankelijk stelsel. ===Bewijs:=== Laat <math>A=(v_1,\ldots,v_m)</math> een volledig stelsel zijn en <math>B=(b_1,\ldots,b_n)</math> een onafhankelijk stelsel. Stel <math>m<n</math>. Omdat <math>A</math> volledig is kunnen we elke <math>b\in B</math> schrijven als een lineaire combinatie van vectoren <math>v</math> uit <math>A</math>. Laat <math>v_k</math> de eerste vector in de lineaire combinatie <math>b_1</math> zijn die een coëfficiënt ongelijk 0 heeft. Vervang in <math>A</math> <math>v_k</math> door <math>b_1</math>. Het nieuwe stelsel blijft volledig. We herhalen nu het voorgaande door de eerste <math>v</math> in <math>b_2</math> met coëfficiënt ongelijk 0 te vervangen door <math>b_2</math>. Omdat de <math>b</math>'s onafhankelijk zijn, komt de nieuwe <math>v_1=b_1</math> niet in de combinatie voor. Zo kunnen we alle <math>v</math>'s vervangen. Het nieuwe volledige stelsel bestaat uit de vectoren <math>b_1,\ldots,b_m</math>. en bevat niet <math>b_n</math>. Die kan dus geschreven worden als lineaire combinatie van <math>b_1,\ldots,b_m</math>, wat in tegenspraak is met de onafhankelijkheid van <math>B</math>. Conclusie: <math>n \le m</math>. Een direct gevolg van deze stelling is: ==Stelling 6.3== Twee eindige bases van dezelfde vectorruimte bevatten evenveel elementen. Zou een vectorruimte een eindige basis kunnen hebben en ook een niet-eindige? ==Stelling 6.4== Als een vectorruimte <math>V</math> een eindige basis <math>E</math> bezit, is iedere basis eindig. ===Bewijs:=== Noem <math>n</math> het aantal elementen van <math>E</math>. Stel <math>B</math> is een niet-eindige basis van <math>V</math>. Laat <math>b_1</math> een element van <math>B</math> zijn en vervang dit, net als in de vorige stelling, door een element <math>e_{k_1}</math> van <math>E</math>. Neem <math>b_2 \in B - \{e_{k_1}\}</math> en vervang deze door <math>e_{k_2}</math>, etc. Na <math>n</math> stappen is <math>E</math> echt deel van <math>B'</math>, wat niet kan. Uit het voorgaande zien we dat als een vectorruimte een eindige basis bezit, alle bases eindig zijn en alle evenveel elementen hebben. Dat aantal elementen is dus een karakteristiek getal voor de vectorruimte. We noemen het de dimensie van de vectorruimte. Voor het gemak zeggen we dat de dimensie van een vectorruimte met een niet-eindige basis oneindig is. ==Definitie 6.1== Het aantal elementen in een eindige basis van een vectorruimt <math>V</math> noemen we de '''dimensie''' van <math>V</math>, genoteerd als <math>\dim(V)</math>. Als een vectorruimte geen eindige basis heeft, zeggen we dat de dimensie oneindig is. ===Voorbeelden=== In de lineaire ruimte <math>\R^n</math> vormen de zgn. eenheidsvectoren <math>\,(e_i=(0,\ldots,0,1,0,\ldots,0))</math>, dus met een 1 op de <math>i</math>-de positie en overigens 0-en, een basis. De dimensie van <math>\R^n</math> is dus <math>n</math>. De complexe getallen vormen een tweedimensionale vectorruimte over de reële getallen. De complexe getallen 1 en <math>i</math> vormen zoals bekend een basis. De lineaire ruimte van polynomen met reële coëfficiënten heeft een basis met (aftelbaar) oneindig veel elementen en is dus oneindigdimensionaal. {{Sub}} {{GFDL-oud}} grba52dn7zhcisbhj6twuh3gcti9dmg 0 3011 427218 348968 2026-05-17T06:12:46Z Erik Baas 2193 lf 427218 wikitext text/x-wiki {{Index Lineaire algebra}} In een eerdere stelling hebben we aangetoond dat elke vector op precies één manier te schrijven is als lineaire combinatie van de vectoren uit een basis. De coëfficiënten van die combinatie leggen dus samen met de vectoren in de basis de vector vast. We noemen die coëfficiënten de coördinaten van de vector ten opzichte van de basis. Voor een <math>n</math>-dimensionale vectorruimte <math>V</math> over <math>K</math> met basis <math>(b_1,\ldots ,b_n)</math> vormen de coördinaten <math>\xi_1\ldots,\xi_n</math> van de vector <math>x=\xi_1 b_1+\ldots +\xi_n b_n</math> een vector <math>(\xi_1,\ldots ,\xi_n)</math> in de lineaire ruimte <math>K^n</math>. ==Definitie 8.1== Zij <math>V</math> een vectorruimte met dimensie <math>n</math> over het lichaam <math>K</math> en <math>B=(b_1,\ldots ,b_n)</math> een basis van <math>V</math>. Als voor <math>x\in V</math> geldt: :<math>x=\xi_1 b_1+\ldots +\xi_n b_n=\sum_{i=1}^n \xi_i b_i</math>, heten de getallen <math>\xi_1,\ldots ,\xi_n</math> de '''coördinaten''' van <math>x</math> t.o.v. de basis <math>B</math>. Zoals boven al opgemerkt vormen de coördinaten een vector in de ruimte van de getallenrijtjes. De afbeelding die aan een vector z'n coördinaten t.o.v. een basis <math>B</math> toevoegt, noemen we een coördinatisering. ==Definitie 8.2== Zij <math>V</math> een vectorruimte met dimensie <math>n</math> over het lichaam <math>K</math> en <math>B=(b_1,\ldots ,b_n)</math> een basis van <math>V</math>. De afbeelding: :<math>\kappa_B: V \to K^n</math>, gedefinieerd door: :<math>\kappa_B(\xi_1 b_1+\ldots +\xi_n b_n)=(\xi_1,\ldots,\xi_n)</math>, heet '''coördinatisering''' t.o.v. de basis <math>B</math>. Een coördinatisering beeldt een <math>n</math>-dimensionale vectorruimte <math>V</math> over <math>K</math> af op de ruimte <math>K^n</math>. Daarbij worden de basisvectoren uit de basis <math>B</math> afgebeeld op de zgn. eenheidsvectoren, die een basis vormen van <math>K^n</math>. Alles wat de structuur van <math>V</math> betreft, kunnen we bestuderen in <math>K^n</math>. {{Sub}} 21c1jtnak78mblvkdhlspkie1grj9gz 0 3012 427205 348970 2026-05-17T06:12:35Z Erik Baas 2193 lf 427205 wikitext text/x-wiki {{Index Lineaire algebra}} Nu we weten wat een coördinatisering is, realiseren we ons dat deze afhankelijk is van de basis waarop hij betrekking heeft. Wat nu als we nog een andere basis beschouwen? Een vector heeft t.o.v. beide bases coördinaten. Wat is de relatie tussen beide? Laat <math>V</math> een vectorruimte met dimensie <math>n</math> over het lichaam <math>K</math> zijn en <math>B=(b_1,\ldots,b_n)</math> en <math>C=(c_1,\ldots,c_n)</math> twee geordende bases van <math>V</math>. Een vector <math>x \in V</math> heeft t.o.v. beide bases coördinaten: :<math>x=\xi_1 b_1+\ldots +\xi_n b_n = \chi_1 c_1+ \ldots +\chi_n c_n</math> We zoeken de relatie tussen de coördinaten <math>\xi_1,\ldots,\xi_n</math> t.o.v. <math>B</math> en de coördinaten <math>\chi_1,\ldots,\chi_n</math> t.o.v. de basis <math>C</math>. Die relatie kunnen we te weten komen, als we het verband kennen tussen de beide bases. De basisvectoren uit <math>C</math> kunnen we uitdrukken in die van <math>B</math>: :<math>c_r=\gamma_{r1} b_1+\ldots +\gamma_{r1} b_n =\sum_{k=1}^n\gamma_{rk} b_k</math> Daarin zijn de <math>n^2</math> getallen <math>(\gamma_{rk})</math> niets anders dan de coördinaten van de basisvectoren uit <math>C</math> t.o.v. de basis <math>B</math>. Voor <math>x</math> kunnen we nu afleiden: :<math> x= \sum_{k=1}^n \xi_k b_k = \sum_{r=1}^n \chi_r c_r = \sum_{r=1}^n \chi_r \sum_{k=1}^n\gamma_{rk} b_k= \sum_{k=1}^n \sum_{r=1}^n \chi_r \gamma_{rk} b_k</math> Omdat een vector maar op één manier als lineaire combinatie van basisvectoren kan worden geschreven, moet dus gelden dat: :<math>\xi_k = \sum_{r=1}^n \chi_r \gamma_{rk}</math> Deze relatie is eigenlijk een afbeelding: <math>\Gamma_{BC}: K^n \to K^n</math>, die aan de coördinaten van een vector t.o.v. <math>C</math> de coördinaten t.o.v. <math>B</math> toevoegt. We noemen deze afbeelding een coördinatentransformatie en kunnen die uitdrukken in de coördinatiseringen: <math>\Gamma_{BC}=\kappa_B\kappa_C^{-1}</math>. x / \ <math>\kappa_C</math> <math>\kappa_B</math> / \ / \ <math>\chi\quad \xrightarrow{\quad\Gamma\quad}\quad\xi</math> ==Definitie 9.1== Zij <math>V</math> een vectorruimte met dimensie <math>n</math> over het lichaam <math>K</math>, en <math>B=(b_1,\ldots,b_n)</math> en <math>C=(c_1,\ldots,c_n)</math> twee bases van <math>V</math>. We noemen de afbeelding <math>\Gamma_{BC}=\kappa_B\kappa_C^{-1}</math> die de coördinaten van een vector t.o.v. <math>C</math> afbeeldt op de coördinaten t.o.v. <math>B</math>, een '''coördinatentransformatie'''. {{Sub}} fnm7w7psggzdrb5296c433ivh7bt4tw 0 3013 427208 348973 2026-05-17T06:12:37Z Erik Baas 2193 lf 427208 wikitext text/x-wiki {{Index Lineaire algebra}} We hebben al gezien dat de coördinatisering <math>\kappa_B: V \to K^n</math> de lineaire ruimte <math>V</math> met basis <math>B</math> afbeeldt in (op) de lineaire ruimte <math>K^n</math>. Deze afbeelding heeft de volgende eigenschappen: :<math>\kappa_B(x+y) = \kappa_B(\sum_{k=1}^n \xi_k b_k + \sum_{k=1}^n \eta_k b_k) = \kappa_B(\sum_{k=1}^n (\xi_k + \eta_k) b_k) =</math> ::<math> \,=(\xi_1 + \eta_1,\ldots ,\xi_n + \eta_n) = (\xi_1,\ldots,\xi_n)+ (\eta_1,\ldots ,\eta_n) = \kappa_B(x)+\kappa_B(y) </math> en :<math>\kappa_B(\alpha x) = \kappa_B(\alpha \sum_{k=1}^n \xi_k b_k) =\kappa_B(\sum_{k=1}^n \alpha \xi_k b_k) = (\alpha \xi_1,\ldots,\alpha \xi_n) = \alpha \kappa_B(x)</math> Een lineaire combinatie van vectoren wordt dus afgebeeld op dezelfde lineaire combinatie van de beelden van die vectoren. En dat is maar goed ook voor een coördinatisering. Zulke afbeeldingen houden dus (zo goed mogelijk) de lineaire structuur in stand; we noemen ze daarom lineaire afbeeldingen. ==Definitie 10.1== Een afbeelding <math>A:\,V \to W</math> van de lineaire ruimte <math>V</math> naar de lineaire ruimte <math>W</math>, beide over <math>K</math>, heet '''lineair''' als geldt: :<math>A(x+y) = A(x)+A(y)</math> en :<math>A(\alpha x) = \alpha A(x)</math> Een lineaire afbeelding wordt ook '''homomorfisme''' genoemd. De beide vectorruimten hoeven niet eindig-dimensionaal te zijn, noch van gelijke dimensie en de afbeelding hoeft noch injectief, noch surjectief te zijn. Merk op dat eigenlijk geschreven had moeten worden: :<math>A(x+_{_V}y) = A(x)+_{_W}A(y)</math> en :<math>A(\alpha\cdot_{_V} x) = \alpha\cdot_{_W}A(x)</math> om onderscheid te maken tussen de bewerkingen in <math>V</math> en in <math>W</math>. In de praktijk laten we de indices weg, aangezien dat nooit tot verwarring aanleiding geeft. ==Voorbeeld 10.1== We beelden de vectorruimte <math>\R^2</math> af op zichzelf met de lineaire afbeelding <math>A</math>, gegeven door de beelden van de eenheidsvectoren: <math>A(1,0)=(1,1)</math> en <math>A(0,1)=(-1,1)</math>. Omdat de afbeelding lineair is, ligt hiermee de hele afbeelding vast, want: :<math>A(\alpha_1,\alpha_2) = A(\alpha_1 (1,0)+\alpha_2 (0,1))= \alpha_1 A(1,0)+\alpha_2A(0,1)= </math> ::<math> =\alpha_1 (1,1)+\alpha_2 (-1,1) = (\alpha_1 - \alpha_2, \alpha_1 + \alpha_2) </math> Hierboven hebben we gezien dat coördinatiseringen lineair zijn. ==Stelling 10.1== Een coördinatisering is een lineaire afbeelding. Door op natuurlijke wijze de afbeeldingen van <math>V</math> naar <math>W</math> van een optelling en scalaire vermenigvuldiging te voorzien via: :<math>(f+g)(v)=f(v)+g(v)</math> en :<math>(\lambda f)(v)=\lambda(f(v))</math> wordt de ruimte van alle afbeeldingen van <math>V</math> naar <math>W</math> een lineaie ruimte over hetzelfde lichaam. ==Stelling 10.2== De afbeeldingen van de lineaire ruimte <math>V</math> naar de lineaire ruimte <math>W</math>, beide over <math>K</math>, vormen een lineaire ruimte over <math>K</math>. ===Bewijs=== Het bewijs is triviaal en verloopt via het verifiëren van de eisen voor lineaire ruimte. ==Stelling 10.3== De lineaire afbeeldingen van de lineaire ruimte<math>V</math> naar de lineaire ruimte <math>W</math>, beide over <math>K</math>, vormen een lineaire deelruimte <math>\mathcal{L}(V,W)</math> van de ruimte van alle afbeeldingen van <math>V</math> naar <math>W</math>. ===Bewijs=== Met <math>A,B \in \mathcal{L}(V,W)</math> is ook <math>\lambda A + \mu B \in \mathcal{L}(V,W)</math>. {{Sub}} 0ashxhwj0pxl74us7g8lfsegga3vrno 0 3014 427216 405383 2026-05-17T06:12:44Z Erik Baas 2193 lf 427216 wikitext text/x-wiki {{Index Lineaire algebra}} Een lineaire afbeelding <math>A</math> van <math>V</math> in <math>W</math> beeldt natuurlijk de 0 van <math>V</math> af op de 0 van <math>W</math>: <math>A(0) = 0</math>. Verder is het beeld van <math>V</math> onder <math>A</math> weer een lineaire ruimte. Daartoe volstaat immers dat van een vector uit het beeld ook de scalaire veelvouden en met elk tweetal ook hun som in het beeld ligt. Dit is juist de lineariteit van de afbeelding. ===Stelling 11.1=== Het beeld <math>A(V)</math> van de lineaire ruimte <math>V</math> onder de lineaire afbeelding <math>A:V \to W</math> is een lineaire deelruimte van <math>W</math>. Die beeldruimte wordt voorgebracht door een basis van het origineel, want de lineaire afbeelding behoudt de lineaire combinaties. ===Stelling 11.2=== Het beeld <math>A(V)</math> van de lineaire ruimte <math>V</math> onder de lineaire afbeelding <math>A:V \to W</math> wordt voortgebracht door de beelden van een basis van <math>V</math>. ====Bewijs:==== Zij <math>w \in A(V)</math> een vector uit het beeld van <math>V</math> onder <math>A</math>. Er is dus een <math>x \in V</math>, die door <math>A</math> op <math>w</math> wordt afgebeeld: <math>w = A(x)</math>. Als <math>(b_1,\ldots,b_m,\ldots)</math> een basis is van <math>V</math>, is <math>x</math> een lineaire combinatie daarvan: :<math>x = \sum_i \xi_i b_i</math> Voor <math>w</math> geldt dus: :<math>w = A(x) = A\big(\sum_i \xi_ib_i\big) = \sum_i \xi_i A(b_i)</math>, dus inderdaad een lineaire combinatie van de beeldvectoren <math>(A(b_1),\ldots,A(b_m),\ldots)</math>. Het is niet moeilijk in te zien dat de afbeelding die alle vectoren uit <math>V</math> op de 0 afbeeldt lineair is. De beelden van de basisvectoren in een basis zijn dus niet noodzakelijk lineair onafhankelijk. Ze hoeven niet een basis te vormen van het beeld <math>A(V)</math>. De rang van de beelden van een basis, die we ook de rang van de afbeelding noemen, hoeft dus niet gelijk te zijn aan de dimensie van het origineel <math>V</math>. Er kunnen als het ware dimensies verloren gaan. Waar zijn die dimensies gebleven? Kennelijk zijn er dan behalve de 0 nog andere vectoren op de 0 afgebeeld. De verzameling van die vectoren noemen we de kern of nulruimte van de lineaire afbeelding. ===Definitie 11.1=== Onder de '''rang''' <math>\mathrm{rang}(A)</math> van een lineaire afbeelding <math>A:V \to W</math> van de vectorruimte <math>V</math> in de vectorruimte <math>W</math> verstaan we de rang van de beelden van de basisvectoren van een basis van <math>V</math>, dus, als <math>(b_1,\ldots,b_m,\ldots)</math> een basis is van <math>V</math>, is: :<math>\mathrm{rang}(A) = \mathrm{rang}(A(b_1),\ldots,A(b_m),\ldots)</math> ===Definitie 11.2=== Onder de '''kern''' of '''nulruimte''' <math>\ker(A)</math> van een lineaire afbeelding <math>A:V \to W</math> van de vectorruimte <math>V</math> in de vectorruimte <math>W</math> verstaan we de verzameling vectoren die door <math>A</math> op de 0 worden afgebeeld, dus :<math>\ker(A) = \{x \in V|A(x)=0\}</math> Het zal gezien het voorgaande niet verbazen dat de eventueel in het beeld ontbrekende dimensies, juist de dimensies van de kern zijn. ===Stelling 11.3 (Dimensiestelling)=== De rang van de lineaire afbeelding <math>A:V \to W</math> vormt samen met de dimensie van de kern van <math>A</math> de dimensie van <math>V</math>, in formule: :<math>\mathrm{rang}(A)+\dim(\ker(A))=\dim(V)</math> ====Bewijs:==== We geven het bewijs alleen voor eindig-dimensionale <math>V</math>. Laat <math>(u_1,\ldots,u_k)</math> een basis van <math>\ker(A)</math> zijn. Vul deze basis aan met <math>(v_1,\ldots,v_r)</math> tot een basis van <math>V</math>. Dan is <math>\dim(V) = k+r</math>. (NB De gekozen bases kunnen evetueel leeg zijn.) De beelden van het stelsel <math>(v_1,\ldots,v_r,)</math> vormen nu een basis van het beeld <math>A(V)</math> van <math>V</math>. Zij zijn lineair onafhankelijk, want stel maar dat: :<math>0 = \alpha_1 A(v_1)+ \ldots +\alpha_r A(v_r)</math>, dan is: :<math>0 = A(\alpha_1 v_1+ \ldots +\alpha_r v_r)</math> Dit houdt in dat: :<math>\alpha_1 v_1+ \ldots +\alpha_r v_r \in \ker(A)</math> en dus moeten alle <math>\alpha</math>'s 0 zijn. Het stelsel is ook volledig, want elke <math>v \in V</math> is een lineaire combinatie van de basis <math>(v_1,\ldots,v_r,u_1,\ldots,u_k)</math> en deze wordt afgebeeld op <math>(0,\ldots,0,A(v_1),\ldots,A(v_r))</math>. {{Sub}} nx5a9jgplvo6qfe2sb7gsbmz5bpodpa 0 3015 427213 221911 2026-05-17T06:12:40Z Erik Baas 2193 lf 427213 wikitext text/x-wiki {{Index Lineaire algebra}} Een stelsel vectoren brengt een lineaire deelruimte voort. De dimensie van die deelruimte is natuurlijk gelijk aan het maximale aantal lineair onafhankelijke vectoren in het stelsel. Dat aantal noemen we de rang van het stelsel. ===Definitie 7.1=== Onder de '''rang''' van een stelsel vectoren verstaan we de dimensie van de door dat stelsel voortgebrachte deelruimte. Dus: :<math>\,\mathrm{rang}(x_1,...,x_m,...) = \dim(D(x_1,...,x_m,...))</math>. {{Sub}} rw5lilmwxl7avw168jpcaqj1yb1hbhl 0 3016 427212 348975 2026-05-17T06:12:39Z Erik Baas 2193 lf 427212 wikitext text/x-wiki {{Index Lineaire algebra}} In het voorgaande hebben we al gezien dat een lineaire afbeelding <math>A:V \to W</math> van de lineaire ruimte <math>V</math> naar de lineaire ruimte <math>W</math>, geheel bepaald is door de beelden van een basis. Immers: als <math>B=(b_1,\ldots,b_n)</math> een geordende basis is van <math>V</math> en <math>x</math> is een element van <math>V</math>, dan is: :<math>x=\sum_i \xi_i b_i</math>, zodat :<math>A(x)=\sum_i \xi_i A(b_i)</math> Het beeld van een vector wordt dus volledig bepaald door de beelden van de basisvectoren. Deze beelden zijn lineaire combinaties van een geordende basis <math>C=(c_1,\ldots,c_m)</math> van W: :<math>A(b_i)=\sum_j \gamma_{ij} c_j</math>. Zo wordt: :<math>A(x)=\sum_i \xi_i \sum_j \gamma_{ij} c_j = \sum_{ij} \xi_i \gamma_{ij} c_j</math> Bij gegeven bases <math>B</math> van <math>V</math> en <math>C</math> van <math>W</math> wordt het beeld onder <math>A</math> van een vector bepaald door de getallen <math>(\gamma_{ij})</math>. Daarvoor geldt: :<math>\gamma_{ij}=(\kappa_C A(b_i))_j</math>, dus de <math>j</math>-de coördinaat van <math>A(b_i)</math> t.o.v de basis <math>C</math>. Voor een beter overzicht nemen we aan dat <math>\dim(V) = n</math> en <math>\dim(W) = m</math>. De rij: :<math>(\kappa_C A(b_1),\ldots,\kappa_C A(b_n)) = ((\gamma_{11},\ldots,\gamma_{1m}),\ldots,(\gamma_{n1},\ldots,\gamma_{nm}))</math> legt dus (samen met de beide bases <math>B</math> en <math>C</math>) de lineaire afbeelding <math>A</math> vast. Die rij is een element van <math>(K^m)^n</math>, en wordt <math>n\times m</math>-matrix genoemd. Zo'n matrix wordt overzichtelijk opgeschreven als een rechthoekig schema met <math>n</math> rijen en <math>m</math> kolommen. De <math>n</math> rijen bestaan juist uit de <math>m</math> coördinaten van de <math>n</math> beeldvectoren: :<math>\gamma= \begin{bmatrix} \gamma_{11} & \gamma_{12} & \ldots & \gamma_{1m} \\ \gamma_{21} & \gamma_{22} & \ldots & \gamma_{2m} \\ \vdots & \vdots & \ddots & \vdots \\ \gamma_{n1} & \gamma_{n2} & \ldots & \gamma_{nm} \\ \end{bmatrix} </math> het is gebruikelijk om niet deze <math>n\times m</math>-matrix , maar de <math>m\times n</math>-matrix <math>\alpha</math> waarin de beeldvectoren als kolommen voorkomen, :<math>\alpha = \begin{bmatrix} \alpha_{11} & \alpha_{12} & \ldots & \alpha_{1n} \\ \alpha_{21} & \alpha_{22} & \ldots & \alpha_{2n} \\ \vdots & \vdots & \ddots & \vdots \\ \alpha_{m1} & \alpha_{m2} & \ldots & \alpha_{mn} \\ \end{bmatrix} = \begin{bmatrix} \gamma_{11} & \gamma_{21} & \ldots & \gamma_{n1} \\ \gamma_{12} & \gamma_{22} & \ldots & \gamma_{n2} \\ \vdots & \vdots & \ddots & \vdots \\ \gamma_{1m} & \gamma_{2m} & \ldots & \gamma_{nm} \\ \end{bmatrix} </math> als de matrix van <math>A</math> op te vatten. Omdat beide matrices dezelfde getallen betreffen, alleen getransponeerd opgeschreven, heten ze ook elkaars getransponeerden. :<math>\alpha = \gamma^T</math> Er geldt: :<math>\alpha_{ij}= \gamma_{ji}</math> We zien ook hier dat door de keuze van bases de structuur van lineaire ruimten en afbeeldingen a.h.w. overgebracht wordt naar getalruimten en getalstructuren. We zullen ons daarom eerst daar eens mee bezighouden. ==Definitie 12.1== Onder een '''<math>n\times m</math>-matrix''' <math>A</math> (zeg: n bij m matrix) verstaan we een element van <math>(K^m)^n</math>. We zeggen dat de matrix <math>A</math> <math>n</math> '''rijen''' en <math>m</math> '''kolommen''' heeft. Het getal :<math>A_{rk}=(A_r)_k</math> heet het <math>rk</math>-de '''element''' van de matrix, of ook het element in de <math>r</math>-de rij en <math>k</math>-de kolom. ==Definitie 12.2== Onder de matrix van de lineaire afbeelding <math>A:V\to W</math> van de <math>n</math>-dimensionale lineaire ruimte <math>V</math> in de <math>m</math>-dimensionale lineaire ruimte <math>W</math> over hetzelfde lichaam als <math>V</math>, t.o.v. de bases <math>B=(b_1,\ldots,b_n)</math> van <math>V</math> en <math>C=(c_1,\ldots,c_m)</math> van <math>W</math>, verstaan we de <math>m\times n</math>-matrix <math>M(A,B,C)</math> met als <math>rk</math>-de element: :<math>M(A,B,C)_{rk}=(\kappa_C \, A(b_k))_r</math> Anders gezegd: de <math>n</math> kolommen van <math>M(A,B,C)</math> zijn de beelden onder <math>A</math> van de basisvectoren uit de basis <math>B</math>, voorgesteld door de coördinaten t.o.v de basis <math>C</math>. {{Sub}} bnj37zckytx4xleym32ntvlkos1hi0f 0 3267 427357 414088 2026-05-17T07:07:51Z Erik Baas 2193 lf 427357 wikitext text/x-wiki {{Opstartfase}} {{Duits}} <div style="text-align: center;"><[[Duits|Titelpagina]] - '''Inhoudsopgave''' - [[Duits/Les 1|Les 1]]></div> ==Inleiding== ''Duits is een West-Germaanse taal, verwant aan het Nederlands en Engels. Duits wordt gesproken door 180 miljoen mensen, van wie 101 miljoen het als moedertaal hebben. De meesten van hen wonen in Duitsland, maar ook in Oostenrijk en Zwitserland wonen veel Duitssprekenden. Daarnaast is Duits in Liechtenstein, Luxemburg en België een officiële taal. Ook in buurlanden langs sommige grenzen van deze landen wonen veel Duitstaligen. In Nederland is Duits een keuzevak op school dat vaak in het voortgezet onderwijs wordt gegeven. Duits was vooral na de Tweede Wereldoorlog impopulair. Maar door de vele economische banden met de Oosterburen en de Europese Unie nam de populariteit van Duits toe. Zo staat in Venlo zelfs een Duits-Nederlandstalige school!'' [[Bestand:Hochdeutscher Sprachraum.png|left|frameless]] {{Nowrap|In deze cursus Duits}} leert u de taal van Goethe en Schiller. Bij elk onderdeel van de grammatica staan opdrachten. Er zijn handige lijsten van bijvoorbeeld de basiswoordenschat en verbindingswoorden en woordenlijsten over veelvoorkomende thema's, zoals toerisme en vervoer. De cursus stelt een tijdsplan voor om Duits te [[leren]] in een halfuurtje per dag op vijf dagen per week. Per dag vindt u taken die u kunt oefenen. Ten slotte is er nog een toetsenbank, een register voor handige links en een gastenboek. <div style="text-align: center; clear: left;">'''Viel Erfolg beim Deutsch lernen!'''</div> == Wikibook Duits == Hiermee kunt u de ultieme online-cursus Duits maken/gebruiken. *[[Duits/Les 1|Les 1]] - het alfabet en tellen *[[Duits/Les 2|Les 2]] - zich voorstellen *[[Duits/Les 3|Les 3]] - de tijd *[[Duits/Les 4|Les 4]] - het weer *[[Duits/Les 5|Les 5]] - de dagen van de week *[[Duits/Les 6|Les 6]] - de maanden van het jaar *[[Duits/Les 7|Les 7]] - de werkwoorden *[[Duits/Les 8|Les 8]] - *[[Duits/Les 9|Les 9]] - *[[Duits/Les 10|Les 10]] - *[[Duits/Toetsenbank|Toetsenbank]] - Andere onderdelen van dit wikibook zijn * [[Duits/Onderwijs|Platform voor leerkrachten]] * [[Duits/Grammatica|Grammatica Duits]] * [[Duits/Briefindeling|Briefindeling]] * [[Duits/Woordenlijst Duits-Nederlands|Woordenlijst Duits-Nederlands]] * [[Duits/Woordenlijst Nederlands-Duits|Woordenlijst Nederlands-Duits]] ====Links met meer informatie ==== * https://en.wikipedia.org/wiki/Deutsch (Engelstalige Wikipedia) <br> <div style="text-align: center;"><[[Duits|Titelpagina]] - '''Inhoudsopgave''' - [[Duits/Les 1|Les 1]]></div> {{Wikipedia|Duits|Duits}} {{Wiktionary|Duits}} {{GFDL-oud}} {{Navigatie Indo-Europees}} {{Sub}} 0sx6vpafucc7poear6wf7mtli1smoce 0 3563 427347 405484 2026-05-17T06:59:57Z Erik Baas 2193 lf 427347 wikitext text/x-wiki {{Index Italiaans}} <div class="center"><[[Italiaans/Inhoudsopgave|Inhoudsopgave]] - [[Italiaans/Introductie|Inleiding]] - '''Les 1''' - [[Italiaans/Les 2|Les 2]]></div> ==Onderwerp== In les 1 ('''Lezione Uno''' of '''La prima lezione''') van de cursus Italiaans worden alfabet, uitspraak en klemtoon behandeld. Er komt geen toets over les 1, maar dit is wel zeer belangrijke stof. ==Alfabet met uitspraak== {| class="wikitable" !Hoofdletter !Kleine letter !Naam !Uitspraak |- |A |a |a |aa |- |B |b |bi |bie |- |C |c |ci |tsjie |- |D |d |di |die |- |E |e |e |ee |- |F |f |effe |'''ef'''fe |- |G |g |gi |dzjie |- |H |h |acca |'''ac'''ca |- |I |i |i |ie |- |J |j |i lunga |ie '''loen'''ga |- |K |k |kappa |'''kap'''pa |- |L |l |elle |'''el'''le |- |M |m |emme |'''em'''me |- |N |n |enne |'''en'''ne |- |O |o |o |oo |- |P |p |pi |pie |- |Q |q |qu |koe |- |R |r |erre |'''er'''re |- |S |s |esse |'''es'''se |- |T |t |ti |tie |- |U |u |u |oe |- |V |v |vu |voe |- |W |w |vu doppio doppia vu |voe '''dop'''pio '''dop'''pia voe |- |X |x |ics |ieks |- |Y |y |ypsilon i greca |'''iep'''sielon ie '''gre'''ka |- |Z |z |zeta |'''dzè'''ta |} ''Merk op:'' * Aan de klank van sommige letters wordt '''ie''' toegevoegd: B (uitspraak 'bie'), C('tjsie'), D ('die'), P ('pie'), T (tie), X (ieks'). * De meeste woorden in het Italiaans eindigen met een klinker. * Enkele benamingen van letters zijn afgeleid uit het Grieks, zoals 'kappa'(K) en 'zeta'(Z). * De '''y''' heeft twee benamingen, '''ypsilon''' ( uitspraak 'iepsielon', Nederlands: 'ypsilon') en 'i greca' ('Griekse i', uitspraak: 'ie greeka', Nederlands: 'i-grec'). * De '''w''' heet '''doppia v''' (uitspraak: doppie-ja woe, dubbele v), vergelijkbaar met het Franse 'double v' en het Engelse 'double u'. * De letters kunnen tenzij boven anders aangegeven, zowel mannelijk als vrouwelijk zijn! Dus we mogen bijvoorbeeld zowel 'la b' (uitspraak la bie) als 'il b' (uitspraak iel bie) zeggen. Er bestaat een voorkeur voor de vrouwelijke letter, dus '''la b'''. '''La lettera''' (de letter) is ook vrouwelijk. Van oorsprong Italiaanse woorden worden geschreven met maar 21 letters. De ''k, w, x, y'' in vreemde woorden worden zoveel mogelijk vervangen door respectievelijk ''c, v, s en i''. Bijvoorbeeld ''capoc'' (kapok), ''chilometro'' (kilometer, ''chi''= kie omdat zonder h ''ci'' = tsjie), ''vodca'' (wodka), ''senofobia'' (xenofobie) maar ''yogurt'' (yoghurt). De ''j'' wordt niet meer gebruikt in de moderne spelling van Italiaanse woorden. ==Uitspraak== De uitspraak van het Italiaans is vrij consequent. De Italiaanse spelling volgt de uitspraak zo veel mogelijk (is bijna fonetisch), met als extreem voorbeeld ''cesperiano'' = Shakespeariaans (naar de Engelse schrijver/dichter Shakespeare). De klemtoon van volgende afwijkende combinaties is '''vet''' aangegeven. *'''ce''' = tsje, voorbeeld '''cer'''co (ik zoek, uitspraak '''tsjer'''ko, met korte o) *'''ci''' = tsjie, voorbeeld ciocco'''la'''ta (chocolade, uitspraak '''tsjok'''ko'''la'''ta), cit'''tà''' (stad), '''ci'''ao (hoi tegen vrienden, kinderen en toeristen, [tsjiaw]) *'''ge''' = dsje, voorbeeld Ge'''rar'''do (Gerard, uitspraak Dsje'''rar'''do, met korte o) *'''gi''' = dzjie, voorbeeld man'''gia'''re (eten), gi'''ra'''re (afslaan, draaien, uitspraak dsji'''ra'''re)<br> Wanneer er tussen de 'c' en de 'i' of de 'g' en de 'i' een 'h' wordt geplaatst, ontstaat een keelklank:<br> *'''chi, che, ca, co,...''' = ki, ke, ka, ko,...<br> *'''ghi, ghe, ga, go,...''' = gi, ge, ga, go,... (voorbeeld: ghetto, met gh zoals de Franse, Engelse en Duitse G.<br> voorbeeld ghi'''ac'''cio (ijs = bevroren water, gi-'''ja'''-tsjoh)), chiacchie'''ra'''re (babbelen, uitspraak 'kijakje'''ra'''re'). De g heeft nooit de harde raspende klank zoals in de meeste delen van Nederland, maar klinkt als in het Franse ''garçon'' (jongen). Uit de regels voor ce en ci volgen: *'''sce''' = sje, voorbeeld co'''nos'''cere (weten, kennen, leren kennen, ko'''nos'''jere) *'''sci''' = sji, voorbeeld lo '''scio'''pero (de staking, lo '''sjio'''pero, met korte o) Verder *'''gli''' = lji, voorbeeld taglia'''tel'''le (de tagliatelle, tal-jia-'''tel'''le) Opgepast voor dubbele klinkers: Nederlandse tweeklanken zijn dit niet in het Italiaans. Een Nederlandse naam als 'De Ruiter' wordt in het Italiaans uitgesproken als 'Dee '''Roe'''-ie-ter'. 'Huygens' wordt 'Hoe-'''ie'''-djens'. Wel consequent! *'''ae''' = a-e, voorbeeld '''ma'''estro, ''''ma'''-es-tro', niet '<s>maistro</s>'! *'''ie''' = ie-e, voorbeeld '''gra'''zie (dank je/u, 'gra-tsie-je') *'''ui''' = oe-ie, voorbeeld gra'''tu'''ito (gratis, 'graa-toe-ieto'). *'''eu''' = e-oe, 'ew' voorbeeld Europa ('Ew'''ro'''pa', 'èh-woe-ro-pa'), euro (''''èw'''ro') Om de uitspraak van de letter c makkelijk te onthouden is er een ezelsbruggetje: Kaa, Koo, Koe, TSJe, TSJie (ca, co, cu, ce, ci). De C klinkt altijd als een K , tenzij er een e of i na komt, dan spreek je de c uit als "tsj".<br>Dus als er na de c bijvoorbeeld een a staat spreek je de c uit als k. Maar als er na de c een e of i komt, spreek je de c uit als tsj. Anders gezegd de C klinkt altijd als een K , behalve als er een e of i komt. De uitspraak van de '''r''' is de klassiek Nederlandse r relatief voorop de tong, dus zeker niet de brouwende "ar" met keelklank zoals in de Amsterdamse en Gooise dialecten in de media, bij jonge vrouwen en in het Engels/Amerikaans. * verrassend is ''lo jazz'' (de jazz) met uitspraak 'djets'. ==Klemtoon== Meestal moet men uit het hoofd leren waar de '''klemtoon''' (vet aangegeven) in het woord ligt, over het algemeen ligt de klemtoon op de voorlaatste lettergreep, maar ook vaak op de twee na laatste lettergreep. Voor sommige zaken zijn er regels, bijvoorbeeld bij de werkwoorden. ''Voorbeeld: 'par'''la'''re' (spreken, praten) in de onvoltooid tegenwoordige tijd'' '''par'''lo (ik spreek), '''par'''li (jij spreekt), '''par'''la (zij/hij/het spreekt) & '''par'''lano (zij spreken)<br> In het enkelvoud en de 3de persoon meervoud ligt de klemtoon altijd op de eerste lettergreep bij de regelmatige werkwoorden op -are, -ire en -ere.<br> Maar par'''lia'''mo (wij spreken), par'''la'''te (jullie spreken)<br> Als de klemtoon op de laatste lettergreep valt, wordt dit door een accent aangegeven, voorbeeld ''qualit'''à''''', kwaliteit. Vaak komt de klemtoon op de derde lettergreep van achteren, voorbeeld '''for'''mula, 'for-moe-la', formule. Nederlanders leggen vaak deze klemtoon verkeerd, bijvoorbeeld op de klassieke muziekzender Radio 4. Net als in het Nederlands, zijn er in het Italiaans woorden waarvan de klemtoon in het spraakgebruik aan het verschuiven is. Zo kun je tegenwoordig naast "soddis'''fa'''" ook "sod'''dis'''fa" (betekenis "hij/zij/het voldoet, is bevredigend") horen. <div class="center"><[[Italiaans/Inhoudsopgave|Inhoudsopgave]] - [[Italiaans/Introductie|Inleiding]] - '''Les 1''' - [[Italiaans/Les 2|Les 2]]></div> {{Sub}} oqkodzevst2c03qolffb1rzvyceogrc 0 3631 427360 408969 2026-05-17T07:07:52Z Erik Baas 2193 lf 427360 wikitext text/x-wiki {{Bladeren4|Zweeds|Zweeds|/Inhoudsopgave|''Inhoudsopgave''}} {{Paragraaf|Inleiding}} [[Bestand:Idioma sueco.png|frameless|right]] {{Tekstblok|[[Afbeelding:Flag of Sweden.svg|22px]] Het Zweeds is een Noord-Germaanse taal. Het is de landstaal van [[Atlas van Europa/Zweden|Zweden]] en wordt ook gesproken in grote delen van [[Atlas van Europa/Finland|Finland]]. Het Zweeds heeft bijna 10 miljoen sprekers. Ongeveer 9,2 miljoen Zweden spreken Zweeds, in Finland heeft het Zweeds ongeveer 300.000 sprekers. Ook op de Ålandseilanden wordt Zweeds gesproken. In de Verenigde Staten wordt ook hier en daar Zweeds gesproken, dat komt door de grote groepen immigranten die rond de jaren 50 naar de Verenigde Staten zijn vertrokken. De Zweedse regering heeft de taal overigens nooit erkend. Daarom spreekt men van ''de facto'' Zweeds. In Finland is het Zweeds wel officieel erkend. In de Verenigde Staten is het Zweeds ook niet officieel. Het Zweeds is nauw verwant aan twee andere Noord-Germaanse talen op het Scandinavische vasteland, het [[Deens]] en [[Noors]]. Sommige woorden zijn anders, op grammaticaal vlak komen de talen vrijwel overeen. De spelling is wel verschillend. Het vocabulaire van het Zweeds bestaat bijna geheel uit Germaanse woorden. Er zijn wel wat leenwoorden uit vooral het Latijn, Frans en (Neder-)Duits. Tegenwoordig worden er veel woorden uit het Engels overgenomen. }} {{Paragraaf|Uitspraak}} {{Tekstblok|Kenmerkend voor de uitspraak van het Zweeds is de melodie: het is een toontaal. Er bestaan twee verschillende toonaccenten, en deze kunnen betekenisonderscheidend zijn. Het woord anden betekent, afhankelijk van de intonatie, "de eend" of "de geest". Hoe de toonaccenten daadwerkelijk worden uitgesproken is sterk afhankelijk van waar de spreker vandaan komt. In het zuiden onderscheidt men de tonen meer in de lengte dan in de toonhoogte. Bovendien wordt een woord alleen met toonaccent uitgesproken wanneer het een belangrijke grammaticale functie in een zin vervult. }} {{Paragraaf|Lessen}} {{Tekstblok|Zie de [[Zweeds/Inhoudsopgave|Inhoudsopgave]] }} {{Fase|1}} {{Boek}} {{Bi}} {{Navigatie Indo-Europees}} {{Wikipedia | Pagina = Zweeds | Naam = Zweeds }} [[Categorie:Taal]] 4q4imqtxhefmgf70f2wpdyt341rpxtb 4 3851 427371 406499 2026-05-17T07:08:05Z Erik Baas 2193 lf 427371 wikitext text/x-wiki {{Wachtruimte}} = Roemeens = Eerst de algemene informatie. [[w:Roemeens|Roemeens]] - '''Română''' - is een [[w:Romaanse talen|Romaanse taal]] die in [[w:Europa (werelddeel)|Europa]] gesproken wordt door ongeveer 26 miljoen mensen. De taal is nauw verwant aan het [[w:Frans|Frans]], [[w:Italiaans|Italiaans]], [[w:Spaans|Spaans]], [[w:Portugees|Portugees]] en andere Romaanse talen. Het Roemeens is een mengeling van [[w:Latijn|Latijn]] en Dacisch en heeft in de loop der jaren een paar [[w:Slavische talen|Slavische]], [[w:Hongaars|Hongaarse]] en [[w:Turks|Turkse]] woorden overgenomen. [[w:Roemenië|Roemenië]] - '''România''' - is een land dat klaar is om ontdekt te worden. Het heeft zijn communistische verleden achter zich gelaten en wordt met de minuut rijker. Het land bezit een prachtige natuur die zich uitstrekt over [[w:Karpaten|beeldschone bergen]] tot [[w:Donaudelta|de grootste delta]] van Europa. Men kan niet langer beweren dat Roemenië op toeristisch vlak onderontwikkeld is; zowel 's zomers als 's winters trekken toeristen naar het Bucegi-gebergte en de Zwarte Zeekust - ''litoral''. Vooral [[w:Mamaia|Mamaia]] aan de kust is een toeristische trekpleister geworden. == Les 1: Uitspraak == We gaan beginnen! Natuurlijk beginnen we eerst met de uitspraak van een aantal letters. In het Roemeense alfabet zitten een paar bijzondere letters, namelijk de '''Ă, Â, Î, Ş, Ţ'''. *de '''ă''' spreek je uit als de ''e'' in spel''e''n *de '''â'''&nbsp;<ref>[https://en.wikibooks.org/wiki/Romanian/Pronunciation_and_alphabet]. Kijk onder 'vowels' en klik op de link bij "â" voor een voorbeeld.</ref> heb je ook in Slavische talen, zoals in het Pools. Deze letter is lastig uit te spreken. Het is een soort van ''UH'', maar dan diep in je keel. Het is hetzelfde als de '''î''', alleen bevindt de â zich altijd middenin een woord en de î vooraan een woord. *de '''ş''' spreek je uit als ''sj'' van ''sjaal'' *'''ţ''', is de ''ts''-klank. Denk maar aan mu''ts''. Andere opvallende letters. *'''c''' - als er een ''i'' of ''e'' achter komt wordt het een ''tsj''. Anders is het een ''k'' (vergelijkbaar met het Italiaans). Als je "ke" moet zeggen komt er een 'h' tussen: 'che'. *'''g''' - hetzelfde als met de c. Met een ''i'' of ''e'' erachter wordt het een ''dzj'', anders een ''gh'' (van ''gh''ost). *'''j''' - deze is een ''zj'' (van het Franse ''J''ean). *'''u''' - oe *'''v''' - w *'''Klinkers''' worden altijd lang uitgesproken. De ''a'' is bijvoorbeeld geen ''ah'' of ''aa'' zoals in het Nederlands, maar altijd net iets ertussenin: ''á''. == Les 2: Pers. voornaamwoorden en belangrijke zinnen == {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; color: black; background-color:#f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |- bgcolor="EFEFEF" ! Nederlands ! Roemeens ! ''Uitspraak'' |- | align="center" | &nbsp; '''ik''' || eu || ''jé-oe'' |- | align="center" | &nbsp; '''jij''' || tu || ''toe'' |- | align="center" | &nbsp; '''hij''' || el || ''jél'' |- | align="center" | &nbsp; '''zij''' || ea || ''já'' |- | align="center" | &nbsp; '''wij''' || noi || ''noi'' |- | align="center" | &nbsp; '''jullie''' || voi || ''woi'' |- | align="center" | &nbsp; '''zij (m)''' || ei || ''jeej'' |- | align="center" | &nbsp; '''zij (v)''' || ele || ''jéllé'' |} {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; color: black; background-color:#f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |- bgcolor="EFEFEF" ! Nederlands ! Roemeens ! ''Uitspraak'' |- | align="center" | &nbsp; '''wat''' || ce || ''tsjé'' |- | align="center" | &nbsp; '''wie''' || cine || ''tsjiené'' |- | align="center" | &nbsp; '''waar''' || unde || ''oendé'' |- | align="center" | &nbsp; '''waarom''' || de ce || ''dé tsjé'' |- | align="center" | &nbsp; '''hoe''' || cum || ''koem'' |} {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; color: black; background-color:#f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |- bgcolor="EFEFEF" ! Nederlands ! Roemeens ! ''Uitspraak'' |- | align="center" | &nbsp; '''Ik ben Johan''' || Eu sunt Johan || ''jé-oe soent Johan'' |- | align="center" | &nbsp; '''Hoe gaat het''' || Ce faci || ''tsjé fatsj'' |- | align="center" | &nbsp; '''Ik woon in Highboro''' || Eu locuiesc în [[Highboro]] || ''jé-oe lok-oei-jésk uh-n Hihgboro'' |- | align="center" | &nbsp; '''Ik praat Roemeens''' || Eu vorbesc Română || ''jé-oe worbésk rom-uh-ne'' |- | align="center" | &nbsp; '''Wat betekent dit?''' || Ce înseamnă asta? || ''tsjé uh-nsámne ástá?'' |- | align="center" | &nbsp; '''Ik wil een huis kopen''' || Eu vreau să cumpăr o casă || ''jé-oe wrau se koemper ó cásse'' |} Wél moet/mag je het persoonlijk voornaamwoord weglaten. Dus "eu sunt Johan" wordt "sunt Johan". "eu sunt Johan" betekent meer: ''ík, ík ben Johan''. == Les 3: Belangrijke werkwoorden en vervoegingen == Dit is een beetje ingewikkeld, bij regelmatige werkwoorden. Soms komt er bijvoorbeeld ''-ez'' achter, in andere gevallen ''-esc'' enz. {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; color: black; background-color:#f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |- bgcolor="EFEFEF" ! Werkwoord 1: wonen ! Werkwoord 2: werken ! Werkwoord 3: lezen ! Werkwoord 4: vertrekken ! Korte samenvatting |- | align="center" | &nbsp; Eu locui'''esc''' || Eu lucr'''ez''' || Eu cit'''esc''' || Eu plec || - |- | align="center" | &nbsp; Tu locui'''eşti''' || Tu lucr'''ezi''' || Tu cit'''eşti''' || Tu plec'''i''' || -i |- | align="center" | &nbsp; El/Ea locui'''eşte''' || El/Ea lucr'''ează''' || El/Ea cit'''eşte''' || El/Ea pl'''eacă''' || -eşte/eacă |- | align="center" | &nbsp; Noi locui'''ăm''' ||Noi lucr'''ăm''' || Noi cit'''ăm''' || Noi plec'''ăm''' || -ăm |- | align="center" | &nbsp; Voi locui'''ţi''' || Voi lucr'''aţi''' || Voi cit'''iţi''' || Voi plec'''aţi''' || -ţi |- | align="center" | &nbsp; Ei/Ele locui'''esc''' || Ei/Ele lucr'''ează''' || Ei cit'''esc''' || Ei/Ele plec || hetzelfde als bij ''ik'' of ''hij/zij''. |} In de volgende tabel staat onderaan ook het voltooid deelwoord. Dit is altijd "(vorm van HEBBEN)" + ..., net zoals in het Nederlands ('''ik heb''' gedaan - am făcut, '''jij hebt''' gedaan - ai făcut). Hieronder hebben we alleen de ik-vorm van 'hebben' gedaan. {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; color: black; background-color:#f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |- bgcolor="EFEFEF" ! Zijn ! Hebben ! Doen/Maken ! Schrijven ! Weten ! Zien ! Zal zijn ! Gaan |- | align="center" | &nbsp; Eu '''sunt''' || Eu '''am''' || Eu '''fac''' || Eu '''scriu''' || Eu '''ştiu''' || Eu '''văd''' || eu '''voi fi''' || eu '''merg''' |- | align="center" | &nbsp; Tu '''eşti''' || Tu '''ai''' || Tu '''faci''' || Tu '''scrii''' || Tu '''ştii''' || Tu '''vezi''' || Tu '''vei fi''' || Tu '''mergi''' |- | align="center" | &nbsp; El/Ea '''este''' || El/Ea '''are''' || El/Ea '''face''' || El/Ea '''scrie''' || El/Ea '''ştie''' || El/Ea '''vede''' || El/Ea '''va fi''' || El/Ea '''merge''' |- | align="center" | &nbsp; Noi '''suntem''' || Noi '''avem''' || Noi '''facem''' || Noi '''scriăm''' || Noi '''ştiăm''' || Noi '''vedem''' || Noi '''vom fi''' || Noi '''mergem''' |- | align="center" | &nbsp; Voi '''sunteţi''' || Voi '''aveţi''' || Voi '''faceţi''' || Voi '''scriţi''' || Voi '''ştiţi''' || Voi '''vedeţi''' || Voi '''veţi fi''' || Voi '''mergeţi''' |- | align="center" | &nbsp; Ei/Ele '''sunt''' || Ei/Ele '''au''' || Ei/Ele '''fac''' || Ei/Ele '''scriu''' || Ei/Ele '''ştiu''' || Ei/Ele '''văd''' || Ei/Ele '''vor fi''' || Ei/Ele '''merg''' |- | align="center" | &nbsp; Am '''fost''' || Am '''avut''' || Am '''făcut''' || Am '''scris''' || Am '''ştiut''' || Am '''văzut''' || - || Am '''mers''' |} <references/> {{Navigatie Indo-Europees}} [[Categorie:Taal]] {{GFDL-oud}} qmnh8npo5sb5hewwx4tcq9bizav9hrb 0 4871 427230 352687 2026-05-17T06:18:34Z Erik Baas 2193 lf 427230 wikitext text/x-wiki {{Index Maple}} ==Maple als een rekenmachine== Door na de prompt (>) een berekening in te typen, voert Maple deze uit, zij het op "wiskundige" wijze. Zo is 2+3 gewoon 5, maar van 4*2+1/5 wordt de "exacte" waarde als breuk gegeven, dit in tegenstelling tot de standaardrekenmachine, die 8,2 zou aangeven. >2+3; <div style="text-align: center;"><math>5 \,</math></div> >4*2+1/5; <div style="text-align: center;"><math>\frac{41}{5}</math></div> >10*%; <div style="text-align: center;"><math>82\,</math></div> Merk op dat het ''%''-symbool hier de uitkomst van de voorgaande berekening betekent. Twee stappen teruggaan kan met ''%%'', ''n''. Meer dan drie stappen terugkeren is niet met alle versies mogelijk. Hoewel deze mogelijk eenvoudig en handig is, kan deze voor een onoverzichtelijke structuur leiden. Net zoals rekenmachines, houdt Maple rekening met de voorrangsregels van rekenen. Zo wordt dus in de berekening 2+3*4 eerst 3*4 uitgerekend en daarna 2 erbij geteld. Door haakjes kan deze volgorde doorbroken worden: (2+3)*4 = 5*4. ===Numerieke waarde=== Om van de berekening 4*2+1/5 niet de uitkomst als breuk te krijgen, maar als decimale breuk, is er de functie "evalf()" ('''eval'''uate using '''f'''loating point): >4*2+1/5; <div style="text-align: center;"><math>\frac{41}{5}</math></div> >evalf(%); <div style="text-align: center;"><math>\!8.200000000</math></div> Dit kan ook direct: >evalf(4*2+1/5); <div style="text-align: center;"><math>\!8.200000000</math></div> ===Afronden=== In tegenstelling tot een rekenmachine zal Maple standaard verderwerken met de symbolisch vorm, bijvoorbeeld <math>\sqrt{2}</math>, omdat dit voor de grootste nauwkeurigheid zorgt. Om de numerieke waarde van een expressie kan de functie ''evalf()'' gebruikt worden. De nauwkeurigheid kan aangepast worden met de systeemvariabele ''Digits'', of door het vereiste decimalen in de ''evalf''-functie mee te geven. >evalf(sqrt(3)); <div style="text-align: center;"><math>1.732050808\,</math></div> >evalf(sqrt(3), 50); <div style="text-align: center;"><math>1.7320508075688772935274463415058723669428052538104\,</math></div> >evalf[50](sqrt(3)); <div style="text-align: center;"><math>1.7320508075688772935274463415058723669428052538104\,</math></div> >Digits:=50; >evalf(sqrt(3)); <div style="text-align: center;"><math>1.7320508075688772935274463415058723669428052538104\,</math></div> >evalf(Pi); <div style="text-align: center;"><math>3.1415926535897932384626433832795028841971693993751\,</math></div> ==Gebruik van variabelen== Het is mogelijk met variabelen te werken (Maple is tenslotte een symbolisch rekenpakket). In de regel hieronder schrijven we de waarde 2,14 in de variabele ''p'', en stoppen we de waarde 1 in de variabele ''Wikipedia''. Wanneer we in verdere berekeningen dan de variabele ''p'' gebruiken, wordt de waarde van ''p'' gebruikt. In tegenstelling tot de standaardrekenmachine is de keuze van variabelen tamelijk vrij. De naam van een variabele moet met een letter of underscore beginnen, en gereserveerde namen zoals de namen van functies en constanten (diff, Pi, ..), kunnen niet zonder meer gebruikt worden. >p:=2.14; >Wikipedia:=1; <div style="text-align: center;"><math>p:=2.14\,</math></div> <div style="text-align: center;"><math>Wikipedia:=1\,</math></div> >2*p; <div style="text-align: center;"><math>4.28\,</math></div> >2*p-Wikipedia; <div style="text-align: center;"><math>3.28\,</math></div> >alpha := 3; <div style="text-align: center;"><math>\alpha:=3\,</math></div> >gamma := 3; Error, attempting to assign to `gamma` which is protected Hier lopen we tegen een probleem aan: de variabele "gamma" blijkt beschermd ('protected') te zijn. Deze mededeling betekent dat een andere waarde al standaard in "gamma" zit. Dit is de Constante van euler, gelijk aan <math>\, .57721...</math>. Meer beschermde variabelen zijn Pi, false, true, I (imaginaire eenheid), infinity, mod (berekenen van de modulus), ... (meer variabelen op de helppagina <code>?ininame</code>). Het ontbeveiligen van variabelen gaat als volgt: >unprotect(gamma); >gamma:=3; <div style="text-align: center;"><math>\, \gamma := 3</math></div> Het is evenzeer mogelijk een wiskundige term in een variabele te stoppen (de term wordt eerst uitgevoerd alvorens opgeslagen te worden in ''x''): >x := 2*7-p+a; <div style="text-align: center;"><math>\! x:=11.86+a</math></div> ==Functies== ===Wiskundige Functies=== Maple heeft standaard een heleboel standaard wiskundige functies beschikbaar: {|class="wikitable" |- !wiskundige functie !code |- |worteltrekken |sqrt() |- |natuurlijke / tien- / ''n''-logaritme |ln( ) / log( ) / log[''n'']( ) |- |exponentiële functie |exp( ) |- |goniometrische functies |sin( ), cos( ), tan (), arccos( ), arctan( ) |} (Voor alle initieel gekende commando's, zie het Maple-helpbestand "Initially Known Mathematical Functions") ===Algemene functies=== Buiten wiskundige functies geeft Maple ook de mogelijkheid wiskundige bewerkingen uit te voeren, bijvoorbeeld een vergelijking oplossen, te differentiëren en te integreren, maar ook een veelterm te factoriseren. Naast het beperkte aantal initieel geladen wiskundige functies, is het aantal te laden functies quasi onbeperkt. ====Algemeen==== >sin(x)^2+cos(x)^2; <div style="text-align: center;"><math>\left (\sin(x)\right )^{2}+\left (\cos(x)\right )^{2}</math></div> >simplify(%); <div style="text-align: center;"><math>1\,</math></div> >expressie := (a+b)^6; <div style="text-align: center;"><math>expressie :=\left (a+b\right )^{6}</math></div> Je kan een variabele vervangen ('substitueren') met de ''subs()'' functie: >subs(a=c, expressie ); <div style="text-align: center;"><math>\left (c+b\right )^{6}</math></div> >subs(a=2, b=4/5, expressie ); <div style="text-align: center;"><math>\frac{7529536}{15625}</math></div> ====Polynomen==== >polynoom := 5*x^2+3*x+2 <div style="text-align: center;"><math>\! 5x^2+3x+2</math></div> >degree(polynoom); <div style="text-align: center;"><math>\! 2</math></div> >coeff(polynoom,x,1); >coeff(polynoom,x,2); <div style="text-align: center;"><math>\! 3</math></div> <div style="text-align: center;"><math>\! 5</math></div> >collect(polynoom); <div style="text-align: center;"><math>(x+2)(x+1)</math></div> ===Zelf een functie construeren=== >f := t -> sin(t) - t; <div style="text-align: center;"><math>f:=t\rightarrow \sin(t)-t</math></div> >f(3*x + 2); <div style="text-align: center;"><math>\sin(3\,x+2)-3\,x-2</math></div> >g:=(u,v,w)->1/u+exp(u+v)+(u-v+w)^2; <div style="text-align: center;"><math>g:=(u,v,w)\rightarrow \frac{1}{u}+{e^{u+v}}+\left (u-v+w\right )^{2}</math></div> >g(2*a,b,3*c); <div style="text-align: center;"><math>\frac{1}{2}\frac{1}{a}+{e^{2\,a+b}}+\left (2\,a-b+3\,c\right )^{2}</math></div>   {{Sub}} {{GFDL-oud}} i0o7c6o49hj370ij7rclbchptbqxszf 0 4876 427236 353320 2026-05-17T06:19:06Z Erik Baas 2193 lf 427236 wikitext text/x-wiki {{Index Maple}} ==Algemeen== > g:=x->sin(x); <div style="text-align: center;"><math>g := x \rightarrow sin(x) </math></div> > plot(g(x),x=-Pi..Pi,colour=blue, thickness=3); [[Afbeelding:Sinusplot maple.png|center]] Bekijk wat er verandert als je de volgende dingen verandert: *Vervang de getekende functie g(x) door **{g(x),g(2*x)} **g(x)>1/2 *opties (na ''thickness=3'' , telkens gescheiden door een komma toevoegen): **coords=polar; **legend="tekst"; **scaling=constrained; **view=a..b; **title="tekst" *Pas de grenzen aan **x=0..infinity Verdere tweedimensionale plotfuncties: *implicitplot, die een gelijkheid (en dus geen parametervergelijking) kan tekenen: >implicitplot(x**2+y**2=1,x=-1..1,y=-1..1); ==3D== Voor het plotten in drie dimensies kan het commando "plot3d" gebruikt worden: >plot3d([cosh(s),2*sinh(s)*cos(t),2*sinh(s)*sin(t)],s=-2*Pi..2*Pi,t=0..2*Pi); [[Afbeelding:Maple plot kegel.png|center]] Verdere opties: *numpoints=200 en 2000; *scaling=constrained (gelijke onderverdelingen op assen kiezen) >plot3d(x*y,x=-1..1,y=-1..1); *verander de grenzen naar sqrt(1-y**2)..sqrt(1-y**2), zo wordt het tekengebied aangepast *voer een kleur toe: color=x of color=x*y, zo krijgen alle punten met gelijke x-coördinaat of z-coördinaat (z=x*y) dezelfde kleur ==Animaties== Bewegende functies ("animaties") gaan als volgt: >animate(sin(a*x),x=0..2*Pi,a=1..10,axes=none); [[Afbeelding:Maple_animatie_sinus.gif|center]] Kwaliteit te verhogen door meer frames (frames=100) of meer punten (numpoints=2000). Analoog kan animate3d gebruikt worden.   {{Sub}} kqrwgx5c6zvecq73l8e9ujmu7nmomix 0 4882 427231 352686 2026-05-17T06:19:02Z Erik Baas 2193 lf 427231 wikitext text/x-wiki {{Index Maple}} ;Lussen Voorbeelden van geprogrammeerde lussen: a:=500: for t from 1 to 100 by 2 do a:=a+t; od: a; <div style="text-align: center;"><math>\! 3000</math></div> >for i in {1,2,3,9} do i**2; od; <div style="text-align: center;"><math>\! 1</math></div> <div style="text-align: center;"><math>\! 4</math></div> <div style="text-align: center;"><math>\! 9</math></div> <div style="text-align: center;"><math>\! 81</math></div> > b:=0: t:=1: while b<5 do printf("Het getal %a is priem: %a. \n",b,isprime(b)); b:=b+t; od: <div style="text-align: center;"><math>Het \, getal \, 0 \,is \,priem: \,false. </math></div> <div style="text-align: center;"><math>Het \,getal\, 1\, is \,priem: \,false. </math></div> <div style="text-align: center;"><math>Het \,getal \,2 \,is \,priem:\, true.</math></div> <div style="text-align: center;"><math>Het \,getal \,3 \,is \,priem: \,true. </math></div> <div style="text-align: center;"><math>Het \,getal \,4 \,is \,priem: \,false. </math></div> ;Procedures >GeefVolgendPriemgetal:=proc(f); g:=f+1; while (not(isprime(g))) do g:=g+1; od; return(g); end proc; <code>Warning, `g` is implicitly declared local to procedure `GeefVolgendPriemgetal`</code> >GeefVolgendPriemgetal(23) <div style="text-align: center;">29</div> Deze functie berekent het volgende priemgetal, en doet hetzelfde als de standaard beschikbare functie nextprime(f). == Deelonderwerp ==   {{Sub}} 3ct0cki6d6ti7eocyluw40w8hfexige 0 4905 427235 352363 2026-05-17T06:19:04Z Erik Baas 2193 lf 427235 wikitext text/x-wiki {{Index Maple}} ;Definitie matrix Veel functies ivm het werken met matrices en vectoren zitten in het [[Maple/Vooraf#pakketten|pakket]] linalg of LinearAlgebra. Hier wordt met het eerste pakket verdergewerkt. > with(linalg): >A:=matrix(2,2,[[1,0],[0,alpha]]); <div style='text-align: center;'><math>A=\begin{bmatrix}1&0\\0&\alpha\end{bmatrix}</math></div> >B:=A**2; <div style='text-align: center;'><math>\! {A}^{2}</math></div> ;Een element van de matrix aanpassen: > A[2,2]:=2; <div style='text-align: center;'><math>\! A_{2,2}:=2</math></div> > print(A); <div style='text-align: center;'><math>A=\begin{bmatrix}1&0\\0&2\end{bmatrix}</math></div> ;Matrix inverteren > inverse(B); <div style='text-align: center;'><math>B^{-1}=\begin{bmatrix}1&0\\0&\frac{1}{4}\end{bmatrix}</math></div> ;Matrices vermenigvuldigen > C:=multiply(B,A,%); <div style='text-align: center;'><math>A=\begin{bmatrix}1&0\\0&2\end{bmatrix}</math></div> ;Eigenwaarden, eigenvectoren, determinant > eigenvals(C); <div style='text-align: center;'>1,2</div> > eigenvectors(C); <div style='text-align: center;'>[2, 1, {[0, 1]}], [1, 1, {[1, 0]}]</div> Per eigenvector wordt de bijhorende eigenwaarde vermeld (2 en 1), de multipliciteit (telkens 1) en de eigenvector. > det(C); <div style='text-align: center;'>2</div> ;Getransponeerde bepalen > transpose(C); <div style='text-align: center;'><math>A=\begin{bmatrix}1&0\\0&\alpha\end{bmatrix}</math></div> ==Vectoren== ;Definitie >u:=vector([a,2*a,-a]); <div style='text-align: center;'>u := [a, 2 a, -a]</div> >v:=[1,2,3]; <div style='text-align: center;'>v := [1, 2, 3]</div> ;Bewerkingen met vectoren: optellen, inwendig en uitwendig product, norm > u+v; <div style='text-align: center;'>[1 + a, 2 + 2 a, 3 - a]</div> > innerprod(u); <div style='text-align: center;'>[a, 2 a, -a]</div> > crossprod(u,v); <div style='text-align: center;'>[8 a, -4 a, 0]</div> > norm(u,frobenius); <div style='text-align: center;'><math>\sqrt(6).|a|</math></div> {{Sub}} b6gniunue3ad4o4auqtd48xpo2la3g6 0 4906 427232 352688 2026-05-17T06:19:02Z Erik Baas 2193 lf 427232 wikitext text/x-wiki {{Index Maple}} ;Integreren > int(f(x),x); <div style="text-align: center;"><math>\int f(x) dx</math></div> > int(1/x**2,x); <div style="text-align: center;"><math>\frac{-1}{x}</math></div> > Int(1/x**2,x); <div style="text-align: center;"><math>\int \frac{1}{x^2} dx</math></div> Door Int te gebruiken (met hoofdletter I) geeft Maple de integraal weer zonder deze te evalueren. Alsnog evalueren kan middels de volgende commando: >value(%); ;Sommeren en vermenigvuldigen > sum(i,i=0..6); <div style="text-align: center;">21</div> > product(i,i=1..6); <div style="text-align: center;">720</div> > sum(1/i!,i=0..infinity); <div style="text-align: center;">exp(1)</div> ;Afleiden en differentiaalvergelijkingen oplossen > int(f(x),x); <div style="text-align: center;"><math>\int f(x) dx</math></div> > diff(%,x); <div style="text-align: center;"><math>f(x)</math></div> > diff(tan(x),x); <div style="text-align: center;"><math>1+tan(x)^2</math></div> > int(%%,x=a..b); <div style="text-align: center;"><math>\int_a^b f(x) dx</math></div> > sin(x)/x; <div style="text-align: center;"><math>\frac{sin(x)}{x}</math></div> > int(%,x=1..2.); <div style="text-align: center;"> 0.6593299064</div> >ode:=diff(f(x),x)=a*f(x); <div style="text-align: center;"><math>\frac{d}{dx}f(x)=a f(x)</math></div> >dsolve(ode); <div style="text-align: center;"><math>\! f(x)=\_C1 e^{(ax)}</math></div> Merk op dat de constante _C1 hier een willekeurige, door het systeem voorgestelde, variabele is. Deze vrijheidsgraad verdwijnt door een extra beginvoorwaarde op te leggen: >dsolve({ode,f(0)=1}); <div style="text-align: center;"><math>\! f(x)= e^{(ax)}</math></div> ;Limieten nemen >limit(sin(x)/x,x=0); <div style="text-align: center;">1</div> >limit(1/x,x=infinity); <div style="text-align: center;">0</div> {{Sub}} o5slegu1zqq9rjb0mfydppl9ffxlxqd 0 4907 427237 352388 2026-05-17T06:19:09Z Erik Baas 2193 lf 427237 wikitext text/x-wiki {{Index Maple}} '''Maple''' is een wiskundig, symbolisch computerrekenpakket. Het wordt gemaakt door Waterloo Maple Inc., een Canadese firma in Waterloo (Ontario) (vandaar het esdoornblad - ''maple leaf'' - als logo). Het rekenpakket biedt de mogelijkheid berekeningen met de computer uit te voeren, maar vooral ook de mogelijkheid van formulemanipulatie, dwz. symbolische berekeningen. Het biedt de gebruiker zo de mogelijkheid zich te concentreren op de wiskundige achtergrond, en minder op de berekeningen. Deze cursus Maple werd opgesteld voor Maple 9 (laatste versie in 2010: versie 14). Vooraleer met Maple te beginnen, de volgende opmerkingen: ==Notatie== ;Angelsaksische notatie Maple is een Canadees programma; het decimaalteken is dan ook een punt, en geen komma. ;Puntkomma Hoewel dit in de recentste versies (versie 10 en nieuwer) niet meer nodig is, is het in de oudere versies strikt noodzakelijk na iedere bewerkingsregel een puntkomma, ";" te plaatsen. Het tonen van het resultaat van een berekening kan onderdrukt worden door het gebruik van de dubbele punt: ":". Hoewel het resultaat niet getoond wordt, wordt de berekening wel uitgevoerd. ==Speciale symbolen== ===%=== Het ''percentteken'' roept het resultaat van de laatste berekening op: >1+2; <div style='text-align: center;'>3</div> >%; <div style='text-align: center;'>3</div> Tweemaal een ''percentteken'' roept het resultaat van de voorlaatste berekening op. ===||=== De ''pipes'' verbinden twee strings met elkaar: >e||5; <div style='text-align: center;'>e5</div> ===@=== Het ''apestaartje'' wordt gebruikt voor de samenstelling (het na elkaar toepassen) van functies: >(f @ g)(x); <div style='text-align: center;'><math>\! f(g(x))</math></div> ===~=== De ''tilde'' geeft aan de op de variabele een "assume" werkt, d.w.z. dat er een voorwaarde aan de variabele verbonden is: >assume(a,positive); >sqrt(a^2); <div style='text-align: center;'>a~</div> ===<nowiki>#</nowiki>=== Het ''hekje'' blokkeert het uitvoeren van alles wat na het hekje komt. >1;#Hier komt commentaar <div style='text-align: center;'>1</div>   {{Sub}} alurv6vzc4iah8gs5he3nusq9fkpk8c 0 4927 427450 426418 2026-05-17T07:24:23Z Erik Baas 2193 lf 427450 wikitext text/x-wiki {{Bi}} {{Index Handboek MediaWiki}} Dit is een handboek voor iedereen die wel eens wil weten wat er achter de software zit waarop Wikibooks, Wikipedia, Wikiquote, Wikisource en Wikiwoordenboek draaien. Het boek richt zich voornamelijk op de gevorderde gebruiker. ==MediaWiki== MediaWiki is software die gemaakt is om te werken op een server en is geoptimaliseerd voor het werken op uitgebreide serverclusters. De licentie van de software is {{Wp|GNU General Public License|GNU General Public License}}, dat wil zeggen dat de broncode vrij is gegeven en anderen het programma verder mogen ontwikkelen. Het is geschreven in de taal [[Programmeren in PHP|PHP]] en de inhoud van de verschillende platformen die draaien met deze software, zoals [https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia Wikipedia] en Wikibooks, wordt opgeslagen in een [[SQL/MySQL|MySQL]]-database. Pagina's worden gemaakt met de speciaal ontwikkelde [[Handboek MediaWiki/Wikitekst en HTML|wikitekst]], hoewel ook [[HTML]]-opmaak, [[HTML/Inleiding/Over XHTML|XHTML]] en [[Cascading Style Sheets|CSS]] kunnen worden gebruikt. ==Sterke punten van de software== Elke versie van een pagina/artikel is altijd beschikbaar, met de gebruikersnaam of het IP-adres van de bewerker die die versie heeft opgeslagen. Dit heeft de volgende voordelen: * Men kan snel verschillen tussen artikelversies genereren en bekijken. * Men kan snel een oude versie terughalen, wanneer de laatste verandering een slechte verandering was. Moderatoren (systeemoperatoren) doen dit met een knopdruk. * Er wordt voldaan aan de licentie omdat altijd de auteur(s) van de artikelen kan (kunnen) worden gevonden. ==Extensies== * Door de mogelijkheid om extensies toe te voegen, kan je een wiki volledig aanpassen aan de extra wensen die de webmaster met de wiki heeft. * Deze extensies haken zichzelf als het ware in de code van Mediawiki, bijvoorbeeld op categoriepagina's, artikelen of overlegpagina's * Het voordeel van deze extensies is dat je niet de MediaWiki-code hoeft te veranderen, en de software dus altijd snel en eenvoudig kan updaten. * Er is een Nederlandstalige site die extensies voor Mediawiki programmeert: https://www.leerwiki.nl/Categorie:MediaWiki Een ander sterk punt is dat pagina's makkelijk gecacht kunnen worden, waardoor de informatie van de pagina snel beschikbaar is zonder de (hoofd)server te sterk te belasten. ==Inhoud van het handboek== Zie Inhoudsopgave rechtsboven. Eventueel ook nog toevoegen: *Wiki-software installeren (opzetten van eigen site) *Speciale functies (speciale pagina's), uitklapfunctie et cetera [[Categorie:MediaWiki]] [[Categorie:Wikipedia]] {{Boek|MediaWiki}}{{Fase|3}} qpwfqcl1ra22uuqpxnxiahhgdwqb8rv 0 4929 427451 415165 2026-05-17T07:25:05Z Erik Baas 2193 lf 427451 wikitext text/x-wiki {{Index Handboek MediaWiki}} Magische woorden (Engels: magic words) zijn woorden die een specifiek effect hebben wanneer ze binnen het bewerkingsscherm worden opgeschreven. Het magische woord wordt geschreven met twee underscores voor en na het woord of met twee <nowiki>{{</nowiki> voor en <nowiki>}}</nowiki> na het woord. De meeste woorden zijn hoofdlettergevoelig en kunnen dus alleen op de beschreven wijze gebruikt worden. Op deze pagina staan alle magische woorden van de MediaWiki-software. Daar waar vet geschreven '''[MWX.X+]''' staat, betekent dit dat het pas werkt vanaf die versie van de software. Wikibooks en alle andere Wikimediaprojecten werken met MediaWiki versie '''{{CURRENTVERSION}}'''. == Inhoudsopgave == De inhoudsopgave (TOC, table of contents) wordt normaliter zichtbaar gemaakt wanneer er meer dan drie afzonderlijke secties in de pagina bestaan. {| class="datatable" ! Woord ! Uitleg |- | <nowiki>__NOTOC__</nowiki> | Verbergt de inhoudsopgave op de pagina. |- |<nowiki>__FORCETOC__</nowiki> | Dwingt de software altijd een inhoudsopgave te laten zien. |- | <nowiki>__TOC__</nowiki> | Plaatst een inhoudsopgave (en negeert daarbij de geplaatste <nowiki>__NOTOC__</nowiki>). |}<br style="clear: left;"> == Verdere functies == {| class="datatable" ! Woord ! Uitleg |- | <nowiki>__NOEDITSECTION__</nowiki> | Deze opdracht verbergt de ''[bewerk]''-links bij de secties. |- | <nowiki>__NEWSECTIONLINK__</nowiki> | '''[MW1.7+]''' Dit bevel geeft een "+"-knop naast de ''bewerk''knop. Hierdoor wordt een nieuwe sectie onderaan het artikel toegevoegd. Deze knop is nu overigens standaard aangezet in de wiki-software voor overlegpagina's. |- | <nowiki>__NONEWSECTIONLINK__</nowiki> | '''[MW1.15+]''' Verwijdert de "+"-knop waarmee een nieuwe sectie toegevoegd kan worden. (vanaf r47522) |- | <nowiki>__NOCONTENTCONVERT__</nowiki><br><nowiki>__NOCC__</nowiki> | Dit bevel zorgt ervoor dat er geen conversie van karakters wordt gedaan binnen het artikel; bijvoorbeeld bij het Chinees (zh met zh_cn, zh_tw, zh_sg, zh_hk). |- | <nowiki>__NOTITLECONVERT__</nowiki><br><nowiki>__NOTC__</nowiki> | Werkt hetzelfde als <nowiki>__NOCC__</nowiki>, maar alleen met de artikeltitel. |- | <nowiki>__NOGALLERY__</nowiki> | Dit magische woord zorgt ervoor dat er geen gallery wordt weergegeven bij een categorie met afbeeldingen, maar dat afbeeldingen gewoon in de lijst worden opgenomen. |- |<nowiki> __HIDDENCAT__ </nowiki> | Dit magische woord geplaatst op [[:Categorie:X]] zorgt ervoor dat deze niet aan iedereen getoond wordt in de lijst met categorieën onderaan een artikel die in categorie:X zijn geplaatst. NB Gebruik bij voorkeur {{Tl|Hiddencat}}, vanwege de gegeven info. |- |<nowiki>__NOINDEX__</nowiki> |Voorkomt dat zoekmachines op het internet de inhoud van de pagina tonen. |}<br style="clear: left;"> == Formattering == {| class="datatable" ! Woord ! Voorbeeld ! Uitleg |- | <nowiki>{{!}}</nowiki> | <nowiki>{{!}}</nowiki> = <code>&#124;</code> | Dient om een verticale balk (<code>&#124;</code>) in een parameter te kunnen plaatsen, zonder dat deze beschouwd wordt als het einde van de parameter. Dit kan b.v. nodig zijn wanneer elementen van een tabel worden opgenomen in een functie. |- | <nowiki>{{=}}</nowiki> | <nowiki>{{=}}</nowiki> = <code>=</code> | Dient om een isgelijkteken (<code>=</code>) in een parameter te kunnen plaatsen, zonder dat deze beschouwd wordt als het isgelijkteken dat aangeeft wanneer het variabele gedeelte van het sjabloon ingevuld kan worden. Dit kan b.v. nodig zijn wanneer elementen van een tabel worden opgenomen in een functie |- | <nowiki>{{#language:xx}}</nowiki> | <nowiki>{{#language:es}}</nowiki> = <code>{{#language:es}}</code> | '''[MW1.7+]''' Geeft de naam van de taal die als afkorting wordt ingevoegd op de plaats xx. Bijvoorbeeld "español". |- | <nowiki>{{LC:}}</nowiki> | <nowiki>{{LC:AbC dEf}}</nowiki> = <code>{{LC:AbC dEf}}</code> | '''[MW1.5+]''' Converteert de tekst naar kleine letters. |- | <nowiki>{{UC:}}</nowiki> | <nowiki>{{UC:aBc DeF}}</nowiki> = <code>{{UC:aBc DeF}}</code> | '''[MW1.5+]''' Converteert de tekst naar hoofdletters. |- | <nowiki>{{LCFIRST:}}</nowiki> | <nowiki>{{LCFIRST:Ab Cd}}</nowiki> = <code>{{LCFIRST:Ab Cd}}</code> | '''[MW1.5+]''' Maakt van de eerste letter een kleine letter. |- | <nowiki>{{UCFIRST:}}</nowiki> | <nowiki>{{UCFIRST:aB cD}}</nowiki> = <code>{{UCFIRST:aB cD}}</code> | '''[MW1.5+]''' Maakt van de eerste letter een hoofdletter. |- | <nowiki>{{Formatnum:}}</nowiki> | <nowiki>{{Formatnum:12345.67}}</nowiki> = <code>{{Formatnum:12345.67}}</code> | '''[MW1.7+]''' Voegt de scheidingstekens toe volgens de standaardinstelling van de lokale wiki. |- | <nowiki>{{Padleft:}}</nowiki><br><nowiki>{{Padright:}}</nowiki> | <nowiki>{{Padleft:123|8|0}}</nowiki> = <code>{{Padleft:123|8|0}}</code><br> <nowiki>{{Padright:123|8|0}}</nowiki> = <code>{{Padright:123|8|0}}</code> | '''[MW1.8+]''' Vult een string links of rechts op met een teken tot een bepaalde lengte. |} == Sjabloon == Een sjabloon binnen zijn haakjes kan worden voorafgegaan door een magisch woord met een dubbele punt erachter. Dit bewerkt dan een aantal dingen. {| class="datatable" ! Gebruik ! Uitleg |- | <nowiki>{{:xyz}}</nowiki> | Een dubbele punt voor het sjabloon voegt het artikel ''xyz'' (dus zónder Sjabloon:) in als een sjabloon. |- | <nowiki>{{Int:xyz}}</nowiki> | Voegt de inhoud van <nowiki>{{MediaWiki:xyz}}</nowiki> in, of, als deze niet bestaat, &lt;xyz&gt; . Voorbeelden: {&#123;int:edit&#125;} = {{Int:edit}}; {&#123;int:UTC&#125;} = {{Int:UTC}}; {&#123;MediaWiki:UTC&#125;} = {{MediaWiki:UTC}}. |- | <nowiki>{{Msg:xyz}}</nowiki> | Indien er een magisch woord bestaat met dezelfde naam als het sjabloon dan wordt met de toevoeging ''msg'' bereikt dat het <nowiki>{{Sjabloon:xyz}}</nowiki> gebruikt wordt in plaats van het magisch woord ''xyz''. Zonder de toevoeging ''msg'' wordt altijd het magische woord genomen. Bestaat geen sjabloon met de naam van een magisch woord, dan heeft het opnemen van ''msg'' binnen de sjabloonhaken geen enkele invloed. |- | <nowiki>{{Msgnw:xyz}}</nowiki> | De wikitekst in het sjabloon wordt weergegeven zoals deze te zien is in de bewerkmodus. Ook de tekst tussen de <nowiki><noinclude>-tags wordt weergegeven. </nowiki> |- | <nowiki>{{Raw:xyz}}</nowiki> | '''[MW1.6+]''' Niet duidelijk wat dit doet. [https://svn.wikimedia.org/viewvc/mediawiki?view=rev&revision=12925] Wanneer ''subst:'' niet wordt gebruikt zorgt ''raw:'' voor een ruwe transclusie (????). |- | <nowiki>{{Subst:xyz}}</nowiki> | De inhoud van het sjabloon wordt in zijn geheel in het artikel geplaatst. Wanneer het artikel bewerkt wordt, is dus de inhoud van het sjabloon in het bewerkingsvenster zichtbaar, niet de <nowiki>{{...}}</nowiki>-notatie |} == Tijd == === Tijd in UTC === Huidige tijd in {{Wp|UTC|UTC}}. {| class="datatable" ! Woord ! Voorbeeld ! Uitleg |- | <nowiki>{{CURRENTDAY}}</nowiki> | <code>{{CURRENTDAY}}</code> | Geeft de dag van vandaag weer (als cijfer). |- | <nowiki>{{CURRENTDAY2}}</nowiki> | <code>{{CURRENTDAY2}}</code> | '''[MW1.5+]''' Net als <nowiki>{{CURRENTDAY}}</nowiki> maar met een voorloop door een nul 01 .. 31. |- | <nowiki>{{CURRENTDAYNAME}}</nowiki> | <code>{{CURRENTDAYNAME}}</code> | Geeft de dag van de week weer (als woord) in de standaardtaal van de wiki (maandag, dinsdag...). |- | <nowiki>{{CURRENTDOW}}</nowiki> | <code>{{CURRENTDOW}}</code> | Geeft de dag van de week weer als nummer (0=zondag, 1=maandag ...). |- | <nowiki>{{CURRENTMONTH}}</nowiki> | <code>{{CURRENTMONTH}}</code> | Geeft de huidige maand weer in 2 cijfers (01-12) |- | <nowiki>{{CURRENTMONTH1}}</nowiki> | <code>{{CURRENTMONTH1}}</code> | '''[r50811]''' Geeft de huidige maand weer zonder voorlopende nul (1-12) |- | <nowiki>{{CURRENTMONTH2}}</nowiki> | <code>{{CURRENTMONTH2}}</code> | '''[r50811]''' Geeft de huidige maand weer in 2 cijfers (01-12) |- | <nowiki>{{CURRENTMONTHABBREV}}</nowiki> | <code>{{CURRENTMONTHABBREV}}</code> | '''[MW1.5+]''' Geeft de huidige maand weer als afkorting in de standaardtaal van de wiki (jan .. dec). |- | <nowiki>{{CURRENTMONTHNAME}}</nowiki> | <code>{{CURRENTMONTHNAME}}</code> | Geeft de huidige maand volledig uitgeschreven weer in de standaardtaal van de wiki (januari .. december). |- | <nowiki>{{CURRENTTIME}}</nowiki> | <code>{{CURRENTTIME}}</code> | Geeft de huidige tijd weer in (00:00 .. 23:59). |- | <nowiki>{{CURRENTWEEK}}</nowiki> | <code>{{CURRENTWEEK}}</code> | Geeft het huidige weeknummer weer (1-53) volgens ISO 8601 zonder voorlopende 0. |- | <nowiki>{{CURRENTYEAR}}</nowiki> | <code>{{CURRENTYEAR}}</code> | Geeft het huidige jaartal weer in Westerse jaartelling. |- | <nowiki>{{CURRENTHOUR}}</nowiki> | <code>{{CURRENTHOUR}}</code> | Geeft het huidige uur weer (00 .. 23). |- | <nowiki>{{CURRENTTIMESTAMP}}</nowiki> | <code>{{CURRENTTIMESTAMP}}</code> | '''[MW1.7+]''' Geeft de huidige tijdcode weer (bestaande uit jaar+maandnummer+dagnummer+uur+minuut+seconde). |} === Lokale tijd === Lokale tijd van de wiki. (alles '''[MW1.8+]''') {| class="datatable" ! Woord ! Voorbeeld ! Uitleg |- | <nowiki>{{LOCALDAY}}</nowiki> | <code>{{LOCALDAY}}</code> | Geeft de dag van vandaag weer (als cijfer). |- | <nowiki>{{LOCALDAY2}}</nowiki> | <code>{{LOCALDAY2}}</code> | Net als <nowiki>{{LOCALDAY}}</nowiki> maar met een voorloop door een nul 01 .. 31. |- | <nowiki>{{LOCALDAYNAME}}</nowiki> | <code>{{LOCALDAYNAME}}</code> | Geeft de dag van de week weer (als woord) in de standaardtaal van de wiki (maandag, dinsdag...). |- | <nowiki>{{LOCALDOW}}</nowiki> | <code>{{LOCALDOW}}</code> | Geeft de dag van de week weer als nummer (0=zondag, 1=maandag ...). |- | <nowiki>{{LOCALMONTH}}</nowiki> | <code>{{LOCALMONTH}}</code> | Geeft de huidige maand weer in 2 cijfers (01-12) |- | <nowiki>{{LOCALMONTH1}}</nowiki> | <code>{{LOCALMONTH1}}</code> | '''[r50811]''' Geeft de huidige maand weer zonder voorlopende nul (1-12) |- | <nowiki>{{LOCALMONTH2}}</nowiki> | <code>{{LOCALMONTH2}}</code> | '''[r50811]''' Geeft de huidige maand weer in 2 cijfers (01-12) |- | <nowiki>{{LOCALMONTHABBREV}}</nowiki> | <code>{{LOCALMONTHABBREV}}</code> | Geeft de huidige maand weer als afkorting in de standaardtaal van de wiki (jan .. dec). |- | <nowiki>{{LOCALMONTHNAME}}</nowiki> | <code>{{LOCALMONTHNAME}}</code> | Geeft de huidige maand volledig uitgeschreven weer in de standaardtaal van de wiki (januari .. december). |- | <nowiki>{{LOCALTIME}}</nowiki> | <code>{{LOCALTIME}}</code> | Geeft de huidige tijd weer in (00:00 .. 23:59). |- | <nowiki>{{LOCALWEEK}}</nowiki> | <code>{{LOCALWEEK}}</code> | Geeft het huidige weeknummer weer (1-53) volgens ISO 8601 zonder voorlopende 0. |- | <nowiki>{{LOCALYEAR}}</nowiki> | <code>{{LOCALYEAR}}</code> | Geeft het huidige jaartal weer in Westerse jaartelling. |- | <nowiki>{{LOCALHOUR}}</nowiki> | <code>{{LOCALHOUR}}</code> | Geeft het huidige uur weer (00 .. 23) |- | <nowiki>{{LOCALTIMESTAMP}}</nowiki> | <code>{{LOCALTIMESTAMP}}</code> | Geeft de huidige tijdcode weer (bestaande uit jaar+maandnummer+dagnummer+uur+minuut+seconde) |} == Paginanaam, plaats en URL's == Magische woorden voor namen en URL's van pagina's. De varianten op -E zijn gecodeerd voor (externe) links. ''Als voorbeeld wordt de pagina ''Wikibooks:Zandbak/één/Café'' genomen.'' {| class="datatable" ! Woord ! Voorbeeld ! Uitleg |- | <nowiki>{{PAGENAME}}</nowiki> | <code>Zandbak/één/Café</code> | Geeft de naam van de huidige pagina weer, ''zonder de naamruimte''. |- | <nowiki>{{PAGENAMEE}}</nowiki> | <code>Zandbak/%C3%A9%C3%A9n/Caf%C3%A9</code> | Zelfde als <nowiki>{{PAGENAME}}</nowiki>, maar de naam wordt gecodeerd voor URL's. |- | <nowiki>{{SUBPAGENAME}}</nowiki><br><nowiki>{{SUBPAGENAMEE}}</nowiki> | <code>Café<br>Caf%C3%A9</code> | '''[MW1.6+]''' Geeft de naam van de huidige pagina weer, maar zonder de moederpagina. Werkt ook bij sub-subpagina's. (Bij niet-subpagina's geeft dit hetzelfde als <nowiki>{{PAGENAME}}</nowiki>.) |- | <nowiki>{{BASEPAGENAME}}</nowiki><br><nowiki>{{BASEPAGENAMEE}}</nowiki> | <code>Zandbak/één<br>Zandbak/%C3%A9%C3%A9n</code> | '''[MW1.7+]''' Geeft de naam van de moederpagina weer ("Titel/Subtitel" wordt "Titel"). |- | <nowiki>{{NAMESPACE}}</nowiki><br><nowiki>{{NAMESPACEE}}</nowiki> | <code>Wikibooks<br>Wikibooks</code> | Geeft de naam van de naamruimte weer. |- | <nowiki>{{FULLPAGENAME}}</nowiki><br><nowiki>{{FULLPAGENAMEE}}</nowiki> | <code>Wikibooks:Zandbak/één/Café<br>Wikibooks:Zandbak/%C3%A9%C3%A9n/Caf%C3%A9</code> | '''[MW1.6+]''' Geeft de naamruite + de paginanaam (≈<nowiki>{{NAMESPACE}}{{PAGENAME}}</nowiki>). |- | <nowiki>{{REVISIONID}}</nowiki> | <code>{{REVISIONID}}</code> | '''[MW1.5+]''' Het unieke nummer van de pagina (waarbij de verschillende paginaversies (te zien in de geschiedenis) elk een eigen nummer hebben. |- | <nowiki>{{REVISIONUSER}}</nowiki> | <code>{{REVISIONUSER}}</code> | '''[MW1.13+]?''' De gebruikersnaam van de gebruiker die het laatst deze pagina heeft bewerkt. Als de pagina op dat moment bewerkt wordt, dan zal de naam van degene die bewerkt, worden weergegeven. |- | <nowiki>{{SITENAME}}</nowiki> | <code>{{SITENAME}}</code> | Waarde van $wgSitename (De naam van de website). |- | <nowiki>{{NS:}}</nowiki> | <nowiki>{{NS:4}}</nowiki> = <code>{{NS:4}}</code><br><nowiki>{{NS:PROJECT}}</nowiki> = <code>{{NS:PROJECT}}</code> | Geeft weer hoe de naamruimte met dat nummer heet. (Overleg, gebruiker ...) |- | <nowiki>{{LOCALURL:Wikibooks:Zandbak/één/Café}}</nowiki><br><nowiki>{{LOCALURLE:Wikibooks:Zandbak/één/Café}}</nowiki> | <code>{{Localurl:Wikibooks:Zandbak/één/Café}}<br>{{Localurle:Wikibooks:Zandbak/één/Café}}</code> | Geeft het laatste deel van de URL van de pagina achter de dubbele punt weer, waarbij de pagina niet hoeft te bestaan. De combinatie <nowiki>{{SERVER}}{{LOCALURL:x y}}</nowiki> geeft de volledige URL. ({{SERVER}}{{LOCALURL:x y}}) |- | <nowiki>{{URLENCODE: x y %@ }}</nowiki> | {{URLENCODE: x y %@ }} | '''[MW1.7+]''' Codeert een tekst voor gebruik in een (externe) url. |- | <nowiki>{{ANCHORENCODE: x y %@ }}</nowiki> | {{ANCHORENCODE: x y %@ }} | '''[MW1.8+]''' Codeert een tekst voor gebruik als anchor. |- | <nowiki>{{SERVER}}</nowiki> | <span style='font-size: small;'>{{SERVER}}</span> | Waarde van de [[mw:Help:$wgServer|$wgServer]] (het eerste deel van de URL). |- | <nowiki>{{FULLURL:Wikibooks:Zandbak/één/Café}}</nowiki><br><nowiki>{{FULLURLE:Wikibooks:Zandbak/één/Café}}</nowiki> | <span style='font-size: small;'>{{Fullurl:Wikibooks:Zandbak/één/Café}}<br>{{Fullurle:Wikibooks:Zandbak/één/Café}}</span> | '''[MW1.5+]''' Geeft de volledige URL van een pagina weer (≈<nowiki>{{SERVER}}{{LOCALURL:</nowiki>''pagina''}}). |- | <nowiki>{{SCRIPTPATH}}</nowiki> | <code>{{SCRIPTPATH}}</code> | '''[MW1.5+]''' [[mw:Help:$wgScriptPath|$wgScriptPath]]. |- | <nowiki>{{SERVERNAME}}</nowiki> | <code>{{SERVERNAME}}</code> | '''[MW1.5+]''' Waarde van de $wgServerName (servernaam). |- | <nowiki>{{TALKSPACE}}</nowiki><br><nowiki>{{TALKSPACEE}}</nowiki> | <code>Overleg Wikibooks<br>Overleg_Wikibooks</code> | '''[MW1.7+]''' Naam van de volgende oneven naamruimte (=bijbehorende overlegpagina, bijv. ''Wikibooks'' =&gt; ''Overleg Wikibooks'', ''Overleg categorie'' =&gt; ''Overleg categorie''). |- | <nowiki>{{SUBJECTSPACE}}</nowiki><br><nowiki>{{SUBJECTSPACEE}}</nowiki> | <code>Wikibooks<br>Wikibooks</code> | '''[MW1.7+]''' Naam van de vorige even naamruimte (=pagina die bij overlegpagina hoort, bijv. ''Overleg Wikibooks'' -&gt; ''Wikibooks'', ''Categorie'' =&gt; ''Categorie''). |- | <nowiki>{{ARTICLESPACE}}</nowiki><br><nowiki>{{ARTICLESPACEE}}</nowiki> | <code>Wikibooks<br>Wikibooks</code> | '''[MW1.7+]''' Een alias voor SUBJECTSPACE(E). |- | <nowiki>{{TALKPAGENAME}}</nowiki><br><nowiki>{{TALKPAGENAMEE}}</nowiki> | <code>Overleg Wikibooks:Zandbak/één/Café<br>Overleg_Wikibooks:Zandbak/%C3%A9%C3%A9n/Caf%C3%A9</code> | '''[MW1.7+]''' FULLPAGENAME (volledige paginanaam) in de TALKSPACE (overleg). |- | <nowiki>{{SUBJECTPAGENAME}}</nowiki><br><nowiki>{{SUBJECTPAGENAMEE}}</nowiki> | <code>Wikibooks:Zandbak/één/Café<br>Wikibooks:Zandbak/%C3%A9%C3%A9n/Caf%C3%A9</code> | '''[MW1.7+]''' FULLPAGENAME (volledige paginanaam) in de SUBJECTSPACE (artikelnaamruimte). |- | <nowiki>{{ARTICLEPAGENAME}}</nowiki><br><nowiki>{{ARTICLEPAGENAMEE}}</nowiki> | <code>Wikibooks:Zandbak/één/Café<br>Wikibooks:Zandbak/%C3%A9%C3%A9n/Caf%C3%A9</code> | '''[MW1.7+]''' Een alias voor SUBJECTPAGENAME(E). |} == Afbeeldingen == Afbeeldingen kunnen bepaalde parameters worden meegegeven: zie [[Help:Gebruik van afbeeldingen|afbeelding]]. Een afbeelding wordt als volgt gemaakt/gelinkt <code><nowiki>[[Afbeelding:titel.ext|parameter|...|parameter]]</nowiki></code>. Wanneer parameters elkaar uitsluiten, wint de laatst opgegeven parameter. === Grootte van de afbeelding === De laatste niet-herkende parameter zal de '''tekst''' zijn voor de ingekaderde (''geframede'') afbeeldingen of samen met de ''thumbnail''s. Het wordt ook gebruikt als pop-up beschrijving <code>alt=</code>''text''. {| class="datatable" ! Woord ! Voorbeeld ! Uitleg |- | framed<br>frame<br>enframed | <nowiki>[[Afbeelding:Mediawiki.png|framed]]</nowiki> | Plaatst de afbeelding in een kader (''frame'') met een beschrijving en met behoud van de originele grootte. |- | thumbnail<br>thumb | <nowiki>[[Afbeelding:Mediawiki.png|thumbnail]]</nowiki> | Verandert de afbeeldingsgrootte naar de grootte die in de voorkeuren door de gebruiker is gedefinieerd (let wel: de opmaak kan er daardoor totaal anders uitzien voor iemand die de afbeelding bekijkt met een andere definitie van de grootte). |- | thumb=''xyz'' | <nowiki>[[Afbeelding:Mediawiki.png|thumb=image.gif]]</nowiki> | Hier wordt er gelinkt naar Mediawiki.png, maar wordt image.gif getoond in de thumb. Bijvoorbeeld als de eerste een filmpje is, kan bij de tweede het eerste plaatje ervan worden getoond.<!--euh? Niet begrepen--> |- | ''width'' px | <nowiki>[[Afbeelding:Mediawiki.png|40px]]</nowiki> | Verandert de afbeelding naar een bepaalde ''breedte''&#160; in pixels. |- | page=''nr''<br>page ''nr'' | <nowiki>[[Afbeelding:Book.djvu|page=40]]</nowiki> | '''[MW1.8+]''' Geef pagina 40 weer van {{Wp|en:DjVu|DjVu}}-boek Book.djvu. |} === Plaats === De gekozen plaats van de afbeelding is exclusief. Worden er meerdere posities gedefinieerd, dan wint de laatste. {| class="datatable" ! Woord ! Voorbeeld ! Uitleg |- | right | <nowiki>[[Afbeelding:Mediawiki.png|right]]</nowiki> | Plaatst de afbeelding aan de rechterzijde van het artikel. |- | <nowiki>left</nowiki> | <nowiki>[[Afbeelding:Mediawiki.png|left]]</nowiki> | Plaatst de afbeelding aan de linkerzijde van het artikel. |- | <nowiki>none</nowiki> | <nowiki>[[Afbeelding:Mediawiki.png|none]]</nowiki> | Zorgt ervoor dat de afbeelding niet wegdrijft (''float''). |- | center<br>centre | <nowiki>[[Afbeelding:Mediawiki.png|center]]</nowiki> | Net als bij ''none'', maar dan gecentreerd. |} ==Statistiek== {| class="datatable" ! Woord ! Voorbeeld ! Uitleg |- | <nowiki>{{CURRENTVERSION}}</nowiki> | <code>{{CURRENTVERSION}}</code> | '''[MW1.7+]''' Geeft de huidige versie van de software weer. [https://mail.wikipedia.org/pipermail/mediawiki-i18n/2006-May/000026.html] |- |<nowiki>{{NUMBEROFEDITS}}</nowiki><br><nowiki>{{NUMBEROFEDITS:R}}</nowiki> | <code>{{NUMBEROFEDITS}}</code><br><code>{{NUMBEROFEDITS:R}}</code> | '''[r21377+]''' Geeft het aantal bewerkingen sinds MediaWiki, de software waar deze site op werkt, geïnstalleerd werd. |- | <nowiki>{{NUMBEROFARTICLES}}</nowiki><br><nowiki>{{NUMBEROFARTICLES:R}}</nowiki> | <code>{{NUMBEROFARTICLES}}</code><br><code>{{NUMBEROFARTICLES:R}}</code> | Een variabele welke het aantal pagina's in de hoofdnaamruimte op de wiki weergeeft (met aftrek van redirects). De toevoeging ''R'' zorgt ervoor dat u een 'ruw' cijfer krijgt, zonder punten bij duizendtallen, voor in formules. |- | <nowiki>{{NUMBEROFPAGES}}</nowiki><br><nowiki>{{NUMBEROFPAGES:R}}</nowiki> | <code>{{NUMBEROFPAGES}}</code><br><code>{{NUMBEROFPAGES:R}}</code> | '''[MW1.7+]''' Geeft het aantal pagina's in de wiki weer (uit alle naamruimtes, dus inclusief overlegpagina's, redirects, help- en gebruikpagina's etcetera). |- | <nowiki>{{NUMBEROFFILES}}</nowiki><br><nowiki>{{NUMBEROFFILES:R}}</nowiki> | <code>{{NUMBEROFFILES}}</code><br><code>{{NUMBEROFFILES:R}}</code> | '''[MW1.5+]''' Geeft het aantal geüploade bestanden weer (afbeeldingen, geluidsfragmenten, etcetera). |- | <nowiki>{{NUMBEROFUSERS}}</nowiki><br><nowiki>{{NUMBEROFUSERS:R}}</nowiki> | <code>{{NUMBEROFUSERS}}</code><br><code>{{NUMBEROFUSERS:R}}</code> | '''[MW1.7+]''' Geeft het aantal geregistreerde gebruikers weer. |- | <nowiki>{{NUMBEROFADMINS}}</nowiki><br><nowiki>{{NUMBEROFADMINS:R}}</nowiki> | <code>{{NUMBEROFADMINS}}</code><br><code>{{NUMBEROFADMINS:R}}</code> | '''[MW1.7+]''' Geeft het aantal administratoren/moderators/sysops weer. <!-- functies die hier niet werken: verborgen, om melding op [[Speciaal:GevraagdeSjablonen]] te onderdukken: |- | <nowiki>{{PAGESINNAMESPACE}}</nowiki> | &#160;{{#If:{{#IfExpr:{{PAGESINNS:0|R}}}}|<span style="color: red;">'''functie hier uitgezet'''</span>}} | Verlengde PAGESINNS. |- | <nowiki>{{PAGESINNS:ns}}</nowiki><br><nowiki>{{PAGESINNS:ns:R}}</nowiki> | <nowiki>{{PAGESINNS:2}}</nowiki>&#160;{{#If:{{#IfExpr:{{PAGESINNS:0|R}}}}||=&#160;<code>{{PAGESINNS:2}}</code>}}<br><nowiki>{{PAGESINNS:2|R}}</nowiki>&#160;{{#If:{{#IfExpr:{{PAGESINNS:0|R}}}}|<br><span style="color: red;">'''functie hier uitgezet'''</span>|=&#160;<code>{{PAGESINNS:2|R}}</code>}} | '''[MW1.7+]''' Laat het aantal pagina's in de aangegeven naamruimte zien. Standaard is deze functie uitgezet, maar deze kan aangezet worden met [[mw:Help:AllowSlowParserFunctions|AllowSlowParserFunctions]]. --> |} == Overige mogelijkheden == {| class="datatable" ! Woord ! Voorbeeld ! Uitleg |- | <nowiki>{{DISPLAYTITLE:''titel''}}</nowiki> | <code><nowiki>{{DISPLAYTITLE:vv Emmen}}</nowiki></code> voor {{Wp|VV Emmen|VV Emmen}} | '''[MW 1.7+]''' Hiermee kun je de titel van de pagina instellen, bijvoorbeeld met kleine letters als de wiki [[mw:Help:$wgCapitalLinks|$wgCapitalLinks]] heeft ingeschakeld. Deze functie is standaard [[mw:Help:$wgAllowDisplayTitle|uitgeschakeld]] en bevat nog [[bugzilla:6253|bugs]]. |- | <nowiki>#redirect</nowiki> | <code>#REDIRECT&#160;[&#91;naam doelpagina&#93;]</code><br>bovenaan de pagina | Maakt een [[Help:Redirect|redirect]] aan naar een andere pagina. De overige tekst wordt niet getoond, ook niet wanneer de redirectpagina wordt geopend met een redirect=no . De tekst blijft wel beschikbaar in het bewerkingsvenster. <!-- |- | <nowiki>{{DIRMARK}}</nowiki><br><nowiki>{{DIRECTIONMARK}}</nowiki> | <code>{{DIRMARK}}</code><br><code>{{DIRECTIONMARK}}</code> | '''[MW1.7+]''' u+200E links naar rechts of u+200D rechts van de linker markering. <!-- geen idee wat dit doet, op bugzilla.mediawiki.org is dit nav bug 6099 --> --> |- | <nowiki>{{CONTENTLANGUAGE}}</nowiki> | <code>{{CONTENTLANGUAGE}}</code> | '''[MW1.7+]''' De standaard taalinstelling van de inhoud [[mw:Help:$wgLanguageCode|LanguageCode]] |- | <nowiki>{{PAGESINCATEGORY:categorie}}</nowiki><br><nowiki>{{PAGESINCATEGORY:categorie|R}}</nowiki> | <code><nowiki>{{PAGESINCATEGORY:Wikibooks}}</nowiki></code><code>{{PAGESINCATEGORY:Wikibooks}}</code><br><code><nowiki>{{PAGESINCATEGORY:Wikibooks|R}}</nowiki></code> <code>{{PAGESINCATEGORY:Wikibooks|R}}</code> | '''[MW1.13+]''' Geeft het aantal pagina's in een categorie, inclusief de categorieën in deze categorie. |- | <nowiki>{{PAGESINCAT:categorie}}</nowiki><br><nowiki>{{PAGESINCAT:categorie|R}}</nowiki> | <code><nowiki>{{PAGESINCAT:Wikibooks}}</nowiki><code>{{PAGESINCAT:Wikibooks}}</code></code><br><code><nowiki>{{PAGESINCAT:Wikibooks|R}}</nowiki></code> <code>{{PAGESINCAT:Wikibooks|R}}</code> | '''[MW1.13+]''' Alternatieve voor PAGESINCATEGORY. |- | <nowiki>{{PAGESIZE:pagina}}</nowiki><br><nowiki>{{PAGESIZE:pagina|R}}</nowiki> | <code><nowiki>{{PAGESIZE:Handboek MediaWiki/Magische woorden}}</nowiki></code><br>{{PAGESIZE:Handboek MediaWiki/Magische woorden}}<br><code><nowiki>{{PAGESIZE:Handboek MediaWiki/Magische woorden|R}}</nowiki></code><br> {{PAGESIZE:Handboek MediaWiki/Magische woorden|R}} | '''[MW1.13+ r33551]''' Geeft het aantal bytes van een bepaalde pagina. <!-- |- | <nowiki>{{USERLANGUAGE}}</nowiki> | <code><nowiki>{{USERLANGUAGE}}</nowiki></code> geeft <code>{{USERLANGUAGE}}</code> | Geeft de door de gebruiker ingestelde voorkeurstaal. --> |} == Taalafhankelijke woordconversies == {| class="datatable" ! Woord ! Voorbeeld ! Uitleg |- | {&#123;CURRENTMONTHNAMEGEN&#125;} | <code>{{CURRENTMONTHNAMEGEN}}</code> | Geeft de genitief van CURRENTMONTHNAME die in bepaalde talen wordt gebruikt. |- | {&#123;LOCALMONTHNAMEGEN&#125;} | <code>{{LOCALMONTHNAMEGEN}}</code> | '''[MW1.8+]''' Geeft de genitief van LOCALMONTHNAME die in bepaalde talen wordt gebruikt. |- | {&#123;grammar:''variant'' &#124; ''woord'' &#125;} | <nowiki>{{Grammar:7sg|Wikipedie}}</nowiki><br>op [[:cs:|Tsjechisch Wikipedia]] geeft <code>Wikipedií</code>. | Speciale woordvervoeging bij bepaalde talen (bijv. {{Wp|Tsjechisch|Tsjechisch}}). |- | {&#123;plural:''getal'' &#124; ''enkelvoudsvorm'' &#124; ''meervoudsvorm'' &#125;}<br>{&#123;plural:''getal'' &#124; ''enkelvoudsvorm'' &#124; ''meervoudsvorm'' &#124; ''vorm3'' &#125;} | <nowiki>{{Plural: 2 | is | zijn }}</nowiki><br>geeft <code>{{Plural: 2 | is | zijn}}</code><br><nowiki>{{Plural: 0 | artikel | artikelen }}</nowiki><br>geeft <code>{{Plural: 0 | artikel | artikelen }}</code> | In het Nederlands/Engels: ''getal'' '''1''' geeft ''enkelvoudsvorm'', anders ''meervoudsvorm''. ''vorm3'' heeft geen effect bij deze talen. Zie bijvoorbeeld [[MediaWiki:Nmembers]] waar staat <nowiki>$1 {{PLURAL:$1|artikel of subcategorie|artikelen en subcategorieën}}</nowiki>. |} ==Externe links== * Dit is hoofdzakelijk gebaseerd op een vertaling van https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Magic_words * Deze pagina kan gebruikt worden om de naamruimtes op een Wiki te vinden: https://nl.wikibooks.org/w/api.php?action=query&meta=siteinfo&siprop=namespaces {{Sub}} qsrdqnjheh1vk1wqac5jo6lyecgusv7 0 4943 427455 379875 2026-05-17T07:25:09Z Erik Baas 2193 lf 427455 wikitext text/x-wiki {{Index Handboek MediaWiki}} __FORCETOC__ Elke pagina wordt afzonderlijk in de database opgeslagen. Alle versies van elke pagina zijn afzonderlijk beschikbaar. Dat wil zeggen dat wanneer een gebruiker een verandering maakt op een pagina er een nieuwe database ingang wordt gemaakt. Dus er wordt niet, zoals weleens gedacht wordt, alleen de verandering opgeslagen, waaruit een vorige versie van de pagina wordt gegenereerd wanneer die bekeken wordt. Naast tekstpagina's worden ook afbeeldingen en multimediabestanden in de database opgeslagen. ==Beschrijving van het afhandelen van een edit== Indien een edit wordt gedaan, wordt het artikel als ''cur'' opgeslagen. De vorige versie van het artikel wordt opgeslagen in ''old''. Wordt een pagina verwijderd, dan wordt de informatie opgeslagen in ''archive''. Bij het opslaan van het artikel wordt informatie uit het bewerkingscherm opgedeeld in stukjes informatie die verdeeld wordt over verschillende tabellen, zoals: *page met de hoofdinformatie (tekst, inclusief plaatshouders voor informatie die in een separate tabel is opgeslagen) *interwiki, voor de interwikilinks *interne en externe links *zie verder hieronder in [[#Bestanden in de database]]. Indien een pagina uit de geschiedenis actueel wordt gemaakt (een revert), dat wordt de informatie uit de ''old'' gekopieerd in de ''cur''. De oude informatie in ''cur'' verdwijnt dan in ''old''. Dit betekent dan dat er 2 gelijke versies bestaan in de geschiedenis van het artikel. ==Bestanden in de database== Allereerst een schematisch overzicht van een gedeelte van de tabellen in de database. {{Afbeelding flex|bestandsnaam=DER Mediawiki.PNG|grootte=870|onderschrift=Layout database MediaWiki '''v1.4'''}} <br style="clear: both;"> {| {{Wikitable}} |- !Tabelnaam !Beschrijving (versie 1.8) !Velden |- |archive |In deze tabel worden verwijderde pagina's opgeslagen |ar_namespace, ar_title, ar_text, ar_comment, ar_user, ar_user_text, ar_timestamp, ar_minor_edit, ar_flags, ar_rev_id, ar_text_id |- |categorylinks |In deze tabel worden de links op een pagina, die het artikel verbindt met een categorie, opgeslagen |cl_from, cl_to, cl_sortkey, cl_timestamp |- |externallinks |In deze tabel worden de externe links op een pagina opgeslagen |el_from, el_to, el_index |- |filearchive |tabel met de data van de verwijderde files (afbeeldingen, geluidsbestanden en dergelijke), nieuw sinds versie 1.8, daarvoor waren files definitief verwijderd |fa_id, fa_name, fa_archive_name, fa_storage_group, fa_storage_key, fa_deleted_user, fa_deleted_timestamp, fa_deleted_reason, fa_size, fa_width, fa_height, fa_metadata, fa_bits, fa_media_type, fa_major_mime, fa_minor_mime, fa_description, fa_user, fa_user_text, fa_timestamp |- |hitcounter |telt het aantal malen dat een artikel bezocht is en wordt regelmatig leeggemaakt |hc_id |- |image |In deze tabel wordt de lijst met de afbeeldingen en andere multimediabestanden opgeslagen. De oude versies bevinden zich in old_table; de verwijderde versies (alleen de beschrijving op de pagina, de afbeelding is na verwijdering definitief weg) in archive_table |img_name, img_size, img_width, img_height, img_metadata, img_bits, img_media_type, img_major_mime, img_minor_mime, img_description, img_user, img_user_text, img_timestamp |- |imagelinks |Deze tabel slaat de links naar alle afbeeldingen op; dit wordt bijvoorbeeld gebruikt voor de ''Links naar deze pagina'' |il_from, il_to |- |interwiki |Deze tabel bevat de interwikilinks |iw_prefix, iw_url, iw_local, iw_trans |- |ipblocks |Deze tabel bevat de geblokkeerde IP's en gebruikers |ipb_id, ipb_address, ipb_user, ipb_by, ipb_reason, ipb_timestamp, ipb_auto, ipb_anon_only, ipb_create_account, ipb_expiry, ipb_range_start, ipb_range_end |- |job |Deze tabel bevat nog uit te voeren taken, namelijk het aanpassen van de referenties van pagina's nadat een sjabloon bewerkt is |job_id, job_cmd, job_namespace, job_title, job_params |- |langlinks |tabel met inter-taallinks |ll_from, ll_lang, ll_title |- |logging |De tabel voor de logboeken (verwijderde pagina's, nieuwe gebruikers, veranderde pagina's etc. |log_type, log_action, log_timestamp, log_user, log_namespace, log_title, log_comment, log_params |- |math |Tabel voor de gebruikte mathematische formules op een wiki. (zoals <code><nowiki><math>a^2+b^2=c^2</math></nowiki></code>) |math_inputhash, math_outputhash, math_html_conservativeness, math_html, math_mathml |- |objectcache |Hierin worden de standaardteksten, het menu en pagina's gecached. |keyname, value, exptime |- |oldimage |De tabel met de oude versies van afbeeldingen en multimediabestanden |oi_name, oi_archive_name, oi_size, oi_width, oi_height, oi_bits, oi_description, oi_user, oi_user_text, oi_timestamp |- |page |Dit is de kerntabel van de wiki met de pagina's/artikelen/modules |page_id, page_namespace, page_title, page_restrictions, page_counter, page_is_redirect, page_is_new, page_random, page_touched, page_latest, page_len |- |pagelinks |De tabel met de interne links van artikel naar artikel (of rode links als ze niet bestaan) |pl_from, pl_namespace, pl_title |- |querycache |Hierin worden resultaten van bepaalde speciale pagina's opgeslagen. |qc_type, qc_value, qc_namespace, qc_title |- |querycachetwo |Een tweede tabel met resultaten van bepaalde speciale pagina's opgeslagen. |qcc_type, qcc_value, qcc_namespace, qcc_title,qcc_namespacetwo, qcc_titletwo |- |querycache info |Tabel met details ten aanzien van de speciale pagina's in de query |qci_type, qci_timestamp |- |recentchanges |De tabel met de recente wijzigingen |rc_id, rc_timestamp , rc_cur_time, rc_user, rc_user_text, rc_namespace, rc_title, rc_comment, rc_minor, rc_bot, rc_new, rc_cur_id, rc_this_oldid, rc_last_oldid, rc_type, rc_moved_to_ns, rc_moved_to_title, rc_patrolled, rc_ip |- |redirect |De tabel met de verzameling van redirects |rd_from, rd_namespace, rd_table |- |revision |De tabel die de veranderingen (revisies) bijhoudt. Elke verandering krijgt een uniek nummer |rev_id, rev_page, rev_text_id, rev_comment, rev_user, rev_user_text, rev_timestamp, rev_minor_edit, rev_deleted |- |searchindex |Deze tabel bevat de index van teksten, waarmee de wiki kan worden doorzocht, werkt echter met de actuele dabatabase (current) |si_page, si_title, si_text |- |site_stats |De tabel met de algemene statistieken van de wiki (hoeveel maal pagina's bekeken, hoe vaak bewerkt, hoeveel artikelen, etc.) |ss_row_id, ss_total_views, ss_total_edits, ss_good_articles, ss_total_pages, ss_users, ss_admins, ss_images |- |templatelinks |Tabel met links naar sjablonen/pagina's die zijn ingevoegd met <code><nowiki>{{Sjabloon}}</nowiki></code> |tl_from, tl_namespace, tl_title |- |text |Tabel met (verwijzingen naar) de werkelijke inhoud van pagina's |old_id, old_text, old_flags |- |trackbacks | |tb_id, tb_page, tb_title, tb_url, tb_ex, tb_name |- |transcache |tabel met interwiki transclusie |tc_url, tc_contents, tc_time |- |user |De tabel met de gebruikers (inclusief voorkeuren) |user_id, user_name, user_real_name, user_password, user_newpassword, user_email, user_options, user_touched, user_token, user_email_authenticated, user_email_token, user_email_token_expires, user_registration |- |user_groups |De tabel met welke gebruiker tot welke groep behoort |ug_user, ug_group |- |user_newtalk |De tabel met gebruikers met een nieuw bericht op hun overlegpagina (geeft de oranje balk met nieuw bericht) |user_id, user_ip |- |watchlist |De tabel met de informatie over de volglijsten van de verschillende gebruikers |wl_user, wl_namespace, wl_title, wl_notificationtimestamp |} *Bron: [https://meta.wikimedia.org/wiki/Help:Database_layout Database_layout op meta] ==Naamruimte== Elke entry wordt verbonden met een naamruimte. Deze naamruimtes zijn: {| {{Wikitable}} !nummer !naam |- | -2 |Media |- | -1 |Speciale pagina's |- |0 |Artikel |- |1 |Overleg bij artikel |- |2 |Gebruiker |- |3 |Overleg bij gebruiker |- |4 |Projekt |- |5 |Overleg bij projekt |- |6 |Afbeelding |- |7 |Overleg bij afbeelding |- |8 |MediaWiki |- |9 |Overleg bij MediaWiki |- |10 |Sjabloon |- |11 |Overleg bij sjabloon |- |12 |Help |- |13 |Overleg bij help |- |14 |Categorie |- |15 |Overleg bij Categorie |- |50 |XYZ |- |51 |Overleg bij XYZ |- |100 |Transwiki |- |101 |Overleg Transwiki |} Er kunnen tot 1000 naamruimtes worden toegevoegd. -2 tot 15 zijn standaard beschikbaar, 50 en 51 zijn hier als voorbeeld aan toegevoegd. Op de Nederlandstalige Wikipedia is de naamruimte portaal toegevoegd. Media: is een pseudo-naamruimte. Links als <nowiki>[[media:xyz]]</nowiki> geven een directe link naar het bestand Afbeelding:xyz . Dus niet naar de beschrijvingspagina. {{Sub}} tdzap5jgk78p5y6q58yb4eh6ornvder 0 4949 427452 406394 2026-05-17T07:25:07Z Erik Baas 2193 lf 427452 wikitext text/x-wiki {{Index Handboek MediaWiki}} De MediaWiki-software gebruikt een eigen manier om tekst op te maken. Deze eigen commando's worden omgezet door de software naar XHTML zodat de verschillende browsers de tekst zo weergeven als bedoeld is. Het idee achter de eigen manier voor tekstopmaak is om het makkelijker te maken om een artikel op te maken dan met (X)HTML het geval is. Mensen die ervaren zijn met (X)HTML kunnen het hier mogelijk mee oneens zijn. Voor bepaalde zaken in de opmaak van een artikel bestaat geen specifieke wiki-opmaak, kijk daarvoor bij [[#HTML in wikitekst|HTML in wikitekst]]. ==Speciale wikicode== ===Secties=== {| class="wikitable" style="width: 100%;" |- !style="width: 50%;"|Zo ziet het eruit !Dit is de ingegeven tekst |-valign="top" | Op deze manier worden secties gemaakt: <!--De volgende code zou gezien worden door de TOC dus wordt het hier niet zo weergegeven maar met HTML-code dat geen invloed heeft op de TOC ==New section== ===Subsection=== ====Sub-subsection==== --> <!-- De volgende tekst zou ongeveer hetzelfde moeten werken <h2>Nieuwe sectie</h2> <h3>Subsectie</h3> <h4>Sub-subsectie</h4> --> <div style="font-size:150%;border-bottom:1px solid #aaa;padding-top:0.5em;padding-bottom:0.17em;">Nieuwe sectie</div> <div style="font-size:132%;font-weight:bold;padding-top:0.5em;padding-bottom:0.17em;">Subsectie</div> <div style="font-size:116%;font-weight:bold;padding-top:0.5em;padding-bottom:0.17em;">Sub-subsectie</div> |rowspan="2"| <pre><nowiki> ==Nieuwe sectie== ===Subsectie=== ====Sub-subsectie==== </nowiki></pre> In (X)HTML wordt het zo gedaan: <pre><nowiki> <h2>Nieuwe sectie</h2> <h3>Subsectie</h3> <h4>Sub-subsectie</h4> </nowiki></pre> |- |style="color: black; background-color:#abcdef;"| * Het eerste niveau wordt in de meeste projecten gereserveerd voor de titel (=). * Een inhoudsopgave (TOC) zal automatisch verschijnen wanneer het artikel 4 of meer secties en/of subsecties bevat. * Er kunnen tot 6 (=) geplaatst worden, voor evenzovele sectieniveau's |} ===Lijsten=== {| class="wikitable" style="width: 100%;" |- !style="width: 50%;"|Zo ziet het eruit !Dit is de ingegeven tekst |-valign="top" | * Een lijst maken wordt gedaan met een of meerdere sterren (*): ** niveau 2 *** niveau 3 **** niveau 4 Een regel zonder ster in het bewerkingsscherm is tevens het einde van de lijst |rowspan="2"| <pre><nowiki> * Een lijst maken wordt gedaan met een of meerdere sterren (*): ** niveau 2 *** niveau 3 **** niveau 4 Een regel zonder ster in het bewerkingsscherm is tevens het einde van de lijst </nowiki></pre> In (X)HTML wordt het zo gedaan: <pre><nowiki> <ul> <li>Een lijst maken wordt gedaan met een of meerdere sterren (*): <ul><li>niveau 2 <ul><li>niveau 3 <ul><li>niveau 4</li> </ul></li></ul></li></ul></li></ul> </nowiki></pre> |- |style="color: black; background-color:#abcdef;"| * Er is een maximum van 4 niveau's |- valign="top" | # Genummerde lijsten worden gemaakt met het teken (#) ## Tweede niveau, eerste punt ## Tweede niveau, tweede punt ### Derde niveau, eerste punt # Eerste niveau, tweede punt |rowspan="2"| <pre><nowiki> # Genummerde lijsten worden gemaakt met het teken (#) ## Tweede niveau, eerste punt ## Tweede niveau, tweede punt ### Derde niveau, eerste punt # Eerste niveau, tweede punt </nowiki></pre> In (X)HTML wordt het zo gedaan: <pre><nowiki> <ol><li>Genummerde lijsten worden gemaakt met het teken (#) <ol><li>Tweede niveau, eerste punt</li> <li>Tweede niveau, tweede punt <ol><li>Derde niveau, eerste punt</li> </ol></li></ol></li> <li>Eerste niveau, tweede punt</li></ol> </nowiki></pre> |- |style="color: black; background-color:#abcdef;"| * Het aantal mogelijke niveau's lijkt vrij oneindig te zijn (ik heb tot 14 uitgeprobeerd) |} ===Inspringen=== {| class="wikitable" style="width: 100%;" |- !style="width: 50%;"|Zo ziet het eruit !Dit is de ingegeven tekst |-valign="top" | Inspringen wordt gedaan met een dubbele punt : een keer inspringen :: twee keer inspringen :# inspringen in combinatie met een lijst |rowspan="2"| <pre><nowiki> : een keer inspringen :: 2keer inspringen :# inspringen in combinatie met een lijst </nowiki></pre> In (X)HTML wordt het zo gedaan: <pre><nowiki> <dl><dd>een keer inspringen <dl><dd>twee keer inspringen</dd></dl> <ol><li>inspringen in combinatie met een lijst</li></ol> </dd></dl> </nowiki></pre> |- |style="color: black; background-color:#abcdef;"| * Een alternatieve manier om in te springen zou deze code zijn: <nowiki>&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;</nowiki> Zet de nbsp (non braking space) aan het begin van de regel * Indien de dubbele punt (:) aan het begin van een zin dient te staan moet rondom de dubbele punt de <nowiki><nowiki></nowiki> meegegeven worden, dus <nowiki><nowiki></nowiki> : <nowiki></nowiki></nowiki> geplaatst worden * Met name bij overleg wordt de dubbele punt (:) gebruikt om de reacties van verschillende personen van elkaar te scheiden. * De <nowiki><blockquote></nowiki> lijkt op het inspringen en kan ook gebruikt worden (is echter [[Handboek_MediaWiki/Wikitekst#HTML_in_wikitekst|HTML]]). Itt de dubbele punt (:) bewerkt dit ook een inspringen van de rechterkantlijn. |} ===&lt;nowiki&gt;-code=== {| class="wikitable" style="width: 100%;" |- !style="width: 50%;"|Zo ziet het eruit !Dit is de ingegeven tekst |-valign="top" | Een speciale code die op HTML-tags lijkt maar een speciale code voor Wikipedia is, is de nowiki-tag. <nowiki><s>doorstrepen</s></nowiki> in plaats van <s>doorstrepen</s> |rowspan="2"| <pre>&lt;nowiki&gt;<nowiki><s>doorstrepen</s></nowiki>&lt;/nowiki&gt;</pre> |- |style="color: black; background-color:#abcdef;"| * De nowiki-tag wordt overal gebruikt waar men [[Handboek MediaWiki/Magische woorden|magische woorden]], HTML-tags of wikitekst opschrijft, maar niet wil dat hij door de browser wordt geïnterpreteerd en uitgevoerd. |} ===Horizontale lijn=== {| class="wikitable" style="width: 100%;" |- !style="width: 50%;"|Zo ziet het eruit !Dit is de ingegeven tekst |-valign="top" | Een speciale wiki-code zorgt voor een horizontale lijn: Voorbeeld1 ---- Voorbeeld2 |rowspan="2"| <pre> <nowiki>Voorbeeld1</nowiki> <nowiki>----</nowiki> <nowiki>Voorbeeld2</nowiki> </pre> Om hetzelfde te bereiken met HTML-code moet het volgende worden ingegeven: <pre> <nowiki><p>Voorbeeld1</p></nowiki> <nowiki><hr></nowiki> <nowiki><p>Voorbeeld2</p></nowiki> </pre> |- |style="color: black; background-color:#abcdef;"| * Dit werkt alleen indien de vier streepjes aan het begin van een regel staan * Met de <nowiki><hr></nowiki>-tag wordt hetzelfde bereikt |} ===Links=== {| class="wikitable" style="width: 100%;" |- !style="width: 50%;"|Zo ziet het eruit !width=50%|Dit is de ingegeven tekst |-valign="top" | Een speciale wiki-code zorgt voor een '''interne link''' (dat wil zeggen, binnen hetzelfde domein), dit gebeurt met twee blokhaken openen (&nbsp;<nowiki>[[</nowiki>&nbsp;) en twee blokhaken sluiten (&nbsp;<nowiki>]]</nowiki>&nbsp;) [[Handboek MediaWiki]] |rowspan="2" | <pre> <nowiki>[[Handboek MediaWiki]]</nowiki> </pre> Om hetzelfde te bereiken met HTML-code moet het volgende worden ingegeven: <pre> <nowiki><a href="/wiki/Handboek MediaWiki" title="Handboek MediaWiki">Handboek MediaWiki</a></nowiki> </pre> |- |style="color: black; background-color:#abcdef;"| * Een link naar een niet bestaand artikel is rood. Bestaat het artikel wel, dan is de kleur van het woord blauw (als tenminste in de Monobook.css geen andere kleuren zijn gedefinieerd). * Men kan ook linken naar andere wikimediaprojecten, dat gaat met het zetten van een letter met dubbele punt voor het te linken woord **b: of wikibooks: voor wikibooks **w: of wikipedia: voor wikipedia <nowiki>{{Wp|Hoofdpagina}}</nowiki> **n: of wikinews: voor wikinews **wikt: of wiktionary: voor wiktionary (wikiwoordenboek) **s: of wikisource: voor wikisource **q: of wikiquote: voor wikiquote **v: voor wikiversity **m: of meta: voor meta **commons: voor commons **wikispecies: voor wikispecies **chapter: voor de landelijke wikimedia organisatie **mw: voor MediaWiki **wikimedia: of foundation: voor de Wikimedia Foundation **mediazilla: of bugzilla: voor Bugzilla **incubator: voor Wikimedia Incubator Al deze links verwijzen naar Nederlandstalige of internationale projecten. Wil men linken naar een anderstalig project dan dient men een taalcode mee te geven, voorafgegaan door een dubbele punt, dus bijvoorbeeld: [[:en:w:Main_Page]] brengt je naar de hoofdpagina van de Engelstalige wikipedia. Voor meer taalcodes zie [[Handboek MediaWiki/Taalcodes|taalcodes]] |- !width=50%|Zo ziet het eruit !width=50%|Dit is de ingegeven tekst |-valign="top" | Een vorm van een interne link zorgt voor de '''interwikilink''' en bestaat uit twee blokhaken openen (&nbsp;<nowiki>[[</nowiki>&nbsp;) de taalcode + een dubbele punt + het te linken woord twee blokhaken sluiten (&nbsp;<nowiki>]]</nowiki>&nbsp;) Een voorbeeld hiervan kan niet worden gegeven. Het resultaat is namelijk een link benaamd met de betreffende taal (bijv. English) onder het kopje andere talen in de linker kantlijn. |rowspan="2" | <pre> <nowiki>[[en:Category:Help]]</nowiki> </pre> |- |style="color: black; background-color:#abcdef;"| * [[Handboek MediaWiki/Taalcodes|Zie hier voor meer taalcodes]] * Indien voor de taalcode een dubbele punt wordt gezet, wordt een link binnen de tekst verkregen in plaats van in de linker kantlijn |- !width=50%|Zo ziet het eruit !width=50%|Dit is de ingegeven tekst |-valign="top" | Men kan ook een link maken naar een bepaalde pagina, maar dan deze link zichtbaar maken met totaal andere tekst (Engels:piped link): [[Help:Gebruik van links|Dit is in feite een link naar de ''help:Gebruik van links'' met een andere tekst]] |rowspan="2" | <pre> <nowiki>[[Help:Gebruik van links|Dit is in feite een link naar de ''help:Gebruik van links'' met een andere tekst]] </nowiki> </pre> De HTML-tekst ziet er zo uit: <pre> <nowiki><p><a href="/wiki/Help:Gebruik_van_links" title="Help:Gebruik van links">Dit is in feite een link naar de <i>help:Gebruik van links</i> met een andere tekst</a></p></nowiki> </pre> |- |style="color: black; background-color:#abcdef;"| * Deze vorm van linken kan zeer misleidend zijn. Men volgt de link met een bepaalde verwachting, maar kan bedrogen uitkomen. |} ===De spatie=== {| class="wikitable" style="width: 100%;" |- !style="width: 50%;"|Zo ziet het eruit !Dit is de ingegeven tekst |-valign="top" | Een spatie aan het begin van een regel is in feite ook wikitekst: Voorbeeld: Een spatie aan het begin van een zin, zorgt ervoor dat de tekst zo verschijnt als dat het getypt wordt, echter wel met een font die een vaste breedte voor de letter neemt. |rowspan="2"| <pre> <nowiki> Voorbeeld: Een spatie aan het begin van een zin, zorgt ervoor dat de tekst zo verschijnt als dat het getypt wordt, echter wel met een font die een vaste breedte voor de letter neemt. </nowiki> Om hetzelfde te bereiken met HTML-code wordt gebruik gemaakt van de &lt;pre&gt;-tag: &lt;pre&gt; Voorbeeld: Een spatie aan het begin van een zin, zorgt ervoor dat de tekst zo verschijnt als dat het getypt wordt, echter wel met een font die een vaste breedte voor de letter neemt. &lt;/pre&gt; </pre> |- |style="color: black; background-color:#abcdef;"| * Wanneer de regel te lang wordt, wordt hij niet afgebroken, dit betekent dus dat het scherm heel breed kan worden en dat er een navigatiebalk in de browser verschijnt. Dit is vervelend voor de leesbaarheid. * Gewone regels zouden dus niet met een spatie moeten worden gestart * Speciale karakters worden wel door de browser-software omgezet |} ===De tilde=== {| class="wikitable" style="width: 100%;" |- !style="width: 50%;"|Zo ziet het eruit !Dit is de ingegeven tekst |-valign="top" | Tildes worden gebruikt voor het ondertekenen en geeft de naam (3 tildes), de naam + tijdsaanduiding (4 tildes) of alleen de tijdsaanduiding (5 tildes) weer. Drie, vier of vijf tildes worden door de wikisoftware omgezet in tekst en blijven dus niet achter in de opgeslagen code: Voorbeeld: *[[Gebruiker:Gebruikersnaam|Gebruikersnaam]] *[[Gebruiker:Gebruikersnaam|Gebruikersnaam]] 8 jul 2006 10:12 (CEST) *8 jul 2006 10:12 (CEST) |rowspan="2"| <pre> <nowiki> Voorbeeld: *~~~ *~~~~ *~~~~~ </nowiki> </pre> Iets dergelijks is niet te doen met HTML-code |- |style="color: black; background-color:#abcdef;"| * er bestaat een speciaal knopje boven het bewerkingsscherm (met een soort handtekening erop) en deze geeft de code <nowiki>--~~~~</nowiki> mee |} ==HTML in wikitekst== ===HTML-tags=== De volgende HTML-tags zijn toegelaten in wikitekst: {| class="wikitable vatop" |- !HTML-tag !Uitleg !Voorbeeld |- |[[HTML/Overzicht tags/b|&lt;b&gt;]] |b staat voor bold=vet |<b>Voorbeeld</b> |- |[[HTML/Overzicht tags/blockquote|&lt;blockquote&gt;]] |Blockquote zorgt voor inspringen, zowel bij de linker- als bij de rechterkantlijn. |<blockquote>Voorbeeld</blockquote> |- |[[HTML/Overzicht tags/br|&lt;br&gt;]] |&lt;br&gt; zorgt ervoor dat de tekst na de br op de volgende regel verder gaat |Voorbeeld 1<br> Voorbeeld 2 |- |[[HTML/Overzicht tags/caption|&lt;caption&gt;]] | |<caption>Voorbeeld</caption> |- |[[HTML/Overzicht tags/cite|&lt;cite&gt;]] |cite staat voor citeren en wordt weergegeven als italic |<cite>Voorbeeld</cite> |- |[[HTML/Overzicht tags/code|&lt;code&gt;]] |code zorgt voor het weergeven als computercode |<code>Voorbeeld</code> |- |[[HTML/Overzicht tags/dd|&lt;dd&gt;]] | |<dd>Voorbeeld</dd> |- |[[HTML/Overzicht tags/div|&lt;div&gt;]] | |<div>Voorbeeld</div> |- |[[HTML/Overzicht tags/dl|&lt;dl&gt;]] | |<dl>Voorbeeld</dl> |- |[[HTML/Overzicht tags/dt|&lt;dt&gt;]] | |<dt>Voorbeeld</dt> |- |[[HTML/Overzicht tags/em|&lt;em&gt;]] |De em zorgt voor nadruk op de opgemaakte tekst (italic) |<em>Voorbeeld</em> |- |[[HTML/Overzicht tags/hx|&lt;h1&gt;]] |Sectietitel van het niveau 1 komt overeen met de wikicode <nowiki>=..=</nowiki> |<div style="font-size:188%;border-bottom:1px solid #aaa;padding-top:0.5em;padding-bottom:0.17em;">Voorbeeld</div> |- |[[HTML/Overzicht tags/hx|&lt;h2&gt;]] |Sectietitel van het niveau 2 komt overeen met de wikicode <nowiki>==..==</nowiki> |<div style="font-size:150%;border-bottom:1px solid #aaa;padding-top:0.5em;padding-bottom:0.17em;">Voorbeeld</div> |- |[[HTML/Overzicht tags/hx|&lt;h3&gt;]] |Sectietitel van het niveau 3 komt overeen met de wikicode <nowiki>===..===</nowiki> |<div style="font-size:132%;font-weight:bold;padding-top:0.5em;padding-bottom:0.17em;">Voorbeeld</div> |- |[[HTML/Overzicht tags/hx|&lt;h4&gt;]] |Sectietitel van het niveau 4 komt overeen met de wikicode <nowiki>====..====</nowiki> |<div style="font-size:116%;font-weight:bold;padding-top:0.5em;padding-bottom:0.17em;">Voorbeeld</div> |- |[[HTML/Overzicht tags/hx|&lt;h5&gt;]] |Sectietitel van het niveau 5 komt overeen met de wikicode <nowiki>=====..=====</nowiki> |<div style="font-size:100%;font-weight:bold;padding-top:0.5em;padding-bottom:0.17em;">Voorbeeld</div> |- |[[HTML/Overzicht tags/hx|&lt;h6&gt;]] |Sectietitel van het niveau 6 komt overeen met de wikicode <nowiki>======..======</nowiki> |<div style="font-size:80%;font-weight:bold;padding-top:0.5em;padding-bottom:0.17em;">Voorbeeld</div> |- |[[HTML/Overzicht tags/hr|&lt;hr&gt;]] |hr staat voor horizontal rule en zorgt voor een horizontale lijn tussen twee tekst(delen) |Voorbeeld 1<hr>voorbeeld 2 |- |[[HTML/Overzicht tags/i|&lt;i&gt;]] |De i staat voor italic en zorgt ervoor dat de tekst schuin wordt gezet |<i>Voorbeeld</i> |- |[[HTML/Overzicht tags/li|&lt;li&gt;]] |li geeft een lijst. Dit komt overeen met de wikicode <nowiki>*</nowiki> aan het begin van een regel |<li>Voorbeeld</li> |- |[[HTML/Overzicht tags/ol|&lt;ol&gt;]] | |<ol>Voorbeeld</ol> |- |[[HTML/Overzicht tags/p|&lt;p&gt;]] |&lt;p&gt; geeft het begin van een paragraaf aan: Deze tekst: <nowiki><p>Voorbeeld1</p><p>Voorbeeld2</p></nowiki> geeft wat je ziet in de volgende kolom |<p>Voorbeeld1</p><p>Voorbeeld2</p> |- |[[HTML/Overzicht tags/pre|&lt;pre&gt;]] | |<pre>Voorbeeld</pre> |- |[[HTML/Overzicht tags/rb|&lt;rb&gt;]] | |<rb>Voorbeeld</rb> |- |[[HTML/Overzicht tags/rp|&lt;rp&gt;]] | |<rp>Voorbeeld</rp> |- |[[HTML/Overzicht tags/rt|&lt;rt&gt;]] | |<rt>Voorbeeld</rt> |- |[[HTML/Overzicht tags/ruby|&lt;ruby&gt;]] | |<ruby>Voorbeeld</ruby> |- |[[HTML/Overzicht tags/s|&lt;s&gt;]] |s is kort voor strike = doorstrepen |<s>Voorbeeld</s> |- |[[HTML/Overzicht tags/strong|&lt;strong&gt;]] |Strong staat voor sterk, en heeft (bijna) hetzelfde effect als bold (vet) |<strong>Voorbeeld</strong> |- |[[HTML/Overzicht tags/sub|&lt;sub&gt;]] |Sub-tekst, dwz. verkleind en een halve regel naar beneden verschoven |Voorbeeld _Voorbeeld |- |[[HTML/Overzicht tags/sup|&lt;sup&gt;]] |Sup-tekst, dwz. verkleind en een halve regel naar boven verschoven |Voorbeeld ^Voorbeeld |- |[[HTML/Overzicht tags/table|&lt;table&gt;]] | | {| |- |Voorbeeld |} |- |[[HTML/Overzicht tags/td|&lt;td&gt;]] | |Voorbeeld nog toevoegen |- |[[HTML/Overzicht tags/th|&lt;th&gt;]] | |Voorbeeld nog toevoegen |- |[[HTML/Overzicht tags/tr|&lt;tr&gt;]] | |Voorbeeld nog toevoegen |- |[[HTML/Overzicht tags/tt|&lt;tt&gt;]] |tt staat voor vaste tekstafstand en zorgt ervoor dat elke letter een gelijke breedte heeft (in de standaard tekstopmaak varieert de breedte van de letter) |<code>Voorbeeld</code> |- |[[HTML/Overzicht tags/u|&lt;u&gt;]] |Voor underline = onderstrepen |<u>Voorbeeld</u> |- |[[HTML/Overzicht tags/ul|&lt;ul&gt;]] | |<ul>Voorbeeld</ul> |- |[[HTML/Overzicht tags/var|&lt;var&gt;]] |var staat voor variabele en definieert het tekstgedeelte als variabele door het cursief te maken |<var>Voorbeeld</var> |} ===HTML commentaar=== Commentaar kan ook in de wikitekst worden gegeven, echter alleen met HTML-opmaak. Dit gebeurt dan met volgende code: <pre> <nowiki> <!-- Commentaar tekst --> </nowiki> </pre> De tekst tussen de <nowiki> <!-- en --> </nowiki> is alleen in de onderliggende tekst te zien, niet in het uiteindelijke document. {{Sub}} f7ihi7vnylnrz2u129cqa6toayqm80p 0 4975 427233 344676 2026-05-17T06:19:03Z Erik Baas 2193 lf 427233 wikitext text/x-wiki ==Inhoudsopgave== {| |- |{{Index Maple}} |} ==Externe links== ;Inleidende cursus *https://www.win.tue.nl/~wsinaa/onderwijs/2DB20/MapleB3.pdf Algemene handleiding (TU Eindhoven) ;Uitgebreide cursus *https://avanmeer.home.xs4all.nl/maple/2010/ Uitgebreide handleiding Maple 14 (Universiteit Twente) *https://users.ugent.be/~nvdbergh/rug/maple/maple.html Handleiding versie 10 (UGent) ;Site producent *https://www.maplesoft.com *https://www.maplesoft.com/products/maple/manuals/ Handleidingen (Maplesoft) (Engelstalig) *https://www.maplesoft.com/ Gratis toepassingen/add-ons/tutorials voor Maple (Engelstalig) {{Sub}} qpgdd9riwer5br0al02tm0efhludjia 0 4992 427364 425744 2026-05-17T07:07:55Z Erik Baas 2193 lf 427364 wikitext text/x-wiki {{Bi}} {{Bladeren4|Pools|''Pools''|/Inhoudsopgave|''Inhoudsopgave''}} [[Afbeelding:P Poland.svg|200px|right|Polen]] [[Afbeelding:Krakow rynek 01.jpg|200px|right|Krakau]] [[Afbeelding:CzarnyStawZakopane.jpg|200px|right|Tatra]] [[Afbeelding:Warsaw7ob.jpg|200px|right|Warschau]] [[Afbeelding:Wisent.jpg|200px|right|Wisent]] [[Afbeelding:5 Wroclaw 018.jpg|200px|right|Wroclaw]] [[Afbeelding:TatryWysokie.jpg|200px|right|Tatra]] [[Afbeelding:2003 12 23 Gdansk.jpeg|200px|right|Gdansk]] [[Afbeelding:Marienburg 2004.jpg|200px|right|Malbork]] == Inleiding == [[Afbeelding:Flag of Poland.svg|30px|Vlag van Polen]] '''Pools''' is een lid van de West-Slavische taalgroep. Het wordt gesproken door ongeveer 44 miljoen mensen, voornamelijk in {{Wp|Polen|Polen}}, maar ook in de naburige gebieden in de aangrenzende landen. Het Pools is een door immigranten geïmporteerde taal in landen zoals het Verenigd Koninkrijk, de Verenigde Staten, Australië en nog tal van andere landen. Er kunnen sporen worden teruggevonden van het Pools tot in de 12e eeuw, maar de moderne literaire taal dateert uit de 16e eeuw, gebaseerd op het dialect dat wordt gesproken rond de stad {{Wp|Poznań|Poznań}}. Het Pools is nauw verwant met het [[Wikibooks:Wachtruimte/Tsjechisch|Tsjechisch]], het [[Slowaaks]] en het Sorbisch. Het wordt geschreven in het {{Wp|Latijns alfabet|Latijnse alfabet}} met daarbij de volgende {{Wp|diakritisch teken|diakritische tekens}}: ą ć ę ł ń ó ś ź ż Daarbij worden met ą en ę nasale klinkers weergegeven (dit "haakje" wordt ''ogonek'' genoemd, wat "staartje" betekent). De ć, ń, ś, ź duiden gepalataliseerde medeklinkers aan. De ł wordt als een w uitgesproken, terwijl de Poolse w qua klank ongeveer overeenkomt met de Nederlandse v. Het Pools kent weinig dialecten. Na de gedwongen verhuizingen na 1945 van Polen uit de oostelijke gebieden die nu bij Litouwen, Wit-Rusland en Oekraïne horen, zijn veel regionale varianten verdwenen. Afwijkende streektalen zijn bijvoorbeeld het Kasjoebisch (ten westen van Gdańsk) en de taal van de górale in de Podhale. == Naamvallen == Het Pools kent [[Pools/Naamvallen|zeven naamvallen]]. Naast de nominatief (1e naamval), genitief (2e naamval), datief (3e naamval) en accusatief (4e naamval) bestaan ook nog de instrumentalis en de locatief. De vocatief, een aanspreekvorm, is de zevende naamval, maar deze wordt niet veel gebruikt. Het Pools kent, anders dan de Germaanse en Romaanse talen, geen lidwoorden. == Werkwoorden == Elk werkwoord heeft een perfectieve vorm en een imperfectieve vorm, dit onderscheid wordt aspect genoemd. De perfectieve werkwoorden drukken, gebruikt in de tegenwoordige tijd, toekomst uit. ''Czytać'' (lezen), imperfectief. ''Czytam list'' (imperfectief): Ik ben een brief aan het lezen) ''Przeczytam list'' (perfectief): Ik zal een brief lezen (en ik lees hem uit). De Poolse taal hoort tot de grote Indo-Europese taalfamilie. Aan basale woorden als ''jeden'', ''dwa'', ''trzy'' (een, twee, drie) is de verwantschap met het Nederlands (ook een Indo-Europese taal) te zien. Andere voorbeelden: ''on stoi'' (hij staat); ''ty jesteś'' (jij bent, vgl. Frans ''tu es''). Verreweg de meeste woorden zijn voor het ongeoefend oog of oor echter niet of moeilijk herkenbaar. Een deel van de Poolse woordenschat is anderzijds volkomen ongerelateerd aan bijvoorbeeld die van de Germaanse talen. == Cursus == Deze studie bestaat uit 10 lessen met geluidsfragmenten en oefeningen. Zie de [[/Inhoudsopgave|inhoudsopgave]] voor een overzicht van de lessen en inhoud. {{Navigatie Pools}} {{Navigatie Indo-Europees}} {{Fase|2}}{{Boek}} {{Wikipedia | Pagina = Pools | Naam = Pools }} s9ph69ec8bn1bdtnupusn55yqxhdyaq 0 4998 427454 353064 2026-05-17T07:25:08Z Erik Baas 2193 lf 427454 wikitext text/x-wiki {{Index Handboek MediaWiki}} Gebruikers worden in de MediaWiki-software verdeeld in een of meerdere gebruikersgroepen. Voorbeelden van die groepen zijn: alle gebruikers, geregistreerde gebruikers en moderatoren. Aan de groepen kunnen rechten worden toegekend. Gebruikers kunnen op twee manieren in de groepen terecht komen: automatisch en door een andere gebruiker. Automatisch komen gebruikers in de groep ''*'' (alle gebruikers), als ze zich geregistreerd en aangemeld hebben in de groep ''user'' (geregistreerde gebruikers), als hun account een bepaalde tijd oud is komen ze in de groep ''autoconfirmed'' (letterlijk: automatisch bevestigd) en als gebruikers hun e-mailadres bevestigd hebben, komen ze in de groep ''emailconfirmed'' (e-mail bevestigd). Gebruikers kunnen in andere (niet-automatische) groepen, zoals ''sysop'' (moderatoren) en ''bots'' (bots) geplaatst worden door bureaucraten (of stewards). Wat de verschillende gebruikersgroepen kunnen, wordt geregeld met het zetten van vlaggen (flags). De vlaggen kunnen gezet of veranderd worden in de configuratie van de site. Je kunt die bewerkrechten van de groep ''*'' (iedereen) verwijderen en geven aan de groep ''user'', zodat anonieme gebruikers (zonder ingelogde gebruikersaccount) geen artikelen meer kunnen bewerken. Heel hoog in het vaandel van de wiki(p/m)edia-gemeenschap staat de gelijkheid van allen. In feite kunnen bepaalde gebruikersgroepen echter meer dan anderen, zodat er wel degelijk een bepaalde hiërarchie in mogelijkheden ontstaat. Hoe daar mee om te gaan (mores) wordt bepaald door de gemeenschap van de projecten, ondersteund door de goede wil van de technisch-hiërarchisch hogerstaanden. ==Gebruikersgroepen== === Overzicht === ==== Systeemsgroepen ==== Systeemsgroepen zijn groepen die automatisch door de software gegeven worden aan gebruikers, en kunnen niet door bureaucraten beheerd worden. {| class="wikitable" ! Systeemsnaam !! Naam !! Omschrijvingg |- | * || Iedereen || Iedere gebruiker, ingelogd of niet |- | user || Geregistreerde gebruikers || Alle ingelogde gebruikers |- | autoconfirmed || || Alle gebruikers die een bepaalde tijd oud zijn (in <code>$wgAutoConfirmAge</code> ingestelde aantal seconden, standaard 0). Deze groep wordt ook toegekend aan accounts waarvan de aanmaakdatum niet bekend is. |- | emailconfirmed || || Alle gebruikers waarvan het e-mailadres is bevestigd. Deze groep wordt ook aan alle geregistreerde gebruikers toegekend als e-mailbevestiging is uitgeschakeld. |} ==== Normale groepen ==== Normale groepen zijn groepen waarvan bureaucraten de leden kunnen beheren. Normale groepen kunnen makkelijk in de configuratie aangemaakt worden, door simpelweg rechten aan een groep toe te kennen. {| class="wikitable" ! Systeemsnaam !! Naam !! Omschrijving |- | bot || Robots || Groep voor {{Wp|Bot (computerprogramma)|bot}}accounts, accounts van programma's die automatisch wijzigingen maken. Standaard worden deze wijzigingen verborgen in de Recente wijzigingen etc. |- | sysop || Moderators || Groep met de onderhoudsrechten zoals het beveiligen en verwijderen van pagina's, het blokkeren van gebruikers, etc. |- | bureaucrat || Bureaucraten || Groep met rechten om de gebruikersgroepen van gebruikers te wijzigen |} ===Anonieme gebruikers=== Anonieme gebruikers (groep ''*'') kunnen (als standaardinstelling) de wiki lezen, bewerken, (overleg)pagina's aanmaken en gebruikersaccounts aanmaken. Rechten van anonieme gebruikers kunnen worden beperkt om daarmee vandalisme te verminderen, bijvoorbeeld op de Engelstalige Wikipedia kunnen anonieme gebruikers geen pagina's aanmaken. Men kan zelfs verhinderen dat anonieme gebruikers de wiki's kunnen bewerken totdat ze zich aanmelden. Voor interne wiki's van bijvoorbeeld bedrijven is het ook nog mogelijk om de leesrechten en/of het recht om een account aan te maken af te nemen. (Technisch gezien stelt de groep ''*'' alle gebruikers voor. Dit is geen probleem, omdat MediaWiki werkt met het toekennen van rechten, niet met verbieden van acties. Logisch is ook dat wat anonieme gebruikers kunnen, ingelogde gebruikers ook kunnen.) === Geregistreerde gebruikers === De geregistreerde gebruikers (of gewoon ''gebruikers'') (groep ''user'') kunnen hetzelfde als anonieme, dus (als standaardinstelling) de wiki lezen, bewerken, pagina's aanmaken en overlegpagina's aanmaken. Bovendien kunnen ze ook nog afbeeldingen en andere multimediabestanden uploaden, de titel van een pagina wijzigen, (op sommige wiki's) wijzigingen als gecontroleerd markeren en de verandering op een pagina als klein (''minor'') bestempelen. === Moderators/Sysops === Moderators (groep ''sysop'') hebben standaard extra rechten, om de inhoud van de wiki te beheren. De belangrijkste mogelijkheden zijn: *Terugdraaien (''rollback'') van wijzigingen van een gebruiker op een pagina, met een snelle knop. *Het verwijderen (en terugplaatsen) van pagina's (hierdoor worden deze pagina's in een andere tabel geplaatst, zie [[Handboek MediaWiki/Database-opbouw|Database opbouw]]) *Het beveiligen (en opheffen beveiliging) van pagina's tegen bewerken en/of titelwijzigingen door anonieme en net geregistreerde gebruikers (semi-beveiliging) of alle gebruikers. Moderatoren kunnen altijd beveiligde pagina's wijzigen. Daarnaast kan de moderator gebruikers of anoniemen blokkeren, kan hij/zij speciale pagina's bekijken die gebruikers niet kunnen zien (zoals niet-gevolgde pagina's) en kan hij pagina's importeren. === Bureaucraten === Bureaucraten (groep ''bureaucrat'') kunnen de (niet-automatische) groepen van een gebruiker wijzigen. Standaard is dit hun enige recht. Doormiddel van [[Handboek MediaWiki/Extensies|extensies]] kunnen bureaucraten meer mogelijkheden krijgen, zoals het hernoemen van gebruikers. Er wordt ook gewerkt aan een mogelijkheid om nieuwe naamruimtes toe te voegen. Bij grote MediaWiki installaties is het recht om (alle) groepen van gebruikers te wijzigen een te groot veiligheidsrisico. Hierbij wordt dan gebruik gemaakt van de extensies Makesysop en [https://meta.wikimedia.org/wiki/MakeBot MakeBot], waarmee een bureaucraat respectievelijk moderators en bureaucraten kan benoemen, en de botstatus kan geven en ontnemen. De oorspronkelijke functie van bureaucraat wordt dan overgenomen door stewards. === Stewards === Stewards (groep ''steward'') kunnen met de Makesysop extensie alle groepen van gebruikers wijzigen, net als bureaucraten in een standaard installatie, maar dan van elke wiki in een cluster van meerde wiki's. ''steward'' is geen standaardgroep, maar deze groep wordt door de extensie gecreëerd. == Beheren van groepen van gebruikers == [[Afbeelding:Special Userrights nl.png|thumb|[[Special:Userrights]]]] Het beheren van de groepen van gebruikers gebeurt met de speciale pagina [[Special:Userrights]] (''Gebruikersrechtenbeheer''). Nadat bovenin de gebruikersnaam is ingevuld en op ''Bewerk gebruikersgroepen'' is gedrukt, verschijnen in het onderste gedeelte de groepen waar de gebruiker lid van is (links) en niet lid van is (rechts). Door een of meerdere groepen te selecteren en op ''Gebruikersgroepen opslaan'' te klikken worden wordt het lidmaatschap van de geselecteerde groepen gewijzigd. Het is ook mogelijk de groepen van een gebruiker handmatig in de [[../Database opbouw|database]], tabel ''user_groups'' te wijzigen. ==Overzicht van de rechten== Dit is een overzicht van alle rechten die momenteel (12 september 2006) in MediaWiki voorkomen. Een recht tussen haakjes geeft aan dat dit recht nodig is om het omschreven recht te gebruiken. Een recht (bijvoorbeeld ''protect'') geeft ook toegang tot acties die tot dit level geblokkeerd zijn (standaard levels zijn ''autoconfirmed'' en ''sysop'', waarbij geld ''sysop'' = ''protect''). ;createaccount : Laat toe dat gebruikers een gebruikersaccount voor andere gebruikers of zichzelf kunnen aanmaken. (''-'') ;read : Laat toe dat gebruikers pagina's lezen die niet in de $wgWhitelistRead staan. (''-'') ;edit : Laat toe dat gebruikers pagina's veranderen die niet beveiligd zijn. (''read'') ;createpage : Laat toe dat gebruikers normale pagina's aanmaken. (''edit'') ;createtalk : Laat toe dat gebruikers overlegpagina's aanmaken. (''edit'') ;move : Laat toe dat gebruikers de naam van pagina's kunnen wijzigen. (''read'') ;upload : Laat toe dat gebruikers een afbeelding of andere multimediafile kunnen uploaden. (''read'') ;reupload : Laat toe dat gebruikers een bestand overschrijven. (Impliceert ''reupload-shared'') (''upload'') ;reupload-shared : Laat toe dat gebruikers een bestand uploaden met dezelfde naam als een gedeelde upload. (''upload'') ;minoredit : Laat toe dat gebruikers een wijziging als klein markeren. (''edit'') ;autoconfirmed : Geeft aan dat de gebruiker geen nieuwe gebruiker (''Newbie'') meer is. (Dit is een standaard blokkeerlevel, zie boven) (''-'') ;emailconfirmed : Niet in gebruik. (''-'') ;bot : Laat toe dat gebruikers wijzigingen kunnen uitvoeren zonder dat ze (standaard) in de recente wijzigingen verschijnen. (Dit wordt gewoonlijk gebruikt door bots die in korte tijd veel wijzigingen uitvoeren.) (''-'') ;block : Laat toe dat gebruikers een IP-adres, gebruiker of zelfs een rij van IP's kunnen blokkeren. (''read'') ;delete : Laat toe dat gebruikers een pagina kunnen verwijderen of terugplaatsen. (read, voor terugplaatsen ook deletedhistory) ;deletedhistory : Laat toe dat gebruikers de lijst verwijderde wijzigingen kunnen bekijken (maar de wijzigingen zelf niet kunnen zien). (''read'') ;editinterface : Laat toe dat gebruikers pagina's in de MediaWiki-naamsruimte kunnen wijzigen. (''edit'') ;import : Laat toe dat gebruikers pagina's uit geselecteerde wiki's importeren. (read<!-- Niet getest - WebBoy -->) ;importupload : Laat toe dat gebruikers pagina's uit geuploade XML-bestanden importeren. (''import'') ;patrol : Laat toe dat gebruikers een wijziging als gecontroleerd kunnen aanmerken (waneer deze functie aanstaat). (''read'') ;protect : Laat toe dat gebruikers pagina's beveiligen. (Dit is een standaard blokkeerlevel, zie boven) (''read'') ;proxyunbannable : Zorgt ervoor dat gebruikers niet geblokkeerd worden door de Proxy blokker (open proxy's) of SORBS ([https://www.sorbs.net/ ]). (''-'') ;rollback : Laat toe dat gebruikers een wijziging snel kunnen terugdraaien (revert) met een one-click button. (''read'') ;trackback : Laat toe dat gebruikers binnengekomen {{Wp|Trackback|Trackback}}pings kunnen verwijderen. (Het ''trackback''-recht laat (momenteel) de verwijderlink zien, terwijl alleen het ''delete''-recht nodig is om de Trackback daadwerkelijk te verwijderen. Dit is waarschijnlijk een bug.) (''delete'') ;unwatchedpages : Laat toe dat gebruikers de speciale pagina [[Special:Unwatchedpages]] (''Artikelen die nog op niemands volglijst staan'') kunnen bekijken. (''read'') ;upload_by_url : Laat toe dat gebruikers bestanden direct van het internet uploaden. (''upload'') ;userrights : Laat toe dat gebruikers andere gebruikers veranderde rechten kunnen geven (bijvoorbeeld van normaal gebruiker naar sysop/moderator). (''read'') ;deleterevision : ''Experimenteel'' :Laat toe dat gebruikers de tekst, gebruikersnaam en/of samenvatting verbergen of opnieuw weergeven (''RESTRICTED'' of niet-''RESTRICTED'') en laat toe dat ze niet-''RESTRICTED'' verborgen gegeven kunnen zien. (''read'') ;hiderevision : ''Experimenteel'' :Laat toe dat gebruikers ''RESTRICTED'' verborgen gegevens kunnen bekijken. (''read'') ;siteadmin : Laat toe dat gebruikers de database op slot en van het slot kunnen doen. (''read'') == Standaard instellingen == <!-- Geupdate: 13 september 2006 - WebBoy --> Hier volgen de standaard instellingen voor de verschillende groepen (zoals gedefinieerd in ''includes/DefaultSettings.php''). ;<nowiki>*</nowiki> :''Alle gebruikers (geregistreerd en anoniem)'' :* createaccount :* read :* edit :* createpage :* createtalk ;user :''Ingelogde gebruikers'' :* move :* read :* edit :* createpage :* createtalk :* upload :* reupload :* reupload-shared :* minoredit ;autoconfirmed :''Alle gebruikers die een bepaalde tijd oud zijn'' :* autoconfirmed ;emailconfirmed :''Alle gebruikers met een bevestigd e-mailadres'' :*emailconfirmed ;bot :''Robots'' :* bot :* autoconfirmed ;sysop :''Moderators'' :* block :* createaccount :* delete :* deletedhistory :* editinterface :* import :* importupload :* move :* patrol :* protect :* proxyunbannable :* rollback :* trackback :* upload :* reupload :* reupload-shared :* unwatchedpages :* autoconfirmed :* upload_by_url ;bureaucrat :''Bureaucraten'' :* userrights == Rechten en groepen wijzigen == Het is mogelijk voor de beheerder van een wiki de gebruikersgroepen en de bijbehorende rechten te wijzigen in het configuratiebestand ''LocalSettings.php''. Een recht '''toekennen''' kan door de volgende regel toe te voegen: $wgGroupPermissions['user']['patrol'] = true; Hierbij kan ''user'' vervangen worden door de gewenste groep en ''patrol'' vervangen door het gewenste recht. Een recht '''ontnemen''' kan door de volgende regel toe te voegen: $wgGroupPermissions['user' ]['reupload'] = false; Hierbij kan ''user'' vervangen worden door de gewenste groep en ''reupload'' vervangen door het gewenste recht. Een '''nieuwe groep''' aanmaken gaat simpel door gewoon een recht toe te kennen aan een nietbestaande groep. == Bronnen == *[https://meta.wikimedia.org/wiki/Help:User_rights Help:User rights op Wikimedia Meta-Wiki] (Engels) *[https://svn.wikimedia.org/viewvc/mediawiki/trunk/phase3/includes/DefaultSettings.php?view=markup Meest recente versie van ''includes/DefaultSettings.php'' (SVN)] {{Sub}} 5uzbabuvmb0s2mhsti8pkdc8tnwayv1 0 5013 427461 415959 2026-05-17T07:25:15Z Erik Baas 2193 lf 427461 wikitext text/x-wiki {{Index Handboek MediaWiki}} Taalcodes zijn in gebruik in de MediaWiki-software om binnen de tekst te verwijzen naar zusterprojecten in een andere taal, zie voor het gebruik van de taalcodes: [[Handboek MediaWiki/Wikitekst en HTML#Links]] De volgende taalcodes zijn in gebruik (stand 18 februari 2007): {|{{Wikitable}} |- !Code !align=left|Naam van taal (oorspronkelijk) met link naar betreffende Wikibook !align=left|Naam van taal (in het Nederlands) met link naar de taal in Wikipedia |- |ab||[[:ab:|{{#language:ab}}]]||{{Wp|Abchazisch|Abchazisch}} |- |aa||[[:aa:|{{#language:aa}}]]||{{Wp|Afar (taal)|Afar}} |- |af||[[:af:|{{#language:af}}]]||{{Wp|Afrikaans|Afrikaans}} |- |ak||[[:ak:|{{#language:ak}}]]||{{Wp|Akan|Akan}} |- |sq||[[:sq:|{{#language:sq}}]]||{{Wp|Albanees|Albanees}} |- |als||[[:als:|{{#language:als}}]]||{{Wp|Alemannisch|Alemannisch}} |- |am||[[:am:|{{#language:am}}]]||{{Wp|Amhaars|Amhaars}} |- |ar||[[:ar:|{{#language:ar}}]]||{{Wp|Arabisch|Arabisch}} |- |an||[[:an:|{{#language:an}}]]||{{Wp|Aragonees|Aragonees}} |- |arc||[[:arc:|{{#language:arc}}]]||{{Wp|Aramees|Aramees}} |- |hy||[[:hy:|{{#language:hy}}]]||{{Wp|Armeens|Armeens}} |- |roa-rup||[[:roa-rup:|{{#language:roa-rup}}]]||{{Wp|Aroemeens|Aroemeens}} |- |as||[[:as:|{{#language:as}}]]||{{Wp|Assamees|Assamees}} |- |ast||[[:ast:|{{#language:ast}}]]||{{Wp|Asturisch|Asturisch}} |- |av||[[:av:|{{#language:av}}]]||{{Wp|Avaars|Avaars}} |- |ay||[[:ay:|{{#language:ay}}]]||{{Wp|Aymara (taal)|Aymara}} |- |az||[[:az:|{{#language:az}}]]||{{Wp|Azeri|Azeri}} |- |bm||[[:bm:|{{#language:bm}}]]||{{Wp|Bambara|Bambara}} |- |bn||[[:bn:|{{#language:bn}}]]||{{Wp|Bengaals|Bengaals}} |- |ba||[[:ba:|{{#language:ba}}]]||{{Wp|Basjkiers|Basjkiers}} |- |eu||[[:eu:|{{#language:eu}}]]||{{Wp|Baskisch|Baskisch}} |- |bar||[[:bar:|{{#language:bar}}]]||{{Wp|beiers|Beiers}} |- |bh||[[:bh:|{{#language:bh}}]]||{{Wp|Bihari|Bihari}} |- |my||[[:my:|{{#language:my}}]]||{{Wp|Birmaans|Birmaans}} |- |bi||[[:bi:|{{#language:bi}}]]||{{Wp|Bislama|Bislama}} |- |bpx||[[:bpx:|{{#language:bpx}}]]||{{Wp|Boerjatisch|Boerjatisch}} |- |bs||[[:bs:|{{#language:bs}}]]||{{Wp|Bosnisch|Bosnisch}} |- |br||[[:br:|{{#language:br}}]]||{{Wp|Bretons|Bretons}} |- |bug||[[:bug:|{{#language:bug}}]]||{{Wp|Buginees|Buginees}} |- |bg||[[:bg:|{{#language:bg}}]]||{{Wp|Bulgaars|Bulgaars}} |- |bpy||[[:bpy:|{{#language:bpy}}]]||{{Wp|Bishnupriya Manipuri|Bishnupriya Manipuri}} |- |ca||[[:ca:|{{#language:ca}}]]||{{Wp|Catalaans|Catalaans}} |- |ceb||[[:ceb:|{{#language:ceb}}]]||{{Wp|Cebuano|Cebuano}} |- |cbk-zam||[[:cbk-zam:|{{#language:cbk-zam}}]]||{{Wp|Chabacano|Chabacano}} |- |ch||[[:ch:|{{#language:ch}}]]||{{Wp|Chamorro|Chamorro}} |- |chr||[[:chr:|{{#language:chr}}]]||{{Wp|Cherokee (taal)|Cherokee}} |- |chy||[[:chy:|{{#language:chy}}]]||{{Wp|Cheyenne|Cheyenne}} |- |cho||[[:cho:|{{#language:cho}}]]||{{Wp|Choctaw|Choctaw}} |- |ny||[[:ny:|{{#language:ny}}]]||{{Wp|Chichewa|Chichewa}} |- |zh||[[:zh:|{{#language:zh}}]]||{{Wp|Chinees|Chinees}} (<span style="font-size: small;">voor Traditioneel Chinees zie bij T</span>) |- |tum||[[:tum:|{{#language:tum}}]]||{{Wp|ChiTumbuka|ChiTumbuka}} |- |kw||[[:kw:|{{#language:kw}}]]||{{Wp|Cornisch|Cornisch}} |- |co||[[:co:|{{#language:co}}]]||{{Wp|Corsicaans|Corsicaans}} |- |cr||[[:cr:|{{#language:cr}}]]||{{Wp|Cree (taal)|Cree}} |- |da||[[:da:|{{#language:da}}]]||{{Wp|Deens|Deens}} |- |dv||[[:dv:|{{#language:dv}}]]||{{Wp|Divehi|Divehi}} |- |de||[[:de:|{{#language:de}}]]||{{Wp|Duits|Duits}} |- |dz||[[:dz:|{{#language:dz}}]]||{{Wp|Dzongkha|Dzongkha}} |- |en||[[:en:|{{#language:en}}]]||{{Wp|Engels|Engels}} |- |ang||[[:ang:|{{#language:ang}}]]||{{Wp|Oud-Engels|Oud-Engels}} |- |simple||[[:simple:|{{#language:simple}}]]||Eenvoudig Engels |- |eo||[[:eo:|{{#language:eo}}]]||{{Wp|Esperanto|Esperanto}} |- |et||[[:et:|{{#language:et}}]]||{{Wp|Estisch|Estisch}} |- |fo||[[:fo:|{{#language:fo}}]]||{{Wp|Faeröers|Faeröers}} |- |fj||[[:fj:|{{#language:fj}}]]||{{Wp|Fijinees|Fijinees}} |- |fi||[[:fi:|{{#language:fi}}]]||{{Wp|Fins|Fins}} |- |fr||[[:fr:|{{#language:fr}}]]||{{Wp|Frans|Frans}} |- |frp||[[:frp:|{{#language:frp}}]]||{{Wp|Francoprovençaals|Francoprovençaals}} |- |fy||[[:fy:|{{#language:fy}}]]||{{Wp|Fries (taal)|Fries}} |- |fur||[[:fur:|{{#language:fur}}]]||{{Wp|Friulisch|Friulisch}} |- |ff||[[:ff:|{{#language:ff}}]]||{{Wp|Fulfulde|Fulfulde}} |- |ga||[[:ga:|{{#language:ga}}]]||{{Wp|Iers-Gaelisch|Iers-Gaelisch}} |- |gv||[[:gv:|{{#language:gv}}]]||{{Wp|Manx-Gaelisch|Manx-Gaelisch}} |- |el||[[:el:|{{#language:el}}]]||{{Wp|Grieks|Grieks}} |- |gd||[[:gd:|{{#language:gd}}]]||{{Wp|Schots-Gaelisch|Schots-Gaelisch}} |- |gl||[[:gl:|{{#language:gl}}]]||{{Wp|Galicisch|Galicisch}} |- |ka||[[:ka:|{{#language:ka}}]]||{{Wp|Georgisch|Georgisch}} |- |got||[[:got:|{{#language:got}}]]||{{Wp|Gothisch|Gothisch}} |- |kl||[[:kl:|{{#language:kl}}]]||{{Wp|Groenlands|Groenlands}} |- |gn||[[:gn:|{{#language:gn}}]]||{{Wp|Guaraní (taal)|Guaraní}} |- |gu||[[:gu:|{{#language:gu}}]]||{{Wp|Gujarati|Gujarati}} |- |ha||[[:ha:|{{#language:ha}}]]||{{Wp|Hausa (taal)|Hausa}} |- |haw||[[:haw:|{{#language:haw}}]]||{{Wp|Hawaïaans|Hawaïaans}} |- |he||[[:he:|{{#language:he}}]]||{{Wp|Hebreeuws|Hebreeuws}} |- |hz||[[:hz:|{{#language:hz}}]]||{{Wp|Herero (taal)|Herero}} |- |hi||[[:hi:|{{#language:hi}}]]||{{Wp|Hindi|Hindi}} |- |ho||[[:ho:|{{#language:ho}}]]||{{Wp|Hiri|Hiri}} |- |hu||[[:hu:|{{#language:hu}}]]||{{Wp|Hongaars|Hongaars}} |- |io||[[:io:|{{#language:io}}]]||{{Wp|Ido|Ido}} |- |ig||[[:ig:|{{#language:ig}}]]||{{Wp|Igbo (taal)|Igbo}} |- |is||[[:is:|{{#language:is}}]]||{{Wp|IJslands|IJslands}} |- |ilo||[[:ilo:|{{#language:ilo}}]]||{{Wp|Ilokano|Ilokano}} |- |id||[[:id:|{{#language:id}}]]||{{Wp|Indonesisch|Indonesisch}} |- |ia||[[:ia:|{{#language:ia}}]]||{{Wp|Interlingua|Interlingua}} |- |ie||[[:ie:|{{#language:ie}}]]||{{Wp|Interlingue|Interlingue}} |- |iu||[[:iu:|{{#language:iu}}]]||{{Wp|Inuktitut|Inuktitut}} |- |ik||[[:ik:|{{#language:ik}}]]||{{Wp|Inupiak|Inupiak}} |- |it||[[:it:|{{#language:it}}]]||{{Wp|Italiaans|Italiaans}} |- |ja||[[:ja:|{{#language:ja}}]]||{{Wp|Japans|Japans}} |- |jv||[[:jv:|{{#language:jv}}]]||{{Wp|Javaans|Javaans}} |- |map-bms||[[:map-bms:|{{#language:map-bms}}]]||{{Wp|Javaans|Javaans dialect Banyumasan}} |- |yi||[[:yi:|{{#language:yi}}]]||{{Wp|Jiddish|Jiddish}} |- |kn||[[:kn:|{{#language:kn}}]]||{{Wp|Kannada|Kannada}} |- |zh-yue||[[:zh-yue:|{{#language:zh-yue}}]]||{{Wp|Kantonees|Kantonees}} |- |kr||[[:kr:|{{#language:kr}}]]||{{Wp|Kanuri|Kanuri}} |- |pam||[[:pam:|{{#language:pam}}]]||{{Wp|Kapampangan|Kapampangan}} |- |ks||[[:ks:|{{#language:ks}}]]||{{Wp|Kasjmiri|Kasjmiri}} |- |csb||[[:csb:|{{#language:cab}}]]||{{Wp|Kasjoebisch|Kasjoebisch}} |- |kk||[[:kk:|{{#language:kk}}]]||{{Wp|Kazachs|Kazachs}} |- |km||[[:km:|{{#language:km}}]]||{{Wp|Khmer (taal)|Khmer}} |- |kg||[[:kg:|{{#language:kg}}]]||{{Wp|Kikongo|Kikongo}} |- |ki||[[:ki:|{{#language:ki}}]]||{{Wp|Kikuyu|Kikuyu}} |- |rw||[[:rw:|{{#language:rw}}]]||{{Wp|Kinyarwanda|Kinyarwanda}} |- |ky||[[:ky:|{{#language:ky}}]]||{{Wp|Kirgizisch|Kirgizisch}} |- |rn||[[:rn:|{{#language:rn}}]]||{{Wp|Kirundi|Kirundi}} |- |tlh||[[:tlh:|{{#language:tlh}}]]||{{Wp|Klingon (taal)|Klingon}} |- |ku||[[:ku:|{{#language:ku}}]]||{{Wp|Koerdisch|Koerdisch}} |- |ko||[[:ko:|{{#language:ko}}]]||{{Wp|Koreaans|Koreaans}} |- |ht||[[:ht:|{{#language:ht}}]]||{{Wp|Krèyol|Krèyol}} |- |hr||[[:hr:|{{#language:hr}}]]||{{Wp|Kroatisch|Kroatisch}} |- |kj||[[:kj:|{{#language:kj}}]]||{{Wp|Kuanyama|Kuanyama}} |- |lad||[[:lad:|{{#language:lad}}]]||{{Wp|Ladinisch|Ladinisch}} |- |lo||[[:lo:|{{#language:lo}}]]||{{Wp|Laotiaans|Laotiaans}} |- |la||[[:la:|{{#language:la}}]]||{{Wp|Latijn|Latijn}} |- |lv||[[:lv:|{{#language:lv}}]]||{{Wp|Lets|Lets}} |- |li||[[:li:|{{#language:li}}]]||{{Wp|Ligurisch|Ligurisch}} |- |lt||[[:lt:|{{#language:lt}}]]||{{Wp|Litouws|Litouws}} |- |li||[[:li:|{{#language:li}}]]||{{Wp|Limburgs|Limburgs}} |- |ln||[[:ln:|{{#language:ln}}]]||{{Wp|Lingala|Lingála}} |- |jbo||[[:jbo:|{{#language:jbo}}]]||{{Wp|Lojban|Lojban}} |- |lmo||[[:lmo:|{{#language:lmo}}]]||{{Wp|Lombardisch|Lombardisch}} |- |lg||[[:lg:|{{#language:lg}}]]||{{Wp|Luganda|Luganda}} |- |lb||[[:lb:|{{#language:lb}}]]||{{Wp|Luxemburgs|Luxemburgs}} |- |mk||[[:mk:|{{#language:mk}}]]||{{Wp|Macedonisch|Macedonisch}} |- |mt||[[:mt:|{{#language:mt}}]]||{{Wp|Maltees|Maltees}} |- |ml||[[:ml:|{{#language:ml}}]]||{{Wp|Malayalam|Malayalam}} |- |ms||[[:ms:|{{#language:ms}}]]||{{Wp|Maleis|Maleis}} |- |mi||[[:mi:|{{#language:mi}}]]||{{Wp|Maori (taal)|Māori}} |- |mr||[[:mr:|{{#language:mr}}]]||{{Wp|Marathi|Marathi}} |- |mh||[[:mh:|{{#language:mh}}]]||{{Wp|Marshallees|Marshallees}} |- |cdo||[[:cdo:|{{#language:cdo}}]]||{{Wp|Min Dong|Min Dong}} |- |zh-min-nan||[[:zh-min-nan:|{{#language:zh-min-nan}}]]||{{Wp|Minnanyu|Minnanyu}} |- |mo||[[:mo:|{{#language:mo}}]]||{{Wp|Moldavisch|Moldavisch}} |- |mn||[[:mn:|{{#language:mn}}]]||{{Wp|Mongools|Mongools}} |- |mus||[[:mus:|{{#language:mus}}]]||{{Wp|Muskogee|Muskogee}} |- |nah||[[:nah:|{{#language:nah}}]]||{{Wp|Nahuatl|Nahuatl}} |- |nap||[[:nap:|{{#language:nap}}]]||{{Wp|Napolitaans|Napolitaans}} |- |na||[[:na:|{{#language:na}}]]||{{Wp|Nauruaans|Nauruaans}} |- |nv||[[:nv:|{{#language:nv}}]]||{{Wp|Navajo|Navajo}} |- |ng||[[:ng:|{{#language:ng}}]]||{{Wp|Ndonga|Ndonga}} |- |nl||Nederlands||{{Wp|Nederlands|Nederlands}} |- |ne||[[:ne:|{{#language:ne}}]]||{{Wp|Nepalees|Nepalees}} |- |new||[[:new:|{{#language:ne}}]]||{{Wp|Nepalbhasa|Nepalbhasa}} |- |pih||[[:pih:|{{#language:pih}}]]||{{Wp|Norfolks|Norfolks}} |- |nrm||[[:nrm:|{{#language:nrm}}]]||{{Wp|Normandisch|Normandisch}} |- |no||[[:no:|{{#language:no}}]]||{{Wp|Noors|Noors Bokmål}} |- |nn||[[:nn:|{{#language:nn}}]]||{{Wp|Nynorsk|Noors Nynorsk}} |- |oc||[[:oc:|{{#language:oc}}]]||{{Wp|Occitaans|Occitaans}} |- |ug||[[:ug:|{{#language:ug}}]]||{{Wp|Oejgoers|Oejgoers}} |- |uk||[[:uk:|{{#language:uk}}]]||{{Wp|Oekraïens|Oekraïens}} |- |uz||[[:uz:|{{#language:uz}}]]||{{Wp|Oezbeeks|Oezbeeks}} |- |hsb||[[:hsb:|{{#language:hsb}}]]||{{Wp|Oppersorbisch|Oppersorbisch}} |- |or||[[:or:|{{#language:or}}]]||{{Wp|Oriya|Oriya}} |- |om||[[:om:|{{#language:om}}]]||{{Wp|Afaan Oromo|Afaan Oromo}} |- |os||[[:os:|{{#language:os}}]]||{{Wp|Ossetisch|Ossetisch}} |- |cu||[[:cu:|{{#language:cu}}]]||{{Wp|Oudkerkslavisch|Oudkerkslavisch}} |- |pi||[[:pi:|{{#language:pi}}]]||{{Wp|Pali|Pali}} |- |pag||[[:pag:|{{#language:pag}}]]||{{Wp|Pangasinan (taal)|Pangasinan}} |- |pap||[[:pap:|{{#language:ps}}]]||{{Wp|Papiaments|Papiaments}} |- |ps||[[:ps:|{{#language:ps}}]]||{{Wp|Pasjtoe|Pasjtoe}} |- |pdc||[[:pdc:|{{#language:pdc}}]]||{{Wp|Pennsylvania-Duits|Pennsylvania-Duits}} |- |fa||[[:fa:|{{#language:fa}}]]||{{Wp|Nieuw-Perzisch|Nieuw-Perzisch}} |- |pms||[[:pms:|{{#language:pms}}]]||{{Wp|Piëmonts|Piëmonts}} |- |mg||[[:mg:|{{#language:mg}}]]||{{Wp|Plateaumalagasi|Plateaumalagasi}} |- |nds||[[:nds:|{{#language:nds}}]]||{{Wp|Plautdietsch|Plautdietsch}} |- |pl||[[:pl:|{{#language:pl}}]]||{{Wp|Pools|Pools}} |- |pt||[[:pt:|{{#language:pt}}]]||{{Wp|Portugees|Portugees}} |- |pa||[[:pa:|{{#language:pa}}]]||{{Wp|Punjabi|Punjabi}} |- |qu||[[:qu:|{{#language:qu}}]]||{{Wp|Quechua (taal)|Quechua}} |- |ksh||[[:ksh:|{{#language:ksh}}]]||{{Wp|Ripuarisch|Ripuarisch}} |- |ro||[[:ro:|{{#language:ro}}]]||{{Wp|Roemeens|Roemeens}} |- |rm||[[:rm:|{{#language:rm}}]]||{{Wp|Reto-Romaans|Reto-Romaans}} |- |rmy||[[:rmy:|{{#language:rmy}}]]||{{Wp|Romani|Romani}} |- |ru||[[:ru:|{{#language:ru}}]]||{{Wp|Russisch|Russisch}} |- |se||[[:se:|{{#language:se}}]]||{{Wp|Samisch|Noord-Samisch}} |- |sm||[[:sm:|{{#language:sm}}]]||{{Wp|Samoaans|Samoaans}} |- |bat-smg||[[:bat-smg:|{{#language:bat-smg}}]]||{{Wp|Samogitisch|Samogitisch}} |- |sg||[[:sg:|{{#language:sg}}]]||{{Wp|Sango|Sango}} |- |sa||[[:sa:|{{#language:sa}}]]||{{Wp|Sanskriet|Sanskriet}} |- |sc||[[:sc:|{{#language:sc}}]]||{{Wp|Sardisch|Sardisch}} |- |sco||[[:sco:|{{#language:sco}}]]||{{Wp|Schots|Schots}} |- |sr||[[:sr:|{{#language:sr}}]]||{{Wp|Servisch|Servisch}} |- |sh||[[:sh:|{{#language:sh}}]]||{{Wp|Servokroatisch|Servokroatisch}} |- |sn||[[:sn:|{{#language:sn}}]]||{{Wp|Shona|Shona}} |- |ru-sib||[[:ru-sib:|{{#language:ru-sib}}]]||{{Wp|Siberisch|Siberisch}} |- |scn||[[:scn:|{{#language:scn}}]]||{{Wp|Siciliaans|Siciliaans}} |- |sd||[[:sd:|{{#language:sd}}]]||{{Wp|Sindhi|Sindhi}} |- |si||[[:si:|{{#language:si}}]]||{{Wp|Singalees|Singalees}} |- |sl||[[:sl:|{{#language:sl}}]]||{{Wp|Sloveens|Sloveens}} |- |sk||[[:sk:|{{#language:sk}}]]||{{Wp|Slowaaks|Slowaaks}} |- |so||[[:so:|{{#language:so}}]]||{{Wp|Somalisch|Somalisch}} |- |st||[[:st:|{{#language:st}}]]||{{Wp|Zuid-Sotho|Zuid-Sotho}} |- |es||[[:es:|{{#language:es}}]]||{{Wp|Spaans|Spaans}} |- |su||[[:su:|{{#language:su}}]]||{{Wp|Sundanees|Sundanees}} |- |sw||[[:sw:|{{#language:sw}}]]||{{Wp|Swahili|Swahili}} |- |ss||[[:ss:|{{#language:ss}}]]||{{Wp|Swazi (taal)|Swazi}} |- |tg||[[:tg:|{{#language:tg}}]]||{{Wp|Tadzjieks|Tadzjieks}} |- |tl||[[:tl:|{{#language:tl}}]]||{{Wp|Tagalog|Tagalog}} |- |ty||[[:ty:|{{#language:ty}}]]||{{Wp|Tahitiaans|Tahitiaans}} |- |ta||[[:ta:|{{#language:ta}}]]||{{Wp|Tamil|Tamil}} |- |tt||[[:tt:|{{#language:tt}}]]||{{Wp|Tataars|Tataars}} |- |te||[[:te:|{{#language:te}}]]||{{Wp|Telugu|Telugu}} |- |tet||[[:tet:|{{#language:tet}}]]||{{Wp|Tetun|Tetun}} |- |th||[[:th:|{{#language:th}}]]||{{Wp|Thai (taal)|Thai}} |- |bo||[[:bo:|{{#language:bo}}]]||{{Wp|Tibetaans|Tibetaans}} |- |ti||[[:ti:|{{#language:ti}}]]||{{Wp|Tigrinya|Tigrinya}} |- |tpi||[[:tpi:|{{#language:tpi}}]]||{{Wp|Tok Pisin|Tok Pisin}} |- |zh-classical||[[:zh-classical:|{{#language:zh-classical}}]]||{{Wp|Traditioneel Chinees|Traditioneel Chinees}} |- |to||[[:to:|{{#language:to}}]]||{{Wp|Tongaans|Tongaans}} |- |cs||[[:cs:|{{#language:cs}}]]||{{Wp|Tsjechisch|Tsjechisch}} |- |ce||[[:ce:|{{#language:ce}}]]||{{Wp|Tsjetsjeens|Tsjetsjeens}} |- |cv||[[:cv:|{{#language:cv}}]]||{{Wp|Tsjoevasjisch|Tsjoevasjisch}} |- |ts||[[:ts:|{{#language:ts}}]]||{{Wp|Tsonga|Tsonga}} |- |tn||[[:tn:|{{#language:tn}}]]||{{Wp|Tswana (taal)|Tswana}} |- |tr||[[:tr:|{{#language:tr}}]]||{{Wp|Turks|Turks}} |- |tk||[[:tk:|{{#language:tk}}]]||{{Wp|Turkmeens|Turkmeens}} |- |tw||[[:tw:|{{#language:tw}}]]||{{Wp|Twi|Twi}} |- |udm||[[:udm:|{{#language:udm}}]]||{{Wp|Udmurt|Udmurt}} |- |ur||[[:ur:|{{#language:ur}}]]||{{Wp|Urdu|Urdu}} |- |ve||[[:ve:|{{#language:ve}}]]||{{Wp|Venda (taal)|Venda}} |- |vec||[[:vec:|{{#language:vec}}]]||{{Wp|Venetiaans|Venetiaans}} |- |vi||[[:vi:|{{#language:vi}}]]||{{Wp|Vietnamees|Vietnamees}} |- |vo||[[:vo:|{{#language:vo}}]]||{{Wp|Volapük|Volapük}} |- |fiu-vro||[[:fiu-vro:|{{#language:fiu-vro}}]]||{{Wp|Võro|Võro}} |- |wa||[[:wa:|{{#language:wa}}]]||{{Wp|Waals|Waals}} |- |war||[[:war:|{{#language:war}}]]||{{Wp|Waray-Waray|Waray-Waray}} |- |cy||[[:cy:|{{#language:cy}}]]||{{Wp|Welsh (taal)|Welsh}} |- |vls||[[:vls:|{{#language:vls}}]]||{{Wp|West-Vlaams|West-Vlaams}} |- |be||[[:be:|{{#language:be}}]]||{{Wp|Wit-Russisch|Wit-Russisch}} |- |wo||[[:wo:|{{#language:wo}}]]||{{Wp|Wolof (taal)|Wolof}} |- |wuu||[[:wuu:|{{#language:wuu}}]]||{{Wp|Wu (taal)|Wu}} |- |xh||[[:xh:|{{#language:xh}}]]||{{Wp|Xhosa (taal)|Xhosa}} |- |ii||[[:ii:|{{#language:ii}}]]||{{Wp|Yi|Yi}} |- |yo||[[:yo:|{{#language:yo}}]]||{{Wp|Yoruba (taal)|Yorùbá}}Žemaitisch |- |bat-smg||[[:bat-smg:|{{#language:bat-smg}}]]||{{Wp|Žemaitisch|Žemaitisch}} |- |za||[[:za:|{{#language:za}}]]||{{Wp|Zhuang|Zhuang}} |- |zu||[[:zu:|{{#language:zu}}]]||{{Wp|Zoeloe (taal)|Zoeloe}} |- |kv||[[:kv:|{{#language:kv}}]]||{{Wp|Zurjeens|Zurjeens}} |- |sv||[[:sv:|{{#language:sv}}]]||{{Wp|Zweeds|Zweeds}} |} Een volledig overzicht is te vinden op [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:SiteMatrix Meta]. ==Externe links== Indien in de tabel voor bepaalde talen ''????'' (vraagtekens) of hokjes (lege vierkantjes) te zien zijn, is het daarvoor benodigde font niet in de internet-browser geïnstalleerd. Onderstaande links geven instructies voor het installeren van de fonts voor de betreffende taal. *[https://www2.dw-world.de/amharic/fontdownload/ Amhaars] *[https://home.att.net/~jameskass/CODE2000.ZIP Buginees (ZIP-bestand shareware)] *[https://www.evertype.com/emono/evermono.zip Cherokee (ZIP-bestand vrij)]. Cherokee is ook onderdeel van het downloadbestand van Buginees *[https://www.languagegeek.com/font/Masinahikan.zip Cree (en Inuktitut) (ZIP-bestand vrij)] *[https://code2000.net/CODE2001.ZIP Gotisch (ZIP-bestand)] *[https://www.languagegeek.com/font/Masinahikan.zip Inuktitut (en Cree) (ZIP-bestand vrij)] *[https://www.travelphrases.info/gallery/Fonts_Khmer.html Kmehr] *[https://fonts.lk/download/SinhalaIE.html Singalees] *[https://www.travelphrases.info/languages/Tigrinya.htm Tigrinya] *[https://www.alanwood.net/unicode/fonts.html#code2000 Yi] of [https://scripts.sil.org/cms/scripts/page.php?site_id=nrsi&id=SILYi_home Yi] {{Sub}} neb4y7x8p8gvk7jvt0x57zo3qfdqpqg 0 5025 427457 397992 2026-05-17T07:25:12Z Erik Baas 2193 lf 427457 wikitext text/x-wiki {{Index Handboek MediaWiki}} ;De originele software (Fase II): Werd geschreven voor Wikipedia door de Duitse student en ontwikkelaar Magnus Manske. Wikipedia gebruikte daarvoor een met [[Programmeren in Perl|Perl]] geschreven ''UseModWiki'' (wordt Fase I genoemd door de Wikipedia-gemeenschap). Op 25 januari 2002 werd Wikipedia omgezet naar de nieuwe versie van Manske (Fase II genoemd) die met [[Programmeren in PHP|PHP]] werkt. Fase II was nodig gebleken omdat met de groei van Wikipedia de Fase I-software niet meer voldeed aan de eisen. ;Wikipedia Fase III: In het midden van 2002 werd de software herschreven en verbeterd door Lee Daniel Crocker en kreeg de naam Wikipedia Fase III mee. Deze versie van de software is daarna verder ontwikkeld met als hoofdontwikkelaar Brion Vibber met een team van meer dan 60 vrijwilligers. ;MediaWiki: In het midden van 2003 kreeg het programma de naam 'MediaWiki' en werd het programma verder ontwikkeld, waarbij alleen de doelgroep van Wikipedia werd vergroot. De ''wiki engine'' werd eerst met de naam MediaWiki uitgebracht op 29 augustus 2003. De naam is afgeleid van Wikimedia, de naam van de organisatie achter de Wikimedia-projecten (Wikipedia, Wikibooks, Wikiquote, Wikisource, enzovoort). ;MediaWiki 1.2: Werd uitgebracht op 24 maart 2004. Verschillende gebruikersrechten (moderatoren, ...) en een bewerkingsbalk boven het bewerkingsscherm. ;MediaWiki 1.3: Werd uitgebracht op 11 augustus 2004. Nieuw MonoBook-uiterlijk, een totaal ander uiterlijk. ;MediaWiki 1.4: Werd uitgebracht op 20 maart 2005. De code werd verbeterd zodat bepaalde taken dubbel zo snel konden worden uitgevoerd. Ook werd de tekst gecomprimeerd met gzip zodat de gebruikte opslagruimte voor de database tot 15% van de originele grootte werd teruggebracht. ;MediaWiki 1.5: Werd uitgebracht op 5 oktober 2005. In deze versie werden de verbeteringen in de architectuur verder gevoerd, waardoor bepaalde operaties sneller werden uitgevoerd (zoals pagina hernoemen en het genereren van de geschiedenis van het artikel). Beginnend met deze versie worden afbeeldingen in het SVG-formaat ondersteund. ;MediaWiki 1.6: Werd uitgebracht op 5 april 2006, onder andere met verbeteringen op het gebied van ''categorieën'' en ''links naar deze pagina'' en vele bugfixes. ;MediaWiki 1.7: Werd uitgebracht op 7 juli 2006. In deze versie is het mogelijk verwijderde afbeeldingen terug te plaatsen en vanaf deze versie is PHP 5 vereist. ;MediaWiki 1.8: Werd uitgebracht op 10 oktober 2006. Ondersteuning voor {{Wp|PostgreSQL|PostgreSQL}}. ;MediaWiki 1.9: Werd uitgebracht op 10 januari 2007. Mogelijkheid om een wijziging ongedaan te maken. Nieuwe class="sortable" voor tabellen. ;MediaWiki 1.10: Werd uitgebracht op 10 januari 2007. Hier kan je een pagina beveiligen met een cascade-optie, dat wil zeggen dat alle sjablonen die op de beveiligde pagina gebruikt worden, automatisch ook worden beveiligd. ;MediaWiki 1.11: Werd uitgebracht op 10 september 2007. Er is een beter beheer van gebruikersgroepen en beter gebruik van AJAX. ;MediaWiki 1.12: Werd uitgebracht op 20 maart 2008. Er is een nieuwe parser en MediaWiki is beschikbaar in veel meer talen. ;MediaWiki 1.13: Werd uitgebracht op 14 augustus 2008. Nieuwe speciale pagina's: FileDuplicateSearch, ListGroupRights. <nowiki>__HIDDENCAT__</nowiki> Automatische fix van dubblele redirects ;MediaWiki 1.14: Werd uitgebracht op 22 februari 2009. mogelijkheid per-pagina indexopname voor zoekmachines; copyright als platte tekst mogelijk; afbeeldingen kunnen naar een op te geven URL linken; CSS voor handhelds. thumbnails zichtbaar in afbeeldingshistorie ;MediaWiki 1.15: Werd uitgebracht op 10 juni 2009. Hernoemen van bestanden/afbeeldingen mogelijk; extra keywords <nowiki>{{GENDER:||}}, {{NUMBEROFACTIVEUSERS}} and {{REVISIONUSER}}</nowiki> {{Geel}} '''NB ''' Sinds december 2009 is deze pagina niet bijgewerkt. Gegevens over de ontbrekende versies zijn niet beschikbaar. {{Einde}} ;MediaWiki 1.45: Werd uitgebracht op 23 juni 2025 Inmiddels wordt MediaWiki voor alle ruim 700 projecten van Wikimedia ingezet (september 2006) en voor vele andere projecten buiten Wikimedia, bijvoorbeeld als intranettoepassing bij vele bedrijven. ==Externe links== * [https://www.mediawiki.org/wiki/Sites_using_MediaWiki/nl Beperkt overzicht van projecten buiten Wikimedia die MediaWiki-software inzetten] * {{Wp|en:MediaWiki#History|Overzicht op de Engelstalige Wikipedia}} {{Sub}} 5b1we08ykfsnkst50cmba0zbosx5cuq 4 5059 427372 307121 2026-05-17T07:08:07Z Erik Baas 2193 lf 427372 wikitext text/x-wiki {{Wachtruimte}} == '''Welkom bij de cursus Sloveens!''' == Sloveens is een Slavische taal die gesproken wordt in Slovenië. Het Sloveense alfabet heeft drie letters meer dan het Nederlandse: Č, Š en Ž, uitgesproken als: tsj, sj en zj. Ze komen respectievelijk na de C, S en Z. == Getallen == Een = Ena (''zeg ena'') Twee = Dva (''zeg dwa'') Drie = Tri (''zeg tri'') Vier = Štiri (''zeg sjtiri'') Vijf = Pet (''zeg pet'') Zes = Šest (''zeg sjest'') Zeven = Sedem (''zeg sedem'') Acht = Osem (''zeg osem'') Negen = Devet (''zeg dewet'') Tien = Deset (''zeg deset'') == Gesprek == Ik begrijp het niet = Ne razumem (''zeg ne razoemem'') Bedankt = Hvala (''zeg hwaala'') Spreekt u engels? = Govorite angleško? (''zeg govorite anglesjko'') Goedemorgen = Dobro jutro (''zeg dobro joetro'') Goedemiddag = Dober dan (''zeg dober dan'') Goedeavond = Dober večer (''zeg dober vetsjer'') Goedenacht = Lahka Noč (''zeg laka notsj'').. {{Navigatie Indo-Europees}} {{GFDL-oud}} [[de:Slowenisch]] [[en:Slovene]] poxeer5uat1w5e4mt9754a45x066aaf 0 5073 427453 150715 2026-05-17T07:25:07Z Erik Baas 2193 lf 427453 wikitext text/x-wiki {{Index Handboek MediaWiki}} De MediaWiki kan met verschillende skins (uiterlijk) worden bekeken. De volgende skins zijn er: * Monobook (de standaard) * Keuls blauw * Nostalgie * Simple * MySkin * Standaard * Chick Het grootste gedeelte van de MediaWiki-softwaregebruikers werkt met monobook, daarom wordt hier de monobook.js behandeld. Het hier vertelde kan ook op de andere skins worden toegepast, maar het is mogelijk dat het dan iets anders werkt. ==js== js staat voor javascript. Javascript is een scripttaal die wordt gebruikt om browsers te vertellen hoe ze zaken moeten weergeven. De gebruikte javascript bestaat uit meerdere lagen: # de in de MediaWiki gedefinieerde code #De in de [[MediaWiki:Common.js|common.js]] gedefineerde code. Deze geldt voor alle gebruikers en kan alleen gewijzigd worden door een moderator/sysop. # de in de [[MediaWiki:Monobook.js]] gedefinieerde code, die geldt voor alle monobookskin-gebruikers (de overgrote meerderheid). Deze code kan alleen gewijzigd worden door een moderator/sysop. # de in de monobook.js gedefineerde code. Dit is de code die door de gebruiker zelf kan worden gemaakt. Geeft daarvoor in het zoekvenster in "Gebruiker:JouwNaam/monobook.js", of klik [[Special:Mypage/monobook.js|hier]]. Deze pagina kan alleen worden gewijzigd door Gebruiker:JouwNaam en een moderator/sysop. De programmering die hieronder wordt gegeven is toepasbaar in de [[MediaWiki:Monobook.js]] en in de [[Special:Mypage/monobook.js|Gebruiker:JouwNaam/monobook.js]] ==Eerste stap, een knopje onder het bewerkingsscherm== Laten we eerst eens een functie definiëren die een extra button onder het bewerkingsscherm plakt, die automatisch een waarschuwing geeft aan een vandaliserende anonieme gebruiker. Hiervoor moet het overleg van de anonieme gebruiker in het bewerkingsscherm open staan. Eerst wordt er een functie aangemaakt met de naam ws (voor waarschuwing), die de acties die de knop bij aanklikken moet uitvoeren: <pre> function ws() { document.editform.wpTextbox1.value = "{{Ws}}\n"; document.editform.wpSummary.value = "ws"; document.editform.wpMinoredit.checked = false; } </pre> *''document.editform.wpTextbox1.value'' is het bewerkingsscherm; <nowiki>{{Ws}}</nowiki> zet het waarschuwingssjabloon in het scherm (let op de gehele inhoud van het bewerkingsscherm wordt gewist). *''document.editform.wpSummary.value'' is het samenvattingsboxje onder het bewerkingsscherm. Hier wordt de samenvatting gevuld met de letters ws (afkorting voor waarschuwing). *''document.editform.wpMinoredit.checked'' is het checkboxje onder de samenvatting. Hier wordt false meegegeven, dus niet als een kleine wijziging. Nu moeten we nog een functie definiëren die de knop ook op het scherm zet: <pre> function addButtons() { str = "<input type=button value=ws onclick=\"ws()\" class=subbutt>" } if(location.href.match(/action=(edit)|(submit)/)) { if (window.addEventListener) { window.addEventListener("load", addButtons, false); } else if (window.attachEvent) { window.attachEvent("onload", addButtons); } } </pre> *met ''str ='' wordt de regel gedefinieerd met het type ''button'', met de opschrift ''ws'' (value), met het verbinden van het uitvoeren van de ''functie ws'' bij het klikken en de klasse is ''subbutt'', hetgeen wil zeggen dat het direct onder het bewerkingsscherm wordt neergezet ???? *De tweede if-regel wordt uitgevoerd, wanneer de actie edit is gegeven (dus als op bewerk wordt gedrukt), daarna wordt de functie ''addButtons'' aangeroepen. *addEventListener is een functie uit de MediaWiki-software. ==Een tabje boven het artikelscherm== Het is soms wel handig om de pagina opnieuw te kunnen laden, dat wil zeggen om de cache te legen. Dit kan je doen door boven het artikelscherm te plaatsen (dus naast module, overleg, bewerk, geschiedenis etcetera). Eerst maken we een procedure ''addPurge'' aan: <pre> function addPurge() { ta['ca-purge'] = ['g', 'Maak de interne cache voor deze pagina leeg']; if(!document.getElementById) return; var x = document.getElementById('ca-history'); var tabs = document.getElementById('p-cactions').getElementsByTagName('ul')[0]; if(!x) { return; } if(x.children) { x = x.children[0]; } else { x = x.childNodes[0]; } addlilink(tabs, x.href.replace(/=history/, "=purge"), 'purge', 'ca-purge'); } </pre> *addlilink is de procedure die de tab toevoegt <pre> function addlilink(tabs, url, name, id) { var na = document.createElement('a'); na.href = url; na.appendChild(document.createTextNode(name)); var li = document.createElement('li'); li.id = id; li.appendChild(na); tabs.appendChild(li); return li; } </pre> Dan moet de functie addPurge nog worden geladen. Dat gaat met myLoadFuncs: <pre> function myLoadFuncs() { addPurge(); } </pre> ==Een link in de linkerkantlijn== Met de bovenstaande functie addlilink kan ook de linkerkantlijn worden bewerkt. Men kan bijvoorbeeld directe links naar handige pagina's opnemen: <pre> function addToolBoxLinks() { var tb = document.getElementById('p-tb').getElementsByTagName('ul')[0]; addlilink(tb, '/wiki/Speciaal:Newpages', 'Nieuwe lemmas', ''); addlilink(tb, '/wiki/Speciaal:Shortpages', 'Korte lemmas', ''); addlilink(tb, '/wiki/Speciaal:Log', 'Logboek', ''); addlilink(tb, '/wiki/Gebruiker:JouwNaam/monobook.js', 'monobook.js', ''); addlilink(tb, '/wiki/Gebruiker:JouwNaam/monobook.css', 'monobook.css', ''); } </pre> Voeg de functie addToolBoxLinks toe aan bovenstaande functie myLoadFuncs. *De linkerkantlijn wordt gedefinieerd met ''tb'' *De kop boven het artikel wordt gedefinieerd met ''tabs'' *Het persoonlijke deel wordt gedefineerd met ''ta'' ==Andere teksten bij het persoonlijk deel rechtsboven== Normaliter staat er boven aan ''mijn voorkeuren'' en ''mijn bijdragen'', etcetera. Deze tekst kan best korter en die zou je dus kunnen vervangen bijvoorbeeld door ''voorkeuren'' en ''bijdragen'', etcetera. Daarvoor kan men volgende functie gebruiken: <pre> function changeLinks() { if(!document.getElementById) return; // verwijder de "mijn" delen document.getElementById('pt-mytalk').firstChild.innerHTML = 'overleg'; document.getElementById('pt-preferences').firstChild.innerHTML = 'voorkeuren'; document.getElementById('pt-watchlist').firstChild.innerHTML = 'volglijst'; document.getElementById('pt-mycontris').firstChild.innerHTML = 'bijdragen'; } </pre> Voeg de functie changeLinks toe aan bovenstaande functie myLoadFuncs. {{Sub}} cf9mzsxmq7imd6o49cetrecz6xqfdhx 0 5301 427459 354978 2026-05-17T07:25:14Z Erik Baas 2193 lf 427459 wikitext text/x-wiki {{Index Handboek MediaWiki}} De MediaWiki kan met verschillende skins (uiterlijk) worden bekeken. De volgende skins zijn er: *[[MediaWiki:Monobook.css|Monobook (de standaard)]] *[[MediaWiki:Cologneblue.css|Keuls blauw]] *[[MediaWiki:Nostalgia.css|Nostalgie]] *[[MediaWiki:Simple.css|Simple]] *[[MediaWiki:Myskin.css|MySkin]] *[[MediaWiki:Standard.css|Standaard]] *[[MediaWiki:Chick.css|Chick]] Al deze skins (behalve MySkin) hebben een eigen MediaWiki-css file.<br> Daarnaast bestaat er een [[MediaWiki:common.css|common.css]]-file. De vormgeving die hier wordt gedefinieerd, wordt toegepast op alle skins. Als je voldoende kennis van css hebt is het goed mogelijk om de vormgeving van de pagina's zelf aan te passen aan de eigen wensen.<br> Dit veranderen van het uiterlijk gebeurt wel binnen de grenzen die de standaardskin (bijv. monobook) opwerpt. Als je het uiterlijk van de pagina echt helemaal zelf wilt regelen, dan moet de voor de skin [[MediaWiki:Myskin.css|MySkin]] gekozen worden. De opmaak is dan nog volledig wijzigbaar. Het spreekt voor zich dat als je de opmaak volledig zelf wilt regelen, je een flinke dosis kennis omtrent CSS moet hebben. Het overgrote gedeelte van de MediaWiki softwaregebruiker werkt met monobook, daarom worden hier enkel de common.css en de monobook.css files behandeld. Het hier vertelde kan ook op de andere skins worden overgedragen, maar het is mogelijk dat het dan iets anders werkt. <gallery> Afbeelding:SkinChick.PNG|Chick Afbeelding:SkinCologneblue.PNG|Keuls blauw Afbeelding:SkinMonobook.PNG|Monobook Afbeelding:SkinMyskin.PNG|Myskin Afbeelding:SkinNostalgia.PNG|Nostalgie Afbeelding:SkinSimple.PNG|Simple Afbeelding:SkinStandaard.PNG|Standaard </gallery> <br style="clear: both;"> ==css== Css staat voor [[Cascading Style Sheets]] en is een instructieset voor het opmaken van documenten, en dan voornamelijk [[HTML]]/[[HTML/Inleiding/Over XHTML|XHTML]] en [[XML]] documenten. ==monobook.css== De monobook.css bestaat uit meerdere lagen: #De in de MediaWiki gedefineerde code. Deze is enkel wijzigbaar voor developers en is vastgelegd in de volgende files: <span class="plainlinks">[https://nl.wikibooks.org/style/monobook/main.css main.css] en [https://nl.wikibooks.org/skins-1.5/common/commonPrint.css commonPrint.css].</span> #De in de [[MediaWiki:Common.css|common.css]] gedefineerde code. Deze geldt voor alle gebruikers en kan alleen gewijzigd worden door een moderator/sysop. #De in de MediaWiki:Monobook.css gedefinieerde code. Die geldt voor alle monobook-skin gebruikers (de overgrote meerderheid). Deze code kan alleen gewijzigd worden door een moderator/sysop. #De in de eigen naamruimte gedefineerde code. Dit is de code die door de gebruiker zelf kan worden gemaakt. Geef hiervoor in het zoekvenster in: ''Gebruiker:JouwNaam/monobook.css'', of klik [[Special:Mypage/monobook.css|hier]]. Deze pagina kan alleen worden gewijzigd door Gebruiker:JouwNaam en een moderator/sysop. De programmering die hieronder wordt gegeven is in ieder geval toepasbaar in de MediaWiki:Common.css MediaWiki:Monobook.css en in de Gebruiker:JouwNaam/monobook.css ==Opbouw van een MediaWiki-pagina== [[Afbeelding:Monobook-block.svg|right|500px]] Een MediaWiki-pagina is opgebouwd uit verschillende elementen of stijlblokken. Indien een pagina wordt weergegeven met de Monobook-skin ziet het eruit zoals hier rechts is afgebeeld. In het rood is de naam van de stijlblokken weergegeven. <br style="clear: both;"> ==Redirects groen maken== De volgende code wordt gebruikt om redirect in de [[speciaal:Allpages]] groen te maken (afwijkend van de andere normale interne links). <pre> .allpagesredirect a { font-style: italic; color: green; } .allpagesredirect a:visited { color: #008000; } </pre> *allpagesredirect; is de aanduiding voor de pagina [[speciaal:Allpages]] met redirects *a; staat voor de a-tag in HTML, dat staat voor een link, zie [[HTML/Basiscursus/Links]] *fonte-style: italic; zorgt voor ervoor dat de redirects met een scheve font (italic) wordt weergegeven *color: green; maakt de link groen *a:visited; is de link (a-tag) nadat hij bezocht is *color:#00800; is een andere kleur in hexadecimale notatie *Bij a:visited hoeft de font italic niet meer gedefinieerd worden, dat is boven al gebeurd. ==Interwikilinks uitschakelen== Met de volgende code kan je de weergave van de interwikilinks uitschakelen: <pre> #p-lang li { display: none; } </pre> Om bepaalde interwikilinks wel weer te geven, kan je deze code toevoegen (voor de Duitstalige en Engelstalige, maar andere talen gaan analoog): <pre> #p-lang li.interwiki-de { display: list-item; } #p-lang li.interwiki-en { display: list-item; } </pre> *li staat voor een list-item in HTML *interwiki voor interwiki *display vertelt wat er met de link moet worden gedaan **none: verbergen **list-item: als lijst weergegeven {{Sub}} 7u6525mij334fwob8rd2tql5ks65dfa 0 5356 427460 410752 2026-05-17T07:25:15Z Erik Baas 2193 lf 427460 wikitext text/x-wiki {{Index Handboek MediaWiki}} Een '''sjabloon''' bevat teksten die in de Wiki meermaals terugkomen. In een oudere versie van de wiki-software stonden deze sjablonen naast de standaard Wiki-teksten in de MediaWiki-naamruimte, maar inmiddels is daarin een strikte scheiding aangebracht en is een eigen Sjabloon-naamruimte hiervoor beschikbaar. ==Toepassingen== De sjabloonteksten kunnen op verschillende manieren worden gebruikt: * Met <nowiki>{{Voorbeeldsjabloon}}</nowiki> wordt de inhoud van een van de Sjabloon-pagina's op een pagina weergegeven * Met <nowiki>{{Msgnw:voorbeeldsjabloon}}</nowiki> gebeurt hetzelfde, maar wikicode in de tekst wordt niet geëvalueerd (zoals met &lt;<nowiki>nowiki</nowiki>&gt; tags) * Met <nowiki>{{Subst:voorbeeldsjabloon}}</nowiki> wordt de tekst van de sjabloon ook daadwerkelijk op de pagina geplaatst alsof je het had ingetypt; de verwijzing verdwijnt dan. Wijzigingen in het sjabloon worden dan niet doorgevoerd op de pagina waar het sjabloon is ingevoegd. * Met <nowiki>{{:sjabloon:voorbeeldsjabloon}}</nowiki> (een dubbele punt vooraf) krijg je een gewone link naar de sjabloon-pagina: zoals bij {{:Sjabloon:voorbeeldsjabloon}}. * ''Iedere'' pagina kan als sjabloon gebruikt worden; voor een pagina in de hoofdnaamruimte moet de naam van de pagina voorafgegaan worden door een dubbele punt <nowiki>{{:voorbeeldpagina}}</nowiki>. Voor pagina's in een andere naamruimte dan de hoofdnaamruimte of sjabloon-naamruimte moet het naamruimtevoorvoegsel mede worden vermeld. ==Sjablonen met parameters== Het is ook mogelijk variabelen mee te geven aan een sjabloon, zodat bepaalde delen van de tekst van een sjabloon aan te passen zijn aan de situatie. <nowiki>Dit kan in het sjabloon door {{{}}}</nowiki> (driedubbele accolades) in te voegen. ===Voorbeelden=== ====Eenvoudig voorbeeld==== {| {{Wikitable}} !We nemen [[Sjabloon:voorbeeldsjabloon]] met als inhoud: |- |{{Msgnw:voorbeeldsjabloon}} |} {| {{Wikitable}} ! Syntax ! Resultaat ! Uitleg |- | <nowiki>{{Voorbeeldsjabloon}}</nowiki> | {{Voorbeeldsjabloon}} | Omdat er geen parameter is opgegeven krijgen we <nowiki>{{{1}}}</nowiki> te zien. |- | <nowiki>{{Voorbeeldsjabloon|honderd}}</nowiki> | {{Voorbeeldsjabloon|honderd}} | <nowiki>{{{1}}}</nowiki> wordt vervangen door "honderd" |} ====Complex voorbeeld==== {| {{Wikitable}} !We nemen [[Sjabloon:voorbeeldsjabloon2]] met als inhoud: |- |{{Msgnw:voorbeeldsjabloon2}} |} {| {{Wikitable}} ! Syntax ! width=35% | Resultaat ! Uitleg |- | <nowiki>{{Voorbeeldsjabloon2}}</nowiki> | {{Voorbeeldsjabloon2}} | Omdat er geen parameters zijn opgegeven krijgen we enkel tekst op de plaatsen waar dit op voorhand is ingesteld. |- | <nowiki>{{Voorbeeldsjabloon2|goed|verschillende|TEST}}</nowiki> | {{Voorbeeldsjabloon2|goed|verschillende|TEST}} | Enkel <nowiki>{{{1}}}</nowiki> en <nowiki>{{{2}}}</nowiki> worden vervangen. De derde parameter ("TEST") wordt genegeerd . |- | <nowiki>{{Test2|goed|nummer=100}}</nowiki> | {{Voorbeeldsjabloon2|goed|nummer=100}} | Als er andere parameters worden gekozen dan <nowiki>{{{1}}}</nowiki> en volgend dan moet men de parameter (hier "nummer=") zelf toewijzen. |- | <nowiki>{{Voorbeeldsjabloon2|goed|meerdere|nummer=240|nummer2=2000}}</nowiki> | {{Voorbeeldsjabloon2|goed|meerdere|nummer=240|nummer2=2000}} | Hier wordt alles getoond. |- | <nowiki>{{Voorbeeldsjabloon2|</nowiki><br> <nowiki>|goed</nowiki><br> <nowiki>|meerdere</nowiki><br> <nowiki>|nummer=240</nowiki><br> <nowiki>|nummer2=2000</nowiki><br> <nowiki>}}</nowiki> | {{Voorbeeldsjabloon2|goed|meerdere|nummer=240|nummer2=2000}} | Dit geeft hetzelfde resultaat enkel is dit makkelijker in te vullen. |} <!-- ==Extra functionaliteiten== Een handige functie is het negeren van velden zodat deze leeg kunnen worden gelaten of zelfs niet worden opgegeven (handig als je achteraf een nieuw veld in het sjabloon zet): Hieronder staat een voorbeeld van de sjablooncode van het veld "oppervlakte" in [[sjabloon:rivier]] die ervoor zorgt dat het negeren mogelijk wordt: <pre> <nowiki> |- class="`{{{oppervlakte|}}}" |[[stroomgebied|Oppervlakte bassin]]:|| {{{oppervlakte}}} km² </nowiki> </pre> Deze constructie zorgt ervoor dat het veld "oppervlakte=" leeg kan worden gelaten of zelfs mag ontbreken. ===Voorbeeld=== {| {{Wikitable}} ! Syntax ! Resultaat |- | <nowiki>{{Voorbeeld-rivier</nowiki><br><nowiki>|locatieafbeelding= [[Afbeelding:geenlocatie.png]]</nowiki><br><nowiki>|oppervlakte =</nowiki><br><nowiki>|oorsprong = [[Amsterdam]]</nowiki><br><nowiki>|uitmonding= [[Bullewijk]]</nowiki><br><nowiki>|stroomtdoor= [[Noord-Holland]]</nowiki><br><nowiki>|afbeelding=</nowiki><br><nowiki>}}</nowiki> | {{Voorbeeld-rivier |locatieafbeelding= [[Afbeelding:geenlocatie.png]] |oppervlakte = |oorsprong = [[Amsterdam]] |uitmonding= [[Bullewijk]] |stroomtdoor= [[Noord-Holland]] |afbeelding= }} |- | <nowiki>{{Voorbeeld-rivier</nowiki><br><nowiki>|locatieafbeelding= [[Afbeelding:geenlocatie.png]]</nowiki><br><nowiki>|oppervlakte = 22</nowiki><br><nowiki>|oorsprong = [[Amsterdam]]</nowiki><br><nowiki>|uitmonding= [[Bullewijk]]</nowiki><br><nowiki>|stroomtdoor= [[Noord-Holland]]</nowiki><br><nowiki>|afbeelding=</nowiki><br><nowiki>}}</nowiki> | {{Voorbeeld-rivier |locatieafbeelding= [[Afbeelding:geenlocatie.png]] |oppervlakte = 22 |oorsprong = [[Amsterdam]] |uitmonding= [[Bullewijk]] |stroomtdoor= [[Noord-Holland]] |afbeelding= }} |} --> ==Zie ook== Zie een uitgebreidere behandeling in het Engels op [[m:Help:Template]]. {{Sub}} bw791g8yh09lnhuuqhqovgcsqbmcspv 0 5442 427234 360765 2026-05-17T06:19:03Z Erik Baas 2193 lf 427234 wikitext text/x-wiki {{Index Maple}} Maple werkt met pakketten, verzamelingen bij bepaalde onderwerpen behorende functies. Bij het starten van Maple worden niet alle functies worden geladen, dit zou lang duren en onnodig veel geheugenruimte vergen. Indein gewenst kan een pakket nageladen worden. Functies zijn gegroepeerd per doel (bijv: matrices). Enkele standaardpakketten: {| class="wikitable" |- !Package !Inhoud |- |linalg (of LinearAlgebra) |Lineaire algebra |- |plots (of plottools) |grafieken |} Alle pakketten staan vermeld op de helppagina "Index of descriptions for packages of library functions". Een pakket wordt als volgt geladen: >with(linalg); <code>Warning, the protected names norm and trace have been redefined and unprotected</code> <code><span style="font-size: small;"> [BlockDiagonal, GramSchmidt, JordanBlock, LUdecomp, QRdecomp, Wronskian, addcol, addrow, adj, adjoint, angle, augment, backsub, band, basis, bezout, blockmatrix, charmat, charpoly, cholesky, col, coldim, colspace, colspan, companion, concat, cond, copyinto, crossprod, curl, definite, delcols, delrows, det, diag, diverge, dotprod, eigenvals, eigenvalues, eigenvectors, eigenvects, entermatrix, equal, exponential, extend, ffgausselim, fibonacci, forwardsub, frobenius, gausselim, gaussjord, geneqns, genmatrix, grad, hadamard, hermite, hessian, hilbert, htranspose, ihermite, indexfunc, innerprod, intbasis, inverse, ismith, issimilar, iszero, jacobian, jordan, kernel, laplacian, leastsqrs, linsolve, matadd, matrix, minor, minpoly, mulcol, mulrow, multiply, norm, normalize, nullspace, orthog, permanent, pivot, potential, randmatrix, randvector, rank, ratform, row, rowdim, rowspace, rowspan, rref, alarmul, singularvals, smith, stackmatrix, submatrix, subvector, sumbasis, swapcol, swaprow, sylvester, toeplitz, trace, transpose, vandermonde, vecpotent, vectdim, vector, wronskian]</span></code> Alle functies die beschikbaar worden bij het laden van het pakket, worden nu getoond, en er verschijnt een waarschuwing dat de reeds bestaande functies "norm" en "trace" overschreven werden. Al deze berichten kunnen onderdrukt worden met: >with(package):   {{Sub}} rp57530juf28o1si4t8tda89fk8jyct 0 6172 427465 425257 2026-05-17T09:37:01Z ~2026-28549-60 29628 /* De Cycladen */ 427465 wikitext text/x-wiki {{Griekse mythologie}} [[Afbeelding:Odysseus bjuder cyklopen vin, Nordisk familjebok.png|thumb|right|Odysseus die wijn aanbiedt aan de [[Griekse mythologie/Cycloon|cycloop]] Polyfemus]] '''Odysseus Laërtiádēs''' ([[Oudgrieks]]: Ὀδυσσεὺς Λαερτιάδης', uitspraak: Odisuis Laërtiádès) is een figuur uit de Griekse mythologie. Hij is de zoon van koning [[Griekse mythologie/Laërtes|Laërtes]] en [[Griekse mythologie/Antikleia|Antikleia]] en de koning van het eiland [[Griekse mythologie/Ithaka|Ithaka]]. Hij is een belangrijk personage in de [[Griekse mythologie/Ilias|Ilias]] van [[Griekse mythologie/Homerus|Homerus]] als een van de belangrijkste Griekse helden; Homerus' [[Griekse mythologie/Odyssee|Odyssee]] is volledig aan Odysseus gewijd. == Belevenissen == === De [[Griekse mythologie/Trojaanse Oorlog|Trojaanse Oorlog]] === Als Odysseus net samen met [[Griekse mythologie/Penelope|Penelope]], zijn vrouw, een kind (Telemachos) heeft gekregen, komt [[Griekse mythologie/Menelaos|Menelaos]] samen met een groepje anderen, waaronder [[Griekse mythologie/Palamedes|Palamedes]], naar Ithaka om hem over te halen mee te vechten in de Trojaanse oorlog. Odysseus, die niet mee wil na de geboorte van zijn zoon, doet alsof hij krankzinnig geworden is. Hij begint zout op akkers te zaaien. Palamedes, die beseft hoe sluw Odysseus is, laat zich niet voor de gek houden en besluit te testen of Odysseus echt gek is. Hij neemt Telemachos en legt deze voor de ploeg. Meteen ontwijkt Odysseus zijn pasgeboren zoon, waardoor hij zichzelf blootgeeft. Odysseus laat zich overhalen, maar laat zijn vrouw beloven dat ze, als Odysseus niet teruggekeerd is voor Telemachos een baard op zijn kin heeft, een nieuwe man zal kiezen. In de Trojaanse oorlog vocht Odysseus mee en kreeg na de dood van [[Griekse mythologie/Achilles|Achilles]] diens wapenuitrusting en niet Ajax (deze pleegt zelfmoord na het vermoorden van een kudde schapen, die hij door toedoen van [[Griekse mythologie/Pallas Athena|Athena]] aanzag voor de Griekse aanvoerders. Deze wilde hij vermoorden omdat hij de wapenrusting niet kreeg). Na tien jaar vechten zagen de Grieken in dat ze op deze manier Troje nooit zouden kunnen innemen. Odysseus bedacht een list; de Grieken voeren met de rest van hun manschappen naar een verderop gelegen eiland en laten het grote houten [[Griekse mythologie/Paard van Troje|Paard van Troje]] achter, waarin Griekse strijders verstopt zitten. De Trojanen dachten dat de Grieken het opgegeven hadden en zagen het paard als een offer aan de godin Athena. Ondanks de waarschuwingen van onder meer [[Griekse mythologie/Cassandra|Cassandra]] en [[Griekse mythologie/Laocoön|Laocoön]] trokken de Trojanen het paard de stad in en na een nacht feestvieren lag de hele stad plat. De Grieken klommen uit het paard, openden de poorten van de stad voor de wachtende Griekse troepen en namen de stad in, wat gepaard ging met een grote slachtpartij. Tijdens deze oorlog haalde Odysseus al de woede van [[Griekse mythologie/Poseidon|Poseidon]] op zijn hals, toen hij het oog van de zoon van Poseidon uitstak. Poseidon belooft hem dan ook dat zijn terugreis niet helemaal zonder problemen zal verlopen. === De Kikonen === Odysseus begint na de inname van Troje aan zijn terugreis naar zijn eiland Ithaka en naar zijn vrouw Penelope. Als eerste komt hij aan op het eiland van de [[Griekse mythologie/Kikonen|Kikonen]]. De Kikonen waren bondgenoten van de Trojanen tijdens de oorlog, en om deze reden verwoest Odysseus met zijn mannen het hele eiland en doodde hij alle Kikonen, behalve de priester [[Griekse mythologie/Appolo Maro|Appolo Maro]], die hem twaalf zakken bedwelmende wijn schenkt, welke Odysseus later nog goed van pas gaan komen. === De Cycladen === <!-- Hier is bijna geen info over te vinden, dringend verzoek aan iedereen die hier iets van afweet dit aan te vullen! --> Nigger === De Lotuseters === Na de Kykladen komt Odysseus op het eiland van de Lotuseters aan. De Lotuseters eten, zoals de naam zegt, alleen maar lotus. Odysseus stuurt drie mannen op verkenning uit. Als deze na een bepaalde tijd niet terug zijn, besluit Odysseus met de anderen te gaan kijken. De verkenners willen niet meer terug naar huis, nadat ze van de lotus hebben gegeten. Odysseus sleurt de mannen van het eiland af en beveelt de anderen vooral niet van de toverbloemen te eten. De verkenners moeten worden vastgebonden op de boot als Odysseus met zijn mannen wegvaart. === De cycloop Polyphemos === [[Afbeelding:Polyphemus Eleusis 2630.jpg|thumb|right|Odysseus verblindt Polyphemos]] Odysseus komt aan op het eiland {{Wp|Sicilië|Sicilië}}, wat in die tijd bewoond wordt door [[Griekse mythologie/cyclopen|cyclopen]]. Odysseus en zijn mannen komen in een reusachtige grot, welke gevuld is met rekken kaas en melk en eruit ziet alsof er schapen worden gehouden. Als geschenk voor de gastheer heeft Odysseus de zakken wijn van de priester van de Kikonen meegenomen. Als ze een tijdje gewacht hebben, komt de reusachtige cycloop [[Griekse mythologie/Polyphemos|Polyphemos]] samen met zijn schapen de grot binnen en vraagt wie de vreemdelingen zijn. Odysseus zegt dat hij "Niemand" heet. Polyphemos is niet al te vriendelijk en besluit een paar mannen van Odysseus op te eten, als geschenk voor Odysseus belooft Polyphemos hem als laatste op te eten. Elke dag eet Polyphemos een paar mannen op, en op een gegeven moment vraagt Odysseus of Polyphemos niks te drinken wil hebben. Hij geeft Polyphemos de zakken wijn, welke door Polyphemos helemaal worden leeggedronken. Deze valt in een diepe slaap. Odysseus maakt een gevonden paal heel erg spits en verwarmt deze in het vuur. Samen met nog vier mannen steekt Odysseus deze paal in het ene oog van Polyphemos, waardoor hij blind wordt. Polyphemos roept daarop de hulp van zijn familie in. Zijn familie vraagt wie dat heeft gedaan, waarop hij antwoordt: "Niemand heeft dit gedaan!" Odysseus beseft dat hij nog niet uit de grot is, omdat de enige uitgang wordt geblokkeerd door een grote steen, die onmogelijk is weg te krijgen. 's Morgens laat Polyphemos altijd de schapen naar buiten, en dit is volgens Odysseus het moment om te ontsnappen. Hij beveelt zijn mannen ieder onder een schaap te hangen en zo naar buiten te komen. Polyphemos voelt met zijn handen of alleen de schapen door de uitgang naar buiten gaan, en voelt zo dus niet dat er mensen onder de schapen hangen. Als Odysseus op zijn schip aangekomen is, kan hij het niet nalaten naar Polyphemos te roepen dat ze zijn ontsnapt. Als antwoord hierop gooit die een rotsblok, dat het schip maar net mist. Odysseus roept Polyphemos nog na dat hij hem het liefst zou willen doden, wat wordt beantwoord met een tweede rotsblok. Polyphemos voelt zich gekwetst en roept de hulp in van zijn vader: de god Poseidon. Hij vraagt aan zijn vader of hij Odysseus de rest van zijn reis naar Ithaka nog moeilijker kan maken. === Aiolos === Na een tijdje te hebben gevaren, komt Odysseus aan op een eiland, waar hij [[Griekse mythologie/Aiolos|Aiolos]], de god van de wind, aantreft. Odysseus en zijn mannen worden goed ontvangen op zijn eiland en verblijven er meer dan een maand in het paleis van Aiolos. Als Odysseus weer vertrekt, krijgt hij van Aiolos een zak mee, waarin de hevigste stormen gestopt zijn. Odysseus mag deze in geen geval openmaken voordat hij Ithaka bereikt heeft, anders zal het nog veel langer duren voordat hij Penelope terugziet. Zijn mannen zijn natuurlijk benieuwd wat er in de zak zit, maar Odysseus laat niets los. De mannen denken dat er goud en juwelen in de zak zitten, en willen dit zien voordat ze Ithaka bereiken. Door de gunstige wind van Aiolos, komen Odysseus en zijn mannen al snel in de buurt van Ithaka. Als de mannen bijna Ithaka bereikt hebben, valt Odysseus door vermoeidheid in slaap. Een van de mannen maakt de zak open, en een geweldige storm breekt los, die hen van Ithaka afdrijft. === De Laistrygonen === Na te zijn afgedreven van Ithaka, bereiken Odysseus en zijn mannen het eiland van de [[Griekse mythologie/Laistrygonen|Laistrygonen]]. Bijna alle schepen van Odysseus meren aan in de haven, alleen Odysseus' schip blijft op een afstandje liggen. De Laistrygonen zijn reuzen en verpletteren met rotsblokken de schepen van Odysseus die in de haven liggen. Odysseus' schip weet op het nippertje te ontkomen en achterna gezeten door rotsblokken, varen ze naar Aia, het onderkomen van de tovenares Circe. === Circe === [[Afbeelding:Circe.jpg|thumb|right|De tovenares Circe]] Op Aia stuurt Odysseus een groep verkenners erop uit om te kijken wat het eiland te bieden heeft. Als deze echter erg lang wegblijven, besluit Odysseus zelf te gaan kijken. Op zijn zoektocht, ontmoet hij [[Griekse mythologie/Hermes|Hermes]], de boodschapper van de goden. Deze waarschuwt Odysseus voor de gevaarlijke toverdrank van de tovenares [[Griekse mythologie/Circe|Circe]]. Als Odysseus hiervan drinkt, zal hij veranderen in een beest, tenzij hij een kruid inneemt dat Hermes hem aanbiedt. Odysseus eet het op, en gaat verder op zoek naar het paleis van Circe. Rondom het paleis ziet hij allerlei verschillende soorten beesten lopen. Hij komt erachter dat zijn mannen ook veranderd zijn in dieren. Odysseus ontmoet Circe en hij beveelt haar zijn mannen te laten gaan. Circe wil hem eerst een drankje aanbieden, en Odysseus drinkt dit op, omdat hij hoopt dat het kruid van Hermes werkt. Circe raakt helemaal van streek als Odysseus niet in een dier veranderd, en zegt dat ze zijn mannen weer terug zal toveren, als Odysseus met haar naar bed gaat. Odysseus doet dat en zoals beloofd veranderen de dieren weer in mensen en varen Odysseus en zijn mannen verder. === De Onderwereld === [[Afbeelding:Odysseus Tiresias Cdm Paris 422.jpg|thumb|right|Odysseus in de onderwereld]] Circe had Odysseus aangeraden naar de [[Griekse mythologie/Onderwereld|onderwereld]] te gaan en daar de schim van de profeet Teiresias op te zoeken. Met hulp van Circe bereikt Odysseus de onderwereld en gaat er alleen binnen. Hij moet in de onderwereld een kuil graven, en daar drie offers brengen: een mengsel van melk en honing, zoete wijn en water. Hierover heen moet hij meel strooien, een aantal geloften afleggen en een zwarte ram en een zwart schaap offeren. Odysseus had van Circe gehoord dat Theiresias de eerste is die van het bloed mag drinken. Maar natuurlijk komen op het bloed alle schimmen af, die Odysseus met zijn zwaard op afstand probeert te houden. Tussen de schimmen ziet hij zijn moeder, die nog leefde toen hij van Ithaka wegging, maar ook haar mag hij niet van het bloed laten drinken, voordat Theiresias genoeg heeft. Eindelijk verschijnt hij, en hij voorspelt dat Odysseus en zijn mannen veilig op Ithaka aankomen, als hij de koeien van [[Griekse mythologie/Helios|Helios]], de zonnegod, die grazen op het eiland Thrinakia, met rust laat. Thuis aangekomen zal hij de vrijers die met Penelope willen trouwen moeten doden, maar daarna zal hij een rustige oude dag hebben. Na deze voorspelling kon Odysseus eindelijk zijn moeder van het bloed laten drinken. Zijn moeder heeft zelfmoord gepleegd, omdat ze het niet meer aankon zonder hem te leven. Ook ontmoet Odysseus [[Griekse mythologie/Agamemnon|Agamemnon]], een van de leiders van de expeditie naar Troje, die hem vertelt over zijn afschuwelijke dood. Na de ontmoetingen met zijn moeder en Agamemnon, blijft Odysseus geen minuut langer in het dodenrijk. Ze varen terug naar het eiland van Circe en vertrekken daar na een nacht goed te hebben geslapen. === De Sirenen === [[Afbeelding:John William Waterhouse - Ulysses and the Sirens (1891).jpg|thumb|right|Odysseus luistert vastgebonden naar de Sirenen]] [[Griekse mythologie/Sirenen|Sirenen]] zijn halfgodinnen met het lichaam van een vogel en het hoofd van een vrouw. Ze zingen zulke mooie liederen, dat iedere schipper in de verleiding brengt, en waardoor vele schepen op de klippen zijn gelopen. Odysseus had van Circe de goede raad gekregen om zijn oren en die van zijn mannen dicht te stoppen, zodat niemand in de verleiding komt naar de sirenen toe te varen en zijn eigen graf te graven. Hij stopt de oren van zijn mannen dicht met bijenwas, en laat zichzelf vastbinden aan de mast, zodat hij wel de gezangen hoort, maar niet naar ze toe kan varen. Hij geeft zijn mannen bovendien de opdracht dat als hij schreeuwt dat ze hem losmaken, ze hem nog steviger moeten vastmaken. Zo komen ze ongeschonden voorbij het eiland van de sirenen. === Scylla en Charybdis === [[Afbeelding:Johann Heinrich Füssli 054.jpg|right|thumb|Odysseus in gevecht met Scylla]] Na heelhuids de sirenen te zijn gepasseerd, kwam Odysseus met zijn schip door een smalle zeestraat (Straat van Messina). Plotseling duikt er een vreselijk monster op: [[Griekse mythologie/Scylla|Scylla]]. Het monster rukt zes van Odysseus' manschappen van het schip. Odysseus had, om geen angst te veroorzaken, hen niet verteld wat hen te wachten stond. Verderop was [[Griekse mythologie/Charybdis|Charybdis]], die driemaal per dag het water opslokt en weer uitspuwt. Met zes man minder komen ze hier toch nog doorheen. === Helios === Odysseus komt aan op Thrinakia, het eiland waar de zonnegod [[Griekse mythologie/Helios|Helios]] zijn runderen laat grazen. Odysseus had dit eiland liever gemeden, gezien de waarschuwingen van Teiresias en Circe. Maar ze kunnen niet meer terug, en de mannen krijgen Odysseus zover minstens een dag op het eiland te blijven. Er breekt een periode van ongunstig weer aan, en Odysseus is verplicht langer op het eiland te blijven. Hij heeft zijn mannen doen zweren dat ze van de runderen afblijven, maar na een tijd raakt het voedsel op, en de mannen halen liever de woede van de goden op hun hals dan om te komen van de honger. Ze slachten een aantal runderen en braden ze boven een vuur. Odysseus wordt wakker, en komt scheldend en tierend naar de mannen toe. Helios dwingt [[Griekse mythologie/Zeus|Zeus]] de mannen te straffen, en Zeus belooft hem dat ze hun straf niet zullen ontlopen. Als de wind is gaan liggen, kunnen Odysseus en zijn mannen weer vertrekken. Nog voor het eiland van Helios uit het zicht verdwenen is, breekt er een geweldig noodweer uit en raken de bliksemschichten van Zeus het schip van Odysseus, waardoor deze zinkt. Alle mannen verdrinken, alleen Odysseus blijft in leven, en zal zijn tocht terug naar huis alleen moeten doorzetten. === Kalypso === Odysseus heeft zich nog net aan een stuk wrakhout kunnen grijpen, en drijft verder. Hij komt nog een keer bij Charybdis, die de zee leegzuigt, waardoor Odysseus zijn vlotje kwijtraakt. Hijzelf heeft zich nog net vast kunnen grijpen aan een tak op een eiland, en hangt aan die tak totdat Charybdis de zee weer uitspuugt. Hij springt op het vlot en gaat weer verder, zonder dat Scylla hem opmerkt. Odysseus drijft aan op het mysterieuze eiland Ogygia, waar de godin [[Griekse mythologie/Kalypso|Kalypso]] met nog een aantal andere vrouwen woont. Deze vrouwen giechelen als ze Odysseus zien, omdat zij zelf nog nooit een man hebben gezien. Odysseus wordt op het eiland goed verzorgd en Kalypso laat hem blijken dat ze hem wel ziet zitten. Odysseus houdt echter vol dat hij terugkeert naar Penelope, maar Kalypso zegt dat hij haar moet vergeten. Kalypso zegt dat ze hem onsterfelijk en eeuwig jong kan maken, maar Odysseus blijft het niet geweldig vinden. De goden vinden Odysseus na een verblijf van zeven jaar op het eiland zielig worden, en sturen Hermes naar Kalypso, die haar beveelt Odysseus te laten gaan. Zij ziet het niet zitten, en zegt dat de goden het gewoon niet kunnen hebben dat ze een sterveling bemint, bovendien zegt ze dat Zeus er zelf voor heeft gezorgd dat Odysseus hier aanspoelde. Toch laat Kalypso Odysseus met veel tegenzin gaan, en beveelt hem een boot te bouwen, waarmee hij naar huis kan varen. === De Faiaken === Als Odysseus het eiland van de [[Griekse mythologie/Faiaken|Faiaken]] in zicht heeft, veroorzaakt Poseidon een storm, waardoor Odysseus weer schipbreuk lijdt. Hij denkt dat hij nu dood gaat, maar net op dat moment duikt de nimf [[Griekse mythologie/Ino|Ino Leukothea]] op, die hem zegt dat hij veilig het eiland bereikt, als hij doet wat zij zegt. Ze draagt hem op haar hoofddoek, die de angst voor onheil en dood wegneemt, om zijn borst te binden en naakt het water in te springen. Odysseus vertrouwt haar niet helemaal, maar hij heeft geen keus. Hij springt, op de hoofddoek na, naakt het water in en zwemt naar de kust. Het duurt ondanks de hulp van [[Griekse mythologie/Athena|Pallas Athene]] nog twee dagen voordat Odysseus aanspoelt op de kust. Daar doet hij de hoofddoek af, en gooit deze, zoals Ino Leukothea hem had opgedragen, met afgewend gezicht terug in de zee. Dan gaat hij geheel naakt in de bosjes uitrusten. Athena komt, vermomd als een goede vriendin, voor in een droom van de prinses Nausikaä. Ze zegt tegen Nausikaä dat ze naar het strand moet gaan om de was te doen, want daar zal ze haar ware liefde ontmoeten. De volgende dag gaat ze met haar dienaressen de was doen aan het strand. Odysseus wordt wakker van de geluiden van Nausikaä en haar dienaressen en stapt, bedekt met wat bladeren, uit de struiken. Alle dienaressen gaan er vandoor, alleen Nausikaä blijft staan. Odysseus vraagt haar of zij een doek voor hem heeft die hij kan omslaan en of zij de weg naar de stad weet. Nausikaä geeft haar dienaressen de opdracht Odysseus te wassen, maar Odysseus schaamt zich en doet het liever zelf. Als hij gewassen is, legt Nausikaä hem uit hoe hij naar de stad moet komen en hoe hij moet handelen om gastvrij ontvangen te worden. Hij handelt zoals hem gezegd is en gaat naar het paleis. Hij wordt door de godin Athena onzichtbaar gemaakt en loopt recht op koningin Arete af. Als hij zich laat vallen en haar knieën omhelst, verdwijnt zijn onzichtbaarheid, waardoor de koningin schrikt. Odysseus smeekt Arete hem naar huis te laten gaan, en de Faiaken geven hem het beste eten en de beste spullen, omdat ze denken dat Odysseus een god is. Odysseus zegt hen echter dat hij een gewoon mens, en geen god is. Koning Alkinoös belooft hem een schip om naar huis te varen. Er wordt een feestmaal voor Odysseus gehouden, en Odysseus vraagt aan een zanger of hij over de Trojaanse oorlog kan zingen. Dit lied ontroert Odysseus zeer, en hij begint te huilen. Alkinoös vraagt hem zijn naam bekend te maken, omdat hij nu wel erg nieuwsgierig geworden is. Odysseus antwoordt nu dat hij Odysseus is, de man die het Paard van Troje bedacht. Alkinoös vraagt hem of hij over zijn avonturen op weg naar huis kan vertellen, en Odysseus vertelt door tot diep in de nacht. === Terugkeer op Ithaka === [[Afbeelding:JohnWilliamWaterhouse-PenelopeandtheSuitors(1912).jpg|right|thumb|Penelope spint de lijkwade.]] In de twintig jaren dat Odysseus van huis is, komen er steeds meer vreemde mannen op Ithaka, die willen trouwen met Penelope. Penelope houdt echter nog altijd van Odysseus en wil niet hertrouwen. Ze verzekeren haar dat Odysseus gestorven is, en ze zeggen haar dat ze op deze manier niet verder kan leven. Penelope zegt hen te zullen trouwen met iemand, zodra ze een lijkwade voor Odysseus heeft gesponnen. Ze begint aan deze lijkwade te werken, maar ze komt al snel tot de conclusie dat ze hier snel mee klaar is. Daarom spint ze overdag, maar haalt ze de lijkwade 's nachts weer uit elkaar. Odysseus wordt wakker op een voor hem vreemd eiland, dat in mist is gehuld. Hij ontmoet Athena, die hem zegt dat hij echt op Ithaka is, en om dat te bewijzen haalt ze de mist weg. Odysseus herkent het eiland nu, en Athene zegt hem dat hij niet meteen naar Penelope kan gaan, in verband met de vrijers. Ze zegt dat als hij nu naar Penelope zou gaan, hij hetzelfde zou sterven als Agamemnon. Om hem daartegen te beschermen, verandert Athena hem in een bedelaar en stuurt ze hem naar Eumaios, de zwijnenhoeder. Athene zegt hem bovendien dat ze naar Sparta zal vertrekken, om zijn zoon Telemachos terug naar huis te sturen. Hij is namelijk op pad gegaan om inlichtingen over zijn vader in te winnen. Eumaios komt er na verloop van tijd achter dat de bedelaar eigenlijk zijn meester is, en waarschuwt hem niet naar zijn paleis terug te keren, in ieder geval niet voordat Telemachos teruggekeerd is. Als Telemachos terug is op Ithaka, geeft Athena Odysseus zijn echte gedaante terug. In eerste instantie herkent Telemachos zijn vader niet, maar Odysseus overtuigt hem van het feit dat het wel degelijk zo is. Odysseus vraagt zijn zoon hem te helpen met het verslaan van de vrijers, waarop Telemachos natuurlijk toezegt. Odysseus wordt weer omgetoverd tot bedelaar door Athena en gaat naar zijn paleis. De vrijers zijn ondertussen erg onrustig geworden en willen dat Penelope nu een keuze maakt. Ze verzint een list, waardoor ze met niemand hoeft te trouwen. Aan de muur hangt nog de boog van Odysseus, die alleen hij kan spannen. Ze organiseert een wedstrijd, en degene die de boog kan spannen en er een pijl mee kan schieten, wordt de nieuwe echtgenoot. Alle vrijers proberen de boog te spannen, maar geen van hen lukt dit. Odysseus vraagt, nog steeds betoverd, of hij het eens mag proberen. De vrijers roepen dat een bedelaar al helemaal geen boog kan spannen, maar Penelope zegt dat de bedelaar het ook mag proberen. Odysseus spant de boog en schiet ermee, waardoor alle vrijers verbaasd kijken. Odysseus wordt weer omgetoverd tot Odysseus, waardoor de vrijers nog verbaasder zijn. De vrijers proberen Odysseus te vermoorden, waarna hij een vrijer doodt. Een vrijer vraagt waarom hij mensen aan het doden is, waarop Odysseus antwoordt dat het schurken zijn, omdat ze jaren van zijn geld hebben geleefd en met zijn vrouw wilden trouwen. Hierna schiet Odysseus nog meer vrijers dood, en begint er een heuse strijd. Odysseus krijgt hulp van Telemachos en samen overwinnen ze de vrijers. Odysseus gaat na het gevecht op zoek naar Penelope, en wordt met haar herenigd. Ze beloven voor altijd bij elkaar te blijven. == Vertelwijze == De Odyssee van Homeros beschrijft de laatste 41 dagen van de tocht van Odysseus. Het boek begint waar Odysseus aanspoelt op het eiland van de Faiaken tot op Ithaka. Odysseus vertelt aan de koning van de Faiaken, Alkinoös, over zijn terugtocht vanuit Troje. Zijn belevenissen bij o.a. de Kykloop, Circe en Skylla worden dus in flashback door Odysseus zelf verteld. Nadat zijn verhaal is afgelopen, gaat het verhaal gewoon verder daar waar het gebleven is en vertelt over hoe Odysseus terugkeert op Ithaka en korte metten maakt met de vrijers. == Externe links == *[https://www.ods.nl/la-rousselie/odysseus.html Uitgebreide informatie over Odysseus' terugtocht naar Ithaka] {{Sub}} tuah9lclcp9x8vihg5q5csdu629lca2 427466 427465 2026-05-17T10:06:40Z Tenshi Hinanawi 28943 Reverted 1 edit by [[Special:Contributions/~2026-28549-60|~2026-28549-60]] ([[User talk:~2026-28549-60|talk]]) (TwinkleGlobal) 427466 wikitext text/x-wiki {{Griekse mythologie}} [[Afbeelding:Odysseus bjuder cyklopen vin, Nordisk familjebok.png|thumb|right|Odysseus die wijn aanbiedt aan de [[Griekse mythologie/Cycloon|cycloop]] Polyfemus]] '''Odysseus Laërtiádēs''' ([[Oudgrieks]]: Ὀδυσσεὺς Λαερτιάδης', uitspraak: Odisuis Laërtiádès) is een figuur uit de Griekse mythologie. Hij is de zoon van koning [[Griekse mythologie/Laërtes|Laërtes]] en [[Griekse mythologie/Antikleia|Antikleia]] en de koning van het eiland [[Griekse mythologie/Ithaka|Ithaka]]. Hij is een belangrijk personage in de [[Griekse mythologie/Ilias|Ilias]] van [[Griekse mythologie/Homerus|Homerus]] als een van de belangrijkste Griekse helden; Homerus' [[Griekse mythologie/Odyssee|Odyssee]] is volledig aan Odysseus gewijd. == Belevenissen == === De [[Griekse mythologie/Trojaanse Oorlog|Trojaanse Oorlog]] === Als Odysseus net samen met [[Griekse mythologie/Penelope|Penelope]], zijn vrouw, een kind (Telemachos) heeft gekregen, komt [[Griekse mythologie/Menelaos|Menelaos]] samen met een groepje anderen, waaronder [[Griekse mythologie/Palamedes|Palamedes]], naar Ithaka om hem over te halen mee te vechten in de Trojaanse oorlog. Odysseus, die niet mee wil na de geboorte van zijn zoon, doet alsof hij krankzinnig geworden is. Hij begint zout op akkers te zaaien. Palamedes, die beseft hoe sluw Odysseus is, laat zich niet voor de gek houden en besluit te testen of Odysseus echt gek is. Hij neemt Telemachos en legt deze voor de ploeg. Meteen ontwijkt Odysseus zijn pasgeboren zoon, waardoor hij zichzelf blootgeeft. Odysseus laat zich overhalen, maar laat zijn vrouw beloven dat ze, als Odysseus niet teruggekeerd is voor Telemachos een baard op zijn kin heeft, een nieuwe man zal kiezen. In de Trojaanse oorlog vocht Odysseus mee en kreeg na de dood van [[Griekse mythologie/Achilles|Achilles]] diens wapenuitrusting en niet Ajax (deze pleegt zelfmoord na het vermoorden van een kudde schapen, die hij door toedoen van [[Griekse mythologie/Pallas Athena|Athena]] aanzag voor de Griekse aanvoerders. Deze wilde hij vermoorden omdat hij de wapenrusting niet kreeg). Na tien jaar vechten zagen de Grieken in dat ze op deze manier Troje nooit zouden kunnen innemen. Odysseus bedacht een list; de Grieken voeren met de rest van hun manschappen naar een verderop gelegen eiland en laten het grote houten [[Griekse mythologie/Paard van Troje|Paard van Troje]] achter, waarin Griekse strijders verstopt zitten. De Trojanen dachten dat de Grieken het opgegeven hadden en zagen het paard als een offer aan de godin Athena. Ondanks de waarschuwingen van onder meer [[Griekse mythologie/Cassandra|Cassandra]] en [[Griekse mythologie/Laocoön|Laocoön]] trokken de Trojanen het paard de stad in en na een nacht feestvieren lag de hele stad plat. De Grieken klommen uit het paard, openden de poorten van de stad voor de wachtende Griekse troepen en namen de stad in, wat gepaard ging met een grote slachtpartij. Tijdens deze oorlog haalde Odysseus al de woede van [[Griekse mythologie/Poseidon|Poseidon]] op zijn hals, toen hij het oog van de zoon van Poseidon uitstak. Poseidon belooft hem dan ook dat zijn terugreis niet helemaal zonder problemen zal verlopen. === De Kikonen === Odysseus begint na de inname van Troje aan zijn terugreis naar zijn eiland Ithaka en naar zijn vrouw Penelope. Als eerste komt hij aan op het eiland van de [[Griekse mythologie/Kikonen|Kikonen]]. De Kikonen waren bondgenoten van de Trojanen tijdens de oorlog, en om deze reden verwoest Odysseus met zijn mannen het hele eiland en doodde hij alle Kikonen, behalve de priester [[Griekse mythologie/Appolo Maro|Appolo Maro]], die hem twaalf zakken bedwelmende wijn schenkt, welke Odysseus later nog goed van pas gaan komen. === De Cycladen === <!-- Hier is bijna geen info over te vinden, dringend verzoek aan iedereen die hier iets van afweet dit aan te vullen! --> === De Lotuseters === Na de Kykladen komt Odysseus op het eiland van de Lotuseters aan. De Lotuseters eten, zoals de naam zegt, alleen maar lotus. Odysseus stuurt drie mannen op verkenning uit. Als deze na een bepaalde tijd niet terug zijn, besluit Odysseus met de anderen te gaan kijken. De verkenners willen niet meer terug naar huis, nadat ze van de lotus hebben gegeten. Odysseus sleurt de mannen van het eiland af en beveelt de anderen vooral niet van de toverbloemen te eten. De verkenners moeten worden vastgebonden op de boot als Odysseus met zijn mannen wegvaart. === De cycloop Polyphemos === [[Afbeelding:Polyphemus Eleusis 2630.jpg|thumb|right|Odysseus verblindt Polyphemos]] Odysseus komt aan op het eiland {{Wp|Sicilië|Sicilië}}, wat in die tijd bewoond wordt door [[Griekse mythologie/cyclopen|cyclopen]]. Odysseus en zijn mannen komen in een reusachtige grot, welke gevuld is met rekken kaas en melk en eruit ziet alsof er schapen worden gehouden. Als geschenk voor de gastheer heeft Odysseus de zakken wijn van de priester van de Kikonen meegenomen. Als ze een tijdje gewacht hebben, komt de reusachtige cycloop [[Griekse mythologie/Polyphemos|Polyphemos]] samen met zijn schapen de grot binnen en vraagt wie de vreemdelingen zijn. Odysseus zegt dat hij "Niemand" heet. Polyphemos is niet al te vriendelijk en besluit een paar mannen van Odysseus op te eten, als geschenk voor Odysseus belooft Polyphemos hem als laatste op te eten. Elke dag eet Polyphemos een paar mannen op, en op een gegeven moment vraagt Odysseus of Polyphemos niks te drinken wil hebben. Hij geeft Polyphemos de zakken wijn, welke door Polyphemos helemaal worden leeggedronken. Deze valt in een diepe slaap. Odysseus maakt een gevonden paal heel erg spits en verwarmt deze in het vuur. Samen met nog vier mannen steekt Odysseus deze paal in het ene oog van Polyphemos, waardoor hij blind wordt. Polyphemos roept daarop de hulp van zijn familie in. Zijn familie vraagt wie dat heeft gedaan, waarop hij antwoordt: "Niemand heeft dit gedaan!" Odysseus beseft dat hij nog niet uit de grot is, omdat de enige uitgang wordt geblokkeerd door een grote steen, die onmogelijk is weg te krijgen. 's Morgens laat Polyphemos altijd de schapen naar buiten, en dit is volgens Odysseus het moment om te ontsnappen. Hij beveelt zijn mannen ieder onder een schaap te hangen en zo naar buiten te komen. Polyphemos voelt met zijn handen of alleen de schapen door de uitgang naar buiten gaan, en voelt zo dus niet dat er mensen onder de schapen hangen. Als Odysseus op zijn schip aangekomen is, kan hij het niet nalaten naar Polyphemos te roepen dat ze zijn ontsnapt. Als antwoord hierop gooit die een rotsblok, dat het schip maar net mist. Odysseus roept Polyphemos nog na dat hij hem het liefst zou willen doden, wat wordt beantwoord met een tweede rotsblok. Polyphemos voelt zich gekwetst en roept de hulp in van zijn vader: de god Poseidon. Hij vraagt aan zijn vader of hij Odysseus de rest van zijn reis naar Ithaka nog moeilijker kan maken. === Aiolos === Na een tijdje te hebben gevaren, komt Odysseus aan op een eiland, waar hij [[Griekse mythologie/Aiolos|Aiolos]], de god van de wind, aantreft. Odysseus en zijn mannen worden goed ontvangen op zijn eiland en verblijven er meer dan een maand in het paleis van Aiolos. Als Odysseus weer vertrekt, krijgt hij van Aiolos een zak mee, waarin de hevigste stormen gestopt zijn. Odysseus mag deze in geen geval openmaken voordat hij Ithaka bereikt heeft, anders zal het nog veel langer duren voordat hij Penelope terugziet. Zijn mannen zijn natuurlijk benieuwd wat er in de zak zit, maar Odysseus laat niets los. De mannen denken dat er goud en juwelen in de zak zitten, en willen dit zien voordat ze Ithaka bereiken. Door de gunstige wind van Aiolos, komen Odysseus en zijn mannen al snel in de buurt van Ithaka. Als de mannen bijna Ithaka bereikt hebben, valt Odysseus door vermoeidheid in slaap. Een van de mannen maakt de zak open, en een geweldige storm breekt los, die hen van Ithaka afdrijft. === De Laistrygonen === Na te zijn afgedreven van Ithaka, bereiken Odysseus en zijn mannen het eiland van de [[Griekse mythologie/Laistrygonen|Laistrygonen]]. Bijna alle schepen van Odysseus meren aan in de haven, alleen Odysseus' schip blijft op een afstandje liggen. De Laistrygonen zijn reuzen en verpletteren met rotsblokken de schepen van Odysseus die in de haven liggen. Odysseus' schip weet op het nippertje te ontkomen en achterna gezeten door rotsblokken, varen ze naar Aia, het onderkomen van de tovenares Circe. === Circe === [[Afbeelding:Circe.jpg|thumb|right|De tovenares Circe]] Op Aia stuurt Odysseus een groep verkenners erop uit om te kijken wat het eiland te bieden heeft. Als deze echter erg lang wegblijven, besluit Odysseus zelf te gaan kijken. Op zijn zoektocht, ontmoet hij [[Griekse mythologie/Hermes|Hermes]], de boodschapper van de goden. Deze waarschuwt Odysseus voor de gevaarlijke toverdrank van de tovenares [[Griekse mythologie/Circe|Circe]]. Als Odysseus hiervan drinkt, zal hij veranderen in een beest, tenzij hij een kruid inneemt dat Hermes hem aanbiedt. Odysseus eet het op, en gaat verder op zoek naar het paleis van Circe. Rondom het paleis ziet hij allerlei verschillende soorten beesten lopen. Hij komt erachter dat zijn mannen ook veranderd zijn in dieren. Odysseus ontmoet Circe en hij beveelt haar zijn mannen te laten gaan. Circe wil hem eerst een drankje aanbieden, en Odysseus drinkt dit op, omdat hij hoopt dat het kruid van Hermes werkt. Circe raakt helemaal van streek als Odysseus niet in een dier veranderd, en zegt dat ze zijn mannen weer terug zal toveren, als Odysseus met haar naar bed gaat. Odysseus doet dat en zoals beloofd veranderen de dieren weer in mensen en varen Odysseus en zijn mannen verder. === De Onderwereld === [[Afbeelding:Odysseus Tiresias Cdm Paris 422.jpg|thumb|right|Odysseus in de onderwereld]] Circe had Odysseus aangeraden naar de [[Griekse mythologie/Onderwereld|onderwereld]] te gaan en daar de schim van de profeet Teiresias op te zoeken. Met hulp van Circe bereikt Odysseus de onderwereld en gaat er alleen binnen. Hij moet in de onderwereld een kuil graven, en daar drie offers brengen: een mengsel van melk en honing, zoete wijn en water. Hierover heen moet hij meel strooien, een aantal geloften afleggen en een zwarte ram en een zwart schaap offeren. Odysseus had van Circe gehoord dat Theiresias de eerste is die van het bloed mag drinken. Maar natuurlijk komen op het bloed alle schimmen af, die Odysseus met zijn zwaard op afstand probeert te houden. Tussen de schimmen ziet hij zijn moeder, die nog leefde toen hij van Ithaka wegging, maar ook haar mag hij niet van het bloed laten drinken, voordat Theiresias genoeg heeft. Eindelijk verschijnt hij, en hij voorspelt dat Odysseus en zijn mannen veilig op Ithaka aankomen, als hij de koeien van [[Griekse mythologie/Helios|Helios]], de zonnegod, die grazen op het eiland Thrinakia, met rust laat. Thuis aangekomen zal hij de vrijers die met Penelope willen trouwen moeten doden, maar daarna zal hij een rustige oude dag hebben. Na deze voorspelling kon Odysseus eindelijk zijn moeder van het bloed laten drinken. Zijn moeder heeft zelfmoord gepleegd, omdat ze het niet meer aankon zonder hem te leven. Ook ontmoet Odysseus [[Griekse mythologie/Agamemnon|Agamemnon]], een van de leiders van de expeditie naar Troje, die hem vertelt over zijn afschuwelijke dood. Na de ontmoetingen met zijn moeder en Agamemnon, blijft Odysseus geen minuut langer in het dodenrijk. Ze varen terug naar het eiland van Circe en vertrekken daar na een nacht goed te hebben geslapen. === De Sirenen === [[Afbeelding:John William Waterhouse - Ulysses and the Sirens (1891).jpg|thumb|right|Odysseus luistert vastgebonden naar de Sirenen]] [[Griekse mythologie/Sirenen|Sirenen]] zijn halfgodinnen met het lichaam van een vogel en het hoofd van een vrouw. Ze zingen zulke mooie liederen, dat iedere schipper in de verleiding brengt, en waardoor vele schepen op de klippen zijn gelopen. Odysseus had van Circe de goede raad gekregen om zijn oren en die van zijn mannen dicht te stoppen, zodat niemand in de verleiding komt naar de sirenen toe te varen en zijn eigen graf te graven. Hij stopt de oren van zijn mannen dicht met bijenwas, en laat zichzelf vastbinden aan de mast, zodat hij wel de gezangen hoort, maar niet naar ze toe kan varen. Hij geeft zijn mannen bovendien de opdracht dat als hij schreeuwt dat ze hem losmaken, ze hem nog steviger moeten vastmaken. Zo komen ze ongeschonden voorbij het eiland van de sirenen. === Scylla en Charybdis === [[Afbeelding:Johann Heinrich Füssli 054.jpg|right|thumb|Odysseus in gevecht met Scylla]] Na heelhuids de sirenen te zijn gepasseerd, kwam Odysseus met zijn schip door een smalle zeestraat (Straat van Messina). Plotseling duikt er een vreselijk monster op: [[Griekse mythologie/Scylla|Scylla]]. Het monster rukt zes van Odysseus' manschappen van het schip. Odysseus had, om geen angst te veroorzaken, hen niet verteld wat hen te wachten stond. Verderop was [[Griekse mythologie/Charybdis|Charybdis]], die driemaal per dag het water opslokt en weer uitspuwt. Met zes man minder komen ze hier toch nog doorheen. === Helios === Odysseus komt aan op Thrinakia, het eiland waar de zonnegod [[Griekse mythologie/Helios|Helios]] zijn runderen laat grazen. Odysseus had dit eiland liever gemeden, gezien de waarschuwingen van Teiresias en Circe. Maar ze kunnen niet meer terug, en de mannen krijgen Odysseus zover minstens een dag op het eiland te blijven. Er breekt een periode van ongunstig weer aan, en Odysseus is verplicht langer op het eiland te blijven. Hij heeft zijn mannen doen zweren dat ze van de runderen afblijven, maar na een tijd raakt het voedsel op, en de mannen halen liever de woede van de goden op hun hals dan om te komen van de honger. Ze slachten een aantal runderen en braden ze boven een vuur. Odysseus wordt wakker, en komt scheldend en tierend naar de mannen toe. Helios dwingt [[Griekse mythologie/Zeus|Zeus]] de mannen te straffen, en Zeus belooft hem dat ze hun straf niet zullen ontlopen. Als de wind is gaan liggen, kunnen Odysseus en zijn mannen weer vertrekken. Nog voor het eiland van Helios uit het zicht verdwenen is, breekt er een geweldig noodweer uit en raken de bliksemschichten van Zeus het schip van Odysseus, waardoor deze zinkt. Alle mannen verdrinken, alleen Odysseus blijft in leven, en zal zijn tocht terug naar huis alleen moeten doorzetten. === Kalypso === Odysseus heeft zich nog net aan een stuk wrakhout kunnen grijpen, en drijft verder. Hij komt nog een keer bij Charybdis, die de zee leegzuigt, waardoor Odysseus zijn vlotje kwijtraakt. Hijzelf heeft zich nog net vast kunnen grijpen aan een tak op een eiland, en hangt aan die tak totdat Charybdis de zee weer uitspuugt. Hij springt op het vlot en gaat weer verder, zonder dat Scylla hem opmerkt. Odysseus drijft aan op het mysterieuze eiland Ogygia, waar de godin [[Griekse mythologie/Kalypso|Kalypso]] met nog een aantal andere vrouwen woont. Deze vrouwen giechelen als ze Odysseus zien, omdat zij zelf nog nooit een man hebben gezien. Odysseus wordt op het eiland goed verzorgd en Kalypso laat hem blijken dat ze hem wel ziet zitten. Odysseus houdt echter vol dat hij terugkeert naar Penelope, maar Kalypso zegt dat hij haar moet vergeten. Kalypso zegt dat ze hem onsterfelijk en eeuwig jong kan maken, maar Odysseus blijft het niet geweldig vinden. De goden vinden Odysseus na een verblijf van zeven jaar op het eiland zielig worden, en sturen Hermes naar Kalypso, die haar beveelt Odysseus te laten gaan. Zij ziet het niet zitten, en zegt dat de goden het gewoon niet kunnen hebben dat ze een sterveling bemint, bovendien zegt ze dat Zeus er zelf voor heeft gezorgd dat Odysseus hier aanspoelde. Toch laat Kalypso Odysseus met veel tegenzin gaan, en beveelt hem een boot te bouwen, waarmee hij naar huis kan varen. === De Faiaken === Als Odysseus het eiland van de [[Griekse mythologie/Faiaken|Faiaken]] in zicht heeft, veroorzaakt Poseidon een storm, waardoor Odysseus weer schipbreuk lijdt. Hij denkt dat hij nu dood gaat, maar net op dat moment duikt de nimf [[Griekse mythologie/Ino|Ino Leukothea]] op, die hem zegt dat hij veilig het eiland bereikt, als hij doet wat zij zegt. Ze draagt hem op haar hoofddoek, die de angst voor onheil en dood wegneemt, om zijn borst te binden en naakt het water in te springen. Odysseus vertrouwt haar niet helemaal, maar hij heeft geen keus. Hij springt, op de hoofddoek na, naakt het water in en zwemt naar de kust. Het duurt ondanks de hulp van [[Griekse mythologie/Athena|Pallas Athene]] nog twee dagen voordat Odysseus aanspoelt op de kust. Daar doet hij de hoofddoek af, en gooit deze, zoals Ino Leukothea hem had opgedragen, met afgewend gezicht terug in de zee. Dan gaat hij geheel naakt in de bosjes uitrusten. Athena komt, vermomd als een goede vriendin, voor in een droom van de prinses Nausikaä. Ze zegt tegen Nausikaä dat ze naar het strand moet gaan om de was te doen, want daar zal ze haar ware liefde ontmoeten. De volgende dag gaat ze met haar dienaressen de was doen aan het strand. Odysseus wordt wakker van de geluiden van Nausikaä en haar dienaressen en stapt, bedekt met wat bladeren, uit de struiken. Alle dienaressen gaan er vandoor, alleen Nausikaä blijft staan. Odysseus vraagt haar of zij een doek voor hem heeft die hij kan omslaan en of zij de weg naar de stad weet. Nausikaä geeft haar dienaressen de opdracht Odysseus te wassen, maar Odysseus schaamt zich en doet het liever zelf. Als hij gewassen is, legt Nausikaä hem uit hoe hij naar de stad moet komen en hoe hij moet handelen om gastvrij ontvangen te worden. Hij handelt zoals hem gezegd is en gaat naar het paleis. Hij wordt door de godin Athena onzichtbaar gemaakt en loopt recht op koningin Arete af. Als hij zich laat vallen en haar knieën omhelst, verdwijnt zijn onzichtbaarheid, waardoor de koningin schrikt. Odysseus smeekt Arete hem naar huis te laten gaan, en de Faiaken geven hem het beste eten en de beste spullen, omdat ze denken dat Odysseus een god is. Odysseus zegt hen echter dat hij een gewoon mens, en geen god is. Koning Alkinoös belooft hem een schip om naar huis te varen. Er wordt een feestmaal voor Odysseus gehouden, en Odysseus vraagt aan een zanger of hij over de Trojaanse oorlog kan zingen. Dit lied ontroert Odysseus zeer, en hij begint te huilen. Alkinoös vraagt hem zijn naam bekend te maken, omdat hij nu wel erg nieuwsgierig geworden is. Odysseus antwoordt nu dat hij Odysseus is, de man die het Paard van Troje bedacht. Alkinoös vraagt hem of hij over zijn avonturen op weg naar huis kan vertellen, en Odysseus vertelt door tot diep in de nacht. === Terugkeer op Ithaka === [[Afbeelding:JohnWilliamWaterhouse-PenelopeandtheSuitors(1912).jpg|right|thumb|Penelope spint de lijkwade.]] In de twintig jaren dat Odysseus van huis is, komen er steeds meer vreemde mannen op Ithaka, die willen trouwen met Penelope. Penelope houdt echter nog altijd van Odysseus en wil niet hertrouwen. Ze verzekeren haar dat Odysseus gestorven is, en ze zeggen haar dat ze op deze manier niet verder kan leven. Penelope zegt hen te zullen trouwen met iemand, zodra ze een lijkwade voor Odysseus heeft gesponnen. Ze begint aan deze lijkwade te werken, maar ze komt al snel tot de conclusie dat ze hier snel mee klaar is. Daarom spint ze overdag, maar haalt ze de lijkwade 's nachts weer uit elkaar. Odysseus wordt wakker op een voor hem vreemd eiland, dat in mist is gehuld. Hij ontmoet Athena, die hem zegt dat hij echt op Ithaka is, en om dat te bewijzen haalt ze de mist weg. Odysseus herkent het eiland nu, en Athene zegt hem dat hij niet meteen naar Penelope kan gaan, in verband met de vrijers. Ze zegt dat als hij nu naar Penelope zou gaan, hij hetzelfde zou sterven als Agamemnon. Om hem daartegen te beschermen, verandert Athena hem in een bedelaar en stuurt ze hem naar Eumaios, de zwijnenhoeder. Athene zegt hem bovendien dat ze naar Sparta zal vertrekken, om zijn zoon Telemachos terug naar huis te sturen. Hij is namelijk op pad gegaan om inlichtingen over zijn vader in te winnen. Eumaios komt er na verloop van tijd achter dat de bedelaar eigenlijk zijn meester is, en waarschuwt hem niet naar zijn paleis terug te keren, in ieder geval niet voordat Telemachos teruggekeerd is. Als Telemachos terug is op Ithaka, geeft Athena Odysseus zijn echte gedaante terug. In eerste instantie herkent Telemachos zijn vader niet, maar Odysseus overtuigt hem van het feit dat het wel degelijk zo is. Odysseus vraagt zijn zoon hem te helpen met het verslaan van de vrijers, waarop Telemachos natuurlijk toezegt. Odysseus wordt weer omgetoverd tot bedelaar door Athena en gaat naar zijn paleis. De vrijers zijn ondertussen erg onrustig geworden en willen dat Penelope nu een keuze maakt. Ze verzint een list, waardoor ze met niemand hoeft te trouwen. Aan de muur hangt nog de boog van Odysseus, die alleen hij kan spannen. Ze organiseert een wedstrijd, en degene die de boog kan spannen en er een pijl mee kan schieten, wordt de nieuwe echtgenoot. Alle vrijers proberen de boog te spannen, maar geen van hen lukt dit. Odysseus vraagt, nog steeds betoverd, of hij het eens mag proberen. De vrijers roepen dat een bedelaar al helemaal geen boog kan spannen, maar Penelope zegt dat de bedelaar het ook mag proberen. Odysseus spant de boog en schiet ermee, waardoor alle vrijers verbaasd kijken. Odysseus wordt weer omgetoverd tot Odysseus, waardoor de vrijers nog verbaasder zijn. De vrijers proberen Odysseus te vermoorden, waarna hij een vrijer doodt. Een vrijer vraagt waarom hij mensen aan het doden is, waarop Odysseus antwoordt dat het schurken zijn, omdat ze jaren van zijn geld hebben geleefd en met zijn vrouw wilden trouwen. Hierna schiet Odysseus nog meer vrijers dood, en begint er een heuse strijd. Odysseus krijgt hulp van Telemachos en samen overwinnen ze de vrijers. Odysseus gaat na het gevecht op zoek naar Penelope, en wordt met haar herenigd. Ze beloven voor altijd bij elkaar te blijven. == Vertelwijze == De Odyssee van Homeros beschrijft de laatste 41 dagen van de tocht van Odysseus. Het boek begint waar Odysseus aanspoelt op het eiland van de Faiaken tot op Ithaka. Odysseus vertelt aan de koning van de Faiaken, Alkinoös, over zijn terugtocht vanuit Troje. Zijn belevenissen bij o.a. de Kykloop, Circe en Skylla worden dus in flashback door Odysseus zelf verteld. Nadat zijn verhaal is afgelopen, gaat het verhaal gewoon verder daar waar het gebleven is en vertelt over hoe Odysseus terugkeert op Ithaka en korte metten maakt met de vrijers. == Externe links == *[https://www.ods.nl/la-rousselie/odysseus.html Uitgebreide informatie over Odysseus' terugtocht naar Ithaka] {{Sub}} 3jcso9tsfptrxx8w5cwr2m2p3d7aw0g 0 6425 427361 416919 2026-05-17T07:07:53Z Erik Baas 2193 lf 427361 wikitext text/x-wiki {{Bi}} {|border="0" align="center" cellpadding="6" |align="center"|[[Bestand:Flag of Italy.svg|center|70px|Bandiera Italiana]] |align="center"|<span style="font-size: larger;">Italiaans ~ Italiano</span><br><br><span style="font-size: large;">Leer Italiaans!</span> |- |align="center"|''La bandiera italiana<br>La bandie-èraa ietaalie-jaanaa: De Italiaanse vlag'' |align="center"|[[Italiaans/Inhoudsopgave|Ga naar de inhoudsopgave >>]] |} <div class="center"> [[Bestand:Colosseum-2003-07-09.jpg|450px|Roma]]<br><span style="font-size: small;">''Il Colosseo, Roma<br>Het {{Wp|Colosseum|Colosseum}}, Rome''</span> </div> {| align="center" |- | [[Bestand:Flag of Italy.svg|center|70px|Bandiera della Repubblica Italiana]] | [[Bestand:Flag of Switzerland.svg|center|59px|Bandiera della Svizzera]] | [[Bestand:Flag of San Marino.svg|center|70px|Bandiera del San Marino]] | [[Bestand:Flag of the Vatican City - 2001 version.svg|center|70px|Bandiera della Città del Vaticano]] <!--in deze kolonien wordt waarschijnlijk GEEN Italiaans meer gesproken | [[Bestand:Flag of Libya.svg|center|70px|Bandiera Libiana]] | [[Bestand:Flag of Ethiopia.svg|center|70px|Bandiera Etiopiana]] | [[Bestand:Flag of Tunisia.svg|center|70px|Bandiera Tunisiana]] | [[Bestand:Flag of Somalia.svg|center|70px|Bandiera della Somalia]] --> |- | align="center"| <span style="font-size: small;">''Repubblica Italiana<br>Italië''</span> | align="center"| <span style="font-size: small;">''Svizzera<br>Zwitserland''</span> | align="center"| <span style="font-size: small;">''San Marino<br>San Marino''</span> | align="center"| <span style="font-size: small;">''Città del Vaticano<br>Vaticaanstad''</span> <!--in deze kolonien wordt waarschijnlijk GEEN Italiaans meer gesproken | align="center"| <span style="font-size: small;">''Libia<br>Libië''</span> | align="center"| <span style="font-size: small;">''Etiopia<br>Ethiopië''</span> | align="center"| <span style="font-size: small;">''Tunisia<br>Tunesië''</span> | align="center"| <span style="font-size: small;">''Somalia<br>Somalië''</span> --> |} {|border="0" align="center" cellpadding="6" |align="center"|<span style="font-size: larger;">Cursus Italiaans</span><br> |align="center"|<span style="font-size: larger;">Corso di lingua italiana<br>Corso di italiano</span><br> |} <div class="center"><span style="font-size: xx-large;">[[Italiaans/Inhoudsopgave|Ga naar de inhoudsopgave >>]]</span></div> {{Navigatie Indo-Europees}} {{Boek}} {{Fase|4}} [[Categorie:Taal]] piker5sbmcyv6m4tvc7gbbi3y6n82wu 0 6726 427458 379872 2026-05-17T07:25:12Z Erik Baas 2193 lf 427458 wikitext text/x-wiki {{Index Handboek MediaWiki}} Speciale pagina's zijn pagina's die geen vaste inhoud hebben, zoals andere wikipagina's, maar waarvan de inhoud automatisch gegenereerd wordt of een speciale functie heeft. Voorbeelden zijn de inlogpagina of de gebruikerslijst. Speciale pagina's bevinden zich in de pseudonaamruimte ''Special:'' (Nederlands: ''Speciaal:'') en bestaan in de broncode, niet in de database. == Eigenschappen van speciale pagina's == *Hoewel ze geen inhoud van een tabelartikel weergeven, maar een resultaat van een query kan de speciale pagina op dezelfde manier gelinkt worden als een module of artikel, dus met dubbele haken <nowiki>[[Onderwerp]]</nowiki>. *Bepaalde speciale pagina's zullen een fout geven, wanneer niet ook de paginanaam waarop de speciale pagina betrekking heeft (de doelpagina), wordt aangegeven. Bijvoorbeeld [[Speciaal:Contributions]] werkt niet, maar [[Speciaal:Contribution/newbees]] werkt wel; [[Speciaal:Recentchangeslinked]] weer niet en [[Speciaal:Recentchangeslinked/Handboek MediaWiki/Speciale pagina's]] weer wel. *Het voorgaande woord voor de speciale pagina's is afhankelijk van de taal. In het Engels wordt ''special'' gebruikt, in het Duits ''spezial'', enzovoort. Toegepast op een Nederlandstalige wiki werken anderstalige woorden voor speciaal niet. *Men kan niet een redirect aanmaken voor een speciale pagina; dat werkt niet. *Sommige speciale pagina's kunnen als include worden gebruikt, d.w.z ze kunnen binnen een pagina/module (zoals deze) worden aangeroepen en opgenomen. Deze speciale pagina's zijn: [[speciaal:Newpages]], [[speciaal:Wantedpages]], [[speciaal:Allpages]], [[speciaal:Prefixindex]], and [[speciaal:Recentchanges]]. Het opnemen van deze pagina's wordt gedaan door: <nowiki>{{Speciaal:Newpages/5}}</nowiki> in een document op te nemen, dus net als een sjabloon. In dit geval zouden de laatste 5 nieuwe pagina's op deze wiki worden opgenomen. == Overzicht van speciale pagina's == <!-- 13 september 2006 - WebBoy --> Dit is een overzicht van alle speciale pagina's. Gegeven is de systeemsnaam, de Nederlandse titel, de benodigde rechten om de speciale pagina te bekijken en de extra opties van de pagina. ;Unlisted :De speciale pagina is niet te vinden op [[Special:Specialpages]], vaak omdat de speciale pagina zonder extra parameters niet werkt. ;Includable :Het is mogelijk de speciale pagina in te voegen als sjabloon op een pagina {| class="wikitable" ! [[Afbeelding:Exquisite-khelpcenter.png|16px|Meer informatie]] !! Systeemnaam !! Titel !! Opties !! [[../Gebruikersgroepen|Benodigde rechten]] |- | [[#Allmessages|→]] || [[Special:Allmessages|Allmessages]] || Systeemteksten || || |- | [[#Allpages|→]] || [[Special:Allpages|Allpages]] || Alle pagina's || Includable || |- | [[#Ancientpages|→]] || [[Special:Ancientpages|Ancientpages]] || Oudste pagina's || || |- | [[#Blockip|→]] || [[Special:Blockip|Blockip]] || Gebruiker blokkeren || || block |- | [[#Blockme|→]] || [[Special:Blockme|Blockme]] || ''geen'' (wordt gebruikt door Proxyblocker) || Unlisted || |- | [[#Booksources|→]] || [[Special:Booksources|Booksources]] || Boekinformatie || || |- | [[#BrokenRedirects|→]] || [[Special:BrokenRedirects|BrokenRedirects]] || Onjuiste doorverwijzingen || || |- | [[#Categories|→]] || [[Special:Categories|Categories]] || Categorieën || || |- | [[#Contributions|→]] || [[Special:Contributions|Contributions]] || Bijdragen gebruiker || Unlisted || |- | [[#Deadendpages|→]] || [[Special:Deadendpages|Deadendpages]] || Pagina's zonder links || || |- | [[#Disambiguations|→]] || [[Special:Disambiguations|Disambiguations]] || Doorverwijspagina's || || |- | [[#DoubleRedirects|→]] || [[Special:DoubleRedirects|DoubleRedirects]] || Dubbele doorverwijzingen || || |- | [[#Emailuser|→]] || [[Special:Emailuser|Emailuser]] || E-mail deze gebruiker || Unlisted || |- | [[#Export|→]] || [[Special:Export|Export]] || Exporteren || || |- | [[#Imagelist|→]] || [[Special:Imagelist|Imagelist]] || Bestandslijst || || |- | [[#Import|→]] || [[Special:Import|Import]] || Pagina's importeren || || import |- | [[#Ipblocklist|→]] || [[Special:Ipblocklist|Ipblocklist]] || Lijst van geblokkeerde gebruikers en IP-adressen. || || |- | [[#Listredirects|→]] || [[Special:Listredirects|Listredirects]] || Lijst van doorverwijzingen || || |- | [[#Listusers|→]] || [[Special:Listusers|Listusers]] || Gebruikerslijst || || |- | [[#Lockdb|→]] || [[Special:Lockdb|Lockdb]] || Blokkeer de database || || siteadmin |- | [[#Log|→]] || [[Special:Log|Log]] || Logboeken || || |- | [[#Lonelypages|→]] || [[Special:Lonelypages|Lonelypages]] || Weespagina's || || |- | [[#Longpages|→]] || [[Special:Longpages|Longpages]] || Lange pagina's || || |- | [[#MIMEsearch|→]] || [[Special:MIMEsearch|MIMEsearch]] || Zoeken op MIME-type || || |- | [[#Mostcategories|→]] || [[Special:Mostcategories|Mostcategories]] || Pagina's met de meeste categorieën || || |- | [[#Mostimages|→]] || [[Special:Mostimages|Mostimages]] || Meest gebruikte bestanden || || |- | [[#Mostlinked|→]] || [[Special:Mostlinked|Mostlinked]] || Pagina's waar het meest naar verwezen wordt || || |- | [[#Mostlinkedcategories|→]] || [[Special:Mostlinkedcategories|Mostlinkedcategories]] || Categorieën waar het meest naar verwezen wordt || || |- | [[#Mostrevisions|→]] || [[Special:Mostrevisions|Mostrevisions]] || Pagina's met de meeste bewerkingen || || |- | [[#Movepage|→]] || [[Special:Movepage|Movepage]] || Hernoem pagina || Unlisted || |- | [[#Newimages|→]] || [[Special:Newimages|Newimages]] || Nieuwe afbeeldingen || Includable || |- | [[#Newpages|→]] || [[Special:Newpages|Newpages]] || Nieuwe pagina's || Includable || |- | [[#Preferences|→]] || [[Special:Preferences|Preferences]] || Voorkeuren || || |- | [[#Prefixindex|→]] || [[Special:Prefixindex|Prefixindex]] || Prefix-index || Includable || |- | [[#Random|→]] || [[Special:Random|Random]] || Willekeurige pagina || || |- | [[#Randomredirect|→]] || [[Special:Randomredirect|Randomredirect]] || Willekeurige doorverwijzing || || |- | [[#Recentchanges|→]] || [[Special:Recentchanges|Recentchanges]] || Recente wijzigingen || Includable || |- | [[#Recentchangeslinked|→]] || [[Special:Recentchangeslinked|Recentchangeslinked]] || Volg links || Unlisted || |- | [[#Revisiondelete|→]] || [[Special:Revisiondelete|Revisiondelete]] || Verwijder/Herstel bewerkingen || || deleterevision |- | [[#Shortpages|→]] || [[Special:Shortpages|Shortpages]] || Korte pagina's || || |- | [[#Pages|→]] || [[Special:Pages|Pages]] || Speciale pagina's || Unlisted || |- | [[#Statistics|→]] || [[Special:Statistics|Statistics]] || Statistieken || || |- | [[#Uncategorizedcategories|→]] || [[Special:Uncategorizedcategories|Uncategorizedcategories]] || Niet-gecategoriseerde categorieën || || |- | [[#Uncategorizedimages|→]] || [[Special:Uncategorizedimages|Uncategorizedimages]] || Niet-gecatoriseerde afbeeldingen || || |- | [[#Uncategorizedpages|→]] || [[Special:Uncategorizedpages|Uncategorizedpages]] || Niet-gecategoriseerde pagina's || || |- | [[#Undelete|→]] || [[Special:Undelete|Undelete]] || Toon verwijderde pagina's || || deletedhistory |- | [[#Unlockdb|→]] || [[Special:Unlockdb|Unlockdb]] || Blokkering van de database opheffen || || siteadmin |- | [[#Unusedcategories|→]] || [[Special:Unusedcategories|Unusedcategories]] || Ongebruikte categorieën || || |- | [[#Unusedimages|→]] || [[Special:Unusedimages|Unusedimages]] || Ongebruikte bestanden || || |- | [[#Unusedtemplates|→]] || [[Special:Unusedtemplates|Unusedtemplates]] || Ongebruikte sjablonen || || |- | [[#Unwatchedpages|→]] || [[Special:Unwatchedpages|Unwatchedpages]] || Pagina's die niet op een volglijst staan || || unwatchedpages |- | [[#Upload|→]] || [[Special:Upload|Upload]] || Upload bestand || || |- | [[#Userlogin|→]] || [[Special:Userlogin|Userlogin]] || Aanmelden / Inschrijven || || |- | [[#Userlogout|→]] || [[Special:Userlogout|Userlogout]] || Afmelden || Unlisted || |- | [[#Userrights|→]] || [[Special:Userrights|Userrights]] || Gebruikersrechtenbeheer || || userrights |- | [[#Version|→]] || [[Special:Version|Version]] || Softwareversie || || |- | [[#Wantedcategories|→]] || [[Special:Wantedcategories|Wantedcategories]] || Niet-bestaande categorieën met de meeste verwijzingen || || |- | [[#Wantedpages|→]] || [[Special:Wantedpages|Wantedpages]] || Niet-bestaande pagina's met de meeste verwijzingen || Includable || |- | [[#Watchlist|→]] || [[Special:Watchlist|Watchlist]] || Volglijst || || |- | [[#Whatlinkshere|→]] || [[Special:Whatlinkshere|Whatlinkshere]] || Verwijzingen naar deze pagina || Unlisted || |} === Doorverwijzingen === Sommige namen van speciale pagina's zijn doorverwijzingen naar andere (speciale) pagina's. Vaak bestaan deze doorverwijzingen vanwege ''backward compatibility''. Deze doorverwijzingen zijn opgenomen in de broncode en kunnen (behalve daar) niet gewijzigd worden. {| class="wikitable" ! Van !! Naar |- | [[Special:Mypage]] || User:''Gebruikersnaam'' |- | [[Special:Mytalk]] || User_talk:''Gebruikersnaam'' |- | [[Special:Mycontributions]] || Special:Contributions/''Gebruikersnaam'' |- | [[Special:Listadmins]] || [[Special:Listusers/sysop]] |- | [[Special:Logs]] || [[Special:Log]] |- | [[Special:Randompage]] || [[Special:Random]] |- | [[Special:Userlist]] || [[Special:Listusers]] |} {{Sub}} j9w6zc28l8qowmil89sgshaoipx81jg 0 7114 427209 267413 2026-05-17T06:12:37Z Erik Baas 2193 lf 427209 wikitext text/x-wiki {{Index Lineaire algebra}} De lineaire ruimte van de eenvormen op V is nauw met V verbonden en wordt daarom op een speciale manier aangeduid. ==Definitie 16.1== De lineaire ruimte van de eenvormen op V heet de '''duale''' ruimte V<sup>*</sup> van V. ===Voorbeelden=== Neem steeds <math>K=\R</math>, * Zij <math>\ V=\R^n</math>, dan zijn de projecties <math>p_i(x_1,\ldots,x_n)=x_i</math> element van de duale ruimte <math>(\R^n)^*</math>. * Zij <math>\!\ V=C[-\pi,\pi]</math>, d.w.z de ruimte van de continue functies op <math>[-\pi,\pi]</math>, dan is <math>a_n(f)=\int^{\pi}_{-\pi}f(x) \sin(nx) dx</math> een element van de duale ruimte van <math>C[-\pi,\pi]</math>. * Zij <math>\ V=\R[x]</math>, d.w.z. de lineaire ruimte van alle veeltermen, dan zijn <math>ev:\R[x]\to\mathbb{R}:p(x)\mapsto p(5)</math> en <math>D:\R[x]\to\R:p(x)\mapsto p'(\pi)\ </math> twee verschillende elementen van de duale ruimte van de veeltermen. ==Stelling 16.1== Als V de dimensie n heeft, is ook de dimensie van V<sup>*</sup> gelijk aan n. ===Bewijs=== Kies een basis <math>(v_1,...,v_n)\,</math> van V en definieer de eenvormen <math>(v_1^*,...,v_n^*)\,</math> door: :<math>v_i^*(v_j)=\delta_{ij}</math> dus 1 als i=j en 0 als i en j verschillend zijn Deze eenvormen vormen een basis van de duale ruimte, want ze zijn onafhankelijk en een willekeurige eenvorm u is een lineaire combinatie van deze eenvormen, immers voor iedere basisvector <math>v_i</math> geldt: :<math>u(v_i)=u(v_1)v^*_1(v_i)+\ldots+u(v_n)v^*_n(v_i)=\left(u(v_1)v^*_1+\ldots+u(v_n)v^*_n\right)(v_i).</math> Voor lineaire combinaties van de <math>v_i</math> gelden vergelijkbare uitspraken omdat de onderliggende afbeeldingen lineair zijn. Voor de eenvorm u geldt daarom dat :<math>u = u(v_1)v^*_1+\ldots+u(v_n)v^*_n</math> Iedere willekeurige eenvorm u is dus te schrijven als lineaire combinatie van de n eenvormen <math>v_i^*</math>. De bovengenoemde basis van de duale ruimte die als het ware bij een basis van de oorspronkelijke ruimte hoort speelt een speciale rol en heeft daarom ook een speciale naam. ==Definitie 16.2== De basis <math>(v_1^*,...,v_n^*)\,</math> van de duale ruimte V<sup>*</sup> die met de basis <math>(v_1,...,v_n)\,</math> van V verbonden is door: :<math>v_i^*(v_j)=\delta_{ij}</math> heet de '''duale''' basis van <math>(v_1,...,v_n)\,</math>. {{Sub}} gi7asyqxkze5lqlkdnxciv7egas9wgf 0 7459 427456 258495 2026-05-17T07:25:11Z Erik Baas 2193 lf 427456 wikitext text/x-wiki {{Index Handboek MediaWiki}} == Systeemeisen == * Webserversoftware (bijvoorbeeld Apache) met PHP 5 ondersteuning * Een MySQL (versie 4 of hoger) database De meeste hostingproviders hebben wel een MySQL-database, maar PHP 5 ondersteuning is soms nog niet aanwezig. Let hier goed op als je je website laat hosten! == Downloaden == MediaWiki is beschikbaar via [https://mediawiki.org www.mediawiki.org]. Er is zowel een [https://mediawiki.org/wiki/Download stabiele versie] als de [https://mediawiki.org/wiki/Download_from_SVN recentste versie via SVN] beschikbaar. Het is het beste de stabiele versie te nemen. De recentste versie is nog in ontwikkeling en is dus nog niet stabiel en kan crashen door een verkeerde knop in te drukken, een nieuwe functie toe te voegen, enz. == Installatie == De database dient te worden geïnstalleerd. == Updaten == ==Engelstalige handleiding== Op de MediaWiki website staat de handleiding voor het installeren: [[mw:Manual:Installation]]. {{Sub}} 0xyodq5dqy6klbrmguohjkb0bwrxvom 0 7859 427359 426342 2026-05-17T07:07:51Z Erik Baas 2193 lf 427359 wikitext text/x-wiki {{Bi}} {{Paragraaf|Inleiding}} {{Tekstblok | [[Afbeelding:Flag Groningen.svg|22px]] Het {{Wp|Gronings|Gronings}} (''Grunnegs'') is de verzamelnaam voor een aantal {{Wp|Nedersaksisch|Nedersaksische}} varianten in en rond de provincie Groningen. Het vormt samen met de dialecten in het aangrenzende {{Wp|Oost-Friesland|Oost-Friesland}} (Duitsland) een apart cluster dialecten. Het dialect in het oosten van Groningen, rond het dorp Bad Nieuweschans, komt vrijwel geheel overeen met het dialect in het aangrenzende Duitsland, rond de dorpen Bunde en Weener. In dit boek wordt zowel het Groningse dialect geleerd, als informatie gegeven over het dialect. }} {{Paragraaf|Inhoud}} {{Tekstblok | * [[Gronings/Hoofdstuk 1|Inleiding]] - Over het Gronings: algemeen, verwantschap met andere talen * [[Gronings/Hoofdstuk 2|Les 1]] - Grammatica: spelling, uitspraak, voornaamwoorden, werkwoorden hebben & zijn * [[Gronings/Hoofdstuk 3|Les 2]] - Vocabulaire: telwoorden, kleuren, dagen, maanden, seizoenen, vraagwoorden * [[Gronings/Hoofdstuk 4|Les 3]] - Over het Gronings: ontstaan van het Gronings * [[Gronings/Hoofdstuk 5|Les 4]] - Conversaties: Voorstellen * [[Gronings/Hoofdstuk 6|Les 5]] - Conversatie: een gesprek op de kerstmarkt * [[Gronings/Woordenboek|Woordenboek]] - Woordenboekje met de belangrijkste Groningse woorden en de woorden uit de lessen '''Afkortingen''' Het Gronings is niet één dialect, maar bestaat uit verschillende varianten. Deze variatie wordt ook hier weergegeven, namelijk met afkortingen. Hieronder staan de afkortingen en het dialect dat daarbij hoort. Zie [[Gronings/Dialecten|Groningse dialecten]] voor een overzicht van de dialecten en waar ze worden gesproken. }} VEK = Veenkoloniaals HGL = Hoogelandsters WEV = Westerwolds WSK = Westerkwartiers OLD = Oldambtsters NVL = Noordenvelds STD = Stadsgronings KPM = Kollumerpomp {{Navigatie Indo-Europees}} {{Boek}}{{Fase|1}} 7rfe9nrabg6b3qa64h0dnxjkctwr1cg 3 7953 427464 414360 2026-05-17T08:09:33Z Erik Baas 2193 /* Inloggen */ — nieuwe sectie 427464 wikitext text/x-wiki __TOC__ == Archief == [[Overleg gebruiker:T.vanschaik/Archief - 2022|2022 en eerder]] == Nog maar eens... == * [https://nl.wikibooks.org/w/index.php?title=Overbrengingsregels/Antwoorden&diff=prev&oldid=370379 Lintfouten, ongeldige HTML]. Laatste keer? ''Asjeblieft?'' - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 22 jan 2023 00:45 (CET) *:Hoi,<br> *:Het enige verschil dat ik zie is dat je alle '''&lt;br /&gt;''' codes vervangen hebt door '''&lt;br&gt;'''. Ik weet dat de code zonder slash een geldige code is, maar ik ben ooit, vraag me echt niet wanneer en waar, tegengekomen dat in een herziening van de HTML-codes de slash werd toegevoegd. Het was een voor mij compleet logische stap in het stroomlijnen van de verschillende codes. De '''&lt;br&gt;''' is een ongepaarde HTML-code vergelijkbaar met de verwijzende '''&lt;ref name = "''name''"&gt;''', waar ook een afsluitende slash inzit. Sindsdien gebruik ik de code met slash, en dat werkt altijd prima. Als het voor de lintfouten-check handig is, wil ik wel de code zonder slash gebruiken, maar ik voel er weinig voor om alle pagina's die ik ooit op Wikibooks heb gemaakt of bewerkt op die wijziging te gaan scannen. ;( [[Gebruiker:T.vanschaik|T.vanschaik]] ([[Overleg gebruiker:T.vanschaik|overleg]]) 22 jan 2023 11:44 (CET) :::Het werkt idd. prima, maar dat is alleen omdat browsers (nu nog?) soepel omgaan met verouderde HTML. De verwarring is ontstaan door verschillen in HTML 4.xx, XHTML en XML. Maar MediaWiki is "om" naar HTML 5, en ik probeer mbv. een script ''alle'' pagina's aan die norm te laten voldoen. Ik heb er - letterlijk - al duizenden gedaan, maar het moet wel een keer ''klaar'' zijn. Oude fouten kom ik ooit wel eens tegen, ik hoop alleen dat je geen nieuwe meer maakt; er is weinig lol aan om elke dag weer ongeveer dezelfde edits te maken, en het schoot me gister nét even verkeerd... :::PS.: Vergelijk [[Speciaal:LintErrors]] eens met bv. [https://nl.wikipedia.org/wiki/Speciaal:LintErrors nl.wikipedia] en [https://en.wikibooks.org/wiki/Special:LintErrors en.wikibooks]? - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 22 jan 2023 13:32 (CET) ::::Als ik het dus goed begrijp: geen '''&lt;br /&gt;''' maar, maar alleen nog: '''&lt;br /&gt;'''. Overigens, heb jij een goede referentie voor HTML 5?[[Gebruiker:T.vanschaik|T.vanschaik]] ([[Overleg gebruiker:T.vanschaik|overleg]]) 22 jan 2023 13:47 (CET) :::::Nee, geen '''&lt;br /&gt;''' meer maar alleen nog: '''&lt;br&gt;'''. Wat HTML 5 betreft is W3C leidend. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 11 feb 2023 21:34 (CET) De code <code>&lt;br /></code> wordt nu afgevangen door een filter, ook als deze al voor jouw bewerking in de tekst stond. Ik zoek nog naar een verfijning van deze - toch wel botte - actie. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 20 feb 2023 17:17 (CET) == [[:Categorie:Verwijderbare pagina]] == Daar hebben we een ander systeem voor: plaats <code><nowiki>{{Nuweg}}</nowiki></code> op het artikel en de rest gaat vanzelf. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 11 feb 2023 20:56 (CET) :Ik heb die categorie altijd gezien in het licht van vandalisme en blabla, zal verwijderbare pagina niet meer gebruiken [[Gebruiker:T.vanschaik|T.vanschaik]] ([[Overleg gebruiker:T.vanschaik|overleg]]) 12 feb 2023 08:55 (CET) == Dubbele sjabloonparameters == * [[Basiskennis chemie 3/Oxides algemeen Opgaven 3]] onduidelijk * [[Basiskennis chemie 4/Redenen voor een terugtitratie]] gedaan * [[Basiskennis chemie/Formules verbindingen/Opgaven]] onduidelijk * [[Basiskennis chemie/Molaire massa/Opgaven]] onduidelijk * [[Basiskennis chemie/Namen en formules zouten/opgaven]] onduidelijk :De pagina geeft zelf meer informatie, in het rode kader, nadat je op "Bewerken" geklikt hebt. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 13 feb 2023 00:23 (CET) ::Was even zoeken, fout zat in sjabloon:VraagEnAntwoord :) [[Gebruiker:T.vanschaik|T.vanschaik]] ([[Overleg gebruiker:T.vanschaik|overleg]]) 13 feb 2023 12:11 (CET) == [[Basiskennis chemie 5/Corbonylverbindingen]] == De beide tabellen onder het kopje "Naamgeving" zijn te breed; de pagina krijgt een horizontale scrollba als de browser smaller is dan 1344px. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 11 feb 2023 22:35 (CET) :Hier moet ik even rustig naar kijken [[Gebruiker:T.vanschaik|T.vanschaik]] ([[Overleg gebruiker:T.vanschaik|overleg]]) 12 feb 2023 08:56 (CET) ::Ik heb de tabellen smaller gemaakt. Verder zat er een tikfout in de naam van de pagina, die is nu: [[Basiskennis chemie 5/Carbonylverbindingen]]. Ook is het laatste stuk niet voor deze pagina bedoeld, dat moet naar een eigen pagina. [[Gebruiker:T.vanschaik|T.vanschaik]] ([[Overleg gebruiker:T.vanschaik|overleg]]) 13 feb 2023 12:23 (CET) == Titelwijzigingen == Wil je na een titelwijziging asjeblieft de links naar de betreffende pagina aanpassen<s>, ipv. telkens redirects achter te laten</s>? Dit om te voorkomen dat er een onontwarbare kluwen van redirects ontstaat, zelfs zoals gisteren tussen chemie delen 3 en 4 onderling. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 17 feb 2023 15:23 (CET) :Naar mijn weten gedaan, ik zoek eerst de links naar de redirect op, en dan vlag ik de pagina als "nuweg". Dat kost alleen even tijd, een gaat niet altijd momentaan, sorry. Ik ben trouwens met een opschoonactie van paginanamen bezig, dus het al nog wel een paar keer gebeuren.[[Gebruiker:T.vanschaik|T.vanschaik]] ([[Overleg gebruiker:T.vanschaik|overleg]]) 17 feb 2023 21:21 (CET) ::<s>Als je op de 'hernoemen"-pagina even het vinkje weghaalt bij "Een doorverwijzing achterlaten" hebben we er allebei veel minder werk aan. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 13 mrt 2023 19:46 (CET)</s> == Sjabloon:Boeksjabloon (uitklappen)/Delen == Ik heb me suf gezocht : [https://nl.wikibooks.org/w/index.php?title=Sjabloon:Boeksjabloon_(uitklappen)/Delen&diff=prev&oldid=372021] ! Het gevolg van deze fout was dat de [[Sjabloon:Boeksjabloon (uitklappen)]] veel te veel ruimte in beslag nam (qua hoogte). En dat terwijl ik eigenlijk bezig was met een betere versie van Sjabloon:Paginalink (zie de [https://nl.wikibooks.org/w/index.php?title=Wikibooks:Zandbak&oldid=372020 zandbak])... - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 6 mrt 2023 05:32 (CET) :Wat je precies in de uitklapinhoud gewijzigd heb kan ik niet echt teruglezen. Ik zie wat extra witregels en wat schuiven met parameters in tags. Ik zie in eerste instantie geen wijziging in het functioneren. De andere opmaak van paginalink heb ik zelf ook al eens naar gekeken, maar ik kreeg het uitvullen niet netjes voor elkaar. In de zandbak ziet het er nu prima uit.<br> :Overigens ben ik van mening dat je iets eerder moet gaan slapen (5:21 is geen tijd om nog wakker te zijn) of een beddenplank aanschaffen, dan val je niet zo ongeloveloos vroeg uit je bed. ;)) [[Gebruiker:T.vanschaik|T.vanschaik]] ([[Overleg gebruiker:T.vanschaik|overleg]]) 6 mrt 2023 10:04 (CET) ::Er stond een accolade te veel, twee accolades op een heel verkeerde plaats, en "titel = " ipv. "deel =" in de uitleg (zie ook eerdere bewerkingen). Ik wil je vragen je werk in HTML, CSS en sjabloonparameters beter te controleren. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 6 mrt 2023 10:16 (CET) :::Als het lijkt te werken, en geen gekke dingen opvallen, lijkt het correct, toch? Een andere controle dan puur tekstueel of de kleurtjes die tegenwoordig in de editor verschijnen heb ik niet. Paginalink en de uitklapinhoud zijn trouwens van ver voor de tijd (voor zo ver ik me herinner) dat er kleurtjes in de editor zaten. Meer dan excuses heb ik niet voor je. [[Gebruiker:T.vanschaik|T.vanschaik]] ([[Overleg gebruiker:T.vanschaik|overleg]]) 6 mrt 2023 10:54 (CET) == Lintfouten: Meerdere niet-afgesloten opmaaktags == Van 143 naar <del>1</del> <ins>nul</ins>, door één bewerking: [https://nl.wikibooks.org/w/index.php?title=Sjabloon:Antwoord_verborgen&curid=39522&diff=372231&oldid=371417]. Na een half uur zoeken, dat dan weer wel... :-( - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 13 mrt 2023 19:44 (CET) ==[[Sjabloon:Cite journal1]]== Opnieuw geïmporteerd, nu met volledige geschiedenis. Er moet nog wel het een en ander in aangepast worden... - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 13 mrt 2023 20:01 (CET) :Dat moet dan ook in de Wikipedia. [[Gebruiker:T.vanschaik|T.vanschaik]] ([[Overleg gebruiker:T.vanschaik|overleg]]) 16 mrt 2023 09:59 (CET) == [[Natuurkunde Opgaven/Golven, staand]] == Is "150 sm" correct, of moet het misschien "150 cm" zijn? - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 14 mrt 2023 23:43 (CET) :Nou hoor, kan ik nou niks fout doen zonder dat er iemand over struikelt? ;) [[Gebruiker:T.vanschaik|T.vanschaik]] ([[Overleg gebruiker:T.vanschaik|overleg]]) 15 mrt 2023 10:23 (CET) ::Sorry! ;-) ::PS.: Achteraf gezien had ik deze kunnen weten, maar omdat jij doorgaans schrijft over zaken waar ik niets van begrijp, had ik de tekst niet goed ''gelezen''. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 15 mrt 2023 23:37 (CET) :::Komt, geloof ik, vaker voor. [[Gebruiker:T.vanschaik|T.vanschaik]] ([[Overleg gebruiker:T.vanschaik|overleg]]) 16 mrt 2023 09:58 (CET) == Dubbele sjabloonparameters/2 == Ik heb je laatste bewerking op [[Natuurkunde Opgaven/Significante cijfers]] en [[Natuurkunde Opgaven/Weerstand schakeling]] teruggedraaid omdat er weer dubbele sjabloonparameters in voorkwamen. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 21 mrt 2023 12:43 (CET)<br> <s>PS.: In [[Basiskennis chemie/Formules verbindingen/Opgaven]] en [[Basiskennis chemie/Namen en formules zouten/opgaven]] komen die ook nog voor.</s> - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 21 mrt 2023 12:45 (CET) <br>&#42; Gevonden, zie [https://nl.wikibooks.org/w/index.php?title=Sjabloon%3AScheikundeopgaven%2FVerbindingen%2C_samenstelling_en_symbolen&diff=372663&oldid=370815&diffmode=source] en [https://nl.wikibooks.org/w/index.php?title=Sjabloon%3AScheikundeopgaven%2FZouten%2C_namen_en_formules&diff=372665&oldid=370859&diffmode=source]. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 21 mrt 2023 12:57 (CET) ::Idem: [[Natuurkunde Opgaven/Golven, staand]] - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 21 mrt 2023 15:03 (CET) == Sjabloon:Graph:Chart == Heb je [[Sjabloon:Tabel Exact/Elektronegativiteit Periodiek Systeem Grafiek|deze]] gezien? Ik kan me voorstellen dat je mijn OP niet meer zo volgt, gezien de drukte daar, vandaar... - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 21 mrt 2023 16:19 (CET) :Wat er precies met de gegevens is gebeurt weet ik niet, maar het principe lijkt te werken. Bedankt. [[Gebruiker:T.vanschaik|T.vanschaik]] ([[Overleg gebruiker:T.vanschaik|overleg]]) 22 mrt 2023 13:25 (CET) :: Het sjabloon loop was nog niet gedefinieerd. Ik heb de call uit de Wikipedia gekopieerd. Blijkbaar wordt de module string wel ondersteund op Wikibooks. Nu ziet het er weer uit zoals bedoeld, waarvoor, nogmaals, dank. :))[[Gebruiker:T.vanschaik|T.vanschaik]] ([[Overleg gebruiker:T.vanschaik|overleg]]) 22 mrt 2023 13:46 (CET) :::Ja, Module:String was al eens eerder geïmporteerd. Ik heb Sjabloon:Loop even opnieuw geïmporteerd met de complete history, die is nu dus identiek aan de versie op nl.wikipedia. Sorry dat ik dit manco niet zelf opgemerkt heb, maar ik ben in deze afhankelijk van evt. expliciete foutmeldingen, en die waren er niet. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 22 mrt 2023 14:45 (CET) ::::Heel goed kijken leverde in de linkerkantlijn twee meldingen "loop". Omdat ikzelf een tijdje heb zitten kijken wat dat sjabloon precies deed viel het kwartje sneller dan gisteren met chem en math. [[Gebruiker:T.vanschaik|T.vanschaik]] ([[Overleg gebruiker:T.vanschaik|overleg]]) 22 mrt 2023 14:50 (CET) == Gemak dient de mens ;-) == {{Alfabet met ankers|α|β|γ}} (zie [https://nl.wikibooks.org/w/index.php?title=Tabellenboek_Exact%2FIndex&diff=prev&oldid=374809&diffmode=source]). - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 11 apr 2023 18:32 (CEST) : Ik durf bijna geen dingen meer te zeggen die ook wel handig zouden zijn. [[Gebruiker:T.vanschaik|T.vanschaik]] ([[Overleg gebruiker:T.vanschaik|overleg]]) 11 apr 2023 19:45 (CEST) ::Vraag maar raak hoor, dit zijn juist leuke klusjes. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 12 apr 2023 14:03 (CEST) ::::-)) :::[[Gebruiker:T.vanschaik|T.vanschaik]] ([[Overleg gebruiker:T.vanschaik|overleg]]) 12 apr 2023 14:26 (CEST) == Concentraties == Hallo T.vanschaik! Leuk dat je chemie doet. Ik denk dat de pagina [[Basiskennis_chemie_4/Andere_concentratie-eenheden]] best wat uitgebreid zou kunnen worden. Of liever, de pagina's die eronder ressorteren. Molariteit, [mol/L] heeft namelijk ook een paar nadelen als concentratie-eenheid, hoe veel deze ook gebruikt wordt en hoe afdoend dat ook is in bijv. de biochemie. Volumes zijn namelijk wat ''rekbaar''. Als je de boel opwarmt zet het volume uit en gaat de molariteit dus naar beneden, zonder dat de concentratie echt afneemt. En bij meer geconcentreerde oplossingen krijg je soms volumecontractie. Daarom wordt in de Fysische Chemie vaak liever met molaliteit gewerkt. Dat heeft nog een ander voordeel: je hebt alleen maar een weegschaal nodig en die zijn akelig precies. Pipetten en vaatwerk moet geijkt worden. En nee, dat heeft niets met 'veroudering' te maken. Vloeistoffen zullen altijd uit blijven zetten. Misschien zou er een bladzijtje aan molaliteit gewijd moeten worden? [[Gebruiker:Jcwf|Jcwf]] ([[Overleg gebruiker:Jcwf|overleg]]) 13 apr 2023 17:54 (CEST) :Volkomen terecht wat je over molariteit als concentratie-eenheid zegt, maar .... :De tekst is gedacht, en dat staat ook op de eerste pagina van elk deel in de serie aangegeven, voor HAVO/VWO 4/5/6 en MBO1 Laboratoriumtechniek. Op dat moment zijn de finesses die je aandraagt minder belangrijk dan het inzicht in het grote plaatje. Het is een kwestie van eerst het bos duidelijk maken en dan pas een stel bomen apart aanwijzen: het bos bestaat uit bruine stokken met bruine zijstokken waar groene fliepjes aankomen die er in de winter afvallen. Dat er ook nog bruine stokken met zijstokken en groene prikdingen eraan die er 's winters niet afvallen, en zelfs van die stokken met zijstokken en prikdingen die er 's winters wel afvallen zijn is van later orde. Het gaat om de theorie zoals die op de genoemde schooltypen wordt aangeboden. Voor mij is het begrip molaliteit er een uit de categorie "prikdingen die er 's winters afvallen". Zelf maakte ik pas kennis met dat begrip in mijn (toen) derde jaar scheikundestudie en voor mij kan het prima in een boek over fysische chemie, maar dat is een stuk verder dan in deze serie boeken (in ieder geval door mij) bedoeld is. :Daarnaast is de serie concentrisch gedacht, wat wil zeggen dat als een specifiek onderwerp op een bepaald moment nodig is, er alsnog op ingegaan wordt. :Ik heb er geen moeite mee om verwijzingen op te nemen naar plaatsen met een diepgaandere behandeling van het onderwerp, maar voor de doelgroepen die ik in gedachte heb, is het begrip moliliteit niet relevant. Ook zaken als activiteit en activiteitscoëfficiënten was ik niet van plan aan de orde te stellen. De formele dimensieloosheid van evenwichtsconstanten en concentraties evenmin. Hooguit in VWO6 zou dit soort zaken in een profielwerkstuk aan de orde kunnen komen, maar dan ben je naar mijn idee al een heel stuk verder dan ik deze serie denk. [[Gebruiker:T.vanschaik|T.vanschaik]] ([[Overleg gebruiker:T.vanschaik|overleg]]) 14 apr 2023 10:19 (CEST) ::Zo ingrijpend is de concentratie in molaal nou ook weer niet. Anderzijds, ik ben geen fysisch chemicus, en in zijn specialisme voelt het voor mij als thuishorend. Voel je vrij om er nog wat aan te sleutelen. Wel een vraag: hou de doelgroep in de gaten, dat is niet de vrijwel afgestudeerde fysisch chemicus maar de middelbare scholier.[[Gebruiker:T.vanschaik|T.vanschaik]] ([[Overleg gebruiker:T.vanschaik|overleg]]) 14 apr 2023 22:04 (CEST) :::Tja, ik heb jarenlang aan een universiteit eerstejaars, die geen scheikunde gingen studeren, algemene chemie bij proberen te brengen. En ik kijk dus een beetje anders tegen de zaken aan. Vooral omdat ik soms veel tijd moest verdoen om de malle ideeën die ze van hun leraren op de middelbare school geleerd hadden, weer af te leren. Het idee dat je water niet op een weegschaal kon afwegen omdat dat per se met een maatkolf of een pipet moest bijvoorbeeld. Wat ze van jou leren is namelijk vaak wat anders dan je denkt dat je ze aanleert. :::Maar een scholier wat water af te laten wegen in VWO 4/5/6 is natuurlijk veeeel te moeilijk, dat begrijp ik ook wel. :::[[Gebruiker:Jcwf|Jcwf]] ([[Overleg gebruiker:Jcwf|overleg]]) 16 apr 2023 04:46 (CEST) ::::Water wegen is ook voor studenten MBO laboratoriumtechniek een brug waar ze eerst even aan moeten wennen.;-)) [[Gebruiker:T.vanschaik|T.vanschaik]] ([[Overleg gebruiker:T.vanschaik|overleg]]) 16 apr 2023 11:46 (CEST) == [[Basiskennis chemie/Naamgeving/Hydraten]] == Ik heb de afbeeldingen even verborgen, omdat die in {Kol2} (tussen de bold-tags) een lintfout veroorzaakten. Vooralsnog weet ik geen echte oplossing, sorry. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 20 apr 2023 13:38 (CEST) :Ik heb daar een keer een patch op gemaakt, maar waarschijnlijk niet op alle plekken waar dat noodzakelijk was ook de wijziging doorgevoerd. Ik ga kijken [[Gebruiker:T.vanschaik|T.vanschaik]] ([[Overleg gebruiker:T.vanschaik|overleg]]) 20 apr 2023 14:34 (CEST) ::<s>Opgelost, zie [[Sjabloon:Kolommen2 (variabel)/Afbeelding]] en diff [https://nl.wikibooks.org/w/index.php?title=Basiskennis_chemie/Naamgeving/Hydraten&diff=prev&oldid=376175]. Werkt overigens alleen voor vette tekst, maar voor cursief en vet+cursief is dezelfde techniek bruikbaar. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 20 apr 2023 19:01 (CEST)</s> ::Helaas, dode mus: pagina duikt nu toch weer op onder "Lintfouten: Genegeerde elementen" en "Lintfouten: Afsluitende tag ontbreekt". - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 20 apr 2023 19:37 (CEST) :::Voorlopig (?) opgelost door jouw "Fig2" te gebruiken, "thumb" toe te voegen bij elke afbeelding, en de losse tekst in "Fig2" te verplaatsen naar de caption van de afbeelding. Mooi is anders, maar het werkt en de lintfouten zijn er uit. Voel je vrij om de zaak te vervraaien... ;-) - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 20 apr 2023 19:59 (CEST) ::::Zijn de fouten ook specifieker te benoemen? Zowel "Genegeerd element" als "afsluitende tag" zijn nogal wijds interpretabel. Dat maakt zoeken naar een definitieve oplossing niet makkelijker. [[Gebruiker:T.vanschaik|T.vanschaik]] ([[Overleg gebruiker:T.vanschaik|overleg]]) 20 apr 2023 23:15 (CEST) :::::Nee, helaas! Deze twee zijn elkaars tegenpolen: "genegeerde elementen" zijn meestal verdwaalde eindtags zonder bijbehorende begintag, een "afsluitende tag" is juist het omgekeerde. "Misplaatste inhoud" is pas echt leuk, ik heb soms geen idee wat er bedoeld wordt. ;-) :::::PS. Alle soorten lintfouten staan op [[Speciaal:LintErrors]], met de (niet altijd actuele) aantallen erbij. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 21 apr 2023 00:01 (CEST) ::::::dat schiet niet echt op [[Gebruiker:T.vanschaik|T.vanschaik]] ([[Overleg gebruiker:T.vanschaik|overleg]]) 21 apr 2023 00:03 (CEST) == invoektekst == [https://nl.wikibooks.org/w/index.php?go=Boek&search=Invoektekst+&title=Speciaal%3AZoeken&ns0=1&ns1=1&ns2=1&ns3=1&ns4=1&ns5=1&ns8=1&ns9=1&ns10=1&ns11=1&ns12=1&ns13=1&ns14=1&ns15=1&ns102=1&ns103=1&ns104=1&ns105=1&ns828=1&ns829=1&ns2300=1&ns2301=1&ns2302=1&ns2303=1] - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 27 apr 2023 21:37 (CEST) :Volgens mij heb ik ze allemaal opgeruimd. Duidelijk een nadeel als je te slim wilt zijn Zit er in de slimmigheid een foutje dan ben je een eeuwigheid bezig het te herstellen. Gellukkig heeft wikibooks alle plekjes voor me opgezocht. Ik heb ook meteen op die plekken het sjabloon sjablooninfo toegepast. [[Gebruiker:T.vanschaik|T.vanschaik]] ([[Overleg gebruiker:T.vanschaik|overleg]]) 8 mei 2023 20:58 (CEST) ::Ja, dank je! En ik heb mijn wijzigingen van die typo ook weer gecorrigeerd, nu staat er overal "Invoertekst" (ipv. "Invoe'''g'''tekst", waarvan ik dacht dat op een van jouw pagina's gelezen te hebben). Nou ja, we komen er wel. PS.: Elk voordeel... ;-) - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 8 mei 2023 21:43 (CEST) :::En als ik dan ook nog een typo maak in de toelichting op de correctie van mijn eigen fout... [ZUCHT] - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 10 mei 2023 14:47 (CEST) <span style="font-size: xx-small;">opsommigedagenkunjebeterinbedblijven</span> ::::Mensen zijn nu eenmaal, helaas, vergisselijk ;) [[Gebruiker:T.vanschaik|T.vanschaik]] ([[Overleg gebruiker:T.vanschaik|overleg]]) 11 mei 2023 11:29 (CEST) ==Gebruikersrechten== Hallo, T.vanschaik. Ik heb je groepslidmaatschap gewijzigd naar "Bevestigde gebruiker"; dat had volgens mij al eerder (en automatisch) moeten gebeuren. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 8 mei 2023 14:50 (CEST) :Ik ben er eindelijk achter hoe dat werkt: nieuwe gebruikers krijgen na vier dagen automatisch de status van ''bevestigde gebruiker'', een bureaucraat kan die al ''eerder'' toekennen. Waarmee mijn actie dus zinloos was. Oh, well... ;-) - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 6 nov 2025 13:47 (CET) ::Heel eerlijk de melding zei me toen al weinig, en effecten leek de wijziging ook niet te hebben. Verder valt het onder: Al doende leert men. {{smiley|1}}, [[Gebruiker:T.vanschaik|T.vanschaik]] ([[Overleg gebruiker:T.vanschaik|overleg]]) 7 nov 2025 09:47 (CET) == Sjabloon:Rekenen in de techniek/Grafieken Inleiding == Op [[Sjabloon:Rekenen in de techniek/Grafieken Inleiding]] heb ik een rare truc moeten toepassen om een lintfout ("Te verwijderen table-element") op [[Wiskunde voor MBO techniek 1/Grafieken inleiding]] weg te krijgen: * de fout ontstaat wanneer meer dan een instance van {Kolommen2 (variabel)} direct na elkaar geplaatst is; * tekst die je na dat sjabloon schrijft verschijnt er boven; dat duidt op een niet afgesloten table, tr of td; * door "&lt;/table>" te plaatsen na elke {Kolommen2 (variabel)} verdwijnt de lintfout, maar dat is natuurlijk geen goede oplossing. De oorzaak zit in {Kolommen2 (variabel)}, maar ik kan 'm - nog steeds - niet vinden, wil jij er asjeblieft nog eens naar kijken? Dat zou meteen nog eens minstens [[Speciaal:LintErrors/deletable-table-tag|zes lintfouten]] (van hoge prioriteit) oplossen! - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 12 mei 2023 16:58 (CEST) :Zie de documentatie bij {Kolommen2 (variabel)}. Er wordt daarbij één keer een tabel geopend (bij de eerste sjablooncall, de parameter "Header" is geladen). vervolgens wordt er bij elke sjablooncall een rij aan de tabel toegevoegd. Bij de laatste sjablooncall(met de parameter "Footer" geladen wordt de tabel weer gesloten. Ik ben nog met het betreffende sjabloon bezig. Ik zal er werk in uitvoering aanhangen. En ik zal in de documentatie van {Kolommen2 (variabel)} er wat over zeggen. [[Gebruiker:T.vanschaik|T.vanschaik]] ([[Overleg gebruiker:T.vanschaik|overleg]]) 12 mei 2023 22:10 (CEST) ::Ik herinner me dat nu weer vaag, maar het blijft voor mij een te ingewikkelde - en kwetsbare - constructie om soepel mee om te kunnen gaan... PS. Sorry dat ik jou hiermee opscheep, je hebt nuttiger dingen te doen, maar ik kwam er niet uit. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 12 mei 2023 23:33 (CEST) :::Als de sjabloondocumentatie niet voldoet moet die aangepast worden. De constructie op zich genomen functioneert voor mij naar tevredenheid. Maar voor een ander moet er duidelijk meer uitleg komen. [[Gebruiker:T.vanschaik|T.vanschaik]] ([[Overleg gebruiker:T.vanschaik|overleg]]) 13 mei 2023 11:04 (CEST) ::::Zo, die zit! ;-) - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 13 mei 2023 19:04 (CEST) ==Kolommen2 (variabel) revisited== * Zie eens hoe simpel het wordt als je geen tables maar divs gebruikt: <pre> <h1>Kop</h1> <div style="width: 100%;"> <div style="display: table-cell; width: 80%;">Kol1</div> <div style="display: table-cell; min-width: 300px;">Kol2</div> </div> <div style="width: 100%;"> <div style="display: table-cell; width: 80%;">{{Lorem Ipsum|3}}</div> <div style="display: table-cell; min-width: 300px;">{{Lorem Ipsum|1}}</div> </div> </pre> * Geeft (met een border ter verduidelijking): <h2>Kop</h2> <div style="width: 100%;"> <div style="display: table-cell; width: 80%; border: 1px solid #ffc0c0;">Kol1</div> <div style="display: table-cell; min-width: 300px; border: 1px solid #c0ffc0;">Kol2</div> </div> <div style="width: 100%;"> <div style="display: table-cell; width: 80%; border: 1px solid #ffc0c0;">{{Lorem Ipsum|3}}</div> <div style="display: table-cell; min-width: 300px; border: 1px solid #c0ffc0;">{{Lorem Ipsum|1}}</div> </div> * grote div is altijd 100% breed, onafhankelijk van de inhoud * geen gedoe meer met if (iets) dan /table else (iets anders) etc. * Header en Footer kunnen vervallen * Kop hoeft niet meer in een td * verschil: breedte Kol2 heb ik in pixels gemaakt, omdat deze altijd (?) veel smaller is dan Kol1, en ik rekening wil blijven houden met gebruikers met smallere schermen; constante breedte, en geen rekenwerk meer nodig * Wyd1 kan ook vervallen: de breedte is automatisch wat er overblijft na 100% minus de breedte van Kol2 Overige parameters heb ik nog niet ingebouwd en niets gedaan aan alignment en andere opmaak, het ging me nu alleen even om de kern: divs ipv. tables. Gaarne uw commentaar! ;-) - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 13 mei 2023 19:04 (CEST) :Mij is de functie van de 80% naast de min-width=300px niet helemaal duidelijk. Alleen naar de code kijkend kan volgens mij die 80% er dan gewoon uit. [[Gebruiker:T.vanschaik|T.vanschaik]] ([[Overleg gebruiker:T.vanschaik|overleg]]) 13 mei 2023 19:18 (CEST) ::Nee, als je geen breedte opgeeft voor de linker div wordt deze (evenals die van de rechter kolom) weer ''automatisch bepaald'', en dus weer afhankelijk van de inhoud. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 13 mei 2023 19:31 (CEST) :::aha [[Gebruiker:T.vanschaik|T.vanschaik]] ([[Overleg gebruiker:T.vanschaik|overleg]]) 13 mei 2023 20:52 (CEST) Goed nieuws: De ~10 lintfouten op [https://nl.wikibooks.org/wiki/Speciaal:LintErrors/deletable-table-tag] zijn opgelost, [https://nl.wikibooks.org/wiki/Speciaal:LintErrors/multiline-html-table-in-list] (~9) is leeg, en op [https://nl.wikibooks.org/wiki/Speciaal:LintErrors/stripped-tag] staan er nog maar twee; dank je! :-) - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 17 mei 2023 00:28 (CEST) :Haha,<br>Lintfout zat in een sjabloon waarin een &lt;/table> was gezet omdat de Footer ontbrak. Omdat er geen open tabel meer was, was dat dus een "genegeerde tag" . Nu ook weg. [[Gebruiker:T.vanschaik|T.vanschaik]] ([[Overleg gebruiker:T.vanschaik|overleg]]) 17 mei 2023 10:32 (CEST) ::En nu zijn ''alle'' lintfouten van hoge en normale prioriteit opgelost, daar ben ik erg blij mee! ::Kleine tegenvaller: wikicode-tables werkten niet in {Kol1}, dat heb ik zo opgelost: [https://nl.wikibooks.org/w/index.php?title=Sjabloon%3AKolommen2_%28variabel%29&diff=378046&oldid=378037]; de code "&#123;|" ''moet'' kennelijk op de eerste positie van een nieuwe regel staan. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 17 mei 2023 14:21 (CEST) :::dat was een probleem, en oplossing die ik al eerder tegengekomen was. Het geldt rouwens ook voor de codes "==" (en hogere), "*", ":" en ";". Nietemin dank. [[Gebruiker:T.vanschaik|T.vanschaik]] ([[Overleg gebruiker:T.vanschaik|overleg]]) 17 mei 2023 14:25 (CEST) == [[Sjabloon:Nummerlijst]] == Dit kan veel eenvoudiger, als je zelf in HTML een ordered list maakt, en de tweede alinea met een &lt;br> begint: <ol> <li>Eerste alinea <br>Tweede alinea</li> <p>Een &lt;p>mag ook</p> <div>Zelfs een &lt;div> kan in de list</div> <li>Twee</li> </ol> :- [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 29 mei 2023 13:34 (CEST) :Goeie tip. Ik kende deze tag wel, maar heb hem de laatste zeven of acht jaar niet meer gebruikt. Dan vergeet je dat dingen bestaan. Bedankt. Maakt de code in het sjabloon een stuk simpeler. Ik wil wel het sjabloon handhaven omdat dat in de editor een rustiger beeld geeft dan alle html-code. Ik heb de code omgezet, maar net als in de tabel krijg ik de foutmelding die bij entry 11 zou moeten komen niet te zien. Of ik kijk ergens over heen of er is iets geks aan de hand. Zie jij het? [[Gebruiker:T.vanschaik|T.vanschaik]] ([[Overleg gebruiker:T.vanschaik|overleg]]) 29 mei 2023 16:50 (CEST) :Ja, 't is al opgelost: het woord "elf" stond wel in het voorbeeld maar niet in de demo. PS.:<br><code><nowiki>{{Nummerlijst | 1=40 meter is een | 2=en twee }}</nowiki></code> mag ook met ''naamloze'' parameters, dus<br><code><nowiki>{{Nummerlijst | 40 meter is een | en twee }}</nowiki></code>!<br> ::- [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 29 mei 2023 21:07 (CEST) ::'t Is zelfs beter de nummers weg te laten, het kan een bron van fouten zijn: ---- * <code><nowiki>{{Nummerlijst | 1=40 meter is een | 2=en twee | 4=vier }}</nowiki></code> geeft: {{Nummerlijst | 1=40 meter is een | 2=en twee | 4=vier }} (het woord "vier" wordt het ''derde'' element van de list) ---- * <code><nowiki>{{Nummerlijst | 1=40 meter is een | 2=en twee | vier }}</nowiki></code> geeft: {{Nummerlijst | 1=40 meter is een | 2=en twee | vier }} (het woord "vier" wordt het ''eerste'' element van de list) ---- :::- [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 29 mei 2023 21:24 (CEST) :::Te veel met de code bezig gewest. Dan wordt ik kippig. Ik zal niet meer over de benoemde argumenten praten (en ze ook uit de sjablooninfo halen). [[Gebruiker:T.vanschaik|T.vanschaik]] ([[Overleg gebruiker:T.vanschaik|overleg]]) 29 mei 2023 23:25 (CEST) == Periodiek systeem/Periodiek systeem indelen == De opmaak van [[Periodiek systeem/Periodiek systeem indelen]] gaat lelijk de mist in op smallere schermen, zie oa. [[Periodiek_systeem/Periodiek_systeem_indelen|#Periode]] en (in mindere mate) [[Periodiek_systeem/Periodiek_systeem_indelen#Hoofdgroepen|#Hoofdgroepen]]! - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 9 jun 2023 23:01 (CEST) :Zo beter? [[Gebruiker:T.vanschaik|T.vanschaik]] ([[Overleg gebruiker:T.vanschaik|overleg]]) 9 jun 2023 23:10 (CEST) ::Yep. Het probleem is dat je links vrij veel tekst hebt en rechts een vrij brede afbeelding: op smallere schermen werd de cel met de tekst heel smal en hoog, nu gaat het wel, op 1024px en breder. Op de smartphone valt het wel echt tegen... daar moeten we tzt. echt iets op verzinnen! - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 9 jun 2023 23:45 (CEST) :::Smartfones hebben gewoon eigenlijk een te klein scherm als je dingen die voor een lap- of desktop gemaakt zijn daar op wilt bekijken. Je gaat uiteindelijk ook niet met een gierinjectiewagen een schelpenfietspad voor een fiets tegelijk door het bos volgen. [[Gebruiker:T.vanschaik|T.vanschaik]] ([[Overleg gebruiker:T.vanschaik|overleg]]) 9 jun 2023 23:49 (CEST) ::::Eens. Maar: er is door de developers veel moeite gedaan om ''ook op mobiele schermpjes'' een goede weergave mogelijk te maken, en dat is m.i. behoorlijk goed gelukt! Het zou jammer zijn als dat met jouw pagina's zou mislukken, doordat je voor een nogal aparte opmaaktechniek gekozen hebt. Nou ja, een kwastje CSS er over doet wonderen. Hoop ik... ;-) - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 10 jun 2023 00:00 (CEST) :::::Blijft voor mij ook het probleem dat ik niet zo handig ban met het touchscreen van mijn telefoon (te dikke vingers) dus zelf controleren is niet helemaal mijn ding. [[Gebruiker:T.vanschaik|T.vanschaik]] ([[Overleg gebruiker:T.vanschaik|overleg]]) 10 jun 2023 05:23 (CEST) == CSS == In [[Sjabloon:Tabel Exact/Periodiek Systeem in 1869/styles.css]] gebruik je vrij neutrale class names (mn. "leeg" en "kop"), maar pas op dat die niet alleen gelden voor de elementen in Sjabloon:Tabel Exact/Periodiek Systeem in 1869, maar voor <alle> elementen op de pagina waar dat sjabloon wordt toegepast, ook die in andere sjablonen! Als iemand anders die namen al gebruikt heeft (of dat later gaat doen) kunnen er - onbedoeld en misschien langdurig onopgemerkt - heel vreemde conflicten ontstaan. Ik stel voor om alle namen vooraf te laten gaan door een ''unieke'' code, in dit geval bv. "ps1869_".<br> Je kunt het risico al flink beperken door in style.css niet alleen de class names maar ook het element-type te vermelden, dus bv. niet alleen ".leeg" maar "td.leeg". - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 24 jun 2023 06:59 (CEST) :Je hebt een punt. Ga ik naar kijken. ;( [[Gebruiker:T.vanschaik|T.vanschaik]] ([[Overleg gebruiker:T.vanschaik|overleg]]) 24 jun 2023 16:08 (CEST) ::Er bestaan gelukkig tekstverwerkers met een zoek en vervangfunctie[[Gebruiker:T.vanschaik|T.vanschaik]] ([[Overleg gebruiker:T.vanschaik|overleg]]) 24 jun 2023 16:26 (CEST) :::Windows' Kladblok: ^H. Of je schrijft even een stukje Javascript, dan gaat het helemaal vanzelf. ;-) - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 24 jun 2023 16:35 (CEST) ::::Ik ken javascript alleen van naam als een van de talen waarmee je een computer een schop kunt geven in de richting waarin jij vindt dat ie moet gaan (in plaats van de kornuiten van meneer Gates of Jobs). [[Gebruiker:T.vanschaik|T.vanschaik]] ([[Overleg gebruiker:T.vanschaik|overleg]]) 24 jun 2023 16:41 (CEST) == Oplosbaarheidsproducten == Wil jij [https://nl.wikibooks.org/w/index.php?title=Tabellenboek_Exact/Oplosbaarheidsproducten&curid=42568&diff=388174&oldid=379224 dit] even checken op juistheid? NB Zowel de oude als de nieuwe waarde wijken af van wat [[w:Zilvercyanide|Wikipedia]] schrijft... - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 14 jun 2024 16:35 (CEST) :Hoi. De oude waarde kan ik niet traceren, de nieuwere is glijk aan die in de Engelstalige Wikipedia, waar bovendien als referentie het "Handbook of Chemistry and Physics" wordt genoemd. De in de Nederlandstalige Wikipedia genoemde waarde kan ik traceren naar het oorspronkelijk aangemaakte lemma voor de stof, aangemaakt door Capaccio. Hij is tot voor een jaar of 9 erg actief geweest in het chemische deel van de wikipedia, dus ik heb geen reden om kwade opzet te vermeoden. Helaas kan ik zelf het Handbook niet controleren, maar ik heb goede hoop dat ik binnenkort daar uitsluitsel over krijg van een voor mij betrouwbaar iemand die wel bij dat boek kan. Overigens is het genoemde Handbook wel HET naslagwerk in laboratoria voor dit soort gegevens. Wordt vervolgd. [[Gebruiker:T.vanschaik|T.vanschaik]] ([[Overleg gebruiker:T.vanschaik|overleg]]) 16 jun 2024 16:30 (CEST) ::Ik heb inmiddels de bevestiging gekregen over de waarde. De nieuwe waarde in wikibooks is correct en ik heb de waarde in wikipedia aangepast. :) [[Gebruiker:T.vanschaik|T.vanschaik]] ([[Overleg gebruiker:T.vanschaik|overleg]]) 16 jun 2024 19:02 (CEST) == Sjabloon:Citeer boek == Ongedaan gemaakt, tekst "{{{datum}}}" kwam altijd in beeld (en zonder spatie na jaartal). Vind het bovendien niet nuttig: sjabloonparameters zijn ''altijd'' case-sensitive. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) : maar dat leverde problemen op met een, ik denk uit de Engelstalige Wikipedia, overgenomen sjabloon-call. Ook de parameter "auteur" ontbrak. == [[Sjabloon:Tabel Exact/Elektronaffiniteit elementen]] == ... geeft een stuk of 70 foutmeldingen; wil jij daar even naar kijken? - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 7 jun 2025 16:18 (CEST) :Op [[:Categorie:Wikibooks:Pagina's met referentiefouten]] staan nog 17 pagina's met dergelijke fouten. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 7 jun 2025 16:23 (CEST) :De pagina was gewoon in mijn bitbucket beland en daar kijk ik maar heel zelden in. Bedankt voor de waakzame opmerkzaamheid. Die andere pagina's staan nu ook weer op de 2dolist, maar niet nu. Ik ga slapen. [[Gebruiker:T.vanschaik|T.vanschaik]] ([[Overleg gebruiker:T.vanschaik|overleg]]) 8 jun 2025 01:02 (CEST) ::Volgens de categorie ben ik nu heel braaf geweest. :) [[Gebruiker:T.vanschaik|T.vanschaik]] ([[Overleg gebruiker:T.vanschaik|overleg]]) 8 jun 2025 17:11 (CEST) :::Ja, dank je! :-) - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 16 jun 2025 01:25 (CEST) == Tip == <pre style="float: left; width: 7.5ch; color: inherit; background-color: lime; text-align: right; font-size: larger; padding: 3px 5px;"> 37 x 89 ———— 3293 </pre> De sommetjes op [[Sjabloon:Rekenen in de techniek/Merkwaardig product/Gewoon product]] kunnen veel simpeler! - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 25 jul 2025 18:01 (CEST) PS.: De lijntjes maak je met Alt+0151. :Oorspronkelijk had ik de vermenigvuldiging gemaakt met 9 x 7 = 63, 3 opschrijven 6 onthouden. De 6 stond dan in eren kleinere letter onder de 3. Om die uitlijning goed te houden werkt een tabel met kolommen prima. Bij overstappen naar de nu gebruikte methode heb ik de codering van de andere rijen niet meer gewijzigd. De door jou gebruikte oplossing ziet er goed uit. Wel zou ik graag tekst en uitleg willen bij de in deze regel vette code-elementen (en volgens mij kun jij de heel goed geven {{Smiley|5}}{{Smiley|5}}{{Smiley|5}}{{Smiley|5}}{{Smiley|5}}): :::&lt;pre style="float: left;''' : 7ch'''; color: inherit; background-color: lime; text-align: right; font-size: larger; '''padding: 3px 5px;'''"> :[[Gebruiker:T.vanschaik|T.vanschaik]] ([[Overleg gebruiker:T.vanschaik|overleg]]) 25 jul 2025 21:44 (CEST) ::*Bij ''': 7ch''' was een stukje weggevallen, dat moest '''width: 7ch;''' zijn. Het stelt de breedte van het pre-element in op 7 x de breedte van het cijfer "0". Doordat er op de tweede regel ook 7 tekens naast elkaar staan ging het per ongeluk toch goed (en viel het mij niet op). Beter is trouwens '''width: 7.5ch;''', 7 bleek maar net genoeg te zijn. ::*'''padding: 3px 5px;''' zorgt voor kleine marges ''in'' de rechthoek, 3px voor top en bottom, 5px voor left en right. :::- [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 25 jul 2025 23:33 (CEST) ::::padding op zich kende ik, alleen niet met twee parameters. 7.5ch bij width snap ik, maar waarom de "0", of is dat toevallig het breedste teken in elke tekenset? Laatste vraag, ben ik bij de vorige vergeten vet te maken. Wat maakt &lt;pre> speciaal ten opzichte van &lt;div> of &lt;p>? Ik ken het alleen om in sjabloon-documentatie de tekst van een sjabloon-call weer te geven, zonder dat het sjabloon wordt uitgevoerd. In het gebruik lijkt het alsof er courier gebruikt wordt in plaats van een tekenset met aan het teken aangepaste tekenbreedte. Bedankt vast. [[Gebruiker:T.vanschaik|T.vanschaik]] ([[Overleg gebruiker:T.vanschaik|overleg]]) 26 jul 2025 00:23 (CEST) *Padding mag 1, 2 of 4 waarden hebben; 1 voor alle 4 zijden, 2 voor top resp. bottom, of 4 voor elk van de 4 zijden apart. *De eenheid "ch" is gedefinieerd als de breedte van de nul in het huidige font, en bij een pre-tag is dat altijd idd. een non-proportioneel font (nl. Monospace of Courier), waarbij dus alle tekens dezelfde breedte innemen. In een div pakt zoiets heel anders uit. *Pre, div en p zijn alledrie block-elementen met ongeveer gelijke mogelijkheden, alleen hebben ze van huis uit (dus in HTML) uiteenlopende default-eigenschappen meegekregen, gericht op specifieke toepassingen. De stijlbestanden van Wikimedia dragen daar nog eens aan bij. **div is universeel en de meest flexibele **p is meer gericht op alinea's tekst (dat valt vooral op als je er een paar onder elkaar plaatst) **pre is ideaal voor het tonen van code, omdat alle tekens ''letterlijk'' worden weergegeven en bv. wikicode niet wordt geëvalueerd<br> Voor een goed begrip: je kunt — als je een flink aantal CSS-eigenschappen aanpast — een div zich laten gedragen als een p, pre, span, aside (niet op Wikimedia) of table, en andersom <span style="font-size: small;">(met een paar uitzonderingen)</span>. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 26 jul 2025 01:33 (CEST) :Daar heb ik dan denk ik een uitgebreide HTML-handleiding bij nodig, maar nu niet direct behoefte aan. Bedankt. {{Smiley|1}} [[Gebruiker:T.vanschaik|T.vanschaik]] ([[Overleg gebruiker:T.vanschaik|overleg]]) 27 jul 2025 10:16 (CEST) == [[Sjabloon:Tabel Exact/Elementen in de aardkorst]] ... == ... is niet af en niet in gebruik; mag 'ie weg? - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 5 aug 2025 23:10 (CEST) :Die is inderdaad niet erg af, staat nu weer op de rol om aan te vullen, bedankt. [[Gebruiker:T.vanschaik|T.vanschaik]] ([[Overleg gebruiker:T.vanschaik|overleg]]) 6 aug 2025 07:04 (CEST) == [[Sjabloon:Indexentry]] == De regel die ik gemarkeerd heb met ''X4'' toont soms (oa. op de pagina zelf) <code>[[|]]</code>, en ik doorgrond de parameters niet genoeg om er een check omheen te kunnen zetten; wil jij daar even naar kijken? - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 6 aug 2025 01:18 (CEST) :dat wordt zoeken, maar niet nu. Zit meer geks in, want &lt;includeonly> en <lt;/incudeonly> ontbreken, maar plaatsen op de plekken waar dat zou moet levert een rode afsluitcode op. daar zit dus ergens een lintfout in. [[Gebruiker:T.vanschaik|T.vanschaik]] ([[Overleg gebruiker:T.vanschaik|overleg]]) 6 aug 2025 07:15 (CEST) ::Ik heb er nog eens naar gekeken. De sjabloon:sjablooninfo erin gezet en kalm door de code gelopen. Behalve de foutmelding bij de &lt;\noinclude> verschijnen er ook meldingen bij de afsluitcode van tabelcellen en tabelrijen. De lintcontrole geeft hier een foutmelding, maar de uiteindelijke verwerking gaat wel goed. De fout zit hem waarschijnlijk in het feit dat in de code de start en het slot van een tabelcel of tabelrij niet bij elkaar staan. Bij het toepassen van de code komt het wel goed, maar daarvoor snapt het programma dat kleurtjes moet toekennen net iets te weinig van programmeren.<br> ::Overigens, ik heb wel gezocht naar een X4 maar niet gevonden. Ik denk dat een deel van de fout zat in het niet gebruiken van de includeonly, heel slordig (van mij) {{Smiley|8}} [[Gebruiker:T.vanschaik|T.vanschaik]] ([[Overleg gebruiker:T.vanschaik|overleg]]) 6 aug 2025 23:29 (CEST) :::X4 staat hier (ongeveer halverwege): <pre> -->{{#If:{{{Anker|}}}<!-- -->|[[{{{Pag|}}}#{{{Anker|}}}{{!}}{{{Ind1|}}}]]<!-- -->|[[{{{Pag|}}}{{!}}{{{Ind1|}}}]]<!-- X4 -->}}<!-- </pre> :::- [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 13 aug 2025 00:44 (CEST) ==Basiskennis chemie/Index== Klopt het dat [[Basiskennis chemie/Index]] t/m [[Basiskennis chemie 6/Index]] identiek zijn (op de categorie na)? Kan dat niet eenvoudiger, bv. één pagina met 6 categorien? - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 6 aug 2025 01:41 (CEST) :Dat kan inderdaad zo, maar omdat ik in alle boeken basiskennis dezelfde index wil gebruiken, het is dan niet nodig om erst te weten in welk deel een bepaald onderwerp voorkomt. Maar om de verschillende pagina's wel elk in hun eigen boek mee te laten lopen heb ik er zes pagina's van gemaakt, met een verwijzing naar het index-sjabloon. [[Gebruiker:T.vanschaik|T.vanschaik]] ([[Overleg gebruiker:T.vanschaik|overleg]]) 6 aug 2025 07:02 (CEST) ::Ik snap 'm. Denk ik. ;-) - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 13 aug 2025 00:42 (CEST) == [[Basiskennis chemie 6/Buffers]] ... == ... bevat twee links naar [[mm]]; typo? - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 13 aug 2025 00:41 (CEST) :[[Wiskunde Opgaven/Schatten]] heeft er ook vier. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 13 aug 2025 00:46 (CEST) ::Nee, meer zo iets van: daar is de pagina nog niet van aanwezig, maar naar eerste pagina (of laatste) laten wijzen is ook niet handig. Volgens mij moet het nu boektechnisch kloppen, al zal een wiskundeleraar er hier en daar met kromme tenen kijken in verband met de volgorde. [[Gebruiker:T.vanschaik|T.vanschaik]] ([[Overleg gebruiker:T.vanschaik|overleg]]) 13 aug 2025 17:32 (CEST) == Basiskennis chemie6 == Alle 225 subpagina's van "Basiskennis chemie" staan nu apart in [[:Categorie:Basiskennis chemie/Sub]] (was: Categorie:Sub) (net zoals ik met een paar andere grote boeken gedaan heb). Daartoe heb ik wel nog 4 pagina's hernoemd omdat de titel "chemie6" bevatte (zonder spatie). - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 6 sep 2025 08:46 (CEST) :Een terechte naamwijziging. Ik moet alleen even kijken of de inhoudsopgave nu niet ineens 4 pagina's kwijt is, al lijkt dat goed gegaan. {{Smiley|1}} De nieuwe categorie ziet er netjes uit. [[Gebruiker:T.vanschaik|T.vanschaik]] ([[Overleg gebruiker:T.vanschaik|overleg]]) 7 sep 2025 15:51 (CEST) ::Er zijn geen pagina's zoek geraakt, alle links zijn al aangepast. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 8 sep 2025 02:01 (CEST) ::Op [[Speciaal:Weespaginas]] staan nog wel 13 pagina's waar geen enkele link naar bestaat, en die dus wsch. nooit gelezen zullen worden. Beetje jammer van het werk wat er in zit... ;-) - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 8 sep 2025 02:22 (CEST) :::Veel van die pagina's zijn overbodig geworden door een andere opzet van de oefenopgaven in de serie Basiskennis chemie. Volgens mij heb ik alles wat weg kan met nuweg gevlagd. Aan de ontstane rode linken te zien wordt daar al actie op ondernomen. Morgen even kijken of er nog wat over is. [[Gebruiker:T.vanschaik|T.vanschaik]] ([[Overleg gebruiker:T.vanschaik|overleg]]) 8 sep 2025 23:28 (CEST) ::::Ja, ik zag je bezig zijn, en ik ben zelf ook aan het opruimen, dus dat kwam goed uit. {{Smiley|;)}} - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 9 sep 2025 00:34 (CEST) *[[Basiskennis chemie/Organische chemie/Alkanolen opgaven]], :[[Basiskennis chemie/Organische chemie/Amines opgaven]] en :[[Basiskennis chemie/Organische chemie/Carbonylverbindingen opgaven]] zijn nog over (op de lijst met weespagina's). Wil jij die ajb. een plaats geven? - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 10 dec 2025 12:09 (CET) :[[Tabellenboek Exact/Elektronaffiniteit]]: idem. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 10 dec 2025 12:19 (CET) == Preview in sjabloonzandbak == [[Wikibooks:Verzoekpagina_voor_moderatoren/Archief_2023#Preview_in_sjabloonzandbak|Dit probleem]] is vanzelf verdwenen door het hernoemen van [[Sjabloon:Zandbak|de pagina]]. Had ik even moeten melden, maar op dat moment niet aan gedacht; sorry! - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 15 nov 2025 11:17 (CET) :Er zijn erger dingen dan vanzelf verdwenen problemen. Eigenlijk zou daar een sjabloon voor moeten bestaan: Foetsie. {{smiley|1}} [[Gebruiker:T.vanschaik|T.vanschaik]] ([[Overleg gebruiker:T.vanschaik|overleg]]) 15 nov 2025 16:04 (CET) == Nieuwe sjablonen == *{{Tl|Cite journal}} - redirect naar {{Tl|Cite journal1}} *{{Tl|Reflist}} - gebruikt {{Tl|References}} met een kleiner font en in twee kolommen *{{Tl|Webarchive}} - voorlopige versie *{{Tl|ReplaceMonth}} - vertaling maandnamen EN -> NL *{{Tl|Notelist}} - Dat scheelt alvast een boel rode links (en werk) op [[Periodiek systeem/Vanadiumgroep]], denk ik. Pas ze maar naar smaak aan. ;-) Zal nog even kijken naar {{Tl|Citation}}, maar dat is minder simpel... - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 26 nov 2025 16:34 (CET) :Cite journal1 kan zo langzamerhand aardig wat van die hele bak Engelse citeersjablonen aan, het is altijd weer even zoeken als ik er weer eentje tegenkom. Cite book ging er ook goed doerheen.{{Smiley|1}} [[Gebruiker:T.vanschaik|T.vanschaik]] ([[Overleg gebruiker:T.vanschaik|overleg]]) 26 nov 2025 16:48 (CET) ::En er zijn er veeeel... Voor de simpelste functies gebruiken ze 20 sjablonen en 30 modules! Ik heb het simpel gehouden, er kan dus nog iets aan mankeren, maar dat lossen we dan wel weer op. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 26 nov 2025 18:25 (CET) :::op een gegeven moment zijn we ze wel de baas [[Gebruiker:T.vanschaik|T.vanschaik]] ([[Overleg gebruiker:T.vanschaik|overleg]]) 27 nov 2025 10:31 (CET) ::::Optimist... ;-) Er zijn er nu 20 (zie [[:Categorie:Sjablonen tbv. uit het Engels vertaalde pagina's]], en elk van die sjablonen roept weer een handvol andere aan. Grrr... ;-) - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 27 nov 2025 11:05 (CET) :::::Het aanroepen van andere sjablonen of modules is niet echt zo'n probleem. Het gaat erom de functionaliteit ervan te ondervangen. Dat is gewoon een leuke puzzel. {{Smiley|1|}}{{Smiley|1|}}{{Smiley|1|}}{{Smiley|1|}} [[Gebruiker:T.vanschaik|T.vanschaik]] ([[Overleg gebruiker:T.vanschaik|overleg]]) 27 nov 2025 11:26 (CET) ::::::Het leuke raakt er nu een beetje van af: 33 and counting, én {{Tl|Infobox periodic table group}} werkt niet goed, én ik snap ''niets'' van {{Tl|Longitem}}. :-( :::::*Als je de volgende regel in [[Gebruiker:T.vanschaik/common.css]] zet krijgen ''bijna'' alle geïmporteerde sjablonen (alleen op jouw scherm) een gekleurde achtergrond, zodat ze gemakkelijker te herkennen zijn: :::::::<code> .engsjabtest {background-color: #ffe000;} </code> ::::::Controleer vooral wel of de weergave van de ''inhoud'' klopt, ik weet nl. ''niets'' van chemie! ::::::Zo. [PAUZE]. ;-) - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 27 nov 2025 15:39 (CET) == Inloggen == Wat is het probleem precies? Kan ik iets doen om het op te lossen? - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 17 mei 2026 10:09 (CEST) 8kjg9f02wof66v7rqh0l9m6yerccnln 0 8094 427362 419918 2026-05-17T07:07:54Z Erik Baas 2193 lf 427362 wikitext text/x-wiki {{Bi}} <!-- Op 2-8-2013 is er minstens een halfjaar niet aan dit boek gewerkt, dus we moeten mogelijke bewerkers maar niet langer verjagen - [[Gebruiker:Hansmuller]] <div style="color: inherit; background-color:orange;"> '''Opgepast''': aan dit boek over '''Nieuwgrieks''' wordt nog volop gewerkt.<br> Gelieve momenteel nog geen commentaar te geven of aanpassingen te verrichten zonder met de auteur te overleggen. </div> --> Het Nieuwgrieks is de taal van het moderne {{Wp|Griekenland|Griekenland}} en van het zuidelijke deel van {{Wp|Cyprus|Cyprus}}. Deze taal heeft natuurlijk gelijkenissen met [[Oudgrieks]] maar verschilt er zoveel van dat je met Oudgrieks in het hedendaagse Griekenland op veel onbegrip zou stuiten. In al deze pagina's wordt kortweg over Grieks gesproken, waarmee steeds Nieuwgrieks bedoeld wordt. Bij de beschrijving van een taal kan men op twee manieren te werk gaan. Men kan een overzicht geven van alle woorden, hun betekenissen en voorbeelden van het gebruik van die woorden in relatie tot elkaar. Deze methode leidt tot een woordenboek. Hier zullen we uitgaan van de regels die maken dat woorden en combinaties daarvan als correcte taaluiting worden gezien. Het geheel van regels heet een grammatica. == Lessen == <div style="color: inherit; background-color:orange;"> <b>&nbsp;<u>Opgelet</u>: de lessen 17 t/m 20 zijn nog niet geschikt om te volgen.</b> <!-- sinds 2009 geen wijziging meer, [[Gebruiker:Hansmuller 2/8/2013 Gelieve momenteel nog geen correcties aan te brengen! --> </div> {| width = "250px" text-align = "right" | [[Nieuwgrieks/Alfabet en uitspraak|Alfabet en uitspraak]] |- | [[Nieuwgrieks/Les 1|Les 1]] || [[Nieuwgrieks/Les 11|Les 11]] |- | [[Nieuwgrieks/Les 2|Les 2]] || [[Nieuwgrieks/Les 12|Les 12]] |- | [[Nieuwgrieks/Les 3|Les 3]] || [[Nieuwgrieks/Les 13|Les 13]] |- | [[Nieuwgrieks/Les 4|Les 4]] || [[Nieuwgrieks/Les 14|Les 14]] |- | [[Nieuwgrieks/Les 5|Les 5]] || [[Nieuwgrieks/Les 15|Les 15]] |- | [[Nieuwgrieks/Les 6|Les 6]] || [[Nieuwgrieks/Les 16|Les 16]] |- | [[Nieuwgrieks/Les 7|Les 7]] || [[Nieuwgrieks/Les 17|Les 17]] |- | [[Nieuwgrieks/Les 8|Les 8]] || [[Nieuwgrieks/Les 18|Les 18]] |- | [[Nieuwgrieks/Les 9|Les 9]] || [[Nieuwgrieks/Les 19|Les 19]] |- | [[Nieuwgrieks/Les 10|Les 10]] || [[Nieuwgrieks/Les 20|Les 20]] |} == Alfabet en uitspraak == Omdat het Griekse schrift afwijkt van het Nederlandse, besteden we daar eerst aandacht aan. * [[Nieuwgrieks/Alfabet|Alfabet]] * [[Nieuwgrieks/Fonologie|Fonologie]] (Uitspraak) == Grammatica == De regels die leiden tot correcte taaluitingen vallen uiteen in regels ten aanzien van de woorden op zich (de [[Nieuwgrieks#Morfologie|morfologie]]) en in regels ten aanzien van de zinnen die met woorden gevormd kunnen worden (de [[Nieuwgrieks/Syntax|syntax]]). In strikte zin horen daar de betekenissen (de semantiek) niet bij. Waar keuzes in woordvorm of zinsvorm de betekenis beïnvloeden, zal deze echter toch bij de bespreking betrokken worden. === Morfologie (vormleer) === De morfologie beschrijft de vormen die woorden kunnen aannemen. '''Verbuigbare woordsoorten''' ::Van de veranderlijke woordsoorten, andere dan de werkwoorden, verandert de uitgang afhankelijk van de rol die ze in een zin spelen. ::Deze heten [[Nieuwgrieks/Naamvallen|naamvallen]]. Verder is de uitgang ook afhankelijk van het getal (enkelvoud of meervoud). ::* [[Nieuwgrieks/Lidwoorden|Lidwoorden]] ::* [[Nieuwgrieks/Substantieven|Substantieven]] (Zelfstandige naamwoorden) ::* [[Nieuwgrieks/Adjectieven|Adjectieven]] (Bijvoeglijke naamwoorden) ::* [[Nieuwgrieks/Telwoorden|Telwoorden]] ::* [[Nieuwgrieks/Voornaamwoorden|Voornaamwoorden]] '''Vervoegbare woordsoorten''' ::Alleen werkwoorden zijn vervoegbaar (al hebben de werkwoorden ook verbuigbare vormen: [[Nieuwgrieks/Deelwoorden|de deelwoorden]]). De uitgang verandert afhankelijk van de betekenis in de zin. ::* [[Nieuwgrieks/Werkwoorden|Werkwoorden]] '''Onveranderlijke woordsoorten''' ::* [[Nieuwgrieks/Bijwoorden|Bijwoorden]] ::* [[Nieuwgrieks/Voorzetsels|Voorzetsels]] ::* [[Nieuwgrieks/Voegwoorden|Voegwoorden]] === Syntaxis === De [[Nieuwgrieks/Syntax|syntax]] beschrijft de samenhang tussen woorden in zinsdelen en de samenhang tussen zinsdelen in hoofd- en bijzinnnen. Een zin zonder bijzinnen noemen we een enkelvoudige zin. Een zin met bijzinnen noemen we een samengestelde zin. * [[Nieuwgrieks/Syntax/Enkelvoudige Zin|Syntaxis van de enkelvoudige zin]] * [[Nieuwgrieks/Syntax/Samengestelde Zin|Syntaxis van de samengestelde zin]] == Woordenschat == * [[Nieuwgrieks/Woordenschat|Woordenschat]] == Bronvermelding == Bepaalde voorbeelden en ideeën zijn afkomstig uit: :<i>ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΡΑΜΜΑΤΙΚΗ</i>, Mανόλη Τριανταφυλλιδή, Οργανισμός Εκδόσεως Διδακτικών Βιβλίων, Αθήνα 1981. :<i>Nieuwgriekse werkwoorden</i>, IntertaaL, Amsterdam 1990. == Auteur == :[[Gebruiker:Dirk_math|Dirk Trappers]] ---- {{Fase|3}}{{Boek}} [[Categorie:Nieuwgrieks]] [[Categorie:Taal]] {{Navigatie Indo-Europees}} <div class="toccolours" style="width: 500px; margin: 0 auto; text-align: center;"> [[Afbeelding:CC some rights reserved.svg|90px|Creative Commons License]]&nbsp;&nbsp;&nbsp;<span style="font-size: large;">'''Creative Commons licentie'''</span>&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Afbeelding:cc-by.svg|31px|Naamsvermelding]] [[Afbeelding:cc-sa.svg|31px|Gelijk delen]] Op dit werk is de {{Wp|Creative Commons|Creative Commons}} {{Wp|licentie|licentie}} [https://creativecommons.org/licenses/by-sa/2.5/ Naamsvermelding – GelijkDelen 2.5] (cc-by-sa) van toepassing. In het kort houdt deze licentie in dat u dit werk mag kopiëren, verspreiden, tonen en op- en uitvoeren, afgeleide werken maken en gebruik maken van het werk voor commerciële doeleinden zolang u de naam van de maker vermeldt en het onder dezelfde licentie uitgeeft als u wijzigingen aanbrengt. Bij hergebruik of verspreiding dient u de licentievoorwaarden van dit werk kenbaar te maken aan derden. </div> 7yy4imx5775pe6c2oska5w56xibqkab 0 8497 427429 355423 2026-05-17T07:17:47Z Erik Baas 2193 lf 427429 wikitext text/x-wiki {{Index Handleiding moderatoren}} ==Leerdoel== De lezer is hierna in staat op een efficiënte wijze een verwijdersessie voor categorieën uit te voeren, met behulp van de Pywikipedia bot. ==Vereisten== *Pywikipedia bot geïnstalleerd op de computer. *Kennis van de werking van de Pywikipedia bot, zie eventueel [[Handleiding moderatoren/Pywikipedia bot]]. *Moderatorbitje op het betreffende Wikimedia-project. ==Eigenschappen verwijderlijst categorieën== *Deze lijst wordt anno februari 2007 op de klassieke wijze gevoerd. Dat wil zeggen dat hij niet, zoals afbeeldingen en artikelen, onderverdeeld is in dagdelen op subpagina's. *De verwijderlijst bevat de volgende items: :*Te verwijderen categorieën :*Te hernoemen categorieën *Voordrachten voor items op deze lijst kunnen door eenieder worden gedaan. *De voordrachten blijven minstens 2 weken staan. *De voordrachten worden onderverdeeld naar dag onder een kopje van het tweede niveau met daarin vermeld de datum van de voordracht als ook de datum waarop of waarna het verzoek wordt afgehandeld. *Zoals altijd kan er gestemd worden over het behouden dan wel verwijderen van de ter-verwijdering-voorgedragen categorieën. Iedereen mag stemmen, zolang die persoon slechts 1 stem uitbrengt. *De moderator geeft over het algemeen gehoor aan de wens van de gemeenschap. Zij/hij kan echter gemotiveerd van het advies van de gemeenschap afwijken. *De lijst wordt alhier gevonden: {{Wp|Wikipedia:Te verwijderen categorieën|Wikipedia:Te verwijderen categorieën}} ==Procedure== ===Verzoeken die worden uitgevoerd=== *Voorbereidingen bot onder windows: :*Open een dos-window als je met windows werkt: <code>Start- Uitvoeren - Cmd.exe</code> :*Zorg ervoor dat er een path naar Python is. Typ bijvoorbeeld <code>path c:/Python25</code> :*Ga naar de Pywikipedia directory: <code>cd c:/pywikipedia-nl</code> :*log in: <code>python login.py</code>. Het programma vraagt om het password. Geef password in. Het programma wordt beeindigd met de zinsnede ''should be logged in now''. *Voorbereidingen bot onder linux: ==== Procedure met AWB ==== *Voorbereiding voor AWB: :*(1) Zorg dat je staat aangemeld op {{Wp|Wikipedia:AutoWikiBrowser/Checkpage}} :*(2) Open AWB en meld je aan. Let op: {{Wp|WP:AWB}} werkt alleen met Internet Explorer, meld je eerst aan in IE op wikipedia en open daarna het programma. :*(3) Selecteer "Make from"--> "Category" en kies in het vakje "Category:" de te verwijdereren categorie als naam :*(4) Selecteer het tabblad "More" :*(5) Bij "Categories" "Choose a task" kies "Replace category:" (als een cat moet worden hernoemd) of "Remove category:" (als een cat in zijn geheel verwijderd moet worden), en vul de naam van de betreffende categorie in. :*(6) Vul bij "(3) Start" onder "Summary" het gewenste bewerkingscommentaar in. :*(7) Druk op "Start the process". :*(8) Elke te veranderen pagina wordt nu automatisch voor je geladen. Kijk de bewerking na en druk op "Save" als je ermee tevreden bent. :*Mocht je een botbit hebben, dan kun je tussen stap (5) en (6) onder "Auto mode (for approved bots)" de optie "Auto save" aanklikken en de nodige parameters zoals "Delay (seconds)", "Quick save", en "Suppress ''using AWB''" selecteren, waardoor AWB de verplaatsingen automatisch zal uitvoeren. ====Verplaatsingen==== *Start de category-bot :*Typ in <code>python category.py move</code> :*Het bot start en meldt terug: <code>Please enter the old name of the category:</code>; geef hier de naam van de categorie in (zonder ''categorie:'', spaties hoeven niet omgezet te worden in een underscore). Sluit af met enter. :*De bot meldt vervolgens: <code>Please enter the new name of the category:</code>; geef hier de nieuwe naam van de categorie in. :*De bot leest de artikelen in de categorie in en hernoemd de categorie in het artikel :*Aan het einde wordt de inhoud van de oude categorie-pagina ingelezen als ook de geschiedenis (bijdragers) van de oude categoriepagina :*De bot maakt ook de nieuwe categorie-pagina aan en vermeld in het commentaar de bijdragers van de oude categorie. :*De bot kan ook de oude categorie verwijderen, maar dan moet de bot een moderator-bitje hebben, anders werkt het niet. *Omdat op de te verwijderen categorie nog het verwijdersjabloon staat, wordt dat sjabloon meegekopieerd door de bot. Men zal dus van de nieuwe categorie-pagina het verwijdersjabloon nog moeten verwijderen met een handmatige edit. *De oude categorie wordt op de normale manier verwijderd, vergeet de eventuele overlegpagina niet. ====Verwijderen==== *Start de category-bot :*Typ in <code>python category.py remove</code> :*De bot start en meldt terug: <code>Please enter the name of the category that should be removed:</code>; geef hier de naam van de categorie in (zonder ''categorie:'', spaties hoeven niet omgezet te worden in een underscore). Sluit af met enter. :*De bot leest de artikelen in de categorie in en verwijdert de betreffende categorie in het artikel :*De bot kan ook de categorie ook verwijderen, maar dan moet de bot een moderator-bitje hebben, anders werkt het niet. *De categorie wordt op de normale manier verwijderd, vergeet de eventuele overlegpagina niet. *Let op: het kan voorkomen dat een artikel nu niet meer gecategoriseerd is. Dit gebeurt vrij zelden, omdat de meeste artikelen in meerdere categorieën zijn ondergebracht. Wil men zeker zijn, dient men alle artikelen te controleren. ===Verzoeken die niet worden uitgevoerd=== *Bij verzoeken die niet werden uitgevoerd, wordt de motivatie vermeld, indien men tegen het advies van de gemeenschap ingaat. *Het verwijdersjabloon wordt van de genomineerde categorie verwijderd. ==Bijwerken van de verwijderlijst na de verwijdersessie== Na het uitvoeren van een verwijdersessie wordt de behandelde dag bijgewerkt. *<s>De gehonoreerde verzoeken worden verwijderd; de niet-gehonoreerde verzoeken blijven staan.</s> *<s>Het kopje van het daggedeelte wordt veranderd naar ''Niet verwijderd op dag/maand''.</s> *<s>Een niet-verwijderd kopje blijft 7 dagen staan; dit zodat de gemeenschap nog kan vernemen, waarom het verzoek tot verwijderen niet is gehonoreerd.</s> <span style="font-size: small;">Klopt niet meer, moet bijgewerkt worden</span> {{Sub}} avpcf2r9oyn2v19t3blzrpxdveifndf 0 8530 427431 410006 2026-05-17T07:18:20Z Erik Baas 2193 lf 427431 wikitext text/x-wiki {{Bi}} Dit boek bevat hoofdstukken die beschrijven hoe bepaalde taken van moderatoren op projecten van de Wikimedia Foundation kunnen worden uitgevoerd. Dit is geen verplichting maar een startpunt, een hulpmiddel. <div style="color: inherit; background-color: #ffeecc; border: 1px solid #333333; padding: 5px"> {{Index Handleiding moderatoren}} <div style='text-align: center;'>'''Inlichtingen over het boek'''</div> ;Titel: : Handleiding moderatoren :: Voor moderatoren van Nederlandstalige Wikiprojecten. ;Auteur(s): : [[Gebruiker:Londenp|Londenp]], [[Gebruiker:Siebrand|Siebrand]], [[Gebruiker:Michiel1972|Michiel1972]], [[Gebruiker:Effeietsanders|Effeietsanders]], [[Gebruiker:Inge Habex|Inge Habex]], [[Gebruiker:MoiraMoira|MoiraMoira]] ;Nagelezen door: : [[Gebruiker:Oscar]]?, [[Gebruiker:Galwaygirl]]? [[Gebruiker:Catienpetji]] ;Voorwoord door: : [[Gebruiker:Walter]]?, als de nestor onder de moderatoren. ;Projectpagina: : geen ;Licentie: : GFDL ;Bronnen, referentiewerken: : [[:Wikipedia:Wikipedia:Administrators' how-to guide|Administrators' how-to guide]], [[:Wikipedia:Wikipedia:What adminship is not|What adminship is not]] ;Doelstelling: : Het aanleren van de basisvaardigheden voor moderatoren. : Het dienen als naslagwerk (''Hoe zat het ook alweer''). : Als documentatie dienen voor het doorvoeren van moderatorenworkshops ;Instapniveau: : Elementaire kennis van Wikipedia : Elementaire kennis van de MediaWiki-software, zie ook [[Inleiding MediaWiki]]. : Bekend met de Wikipedia-mores : (links naar betrokken wikibooks nog onbestaande) ;Uitstapniveau: : Men is op de hoogte van de gewenste attitudes van een moderator. : Men is met de opgedane kennis in staat de elementaire taken van moderator uit te voeren. ;Gerelateerde boeken en onderwerpen: : [[Inleiding MediaWiki]], [[Handboek MediaWiki]] en {{Wp|Wikipedia:Inleiding moderatorschap|Inleiding Moderatorschap}}. <div style='text-align: center;'>'''[[Handleiding moderatoren/Inleiding|Verder naar de inleiding]]'''</div> </div> <br> {{Boek|Moderatoren}} {{Fase|2}} [[Categorie:Handleiding moderatoren| ]] [[Categorie:Wikimedia]] 1hq4mxq9wu9vny1ybenqxyt3axsqr9x 0 8531 427430 353246 2026-05-17T07:18:20Z Erik Baas 2193 lf 427430 wikitext text/x-wiki {{Index Handleiding moderatoren}} Het moderatorschap in wiki's van de Wikimedia Foundation kent zich door dienstbaarheid aan de gemeenschap. Volgens de meeste reglementen is dit de enige reden waarom de extra mogelijkheden aan de moderator gegeven worden (''het moderatorschap is geen carrierestap''). De gemeenschap verwacht van de moderator dat die bijdraagt aan onderhoudstaken die een normale gebruiker niet kan uitvoeren, of moeilijker uit kan voeren. Uit ervaring blijkt dat er twee grote taken zijn die een groot onderdeel uitmaken van de tijdsbesteding van moderatoren: [[Handleiding moderatoren/Vandalisme en vandalismecontrole|vandalismebestrijding]] en het [[Handleiding moderatoren/Verwijdersessies uitvoeren|verwijderen van ongewenst materiaal]]. ==Verwachte voorkennis van kandidaat-moderator== Door het lezen van deze handleiding [[leren|leer]] je de verwachte attitude, doe je de nodige kennis op over o.a. syntax van MediaWiki en krijg je een beeld van de veronderstelde taken van een moderator.<br> Hiervoor dien je wel ook de boeken of handleidingen door te nemen waarnaar verwezen wordt in deze "handleiding moderatoren".<br><br> Daarnaast wordt van een kandidaat moderator verwacht dat je een inzicht hebt verworven in de huidige stand van zaken van het wikiproject van je keuze (Wikibooks, Wikipedia, Wikinews, Wiktionary,...). Dit houdt in dat je je een beeld vormt van de visie van het wikiproject en wat er dient te gebeuren om deze visie na te streven. Of je bent op de hoogte van een specifiek tekort aan moderatoren om een bepaalde functie uit te voeren, bv. vandalismebestrijding op Wikipedia, en je wilt en kan je hierop toeleggen.<br> Dergelijk inzicht verwerf je slechts door intensief bezig te zijn met de wiki van je keuze en op de hoogte te zijn van wat leeft en streeft binnen je wiki.<br><br> En tot slot dien je te beschikken over logisch verstand en sta je open voor andere denkbeelden dan die van jezelf. Een basis aan '''sociale en communicatieve vaardigheden''' is nodig. <div style='text-align: center;'>Verder naar '''[[Handleiding moderatoren/Wat is een moderator en wat niet|Wat is een moderator?]]'''</div> <div style='text-align: center;'>Terug naar '''[[Handleiding moderatoren|Colofon]]'''</div> {{Sub}} a6vzqqf5m8ixj0tzjqiegb9n2k6ve4g 0 8539 427432 338809 2026-05-17T07:18:21Z Erik Baas 2193 lf 427432 wikitext text/x-wiki {{Index Handleiding moderatoren}} ==Leerdoel== Moderatoren bekend maken met de Pywikipedia-bot, als ook de voordelen daarvan. ==Vereisten== *Werken in een dos-scherm voor Windowsgebruikers *Werken in een terminal voor Linux- en Mac-gebruikers *Een gezonde antipathie tegen veelvuldige kleine bewerkingen ==Wat is een bot== Een bot bestaat uit een aantal programma's, die in het geval van pywikipedia in de programmeertaal Python zijn geschreven. De bot wil enige, voornamelijk, onderhoudstaken automatiseren of vergemakkelijken. Dit betekent overigens niet dat een bot geen input nodig heeft van de gebruiker. De gebruiker moet afhankelijk van het type wijziging veelvuldig, voorgestelde bewerkingen van het botprogramma beoordelen en accorderen. ==Bot downloaden en installeren== === Windows === *Als eerste gaan we Python downloaden. Volg deze link en download Python: [https://www.python.org/download/ www.python.org/download/] *Pak het bestand uit in de directory <code>c:\Python25</code> *Als tweede komt de bot. Hier bevindt zich de snapshot voor de bot op [https://sourceforge.net/projects/pywikipediabot Sourceforge]. Laatste versie van de bot downloaden. *Installeer de files in een directory bijvoorbeeld: <code>c:\pywikipediabot</code> *Vervolgens moet je zorgen dat de botsoftware de alle routines terugvindt, door de directory toe te voegen aan de lijst met mappen waar het besturingssysteem in kijkt **Voor windows XP: ***ga daarvoor naar het configuratiescherm en kies "systeem". ***Ga naar het tabblad "Geavanceerd". Onderaan vind je een knop "Omgevingsvariabelen". ***Het scherm dat je nu krijgt bestaat uit twee delen. Kies in het onderste de lijn met "Path" en klik op "Bewerk". ***Voeg op het einde van de lijn een kommapunt en plaats daar de directorynaam (<code>c:\pywikipediabot</code>) van de botsoftware achter. Indien je een andere directory gekozen hebt die spaties in de naam bevat, moet je de directorynaam tussen aanhalingstekens plaatsen. ***Druk 3 maal op OK === Linux === Vaak is Python al geïnstalleerd in Linux. Je kunt dus direct de bot downloaden. Mits svn geïnstalleerd is, kan dit met: <pre>$ svn checkout https://svn.wikimedia.org/svnroot/pywikipedia/trunk/pywikipedia pywikipedia</pre> ==Bot onderhouden== ===SVN=== ;Wat is {{Wp|Subversion|SVN}}? :Een SVN-programma vergelijkt dezelfde bestanden zowel op de eigen computer, met die bestanden die in het internet op SourceForge aangeboden worden. Als er een verschillende versie beschikbaar is, zal het SVN-programma het nieuwste bestand downloaden en het bestaande bestand vervangen. ;TortoiseSVN voor Windows TortoiseSVN is een veelgebruikt en eenmaal geïnstalleerd, een SVN programma dat eenvoudig is in het gebruik. Het programma is verkrijgbaar op [https://www.tortoisesvn.net www.tortoisesvn.net]. ;Commandline voor Linux Als je de software via SVN hebt gedownload, zoals hierboven beschreven, kun je deze updaten met: <pre>$ svn update</pre> ===Het hele bot framework=== De hele bot kan ook elke keer worden gedownload. Elke nacht worden zogenaamde ''Nightlies'' beschikbaar gesteld op de toolserver. Het gebruik van SVN wordt aangeraden, omdat daarmee de bestanden makkelijker bij te werken zijn. Deze nightlies zijn een goed alternatief als je ze vaak bijwerkt. De verzamelfile is beschikbaar via [https://tools.wikimedia.de/~valhallasw/pywiki/ tools.wikimedia.de/~valhallasw/pywiki]. ==De bot voorbereiden== Voordat je de bot kunt gebruiken dien je een configuratie-bestand aan te maken. *Open een tekstverwerkingsprogramma, bijvoorbeeld Kladblok. *Voeg het volgende toe aan het bewerkingsscherm <pre> mylang = 'nl' family = 'wikipedia' usernames['wikipedia']['nl'] = 'Naam_van_jouw_robotaccount' </pre> *Sla dit bestand op in <code>c:/Pywikipediabot-nl</code> met als naam <code>user-config.py</code> Dit configuratie-bestand bevat de op zijn minst nodige informatie, waarmee kan worden gewerkt. ==De bot starten== === Windows === *Druk op start en kies vervolgens uit <code>uitvoeren</code> *Typ in <code>cmd.exe</code> een dos-scherm verschijnt. *Typ vervolgens <code>cd c:/Pywikipedia-nl</code> en je bent in de bot-directory aangekomen. *Typ (voor het geval de path naar Python nog niet is vastgelegd) <code>path c:/Python25</code>, zodat de computer de exe-file van python weet te vinden. *Nu moet je eerst op wikipedia inloggen. Dat gaat zo: <code>python login.py</code> intypen. *Het inlog-programma vraagt om het wachtwoord van je botaccount; typ dit in. Het inlogprogramma eindigt met de mededeling: ''should be logged in now''. De bot is nu klaar om met het echte werk te gaan beginnen. === Linux === Open een terminal en ga naar de map waarin je pywikipedia hebt opgeslagen. Nu moet je eerst op wikipedia inloggen door login.py uit te voeren, normalerwijs met: <code>python login.py</code>. Het inlog-programma vraagt om het wachtwoord van je botaccount; typ dit in. Het inlogprogramma eindigt met de mededeling: ''should be logged in now''. ==Meest gebruikte bots voor moderator- en onderhoudstaken== *Category.py kan helpen bij de verwijderlijst voor categorieën. *Delete.py kan helpen bij het verwijderen van vele foutief (door bots) aangemaakte pagina's. *Redirect.py kan helpen bij het oplossen van ''dubbele doorverwijzingen'' en ''Doorverwijzingen naar een niet-bestaande pagina''. *Template.py kan helpen bij het aanpassen en oplossen van problemen met sjablonen. {{Sub}} 4hhqcrni0ve22jtyyuv8neau1urpnjk 0 8542 427433 355429 2026-05-17T07:18:22Z Erik Baas 2193 lf 427433 wikitext text/x-wiki {{Index Handleiding moderatoren}} ==Leerdoel== *Het kunnen onderscheiden van vandalisme en onhandigheid of onbekendheid *Het kunnen omgaan met vandalisme *Bekend maken welke hulpmiddelen moderatoren hebben om vandalisme te bestrijden ==Voorkennis== *Enige maanden ervaring met het wikiproces en de wiki-mores *Bekend met de ''recente wijzigingen'' en de ''geschiedenis-tab''. Bekend met het zichtbaar maken van het verschil tussen verschillende versies van het artikel. == Vandalisme == Vandalisme kan onderverdeeld worden in meerdere vormen, die variëren in de mogelijkheid het als vandalisme te kunnen onderscheiden. ;Apert vandalisme :Het makkelijkst herkenbaar. Hier kan nog verder onderscheid in worden aangebracht: :*Zandbakvandalisme :*Pubervandalisme :*Verwijdervandalisme ;De hoax :Een artikel over een onderwerp dat niet bestaat ;Sneaky vandalisme :Dit bestaat uit kleine wijzigingen in een artikel, met als doel onwaarheden in het artikel te brengen. == Hulpmiddelen == *Markeren als gecontroleerd *Google *Anderstalige wikipedia's. === Controle anonieme wijzigingen === Er bestaan meerdere varianten op deze methode. Dit is een aanwijzing, maar waarschijnlijk ontwikkel je een eigen methode, die jou beter past. *Open {{Wp|Special:Recentchanges|Recente wijzigingen}}. (N.B.: In dit voorbeeld wordt ervanuit gegaan dat je de uitgebreide recente wijzigingen gebruikt (in te stellen in de voorkeuren). Dit maakt echter voor het principe van vandalismebestrijding niet uit). *Je krijgt een recente wijzigingen lijst, die doorloopt tot de laatste wijziging. In deze lijst bevinden zich de anonieme wijzigingen. <span style="color:blue;">verberg</span> kleine wijzigingen | <span style="color:blue;">toon</span> bots | <span style="color:blue;">verberg</span> aangemelde gebruikers | <span style="color:blue;">verberg</span> gecontroleerde wijzigingen | <span style='color: blue'>Verberg</span> mijn bijdragen *Als je drukt op de knop ''verberg gecontroleerde wijzigingen'' en daarna ''verberg aangemelde gebruikers'', blijven alleen de niet-gecontroleerde anonieme wijzigingen over. * Je ziet drie soorten van regels. **Eén heeft een blauwe driehoek ervoor, dit houdt in dat er meerdere wijzigingen zijn gedaan aan het zelfde artikel. ::::<span style="color:blue;">►</span>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; <span style="color:red;">!</span> 13:11 <span style="color:blue;">Groningen (stad)</span> (3 <span style="color:blue;">wijzigingen</span>; <span style="color:blue;">Geschiedenis</span>) [<span style="color:blue;">62.100.33.180</span> (3×)] Als je op die driehoek met de muis klikt, klapt de wijziging uit en verschijnen de onderlinge wijzigingen in aparte regels. ::::<span style="color:blue;">▼</span>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; <span style="color:red;">!</span> 13:11 <span style="color:blue;">Groningen (stad)</span> (3 <span style="color:blue;">wijzigingen</span>; <span style="color:blue;">Gesch</span>) [<span style="color:blue;">62.100.33.180</span> (3×)] ::::::<span style="color:red;">!</span> 13:11 (<span style="color:blue;">huidig</span>; <span style="color:blue;">vorige</span>) . . <span style="color:blue;">62.100.33.180</span> (<span style="color:blue;">Overleg</span> | <span style="color:blue;">blokkeer</span>) (→<span style="color:grey;">Geboren in Groningen</span>) ::::::<span style="color:red;">!</span> 13:09 (<span style="color:blue;">huidig</span>; <span style="color:blue;">vorige</span>) . . <span style="color:blue;">62.100.33.180</span> (<span style="color:blue;">Overleg</span> | <span style="color:blue;">blokkeer</span>) (→<span style="color:grey;">Bezienswaardigheden</span>) ::::::<span style="color:red;">!</span> 13:07 (<span style="color:blue;">huidig</span>; <span style="color:blue;">vorige</span>) . . <span style="color:blue;">62.100.33.180</span> (<span style="color:blue;">Overleg</span> | <span style="color:blue;">blokkeer</span>) (→<span style="color:grey;">Bezienswaardigheden</span>) **Eén met een N (N=nieuw) ervoor, soms gecombineerd met een blauwe driehoek. ::::&nbsp;&nbsp;'''N'''&nbsp;&nbsp;&nbsp; <span style="color:red;">!</span> 13:15 <span style="color:blue;">Gebroeders Van Limburg</span> (<span style="color:blue;">wijz</span>; gesch) . . <span style="color:blue;">62.234.140.59</span> (<span style="color:blue;">Overleg</span> | <span style="color:blue;">blokkeer</span>) **Zonder blauwe driehoek en zonder N ervoor: dat zijn enkele wijzigingen. ::::&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;<span style="color:red;">!</span> 13:13 <span style="color:blue;">Matras</span> (<span style="color:blue;">wijz</span>; <span style="color:blue;">gesch</span>) . . <span style="color:blue;">80.60.99.191</span> (<span style="color:blue;">Overleg</span> |<span style="color:blue;">blokkeer</span>) (→<span style="color:grey;">Soorten</span>) * Je klikt de eerste wijziging aan, door op <span style="color:blue;">wijz</span> te drukken of <span style="color:blue;">vorige</span>. Het beste met Firefox, Mozilla of de nieuwste versie van Internet Explorer met de rechter (of middelste) muisknop, waardoor de wijziging in een aparte tab opent. Bij de blauwe driehoek klik je eerst de gezamenlijke wijziging aan, en daarna de onderlinge wijzigingen (allen in aparte tabs). * Als je de wijziging hebt beoordeeld en hij is goed, dan klik je op [<span style="color:blue;">Markeer als gecontroleerd</span>]. * Heb je echter vandalisme (of een ongewenste wijziging) aangetroffen, dan klik je op [<span style="color:blue;">Markeer als gecontroleerd</span>] met de rechter muisknop waardoor deze actie in een separate tab plaatsvindt. In het vandalisme scherm druk je op <span style="color:blue;">gesch</span>. In de geschiedenis klik je op de datum, waar het vandalisme nog niet was opgetreden. De oude versie wordt geladen. Druk op <span style="color:blue;">bewerk</span> en druk daarna meteen op de knop '''''Pagina opslaan'''''. Vul in de samenvatting in "revert" of iets dergelijks. :*De moderatoren gebruiken natuurlijk de ''terugdraai''-knop, waarbij de vandalististische bewerkingen automatisch als gecontroleerd worden gemarkeerd. ::<span style="font-size: small;">(Een alternatief is om wijzigen in een nieuwe tab te openen. En pas na het wijzigen [<span style="color:blue;">Markeer als gecontroleerd</span>] te drukken)</span> * Tip 1: Staat er nog een knop <span style="color:blue;">Volgende wijziging</span>, dan is de pagina in de tussentijd al weer veranderd. Het kan zijn dat inmiddels een bot is voorbijgekomen en het vandalisme nog aanwezig is. Dus altijd nog eens door de knop <span style="color:blue;">Volgende wijziging</span> drukken, controleren of het vandalisme inderdaad is opgelost. Terugdraaien kan dan niet meer met de mod-knop. * Tip 2: Open gelijk vijf tot twintig wijzigingen in de verschillende tabs, zo gaat het nog een beetje sneller. * Tip 3: Er bestaan vandalismetools die het controleren van vandalisme nog veel makkelijker maken, zie [[Handleiding moderatoren/Vandalismetools]] {{Sub}} l4glki0tw1iyt84aklzq0llq6nk8246 0 8553 427436 360657 2026-05-17T07:18:27Z Erik Baas 2193 lf 427436 wikitext text/x-wiki {{Index Handleiding moderatoren}} ==Leerdoelen== Na het lezen van deze module heeft een (aspirant)moderator inzicht in wat in hoofdlijnen van moderatoren wel of niet verwacht wordt. ==Vereiste voorkennis voor deze module== Geen. ==Wat is een moderator en wat niet== Officieel is iedereen in de Wikimedia Foundation gelijk. Dat is mooi, dat is nobel, dat is de Wikimedia Foundation (met Wikipedia, Wikibooks, ...).<br> Maar toch; moderators kunnen zaken die een gewone gebruiker niet kan, zoals het verwijderen van een pagina. Verder heeft een systeemontwikkelaar toegang tot de broncode en kan dus eigenlijk alles. Ten slotte is er ook nog de eigenaar van de server (Wikimedia Foundation) waarop o.a. Wikipedia en Wikibooks zich bevinden, die de stekker er letterlijk uit kan trekken. Als moderator draagt u meer ''verantwoordelijkheid'' en heeft u een ''voorbeeldfunctie'' tegenover de andere medewerkers. Dit is dan wel ''niet formeel'' zo, maar als moderator zal men van u verwachten dat u, als moderator, zich redelijk gedraagt, reageert op vragen van andere gebruikers en zich in het algemeen diplomatiek uitdrukt bij het geven van commentaar, antwoorden en waarschuwingen. Eigenlijk een kwestie van soms de woorden wat te verbloemen. Dit zijn eigenlijk zaken die best elke gebruiker kan doen, maar als moderator is het belangrijk er extra op te letten. Moderator zijn wil ''niet'' zeggen dat u meer bent dan een ander, enkel dat u meer ''kan''. Eigenlijk haalt u zich er enkel maar problemen mee op de hals. Alle bevoegdheid gaat uit van de gehele gemeenschap van het wikiproject (dus alle gebruikers van bv. Wikipedia of Wikibooks). Als moderator bent u een ''dienaar'' van die gemeenschap. De gemeenschap geeft aan bepaalde gebruikers het ''vertrouwen'' om moderator te worden of te blijven. In de praktijk zullen sommige gebruikers, zeker nieuwe, opkijken tegen en leiding verwachten van een moderator. Van dit gegeven kunt u gebruikmaken bij het begeleiden en adviseren van nieuwe mensen. In eerste instantie is het geen probleem dat men ''veronderstelt'' dat u als moderator iets speciaals te zeggen hebt. Als ze wat meer ervaring hebben, komen ze er wel zelf achter. Let er wel op om '''geen bevelen''' te geven! Geef enkel gemotiveerde ''adviezen'', ''suggesties'', ''aanbevelingen''... U kunt de leiding nemen tegen bepaalde zaken maar u moet vragen om instemming van de gemeenschap. Als moderator hebt u '''niet''' de bevoegdheid om autonoom belangrijke beslissingen te nemen. Volg zelf strikt de procedures (de weinige zeer losse die er zijn), zelfs als dat extra werk oplevert en het onwaarschijnlijk is dat iemand er kritiek op zal hebben. Reken er maar op dat men het zal zien in "recente wijzigingen". Als een moderator al niet de procedures volgt, kun je niet verwachten dat iemand anders dat wel zal doen. Blijf geloofwaardig. Maak geen ruzie. Een discussie is één ding, maar weet u in te houden. Gebruik eventueel de "E-mail deze gebruiker"-functie. Niet alle vuile was moet buitengehangen worden. Zorg er voor dat er bij uw gebruikersinstellingen een e-mailadres is ingevuld. Moderators moeten bereikbaar zijn. Plaats best ook uw emailadres op uw gebruikerspagina; niet iedereen zal die link naar "E-mail deze gebruiker" vinden. Ondermijn niet nodeloos de autoriteit van een andere moderator. Mensen maken fouten, ook moderators. Bent u het niet eens met iemand, breek hem of haar dan niet publiekelijk af. Probeer het eerst privé te bespreken met die moderator (of gebruiker) alvorens onaangename woorden te schrijven op de zeer publieke Wikipedia of Wikibooks. Als gebruikers zien dat moderators ruzie met elkaar maken en elkaar uitschelden is dat voor iedereen slecht. Dat wil niet zeggen dat u zaken in de doofpot moet steken, zeker niet, de waarheid mag en moet gezegd worden, maar let op hoe u dat aanpakt. Probeer niet nodeloos de aandacht te vestigen op het feit dat u moderator bent. Teken uw commentaren bv. niet met ''"Gebruikersnaam" -- Moderator Wikipedia NL''. Uw autoriteit moet uitgaan van de manier waarop u functioneert als medewerker van het betreffende wikiproject, niet van uw functie als moderator. Wie wil weten of iemand moderator is, kan dat zien op pagina's als [https://nl.wikipedia.org/w/index.php?title=Speciaal%3AListusers&group=sysop&username= Moderators tonen] en {{Wp|Wikipedia:Moderator|Wikipedia:Moderator}}. Eventueel kunt u ook op uw gebruikerspagina dat feit vermelden, maar doe dat dan op een ''informatieve wijze''. De belangrijkste functie van een moderator is ''er zijn voor de gebruikers''. Een stabiel aanspreekpunt zijn. De boel in zijn geheel in de gaten houden, op de hoogte blijven van aanpassingen aan de software en wat er leeft bij de zusterprojecten, ook in andere talen. Het heeft geen zin moderator te worden of te blijven als u slechts zelden wat tijd kunt besteden aan het wikiproject. Tijd besteden is niet hetzelfde als artikels schrijven, al is artikels schrijven natuurlijk heel goed. Het volgen van de recente wijzigingen en opvangen van vragen, problemen en bestrijden van vandalisme is de kernopdracht van een moderator. Dit alles wil echter niet zeggen dat een moderator verplicht is om op elk verzoek van een gebruiker te reageren. ==Moderator worden is geen carrièrestap== In de hiërarchie van steeds meer functies kunnen uitvoeren in de MediaWiki-software is de volgorde anonieme gebruiker, ingeschreven gebruiker, moderator, bureaucraat, steward, developer. Daarnaast zijn er nog de functies checkuser en oversight ("''suppress''", zie [https://phabricator.wikimedia.org/T109327]), die niet verbonden zijn met een groep gebruikers. Deze hiërarchie van mogelijkheden betekent niet dat een gebruiker ook steeds belangrijker wordt. Het betekent wel dat de gebruiker een bepaalde verantwoordelijkheid krijgt en daar ook invulling aan dient te geven. Een moderator heeft binnen de democratische processen op wiki's van de Wikimedia Foundation een net zo zwaarwegende stem als elke andere gebruiker. Moderator zijn leidt over het algemeen tot meer werk. Bepaalde onderhoudstaken kunnen alleen door moderatoren worden uitgevoerd (zoals het afwerken van de verwijderlijsten). ==Het moderatorschap is geen trofee== [[Afbeelding:Barn star free zone.png|thumb|Geen trofee]] Gebruikers die het moderatorschap zien als een trofee raken in het algemeen teleurgesteld. Het moderatorschap voor een gebruiker is niet het equivalent van een etalageartikel voor artikelen. De moderator krijgt geen respect van de gemeenschap alleen vanwege de ''extra knopjes''. Het moderatorschap wordt niet verleend vanwege een groot aantal bewerkingen of lange aanwezigheid. Het moderatorschap wordt verleend door de gemeenschap aan diegene waarvan de gemeenschap verwacht dat hij/zij de mogelijkheden van de rol verantwoordelijk in zal vullen en niet zal misbruiken. In de praktijk blijkt echter dat een boek soms slechts op de kaft wordt beoordeeld; als men wordt afgewezen door de gemeenschap, dan betekent dat niet dat de gemeenschap de bijdragen niet waardeert, slechts dat er op dat moment onvoldoende steun is voor de gebruiker in een andere rol. ==Het moderatorschap leidt niet tot immuniteit== Een moderator kan niet slechts doen wat hem/haar goed lijkt te zijn. Hij/zij dient te handelen volgens de bestaande richtlijnen. De richtlijnen die voor iedereen gelden, gelden ook voor de moderator. Als een moderator richtlijnen overtreedt, kan de gemeenschap op meerdere manieren de moderator ter verantwoording roepen; in eerste instantie echter altijd door overleg. In het uiterste geval kan een {{Wp|Wikipedia:Regelingen_rond_moderatoren#Opzeggen_vertrouwen|afzettingsprocedure}} ertoe leiden dat het moderatorschap wordt ontnomen door een steward. ==Het moderatorschap is geen titel voor het leven== Het moderatorschap kan men bekleden zolang men het vertrouwen heeft van de gemeenschap. De Nederlandstalige Wikipedia en Wikibooks kennen een {{Wp|Wikipedia:Regelingen_rond_moderatoren#Opiniepeiling_na_een_jaar|jaarlijkse procedure}} waarin bezwaar aangetekend kan worden door gebruikers uit de gemeenschap tegen zittende moderatoren. Indien geen bezwaar wordt het moderatorschap met een jaar verlengd, bij bezwaar vindt een stemming plaats waarbij de moderator steun van 75% van de deelnemers in de stemming moet krijgen om moderator te kunnen blijven. ==Het moderatorschap is niet verplicht== Het is niet verplicht om moderator te worden. Bepaalde gebruikers hebben alle eigenschappen om een goede moderator te worden, maar wensen dit niet te worden. Bedenk dat deelname aan de wiki een hobby is voor velen. Het moderatorschap gaat gepaard met een bepaalde morele verplichting om die extra knopjes ook te gebruiken, d.w.z. dat onderhoudstaken worden uitgevoerd. Niet iedereen heeft daar zin in of tijd voor. ==Moderators zijn niet in dienst van de Wikimedia Foundation== De moderators zijn gebonden aan de richtlijnen van het betreffende project. Ze zijn op geen enkele manier verplicht "bevelen" van de Wikimedia Foundation op te volgen; ook worden ze niet aangestuurd of betaald door de Wikimedia Foundation. Toch kunnen vertegenwoordigers van de Wikimedia Foundation maatregelen nemen via de zogenaamde {{Wp|en:Wikipedia:Office Actions|Office-functie}}, zoals wel eens voorkomt op de Engelstalige Wikipedia. In dat geval is het gedrag van de moderator sowieso behoorlijk afwijkend van de norm. De moderator speelt een rol in de inhoud van de wiki van de Wikimedia Foundation, niet in de wijze waarop die technisch wordt vormgegeven of de wijze waarop de Wikimedia Foundation deze denkt te kunnen financieren. <div style='text-align: center;'>Verder naar '''[[Handleiding moderatoren/Overleggen met elkaar en de gemeenschap|Overleggen]]'''</div> <div style='text-align: center;'>Terug naar '''[[Handleiding moderatoren/Inleiding|Inleiding]]'''</div> {{Sub}} mmfo31g17k1b1ol31axppre45syhxdh 0 8554 427435 352394 2026-05-17T07:18:27Z Erik Baas 2193 lf 427435 wikitext text/x-wiki {{Index Handleiding moderatoren}} De functie van moderator is niet altijd makkelijk. Kreten als ''machtsmisbruik'' en ''censuur'' blijken vrij onschuldig. De moderator voert onpopulaire taken uit, zoals het verwijderen van afbeeldingen en artikelen. Soms zijn dat pagina's waar iemand veel tijd en energie in heeft gestoken of over heeft nagedacht. Het verwijderen kan dan boze reacties tot gevolg hebben. Het is voorgekomen dat moderatoren bedreigd zijn. Signaleer in dat geval de medemoderatoren en bespreek de situatie. Bedreiging is een serieuze ondermijning van de stabiliteit van een wikigemeenschap en wordt streng aangepakt. Weeg af of het wel wenselijk is persoonlijke informatie te delen via de wiki. Het advies is dat het voor de gemoedsrust beter lijkt te zijn om zo anoniem mogelijk te blijven, hoewel het risico niet groot is dat er met een moderator wordt ''afgerekend''. In het geval er op een gebruikerspagina of elders in een ver verleden, nu ongewenst, dergelijke informatie heeft gestaan: verwijder deze informatie uit de geschiedenis. Verwijder de gebruikerspagina en haal alleen die versies terug die vrij zijn van persoonlijke informatie. {{Wp|Wikipedia:Privacybeleid|Zie ook Privacybeleid op Wikipedia}} <div style='text-align: center;'>Verder naar '''[[Handleiding moderatoren/Hoe om te gaan met persoonlijke aanvallen|Persoonlijke aanvallen]]'''</div> <div style='text-align: center;'>Terug naar '''[[Handleiding moderatoren/Overleggen met elkaar en de gemeenschap|Overleggen]]'''</div> {{Sub}} kadm1q5lwepr60j5uucrdogiece1osu 0 8573 427437 416855 2026-05-17T07:18:28Z Erik Baas 2193 lf 427437 wikitext text/x-wiki {{Index Handleiding moderatoren}} ==Leerdoel== Moderatoren bekend maken met de procedure voor de behandeling van media die zowel op een Nederlandstalige wiki van de {{Wp|Wikimedia Foundation| Wikimedia Foundation}} als ook op {{Wp|Wikimedia Commons| Wikimedia Commons}} beschikbaar zijn, als ook de beschikbare hulpmiddelen voor het opsporen van deze media. ==Veronderstelde voorkennis== *Bekend met afbeeldingslicenties (zie {{Wp|WP:BGM |WP:BGM}}). ==NuCommons afbeeldingen verwijderen== In dit hoofdstuk wordt de Nederlandstalige Wikipedia als voorbeeld genomen. Op andere Nederlandstalige wiki's van de Wikimedia Foundation is de procedure gelijk, hoewel sjablonen en pagina's af kunnen wijken. Raadpleeg lokale beheerders voor precieze afspraken. Afbeeldingen die zowel op [[:commons:|Wikimedia Commons]] als op de Nederlandstalige Wikipedia zijn toegevoegd, kunnen in het algemeen verwijderd worden. Indien een gebruiker van Commons vaststelt, dat een afbeelding zowel op nl:wp als op commons aanwezig is, wordt een sjabloon bij de afbeelding geplaatst. Dit sjabloon is {{Tl|NuCommons}}, eventueel aangevuld met de naam van de afbeelding op Commons. In het geval een wapenschild of vlag wordt vervangen door een {{Wp|SVG|SVG}}-variant, plaats dan {{Tl|NuCommonsSVG}} en volg de aanwijzigen op dat sjabloon. NuCommons-afbeeldingen kunnen opgeruimd worden zonder plaatsting op {{Wp|Wikipedia:Te verwijderen afbeeldingen|Wikipedia:Te verwijderen afbeeldingen}}. Gebruik daarvoor volgende handleiding: *Open {{Wp|Categorie:Wikipedia:NuCommons|NuCommons}} *Open een van de afbeeldingen *In het sjabloon NuCommons bij de afbeelding, staat waar de afbeelding op Commons te vinden is. Open deze in een aparte tab of apart scherm. *Vergelijk de foto's: Zijn ze gelijk? *Pas eventueel de informatie op Commons aan, zodat geen informatie verloren gaat. *Is de foto origineel van de nl:wp en toegevoegd door iemand anders op commons, dan is daar vaak vermeld waar de oorsprong van de foto is (in dit geval nl:wp). *Controleer of de afbeeldingsnaam gelijk is. Instinker: soms wordt .jpg geschreven of .JPG. Als dat het geval is, moet de foto-verwijzing op nl:wp aangepast worden. *Pas voor of direct na het verwijderen op nl:wp de referenties aan in artikelen waar de foto wordt gebruikt. *Controleer voor verwijdering of een afbeelding expliciet is gecategoriseerd (dus niet door bijvoorbeeld een sjabloon). Is dit het geval, voeg dan met {{Tl|Commonscat}} de naam van de categorie bovenaan de afbeeldingencategorie toe. *Controleer na verwijdering of de afbeelding van Commons wordt getoond. ==CommonsClash== [[Afbeelding:CommonsClash.png|right|thumb|450px|Screenshot van CommonsClash - klik voor meer detail]]'''[https://tools.wikimedia.de/~daniel/WikiSense/CommonsClash.php?wikilang=nl&wikifam=.wikipedia.org CommonsClash]''' is een hulpmiddel dat rapporteert over afbeeldingen met namen die zowel op nl.Wikipedia als op Commons voorkomen. In het geval afbeeldingen exact hetzelfde zijn, wordt dat aangegeven met ''''duplicate''''. Deze tool maakt het eenvoudiger om grote aantallen afbeeldingen als NowCommons aan te merken en direct te verwijderen. Het kan voorkomen dat een afbeelding wel gebruikt mag worden op nl.Wikipedia, maar niet op Commons, neem dus bovenstaande handleiding in acht. ===Procesbeschrijving CommonsClash=== Hieronder staat het een richtlijn voor het proces ''handmatige verwijdering van commonsduplicaten met CommonsClash'' beschreven. Bij het gebruik van CommonsClash zijn de volgende scenario's te onderscheiden: #Twee afbeeldingen zijn exact gelijk en de licentie op Commons is correct/gelijk: verwijder de afbeelding op deze wiki. #*Verwijdering: ''Commons duplicaat'' #Twee afbeeldingen zijn exact gelijk, maar hebben verschillende afmetingen en de afbeelding op Commons heeft een lagere resolutie: upload de versie van deze wiki over de versie op Commons heen en verwijder de afbeelding op deze wiki. #*Verwijdering: ''Commons duplicaat'' #Twee afbeeldingen zijn exact gelijk, maar hebben verschilende afmetingen en de afbeelding op Commons heeft een hogere resolutie: verwijder de afbeelding op deze wiki en controleer of de afbeelding op de pagina's waar deze wordt gebruikt niet te groot wordt weergegeven. Corrigeer waar nodig de afmetingen. #*Verwijdering: ''Commons duplicaat'' of ''Highres commons'' #Twee afbeeldingen hebben dezelfde naam, verschillen wat betreft inhoud en de licentie op deze wiki maakt plaatsing op Commons mogelijk: controleer eerst of Commons de afbeelding niet al heeft onder een andere naam. PD-oud en PD-kunst zijn vaak al aanwezig. Verplaats de afbeelding als nodig naar Commons onder een andere naam. Verwijder de afbeelding op deze wiki zodat de commonsafbeelding beschikbaar komt en pas de links aan daar waar de afbeelding wordt gebruikt. Gebruik [https://tools.wikimedia.de/~magnus/commonshelper.php CommonsHelper] voor categorisatie van de afbeelding op Commons. Dit hulpmiddel plaatst alle relevante informatie in een Commons-sjabloon en suggereert een categorie, als mogelijk. #*Verwijdering: ''Naar Commons als Afbeeldingsnaam'' #*Aanpassing links: ''Commonsfix'' #Twee afbeeldingen hebben dezelfde naam, de inhoud verschilt en de afbeelding komt op commons voor onder een andere naam: verwijder de afbeelding op deze wiki en wijzig de links naar de Commonsnaam. #*Verwijdering: ''Commons Afbeeldingsnaam'' #*Aanpassing links: ''Commonsfix'' #*Verwijdering: ''Naar Commons als Afbeeldingsnaam'' #*Aanpassing links: ''Commonsfix'' #Twee afbeeldingen hebben dezelfde naam, verschillen wat betreft inhoud en de licentie op deze wiki maakt plaatsing op Commons niet mogelijk: verplaats de afbeelding op deze wiki naar een andere naam en neem de bestaande gegevens over (licentie, categorie, beschrijving, enzovoort). #*Verwijdering: ''Afbeelding verplaatst naar NieuweNaamAfbeelding i.v.m. CommonsClash'' #*Aanpassing links: ''Naam afbeelding gewijzigd'' #Twee afbeeldingen hebben dezelfde naam, het beeld op deze wiki is van slechte kwaliteit (in incidentele gevallen èn pov) en er staat een mooi beeld achter op Commons met een juiste licentie: nomineer de afbeelding op {{Wp|WP:VA|WP:VA}} zodat na verwijdering de afbeelding van Commons kan worden gebruikt. Deze methode kan ook gebruikt worden bij licenties die niet overeenkomen met het op deze wiki geldende afbeeldingenbeleid (beperkingen als {{Tl|Beperkt}} en/of {{Tl|Bronvermelding}}). {{Sub}} 0oayuh03xd82kp390f47f31go50enr0 0 8578 427440 391523 2026-05-17T07:18:30Z Erik Baas 2193 lf 427440 wikitext text/x-wiki {{Index Handleiding moderatoren}} ==Inleiding== Transwiki staat voor het verplaatsen van inhoudelijk materiaal van het ene wikiproject naar een ander. Het kan gaan om artikels, teksten, delen van een tekst, afbeeldingen, sjablonen,... Voor het importeren en exporteren werd een aparte naamruimte gecreëerd, genaamd "Transwiki:". Ze draagt de naamruimtenummers 100 en 101 (voor de overlegpagina bij de transwiki-pagina). Artikelen die zich bevinden in de transwikinaamruimte worden '''niet''' meegeteld bij het artikeltotaal op een wikiproject. Auteurs van geïmporteerde pagina's worden vermeld in de statistieken van het importerende wikiproject. Zo kan het voorkomen dat een auteur nooit het importerende wikiproject heeft bezocht, maar er toch vermeld staat in de statistieken. Of dat de statistieken van bijdragen de start van een project zelfs antidateren. ==Nut== Transwiki heeft twee bedoelingen. Enerzijds het niet nutteloos verwijderen van zinnig materiaal door het te exporteren naar de juiste plaats.<br> Anderzijds het behoud van de auteursgeschiedenis bij het materiaal dat in meerdere wiki's gewenst blijkt te zijn. ==Exporteren== Exporteren van artikelen via transwiki gebeurt vooral in volgende gevallen: * Het artikel is niet in de juiste taal geschreven. Transwiki dient te gebeuren naar het zusterproject in de juiste taal. * Het artikel past inhoudelijk of qua vorm niet in het geplaatste wikiproject, maar komt wel in aanmerking voor een zusterproject. Bv. *: lange niet-encyclopedische artikelen in Wikipedia die geschikt zijn als boek (Wikibooks) *: korte beschrijvingen die thuishoren in Wikiwoordenboek *: niet-encyclopedische recepten *: wetenschappelijke artikelen die thuishoren in Wikispecies *: nieuwsitems die thuishoren in Wikinews Het exporteren dient te gebeuren naar het zusterproject waarin het vermoedelijk thuishoort. Vervolgens dient hiervan melding gemaakt te worden op de pagina "Transwiki" van het project waarnaar geëxporteerd werd. ==Importeren== Wiki's kunnen aanvragen om artikelen te importeren van een zusterproject. Op die manier wordt het artikel met haar integrale auteursgeschiedenis overgenomen in het aanvragende wikiproject. Dit is handig voor bijvoorbeeld Wikibooks, die op basis van bestaande encyclopedische artikelen een boek construeert. Of een encyclopedische samenvatting in een boek dat zijn nut ook vindt in een encyclopedie.<br> Maar ook bijvoorbeeld ingenieuze sjablonen die mits aanpassing in meerdere projecten dienst kunnen doen. == Hoe doe je dat? == Een wiki kan importeren of exporteren zodra deze functie werd aangevraagd bij de developers. De functie is beperkt tot de aangevraagde zusterprojecten. Elk zusterproject waarvan men wenst te importeren of waarnaar men wenst te exporteren, dient dus specifiek aangevraagd te worden. Wanneer de functie in werking is, kan een moderator via de speciale pagina [[Speciaal:Import]] een artikel, sjabloon of portaal of elke andere soort pagina overbrengen naar het eigen wikiproject. ;Op de Importpagina leest men volgend bericht: Selecteer een wiki en paginanaam om te importeren. Versie- en auteursgegevens blijven hierbij intact. Alle transwiki-importhandelingen worden opgeslagen in het importlogboek. ;Selecteer het zusterproject: In het kleine vakje links kan men selecteren van welk zusterproject men wenst te importeren. Wanneer er slechts 1 zusterproject aangevraagd is, staat deze automatisch geselecteerd.<br> '''Let wel!'''<br> De afkortingen van de zusterprojecten dienen gekend te zijn. Wikipedia wordt afgekort tot w, Wikibooks tot b, Wikinews tot n, Wikiquote tot q, etc. zolang het dezelfde taal betreft van je eigen wikiproject. Indien je wenst te importeren vanuit een anderstalig wikiproject zal naast de code voor het project ook de taalcode toegevoegd zijn. ;Ingeven van artikelnaam: In de invulbox geef je de exacte titel weer van de in te voeren pagina. Wanneer het een pagina in een andere naamruimte betreft, dient deze naamruimte mee ingetypt te worden.<br> '''Let wel:'''<br> De paginanaam is hoofdlettergevoelig. Check de originele titel. ;Selecteren van auteursgeschiedenis: Normaalgezien staat de mogelijkheid tot het samen importeren van de auteursgeschiedenis automatisch aangevinkt. Indien men in regel wil blijven met de licenties, hoort deze geschiedenis samen met de pagina geïmporteerd te worden.<br> '''Let wel:'''<br> Wens je de auteursgeschiedenis '''niet''' mee te importeren, dan dien je hiervoor een gegronde reden te hebben die je bij de import kenbaar moet maken. ;Kiezen van naamruimte: Volgens afspraak dient het artikel in eerste instantie in de naamruimte "transwiki" geplaatst te worden. Pas in tweede fase zal de pagina hernoemd worden naar een andere naamruimte. Bv. Gebruiker: of Help: of de hoofdnaamruimte. Dit om twee redenen: # op deze manier wordt traceren mogelijk tussen de verschillende wikiprojecten (zie verder -> universele afspraken) # biedt de gelegenheid om het artikel eerst conform het nieuwe wikiproject te maken alvorens vrij te geven in de normale naamruimte. (zie verder -> wikificatie) Normaalgezien staat de naamruimte "transwiki" automatisch geselecteerd. Slechts in uitzonderlijke gevallen kan dit anders nodig zijn. Bv. voor MediaWiki. <!--geen idee of er een naamruimte is waarbij dit niet kan-->Wanneer een artikel niet eerst in de transwiki-naamruimte geplaatst wordt, dient men er ook rekening mee te houden dat het aantal wijzigingen van de originele pagina de 100 bewerkingen niet overschrijdt. Immers enkel de transwiki-naamruimte kan een onbeperkt aantal versies van een pagina importeren. Nadien is dit aantal versies geen obstakel bij het hernoemen van de pagina. ;Importeren overlegpagina: Indien gewenst kan ook de overlegpagina automatisch mee geïmporteerd worden. Soms kan dit nuttig zijn. In andere gevallen bevat het informatie die in het nieuwe project volstrekt zinloos is.<br> Normaalgezien staat deze functie automatisch aangevinkt indien er een overlegpagina bestaat bij het in te voeren artikel.<br> De moderator dient te checken op de originele plek of deze overlegpagina gewenst is. ;Geslaagde import: Indien de import geslaagd is, zal de melding in het venster verschijnen hoeveel versies van deze pagina werden geïmporteerd. Dit betreft het aantal wijzigingen dat het originele artikel onderging. ==Licenties== Niet elk wikiproject hanteert dezelfde licenties. Anderstalige wiki's werken soms onder beperktere of vrijere licenties dan de wiki waarnaar men wenst te importeren. Wikibooks-NL werkt sinds 15 april 2007 onder twee licenties waartussen men vrij kan kiezen. Wikipedia-NL is echter beperkt tot een van deze licenties, namelijk GFDL.<br> Bij het importeren dient men dan ook een correcte licentievermelding te doen op de pagina indien deze afwijkt van het eigen wikiproject of dient men in sommige gevallen zelfs de import van een pagina niet te laten doorgaan. == Logboeken == Een apart logboek houdt alle import- en exportgegevens bij van artikels. Hierbij wordt de naam van het artikel en de importerende moderator weergegeven. Het logboek is te vinden tussen de andere logboeken. [[Speciaal:Log/import]] == Universele afspraken == === Pagina transwiki === Om de vindbaarheid van de transwiki-artikelen te vergemakkelijken is er een universele afspraak dat elk wikiproject in de hoofdnaamruimte de pagina "Transwiki" aanmaakt. Deze pagina bevat de aanvragen tot import en export.<br> Indien deze pagina niet binnen de structuur van het wikiproject past, is het voldoende om van deze pagina een redirectpagina te maken naar de functionele werkpagina. === Traceerbeleid === Omdat er werk gestoken werd in de originele pagina's, is het nodig dat deze te traceren zijn. Soms worden de pagina's immers verwijderd op de oorspronkelijke wiki nadat ze via transwiki werden verplaatst. De auteur(s) van het artikel kunnen makkelijk hun werk terugvinden indien zij op het betrokken zusterproject hun artikelnaam ingeven met "Transwiki:" ervoor. Bij hernoemen van de pagina dient dan ook de redirectpagina in de transwiki-naamruimte te blijven bestaan. Zoals gemeld in de inleiding worden artikelen in deze naamruimte niet meegeteld bij het artikeltotaal. == Wikificatie == Een artikel dat uit een ander wikiproject komt, is niet aangepast aan de structuur van de nieuwe wiki. Het bevat meestal links naar artikelen uit het oorspronkelijke project, maakt gebruik van sjablonen uit dat oorspronkelijke project, werd ingedeeld in categorieën uit dat project, maakt mogelijk gebruik van afbeeldingen die enkel beschikbaar zijn op dat project (indien afbeeldingen van commons gebruikt werden, zijn ze ook in het nieuwe wikiproject weergegeven). Bovendien moet vaak inhoudelijk een andere structuur aan het artikel gegeven worden of moet tekst anders geformuleerd worden. Om die redenen is het aangewezen om het artikel nog in de transwiki-naamruimte laten staan alvorens in de gewenste naamruimte te plaatsen. Dit plaatsen in de correcte naamruimte gebeurt door titelwijziging. Hierdoor wordt er automatisch een redirectpagina gecreëerd van de transwikipagina naar de eindbestemming.<br> Deze redirectpagina dient behouden te blijven en niet verwijderd te worden. Dit uitsluitend omwille van de traceerbaarheid. ;Bijzonderheden van transwiki-naamruimte: Het bestaan van de redirectpagina heeft immers toch geen invloed op het totaalgetal van artikels. Ze worden immers niet meegeteld.<br> Evenmin verhindert het een nieuwe import naar een identieke naam. In tegenstelling tot paginanamen in andere naamruimtes, kan eenzelfde of gewijzigd artikel meermaals naar hetzelfde wikiproject worden geïmporteerd. Het voegt de nieuwe pagina's toe aan de reeds bestaande (indien niet identiek). == Bugs == # Wanneer niet geïmporteerd wordt naar de transwiki-naamruimte, is het aantal versies (dus wijzigingen) van een pagina gelimiteerd tot 100. Indien dit aantal overschreden werd, kan de pagina niet geïmporteerd worden. # Afbeeldingen kunnen niet geïmporteerd worden. Enkel het commentaar dat de afbeelding vergezelt, wordt geïmporteerd, samen met de auteursgeschiedenis. Het overbrengen van de afbeelding dient manueel te gebeuren door eerst de afbeelding te downloaden vanaf de originele plek en ze vervolgens opnieuw te uploaden op de gewenste plek.<br>Uiteraard dienen media van Wikimedia Commons niet geïmporteerd te worden, daar deze rechtstreeks gebruikt kunnen worden in alle zusterprojecten van de Wikimedia Foundation. {{Sub}} a0jq9h50k2zvd570tp5zmrs5prkb18x 0 8579 427438 406327 2026-05-17T07:18:28Z Erik Baas 2193 lf 427438 wikitext text/x-wiki {{Index Handleiding moderatoren}} == Gebruikerfuncties == Net als elke gebruiker kan een persoon met moderatorfuncties een pagina lezen, bewerken en hernoemen. == Moderatorfuncties == === Pagina beveiligen === Een pagina beveiligen betekent deze pagina alleen beschikbaar maken om te lezen, maar niet te bewerken. De beveiliging is standaard aangezet voor pagina's die systeemteksten bevatten. Frequent gevandaliseerde pagina's worden ook beveiligd, zoals de hoofdpagina van een wiki. Tijdelijke beveiliging kan aangewezen zijn voor pagina's met actuele onderwerpen waarbij bewerkingen van gebruikers ernstig uit de hand lopen met editwars ;Hoe beveiligen?: Een pagina beveiligen kan eenvoudig door op de knop bovenaan de betreffend pagina te drukken.<br> Hierna krijgt de moderator de waarschuwingstekst te lezen waarop nogmaals gewezen wordt op het correct gebruik van deze functie. Een pagina kan op verschillende niveaus beveiligd worden. # Beveiligen tegen titelwijziging # Beveiligen tegen bewerken # Beveiligen tegen bewerken van zowel de pagina en hierin opgenomen pagina's en sjablonen. De moderator kan kiezen voor welke groep de pagina alsnog bewerkbaar blijft. # bewerkbaar voor iedereen # bewerkbaar voor geregistreerde gebruikers # bewerkbaar voor moderators De moderator kan kiezen om het bewerken en het titelwijzigen voor verschillende groepen onbeschikbaar te maken. Vervolgens dient een duur voor beveiliging opgegeven te worden en de reden van beveiliging. Na het klikken op bevestiging, zal de pagina beveiligd zijn en zal de pagina automatisch opgenomen worden in het logboek van beveiligde pagina's. === Beveiligde pagina's bewerken === Een moderator kan een beveiligde pagina bewerken. Deze bewerking hoort steeds erg doordacht te zijn. Systeemteksten wijzigen kan de functionaliteit van de wiki aantasten. === Pagina's verwijderen === Wanneer een pagina niet meer gewenst is in de wiki, kan een moderator deze wijzigen. Er zijn echter strikte voorschriften voor het mogen verwijderen van pagina's (afbeeldingen, categorieën, sjablonen,...). Een moderator beslist niet op eigen initiatief welke pagina's verwijderd dienen te worden. Een moderator voert enkel op verzoek van de wiki-gemeenschap een verwijdering uit.<br> Wanneer een moderator een pagina wenst te nomineren, dient dit te gebeuren op dezelfde wijze waarop een gebruiker dit doet.<br> Enige uitzondering is het verwijderen van onbewerkte pagina's aangemaakt door de moderator zelf. ;Hoe een pagina verwijderen?: Een pagina verwijderen kan eenvoudig door op de knop "verwijderen" te drukken bovenaan de pagina. Voorgeschiedenis dient nagegaan te worden voor het geval een gewenste pagina schuilgaat onder een gevandaliseerde pagina. De moderator dient bij verwijdering de reden hiervan op te geven. Er bestaan aparte richtlijnen voor het verwijderen van * pagina's * categorieën * afbeeldingen * snel verwijderbare items Een moderator dient er zich van te vergewissen deze richtlijnen grondig te beheersen alvorens een verwijdering uit te voeren. <div style="text-align: center;"> <div class="UitklapFrame" style="margin:0.5em 0; padding: 5px; width: 35em"> <div class="UitklapHead" style="color: black; background-color:#efefef">Moderatorinstructies voor <span style='color: red'>direct</span> verwijderbare pagina's</div> <div class="UitklapContent" style="text-align: left; font-size: 90%; padding: 0;"> '''Opgelet!'''<br> <span style='color: red'>'''Het onmiddellijk verwijderen van een pagina kan enkel onder strikte voorwaarden:'''</span> * In geval van werkelijke onzin of lege '''normale''' pagina's. : '''!''' Ga eerst na of het om vandalisme van een bestaande pagina gaat (controleer de geschiedenis!) : Bij de geringste twijfel betreffende nonsens: normale verwijderprocedure volgen. * In geval de '''enige''' auteur om verwijdering vraagt: :* wegens typfout in de titel :* wegens afbeelding vervangen door een nieuwe afbeelding : Bij de geringste twijfel of meerdere auteurs: normale procedure volgen (controleer de geschiedenis!) * In geval een afbeelding reeds onder identieke naam op commons aanwezig is. : Niet verwarren met tekstpagina's bij afbeeldingen! * In geval van testpagina's. * In geval van pagina's in naamruimte van verwijderende moderator <br> '''Geef bij directe verwijdering de reden voor verwijdering op''', bv.: :* leeg :* inhoud was: "..." (in geval van nonsens) :* typfout in titel :* praktische reden: om andere pagina te verplaatsen naar die pagina :* testpagina :* ... <br> <span style='color: red'>'''Niet <u>direct</u> verwijderen''':</span> * <span style='color: red'>Niet</span> in geval de pagina door een gebruiker reeds op de lijst "Te verwijderen pagina's" is geplaatst <span style="font-size: small;">(doch niet bij "directe verwijdering")</span> : Directe verwijdering werkt demotiverend voor de gebruiker (niet-mod): Vermindert de betrokkenheid van diegene die de moeite nam tot nomineren. Het is de kracht van Wikibooks dat we allen waken om de inhoud zo goed mogelijk te maken en te houden. * <span style='color: red'>Niet</span> in geval van auteursrechtenschending * <span style='color: red'>Niet</span> in geval van foute titel door andere auteur * <span style='color: red'>Niet</span> in geval van overbodige pagina </div><div class="UitklapEind"></div></div> <div class="UitklapFrame" style="margin:0.5em 0; padding: 5px; width: 35em"> <div class="UitklapHead" style="color: black; background-color:#efefef">Moderator-instructies voor te verwijderen pagina's</div> <div class="UitklapContent" style="text-align: left; font-size: 90%; padding: 0;"> Een paar dingen om op te letten: * Controleer of je de juiste pagina gaat verwijderen. Sommige mensen vermelden samen met de link naar de te verwijderen pagina ook een link naar de goede pagina! Ook komt het voor dat de te verwijderen pagina een redirect naar een correcte pagina is. Zorg dat u de juiste verwijdert. * Controleer de genomineerde pagina voor verwijdering nog eens goed. Het zou niet de eerste keer zijn dat men er iets van gemaakt heeft in de tussentijd en het niet van de lijst heeft genomen. * Controleer voor verwijdering op nog bestaande links naar deze pagina en verwijder/wijzig deze indien bestaande. * Vergeet bij het verwijderen de overlegpagina's niet! Deze optie staat normaalgezien al aangeklikt bij aanklikken "verwijder". Transwiki * Verwijder geen redirects van transwiki-naamruimte naar definitieve titel. * Artikels die verplaatst dienen te worden naar bv. Wikipedia, Wiktionary, Wikiquote of anderstalige Wiki's, dienen via de export te passeren en niet zomaar verwijderd te worden. In het verleden verwijderd:<br> Zie [[wikibooks:Logboek verwijderde pagina's]]. </div><div class="UitklapEind"></div></div> <div class="UitklapFrame" style="margin:0.5em 0; padding: 5px; width: 35em"> <div class="UitklapHead" style="color: black; background-color:#efefef">Moderatorinstructies voor te verwijderen afbeeldingen</div> <div class="UitklapContent" style="text-align: left; font-size: 90%; padding: 0;"> * Controleer eerst of de afbeelding nog verwijderd moet worden. Ontbrekende informatie over copyright zorgt immers voor nominatie tot verwijdering. Uploader kan deze informatie later hebben toevoegd, maar dit niet aanduid op de verwijderlijst. * Controleer op nog bestaande links naar de afbeelding. Eenvoudig te checken onder de titel "Afbeeldingsverwijzingen" op de afbeeldingspagina. Verwijder of wijzig de nog bestaande links. * Verwijder de afbeelding na controle op volgende manier: *: Door de knop "verwijderen" onderaan bij afbeeldingen wordt (meestal?) enkel de tekst bij de afbeeldingen verwijderd, en dus de afbeelding zelf niet. *: Die kan verwijderd worden door op "verw" te klikken naast de lijn van de afbeelding, als volgt: *: (<u>'''verw'''</u>) (huidig) 15 jun 2003 11:38 . . Varro (40421 bytes) (Augustus van Primaporta) </div><div class="UitklapEind"></div></div> <div class="UitklapFrame" style="margin:0.5em 0; padding: 5px; width: 35em"> <div class="UitklapHead" style="color: black; background-color:#efefef">Moderatorinstructies voor te verwijderen categorieën</div> <div class="UitklapContent" style="text-align: left; font-size: 90%; padding: 0;"> * Controleer eerst of er nog artikels in de betreffende categorie aanwezig zijn (zie op de categoriepagina zelf) en verwijder/wijzig de categorietoevoeging op elk artikel in die categorie. * Controleer voor verwijdering op nog bestaande links naar deze pagina en verwijder/wijzig deze indien bestaande. * Verwijder tot slot pas de categoriepagina zelf. </div><div class="UitklapEind"></div></div> </div> Zie ook hoofdstuk [[Handleiding moderatoren/Verwijdersessies uitvoeren|Verwijdersessies uitvoeren]] === Bewerking terugdraaien === In geval van vandalisme, expliciete reclame, grove onjuistheden, ... kan een moderator met een extra knop een bewerking (of reeks bewerkingen door éénzelfde gebruiker) ongedaan maken. De moderator dient zich ervan te vergewissen dat het om echt vandalisme of foutieve informatie gaat. Bij de geringste twijfel dient overleg gepleegd te worden. ;Hoe een bewerking ongedaan maken?: Om een bewerking ongedaan te maken of terug te draaien, moet men op de pagina met [[Speciaal:RecentChanges|recente wijzigingen]] voor de bewerking klikken op '''<sub>(wijz)</sub>'''. Vervolgens ziet men in aparte kolommen de wijzigingen ten opzichte van de vorige versie.<br> In de rechterkolom kan men bovenaan naast ''huidige versie (datum) bewerk'' klikken op de optie '''(ongedaan maken)'''. Indien deze keuze gerechtvaardigd lijkt, wordt de vorige versie opnieuw aangeboden met de mogelijkheid hierin nog wijzigingen toe te voegen en de bewerking van uitleg te voorzien. ;Hoe een bewerking terugdraaien?: Klik net als in de vorige paragraaf op de pagina [[Speciaal:RecentChanges|Recente wijzigingen]] voor de ongepaste bewerking op '''<sub>(wijz)</sub>'''.<br> In de rechterkolom ziet men in de tweede lijn achter de naam van de auteur achteraan de optie '''[terugdraaien]'''. Indien men voor deze vorm kiest, wordt de laatste versie teruggeplaatst die niet door de huidige auteur werd bewerkt. Automatisch wordt de tekst toegevoegd dat de bewerking ongedaan gemaakt werd tot aan de vorige versie. === Gebruikers blokkeren === Een moderator kan de knop bedienen om een gebruiker te blokkeren. Een gebruiker kan daarna nog wel de tekst lezen, maar niets meer bewerken. Bij het blokkeren geeft de moderator aan hoe lang de blokkade duurt. Deze wordt dan automatisch opgeheven. Hoe lang een blokkade duurt, hangt af van de richtlijnen van het betreffende wikiproject of in geval van kleinere wiki's gebeurt dit in overleg tussen de moderatoren onderling. == Misbruik == Misbruik van het benutten van de extra functies van een moderator leidt tot verlies van vertrouwen en ontzetting uit de rechten van moderator. Een dergelijke motie van wantrouwen met verzoek tot ontzetting uit de rechten kan geschieden via ... {{Sub}} 6n7akuhmj8wdgbflaa64g9f07wvr0vr 0 8585 427434 355422 2026-05-17T07:18:26Z Erik Baas 2193 lf 427434 wikitext text/x-wiki {{Index Handleiding moderatoren}} ==Leerdoel== Moderatoren bekend maken hoe open proxies werken, wat ze kunnen aanrichten en hoe ermee om te gaan. ==Inleiding== Een {{Wp|Open_proxy#Open_proxy.27s|open proxyserver}} is een proxyserver die verbindingen toestaat van clients van willekeurige IP-adressen, met willekeurige internetresources elders. Hierdoor is de gebruiker van de open proxyserver erg moeilijk op te sporen. Hoewel er valide redenen aangevoerd kunnen worden om van een of andere vorm van open proxies gebruik te maken, is dat voor het bewerken van Wikibooks in alle gevallen onnodig. In deze module worden de achtergronden van open proxies behandeld en wordt uitgelegd wat er op de Nederlandstalige Wikibooks wordt gedaan om de dreiging uit deze hoek te minimaliseren. ==Terminologie== In de volgende uitleg wordt de volgende terminologie gebruikt: ;http header :Iedere keer als er iets via het internet van punt A naar punt B, bestaat het bericht uit twee delen, de z.g. http header en de payload. De http header bevat tenminste informatie die bij normale post op de envelop gezet zou worden, zoals bestemming en afzender. De payload is de feitelijke inhoud van het bericht, zoals het verzoek om een pagina op te sturen of de inhoud van die pagina zelf. :Om open proxies op te sporen en te detecteren, is de informatie die in de http header zit essentieel. Deze informatie is voor een normale gebruiker van het internet onzichtbaar, tenzij speciale software wordt toegepast. ;cliënt :De machine die iets initieert heet de cliënt. De machine die door ontvangst van een bericht geactiveerd wordt om iets te doen, heet de server. ;proxy :Hoewel de fysieke verbinding tussen cliënt en server fysiek over vele schijven kan en zal lopen (via z.g. routers en switches), is het logischerwijs een directe verbinding. Het kan echter zijn dat er een andere machine (computer) als intermediair tussenzit. Dat is dan vaak een z.g. proxy(server). In de keten cliënt - proxy - server, ziet de server de proxy als afzender van het bericht. Het antwoord gaat daar ook naar terug. :Proxies worden veelvuldig gebruikt om interne netwerken met het openbare internet te verbinden. ;open proxy :Een normale proxy is alleen door cliënten die op het interne netwerk zijn aangesloten te gebruiken. Er zijn allerlei uitzonderingen hierop. :Als de proxy echter ook te gebruiken is door een cliënt op het openbare internet, spreekt men van een open proxy. :Open proxies ontstaan om uiteenlopende redenen: :*Bewust zo ingesteld :*Foutieve configuratie van een normale proxy :*Als gevolg van een virus in enigerlei vorm. Dit heten ook wel zombie computers. ;sniffer :Een systeem (hardware en/of software) dat van een bepaalde computer het in en uitgaande internet verkeer monitort. ==Soorten Open Proxies== ===Gewone Open Proxies=== ;Transparant :Een transparante open proxy is de eenvoudigste vorm en biedt de minste privacy bescherming. Zo een proxy geeft het IP-adres van de cliënt mee in de z.g. http header. Dat kan op meerdere manieren. ;Anoniem :Bij een anonieme open proxy wordt het IP-adres van de cliënt niet meegestuurd. Alleen een "sniffer" die bijvoorbeeld het ingaande en uitgaande IP verkeer van zo een proxy monitort is in staat achter het IP-adres van de cliënt te komen. ;Elite :Bij dit soort open proxies, ook wel "high anonymous" genoemd, wordt een andere proxy als intermediair gebruikt om de verbinding met de server te leggen. Voor een sniffer wordt het daarmee een stuk moeilijker het IP verkeer te monitoren. :Elite proxies kunnen altijd van dezelfde (al dan niet open) proxy als intermediair gebruik maken, of van steeds wisselende. In het laatste geval ontstaat een soort netwerk met min of meer dezelfde eigenschappen als het TOR netwerk (zie hierna). ===Exit Servers=== Zoals hierboven aangegeven kan een Elite proxy gebruik maken van een andere proxy om contact te maken met de server. Dit kan een enkele extra proxy zijn of meerdere, waarmee een keten van proxies ontstaat. Als deze keten ook nog eens varieert ontstaat een zeer hoge graad van anonimiteit van de cliënt.<br> Overigens dient bedacht te worden dat deze anonimiteit nog steeds betrekkelijk is. M.u.v. het TOR netwerk, waarvan bekend is dat die dat niet doen, is het voor elke andere proxy in de keten nog steeds mogelijk een database bij te houden van IP nummers. Voor Wikibooks is van belang te weten wat het IP-adres van de exit server is. Immers de Wikibooks servers zien alleen dat. ;{{Wp|Tor (netwerk)|TOR}} :Dit is het meest bekende netwerk met de bedoeling anoniem op het internet te kunnen surfen. Om het te kunnen gebruiken is de installatie van een stukje software nodig. De verbinding tussen cliënt en server wordt opgebouwd via een willekeurige reeks van z.g. onion nodes (in feite dus semi-open proxies) om uiteindelijk via een z.g. exit node de laatste stap naar de server te maken. :De gebruiker van het netwerk kan zelf kiezen of hij/zij al dan niet een onion node en/of een exit node kan zijn. :In de praktijk blijken er op enig moment van de dag rond de duizend IP-adressen een van deze of beide rollen te vervullen. Hiervan fungeert ongeveer de helft ook als exit server. De lijst is voortdurend aan verandering onderhevig. :Voor de bescherming van Wikibooks zijn alleen de IP-adressen van de exit nodes van belang. ;Soortgelijke netwerken :Naast TOR, zijn er soortgelijke netwerken, waarvan de meest bekende {{Wp|en:Codeen|CoDeeN}} is. CoDeeN is een Content Distribution Network (CDN) gebouwd door Princeton University. CoDeeN biedt naast veel andere ook een soortgelijke functionaliteit als in het geval van TOR. ;Voor Elite open proxies :Zoals hierboven aangegeven kunnen z.g. Elite proxies ook gebruik maken van een stabiel of ad-hoc netwerk om daarmee een keten te bouwen van cliënt naar server. ===Provider Proxies=== ;Normaal :Er zijn internet providers die hun klanten de mogelijkheid bieden gebruik te maken van een proxy. Hiermee zou aan snelheid gewonnen (kunnen) worden. :Als zo een proxy juist geconfigureerd is, kunnen alleen klanten van die provider daar gebruik van maken. :Een provider kan een of meerdere proxies voor dit doel hebben. Het kan zijn dat de cliënt het IP-adres van een van die proxies moet instellen in bijvoorbeeld de browser, het kan ook zijn dat de provider een mechanisme biedt waarbij van een pool van proxies gebruik gemaakt kan worden. AOL bijvoorbeeld heeft voor dit doel een 55.000 proxies in gebruik. :Het gebruik van een proxy van de provider is in het algemeen niet verplicht. ;Safe surfen :Er zijn aanbieders die beogen het surfen op het internet veilig te maken. Daartoe moet de browser zodanig ingesteld worden dat die altijd de proxy van die aanbieder gebruikt. Bepaalde url's met bijvoorbeeld pornografie worden dan gefilterd. :Er zijn ook landen waarbij de providers verplicht worden om gebruik te maken van dit soort filters. Saoedi-Arabië is daar een voorbeeld van. Omdat in deze landen ook open proxies voorkomen die vanaf het hele internet benaderbaar zijn, promoveren de IP-adressen van dit soort gateways zich automatisch tot exit server. ;Gehackt :Hierboven staat in het kort beschreven hoe provider proxies zouden moeten werken. Het is echter niet uitgesloten dat dit soort proxies gehackt zijn. ===Gewone Proxies=== Voor de volledigheid ook een korte uitleg over gewone proxies. ;Bedrijven / scholen e.d. :Bedrijven, scholen, universiteiten, e.d. maken veelvuldig gebruik van proxies. Het voordeel is dat maar 1 publiek IP-adres benodigd is en het interne netwerk voorzien kan worden van een van de IP-adressen die voor dit soort doeleinden gereserveerd zijn. Een IP-adres als 192.168.0.xxx bijvoorbeeld komt waarschijnlijk op miljoenen machines voor. :Als de proxy juist geconfigureerd is, kan die alleen vanuit het interne netwerk gebruikt worden. In de praktijk blijkt dit echter niet altijd het geval. In een recent geval bijvoorbeeld ontstond een mailwisseling met de ICT beheerder van een school, die nadat vastgesteld was dat het een open proxy was, geblokkeerd was. Na enige mails heen en weer, bleek er inderdaad een foutje te zitten in een configuratie tabel in het systeem van de school. ;Gehackt :Behalve dat configuratiefouten tot gevolg kan hebben dat een normale proxy ongewild open wordt, is ook gebleken dat dit soort proxies gehackt kunnen worden. ===Draadloos=== ;Open {{Wp|WLAN|WLAN}}'s :Van een aantal regio's in Europa is bekend dat daar privé initiatieven in ontwikkeling zijn om een ieder binnen het bereik van het netwerk draadloos toegang te bieden tot internet. Afgezien van de legitimiteit van dit soort projecten, is het netto effect hiervan voor Wikibooks te vergelijken met een open proxy. Dit soort netwerken gebruikt in het algemeen ook meerdere vaste internet verbindingen en dus publieke IP-adressen. ;WLAN access points ({{Wp|Hotspot (wifi)|hot spots}}) :<volgt> ;{{Wp|UMTS|UMTS}}/{{Wp|GPRS|GPRS}} proxies :Wanneer gebruik gemaakt van mobiele apparatuur om te surfen, wordt dynamisch een IP-adres uit een blok toegewezen. Een aantal van dit soort blokken zijn inmiddels in kaart gebracht. ===Anonymizers=== Een anonymizer is een website die het mogelijk maakt via proxies (een of meerdere) van die website te surfen. Deze proxies zijn gelijk te stellen aan de exit servers van open netwerken (zie hierboven). ==Detectie en verificatie== Het vinden van open proxies is een probleem dat gelijk staat met het zoeken naar een speld in een hooiberg. Er zijn ongeveer 3 miljard publieke {{Wp|IP-adres|IP-adres}}sen uitgegeven en er worden ook nog eens vele honderden {{Wp|Poort (computer)|poort}}en gebruikt om zo een open proxy aan te kunnen spreken. Op het internet zijn talloze scanners actief, die alle mogelijke combinaties van IP-adressen en poorten testen op dit fenomeen. De resultaten worden op uiteenlopende sites gepubliceerd.<br> Een flink aantal daarvan worden via een automatisch proces dagelijks gescand en de resultaten worden in een database opgeslagen. Bij zo een scan worden dagelijks tussen de 500 en 1000 nieuwe IP-poort combinaties aan de database toegevoegd. Het aantal gescande combinaties is echter enkele ordegroottes groter. Er zitten dus veel duplicaten en "oude" open proxies tussen. Een ander proces, dat hele dagen (en nachten) doorloopt heeft als doel de open proxy eigenschap van zo een IP-adres te verifiëren. Dat kan in een bevestiging resulteren, maar ook tot de conclusie leiden dat het nummer langere tijd geen open proxy meer is. Dat laatste kan meerdere oorzaken hebben (herstel foute configuratie, verwijdering virus, etc.). In feite is het onmogelijk met 100% vast te stellen dat een bepaald IP-adres absoluut geen open proxy is of dat nooit geweest is. Maar na bijvoorbeeld 100 keer op willekeurige momenten niet in staat blijken om zelfs maar een connectie tot stand te brengen, rechtvaardigt toch wel de conclusie dat hier geen sprake (meer) is van een open proxy. Een ander type scan verzamelt IP-adressen van anoniemen die ooit een bewerking op Wikibooks hebben gedaan. Ook die IP-adressen worden periodiek gescand op de eigenschap "open proxy" of niet. De "opbrengst" van dit soort scans is relatief niet zo groot, maar levert in een maand toch ruim 20 extra IP-poort combinaties die niet op een van de vele lijsten op internet voorkwamen. Bij het verifiëren van de open proxy eigenschap van een IP-adres wordt tevens gekeken of daar weer andere open proxies in cascade achter zitten. Dat levert de lijst van exit servers (niet te verwarren met TOR). Eveneens periodiek worden beide hoofdstromen IP-adressen (mogelijke open proxies enerzijds en IP-adressen die een bewerking op Wikibooks hebben gedaan anderzijds) via een aantal database queries tegen elkaar aangelegd. Dat is dan input voor het nader bekijken van de bijdragen van dat IP-adres en zonodig het blokkeren. <span style="font-size: small;">Dit is slechts een zeer beknopte beschrijving van het proces "achter de schermen". Om evidente redenen is het bewust zo beknopt gehouden.</span> ==Blokkeringsbeleid== Blokkering van een open proxy van enigerlei type, kan preventief of reactief gebeuren.<br> Bij preventieve blokkering geschiedt deze ongeacht of het IP-adres wel of geen bewerking heeft gedaan. Dit betreft de voor Wikibooks meest "gevaarlijke" proxies, die in de praktijk ook het lastigst te bestrijden blijken.<br> Bij reactieve blokkeringen wordt vooralsnog handmatig beoordeeld of blokkering noodzakelijk is en zo ja wat voor soort blokkering. Preventieve blokkeringen worden automatisch uitgevoerd. Er wordt geen sjabloon op de GP of OP van de gebruiker gezet, maar de uitgevoerde blokkeringen worden in een raadpleegbare lijst gezet. Dit betreft voornamelijk exit servers, waarvan publicatie van de IP-adressen voor potentiële trollen op andere wiki's geen waarde heeft. Blokkering van een IP-adres kan op meerdere manieren plaatsvinden. Mimimaal worden anonieme bewerkingen vanaf het betreffende IP-adres geblokkeerd. Daarnaast kunnen vanaf dit IP-adres bewerkingen door geregistreerde gebruikers wel of niet toegelaten worden. Tevens kan het aanmaken van nieuwe accounts vanaf zo een IP-adres wel of niet toegelaten worden. De volgende tabel geeft hiervan een overzicht. {|class=wikitable align=center !Type proxy!!Blokkering!!Geregistreerd<br>bewerken<br>toegestaan!!Aanmaken<br>accounts<br>toegestaan!!Opmerkingen |- |colspan=5 align=center|'''Gewone Open Proxies''' |- |Open Transparant||align=center|reactief||align=center|neen||align=center|neen||&nbsp; |- |Open Anoniem||align=center|reactief||align=center|neen||align=center|neen||&nbsp; |- |Open Elite||align=center|reactief||align=center|neen||align=center|neen||Voor de gebruikte exit node(s), zie hieronder |- |colspan=5 align=center|'''Exit Servers''' |- |TOR exit node||align=center|preventief||align=center|neen||align=center|neen||{{Wp|Wikipedia:Lijst van geblokkeerde TOR exit servers|Lijst van geblokkeerde TOR exit servers}} |- |Exit node ander netwerk||align=center|preventief||align=center|neen||align=center|neen||{{Wp|Wikipedia:Lijst van geblokkeerde CoDeeN servers|Lijst van geblokkeerde CoDeeN servers}} |- |Exit node voor Elite||align=center|preventief||align=center|neen||align=center|neen||{{Wp|Wikipedia:Lijst van geblokkeerde exit servers|Lijst van geblokkeerde exit servers}} |- |colspan=5 align=center|'''Provider Proxies''' |- |Provider proxy – normaal||align=center|reactief||align=center|ja||align=center|neen||Alleen bij gebleken vandalisme |- |Provider proxy – safe surfen||align=center|preventief||align=center|ja||align=center|neen||&nbsp; |- |Provider – gehackt||align=center|preventief||align=center|neen||align=center|neen||&nbsp; |- |colspan=5 align=center|'''Gewone Proxies''' |- |Bedrijven/scholen e.d.||align=center|reactief||align=center|ja||align=center|neen||Bij veelvuldig vandalisme (scholen e.d.) |- |Gewone proxies – gehackt||align=center|reactief||align=center|neen||align=center|neen||De beheerder meldt zich zonodig wel |- |colspan=5 align=center|'''Draadloos''' |- |Open WLAN||align=center|preventief||align=center|neen||align=center|neen||&nbsp; |- |WLAN access point||align=center|preventief||align=center|ja||align=center|neen||Gebruikers kunnen via een andere internet aansluiting een account aanmaken |- |UMTS/GPRS||align=center|preventief||align=center|ja||align=center|neen||idem<br>{{Wp|Wikipedia:Lijst van geblokkeerde IP-adressen voor mobiel|Lijst van geblokkeerde IP-adressen voor mobiel}} |- |colspan=5 align=center|'''Anders''' |- |Anonymizer||align=center|preventief||align=center|neen||align=center|neen||{{Wp|Wikipedia:Lijst van geblokkeerde anonymizers|Lijst van geblokkeerde anonymizers}} |- |Speciale gevallen||align=center|preventief||align=center|variabel||align=center|neen||Voor speciale gevallen (meestal ranges), zie<br>{{Wp|Wikipedia:Open proxies - Speciale gevallen|Open proxies - Speciale gevallen}} |} ==Slotopmerkingen== *De database van open proxies bevat ook IP-adressen die niet door de {{Wp|IANA|IANA}} zijn vrijgegeven. Dit kan alleen maar doordat DNS servers op een of andere manier zijn gehackt. *Het kan natuurlijk zijn dat gebruikers die altijd geregistreerd werken maar dit via een van de hierboven vermelde proxy typen doen, door een blokkering op IP niveau getroffen worden. Omdat zulke gebruikers de mogelijkheid hebben om ook zonder tussenkomst van deze proxy verbinding met de Wikibooks servers verbinding te maken, zijn zij niet blijvend uitgesloten. Als ze hun PC zodanig hebben ingesteld dat ze standaard via een open proxy werken, weten ze ook hoe dit ongedaan is te maken. Zie ook: {{Wp|Categorie:Wikipedia:Open proxies|Categorie:Wikipedia:Open proxies}} op Wikipedia. {{Sub}} sqa2vt37g30qkpuzekb7milriakn57z 0 8590 427444 352393 2026-05-17T07:18:36Z Erik Baas 2193 lf 427444 wikitext text/x-wiki {{Index Handleiding moderatoren}} De volgende hulpmiddelen staan ter beschikking: ; Via het web :*Persoonlijke Emailfunctie :*Overlegpagina ::*Overlegpagina van een gebruiker ::*Overlegpagina van een artikel ::*Pagina's in de Wikipedia-naamruimte (De kroeg bijvoorbeeld) :*IRC :*Skype :*Lijst voor moderatoren ; In real life :*WCN (Jaarlijks symposium voor de Nederlandstalige Wikimedia-projecten) en Wikimania (alle Wikimedia projecten) :*Bijeenkomsten (wikimeet) ::*Bijeenkomsten van de Vereniging Wikimedia Nederland :*Mini-wikimeets ==Openbaar overleg== *Openbaar overleg vindt plaats op de Wiki. De overige vormen van overleg worden over het algemeen niet door de gemeenschap geaccepteerd. *De enige plaats voor besluitvorming is op de Wiki. Ook de lijst voor moderatoren is geen plaats voor het nemen van besluiten. *De voornaamste eigenschap van deze vorm van overleg is dat het langzaam is. ==Informeel overleg== *Informeel overleg vindt plaats buiten het zicht van de Wiki en dus buiten het zicht van de wikianen. *Informeel overleg heeft voornamelijk als doel om elkaar te helpen, bijvoorbeeld voor een second opinion. *Informeel overleg kan ook helpen om elkaar te leren kennen. Vriendschappen kunnen zelfs op deze manier ontstaan. ==Via het web== ===E-mail functie=== Met name te gebruiken als het serieuze zaken aangaat, die afbreuk kunnen doen aan de positie binnen de gemeenschap. Deze functie heeft ook een nadeel omdat je een gedeelte van je privacy weggeeft: zie [[Handleiding moderatoren/Privacy en persoonlijke informatie]]. Het is de overweging waard apart voor communicatie in projecten van Wikimedia een gebruiker bij een webmailprovider aan te maken, zoals Google's [https://mail.google.com/mail/signup Gmail] of Microsoft's [https://signup.live.com/newuser.aspx?ru=https://www.hotmail.msn.com/cgi-bin/sbox?newuser=yes&rx=https://get.live.com/mail/overview&mkt=NL-NL&category=&revipc=NL&ts=3766366&sh=LoNo&rollrs=04&lic=1 Live mail] (Voorheen Hotmail). ===Overlegpagina=== ====Overlegpagina gebruiker==== ====Overlegpagina artikel==== ====Overlegpagina in de Wikipedia-naamruimte==== ===IRC=== *Een zeer handige vorm van overleg, maar door velen verafschuwd. ===Skype=== *De mogelijkheid om met elkaar te spreken, zonder dat het veel kost. ===Lijst voor moderatoren=== Dit is een speciale maillijst, waar moderatoren onderling kunnen overleggen. Deze lijst wordt verzorgd door de Wikimedia Foundation. Deze lijst dient gebruikt te worden voor zaken die privacygevoelig zijn, maar kan ook gebruikt worden voor het uitspreken van een conflict binnen de moderatorengroep, dat niet noodzakelijk naar buiten hoeft te worden gebracht. ==In real life== ===WCN en Wikimania=== ===Bijeenkomsten=== ===Mini-wikimeet=== Deze Wikimeet kan bestaan uit 2 personen; gewoon lekker een biertje drinken met elkaar. <div style='text-align: center;'>Verder naar '''[[Handleiding_moderatoren/Privacy_en_persoonlijke_informatie|Privacy]]'''</div> <div style='text-align: center;'>Terug naar '''[[Handleiding_moderatoren/Wat_is_een_moderator_en_wat_niet|Wat is een moderator?]]'''</div> {{Sub}} 8kkd3mm1j9rsr8g1b06y4w5olzyskbq 0 8595 427443 309479 2026-05-17T07:18:36Z Erik Baas 2193 lf 427443 wikitext text/x-wiki {{Index Handleiding moderatoren}} '''Vermeld samen te voegen artikelen op [[Project:Samenvoegen]]''' '''Samenvoegen van artikelen''' kan gedaan worden wanneer twee bestaande artikelen elkaar in inhoud overlappen. Het is een handmatig (niet geautomatiseerd) proces waarbij twee bestaande overeenkomstige artikelen worden samengevoegd tot één artikel. ===Samenvoegen voorgeschiedenis=== Het is mogelijk de voorgeschiedenis samen te voegen van pagina's. Bijvoorbeeld: De tekst van Artikel A is verplaatst naar Artikel Apennootje, zonder de titel te veranderen. Dat is wat veel onervaren gebruikers doen bij het maken van een redirect. Van Artikel A wordt dan handmatig een redirect gemaakt. Hierdoor blijft een deel van de voorgeschiedenis van Artikel Apennootje staan bij de redirect. Als er vervolgens nog is gewerkt aan Artikel Apennootje (en dat dus niet zonder meer verwijderd kan worden t.b.v. titelwijziging), dan kunnen de voorgeschiedenissen van beide artikelen toch nog als volgt worden samengevoegd: #Verwijder Artikel Apennootje #Hernoem Artikel A (wijzig titel) #Plaats alle eerdere versies van Artikel Apennootje terug (dus geen enkel vakje aanvinken) #(Kijk eventueel welke de laatste versie was en sla die op) ===Duplicaten opmerken=== Zie je een artikel dat zou moeten worden samengevoegd met een ander artikel, dan kun je de wikipediagemeenschap daar op de volgende manier op wijzen: Als eerste: Plaats op beide artikelen een sjabloon dat aangeeft dat de artikelen moeten worden samengevoegd. Door plaatsing van het sjabloon wordt het artikel automatisch in de categorie Wikipedia:Samenvoegen geplaatst. Als je een mening hebt over welk artikel de juiste titel heeft, kan je deze sjablonen gebruiken: * in het artikel met de verkeerde titel: <nowiki>{{</nowiki>svvan|''naam van het andere artikel''<nowiki>}}</nowiki>. * in het artikel met de juiste titel: <nowiki>{{</nowiki>svnaar|''naam van het andere artikel''<nowiki>}}</nowiki>. Als je niet kunt kiezen, of de keuze aan een ander wilt overlaten, kan je in beide artikelen dit sjabloon gebruiken: * <nowiki>{{</nowiki>sv|''naam van het andere artikel''<nowiki>}}</nowiki>. Vermeld de beide artikelen ook even op [[Wikipedia:Samenvoegen]], voor het overzicht hoe lang het verzoek er al staat, en om eventueel je opmerkingen toe te voegen. Ook wanneer je twijfelt of pagina's wel of niet moeten worden samengevoegd, kan dat daar besproken worden. ===Zelf samenvoegen=== Zélf twee artikelen samenvoegen verdient echter de voorkeur, dus heb je de tijd en de kennis in huis, ga dan vooral je gang. Het samenvoegen doe je als volgt: * Knip de tekst handmatig vanuit één van beide artikelen naar het andere artikel waarvan de titel het onderwerp het beste dekt. Vermeld in de samenvatting duidelijk waar de nieuwe tekst vandaan komt, om geen [[auteursrechten]] van eerdere schrijvers te schenden * Integreer beide teksten zodat een logisch en lopend verhaal ontstaat * Maak een [[help:Redirect|redirect]]pagina van het eerste, nu lege artikel, zodat deze voortaan doorverwijst naar het tweede artikel waarin alle tekst in terecht is gekomen. Wie op de titel van de nu lege pagina terechtkomt, wordt dan automatisch doorgestuurd naar de nieuwe plek waar het artikel staat. * Controleer met "links naar deze pagina" of er geen [[Help:Dubbele redirects|dubbele redirects]] zijn ontstaan *Het is ook mogelijk dat de voor samenvoeging voorgedragen artikelen over verschillende zaken gaan, wat niet voor iedereen duidelijk is. In dat geval dienen de artikelen zodanig te worden herschreven dat de kans op verwarring kleiner wordt. ===Samenvoegen van categorieën=== Als je twee [[Help:Gebruik van categorieën|categorieën]] tegenkomt die over hetzelfde gaan, kan je dit meestal het beste via de [[WP:VC|categorieverwijderlijst]] regelen. ==Betrokken sjablonen== *{{Tl|sv}} *{{Tl|svvan}} *{{Tl|svnaar}} {{Sub}} d4dcq70eqjvnzavmxibgpyurb0n0a4o 0 8596 427439 409927 2026-05-17T07:18:29Z Erik Baas 2193 lf 427439 wikitext text/x-wiki {{Index Handleiding moderatoren}} ==Leerdoel== De lezer is hierna in staat om persoonlijke aanvallen te herkennen en heeft instrumentarium om daar in de rol van moderator op adequate wijze mee om gaan, zowel met betrekking tot andere gebruikers als persoonlijke aanvallen naar de moderator zelf gericht. ==Vereisten== *Basiskennis van de {{Wp|Wikipedia:Wikiquette|wikiquette}}. ==Uitgangspunten== '''Persoonlijke aanvallen zijn niet welkom op de wiki's van de Wikimedia Foundation.''' Het is zeer gewenst dat gebruikers opmerkingen plaatsen naar aanleiding van de inhoud van pagina's en overleg voeren, zolang dit zich niet toespitst op de schrijver ervan. Persoonlijke aanvallen werken demotiverend, en kunnen voor een negatieve sfeer zorgen. Gebruikers uit een gemeenschap die het oneens zijn over allerlei zaken, zijn op zich heel gezond: het kan bijdragen tot meer balans, relativering en correctheid van informatie. Het belichten van een onderwerp uit verschillende perspectieven kan bevorderlijk zijn voor NPOV (''neutral point of view''). Inhoudelijk kan men het grondig met elkaar oneens zijn, als men maar correct blijft, en de {{Wp|Wikipedia:Wikiquette|wikiquette}} volgt. ==Wat zijn persoonlijke aanvallen?== In een aantal gevallen zal het volstrekt duidelijk zijn dat iemand een opmerking maakt die (veelal in de hitte van het debat) als een persoonlijke belediging moet worden opgevat. Vaak is het niet zo duidelijk of iets een belediging is, of een terechte uiting van een mening die gewoon wat minder positief is. Een voorbeeld zou deze uitspraak kunnen zijn: ''Bijna ieder artikel dat jij bewerkt, wordt er slechter op.'' Om te voorkomen dat hieromtrent juist onenigheid ontstaat, volstaat het in dit soort gevallen waarschijnlijk als je op de overlegpagina van de schrijver aangeeft dat u de uitspraak niet constructief vindt, of de uitspraak zelfs helemaal laat voor wat hij is, en dus niet te wissen of te verwijderen. Wat waarschijnlijk als beledigend moet worden aangemerkt: ''(NB De volgende lijst is niet uitputtend.)'' *Op een negatieve of twijfelachtige manier refereren aan iemands geloof, ras, geslacht, geaardheid, uiterlijk, afkomst, intelligentie, integriteit; *Iemand bot uitschelden met een scheldwoord; *Iemand in verband brengen met een dictator, een totalitaire ideologie of een misdadiger; *Dreigen met juridische actie; *Doodsbedreigingen of doodswensen; *Ongewenst verspreiden van persoonlijke gegevens van wikianen; *Bedreigingen of acties die medegebruikers aan politieke, religieuze of andere vervolging door overheden, werkgevers of anderen blootstellen. Zulke acties kunnen aanleiding zijn tot onmiddellijke blokkade door een moderator (afhankelijk van het geldende beleid op de wiki). Een moderator die deze blokkade uitvoert, informeert onmiddellijk op vertrouwelijke wijze de andere moderatoren (of eventueel aanwezige arbitragecommissie); *Negatieve persoonlijke kenmerken van iemand verspreiden, zoals geruchten ("ze zeggen dat hij een onbetrouwbaar sujet is"), lichaamskenmerken ("met z'n platvoeten"), achtergronden ("zij maakt al jaren mensen het leven zuur") etc. Meestal met enige overdrijving om de ander (het "slachtoffer") in een kwaad daglicht te stellen. ==Wat wordt van leden van de gemeenschap verwacht== * Wees beleefd * Houd u aan goede {{Wp|Wikipedia:Wikiquette|wikiquette}} * Werk toe naar {{Wp|Help:Consensus|consensus}} * Respecteer het recht van anderen om hun mening er op na te houden. Dit betekent niet dat u het men hen eens moet zijn, alleen dat u het eens bent met het feit dat u het ergens oneens over bent. * ''Luister!'' Vat samen, en vraag door. Deze techniek (LSD = '''L'''uisteren '''S'''amenvatten '''D'''oorvragen) werkt vrijwel altijd de-escalerend (zie verderop). De primaire reactie op een persoonlijke aanval is steevast een tegenmep. Defensie dus. De spiraal van aanval-verdediging die hierdoor ontstaat is destructief. De spiraal is te doorbreken door vragen te stellen en reflecties te geven. Voorbeeld: "Janus, je bent een verwende puber". Janus reactie: "Ik hoor dat je me een verwende puber noemt. Leg eens uit wat je ermee bedoelt?" (i.p.v. "Je bent zélf een verwend kind..."). * Bespreek de feiten en hoe die weergegeven kunnen worden, niet de eigenschappen van de "andere partij". * Suggereer nooit dat een zienswijze onjuist is vanwege de groep die hem propageert. * Overweeg iemand een persoonlijke e-mail te sturen wanneer een debat te persoonlijk wordt. * Kijk of andere gebruikers u kunnen assisteren bij het vinden van een oplossing voor een geschilpunt (''mediation''). * Wees tolerant tegenover andere gezichtspunten, ook als u het er niet mee eens bent. Het kan heel goed dat u het standpunt van de ander als marginaal beschouwt, maar wiki's staan tolerant tegenover niet-conventionele gezichtspunten. ==Escalatieladder== Een bruikbaar instrument om escalaties vroegtijdig te herkennen én aan te pakken is de escalatieladder. Deze ladder is op schrift gesteld door de Oostenrijker {{Wp|Friedrich Glasl|Friedrich Glasl}}. De achtergrondgedachte is dat een aanvankelijk "rationele" (primair inhoudelijke) interactie door duidelijk te herkennen acties van één of meerdere gesprekspartners in een escalatie terecht komt. De escalatie verloopt in fasen, en bij een bepaalde mate van ontsporing is er geen weg meer terug. Het is dus zaak vroegtijdig de signalen van escalatie waar te nemen en zich niet te laten meeslepen. ===Fase I=== De ''eerste fase'', de basis, is een interactie waarin de inhoud van het gesprek op '''redelijke''' toon besproken wordt. Er kunnen belangentegenstellingen of verschillen van inzicht aanwezig zijn, maar de gesprekspartners laten zich door '''inhoudelijke en redelijke argumenten''' beïnvloeden. Men spreekt ook wel van een "win-win"-gesprek, want de aanwezigen proberen niet alleen het eigen belang te dienen, maar ook oog te houden voor het algemene belang en dat van de ander(en). De escalatie begint als iemand schuift van '''inhoud''' naar '''persoon''', en van '''zakelijk''' naar '''emotie'''. De schuiving kan subtiel, voor derden vaak ongemerkt plaatsvinden. Het kan een steek(je) onder water zijn, een rivaliserende opmerking, een suggestieve vraag, een subtiele beschuldiging. De reactie van de ander is verdediging. De ander voelt zich immers persoonlijk aangevallen, en zal als natuurlijke, primaire reactie in de verdediging schieten. Die verdediging is meestal ook persoonlijk, gericht op de ''persoon'' van de aanvaller. Deze aanvals-verdedigingsspiraal kan snel ontsporen en het hele gesprek gaan beïnvloeden. Zo komt het gesprek in fase II. ===Fase II=== De ''persoonlijk-emotionele fase''. Kenmerken: het gesprek wordt '''ik''' tegen '''jou'''. Inhoudelijke argumentatie verliest het van '''persoonlijke en emotioneel getinte bijdragen'''. De ander wordt vijand, tegenstander (in de eerste fase was hij gepreks''partner''). De inspanningen richten zich meer en meer op het ''beschadigen'' van de ander (kleineren, beschuldigen, beledigen, vernederen etc.). Het is ''persoon'' versus ''persoon''. ''Kampvorming'' kan ontstaan: ben jij voor of tegen mij? Wie niet voor me is, is tegen me, enzovoort. Deze fase kan steeds bitterder en agressiever worden. Het bewustzijn vernauwt zich en de redelijkheid verdwijnt meer en meer. Als het zover is dat de ander geen mens meer is maar een dier ("kakkerlak"), een ziekteverschijnsel ("kankergezwel") of object ("stuk vreten"), treedt de derde, laatste fase in. ===Fase III=== De ''oorlogsfase''. Als de ander geen mens meer is (ontmenselijkt), zelfs geen vijand meer, maar slechts een te vernietigen object, boos dier of levensbedreigend ziekteverschijnsel, is de stap naar destructie niet ver meer. Het geestelijk-emotioneel klimaat om de ander te "vertrappen", "uit te roeien" of "te slopen" is geschapen. Glasl noemt deze fase ook de fase van de ''principes'': het gaat niet meer om meningen, om tegengestelde belangen of botsende karakters, het gaat in deze fase om '''onwrikbare waarheden die geen enkele tegenwerking of tegenwerping meer verdragen'''. De taal wordt dus uitermate destructief, en is een voorbode van ''fysiek'' (versus verbaal) geweld. In echtscheidingszaken kun je deze fase regelmatig zien ontstaan tussen de voormalige echtelieden, met uitspraken als "Als je mij kapot maakt, dan maak ik jou kapot", of "Ik sleep je mee de afgrond in". In deze fase is redelijke interventie door een derde vrijwel onmogelijk geworden, en is het raadzaam een gezaghebbende ingreep van bovenaf te doen (een rechterlijk vonnis, ingrijpen door een ordedienst of de politie, strenge verboden en geboden gekoppeld aan sancties). Voor wiki's is de overgang tussen fase I en fase II relevant. Zodra een interactie verschuift van de inhoud, de zaak, en het redelijke in de argumentatie naar de persoon, de emotie, de irrationaliteit en het (subtiel) schelden, is het zaak via moderatie in te grijpen. Voorkomen moet worden dat oorlogssituaties ontstaan die derden meeslepen. ===Meer lezen=== *{{Wp|Wikipedia:Conflictafhandeling}} *{{Wp|de:Konflikteskalation_nach_Friedrich_Glasl|Konflikteskalation nach Friedrich Glasl}} *[https://www.friedenspaedagogik.de/themen/konstruktive_konfliktbearbeitung/konfliktbearbeitung/grundwissen_zivile_konfliktbearbeitung/konflikt_begriff_und_elemente/die_neun_stufen_der_konflikteskalation?/ift/themen/konstruktive_konfliktbearbeitung www.friedenspaedagogik.de] *[https://www.paulgraham.com/disagree.html Graham's Hierarchy of Disagreement] {|style="float: right; margin: 0px; border: 1px #CCCCCC solid; color: inherit; background-color:#F9F9F9" |- |align=middle|[[Bestand:Graham's Hierarchy of Disagreement-nl.svg|600px]] |align=middle|[[Bestand:Graham's Hierarchy of Disagreement2_NL.svg|600px]] |- |align=middle|{{Wp|Paul Graham|Grahams}} pyramide voor onenigheid: manier van kritiek uiten. |align=middle|Grahams pyramide voor onenigheid: manier van ingaan op kritiek. |} <div style='text-align: center;'>Verder naar '''[[Handleiding_moderatoren/MediaWiki|Inleiding tot MediaWiki]]'''</div> <div style='text-align: center;'>Terug naar '''[[Handleiding_moderatoren/Privacy_en_persoonlijke_informatie|Privacy]]'''</div> {{GFDL-oud}} {{Sub}} g4tthjl64sgvmnk6t6f3d0mamnt9e2k 0 8598 427446 222511 2026-05-17T07:18:42Z Erik Baas 2193 lf 427446 wikitext text/x-wiki {{Index Handleiding moderatoren}} ==Leerdoel== De lezer weet na het doorlopen van deze module wat OTRS is en welke rol het binnen de Wikimedia Foundation speelt en is in staat zelfstandig dit instrument te gebruiken, wetende welke verantwoordelijkheden dit met zich meebrengt. ==Vereiste voorkennis== *Basiskennis in het gebruiken van webapplicaties; *Ervaring met het antwoorden aan externe contacten. '''OTRS''' staat voor '''Open source Ticket Request System''' en is een softwaresysteem dat wordt gebruikt om vragen van klanten af te handelen binnen de Wikimedia Foundation. Hiervandaan wordt de helpdesk verzorgd, komen de vragen en klachten binnen, en worden hierop antwoorden gegeven. Voor meer informatie over OTRS in het algemeen, zie [[m:OTRS/translation-nl|meta]]. Het ticketsysteem is [https://secure.wikimedia.org/otrs/index.pl hier] te vinden. ==Toegang== Hoe OTRS-er worden? ==Queues== Beschrijving van de functie van queues met verwijzing naar meta voor precieze inhoud (?). ==Omgaan met de software== Beschrijving van de verschillende basisfuncties ===Functie1=== ===Functie2=== etc. ==Valkuilen en standaardantwoorden== Hoe om te gaan met specifieke groepen vragen/opmerkingen, welke standaardantwoorden zijn er en hoe die te gebruiken. Zie ook [[Handleiding moderatoren/Hoe om te gaan met persoonlijke aanvallen]] ==Licenties teksten en afbeeldingen== Hoe omgaan met juiste licenties voor tekst en afbeeldingen (link plaatsen, antwoorden, archiveren, etc.). Zie ook [[Handleiding moderatoren/Licenties]]. {{Sub}} l0cpyi3wbu1qc5cxyu927waj9t31g8s 0 8599 427441 365216 2026-05-17T07:18:36Z Erik Baas 2193 lf 427441 wikitext text/x-wiki {{Index Handleiding moderatoren}} ==Leerdoel== ==Vereiste voorkennis== ==Verwijdersessie artikelen uitvoeren== Tenzij een pagina van het onzinsoort is dat ook direct verwijderd had mogen worden, dient een pagina, sjabloon, afbeelding of categorie twee weken op de [[Wikibooks:Te verwijderen pagina's|verwijderlijst]] te staan alvorens deze verwijderd mag worden. Het verwijderen kan alleen door een [[wikipedia:moderator|moderator]] worden gedaan. ==Algemeen== Een paar dingen om op te letten: * Vergeet bij het verwijderen de overlegpagina's niet! Bekijk ook de geschiedenis van de te verwijderen pagina's nog eens goed. Het zou niet de eerste keer zijn dat men er iets van gemaakt heeft in de tussentijd en het niet van de lijst heeft genomen. * Sommige mensen vermelden samen met de link naar de te verwijderen pagina ook een link naar de goede pagina! Ook komt het voor dat de te verwijderen pagina een redirect naar een correcte pagina is. Zorg dat u de juiste verwijdert. * '''Transwiki:''' Artikelen die verplaatst werden vanaf een ander Wiki-project komen binnen via [[m:Transwiki/nl|transwiki]] in de virtuele transwiki-naamsruimte (''= met prefix "transwiki"''). Deze pagina's worden uiteindelijk redirects die '''niet''' verwijderd mogen worden. * Artikelen die verplaatst dienen te worden naar bv. Wikibooks, Wiktionary, Wikiquote of anderstalige Wiki's, dienen via de transwiki-procedure te passeren en niet zomaar verwijderd te worden. Voor meer info zie [[m:transwiki/nl|transwiki]]. *Wanneer een artikel verwijderd is omdat het (duidelijk) geen encyclopedisch onderwerp is, haal dan ook de eventuele interne links naar dat artikel weg. Dat voorkomt verdere problemen en onduidelijkheden in de toekomst (waarom een rode link hebben naar een onderwerp wat we niet willen hebben?). * Check altijd of er bij een pagina die je gaat verwijderen mogelijk ook nog een overlegpagina is aangemaakt. Zo'n "weesoverleg" moet ook weer weggehaald worden *Sommige nominaties zijn een redirectpagina. Dus dan niet enkel het artikel zelf weghalen maar ook de bijbehorende redirect (als je dat gebeurt bij aanklikken zie je linksboven het zinnetje "doorverwezen vanaf ...." staan dus dan weet je dat je die ook nog moet doen). Ik heb degene die je vandaag vergeten was al weggehaald *Doe als je klaar bent nog ff "refresh page" (pagina vernieuwen) - dan zie je in één oogopslag bij het voor de laatste keer nalopen of je er eentje bent vergeten mogelijk. *Check altijd of een pagina soms naderhand tot een prima artikel geworden is maar niet gemeld op de verwijderpagina (niet iedereen doet dit / weet dit). In geval van een encyclopedisch onderwerp kun je dan zo'n pagina gewoon behouden. *Als je een pagina behoudt, check dan altijd of hij al ingedeeld is in een categorie. Indien niet, voeg dan een of meer categorieën toe of als je het ff niet weet zet dan in ieder geval <nowiki>{{Nocat}}</nowiki> eronder, zodat de wikipedianen die zich bezig houden met de artikelen correct te categoriseren dat kunnen doen. *Als er aan een pagina niks gebeurd is dan gaat-ie in principe gewoon weg als er meer stemmen voor weg zijn dan voor behouden. Denk er steeds aan dat de aanmaker én anderen (via de verwijderlijst) immers twee weken de kans hebben gehad om er een goed artikel van te maken. Bij een gelijke stand 1-1 heeft de nominator een iets zwaardere stem maar komt vervolgens jouw toetsing aan de kriteria om de hoek kijken om het eindoordeel te geven. Vind je zelf verwijdering écht niet terecht gezien vanuit het belang van Wikipedia als encyclopedie dan "verplicht" je dat om ofwel er zelf een fatsoenlijk beginnetje tenminste van te maken ofwel het artikel nog een keer onderaan de lijst te zetten als "wiu" (maar dit laatste als uitzondering). *Als je twijfelt (bij verhitte discussie bijvoorbeeld) kun je in uitzonderingsgevallen (onderwerp is wel wikiwaardig maar...) een pagina opnieuw "twee weken extra" geven. Zet dat er dan wel ff bij als je de pagina toevoegt aan de meest recente dagpagina met een korte omschrijving van de reden. *Bij sommige nominaties ontstaat een "push" actie (vaak bij niet encyclopediewaardige beginnende bandjes of clubjes o.i.d.) waarbij veel "fans" of "leden" opeens voor behoud gaan stemmen. Kijk dan goed alle stemmen wel van handtekening voorzien zijn en of er geen mensen dubbel gestemd hebben. Ook veel "rode" links zijn vaak een indicatie voor stemmanipulatie. Gebruik je wijze oordeel door het artikel bijvoorbeeld als je twijfelt (vaak is dat niet het geval want is het artikel echt ne en weet je dat wel) tegen een lijst als [[Wikipedia:relevantie]] te leggen. *Als je een dag hebt gedaan zul je in de tijd erna vragen krijgen over "waarom is mijn pagina opeens weg?" op je overlegpagina. Daar moet je ff de tijd voor hebben/nemen om al die mensen netjes uit te leggen / beantwoorden en ff terugzoeken vaak wat er precies gebeurd is. Als ze je vragen op je op waarom hun artikel weg is, zet de naam dan ff tussen 2 vierkante haken en sla het weer op. Dan kan je daarna door op de nu ontstane rode doorlink gaan kijken en zien wanneer je het hebt verwijderd en bij welke verwijdersessie (dat heb je toentertijd immers als het goed is als iets als "verwijderd bij sessie 20 mrt 2007" immers erachter gezet). Op de verwijderpagina zelf die je daarna bezoekt kan je zien wat de reden was en waarom het genomineerd was. Als een artikel verwijderd was omdat het onderwerp wél wikiwaardig was maar er was niets aan gebeurd, dan kun je de reclamant ook aanbieden om de laatste versie (die je kan opvissen als moderator) op diens overlegpagina te zetten. Dan kunnen ze die in hun eigen gebruikersruimte gaan bewerken en later opnieuw plaatsen ter beoordeling van de gemeenschap. *Zie je bij het doorlopen nog typo's of opmaak foutjes of kan je dat op zich niet echt slechte wiu-tje behouden als je er even wat aan kan toevoegen en is het onderwerp op zich encyclopediewaardig doe dat dan. Meldt dat ook in de bewerkingssamenvatting. Je kunt er altijd het <nowiki>{{Begin}}</nowiki> sjabloon onderaan zetten als het nog wat mager is. *Loop af en toe even je eigen "verwijderlijst" door. Die vind je door rechtsboven op "mijn bijdragen" te klikken, dan onder de tekst "mijn bijdragen" voor logboeken te kiezen, dan in het linker vak de keuze "logboek voor verwijderde pagina's" te selecteren, op de OK knop te drukken en daarna op 500 te drukken. Dan kan je checken of er mensen "stiekem" een verwijderde pagina hebben teruggezet. Is dit het geval, dan kun je hem opnieuw verwijderen onder vermelding van "reeds verwijderd bij sessie (datum) en teruggezet dus nuweg" maar kijk altijd wél of het om dezelfde tekst gaat. Soms komt het nl voor dat er ooit over een wikiwaardig onderwerp iets kliederachtigs is gemaakt wat is verwijderd maar maakt iemand anders later een goed artikel daarover aan. *Gebruik als verwijderreden <nowiki>[[Wikipedia:Te verwijderen Pagina's/Toegevoegd 14 maart|verwijdersessie 28 maart]]</nowiki>. Zo krijg je gelijk een blauwe link naar de juiste verwijdersessie. De juiste dag staat netjes bovenaan de dagpagina en die kun je voorzien van twee vierkante accolades. *Let op de opmaakconventies als je iets wilt behouden en pas eventueel als "wikipoets" kleine zaken aan die je nog ziet staan die niet in orde zijn nog. *Denk even aan jezelf als je verwijdersessies doet en neem af en toe een pauze er in. Dit omdat je heel veel (soms bozige) reacties krijgt van mensen die zien dat hun pagina opeens weg is en ook van andere wikipedianen die soms je op een niet aardige manier "ter verantwoording" roepen. Dat kost gewoon (soms negatieve) energie om te doen en rustig te blijven. Het is een soms "vervelende" nuttige taak die nodig gedaan moet worden, maar weet dat er meerdere moderatoren zijn en die kunnen ook invallen en meedoen. *De afronding van een verwijdersessie gaat als volgt (heb ik al voor je gedaan vandaag): *#Ga weer naar een "ververste" [https://nl.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Te_verwijderen_pagina%27s] toe *#Klik op het menu op 2.Recente Verwijdersessies en kies "bewerk" rechts *#Je ziet nu een lijstje waarbij de bovenste voorzien zijn van een sterretje en er om heen dubbele vierkante archiveringshaken. Daaronder staat een deel zonder archiveringshaken/sterretje maar met dubbele accolades. De pagina die je net helemaal afgewerkt hebt is de bovenste van dat lijstje. Vervang daar de dubbele accolades door dubbele vierkante haken, zet er een sterretje voor, zet in de "bewerkingssamenvatting" een tekst als: "afronding verwijdersessie (datum), pagina gearchiveerd" en klik op opslaan. ===Artikelteksten=== Na de gestelde termijn van 2 weken op de verwijderlijst is het de taak van een moderator om te bekijken of het artikel aan de [[wikipedia:conventies]] voldoet en de {weg}, {wiu} of {auteur} mededeling niet meer van toepassing is. Verwijder de sjablonen indien het artikel in voldoende mate is aangepast; vervang de sjablonen eventueel door een {wikify} of {nocat} sjabloon. Verwijder het artikel wanneer er niets of weinig aan is gedaan om het artikel structureel te verbeteren ''en'' uit reacties op de nominatie blijkt dat er voldoende draagvlak is voor verwijdering. Geen commentaar op een artikelnominatie op de Te verwijderen lijst kan worden gezien als 'toestemming' voor verwijdering. {{Sub}} nfgjq12r4mo9sziaq5g0q4u5ysfpq6r 0 8600 427442 222513 2026-05-17T07:18:36Z Erik Baas 2193 lf 427442 wikitext text/x-wiki {{Index Handleiding moderatoren}} ==Leerdoel== Een moderator is na het doorwerken van deze module in staat om zelfstandig (gedeeltelijk) verwijdersessies van afbeeldingen uit te voeren. ==Vereiste voorkennis== *Basiskennis van de [[Handleiding moderatoren/De extra functies van een moderator|extra functies van een moderator]] *Goede kennis van het beleid met betrekking tot afbeeldingen ({{Wp|WP:BGM|beleid Nederlandstalige Wikipedia}}) ==Afbeeldingen nomineren== Iedere gebruiker kan een afbeelding nomineren voor verwijdering. De nominatie voor verwijdering bestaat uit drie stappen: #Het plaatsen van een verwijdersjabloon op de pagina van de afbeelding; #Het plaatsen van een link naar de afbeelding op de verwijderlijst en een motivatie voor het verwijderverzoek ({{Wp|WP:VA|verwijderlijst Nederlandstalige Wikipedia}}); #Het waarschuwen van de uploader naar aanleiding van de verwijdernominatie met een link naar de afbeelding en de verwijderlijst. Ad 1. De volgende sjablonen zijn te gebruiken voor het nomineren van een afbeelding: *{{Tl|geeninfo}}: als informatie t.a.v. bron, auteurs of licentie mist die niet expliciet is af te leiden uit de aanwezige informatie (als de uploader bijvoorbeeld ''eigen werk'' heeft vermeld maar geen licentie, dan is een nominatie niet nodig). *{{Tl|afbauteur}}: als de afbeelding een auteursrechtenschending is, bij voorkeur ondersteund door een link of referentie. *{{Tl|fairuse}}: een subklasse van {{Tl|afbauteur}}, waar de afbeelding op de Engelstalige Wikipedia wel is toestaan met een beroep op {{Wp|fair use|fair use}}, dat op de Nederlandstalige wiki's niet is toegestaan. *{{Tl|afbweg}}: als de afbeelding wordt voorgedragen voor verwijdering om een andere reden dan de bovenstaande (bijvoorbeeld als duplicaat, niet relevant, etc.). Ad 2. Alle verwijdersjablonen voor afbeeldingen bevatten een link naar de verwijderlijst voor afbeeldingen. Op de verwijderlijst wordt een link naar de afbeelding geplaatst en wordt een reden voor de nominatie gegeven, afgesloten met een ondertekening. Iedere nominatie hoort op een eigen regel gezet te worden om het overzicht te kunnen behouden. Nominaties worden per 25 stuks gegroepeerd om het overzicht te kunnen behouden. Een nominatie kan er als volgt uitzien: <pre>*[[:Naam afbeelding.ext]] - geen info (bron ontbreekt) - ~~~~</pre> Ad 3. Op de Nederlandstalige Wikipedia wordt deze taak uitgevoerd door {{Wp|Gebruiker:Erwin85Bot|Erwin85Bot}} op maandag tot en met vrijdag over de dag(en) daarvoor. Nominaties van uploads van eenzelfde gebruiker worden gegroepeerd, zodat een gebruiker maximaal één bericht per nominatiedag ontvangt. Op de andere Nederlandstalige wiki's dient deze actie handmatig plaats te vinden. Tenzij een pagina van het onzinsoort is dat ook direct verwijderd had mogen worden, dient een pagina, sjabloon, afbeelding of categorie twee weken op de [[wikipedia:verwijderlijst|verwijderlijst]] te staan alvorens deze verwijderd mag worden. Het verwijderen kan alleen door een [[wikipedia:moderator|moderator]] worden gedaan. ==Verwijdersessie afbeeldingen uitvoeren== ==Algemeen== Een paar dingen om op te letten: * Vergeet bij het verwijderen de overlegpagina's niet! En bekijk de te verwijderen pagina's nog eens goed. Het zou niet de eerste keer zijn dat men er iets van gemaakt heeft in de tussentijd en het niet van de lijst heeft genomen. * Sommige mensen vermelden samen met de link naar de te verwijderen pagina ook een link naar de goede pagina! Ook komt het voor dat de te verwijderen pagina een redirect naar een correcte pagina is. Zorg dat u de juiste verwijdert. * '''Transwiki:''' Artikelen die verplaatst werden vanaf een ander Wiki-project komen binnen via [[m:Transwiki/nl|transwiki]] in de virtuele transwiki-naamsruimte (''= met prefix "transwiki"''). Deze pagina's worden uiteindelijk redirects die '''niet''' verwijderd mogen worden. * Artikelen die verplaatst dienen te worden naar bv. Wikibooks, Wiktionary, Wikiquote of anderstalige Wiki's, dienen via de transwiki-procedure te passeren en niet zomaar verwijderd te worden. Voor meer info zie [[m:transwiki/nl|transwiki]]. *Wanneer een artikel verwijderd is omdat het (duidelijk) geen encyclopedisch onderwerp is, haal dan ook de eventuele interne links naar dat artikel weg. Dat voorkomt verdere problemen en onduidelijkheden in de toekomst (waarom een rode link hebben naar een onderwerp wat we niet willen hebben?). ===Afbeeldingen=== Door de knop "verwijder" bovenaan bij afbeeldingen te gebruiken worden alle versies van de afbeelding verwijderd. Wil je een bepaalde versie laten staan (bijvoorbeeld omdat er een nieuwe afbeelding die wel is toegestaan over de te verwijderen afbeelding is geupload), doe dit dan door op "verw" te klikken naast de lijn van de te verwijderen versie afbeelding, als volgt: * (<u>'''verw'''</u>) (huidig) 15 jun 2003 11:38 . . Varro (40421 bytes) (Augustus van Primaporta) Het is wenselijk om bij verwijdering van een afbeelding, ook de verwijzingen daarnaar op artikelen te verwijderen. Bij elke afbeelding is zichtbaar op welke pagina's hij gebruikt wordt onder de titel "Afbeeldingsverwijzingen". Hou er ook rekening mee dat de reden voor verwijdering van een afbeelding al kan verholpen zijn tegen de tijd dat je de afbeelding wil verwijderen. Zo komt het bijvoorbeeld voor dat een afbeelding ter verwijdering op de lijst wordt geplaatst wegens ontbrekende informatie over copyright, en dat de uploader de informatie later toevoegt maar dit niet aanduidt op de lijst. In het verleden verwijderd: Zie [[Speciaal:Log/delete]]. {{Sub}} 86gx6knohd4x11q1vyj924usppsa1si 0 8601 427448 103383 2026-05-17T07:18:45Z Erik Baas 2193 lf 427448 wikitext text/x-wiki {{Index Handleiding moderatoren}} ==Leerdoel== ==Vereiste voorkennis== ==Verwijdersessie sjablonen uitvoeren== Tenzij een pagina van het onzinsoort is dat ook direct verwijderd had mogen worden, dient een pagina, sjabloon, afbeelding of categorie twee weken op de [[wikipedia:verwijderlijst|verwijderlijst]] te staan alvorens deze verwijderd mag worden. Het verwijderen kan alleen door een [[wikipedia:moderator|moderator]] worden gedaan. ==Algemeen== Een paar dingen om op te letten: * Vergeet bij het verwijderen de overlegpagina's niet! En bekijk de te verwijderen pagina's nog eens goed. Het zou niet de eerste keer zijn dat men er iets van gemaakt heeft in de tussentijd en het niet van de lijst heeft genomen. * Sommige mensen vermelden samen met de link naar de te verwijderen pagina ook een link naar de goede pagina! Ook komt het voor dat de te verwijderen pagina een redirect naar een correcte pagina is. Zorg dat u de juiste verwijdert. * '''Transwiki:''' Artikels die verplaatst werden vanaf een ander Wiki-project komen binnen via [[m:Transwiki/nl|transwiki]] in de virtuele transwiki-naamsruimte (''= met prefix "transwiki"''). Deze pagina's worden uiteindelijk redirects die '''niet''' verwijderd mogen worden. * Artikels die verplaatst dienen te worden naar bv. Wikibooks, Wiktionary, Wikiquote of anderstalige Wiki's, dienen via de transwiki-procedure te passeren en niet zomaar verwijderd te worden. Voor meer info zie [[m:transwiki/nl|transwiki]]. *Wanneer een artikel verwijderd is omdat het (duidelijk) geen encyclopedisch onderwerp is, haal dan ook de eventuele interne links naar dat artikel weg. Dat voorkomt verdere problemen en onduidelijkheden in de toekomst (waarom een rode link hebben naar een onderwerp wat we niet willen hebben?). ===Sjablonen=== Sjablonen dienen pas verwijderd te worden '''nadat de verwijzingen naar de sjablonen zelf zijn verwijderd'''. Dit kan handmatig worden gedaan of met behulp van een [[Handleiding moderatoren/Pywikipedia bot|bot]]. {{Sub}} 0pz49ypal9yln5x8k6eno2f1n4qc29t 0 8602 427447 388956 2026-05-17T07:18:43Z Erik Baas 2193 lf 427447 wikitext text/x-wiki {{Index Handleiding moderatoren}} ==Leerdoelen== Na het doornemen van deze modules is een moderator in staat om zelfstandig, binnen de richtlijnen van de betreffende wiki, beslissingen te maken en de taken uit te voeren bij de volgende administratieve taken: *[[Handleiding moderatoren/Nuweg|Nuweg]] *[[Handleiding moderatoren/Verwijdersessie artikelen|Verwijdersessie artikelen]] *[[Handleiding moderatoren/Verwijdersessie categorieën|Verwijdersessie categorieën]] *[[Handleiding moderatoren/Verwijdersessie afbeeldingen|Verwijdersessie afbeeldingen]] *[[Handleiding moderatoren/Verwijdersessie sjablonen|Verwijdersessie sjablonen]] *[[Handleiding moderatoren/Verwijdersessie NuCommons|Verwijdersessie NuCommons]] ==Inleiding== Het verwijderen van niet gewenste inhoud is een van de meest omvangrijke taken van een moderator in een wiki. In wiki's met een grote gemeenschap is al snel een paar procent van het toegevoegde materiaal om uiteenlopende redenen niet gewenst. Het is bijvoorbeeld vandalistisch van karakter, behoort niet tot de doelstelling van het project en is volgens het beleid niet toegestaan. De Nederlandstalige Wikipedia kent bijvoorbeeld sjablonen voor verwijdering om reden van ''reclame'' ({{Tl|reclame}}), ''schending auteursrecht'' ({{Tl|auteur}}), ''niet voldoende inhoud'' ({{Tl|wiu}}), ''woordenboekdefinitie'' ({{Tl|wb}}), onvoldoende informatie bij afbeelding ({{Tl|geeninfo}}), ''direct weg wegens onwenselijk materiaal'' ({{Tl|nuweg}}) en nog een aantal anderen. De grotere wiki's van de Wikimedia Foundation kennen allemaal hun eigen specifieke beleid, dat meestal gebaseerd is het het toevoegen van een verwijdersjabloon op de pagina waarop het verwijderverzoek betrekking heeft. In de meeste gevallen houdt een ''nominatie tot verwijdering'' in dat er naast het toevoegen van een sjabloon aan de pagina ook een melding gemaakt dient te worden op een pagina waarop voor verwijdering genomineerde pagina's worden verzameld (op de Nederlandstalige Wikipedia bijvoorbeeld {{Wp|WP:TVP|WP:TVP}} voor encyclopedische pagina's en {{Wp|WP:VA|WP:VA}} voor afbeeldingen). Onderdeel van de procedure is meestal ook een wachttijd tussen nominatie en mogelijke verwijdering; in veel gevallen één of twee weken. Gedurende deze tijd kan door een willekeurig lid van de gemeenschap actie worden ondernomen om de genomineerd pagina zodanig aan te passen dat de criteria voor verwijdering niet langer van toepassing zijn. Na afloop van de wachttijd voert een moderator een verwijdersessie uit, wat inhoudt dat deze aan de hand van het geldende beleid beoordeelt of de pagina voldoet aan de criteria voor verwijdering en op basis daarvan besluit of de pagina wordt behouden of wordt verwijderd. Onderdeel van deze taak zijn handelingen als het verwijderen van sjablonen van te behouden pagina's en bijvoorbeeld het verwijderen van ''rode links'' uit pagina's als een afbeelding is verwijderd die nog werd gebruikt. {{Sub}} 67p87c2lhvenkjjtu1ut4wakxu3rzxq 0 8744 427445 406352 2026-05-17T07:18:40Z Erik Baas 2193 lf 427445 wikitext text/x-wiki {{Index Handleiding moderatoren}} Een (toekomstig) moderator wordt verondersteld de basisprincipes voor het gebruik van Wiki-programmatuur te begrijpen. Zonder in te gaan op het eigenlijke programmeren, is kennis van de software onontbeerlijk om grondig te begrijpen hoe een Wiki werkt en opgebouwd is. Wiki-projecten maken gebruik van de software ''MediaWiki''. Leer daarom de principes in het [[Inleiding MediaWiki|inleidend boek over MediaWiki]]. De belangrijkste begrippen uit MediaWiki om verder te kunnen gaan met deze handleiding zijn: {| cellpadding="2" cellspacing="0" width=160px style="float:left; margin-left:0.5em; border:3px solid; font-size:smaller; line-height:normal; border-color:#EFEFEF; text-size: small; color: black; background-color:#FFFFFF" | style="border-bottom:3px solid; color: black; background-color:lightblue;"|<div style=";text-align:center;">'''[[Inleiding MediaWiki|Inleiding MediaWiki]]'''</div> |- | style="color: black; background-color:#efefef;" | <div style=";text-align:center;">'''Inleidend'''</div> |- | [[Inleiding MediaWiki/Wat betekent wiki?|Wat betekent wiki?]] :[[Inleiding MediaWiki/Wat betekent wiki?/Namen|Namen]] |- | [[Inleiding MediaWiki/Wikiquette|Wikiquette]] |- | [[Inleiding MediaWiki/Auteursrecht|Auteursrecht]] |- | [[Inleiding MediaWiki/Aanmelden|Aanmelden]] |- | [[Inleiding MediaWiki/Wat zie ik op een wiki-pagina|Wat zie ik op een wiki-pagina]] |- | style="color: black; background-color:#efefef;" | <div style=";text-align:center;">'''Pagina's bewerken'''</div> |- | [[Inleiding MediaWiki/Bewerken|Bewerken]] : [[Inleiding MediaWiki/Bewerken/Links|Links]] : [[Inleiding MediaWiki/Bewerken/Schuingedrukt en vetgedrukt|Schuin/vetgedrukt]] : [[Inleiding MediaWiki/Bewerken/Tussenkopjes|Tussenkopjes]] : [[Inleiding MediaWiki/Bewerken/Lijsten|Lijsten]] |- | [[Inleiding MediaWiki/Uploaden|Uploaden]] |- | [[Inleiding MediaWiki/Afbeeldingen|Afbeeldingen]] |- | [[Inleiding MediaWiki/Tabellen|Tabellen]] |- | [[Inleiding MediaWiki/Categorieën|Categorieën]] |- | [[Inleiding MediaWiki/Naamruimten|Naamruimten]] |} {{Sub}} 51m6n6f0cpix3v1gy0fz4dkextgnsvv 0 8745 427449 222540 2026-05-17T07:18:47Z Erik Baas 2193 lf 427449 wikitext text/x-wiki {{Index Handleiding moderatoren}} Als moderator is het belangrijk te waken over de kopierechten van artikels en afbeeldingen. Een wiki-project is immers een open bron waarvan informatie mag overgenomen worden mits vermelding van de auteur(s). Daarom is het van het allergrootste belang dat informatie die toegevoegd wordt op de wiki ook onder deze licentie, genaamd GFDL, valt. ==GFDL== ==Afbeeldingslicenties== Teksten vallen allemaal onder de GFDL-licentie, en afbeeldingen waar geen licentie op staat, ook. Afbeeldingen op Wikipedia hebben echter ook nog wel eens een andere licentie. Dat is dan meestal een Creative Commons-licentie (CC-licentie). CC-licenties staan - net als de GFDL-licentie - expliciet het kopiëren en verder verspreiden van afbeeldingen toe. Er zijn verschillende soorten CC-licenties. ===GFDL=== <!--nog toe te voegen--> ===CC-BY=== Attribution (toeschrijving): kopiëren, distributie, vertoning en uitvoering van het werk en afgeleide werken op voorwaarde van een naamsvermelding van de oorspronkelijke auteur. ===CC-SA=== Share Alike (vrijgeven onder dezelfde licentie): distributie van afgeleide werken is alleen toegestaan onder een identieke licentie, zie ook copyleft. ===CC-NC=== Niet-Commercieel: kopiëren, distributie, vertoning en uitvoering van het werk en afgeleide werken alleen voor non-commerciële doelen. ===CC-ND=== No Derivative Works (geen afgeleide werken): kopiëren, distributie, vertoning en uitvoering van het werk is toegestaan, maar niet het veranderen van het werk. ==Opmerking== De licenties, CC-NC en CC-ND, zijn niet verenigbaar met de GFDL-licentie en kunnen dus niet gebruikt worden op Wikipedia of Wikibooks. Alle informatie op deze wiki's moet namelijk veranderd kunnen worden en eventueel doorverkocht. {{Sub}} bb1jh3b4iv4wuhd2fd7zgkvo8z0q9me 0 9544 427217 332507 2026-05-17T06:12:46Z Erik Baas 2193 lf 427217 wikitext text/x-wiki {{Index Lineaire algebra}} Zowel de elementen uit de <math>n</math>-dimensionale vectorruimte <math>V</math> als de eenvormen uit de duale ruimte <math>V^*</math> kunnen door keuze van een basis <math>(v_1,\ldots,v_n)</math> op vanzelfsprekende wijze voorgesteld worden door rijtjes uit de <math>\R^n</math>. Zo worden :<math>x=\xi_1v_1+\ldots+\xi_nv_n \in V</math> en :<math>u=\eta_1v_1^*+\ldots+\eta_nv_n^* \in V^*</math> voorgesteld door respectievelijk: :<math>\xi=(\xi_1,\ldots,\xi_n)</math> en :<math>\eta=(\eta_1,\ldots,\eta_n)</math> Er geldt: :<math> u(x) = (\eta_1v^*_1+\ldots+\eta_nv^*_n)(\xi_1v_1+\ldots+\xi_nv_n) = \eta_1\xi_1+\ldots+\eta_n\xi_n </math> Gaan we over op een andere basis <math>(w_1,\ldots,w_n)</math> van <math>V</math>, dan krijgen <math>x</math> en <math>u</math> andere coördinaten: :<math>x=\xi_1v_1+\ldots+\xi_nv_n=\xi'_1w_1+\ldots+\xi'_nw_n</math> en :<math>u=\eta_1v_1^*+\ldots+\eta_nv_n^*=\eta'_1w_1^*+\ldots+\eta'_nw_n^*</math> Er geldt dan: :<math>u(x)=\eta_1\xi_1+\ldots+\eta_n\xi_n=\eta'_1\xi'_1+\ldots+\eta'_n\xi'_n</math> De relatie tussen <math>\xi</math> en <math>\xi'</math> wordt bepaald door de coördinatiseringen: :<math>\xi=\kappa_vx</math> en :<math>\xi'=\kappa_wx</math>, dus :<math>\xi'=\kappa_w\kappa_v^{-1}\xi=\Gamma_{wv}\xi=\Gamma\xi</math> Daarin is <math>\Gamma</math> de "gewone" coördinatentransformatie. De coördinaten <math>\xi</math> transformeren op de gewone manier tot <math>\xi'</math>. Dat houdt in dat als een basisvector langer gekozen wordt, de bijbehorende coördinaat kleiner wordt. De coördinaten gedragen zich a.h.w. tegengesteld aan de basisvectoren. Men noemt <math>\xi</math> en ook <math>x</math> zelf daarom '''contravariant'''. Anders is het met <math>\eta</math> en <math>u</math>. De relatie tussen <math>\eta</math> en <math>\eta'</math> wordt bepaald door de coördinatiseringen: :<math>\eta=\kappa_{v^*}u</math> en :<math>\eta'=\kappa_{w^*}u</math>, zodat :<math>\eta'=\kappa_{w^*}\kappa_{v^*}^{-1}\eta=\Gamma_{w^*v^*}\eta=\Gamma^*\eta</math> Daarin is <math>\Gamma^*</math> de coördinatentransformatie van de duale bases. Daarvoor geldt: :<math>\Gamma^*=\Gamma^T</math>; immers: :<math>\delta_{km}=w^*_k(w_m)=w^*_k(\Gamma_{m1}v_1+\ldots+\Gamma_{mn}v_n)= \Gamma_{m1}w^*_k(v_1)+\ldots+\Gamma_{mn}w^*_k(v_n)= \Gamma_{m1}\Gamma^*_{k1}+\ldots+\Gamma_{mn}\Gamma^*_{kn}</math> De coördinaten <math>\eta</math> transformeren dus "anders dan bij een gewone" vector tot <math>\eta'</math>. Zij gdragen zich in overeenstemming met de basisvectoren. Men noemt <math>\eta</math> en ook <math>u</math> zelf daarom '''covariant'''. <!-- ---- werk in uitvoering ---- De vector <math>\xi=(\xi_1,\ldots,\xi_n)</math> bepaalt de vector x op basis van v. De vector <math>\eta=(\eta_1,\ldots,\eta_n)</math> bepaalt de eenvorm u op basis van v. &eta; lijkt een gewone vector, maar toch is er iets bijzonders. Coordinatisering: V met basis <math>(v_1,...,v_n)\,</math>; duale basis <math>(v_1^*,...,v_n^*)\,</math>. :<math>u \in V^*, \kappa_{v^*}u=(\eta_1,\ldots,\eta_n)</math> Bij coordinatentrafo: v->w :<math>\eta=\Gamma_{v^*w^*}\eta'=\kappa_{v^*}\kappa_{w^*}^{-1}\eta'\,</math> en :<math>u(x)= \eta_1\xi_1+\ldots+\eta_n\xi_n = [\eta]^T\xi= [\eta']^T\Gamma_{v^*w^*}^T\Gamma_{vw}\xi' = [\theta]^T\xi'\,</math> waarin [] de vector als kolomvector voorstelt Enerzijds is er de matrix van U tov. de basis v en z'n duale, anderzijds is er de vector met coordinaten van u tov de duale basis. Ze bevatten dezelfde getallen, alleen is de matrix een rijvector en vormen de coordinaten een gewone vector. Bij coordinatentrafo gaat v in w over, en transformeert de duale basis mee. Men spreekt van x of ksi als covariante vector en van u of eta als contravariant. We zien dat :<math>u(x)= \eta_1\xi_1+\ldots+\eta_n\xi_n = ([\eta],\xi)=([\theta],\omega)</math> Maar daarin zijn <math>[\eta]</math> en <math>[\theta]</math> geen "gewone" vecoren! Immers bij de coordinatentrafo gaat <math>\xi</math> over in <math>\omega</math> maar <math>\eta</math> niet in :<math>\theta</math>. Anders gezegd: bij u en basis [v] is er een vector <math>\eta</math> zodat :<math>u(x)=(\eta,\xi)</math> Neem ik een andere basis [w] dan is er een vector <math>\theta</math> :<math>u(x)=(\theta,\omega)</math> Er geldt: :<math>\xi=\Gamma_{vw}\omega\,</math> maar :<math>\eta=\Gamma_{v^*w^*}\theta\,</math> Gamma: coordinaten van [w] tov [v] Gamma*: coordinaten van [w*] tov [v*] :<math>w^*_k(v_r)=\Gamma^*_{kr}</math> :<math>v^*_r(w_k)=\Gamma_{kr}</math> --> {{Sub}} {{GFDL-oud}} rc37f5erm28548ewv0kemp55jtz1621 0 10435 427340 409521 2026-05-17T06:59:52Z Erik Baas 2193 lf 427340 wikitext text/x-wiki {{Index Italiaans}} <div class="center"><[[Italiaans/Inhoudsopgave|Inhoudsopgave]] - [[Italiaans/Introductie|Inleiding]] - [[Italiaans/Les 1|Les 1]] - '''Les 2''' - [[Italiaans/Les 3|Les 3]]></div> == Onderwerp van les 2 == Les 2 ('''Lezione Due''') van de cursus Italiaans gaat over de vervoeging van regelmatige werkwoorden in de onvoltooid tegenwoordige tijd, dus nu. Ook leert u twee onregelmatige werkwoorden: essere (zijn) en avere (hebben) en meer. Zie de '''woordenlijst''' onderaan als de volgende tekst niet duidelijk wordt. == Tekst: Un incontro (een ontmoeting) == De klemtoon is '''vet''' aangegeven. {| valign="top" style="text-align:left;background-color: #f9f9f9;color: black;border:1px solid #aaaaaa;padding:5px;" |- |Gianni:|| '''''Sal'''ve! '''So'''no '''Gian'''ni, Lei '''co'''me si '''chia'''ma?'' |- |Carla:|| ''Buon'''gior'''no! Mi '''chia'''mo '''Car'''la. Benve'''nu'''to in I'''ta'''lia, '''Gian'''ni! '''Par'''li ita'''lia'''no?'' |- |Gianni:|| ''No, non '''par'''lo '''be'''ne ita'''lia'''no ! '''Og'''gi part'''ia'''mo per la '''Sviz'''zera.'' |- |Carla:|| '''''Be'''ne. Hai '''du'''e '''pa'''ni e '''lat'''te '''per '''mi'''o '''pa'''dre?''' '' |- |Gianni:|| ''No, ho un '''pan'''e e un '''li'''tro di '''lat'''te.'' |- |Carla:|| ''E '''ac'''qua?'' |- |Gianni:|| '''''Scu'''si, che '''co'''sa '''di'''ce?'' |- |Carla:|| '''''Ac'''qua?!'' |- |Gianni:|| ''No, non ho '''ac'''qua, '''ma''' '''gra'''zie.'' |- |Carla e Gianni:|| ''Ci vedi'''a'''mo!'' |} '''sal'''ve = Hallo, Dag '''Gian'''ni (uitspraak "Djan-nie") = afkorting van Gio'''van'''ni, Johan(nes), Jan, Hans '''og'''gi = (uitspraak: ''oh-dsjie'', korte o) vandaag per '''mi'''o '''padre''' = voor mijn vader '''ma''' = maar >> Zie verder de woordenlijst onderaan. '''Opdracht:''' Vertaal dit tekstje over Gianni (uitspraak '''Dzjan'''ni=Giovanni=Johan=Jan) en Carla. ==De regelmatige werkwoorden== In het Italiaans zijn er drie infinitiefuitgangen van het regelmatige werkwoord, namelijk: :-are :-ere :-ire * In afwijking van het Frans is de beleefdheidsvorm U ondergebracht bij de derde persoon enkelvoud (hij/zij/het), en dus niet bij de tweede persoon meervoud ('jullie'). Voorbeeld: 'Parla olandese" = U/hij/zij/het praat Nederlands. * De '''klem'''toon is '''vet''' aangegeven. De werkwoordstammen zijn ''parl'', ''pag'', ''cred'', ''part'', ''cap''. * Het is alleen bij nadruk nodig om het persoonlijk voornaamwoord (ik = io, jij = tu (uitspraak "toe"), hij = lui ("loe-ie") enzovoorts te gebruiken, aan de uitgang van het werkwoord wordt de persoon herkend! ''Parlo'' = ik praat/spreek, ''Io parlo'' = '''IK''' praat/spreek. {| border="1" cellspacing="0" cellpadding="5" | ||parlare<br>(spreken)||pagare¹<br>(betalen) ||credere<br>(geloven)||partire<br>(vertrekken)||capire²<br>(begrijpen) |- |ik (io)||'''parl'''o||'''pag'''o||'''cred'''o||'''part'''o||cap'''i'''sco |- |jij (tu)||'''parl'''i||'''pag'''hi||'''cred'''i||'''part'''i||cap'''i'''sci (uitspraak kapiesjie) |- |hij/zij/u (lui/lei)||'''parl'''a||'''pag'''a||'''cred'''e||'''part'''e||ca'''pis'''ce (uitspraak kapiesje) |- |wij (noi)||parli'''a'''mo||paghi'''a'''mo||credi'''a'''mo||parti'''a'''mo||capi'''a'''mo |- |jullie (voi)||parl'''a'''te||pag'''a'''te||cred'''e'''te||part'''i'''te||cap'''i'''te |- |zij (loro)||'''par'''lano||'''pa'''gano||'''cre'''dono||'''par'''tono||cap'''is'''cono |} ¹: Bij werkwoorden die eindigen op -gare of -care wordt er in de 2e persoon enkelvoud en 1e persoon meervoud een "h" ingevoegd. Dit is om een verandering van uitspraak te voorkomen. De "g" of "gh" blijft dus uitgesproken als een Franse "g" zoals in garçon en de "ch" als onze "k". ²: Er zijn twee vormen van werkwoorden op -ire. De eerste, zoals partire, is de gangbare. Bij werkwoorden als capire moet men echter de tweede manier gebruiken ===Geen persoonlijk voornaamwoord nodig=== Zoals u ziet is het persoonlijk voornaamwoord (ik/jij/zij... io/tu/lei...) steeds tussen haakjes gezet in de rijtjes. Dat is niet nodig in het Italiaans, heel handig want het bespaart woorden, maar we moeten wel op de uitgang van de werkwoordsvorm letten om te weten om wie het gaat, anders dan in het Nederlands. Het persoonlijk voornaamwoord is alleen nodig in het Italiaans als er nadruk op ligt of voor de duidelijkheid ('''Ik''' doe het!: Faccio '''i'''o!, uitspraak "fah-tsjoh '''ie'''-oh" of '''I'''o lo '''fa'''ccio!). ==De onregelmatige werkwoorden essere en avere== In deze les leert u twee onregelmatige werkwoorden: zijn en hebben. Net als bij de vorige werkwoorden leert u alleen de onvoltooid tegenwoordige tijd. Persoonlijke voornaamwoorden als io/tu (ik/jij) enz. zijn alleen nodig bij nadruk en staan daarom tussen haakjes. De '''klem'''toon is '''vet''' aangegeven. {| border="1" cellspacing="0" cellpadding="5" | ||bgcolor="#ABCDEF"|essere<br>(zijn)||bgcolor="#ABCDEF"|avere<br>(hebben) |- |(io)||bgcolor="#ABCDEF"|'''so'''no||bgcolor="#ABCDEF"|ho |- |(tu)||bgcolor="#ABCDEF"|sei||bgcolor="#ABCDEF"|hai |- |(lui/lei)||bgcolor="#ABCDEF"|è||bgcolor="#ABCDEF"|ha |- |(noi)||bgcolor="#ABCDEF"|si'''a'''mo||bgcolor="#ABCDEF"|abbi'''a'''mo |- |(voi)||bgcolor="#ABCDEF"|si'''e'''te (uitspreek si-e-te)||bgcolor="#ABCDEF"|a'''ve'''te |- |(loro)||bgcolor="#ABCDEF"|'''so'''no||bgcolor="#ABCDEF"|'''han'''no |} == De persoonlijke voornaamwoorden == De persoonlijke voornaamwoorden als onderwerp worden in het Italiaans alleen gebruikt als er nadruk op ligt, met uitzondering van 'Lei'. Om welke persoon het gaat, horen we aan de werkwoordsuitgangen. {| valign="top" style="text-align:left;background-color: #f9f9f9;color: black;border:1px solid #aaaaaa;padding:5px;" |- |'''io''' (uitspraak ie-jo)|| ik |- |'''tu''' (uitspraak toe) || jij, je |- |'''lui''' (uitspraak loe-ie)|| hij |- |'''lei''' || zij, ze |- |'''Lei''' || u (let op de hoofdletter L) |- |'''noi''' || wij, we |- |'''voi''' || jullie |- |'''loro''' || zij, ze (meervoud) |- |'''Loro''' || u (meervoud) |} == Woordenlijst == De klemtoon is '''vet''' aangegeven. Een taal spreken begint met woorden kennen. 0. '''Sì'''/'''no''' = ja/nee (let op het accent in s'''ì''', want si zonder accent betekent 'zich' of 'men'.) <br>'''Scu'''si = (uitspraak: skoesi, letterlijk:) excuseer = sorry, pardon, neemt u mij niet kwalijk 1. Benve'''nu'''to! = Welkom! 2. Mi chi'''a'''mo... = (uitspraak: mi kiamo..) Ik heet... 3. '''Co'''me ti chi'''a'''mi? = (uitspraak: kommè ti kiami..) Hoe heet jij? 4. '''Co'''me si chi'''a'''ma? = Hoe heet hij/zij/u? 5. '''Co'''me '''sta'''i? = Hoe gaat het met je? 6. '''Co'''me sta? = Hoe gaat het met u/haar/hem? 7. Ci'''a'''o! = Hallo! (Tegen vrienden en (vreemde) kinderen, niet tegen vreemde volwassenen! Gebruik dan Buon'''gior'''no!= goedendag) 8. Ci vedi'''a'''mo!/Arrive'''der'''ci!/Arrive'''der'''La! = Tot ziens! (De laatste vorm is beleefd, 'La' is lijdend voorwerpsvorm van u.) 9. '''Gra'''zie! = (spreek uit: graa-tsie-e, 'ie' zijn in het Italiaans twee losse klinkers!) Dank u wel! 10. No '''gra'''zie = Nee, dank u (wel) Pas op: de uitspraak is "gra-zie-je", in het Italiaans betekent "ie" anders dan in het Nederlands de twee klinkers "i" en "e", ze kennen de lange ie niet op deze manier. 11. il '''lat'''te = de melk, un '''li'''tro di latte = een liter melk 12.'''l'ac'''qua = het water 13. il '''pa'''ne = het brood 14. par'''la'''re = praten/spreken 15. '''cre'''dere = geloven 16. par'''ti'''re = vertrekken 17. ca'''pi'''re = begrijpen 18. pen'''sa'''re = denken 19. cos'''ta'''re = kosten 20. pia'''ce'''re = houden van, lekker vinden. Wordt gebruikt bijvoorbeeld ''mi piace il pane'' = ik vind het brood lekker. Letterlijk: mij behaagt het brood. 21. la '''Sviz'''zera = Zwitserland 22. l'I'''ta'''lia = Italië 23. '''Co'''me? = Hoe? Wat? 24. Che '''co'''sa '''di'''ce? = Wat zegt u? (la cosa = het ding/de zaak) 25. '''Do'''ve? = Waar? 26. Chi? = Wie? 27. '''Ze'''ro = nul = 0 28. '''U'''no = één = 1 29. '''Du'''e = twee = 2 30. Tre = drie = 3 31. '''Quat'''tro = vier = 4 32. '''Cin'''que = (tsjien-kwe) vijf = 5 33. '''Se'''i = zes = 6 34. '''Set'''te = zeven = 7 35. '''Ot'''to = acht = 8 36. '''No'''ve = negen = 9 37. '''Die'''ci = (di-ee-tjsi) tien = 10 38. e = en (uitspraak: 'ee', pas op: è met accent = hij/zij/het/U is) 39. La '''fra'''gola = de aardbei 40. '''Be'''ne = goed (korte e) '''U kent al 40 woorden!''' == Oefeningen == <quiz display=simple> {'''Vul de gevraagde vorm van het werkwoord in:''' |type="{}"} Ik praat { parlo } Wij begrijpen { capiamo } Zij hebben { hanno } Jullie zijn { siete } Zij vertrekt { parte } </quiz> '''2. Vertaal de volgende woorden en zinnen in het Nederlands:''' 1. Come ti chiami? 2. Mi chiamo Jan. 3. Hai l’acqua? 4. Abbiamo il pane? 5.Il pane e l'acqua. '''3. Vertaal de volgende woorden en zinnen in het Italiaans:''' 1. Ik heb de aardbei. 2. Hoe heet zij? Zij heet Paola 3. Ik praat goed Italiaans. 4. Wat? Het kost €5,- 5. Jullie hebben water. '''De antwoorden zijn hier te vinden: [[Italiaans/Les 2/Antwoorden]]''' <div class="center"><[[Italiaans/Inhoudsopgave|Inhoudsopgave]] - [[Italiaans/Introductie|Inleiding]] - [[Italiaans/Les 1|Les 1]] - '''Les 2''' - [[Italiaans/Les 3|Les 3]]></div> {{Sub}} j2o9uo2mxqxalage56t9077bsa4ltkc 0 10437 427339 409996 2026-05-17T06:59:51Z Erik Baas 2193 lf 427339 wikitext text/x-wiki {{Index Italiaans}} <div class="center"><[[Italiaans/Inhoudsopgave|Inhoudsopgave]] - [[Italiaans/Introductie|Inleiding]] - [[Italiaans/Les 1|Les 1]] - [[Italiaans/Les 2|Les 2]] - '''Les 3''' - [[Italiaans/Les 4|Les 4]]></div> == Onderwerp == Deze les ('''Lezione Tre''') gaat over de Italiaanse lidwoorden. Ook zal er weer een onregelmatig werkwoord bijkomen: venire (komen). En natuurlijk ook een aantal woorden. == Tekst == De ''''klem'''toon is '''vet''' aangegeven, de nieuwe woorden in italiek (schuin)! {| valign="top" style="text-align:left;color: inherit; background-color: #f9f9f9;border:1px solid #aaaaaa;padding:5px;" |- |''Paola:''|| Ciao, '''Car'''lo! Vai al supermer'''ca'''to? |- |''Carlo:''|| '''Pao'''la! Sì, '''''de'''vo'' com'''pra'''re '''fra'''gole, li'''mo'''ni, tre '''pa'''ni e pa'''ta'''te. |- |''Paola:''|| Il '''tem'''po è '''buo'''no. Do'''ma'''ni and'''ia'''mo a Ve'''ne'''zia, dallo '''zi'''o di mia '''ma'''dre. (Lui) ha '''quat'''tro '''fi'''glie! (''Andare da'' betekent "naar iemand toegaan". Uitspraak '''fi'''glie (dochters) niet met Nederlandse -g-, maar ongeveer "fieljie-uh" (snel)) |- |''Carlo:''|| Parti'''a'''mo al '''ma'''re, a Ve'''ne'''zia, do'''ma'''ni! '''Og'''gi ''riman'''ia'''mo'' a '''ca'''sa. (Uitspraak '''Og'''gi ongeveer "o-dsjie") |- |''Paola:''|| Mi '''pia'''ce an'''da'''re al '''ma'''re! |- |''Carlo:''|| '''An'''che a me. |- |''Paola:''|| A do'''ma'''ni! |- |''Carlo:''|| A do'''ma'''ni! |} '''de'''vo = ik moet ''(dovere, onregelmatig werkwoord)'' rimani'''a'''mo = wij blijven ''(rimanere, onregelmatig werkwoord)'' == De lidwoorden in het enkelvoud (onbepaald) == Het lidwoordensysteem van het Italiaans is anders dan het Nederlands. Zelfstandige naamwoorden kunnen in het Italiaans twee geslachten hebben: mannelijk of vrouwelijk. ===Mannelijk=== Het mannelijke onbepaalde lidwoord is '''un'''. Bijvoorbeeld '''un libro''', een boek. Als het zelfstandige naamwoord met een klinker begint, is het onbepaalde lidwoord eveneens '''un'''. Voorbeeld:'''un evento''', een gebeurtenis. Als het zelfstandige naamwoord met een s+medeklinker, x, gn, sp, st, ps, pn, y of z begint, is het onbepaalde lidwoord '''uno'''. Voorbeelden: '''uno sport''' (een sport), '''uno scandalo''' (een schandaal, uitspraak: '''skan'''dalò), uno '''zai'''no (een rugzak), uno '''yo'''ghurt (een yogurt), uno '''spec'''chio (een spiegel), uno '''stu'''dente (een student, geen studente! dat is una studen'''tes'''sa). ===Vrouwelijk=== Het vrouwelijke onbepaalde lidwoord is '''una'''. Voorbeeld: '''una donna''', een vrouw, '''una macchina''' (uitspraak '''mak'''kiena), een auto. Begint een zelfstandig naamwoord met een klinker '''en''' is het vrouwelijk, dan is het lidwoord '''un' ''': '''un'idea''', een idee (vrouwelijk), un'a'''mi'''ca (een vriendin, dus vrouwelijk). De apostrophe ' geeft aan dat er een klinker ( de -a-) verdwenen is. Pas op: het blijft gewoon un a'''mi'''co (een vriend), want amico is mannelijk! Dus ook met namen van personen als: un A'''les'''sio. == De lidwoorden in het enkelvoud (bepaald) == Bij de bepaalde lidwoorden zit het wat lastiger. ===Mannelijk=== Als een mannelijk zelfstandig naamwoord in het enkelvoud begint met een medeklinker (behalve een 's' die gevolgd wordt door een medeklinker of een 'z'), is het bepaald lidwoord '''il'''. Voorbeeld: '''<u>il</u> telescopio''' (de telescoop, uitspraak teles'''ko'''pio), '''<u>il</u> pane''' (het brood). Als een mannelijk zelfstandig naamwoord in het enkelvoud begint met een 's' met daarna een medeklinker of een 'z', is het bepaald lidwoord '''lo'''. Voorbeelden: '''<u>lo</u> specchio''' (de spiegel), '''<u>lo</u> sport''' (de sport), '''<u>lo</u> zio''' (de oom). Staat er tussen het lidwoord en het zelfstandig naamwoord echter een bezittelijk voornaamwoord of bijvoeglijk naamwoord, dan past het lidwoord zich daaraan aan: '''<u>il</u> grande specchio''' (de grote spiegel). Als een mannelijk zelfstandig naamwoord in het enkelvoud begint met een klinker, is het bepaald lidwoord '''l' '''. Voorbeelden: '''<u>l'</u>animale''', het dier, '''<u>l'</u>uomo''' (de man).&nbsp;<ref>Het meervoud hiervan is ''gli uomini'', uitspraak ''lji hwomini'', zie [[#De lidwoorden in het meervoud]])</ref> ===Vrouwelijk=== Als een vrouwelijk zelfstandig naamwoord in het enkelvoud begint met een medeklinker, is het bepaald lidwoord '''la''': '''<u>la</u> donna''', de vrouw, '''<u>la</u> macchina''', de auto. Als een vrouwelijk zelfstandig naamwoord in het enkelvoud begint met een klinker, is het bepaald lidwoord '''l' '''. Voorbeeld: '''<u>l'</u>idea''', het idee. == De lidwoorden in het meervoud == Voor de bepaalde lidwoorden gelden de volgende regels. ===Mannelijk=== Als een mannelijk zelfstandig naamwoord in het meervoud begint met een medeklinker, is het lidwoord '''i'''. Voorbeeld: '''i libri''', de boeken. Als een mannelijk zelfstandig naamwoord in het meervoud begint met een 's' met daarna een medeklinker of een 'z', is het lidwoord '''gli'''. Bijvoorbeeld '''gli sport''', de sporten, '''gli scandali''', de schandalen. Merk op dat '''sport''' zowel enkel- als meervoud is. Als een mannelijk zelfstandig naamwoord in het meervoud begint met een klinker is het lidwoord '''gli'''. Voorbeeld: '''gli animali''', de dieren. '''Gli uomini''', de mannen. ===Vrouwelijk=== Als een vrouwelijk zelfstandig naamwoord in het meervoud begint met een medeklinker, is het lidwoord '''le''' (uitspraak: lè). Voorbeeld: '''le donne''', de vrouwen, '''le macchine''', de auto's. Als een vrouwelijk zelfstandig naamwoord in het meervoud begint met een klinker, is het lidwoord '''le''' (uitspraak: lè). Voorbeeld: '''le idee''' (uitspraak: lè i'''de'''-è), de ideeën. ===Meest voorkomende vormen=== De vormen '''il''' en '''la''' in het enkelvoud en '''i''' en '''le''' in het meervoud komen verreweg het meest voor. === De onbepaalde lidwoorden in het meervoud === Het Italiaans kent een meervoud van de onbepaalde lidwoorden, zie ook het kopje 'delend lidwoord' in les 4. {| class="wikitable" ! geslacht ! bijzonderheden ! meervoud |- | mannelijk | gebruikt bij s (+ medeklinker), x, y, z, gn, pn, ps in het meervoud met een klinker | degli |- | mannelijk | in het meervoud met een medeklinker | dei |- | vrouwelijk | gebruikt bij klinker | delle |- | vrouwelijk | - | delle |} == Het werkwoord 'venire' == Het werkwoord venire betekent komen, aankomen of afkomstig zijn. Hier het rijtje van venire in de onvoltooid tegenwoordige tijd - de persoonlijke voornaamwoorden hoeven er niet bij!: {| border="1" cellspacing="0" cellpadding="5" | ||bgcolor="#ABCDEF"|venire|| komen |- |(io)||bgcolor="#ABCDEF"|vengo|| ik kom |- |(tu)||bgcolor="#ABCDEF"|vieni|| jij komt |- |(lui/lei)||bgcolor="#ABCDEF"|viene|| hij/zij komt |- |(noi)||bgcolor="#ABCDEF"|veniamo|| wij komen |- |(voi)||bgcolor="#ABCDEF"|venite|| jullie komen |- |(loro)||bgcolor="#ABCDEF"|vengono|| zij komen |} == Woorden == De klemtoon is '''vet''' aangegeven. 41. il li'''mo'''ne = de citroen 42. la pa'''ta'''ta = de aardappel 43. l'en'''tra'''ta ''v'' = de ingang 44. l'u'''sci'''ta ''v'' = de uitgang 45. l'auto'''stra'''da = de autosnelweg 46. la '''don'''na = de vrouw 47. il bam'''bi'''no = het kind, het jongetje (mannelijk) 48. la bam'''bi'''na = het kind, het meisje (vrouwelijk) 49. l''''uo'''mo ''m'' = de man, de mens 50. il supermer'''ca'''to = supermarkt 51. il '''la'''go = het meer 52. il '''ma'''re = de zee 53. Sono di Mi'''la'''no = Ik kom uit Milaan 54. il '''fi'''glio = de zoon 55. la '''fi'''glia = de dochter 56. fu'''ma'''re = roken 57. co'''no'''scere = kennen, weten, leren kennen, kennismaken (met) '''U kent nu maar liefst 57 woorden!''' == Oefeningen == ;Vul de juiste vorm van het onbepaald lidwoord in. <quiz> { | type="{}" } { una } fragola { | type="{}" } { una } donna { | type="{}" } { un } mare { | type="{}" } { un } uomo { | type="{}" } { un } supermercato </quiz> ;Vul de juiste vorm van het bepaald lidwoord in. <quiz> { | type="{}" } { il } lago { | type="{}" } { la } patata { | type="{}" } { i } figli </quiz> ;Vul de juiste vorm van het lidwoord op de open plaats in de zinnen in. <quiz> { | type="{}" } Ho { il } pane { | type="{}" } Ha { le } patate? { | type="{}" } Voglio { le } fragole. { | type="{}" } { l' } acqua? { | type="{}" } Dove è { la } bambina? </quiz> '''4. Vertaal de vormen van het werkwoord venire. Het onderwerp heeft nadruk!''' <quiz> { Ik kom | type="{}" } { Io vengo } { Hij komt | type="{}" } { Lui viene } { U komt | type="{}" } { Lei viene } { Zij komen | type="{}" } { Loro vengono } { Jullie komen | type="{}" } { Voi venite } </quiz> '''De antwoorden zijn hier te vinden [[Italiaans/Les 3/Antwoorden]]''' == Toets == U kunt een toets maken over Les 2 en 3. Hier: [[Toetsenbank/Toets_Italiaans_les_2_en_3]] Het werkt als volgt: Kopieer de toets in Word, maak hem in Word en download het antwoordenblad en kijk hem zelf na. [[Toetsenbank/Toets Italiaans les 2 en 3:antwoorden]] ''Als u wilt, kunt u de cijfers op het overleg van deze pagina zetten! Ik weet ze graag, want dan kan ik eens kijken hoe mijn cursus nu voor anderen is!'' ==Zie ook== * [https://it.wikipedia.org/wiki/Articolo_%28grammatica%29 Lidwoord ''articolo'' op Italiaanstalige Wikipedia] <div class="center"><[[Italiaans/Inhoudsopgave|Inhoudsopgave]] - [[Italiaans/Introductie|Inleiding]] - [[Italiaans/Les 1|Les 1]] - [[Italiaans/Les 2|Les 2]] - '''Les 3''' - [[Italiaans/Les 4|Les 4]]></div> {{Appendix}} {{Sub}} 8qe70kyf4wvnd8ltuksl5a5f076l24i 0 10451 427344 420925 2026-05-17T06:59:54Z Erik Baas 2193 lf 427344 wikitext text/x-wiki {{Index Italiaans}} [[Toetsenbank/Toets Italiaans les 2 en 3:antwoorden|Antwoorden]] == '''Toets Italiaans les 2 en 3''' == Dit is een toets over de cursus Italiaans van Wikibooks. Deze toets gaat over de onderwerpen van les 2 en 3. Les 1 is een inleiding, daar wordt geen toets over gegeven. '''Veel succes!''' '''A. Vertaal de volgende werkwoordsvormen naar het Italiaans''' 1. Ik kom 2. Jullie geloven 3. Wij vertrekken 4. Hij is 5. Wij hebben '''B. Zet de werkwoorden in de gevraagde vorm''' 1. Parlare (1e meervoud) 2. Essere (1e enkelvoud) 3. Credere (3e meervoud) 4. Capire (1e enkelvoud) 5. Avere (3e enkelvoud) '''C. Vul het juiste onbepaalde lidwoord in''' 1. ..... fragola 2. ..... pane 3. ..... donna 4. ..... lago 5. ..... mare '''D. Zet het juiste bepaalde lidwoord in de zinnen''' 1. Voglio ..... limoni. 2. Dove è ..... bambino? 3. Noi abbiamo ..... fragole. 4. Avete ..... pane? 5. Ho ..... acqua. '''E. Vertaal bovenstaande zinnen (compleet)''' Hint: Voglio is 'ík wil' '''F. Vertaal onderstaande woorden en zinnetjes naar het Nederlands''' 1. Come ti chiami? 2. Vieni? 3. Sono Jan. 4. Siamo Pieter e Carla. 5. Voi avete l'acqua. '''G. Vertaal onderstaande woorden en zinnetjes naar het Italiaans''' 1. de aardbei 2. Hoe heet u? 3. Waar zijn jullie? 4. het brood 5. Wat? Ik ben Marco. Cijfer: (aantal punten / 35) * 9 + 1 (35 punten is een 10, u krijgt een 1 cadeau) {{Sub}} {{Links}} 0ur5oevsjmr07gqhe5o7t54xbekvioq 0 10473 427348 406556 2026-05-17T06:59:59Z Erik Baas 2193 lf 427348 wikitext text/x-wiki {{Index Italiaans}} <div class="center"><[[Italiaans/Inhoudsopgave|Inhoudsopgave]] - [[Italiaans/Les 3|Les 3]] - '''Les 4''' - [[Italiaans/Les 5|Les 5]]></div> == Onderwerp les 4 == In deze les ('''Lezione Quattro''') worden een van de '''verleden tijden''' en het '''delend lidwoord''' behandeld. Dit is aardig veel. Vanzelfsprekend komen er ook een aantal woorden bij, aangezien een goede woordenschat een van de belangrijkste dingen om een taal te [[leren]] is. == Voltooid tegenwoordige tijd == In deze les wordt één verleden tijd behandeld: de voltooid tegenwoordige tijd (''il passato prossimo'' in het Italiaans). Deze wordt gebruikt om aan te geven dat iets geweest is en dus niet meer aan de gang is. De voltooid tegenwoordige tijd wordt (meestal) als volgt gevormd: '''Een vorm van 'essere' of 'avere' + een infinitief met -re eraf en -to, -ta, -ti of -te erachter. Voorbeeld: 'fumare' (roken) 'ho fumato' (ik heb gerookt)''' De uitgang erachter wordt bepaald door het hulpwerkwoord waar het mee vervoegd wordt. ===Werkwoorden die vervoegd worden met avere=== Deze werkwoorden zijn het gemakkelijkst, want de uitgang is regelmatig. De vorm eindigt altijd op ''-to''. Als het werkwoord op -ere eindigt, haal je ''-ere'' eraf en plak je er ''-uto'' achter. Er is een ezelsbruggetje om te bepalen of je werkwoorden met ''essere'' of ''avere'' vervoegt. Met ''essere'' worden werkwoorden vervoegd die een plaatsbepaling (''partire'', ''venire'', ''andare'', ''rimanere'') of transformatie (''morire'', ''nascere'') uitdrukken. En meestal kun je het ook afleiden uit het Nederlands. De werkwoorden uit de voorgaande lessen worden in het leeroverzicht met de stam weergegeven. De stam is namelijk niet van elk werkwoord even regelmatig. Voorbeeld: {| valign="top" style="text-align:left;color: black; background-color:#f9f9f9;border:1px solid #aaaaaa;padding:5px;" |- |'''Credere''' || '''geloven''' |- |'''Ho creduto''' || Ik heb geloofd |- |'''Hai creduto''' || Jij hebt geloofd |- |'''Ha creduto''' || Hij/zij/u/het heeft geloofd |- |'''Abbiamo creduto''' || Wij hebben geloofd |- |'''Avete creduto''' || Jullie hebben geloofd |- |'''Hanno creduto''' || Zij hebben geloofd |} Veelgebruikte werkwoorden die vervoegd worden met 'avere' zijn: ''' (LET OP: Deze werkwoorden zijn leerstof voor de toets).''' {| valign="top" style="text-align:left;color: black; background-color:#f9f9f9;border:1px solid #aaaaaa;padding:5px;" |- |Werkwoord||Voltooid deelwoord||Vertaling |- |'''aprire''' || '''aperto''' ||openen |- |'''chiudere''' || '''chiuso''' ||sluiten |- |'''dire''' ||'''detto''' ||zeggen |- |'''fare''' || '''fatto''' ||doen/maken |- |'''leggere''' || '''letto''' ||lezen |- |'''prendere''' || '''preso''' ||nemen/pakken |- |'''potere''' || '''potuto''' ||kunnen |- |'''rispondere''' || '''risposto''' ||antwoorden |- |'''ridere''' || '''riso''' ||lachen |- |'''scrivere''' || '''scritto''' ||schrijven |- |'''vedere''' ||'''visto''' ||zien |} NB Een aantal van deze werkwoorden is onregelmatig. U hoeft ze nog niet te kunnen vervoegen in de onvoltooid tegenwoordige tijd, wel in de voltooid tegenwoordige tijd. ===Werkwoorden die vervoegd worden met essere (zijn)=== Deze zijn ingewikkelder. De vormen kunnen eindigen op: :'''-o''' :'''-a''' :'''-i''' :'''-e''' Namelijk: {| border="1" cellspacing="0" cellpadding="5" | ||bgcolor="#ABCDEF"|Geslacht |- | -o||bgcolor="#ABCDEF"|mannelijk enkelvoud |- | -a||bgcolor="#ABCDEF"|vrouwelijk enkelvoud |- | -i||bgcolor="#ABCDEF"|mannelijk meervoud |- | -e||bgcolor="#ABCDEF"|vrouwelijk meervoud |} Voorbeelden: {| valign="top" style="text-align:left;color: black; background-color:#f9f9f9;border:1px solid #aaaaaa;padding:5px;" |- |'''Partire''' || '''vertrekken''' |- |'''Sono partito'''|| ik ben vertrokken als het onderwerp mannelijk enkelvoud is. |- |'''Sei partita'''|| jij bent vertrokken als 'jij' vrouwelijk enkelvoud is. |- |'''Siamo partiti'''|| wij zijn vertrokken als minstens één persoon bij 'wij' mannelijk is. (mannelijk meervoud) |- |'''Siete partite'''|| jullie zijn vertrokken als iedereen bij 'jullie' vrouwelijk is. (vrouwelijk meervoud) |} Het hele rijtje: {| valign="top" style="text-align:left;color: black; background-color:#f9f9f9;border:1px solid #aaaaaa;padding:5px;" |- |'''Sono partito''' || '''partita''' |- |'''Sei partito''' || '''partita''' |- |'''È partito''' || '''partita''' |- |'''Siamo partiti''' || '''partite''' |- |'''Siete partiti''' || '''partite''' |- |'''Sono partiti''' || '''partite''' |} Houd bij deze werkwoorden goed in de gaten of '''Sono''' meervoud of enkelvoud is. Een aantal werkwoorden die met '''essere''' vervoegd worden: {| valign="top" style="text-align:left;color: black; background-color:#f9f9f9;border:1px solid #aaaaaa;padding:5px;" |- |Werkwoord || Voltooid deelwoord vervoegd || Vertaling |- |'''essere''' || '''stato/stata/stati/state''' ||zijn || geweest |- |'''morire''' || '''morto/morta/morti/morte''' ||sterven || gestorven |- |'''venire''' || '''venuto/venuta/venuti/venute''' ||komen || gekomen |- |'''rimanere''' || '''rimasto/rimasta/rimasti/rimaste''' || blijven || gebleven |- |'''nascere''' || '''nato/nata/nati/nate''' || geboren worden || geboren |- |'''scomparire''' || '''scomparso/scomparsa/scomparsi/scomparse''' ||verdwijnen, heengaan=overlijden || verdwenen |} NB Deze werkwoorden zijn onregelmatig. U hoeft van de werkwoorden voorlopig alleen de infinitief te weten en ze kunnen vervoegen in de voltooid tegenwoordige tijd. == Lijdend voorwerp in de voltooid tegenwoordige tijd == Ook als het hulpwerkwoord avere is, wordt soms de voltooid tegenwoordige tijd verbogen: {| valign="top" style="text-align:left;color: black; background-color:#f9f9f9;border:1px solid #aaaaaa;padding:5px;" |- |'''L'hai visto?''' || Heb je hem/het gezien? |- |'''L'hai vista?''' ||Heb je haar gezien? |- |'''Li hai visti?''' ||Heb je ze/hen (m of gemengd gezelschap) gezien? |- |'''Le hai viste?''' ||Heb je ze/hen (alleen vrouwelijk) gezien? |- |en ook|| |- |'''Hai dato la lista a Giorgio?''' || Sì, '''gliel''''ho data. (Heb je de lijst aan Sjors gegeven? Ja, ik heb hem aan hem gegeven.) |- | ||Hier wordt het meewerkend voorwerp gli (aan hem) + la (lista) = gliela, + ho => gliel'ho. Uitspraak: ljuh-loh (snel) |} Uit de eerste twee voorbeelden blijkt precies waarom: '''Lo''' en '''la''' worden voor een klinker ingekort tot '''l'''', maar dan is niet meer duidelijk of het om een mannelijk of vrouwelijk persoon gaat. Geen probleem, dat is toch al te horen door een verbuiging van het ''participio passato'' (voltooid deelwoord). Ook als het partikel '''ne''' wordt voorgeplaatst wordt het participio passato verbogen, afhankelijk van waar het op slaat. == Het delend lidwoord == Verbindingen van '''di''' en het lidwoord '''il''', '''l'''', '''la''' heten het delend lidwoord. In het Nederlands kennen we dit niet. Het Italiaans gebruikt delende lidwoorden als het gaat om een onbepaalde hoeveelheid. '''Vaak''' is, anders dan in het Frans, het delend lidwoord '''niet verplicht'''. Een voorbeeldzin in het Nederlands waarin een Italiaan een delend lidwoord zal gebruiken: '''Hij heeft sinaasappels.''' Hier zou in deze zin het delend lidwoord moeten staan: '''Hij heeft (delend lidwoord) sinaasappels. Ha delle arance''' Het delend lidwoord '''delle''' is hier het meervoud van '''un'''': '''un' arancia''': een sinaasappel, '''delle arance''': sinaasappels. (Merk op dat de '''i''' wegvalt in het meervoud arance, die ie-klank zit al in de '''ce'''.) Meer voorbeelden: :'''Mangio del pane''': ik eet brood.<br> :'''Ho dei libri''': ik heb boeken.<br> :'''Ci sono delle belle ragazze''': er zijn mooie meisjes (dus vóór een bijvoeglijk naamwoord, anders dan in het Frans)<br> :'''Conosco delle cose interessanti''': ik weet interessante dingen<br> :'''Dare del tu''': jij zeggen, tutoyeren<br> :'''Il senso/significato delle parole''': de betekenis van (de) woorden<br> Maar net als in het Nederlands<br> :'''Porto scarpe nere''': ik draag zwarte schoenen (la scarpa, de schoen; nero, zwart) :'''Non ho tempo''': ik heb geen tijd :'''Non ho parole''': ik heb er geen woorden voor (filmtitel) :'''Hai cioccolata olandese?''': heb je Nederlandse chocola? ===Vorm=== '''voor mannelijk enkelvoud:''' :'''del''' voor mannelijke woorden die beginnen met een medeklinker (behalve door een 's' die gevolgd wordt door een medeklinker of een 'z', zie onder) :'''dell' ''' voor mannelijke woorden die beginnen met een klinker :'''dello''' voor mannelijke woorden die beginnen met een 's' die gevolgd wordt door een medeklinker of een 'z' '''voor vrouwelijk enkelvoud:''' :'''della''' voor vrouwelijke woorden die beginnen met een medeklinker :'''dell' ''' voor vrouwelijke woorden die beginnen met een klinker '''voor het mannelijk meervoud:''' :'''dei''' voor mannelijke woorden die beginnen met een medeklinker (behalve bij een 's' die gevolgd wordt door een medeklinker of een 'z', zie onder) :'''dell' ''' voor mannelijke woorden die beginnen met een klinker :'''degli''' voor mannelijke woorden die beginnen met een 's' die gevolgd wordt door een medeklinker of een 'z' '''voor het vrouwelijk meervoud:''' :'''delle''' voor vrouwelijke woorden die beginnen met een medeklinker :'''dell' ''' voor vrouwelijke woorden die beginnen met een klinker ===Juist niet=== '''GEEN''' delend lidwoord in de volgende gevallen:<br> 1. In opsommingen :'''Fragole, limoni, arance''': aardbeien, citroenen, sinaasappels 2. Na een woord voor een hoeveelheid. Pas op: wel '''di''' of '''d''''gebruiken. :'''Bevo un litro di latte''': ik drink een liter melk. :'''Per favore, un' po' d'acqua''': Wat water, alstublieft.<br> 3. Bij een hoedanigheid, geen hoeveelheid. :'''Bevo vino, non acqua''': ik drink wijn, geen water 4. Voor abstracties :'''Avere pazienza''': geduld hebben :'''Avere tempo''': tijd hebben 5. Na andere voorzetsels dan '''di''' :'''Con amore''': met liefde, graag :'''Sto da amici''': ik ben bij vrienden 6. Voor een aanwijzend voornaamwoord (questo, quello) :'''Fa di queste cose''': Hij/zij/het/u doet zulke dingen. == Woorden == De klemtoon is '''vet''' aangegeven. 56. i '''gior'''ni = de dagen 57. do'''me'''nica = zondag 58. lune'''dì''' = maandag (denk om accent op de i bij de dagen!) 59. marte'''dì''' = dinsdag 60. mercole'''dì''' = woensdag 61. giove'''dì''' = donderdag 62. vener'''dì''' = vrijdag 63. '''sa'''bato = zaterdag 64. i '''me'''si = de maanden 65. gen'''na'''io = januari 66. feb'''bra'''io = februari 67. '''mar'''zo = maart 68. a'''pri'''le = april 69. '''ma'''ggio = mei 70. '''giu'''gno = juni 71. '''lu'''glio = juli 72. a'''gos'''to = augustus 73. set'''tem'''bre = september 74. ot'''to'''bre = oktober 75. no'''vem'''bre = november 76. di'''cem'''bre = december 77. le sta'''gio'''ni = de seizoenen 78. la prima'''ve'''ra = de lente 79. l'e'''sta'''te ''v'' = de zomer 80. l'au'''tun'''no ''m'' = de herfst 81. l'in'''ver'''no = de winter 82. '''un'''dici = elf = 11 (samentrekking van uno + dieci) 83. '''do'''dici = twaalf = 12 (uit due + dieci) 84. '''tre'''dici = dertien = 13 85. quat'''tor'''dici = veertien = 14 86. '''quin'''dici = vijftien = 15 87. '''se'''dici = zestien = 16 88. dicias'''set'''te = zeventien = 17 89. di'''ciot'''to = achttien = 18 90. dician'''no'''ve = negentien = 19 91. '''ven'''ti = twintig (ventuno = eenentwintig, ventidue = tweeëntwintig) = 20 92. '''tren'''ta = dertig = 30 93. qua'''ran'''ta = veertig = 40 94. cin'''quan'''ta = vijftig = 50 95. ses'''san'''ta = zestig = 60 96. set'''tan'''ta = zeventig = 70 97. ot'''tan'''ta = tachtig = 80 98. no'''van'''ta = negentig = 90 99. '''cen'''to = honderd = 100 100. l'a'''ran'''cia ''v'' = de sinaasappel (meervoud: le arance) 101. la '''me'''la = de appel 102. le '''Al'''pi = de Alpen 103. il '''let'''to = het bed 104. la '''pri'''ma cola'''zio'''ne = het ontbijt 105. '''po'''vero = arm (niet veel geld hebben), arm (zielig) 106. la '''bir'''ra = het bier 107. la bici'''clet'''ta = de fiets 108. l'er'''ro'''re ''v'' = de fout 109. '''gra'''tis/gra'''tu'''ito (uitspraak "gratoe-ieto") = gratis 110. i '''sol'''di = het geld 111. '''gran'''de = groot 112. '''pic'''colo = klein 113. '''ver'''de = groen 114. az'''zur'''ro = blauw 115. '''ros'''so = rood 116. i '''non'''ni = de grootouders 117. il '''non'''no = de opa 118. la '''non'''na = de oma 119. '''es'''so = het 120. il '''cuo'''re = het hart 121. il '''tem'''po = het weer, maar ook: 122. il '''tem'''po = de tijd 123. a = in (bij plaatsnamen) 124. l''''an'''no ''m'' = het jaar 125. il for'''mag'''gio = de kaas 126. il '''li'''bro = het boek '''Na deze les kent u al 126 woorden. In [[Italiaans/Les 8|Les 8]] leren we nog meer getallen.''' == Oefeningen == '''1. Vertaal de gevraagde vorm van het werkwoord in de voltooid tegenwoordige tijd.''' 1. Ik heb gerookt. 2. Jij hebt gehad. 3. Jij bent geweest. 4. Jullie zijn gekomen. 5. Wij hebben geloofd. '''2. Zet de werkwoorden in de gevraagde vorm (door elkaar heen!)''' 1. essere (voltooid tegenwoordige tijd, 1e enkelvoud) 2. credere (onvoltooid tegenwoordige tijd, 3e meervoud) 3. piacere (voltooid tegenwoordige tijd, 2e enkelvoud) 4. dire (voltooid tegenwoordige tijd, 3e meervoud) 5. venire (onvoltooid tegenwoordige tijd, 2e meervoud) '''3. Vul het juiste delende lidwoord in.''' 1. Hai ... formaggio. 2. Hai una tasca di... arance? (tasca = tas/zak) 3. Ha ... mele 4. Ho uno mela, ... fragole e ... tasche. 5. Hanno ... nonni. '''4. Vertaal bovenstaande zinnen.''' '''5. Vertaal de volgende woorden en zinnen naar het Nederlands.''' 1. È venuto a Milano. 2. Le arance. 3. Chi è Carla? 4. Il lago azzurro. 5. Hai dei letti? '''6. Vertaal de volgende woorden en zinnen naar het Italiaans''' 1. Jij hebt aardbeien gehad. 2. Ik ben een opa. 3. Groen 4. De zee is blauw. 5. Het rode hart. '''De antwoorden zijn hier te vinden: [[Italiaans/Les 4/Antwoorden]]''' <div class="center"><[[Italiaans/Inhoudsopgave|Inhoudsopgave]] - [[Italiaans/Les 3|Les 3]] - '''Les 4''' - [[Italiaans/Les 5|Les 5]]></div> {{Sub}} t8hk71ksfmgmcz59l9m43g84iibx5gn 0 10483 427346 406388 2026-05-17T06:59:57Z Erik Baas 2193 lf 427346 wikitext text/x-wiki {{Index Italiaans}} <div class="center"><[[Italiaans/Inhoudsopgave|Inhoudsopgave]] - [[Italiaans/Les 4|Les 4]] - '''Les 5''' - [[Italiaans/Les 6|Les 6]]></div> == Onderwerp van les 5 == Les 5 ('''La Lezione Cinque''') gaat over de '''wederkerende werkwoorden''' en de onregelmatige werkwoorden '''volere''' en '''potere'''. Vanzelfsprekend komen er ook weer woorden bij. Na deze les is er ook weer een toets. == Wederkerende werkwoorden == Wederkerende werkwoorden zijn werkwoorden zoals 'zich wassen'. Als een werkwoord in het Nederlands niet wederkerend is, kan dat in het Italiaans wel zo zijn, zoals 'heten' is in het Nederlands niet wederkerend, maar in het Italiaans wel: chiamarsi. In de infinitief is aan het achtervoegsel -si te zien dat een werkwoord wederkerend is. Dit soort werkwoorden wordt in het Italiaans als volgt gevormd: '''(evt.) persoonlijk voornaamwoord + wederkerend voornaamwoord + vervoegd werkwoord''' De wederkerende voornaamwoorden zijn: {| valign="top" style="text-align:left;color: black; background-color:#f9f9f9;border:1px solid #aaaaaa;padding:5px; font-weight:bold" |- |mi || mij |- |ti || je |- |si || zich (enkelvoud) |- |ci || ons |- |vi || jullie |- |si || zich (meervoud) |} Wederkerende werkwoorden in het Italiaans zijn bijvoorbeeld: {| valign="top" style="text-align:left;color: black; background-color:#f9f9f9;border:1px solid #aaaaaa;padding:5px; font-weight:bold" |- |chiamarsi || heten |- |incontrarsi || ontmoeten |- |lavarsi || zich wassen |- |riposarsi || (uit)rusten |- |svegliarsi || wakker worden |} Het rijtje (vervoeging) van 'chiamarsi' in de onvoltooid tegenwoordige tijd: {| valign="top" style="text-align:left;color: black; background-color:#f9f9f9;border:1px solid #aaaaaa;padding:5px;" |- |'''chiamarsi''' || '''heten''' |- |'''mi chiamo''' || ik heet |- |'''ti chiami''' || jij heet |- |'''si chiama''' || hij/zij/u heet |- |'''ci chiamiamo''' || wij heten |- |'''vi chiamate''' || jullie heten |- |'''si chiamano''' || zij heten |} ===Voltooid tegenwoordige tijd === De voltooid tegenwoordige tijd van wederkerende werkwoorden wordt (net als in het Frans) vervoegd met 'essere'. Dit betekent dat u goed moet letten op de uitgangen. Dan wordt het rijtje van chiamarsi: {| valign="top" style="text-align:left;color: black; background-color:#f9f9f9;border:1px solid #aaaaaa;padding:5px;" |- |'''mi sono chiamato/chiamata''' || ik heb geheten |- |'''ti sei chiamato/chiamata''' || jij hebt geheten |- |'''si è chiamato/chiamata''' || hij/zij/u heeft geheten |- |'''ci siamo chiamati/chiamate''' || wij hebben geheten |- |'''vi siete chiamati/chiamate''' || jullie hebben geheten |- |'''si sono chiamati/chiamate''' || zij hebben geheten |} == De werkwoorden 'volere' (willen) en 'potere' (kunnen) == {| border="1" cellspacing="0" cellpadding="5" | ||bgcolor="#ABCDEF"|volere<br> willen||bgcolor="#ABCDEF"|potere<br> kunnen |- |(io)||bgcolor="#ABCDEF"|voglio||bgcolor="#ABCDEF"|posso |- |(tu)||bgcolor="#ABCDEF"|vuoi||bgcolor="#ABCDEF"|puoi |- |(lui/lei)||bgcolor="#ABCDEF"|vuole||bgcolor="#ABCDEF"|può |- |(noi)||bgcolor="#ABCDEF"|vogliamo||bgcolor="#ABCDEF"|possiamo |- |(voi)||bgcolor="#ABCDEF"|volete||bgcolor="#ABCDEF"|potete |- |(loro)||bgcolor="#ABCDEF"|vogliono||bgcolor="#ABCDEF"|possono |} '''Beide werkwoorden worden gewoon vervoegd met 'avere'.''' Het voltooid deelwoord van '''potere''' is '''potuto''' (gekund). '''Ho potuto''', ik heb gekund. Het voltooid deelwoord van '''volere''' is '''voluto''' (gewild). '''Ho voluto''', ik heb gewild. == Woorden == De klemtoon is '''vet''' aangegeven 127. '''ne'''ro = zwart 128. '''bian'''co = wit 129. '''gri'''gio = grijs 130. '''gial'''lo = geel 131. '''ro'''sa = roze 132. mar'''ro'''ne = bruin 133. aran'''cio'''ne = oranje 134. vi'''o'''la = paars 135. il com'''pu'''ter = de computer (meervoud: i computer). Of: il PC (il pie-tsjie) 136. l'indi'''riz'''zo ''m'' = het adres 137. il '''pos'''to = de plaats 138. la '''piaz'''za = het plein 139. la '''piz'''za = de pizza 140. '''tut'''to = alles 141. '''ot'''timo! = prima! 142. la cu'''ci'''na = de keuken 143. la pis'''ci'''na = het zwembad 144. nuo'''ta'''re = zwemmen 145. '''o'''ggi = vandaag 146. '''ie'''ri = gisteren 147. do'''ma'''ni = morgen 148. per = voor (voorzetsel) 149. il '''di'''o = de god 150. la '''scuo'''la = de school 151. ti'''ra'''re = trekken, (schot) lossen, (boek) drukken 152. la socie'''tà''' = de maatschappij, de vereniging, het bedrijf 153. riser'''va'''re = reserveren, opzij leggen NB reserveren in de zin van ''boeken'' = preno'''ta'''re) 154. il '''so'''le = de zon 155. '''so'''lo = alleen 156. il '''pe'''sce = de vis 157. la '''car'''ne = het vlees 158. '''quan'''to? = hoeveel? 159. '''qua'''si = bijna 160. viag'''gia'''re = reizen 161. '''Sal'''ve! = Dag! 162. il mi'''nu'''to = de minuut 163. il se'''con'''do = de seconde, de tweede 164. la toi'''let'''te/la to'''let'''ta = het toilet, de wc 165. Ital'''ia'''no = Italiaans 166. con'''ten'''to = 1. blij 2. tevreden, voldaan 167. la ba'''na'''na = de banaan 168. pa'''ga'''re = betalen* 169. la let'''te'''ra = de brief 170. la can'''zo'''ne = het lied 171. '''o'''ra/a'''des'''so = nu 172. il '''no'''me = de naam 173. ma (uitspraak: ''maa'') = maar 174. il tè (uitspraak: ''iel thèh'') = de thee 175. la fi'''nes'''tra = het raam 176. la '''tes'''ta = het hoofd 177. l'edi'''fi'''cio ''m''= het gebouw 178. se (uitspraak: ''see'') = als 179. '''die'''tro = achter 180. la '''se'''ra = de avond 181. la '''not'''te = de nacht 182. la fa'''mig'''lia = het gezin, de familie 183. '''be'''re = drinken 184. '''sem'''pre = altijd 185. il '''pol'''lo = de kip 186. il '''gior'''nale = de krant 187. il big'''liet'''to = het kaartje 188. '''buo'''no = goed/lekker '''U kent nu al 188 woorden!''' == Oefeningen == '''In dit oefenblok wordt de eerste tekst geïntroduceerd. Dit is, net als woordkennis en grammatica, een belangrijk onderdeel van het Italiaans.''' '''1. Lees de volgende tekst en beantwoord daarna de vragen.''' {| valign="top" style="text-align:left;color: black; background-color:#f9f9f9;border:1px solid #aaaaaa;padding:5px;" |- |'''''I Paesi Bassi''''' |- |''I Paesi Bassi (Nederland - spesso indicati come Olanda) sono uno Stato dell'Europa occidentale confinante a sud con il Belgio, a est con la Germania e a nord e a ovest con il Mare del Nord. Essi costituiscono la parte principale del Regno dei Paesi Bassi, che comprende anche le isole caraibiche delle Antille Olandesi e di Aruba.'' |- |Uit de Italiaanstalige Wikipedia. |} 1.1. Wat wordt er gezegd over Nederland? A. Dat de Nederlanders veel kaas eten. B. Dat Nederland in het zuiden aan België, in het oosten aan Duitsland en in het noorden en westen aan de Noordzee grenst. C. Dat de hoofdstad van Nederland Amsterdam is 1.2. Wat hoort volgens deze tekst nog meer bij Nederland? 1.3. Is Nederland (volgens deze tekst)... A. Een Europees land B. Een van de rijkste landen ter wereld C. Een groot land '''2. Vul de juiste vorm van het wederkerige werkwoord in.''' 1. Chiamarsi (1e persoon meervoud (wij..), voltooid tegenwoordige tijd) 2. Lavarsi (2e persoon enkelvoud (jij..), onvoltooid tegenwoordige tijd) 3. Svegliarsi (2e persoon meervoud, voltooid tegenwoordige tijd) 4. Incontrarsi (1e persoon meervoud, onvoltooid tegenwoordige tijd) 5. Chiamarsi (1e persoon enkelvoud, onvoltooid tegenwoordige tijd) '''3. Vertaal de volgende vormen van 'volere' en 'potere' ''' 1. puoi 2. vogliono 3. voglio 4. possiamo 5. vuole '''4. Vertaal de volgende woorden en zinnetjes in het Nederlands''' 1. Mi piace il té. 2. La pizza è ottima! 3. Ieri, ho avuto del pollo. 4. Il biglietto è bello. 5. Riservo la prima colazione. '''5. Vertaal de volgende woorden en zinnen in het Italiaans''' 1. Nu! 2. Het bed is bruin. 3. Ik heb gisteren een pizza gehad. 4. Ik wil een pizza, twee citroenen en aardbeien. 5. De thee is lekker. '''De antwoorden zijn hier te vinden: [[Italiaans/Les 5/Antwoorden]]''' == Toets == Over niet al te lange tijd, kunt u weer uw kennis testen met behulp van een toets. Deze zal nu gaan over les 4 tot en met 8. Dit is anders dan in les 1 vermeld staat, maar anders kan de maker blijven doorgaan met het maken van toetsen. <div class="center"><[[Italiaans/Inhoudsopgave|Inhoudsopgave]] - [[Italiaans/Les 4|Les 4]] - '''Les 5''' - [[Italiaans/Les 6|Les 6]]></div> {{Sub}} tc7skr88ouh99i3dxl7jrxcjxswmlm5 0 10515 427345 409934 2026-05-17T06:59:56Z Erik Baas 2193 lf 427345 wikitext text/x-wiki {{Index Italiaans}} <div class="center"><[[Italiaans/Inhoudsopgave|Inhoudsopgave]] - [[Italiaans/Les 5|Les 5]] - '''Les 6''' - [[Italiaans/Les 7|Les 7]]></div> == Onderwerp van les 6 == Les 6 ('''Lezione Sei''') gaat over de '''bijvoeglijke naamwoorden''' en hoe deze zich aanpassen aan het zelfstandig naamwoord, de '''ontkenning''' en het werkwoord '''fare'''. == Het bijvoeglijk naamwoord == Het bijvoeglijk naamwoord (''l'aggettivo'' in het Italiaans) past zich, anders dan in het Nederlands, aan het zelfstandig naamwoord aan. Het bijvoeglijk naamwoord staat meestal tussen het lidwoord en het zelfstandig naamwoord. Zo is het niet <s>La bello figlia</s> maar La bella figlia Ook in het meervoud verandert het bijvoeglijk naamwoord. Het is niet <s>I buono limoni</s> maar I buoni limoni Het werkt hetzelfde bij de bezittelijke voornaamwoorden: Het is Tua casa en niet <s>Tuo casa</s> ==Bezittelijke voornaamwoorden== {| valign="top" style="text-align:left;color: inherit; background-color: #f9f9f9;border:1px solid #aaaaaa;padding:5px;" |- |Enkelvoud<br> Mannelijk||<br>Vrouwelijk||Meervoud<br>Mannelijk||<br>Vrouwelijk||Vertaling |- |mio ||mia || miei || mie || mijn |- |tuo || tua || tuoi || tue || jouw |- |suo || sua || suoi || sue || zijn/haar |- |Suo || Sua || Suoi || Sue || uw |- |nostro || nostra || nostri || nostre ||ons/onze |- |vostro || vostra || vostri || vostre ||jullie |- |loro || loro ||loro ||loro ||hun (mv) |} Een paar belangrijke dingen over de bezittelijke voornaamwoorden: * 1. In het meervoud wordt 'mio' '''miei''' (mannelijk meervoud) of '''mie''' (vrouwelijk meervoud). Voorbeelden:<br> ** il libro (het boek) => '''i miei libri''' (mijn boeken), ** la macchina (de auto) => '''le mie macchine''' (mijn auto's). * 2. Het meervoud vrouwelijk wordt gevormd door van de stam de –o af te halen en de –e erbij te doen. * 3. Het vrouwelijk enkelvoud wordt gevormd door de –o eraf te halen en deze te vervangen door een –a. * 4. Het bezittelijk voornaamwoord ´loro´ verandert '''niet'''. In de woordenlijst stond, en straks ook nog, de mannelijke vorm van het woord. Dus bijvoorbeeld '''buono''', '''bello''' enz. Het is de bedoeling dat u ze aan kunt passen tot '''buono''' (mannelijk enkelvoud), '''buona''' (vrouwelijk enkelvoud), '''buoni''' (mannelijk meervoud), '''buone''' (vrouwelijk meervoud). (Wat boffen we toch met Nederlands, waar dit allemaal niet hoeft ;-)) == De ontkenning == De ontkenning is in het Italiaans redelijk simpel: '''zet ''non'' voor het belangrijkste werkwoord'''. Voorbeeld Fumo – Ik rook. Nu in de ontkenning Non fumo – Ik rook niet. Nog een belangrijke ontkenning: Non (lo) so - Ik weet het niet. == Het werkwoord 'fare' (doen/maken) == Het werkwoord 'fare' betekent doen of maken. Als u Frans kent, kunt u dat misschien wel afleiden aan het Franse werkwoord 'faire'. De persoonlijke voornaamwoorden (io, tu, lui enz.) staan tussen haakjes, want ze worden alleen gebruikt als nadruk nodig is. {| border="1" cellspacing="0" cellpadding="5" | ||bgcolor="#ABCDEF"|fare||doen, maken |- |(io)||bgcolor="#ABCDEF"|faccio|| ik doe/maak |- |(tu)||bgcolor="#ABCDEF"|fai|| jij doet/maakt |- |(lui/lei)||bgcolor="#ABCDEF"|fa|| hij/zij/het/U doet/maakt |- |(noi)||bgcolor="#ABCDEF"|facciamo|| wij doen/maken |- |(voi)||bgcolor="#ABCDEF"|fate||jullie doen/maken |- |(loro)||bgcolor="#ABCDEF"|fanno|| zij doen/maken |} Het voltooid deelwoord van 'fare' is '''fatto''' (gedaan/gemaakt). == Woorden == De klemtoon is '''vet''' aangegeven. 189. ma'''la'''to = ziek 190. salu'''ta'''re = groeten 191. lavo'''ra'''re = werken 192. l'aero'''por'''to ''m'' = het vliegveld (spreek uit a-e-ro-porto) 193. '''spor'''co = vies 194. il pomo'''do'''ro = de tomaat 195. gio'''ca'''re = spelen 196. la siga'''ret'''ta = de sigaret 197. '''chiu'''dere = sluiten 198. le '''scar'''pe = de schoenen 199. la '''pes'''ca = de perzik (vergelijk ''il pesce'', de vis) 200. la '''car'''ta = het papier 201. l''''o'''ro ''m'' = het goud 202. la '''ma'''no = de hand (meervoud ''le mani'' = de handen. Een vrouwelijk zelfstandig naamwoord met de onregelmatige uitgangen -o en -i!) 203. aiu'''ta'''re = helpen 204. il '''ca'''ne = de hond 205. '''al'''to = hoog 206. la '''ca'''sa = het huis 207. qual'''cu'''no = iemand 208. la '''chie'''sa = de kerk 209. il co'''lo'''re = de kleur 210. (far) bol'''li'''re = koken 211. com'''pra'''re = kopen 212. '''fred'''do = koud 213. '''bas'''so = laag 214. '''ri'''dere = lachen 215. la '''ter'''ra = het land 216. '''lun'''go = lang 217. '''len'''to = langzaam 218. impa'''ra'''re = (iets zelf) leren 219. '''nuo'''vo = nieuw 220. il cog'''no'''me = de achternaam (uitspraak: iel conjome) 221. respi'''ra'''re = ademen 222. sepa'''ra'''to = apart 223. l''''au'''to ''m'' = de auto (maar dagelijks taalgebruik: la '''mac'''china= de auto) 224. la '''gam'''ba = het been 225. l'i'''ni'''zio ''m'' = het begin 226. la mon'''tag'''na = de berg (uitspraak: la montanja) 227. la '''vi'''sita = het bezoek 228. per e'''sem'''pio = bijvoorbeeld 229. an'''da'''re a tro'''va'''re = bezoeken 230. il film = de film 231. il '''fio'''re = de bloem 232. l''''al'''bero ''m'' = de boom 233. la '''na'''ve = de boot 234. il '''bur'''ro = de boter 235. bru'''cia'''re = branden 236. gli oc'''chia'''li = de bril 237. il '''pon'''te = de brug 238. il cam'''pe'''ggio = de camping 239. il '''cen'''tro = het centrum 240. il de'''na'''ro = het geld 241. là = daar 242. il vil'''la'''ggio = het dorp 243. le '''u'''va = de druiven (''mv'', onregelmatig) 244. '''ve'''ro = waar/echt 245. l''''uo'''vo ''m'' = het ei 246. man'''gia'''re = eten 247. la bot'''tig'''lia = de fles (uitspraak: la bot'''tiel'''ja) 248. la '''frut'''ta = het fruit 249. an'''da'''re (onr.) = gaan 250. la for'''tu'''na = het geluk '''U kent al 250 woorden!''' == Oefeningen == '''1. Lees onderstaande tekst en beantwoord daarna de vragen''' {| valign="top" style="text-align:left;color: inherit; background-color: #f9f9f9;border:1px solid #aaaaaa;padding:5px;" |- |''Il lago di Como, o Lario, è un lago lombardo di origine glaciale, appartenente alle province di Como e Lecco. Con i suoi quattrocentodieci metri di profondità (nei pressi di Argegno) è uno dei laghi più profondi d'Europa. È il terzo lago più grande d'Italia, dopo, rispettivamente, il lago di Garda ed il lago Maggiore. Ha una forma caratteristica a "Y" rovesciata.'' |- |Uit de Italiaanstalige Wikipedia, [https://it.wikipedia.org/wiki/Lago_di_Como artikel Lago di Como]. |- |Rovesciare = omgooien/omkeren/uitgieten. |} 1.1. Wat is er zo bijzonder aan het Lago di Como? A. Het is het grootste meer van Italië B. Het is een diep meer. C. In het meer ligt bijzonder veel afval. 1.2. Hoe diep is het Lago di Como? 1.3. In welke provincies ligt het Lago di Como? 1.4. Welke plaats neemt het in op de lijst van de grootste Italiaans meren? A. 1e B. 2e C. 3e 1.5. Heeft het meer een karakteristieke vorm? En zo ja, wat voor één? '''2. Vul de juiste vorm van het gegeven bijvoeglijk of bezittelijk voornaamwoord in op de puntjes''' 1. Hai una ... figlia. (bello) 2. Sono ... limoni! (mio) 3. Le ... fragole (buono) 4. La macchina è ... . (lento) 5. La ... autostrada. (lungo) '''3. Vertaal deze vormen van 'fare' in het Italiaans''' 1. Ik heb gedaan/gemaakt 2. Wij doen/maken 3. Zij doen/maken 4. Jij doet/maakt 5. Jullie hebben gedaan/gemaakt '''4. Herhalingsoefening. Vul de juiste vorm van het onregelmatige werkwoord in.''' 1. Ik heb 2. Zij komen 3. Jij wilt 4. Ik kan 5. Hij is '''5. Vertaal de volgende woorden en zinnen in het Nederlands''' 1. Non fumo. 2. La bella canzone. 3. Faccio dei letti. 4. Come ti chiami? 5. Ti lavi? '''6. Vertaal de volgende woorden en zinnen in het Italiaans''' 1. Ik wil een ontbijt. 2. Wil je de vis? 3. Jij maakt het ontbijt. 4. Ik houd van de autosnelweg. 5. Het mooie Lago di Como. '''De antwoorden zijn hier te vinden: [[Italiaans/Les 6/Antwoorden]]''' <div class="center"><[[Italiaans/Inhoudsopgave|Inhoudsopgave]] - [[Italiaans/Les 5|Les 5]] - '''Les 6''' - [[Italiaans/Les 7|Les 7]]></div> {{Sub}} 6ystfz1lfp0wgttc8yh3r4bzraxe7qc 0 10522 427341 409899 2026-05-17T06:59:53Z Erik Baas 2193 lf 427341 wikitext text/x-wiki {{Index Italiaans}} <div class="center"><[[Italiaans/Inhoudsopgave|Inhoudsopgave]] - [[Italiaans/Les 6|Les 6]] - '''Les 7''' - [[Italiaans/Les 8|Les 8]]></div> == Onderwerp van les 7 == Les 7 ('''Lezione Sette''' o '''La settima lezione''') gaat over vaardigheden, zoals klokkijken en lezen. Ook een nieuw werkwoord, het werkwoord 'andare'. Vanzelfsprekend komen er weer een aantal woorden bij. == Het werkwoord 'andare' (gaan) == Het werkwoord 'andare' betekent 'gaan'. '''Het rijtje van 'andare' in de onvoltooid tegenwoordige tijd luidt:''' {| border="1" cellspacing="0" cellpadding="5" | ||bgcolor="#ABCDEF"|andare||gaan |- |(io)||bgcolor="#ABCDEF"|vado|| ik ga |- |(tu)||bgcolor="#ABCDEF"|vai|| jij gaat |- |(lui/lei)||bgcolor="#ABCDEF"|va ||hij/zij/het/U gaat |- |(noi)||bgcolor="#ABCDEF"|andiamo||wij gaan |- |(voi)||bgcolor="#ABCDEF"|andate||jullie gaan |- |(loro)||bgcolor="#ABCDEF"|vanno||zij gaan |} '''Andare''' wordt vervoegd met '''essere''' (dus net als in het Nederlands ''gaan'') Het voltooid deelwoord van 'andare' is 'andato' (gegaan). '''Het rijtje van de voltooid tegenwoordige tijd is dus:''' {| border="1" cellspacing="0" cellpadding="5" | ||bgcolor="#ABCDEF"|andare (voltooid tegenwoordige tijd) |- |(io)||bgcolor="#ABCDEF"|sono andato/andata |- |(tu)||bgcolor="#ABCDEF"|sei andato/andata |- |(lui/lei)||bgcolor="#ABCDEF"|è andato/andata |- |(noi)||bgcolor="#ABCDEF"|siamo andati/andate |- |(voi)||bgcolor="#ABCDEF"|siete andati/andate |- |(loro)||bgcolor="#ABCDEF"|sono andati/andate |} ''Let er ook hier weer goed op welke betekenis 'sono' heeft: eerste persoon enkelvoud of derde persoon meervoud.'' == Lezen == In de voorgaande twee lessen waren er teksten in het oefenblok. Deze zullen blijven (1 per oefenblok, soms 2), maar de vorige waren ter introductie. Op scholen blijkt vaak dat de een ze erg makkelijk en de ander ze erg moeilijk vindt. Moeilijk of niet moeilijk, lezen is een van de belangrijkste dingen om een taal te leren. Voor wie de vorige twee lessen moeilijk vond, is hier een stappenplan het leren te vergemakkelijken. {| valign="top" style="text-align:left;color: inherit; background-color: #f9f9f9;border:1px solid #aaaaaa;padding:5px;" |- |'''1.'''|| '''Als u de betekenis van een woord niet weet, kijk dan naar het zinsverband (context). Zo kunt u veel woorden gemakkelijk raden. Zoek die woorden toch op, anders blijft u misschien zitten met een verkeerde betekenis in uw hoofd. En maak uw persoonlijke woordenlijst.''' |- |'''2.'''|| '''Als u Frans of Latijn hebt (of hebt gehad), kijk dan of een bepaald Italiaans woord op een Frans of Latijns woord lijkt. Maar let op: een nauw verwant woord kan toch net een andere betekenis hebben.''' |- |'''3.''' ||'''Oefen met teksten: oefening baart kunst.''' |} == Klokkijken == In het Italiaans wordt alleen het telwoord gebruikt bij het aangeven van een tijd op de klok, dus niet het woord 'uur'. Dus niet: <s>'Sono le due ore'</s> om 'het is 2 uur' te zeggen, maar ''' 'Sono le due' '''. Voor een halfuur over het hele uur, zegt men bijvoorbeeld ''' 'Sono le due e mezza' ''' ('Het is half drie'). Omdat 'ora' (uur) vrouwelijk is, krijgen we '''le''' due en mezz'''a'''. Dit is dus anders dan in het Nederlands: <s>'Half na twee'</s> in plaats van 'half drie'. Voor een kwartier na het uur, zegt men bijvoorbeeld ''' 'Sono le due e un quarto' ''' want 'quarto' (een kwart) is mannelijk. Voor drie kwartier na het uur is zijn er twee mogelijkheden:''' 'Sono le due e tre quarti' ''' of''' 'Sono le tre meno un quarto' ''' of ''' 'Sono le due (e) quarantacinque' (02.45)'''. Zo zit het ook met de minuten. Voor 'Het is twintig voor drie', zijn er ook twee mogelijkheden:''' 'Sono le due (e) quaranta' ''' OF ''' 'Sono le tre meno venti' '''. 'Het is tien over twee' wordt in het Italiaans vertaald als ''' 'Sono le due e dieci' '''. Een belangrijke, maar logische uitzondering hierop is 'Het is één uur'. Dan zeggen de Italianen niet <s>'Sono le uno'</s> , maar ''' 'È l' una' ''' Aan tijd kunt u bepaalde dingen toevoegen: '''di/della mattina = 's ochtends''' '''di/del pomeriggio = 's middags''' '''di/della sera = 's avonds''' '''di/della notte = 's nachts''' Dan zeg je bijvoorbeeld als het twee uur 's nachts is: '''Sono le due della notte.''' of: '''È l'una nel pomeriggio''' = '''Sono le tredici.''' == Woorden == De klemtoon is '''vet''' aangegeven. 251. Per'''mes'''so! = Pardon! (Mag ik er langs, enzovoorts) 252. i ri'''fiu'''ti = het afval 253. giá = al 254. di'''ver'''so = anders 255. la ca'''ro'''ta = de wortel 256. il '''vi'''no = de wijn 257. '''co'''sa? = wat? 258. aspet'''ta'''re = wachten 259. il '''fuo'''co = het vuur 260. '''pie'''no (uitspraak: ''pjee-no'') = vol 261. l'uc'''cel'''lo = de vogel 262. vo'''la'''re = vliegen 263. il '''di'''to = de vinger, meervoud ''le dita'' (onregelmatig woord) 264. la par'''ten'''za = het weggaan 265. '''ven'''dere = verkopen 266. lon'''ta'''no = ver 267. '''spes'''so = vaak 268. il giar'''di'''no = de tuin 269. lo '''zi'''o = de oom (hier ''lo'' omdat ''l'' van il en ''z'' van zio anders botsen. Spreek uit als ''lo dzio'')) 270. la '''zi'''a = de tante 271. la '''ten'''da = de tent 272. la '''lin'''gua = de taal 273. la '''vo'''ce = de stem 274. la '''ne'''ve = de sneeuw 275. '''bra'''vo = goed, knap, slim, geweldig, fatsoenlijk 276. le '''scar'''pe = de schoenen 277. no'''io'''so = saai 278. ro'''ton'''do = rond 279. il '''res'''to = de rest, het wisselgeld 280. fre'''na'''re = remmen 281. il '''via'''ggio = de reis 282. la '''ra'''dio = de radio 283. pri'''va'''to = privé 284. spe'''di'''re = sturen 285. la '''pos'''ta = de post (maar ''il posto'' = de plaats, de baan) 286. il '''gat'''to = de kat 287. '''met'''tere = plaatsen 288. il do'''lo'''re = de pijn 289. il passa'''por'''to = het paspoort 290. '''stan'''co = moe 291. la '''lu'''na = de maan 292. l''''a'''ria = de lucht 293. il '''chi'''lo = de kilo 294. il chi'''lo'''metro = de kilometer 295. '''me'''no = minder 296. '''vec'''chio = oud 297. l''''o'''lio = de olie 298. il cu'''gi'''no = de neef 299. la cu'''gi'''na = de nicht 300. il '''fer'''ro = het ijzer '''U kent nu maar liefst 300 woorden!''' == Oefeningen == '''1. Lees de volgende tekst en beantwoord daarna de vragen.''' {| class="wikitable" width="100%" | '''''Leoni''''' ''Il leone (Panthera leo) è un carnivoro della famiglia dei Felidi. Dopo la tigre, è il più grande dei quattro grandi felini del genere Panthera. Il suo areale, esteso in tempi storici a gran parte dell'Eurasia e dell'Africa, e in tempi preistorici anche all'America del Nord, è oggi ridotto quasi esclusivamente all'Africa subsahariana. Il continuo impoverimento del suo habitat naturale e il protrarsi della caccia di frodo ai suoi danni ne fanno una specie vulnerabile secondo la IUCN.'' Uit de Italiaanstalige Wikipedia |} 1.1. De hoeveelste grootste kat is de leeuw? A. 1e (de grootste) B. 2e C. 3e 1.2. Waar leefde de leeuw ooit? A. In Afrika B. In Afrika en Azië C. In Afrika en Noord-Amerika D. In Afrika, Eurazië en Noord-Amerika 1.3. Welke status heeft de leeuw op de lijsten van de IUCN? (Schrijf bij voorkeur in het Nederlands op, anders in het Italiaans) '''2. Lees de volgende tekst en beantwoord daarna de vragen''' {| class="wikitable" width="100%" | '''''Italiano''''' '' L'italiano è la lingua ufficiale e la più parlata in Italia, Città del Vaticano, San Marino, Canton Ticino e Canton Grigioni nella Svizzera. La prima parte di questo libro interessa gli studenti stranieri, in seguito invece si approfondirà la grammatica, che ha uno sviluppo contemporaneo agli esercizi: La lingua italiana è parlata anche in: Italia, San Marino, Città del Vaticano, Svizzera, Slovenia, Croazia, Francia, Principato di Monaco, Libia, Tunisia, Eritrea, Etiopia, Somalia, Malta, Albania, Canada, Argentina, Brasile, Messico, Venezuela e presso le comunità di emigrati che vivono all'estero. La parlano in tutto circa 70 milioni - 125 milioni di persone. Secondo alcuni studi, gli italofoni (compresi coloro che lo parlano come seconda lingua) sono 200 milioni.'' Uit de Italiaanse Wikibooks |} 2.1. In hoeveel landen is Italiaans een officiële taal? A. 2 B. 4 C. 6 2.2. Noem 8 andere landen waar ook veel Italiaanssprekenden wonen 2.3. Hoeveel mensen spreken Italiaans als tweede taal? 2.4. Hoeveel mensen spreken Italiaans als moedertaal? A. 70-125 miljoen mensen B. 70-200 miljoen mensen C. 125-200 miljoen mensen '''3. Zet het werkwoord 'andare' in de gevraagde vorm.''' 1. 1e persoon meervoud, voltooid tegenwoordige tijd 2. 2e persoon enkelvoud, onvoltooid tegenwoordige tijd 3. 2e persoon enkelvoud, voltooid tegenwoordige tijd 4. 3e persoon meervoud, onvoltooid tegenwoordige tijd 5. 1e persoon enkelvoud, onvoltooid tegenwoordige tijd '''4. Schrijf de volgende digitale tijden voluit (met dagdeel-aanduiding)''' 1. 08.25 2. 13.30 3. 24.00 4. 18.00 5. 15.00 '''5. Vertaal de volgende woorden en zinnen in het Nederlands.''' 1. Hai i rifiuti? 2. Ho un cugino e una cugina. 3. All'una di pomeriggio Carla viene. 4. È il tuo letto. 5. La Svizerra? È un chilometro! '''6. Vertaal de volgende woorden en zinnen in het Italiaans.''' 1. Het mooie Italië. 2. De verre weg is privé. 3. Ik heb niet van de wortels gehouden, maar nu houd ik van de wortels! 4. Ik verkoop geen wijn, wortels en afval. 5. De plaatsen zijn vol. De antwoorden zijn hier te vinden: [[Italiaans/Les 7/Antwoorden]] <div class="center"><[[Italiaans/Inhoudsopgave|Inhoudsopgave]] - [[Italiaans/Les 6|Les 6]] - '''Les 7''' - [[Italiaans/Les 8|Les 8]]></div> {{Sub}} nghtpx4l7x7ycw6r924lp0zgpk6z7ri 0 10533 427342 409919 2026-05-17T06:59:54Z Erik Baas 2193 lf 427342 wikitext text/x-wiki {{Index Italiaans}} <div class="center"><[[Italiaans/Inhoudsopgave|Inhoudsopgave]] - [[Italiaans/Les 7|Les 7]] - '''Les 8''' - [[Italiaans/Les 9|Les 9]]></div> == Onderwerp van les 8 == Deze les ('''Lezione Otto''') gaat over de '''getallen boven de 20''' en e '''werkwoorden 'tenere' en 'dovere'.''' De getallen tot 20 ontmoetten we in [[Italiaans/Les 2|Les 2]] en [[Italiaans/Les 4|4]]. Vanzelfsprekend komen er weer woorden bij. == Getallen boven de 20 == ===Tientallen=== De '''klem'''toon is '''vet''' '''aan'''gegeven. {| class="wikitable" | '''Tientallen''' || |- |'''die'''ci (uitspraak: "djètjie")|| tien || 10 |- |'''ven'''ti || twintig || 20 |- |'''tren'''ta || dertig|| 30 |- |qua'''ran'''ta || veertig|| 40 |- |cin'''quan'''ta || vijftig|| 50 |- |ses'''san'''ta || zestig|| 60 |- |set'''tan'''ta || zeventig|| 70 |- |ot'''tan'''ta || tachtig|| 80 |- |no'''van'''ta || negentig|| 90 |- |'''cen'''to (uitspraak: "tsjentoh", met korte "oh")|| honderd|| 100 |- |cento'''die'''ci || honderdtien|| 110 |- |cento'''ven'''ti || honderdtwintig|| 120 |} ...e via di'''cen'''do = evd = enzovoorts ===Honderdtallen=== {| class="wikitable" |'''Honderdtallen'''|| |- |'''cen'''to || honderd || 100 |- |due'''cen'''to || tweehonderd || 200 |- |tre'''cen'''to || driehonderd || 300 |- |quattro'''cen'''to || vierhonderd|| 400 |- |cinque'''cen'''to || vijfhonderd|| 500 |- |sei'''cen'''to || zeshonderd|| 600 |- |sette'''cen'''to || zevenhonderd|| 700 |- |otto'''cen'''to || achthonderd|| 800 |- |nove'''cen'''to || negenhonderd|| 900 |} ===Duizendtallen=== {| class="wikitable" |'''Duizendtallen'''|| |- |mil'''le''' || duizend || 1000 |- |dieci'''mi'''la || tienduizend || 10.000 |- |venti'''mi'''la || twintigduizend || 20.000 |- |cinquanta'''mi'''la || vijftigduizend|| 50.000 |- |evd. |- |cento'''mi'''la || honderdduizend|| 100.000 |- |duecento'''mi'''la || tweehonderdduizend|| 200.000 |- |un mi'''lio'''ne || één miljoen|| 1.000.000 |} ===Doortellen vanaf 20=== {| class="wikitable" |'''ven'''ti || 20 |- |ven'''tu'''no || 21 (een -i- valt weg tussen venti en uno) |- |venti'''du'''e || 22 |- |venti'''tre''' || 23 |- |venti'''qua'''ttro || 24 |- |venti'''cin'''que || 25 |- |venti'''sei''' || 26 |- |venti'''set'''te || 27 |- |ven'''tot'''to || 28 (een -i- valt weg tussen venti en otto) |- |venti'''no'''ve || 29 |- |'''tren'''ta || 30 |- |trent'''u'''no || 31 (een -a- valt weg tussen trenta en uno) |- |trenta'''du'''e || 32 |- |trenta'''tre''' || 33 |- |evd. |- |tren'''to'''tto || 38 (een -a- valt weg tussen trenta en otto) |- |trenta'''no'''ve || 39 |- |qua'''ran'''ta || 40 |- |quarant'''u'''no || 41 (een -a- valt weg tussen quaranta en uno) |- |quaranta'''du'''e || 42 |- |evd. |- |quaran'''to'''tto || 48 (een -a- valt weg tussen quaranta en otto) |- |cin'''quant'''a || 50 |- |cinquant'''u'''no || 51 (een -a- valt weg tussen cinquanta en uno) |- |cinquanta'''du'''e || 52 |- |evd. |- |cinquan'''to'''tto || 58 (een -a- valt weg tussen cinquanta en otto) |- |- |cinquanta'''no'''ve || 59 |- |ses'''sant'''a || 60 |- |sessant'''u'''no || 61 (een -a- valt weg tussen sessanta en uno) |- |sessanta'''du'''e || 62 |- |evd. |- |sessan'''to'''tto || 68 (een -a- valt weg tussen sessanta en otto) |- |set'''tant'''a || 70 |- |settant'''u'''no || 71 (een -a- valt weg tussen settanta en uno) |- |settanta'''du'''e || 72 |- |evd. |- |settan'''to'''tto || 78 (een -a- valt weg tussen settanta en otto) |- |ot'''tant'''a || 80 |- |ottant'''u'''no || 81 (een -a- valt weg tussen ottanta en uno) |- |ottanta'''du'''e || 82 |- |evd. |- |ottan'''to'''tto || 88 (een -a- valt weg tussen ottanta en otto) |- |ottanta'''no'''ve || 89 |- |no'''van'''ta || 90 |- |novant'''u'''no || 91 (een -a- valt weg tussen novanta en uno) |- |novanta'''du'''e || 92 |- |evd. |- |novan'''to'''tto || 98 (een -a- valt weg tussen novanta en otto) |- |novanta'''no'''ve || 99 |- | '''cen'''to || 100 |- |cent'''u'''no || 101 (een -o- valt weg tussen cento en uno) |- |cento'''du'''e || 102 |- | evd. |- |cen'''to'''tto || 108 (een -o- valt weg tussen cento en otto) |- |cento'''no'''ve || 109 |- |cento'''die'''ci || 110 |- |cento'''un'''dici || 111 (pas op: centoundici WEL met -o- van cento) |- |cento'''do'''dici || 112 |- |cento'''tre'''dici || 113 |- |centoquat'''tor'''dici || 114 |- |cento'''quin'''dici || 115 |- |cento'''se'''dici || 116 |- |centodicia'''sset'''te || 117 |- |centodi'''ciot'''to || 118 |- |centodicia'''nno'''ve || 119 |- |cento'''ven'''ti || 120 |- |centoven'''tu'''no || 121 (een -i- valt weg tussen centoventi en uno) |- |centoventi'''du'''e || 122 |- | evd. |- |centoven'''tot'''to || 128 (een -o- valt weg tussen centoventi en otto) |- |centotren'''tu'''no || 131 (een -a- valt weg tussen centotrenta en uno) |- |centotrenta'''du'''e || 132 |- |evd. |} '''BIJ GETALLEN EINDIGEND OP 1 en 8 VERVALT DE TUSSENKLINKER -i OF -a MEESTAL !!!'''<br> Voorbeelden 91 novan'''tu'''no en 118 centodic'''ciot'''to. Voor de rest is het altijd zoals bij het rijtje van venti (20)... == De werkwoorden 'tenere' en 'dovere' == Het werkwoord 'tenere' betekent 'houden' en 'dovere' betekent 'moeten'. {| border="1" cellspacing="0" cellpadding="5" | ||bgcolor="#ABCDEF"|tenere||bgcolor="#ABCDEF"|dovere |- |io||bgcolor="#ABCDEF"|tengo||bgcolor="#ABCDEF"|devo |- |tu||bgcolor="#ABCDEF"|tieni||bgcolor="#ABCDEF"|devi |- |lui/lei||bgcolor="#ABCDEF"|tiene||bgcolor="#ABCDEF"|deve |- |noi||bgcolor="#ABCDEF"|teniamo||bgcolor="#ABCDEF"|dobbiamo |- |voi||bgcolor="#ABCDEF"|tenete||bgcolor="#ABCDEF"|dovete |- |loro||bgcolor="#ABCDEF"|tengono||bgcolor="#ABCDEF"|devono |} 'tenere' en 'dovere' worden gewoon met 'avere' vervoegd; de voltooide deelwoorden worden enkel vervoegd als er correspondentie optreedt met een eventueel lijdend voorwerp dat voor het hulpwerkwoord staat. '''Het voltooid deelwoord van 'tenere' is 'tenuto' (verbogen als 'tenuta/tenuti/tenute') ''' '''Het voltooid deelwoord van 'dovere' is 'dovuto' (verbogen als 'dovuta/dovuti/dovute')''' == Woorden == De klemtoon is '''vet''' aangegeven. 301. già = al 302. '''tut'''ti e '''du'''e = allebei 303. l'ambu'''lan'''za ''v'' = de ambulance 304. la '''pal'''la = de bal ''een grotere soort: il pallone = voetbal, handbal enz.'' 305. giù = beneden 306. per e'''sem'''pio = bijvoorbeeld 307. il pa'''ni'''no = het broodje 308. gli oc'''chia'''li (meervoud) = de bril 309. là = daar 310. '''ques'''to = deze (''questa, questi, queste'') 311. '''quel'''lo = die (''quella, quelli, quelle'') 312. lo zoo = de dierentuin (de -z- van zoo vereist ''lo'' als lidwoord, spreek uit als ''lo dzoo'')) 313. il dot'''to'''re = de (mannelijke) dokter, of doctorandus (academische graad) 314. la do'''ga'''na = de douane 315. '''spin'''gere = duwen 316. '''ca'''ro = duur, lief, ''beste'' (aanhef brief) 317. la '''fes'''ta = het feest 318. sbag'''lia'''to = fout (bijvoeglijk naamwoord) 319. '''fa'''cile = makkelijk 320. '''mol'''to = heel/zeer 321. il ge'''la'''to = het ijs (consumptieijs) 322. la '''stan'''za = de kamer 323. '''nien'''te = niets 324. man'''gia'''re = eten 325. cat'''ti'''vo = slecht 326. cer'''ca'''re = zoeken 327. '''vi'''vere = leven 328. dor'''mi'''re = slapen 329. c'è = er is, dat wil zeggen 330. per'''ché'''? = waarom? '''U kent nu 330 woorden''' == Oefeningen == '''1. Lees de volgende tekst en beantwoord daarna de vragen.''' {| valign="top" style="text-align:left;color: inherit; background-color: #f9f9f9;border:1px solid #aaaaaa;padding:5px;" |- |'''''La Citta del Vaticano''''' |- |''La Città del Vaticano (Status Civitatis Vaticanæ) è uno stato indipendente europeo posto sotto l'autorità del Papa della Chiesa cattolica, che vi esercita i poteri di un monarca assoluto, anche se le principali azioni di governo sono svolte dal Cardinal Segretario di Stato. Con una superficie di appena 0,44 km2, inserita nel tessuto urbano di Roma, sulla riva destra del Tevere, il Vaticano è il più piccolo stato indipendente del mondo, sia in termini di popolazione che di estensione territoriale.'' |- |Uit de Italiaanstalige Wikipedia. |} 1.1. Van welke taal zal de benaming 'Status Civitatis Vaticanae' zijn afgeleid? 1.2. Wat betekent het woord ' ''Papa'' ' (regel 2)? 1.3. Wat is de oppervlakte van Vaticaanstad? 1.4. Wat is er bijzonder aan het Vaticaan? A. Het Vaticaan is de woonplaats van de koning van Italië B. In Vaticaanstad is het verboden te roken C. Vaticaanstad is het kleinste land ter wereld. 1.5. Vertel in het kort wat de 'papa' doet. (''voor deze vraag moet u vraag 2 goed hebben'') '''2. Vervoeg de vormen van 'tenere' en 'dovere' in de gevraagde vorm.''' 1. dovere (1e persoon enkelvoud, onvoltooid tegenwoordige tijd) 2. tenere (1e persoon enkelvoud, voltooid tegenwoordige tijd) 3. tenere (3e persoon meervoud, onvoltooid tegenwoordige tijd) 4. dovere (2e persoon enkelvoud, voltooid tegenwoordige tijd) 5. tenere (2e persoon meervoud, onvoltooid tegenwoordige tijd) '''3. Schrijf de volgende getallen voluit''' 1. 52 2. 101 3. 268 4. 25 5. 99 6. 71 7. 9 8. 155 9. 121 10. 44 '''4. Vertaal de volgende woorden en zinnen in het Nederlands''' 1. Chi è là? 2. Lui è un dottore e lei è la sua bambina. 3. (Io) non mangio niente. 4. È noioso. 5. Quel gelato è buono! '''5. Vertaal de volgende woorden en zinnen in het Italiaans''' ''SCHRIJF DE GETALLEN VOLUIT!'' 1. Dat is € 99,- 2. Ik eet geen ijs. 3. Jij zoekt Carlo. 4. Daar leeft niets. 5. Zij gaan naar deze dierentuin. '''De antwoorden zijn hier te vinden: [[Italiaans/Les 8/Antwoorden]]''' <div class="center"><[[Italiaans/Inhoudsopgave|Inhoudsopgave]] - [[Italiaans/Les 7|Les 7]] - '''Les 8''' - [[Italiaans/Les 9|Les 9]]></div> {{Sub}} tqi3w5j2jpkqvmz9c72b2fpjplhzlsl 0 10593 427343 406259 2026-05-17T06:59:54Z Erik Baas 2193 lf 427343 wikitext text/x-wiki {{Index Italiaans}} <div class="center"><[[Italiaans/Inhoudsopgave|Inhoudsopgave]] - [[Italiaans/Les 8|Les 8]] - '''Les 9''' - [[Italiaans/Les 10|Les 10]]></div> == Onderwerp van les 9 == Les 9 ('''Lezione Nove''') gaat over de onregelmatige werkwoorden ''' 'rimanere', 'uscire' en 'stare' ''' en '''voorzetsels.''' Ook weer een aantal woorden. == Voorzetsels == In het Italiaans gebeurt er soms iets geks met de voorzetsels: Voor een bepaald lidwoord worden sommige voorzetsels samengetrokken met dat lidwoord. Deze voorzetsels heten in het Italiaans ''le preposizioni articolate''. Een dergelijke samentrekking vindt niet plaats tussen voorzetsels en onbepaalde lidwoorden. Eerst een aantal voorzetsels. De voorzetsels die samengetrokken worden, zijn cursief gedrukt: {| valign="top" style="text-align:left;color: black; background-color:#f9f9f9;border:1px solid #aaaaaa;padding:5px;" |- |''a'' || naar, in (stad) |- |con || met |- |''da'' || naar (persoon), vanaf |- |''di''|| van |- |'''die'''tro || achter ('''di-jee'''-tro) |- |fra || tussen |- |''in'' || naar (land), in |- |per || voor |- |'''so'''tto || onder |- |'''sen'''za || zonder |- |''su'' || op |- |tra || tussen, onder (personen) |} Nu de rijtjes van voorzetsels die met lidwoorden worden samengetrokken: {| valign="top" style="text-align:left;color: black; background-color:#f9f9f9;border:1px solid #aaaaaa;padding:5px;" |- |'''di''' || '''van''' |- |di + il || '''del''' |- |di + l' || '''dell' ''' |- |di + lo || '''dello''' |- |di + la || '''della''' |- |di + i || '''dei''' |- |di + gli || '''degli''' |- |di + le || '''delle''' |} Merk op dat dit rijtje hetzelfde is als het delend lidwoord. {| valign="top" style="text-align:left;color: black; background-color:#f9f9f9;border:1px solid #aaaaaa;padding:5px;" |- |'''a''' || '''naar''', in (plaatsnaam) |- |a + il || '''al''' |- |a + l' || '''all' ''' |- |a + lo || '''allo''' |- |a + la || '''alla''' |- |a + i || '''ai''' |- |a + gli || '''agli''' |- |a + le || '''alle''' |} <br> {| valign="top" style="text-align:left;color: black; background-color:#f9f9f9;border:1px solid #aaaaaa;padding:5px;" |- |'''da''' || '''naar (persoon), vanaf''' |- |da + il || '''dal''' |- |da + l' || '''dall' ''' |- |da + lo || '''dallo''' |- |da + la || '''dalla''' |- |da + i || '''dai''' |- |da + gli || '''dagli''' |- |da + le || '''dalle''' |} <br> {| valign="top" style="text-align:left;color: black; background-color:#f9f9f9;border:1px solid #aaaaaa;padding:5px;" |- |'''in''' || '''naar (land), in''' |- |in + il || '''nel''' |- |in + l' || '''nell' ''' |- |in + lo || '''nello''' |- |in + la || '''nella''' |- |in + i || '''nei''' |- |in + gli || '''negli''' |- |in + le || '''nelle''' |} <br> {| valign="top" style="text-align:left;color: black; background-color:#f9f9f9;border:1px solid #aaaaaa;padding:5px;" |- |'''su''' || '''op''' |- |su + il || '''sul''' |- |su + l' || '''sull' '' |- |su + lo || '''sullo''' |- |su + la || '''sulla''' |- |su + i || '''sui''' |- |su + gli || '''sugli''' |- |su + le || '''sulle''' |} Een voorbeeld van de samentrekkingen: Carlo is op de Dom. (Het is '''''il duomo''''') Dat wordt: Carlo è sul Duomo. == Het werkwoord 'rimanere' == Het werkwoord 'rimanere' betekent 'blijven'. Het rijtje van 'rimanere' in de onvoltooid tegenwoordige tijd: {| valign="top" style="text-align:left;color: black; background-color:#f9f9f9;border:1px solid #aaaaaa;padding:5px;" |- |'''rimanere''' || '''blijven''' |- |'''rimango''' || ik blijf |- |'''rimani''' || jij blijft |- |'''rimane''' || hij/zij/het/u blijft |- |'''rimaniamo''' ||wij blijven |- |'''rimanete''' || jullie blijven |- |'''rimangono''' || zij blijven |} Net als in het Nederlands, wordt 'rimanere' in de voltooid tegenwoordige tijd vervoegd met 'essere'. Het rijtje van 'rimanere' in de voltooid tegenwoordige tijd luidt: {| valign="top" style="text-align:left;color: black; background-color:#f9f9f9;border:1px solid #aaaaaa;padding:5px;" |- |'''sono rimasto/rimasta''' || ik ben gebleven |- |'''sei rimasto/rimasta''' || jij bent gebleven |- |'''è rimasto/rimasta''' || hij/zij/u is/bent gebleven |- |'''siamo rimasti/rimaste''' || wij zijn gebleven |- |'''siete rimasti/rimaste''' || jullie zijn gebleven |- |'''sono rimasti/rimaste''' || zij zijn gebleven |} == Het werkwoord 'uscire' == Het werkwoord 'uscire' betekent 'uitgaan'. Het rijtje van 'uscire' in de onvoltooid tegenwoordige tijd luidt: {| valign="top" style="text-align:left;color: black; background-color:#f9f9f9;border:1px solid #aaaaaa;padding:5px;" |- |'''uscire''' || '''uitgaan''' |- |- |'''esco''' || ik ga uit |- |'''esci''' || jij gaat uit |- |'''esce''' || hij/zij/het/u gaat uit |- |'''usciamo''' || wij gaan uit |- |'''uscite''' || jullie gaan uit |- |'''escono''' || zij gaan uit |} Ook 'uscire' wordt met 'essere' vervoegd in de voltooid tegenwoordige tijd. Het rijtje is dan: {| valign="top" style="text-align:left;color: black; background-color:#f9f9f9;border:1px solid #aaaaaa;padding:5px;" |- |'''sono uscito/uscita''' || ik ben uitgegaan |- |'''sei uscito/uscita''' || jij bent uitgegaan |- |'''è uscito/uscita''' || hij/zij/het/u is/bent uitgegaan |- |'''siamo usciti/uscite''' || wij zijn uitgegaan |- |'''siete usciti/uscite''' || jullie zijn uitgegaan |- |'''sono usciti/uscite''' || zij zijn uitgegaan |} == Het werkwoord 'stare' == Het werkwoord 'stare' betekent onder meer 'staan' of 'zich voelen' ('stare bene/male'). Het rijtje in de onvoltooid tegenwoordige tijd is: {| valign="top" style="text-align:left;color: black; background-color:#f9f9f9;border:1px solid #aaaaaa;padding:5px;" |- |'''stare''' || '''staan/zich voelen''' |- |'''sto''' || ik sta/voel me |- |'''stai''' || jij staat/voelt je |- |'''sta''' || hij/zij/het/u staat/voelt zich |- |'''stiamo''' || wij staan/voelen ons |- |'''state''' || jullie staan/voelen je |- |'''stanno''' || zij staan/voelen zich |} Stare wordt, anders dan in het Nederlands, vervoegd met 'essere'. Let goed op, want het voltooid deelwoord is hetzelfde als bij het voltooid deelwoord van 'essere'. Het rijtje is dus hetzelfde als dat van 'essere'. {| valign="top" style="text-align:left;color: black; background-color:#f9f9f9;border:1px solid #aaaaaa;padding:5px;" |- |'''sono stato/stata''' || ik heb gestaan/ik heb me gevoeld |- |'''sei stato/stata''' || jij hebt gestaan/jij hebt je gevoeld |- |'''è stato/stata''' || hij/zij/het/u heeft gestaan/hij/zij/het/u heeft zich gevoeld |- |'''siamo stati/state''' || wij hebben gestaan/wij hebben ons gevoeld |- |'''siete stati/state''' || jullie hebben gestaan/jullie hebben je gevoeld |- |'''sono stati/state''' || zij hebben gestaan/zij hebben zich gevoeld |} == Woorden == De klemtoon is '''vet''' aangegeven. 331. diven'''ta'''re = worden 332. ascol'''ta'''re = luisteren (naar) 333. abi'''ta'''re = wonen 334. ris'''pon'''dere = antwoorden 335. ri'''flet'''tere = nadenken 336. annun'''zia'''re/annun'''cia'''re = aandienen, aankondigen 337. piacevol'''men'''te = aangenaam (bijwoord), piacevole = aangenaam (bijvoeglijk naawoord) 338. arres'''ta'''re = aanhouden 339. la '''scim'''mia = de aap 340. be'''ne'''volo = aardig (normaal wordt voor aardig (persoon) ''gentile'' gebruikt) 341. il con'''si'''glio = het advies, de raad 342. o = of 343. per '''ques'''to = daarom 344. si'''gno'''r(e) = meneer 345. si'''gno'''ra = mevrouw 346. vi'''ci'''no = dichtbij 347. l'ani'''ma'''le ''m'' = het dier 348. la '''co'''sa = het ding 349. a'''gi'''re = doen, handelen 350. il del'''fi'''no = de dolfijn 351. '''be'''re = drinken 352. l''''u'''va ''v'' = de druif 353. in '''fon'''do = eigenlijk 354. l''''i'''sola ''v'' = het eiland 355. il '''sec'''chio = de emmer 356. e(d) = en 357. Eu'''ro'''pa = Europa (uitspraak "Uiropa" of eigenlijk "Eoewropa" met snelle "èoew") 358. l''''a'''ttimo ''m''= het moment 359. la '''fab'''brica = de fabriek 360. il '''fat'''to = het feit 361. il pa'''laz'''zo = het gebouw 362. la '''ca'''pra = de geit (vrouwtje), il capro = de bok 363. la co'''mu'''ne = de gemeente 364. la '''sto'''ria = de geschiedenis, het verhaal 365. il pe'''ri'''colo = het gevaar 366. perico'''lo'''so = gevaarlijk 367. il '''di'''o = de god, God 368. la '''di'''a = de godin 369. '''be'''ne = goed (bijwoord van ''buono'') 370. l''''on'''da ''v'' = de golf 371. la cor'''ti'''na = het gordijn 372. il '''ta'''volo = de tafel 373. il '''ra'''mo = de tak 374. ap'''plau'''dire = applaudisseren 375. il ne'''go'''zio = de winkel 376. il '''lu'''po = de wolf 377. la '''pe'''cora = het schaap 378. il de'''ser'''to = de woestijn 379. '''an'''zi = zelfs, integendeel 380. '''di'''re (''onr''.) = zeggen 381. l'ar'''gen'''to ''m'' = het zilver 382. can'''ta'''re = zingen 383. '''a'''cido = zuur 384. il '''por'''co = het varken, zwijn 385. la poli'''zi'''a = de politie 386. il '''stret'''to = het kanaal, de zee-engte 387. an'''co'''ra = nog 388. '''brut'''to = lelijk 389. il '''tre'''no = de trein 390. il '''rag'''no = de spin 391. l'o'''li'''va ''v'' = de olijf 392. il '''qua'''dro = het schilderij 393. '''for'''se = misschien 394. il po' = het beetje = il poco 395. la '''sve'''glia = de wekker 396. la ban'''die'''ra = de vlag 397. l''''a'''la ''v'' = de vleugel 398. la '''fiam'''ma = de vlam 399. il '''fie'''no = het hooi 400. l'al'''ber'''go ''m'' = het hotel '''U kent na deze les al 400 woorden! Een goede prestatie, na 9 lessen Italiaans!''' == Oefeningen == '''1. Lees de volgende tekst en beantwoord daarna de vragen.''' {| valign="top" style="text-align:left;color: black; background-color:#f9f9f9;border:1px solid #aaaaaa;padding:5px;" |- |'''''EURO''''' |- |''L'euro (EUR o €) è la valuta comune dei tredici stati che attualmente fanno parte dell'Unione Economica e Monetaria europea (UEM), ovvero Austria, Belgio, Finlandia, Francia, Germania, Grecia, Irlanda, Italia, Lussemburgo, Paesi Bassi, Portogallo, Slovenia e Spagna. Nel suo complesso l'Eurozona conta oltre 317 milioni di abitanti; prendendo in considerazione anche quei paesi terzi che utilizzano divise legate all'euro, la moneta unica interessa direttamente oltre 480 milioni di persone in tutto il mondo.'' |- |''L'euro non è tuttavia utilizzato in tutti i 27 stati membri dell'Unione Europea: nella fattispecie, tredici stati lo hanno sinora adottato come divisa ufficiale; la Danimarca ed il Regno Unito godono di una clausola che permette loro di mantenere indefinitamente le proprie valute nazionali; nei rimanenti dodici paesi è prevista la sua introduzione non appena le condizioni macroeconomiche permetteranno di garantire il rispetto dei parametri di Maastricht. In aggiunta ai membri dell'Unione, alcuni microstati (Città del Vaticano, il Principato di Monaco e San Marino) hanno adottato l'euro in virtù delle preesistenti condizioni di unione monetaria con paesi membri della UE. Infine, Andorra, il Montenegro e il Kosovo hanno adottato unilateralmente l'euro.'' |- |''Il debutto dell'euro sui mercati finanziari risale al 1999, mentre la circolazione monetaria ha effettivamente avuto inizio il 1° gennaio 2002 nei dodici paesi dell'Unione che per primi hanno sperimentato l'introduzione della nuova valuta.'' |- |''L'euro è amministrato dalla Banca Centrale Europea, con sede a Francoforte sul Meno, e dal Sistema delle Banche Centrali Europee; il primo organismo è responsabile unico delle politiche monetarie comuni, mentre coopera con il secondo per quanto riguarda il conio e la distribuzione di banconote e monete negli stati membri.'' |- |''L'euro è suddiviso in 100 centesimi.'' |} Let op: ''euro'' wordt uitgesproken als ''è(oe)w-ro'' want de ''e''(''è'') en de ''u'' (''oe'') zijn eigenlijk losse klinkers! 1.1. Hoeveel inwoners heeft de Eurozone? 1.2. Welke gebieden en landen, die geen lid zijn van de EU, gebruiken toch de euro? A. Zwitserland, Montenegro, Kosovo ,Andorra, Groot-Brittanië en Oekraïne B. Montenegro, Kosovo, Monaco, Vaticaanstad, San Marino en Andorra C. Marokko, San Marino, Albanië, Slovenië, Vaticaanstad en Monaco 1.3. Wanneer is de euro ingevoerd als wettelijk betaalmiddel in 12 staten? 1.4. Waar is de Europese Centrale Bank? 1.5. Door hoeveel mensen over de hele wereld wordt de euro gebruikt? A. 480 B. 317 C. 381 '''2. Maak de juiste samentrekkingen van voorzetsel en lidwoord.''' 1. di + la 2. con + gli 3. su + le 4. su + l' 5. in + il '''3. Vertaal de volgende vormen van de onregelmatige werkwoorden.''' ''ne-it:'' 1. Ik ga uit 2. Wij zijn gebleven 3. Zij zijn uitgegaan 4. Jij staat 5. Jullie voelen je ''it-ne:'' 6. Sono rimasto 7. Sto 8. Usciamo 9. Rimangono 10. Siamo stati/state '''4. Verbind de volgende woorden en betekenissen.''' ''Voorbeeld: 1. la donna --- a. de vrouw'' '''Italiaans''' 1. de trein 2. worden 3. de vlam 4. het hooi 5. het gordijn '''Nederlands''' a. la cortina b. il treno c. diventare d. la fiamma e. il fieno '''5. Vertaal de volgende woorden en zinnen in het Nederlands.''' 1. Vado al deserto. 2. La fiamma nel fieno! 3. Pesce o carne? No grazie, niente. 4. Stai sulla cortina? 5. Il porco è brutto. '''6. Vertaal de volgende woorden en zinnen in het Italiaans'''. 1. Ik houd niet van de gemeente! 2. Jij woont op het eiland met de wolven. 3. De vlag van Italië. 4. De zure citroen. 5. Zij wonen in dat gevaarlijke gebouw. '''De antwoorden zijn hier te vinden [[Italiaans/Les 9/Antwoorden]]''' <div class="center"><[[Italiaans/Inhoudsopgave|Inhoudsopgave]] - [[Italiaans/Les 8|Les 8]] - '''Les 9''' - [[Italiaans/Les 10|Les 10]]></div> {{Sub}} db3ftzm3zut2eh7orc01rsa18bswst2 0 11134 427337 406551 2026-05-17T06:59:49Z Erik Baas 2193 lf 427337 wikitext text/x-wiki {{Index Italiaans}} <div class="center"><[[Italiaans/Les 9|Les 9]] - '''Les 10''' - [[Italiaans/Les 11|Les 11]]></div> == Onderwerp van les 10 == Deze les ('''Lezione Dieci''') behandelt het werkwoord 'dare' (geven) met het meewerkend voorwerp. Ook wordt er dieper ingegaan op de vraagwoorden. '''''Na deze les bent u op de helft van de cursus.''''' == Het werkwoord 'dare' (geven) == Het werkwoord ''' 'dare' ''' betekent: ''' 'geven' '''. Hier de volledige vervoeging van 'dare' in de onvoltooid tegenwoordige tijd: {| valign="top" style="text-align:left;color: black; background-color:#f9f9f9;border:1px solid #aaaaaa;padding:5px;" |- |'''dare''' || '''geven''' |- |'''do''' || ik geef |- |'''dai''' || jij geeft |- |'''dà''' || hij/zij/u geeft |- |'''diamo''' || wij geven |- |'''date''' || jullie geven |- |'''danno''' || zij geven |} Het voltooid deelwoord van 'dare' is ''' 'dato' '''. 'Dare' wordt gewoon met 'avere' vervoegd. == Meewerkend voorwerp == === Zonder nadruk=== Het meewerkend voorwerp wordt, als er geen nadruk nodig is, aangegeven met deze voornaamwoorden: {| class="wikitable" |- |'''Italiaans'''|| '''Uitspraak'''|| '''Nederlands''' |- |'''mi''' || || mij |- |'''ti''' || || jou/je |- |'''gli''' || "lji"|| hem |- |'''le''' || "lè"|| haar |- |'''Le''' || "lè"|| u |- |'''ci ''' || "tsji"|| ons |- |'''vi''' || || jullie/u (mv) |- |'''loro''' || || (aan) ze, aan hen, hun |} NB '''Loro''' is de grammaticaal correcte vorm, soms wordt informeel ''gli'' gebruikt. ''Loro'' zonder ''a'' staat altijd achter het werkwoord&nbsp;<ref>Heijmans-Tromp, I.: ''Italiaanse grammatica'', Van Loghum Slaterus, Deventer, 1964/1973/1985, p 63-64. (wat ouder boek voor universitair gebruik)</ref>) Bij deze woorden kun je het woordje 'aan' er in de meeste gevallen bij denken. Voorbeeldzinnen: {| valign="top" style="text-align:left;color: black; background-color:#f9f9f9;border:1px solid #aaaaaa;padding:5px;" |- |'''Paola mi dà il giornale.''' ||''Paola geeft '''(aan) mij''' de krant.'' |- |'''Paola ti dà il giornale.'''|| ''Paola geeft '''(aan) jou''' de krant.'' |- |'''Gli porto il vino.''' ||''Ik breng '''hem''' de wijn'' |- |'''Le preparo un caffé'''. ||''Ik maak '''voor haar/u''' een koffie.'' |- |'''Ci porta il denaro.''' ||''Hij/Zij brengt '''(aan) ons''' het geld.'' |- |'''Dacci il tuo parere!''' ||''Geef '''ons''' je mening!'' ({{Wp|it:Pagina_principale|Italiaanstalige Wikipedia}}, da+ci = dacci) |- |'''Vi do la lettera.''' ||''Ik geef '''(aan) jullie''' de brief.'' |- |'''La musica piace (a) loro.''' ||'' '''Zij''' houden van (de) muziek.''(Letterlijk: De muziek behaagt '''hen'''.) |- |'''Do loro il libro.''' ||''Ik geef '''hun''' het boek.'' |} '''Meer hierover in [[Italiaans/Les 17|Les 17]].''' ===Met nadruk=== Als we nadrukkelijk willen aangeven aan wie we iets willen geven enzovoorts, gebruiken we: {| class="wikitable" |'''a me''' || (aan) mij |- |'''a te''' || (aan) jou |- |'''a lui'''|| (aan) hem (uitspraak: "a loe-ie") |- |'''a lei''' || (aan) haar |- |'''a Lei''' || (aan) u |- |'''a noi''' || (aan) ons |- |'''a voi''' || (aan) jullie/u (mv) |- |'''a loro''' || (aan) ze, (aan) hen, hun |} Voorbeeldzinnen, met nadruk in de uitspraak op de ontvangers: '''a me!''' enzovoorts. {| valign="top" style="text-align:left;color: black; background-color:#f9f9f9;border:1px solid #aaaaaa;padding:5px;" |- |'''Paola dà il giornale a me.''' ||''Paola geeft de krant '''aan mij'''.'' |- |'''Paola dà il giornale a te.'''|| ''Paola geeft de krant '''aan jou'''.'' |- |'''Porto il vino a lui.''' ||''Ik breng de wijn '''aan hem'''''. |- |'''Preparo un caffé a lei'''. ||''Ik maak een kop koffie '''voor haar/u'''.'' |- |'''Porta il denaro a noi.''' ||''Hij/Zij brengt het geld '''aan ons'''.'' |- |'''Da il tuo parere a noi!''' ||''Geef je mening ''' aan ons'''!'' |- |'''Do la lettera a voi.''' ||''Ik geef de brief '''aan jullie'''.'' |- |'''La musica piace (a) loro.''' ||'' '''Zij''' houden van (de) muziek.''(Letterlijk: De muziek behaagt '''hen'''.) |- |'''Do il libro a loro.''' ||''Ik geef het boek '''aan hen'''.'' |} == Vraagwoorden == Deze vraagwoorden worden het meest gebruikt (maar beleefdheidshalve vaak wel in een zin ;-)): '''Chi?''' ''Wie?'' '''Che?''' ''Wat?'' '''Come?''' ''Hoe?'' '''Dove?''' ''Waar?'' '''Quando?''' ''Wanneer?'' '''Quale?''' ''Welk(e)?'' '''Quanto?''' ''Hoeveel?'' '''Perché?''' ''Waarom?'' == Woorden == 401. l'ai'''u'''to ''m'' = de hulp 402. la col'''li'''na = de heuvel 403. noleg'''gia'''re = huren (voertuig) 404. il '''ghia'''ccio = het ijs (bevroren water) (consumptie ijs = il gelato) 405. sono '''io''' = ik ben het 406. il cap'''pot'''to = de jas 407. l'in'''chios'''tro ''m'' = de inkt 408. le informa'''zio'''ni = de informatie (meervoud) 409. '''pian'''gere = huilen 410. il '''leg'''no = het hout 411. l'oro'''log'''io ''m'' = het horloge 412. il '''mie'''le = de honing 413. il cap'''pel'''lo = de hoed 414. il passa'''tem'''po = de hobby 415. l''''u'''so ''m'' = het gebruik 416. '''be'''ne! = goed! 417. u'''sa'''re = gebruiken 418. il re'''ga'''lo = het geschenk 419. il fu'''ci'''le = het geweer 420. me'''tà''' = half, la metà = de helft 421. il mar'''tel'''lo = de hamer 422. i '''guan'''ti = de handschoenen 423. '''pron'''to = hallo! (''bij het opnemen van de telefoon'') 424. l'ham'''bur'''ger ''m'' = de hamburger 425. la '''fac'''cia = het gezicht '''''U kent nu 425 woorden.''''' == Oefeningen == '''1. Lees de volgende tekst en beantwoord daarna de vragen.''' {| class="wikitable" width="100%" | ''Amsterdam è la capitale e la città maggiore dei Paesi Bassi, nella provincia dell'Olanda Settentrionale. Il comune di Amsterdam ha 739.295 residenti (al 1 gennaio 2005) di oltre 170 nazionalità, mentre la popolazione che risiede nell'area metropolitana è di circa 1.450.000 persone.'' Uit de Italiaanstalige Wikipedia. |} 1.1. Wat is het onderwerp van deze tekst? 1.2. Wat betekent ''Olanda Settentrionale'' (regel 1/2)? 1.3. Hoeveel nationaliteiten hebben de burgers van de gemeente? '''2. Vertaal de volgende vormen van 'dare'.''' 1. ho dato 2. diamo 3. avete dato 4. dà 5. date '''3. Noteer het meewerkend voorwerp uit de volgende zinnen.''' 1. Carla mi dà la mela. 2. Vi porta il cappello. 3. Tu mi dai un caffè! '''4. Vul de juiste vraagwoorden in op de puntjes.''' 1. ... è Lucia? 2. ... mele sono buone? 3. ... fragole e pomodori? 4. ... è pazzo? 5. ... sei tu? '''5. Vertaal de volgende woorden en zinnen naar het Italiaans.''' 1. Mijn hobby? Ik heb geen hobby's. 2. U heeft gekke jassen en hoeden. 3. Die honing is vies. 4. Ik geef mijn opa een geschenk. 5. Aiuto! '''6. Vertaal de volgende woorden en zinnen naar het Nederlands.''' 1. Non ho un' orologio. 2. Chi è la! Sono io. 3. Questi fucili sono cattivi. 4. Posso noleggiare una bicicletta? 5. L'inchiostro è azzurro. '''De antwoorden zijn hier te vinden: [[Italiaans/Les 10/Antwoorden]]''' ==Noten== <references/> <div class="center"><[[Italiaans/Les 9|Les 9]] - '''Les 10''' - [[Italiaans/Les 11|Les 11]]></div> {{Sub}} a5kouqhgmctzw8zlhm1xgtqulfsuum6 10 11141 427186 419479 2026-05-16T21:33:59Z Erik Baas 2193 {{Voorpagina boek}} 427186 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{Bi|{{{pdf|}}}}}</includeonly> __NOTOC__ __NOEDITSECTION__ <templatestyles src="Kleuren.css" /><!-- --><div style="border: 1px solid red; height: 100vh;">A<!-- --><div style="border: 1px solid green; box-shadow: 0 0 30vh inset {{{kleur|#a0a0e0}}}, 3px 3px 5px #606060; display: table; width: 100%;">B<!-- --><div style="border: 1px solid blue; display: table-cell; height: calc(100vh - 200px); width: 100%; text-align: center; vertical-align: middle;">C<!-- --><div style="border: 1px solid black; width: fit-content; min-width: 250px; margin: auto; padding: 15px; text-align: left;">D<!-- --><span style="border: 1px solid red; font-size: x-large; font-weight: bold;">E{{#If:{{{titel|}}}|{{{titel}}}|{{PAGENAME}}}}</span><!-- --><hr> <div style="border: 1px solid red; line-height: 1.4">F {{{inhoud| :Hoofdstuk 1 :Hoofdstuk 2 : ... }}}</div><hr></div><!--[[Afbeelding:wikibooks-wordmark-vi.svg|60px]]--></div></div></div><includeonly> {{Nieuwe pagina bij afdrukken}} {{Boek}} {{Fase|{{{fase|?}}}}} </includeonly><noinclude>{{Gebruikt Templatestyles|Kleuren.css}}{{Sjablooninfo|1= ;Doel :Tbv. een eenvoudige eerste versie van de voorpagina van een boek. Omvat ook de sjablonen {{Tl|Bi}}, {{Tl|Fase}} en {{Tl|Boek}}. ;Parameters :titel = [<evt. afwijkende titel>] :kleur = [<HTML of CSS-kleurcode>] :pdf = [<bestandsnaam afdrukversie, zonder ".pdf">] :fase = <0..4> :inhoud = <links naar pagina's>; Wikicode, HTML en CSS toegestaan }} <!-- testcode: {{Voorpagina boek |titel = Leesplankje |kleur = blue |fase = 1 |pdf = |inhoud = :[[Aap]] :[[Noot]] :[[Mies]] }} --> [ [Categorie:Sjablonen]] </noinclude> <noinclude><!-- Laat deze regel altijd staan aub. -->{{Sjabdoc}}[[Categorie:Sjablonen]]<noinclude> lc8k64rlbcwi73crclkk5r9t5qhprzq 427194 427186 2026-05-16T22:10:20Z Erik Baas 2193 -d, e, f 427194 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{Bi|{{{pdf|}}}}}</includeonly> __NOTOC__ __NOEDITSECTION__ <templatestyles src="Kleuren.css" /><!-- --><div style="border: 1px solid red; height: 100vh;">A<!-- --><div style="border: 1px solid green; box-shadow: 0 0 30vh inset {{{kleur|#a0a0e0}}}, 3px 3px 5px #606060; display: table; width: 100%;">B<!-- --><div style="border: 1px solid blue; display: table-cell; height: calc(100vh - 200px); width: 100%; text-align: center; vertical-align: middle;">C<!-- --><div style="width: fit-content; min-width: 250px; margin: auto; padding: 15px; text-align: left;"><!-- --><span style="font-size: x-large; font-weight: bold;">{{#If:{{{titel|}}}|{{{titel}}}|{{PAGENAME}}}}</span><!-- --><hr> <div style="line-height: 1.4"> {{{inhoud| :Hoofdstuk 1 :Hoofdstuk 2 : ... }}}</div><hr></div><!--[[Afbeelding:wikibooks-wordmark-vi.svg|60px]]--></div></div></div><includeonly> {{Nieuwe pagina bij afdrukken}} {{Boek}} {{Fase|{{{fase|?}}}}} </includeonly><noinclude>{{Gebruikt Templatestyles|Kleuren.css}}{{Sjablooninfo|1= ;Doel :Tbv. een eenvoudige eerste versie van de voorpagina van een boek. Omvat ook de sjablonen {{Tl|Bi}}, {{Tl|Fase}} en {{Tl|Boek}}. ;Parameters :titel = [<evt. afwijkende titel>] :kleur = [<HTML of CSS-kleurcode>] :pdf = [<bestandsnaam afdrukversie, zonder ".pdf">] :fase = <0..4> :inhoud = <links naar pagina's>; Wikicode, HTML en CSS toegestaan }} <!-- testcode: {{Voorpagina boek |titel = Leesplankje |kleur = blue |fase = 1 |pdf = |inhoud = :[[Aap]] :[[Noot]] :[[Mies]] }} --> [ [Categorie:Sjablonen]] </noinclude> <noinclude><!-- Laat deze regel altijd staan aub. -->{{Sjabdoc}}[[Categorie:Sjablonen]]<noinclude> perjd43bxz1a9q4g6r7qi0ue59wz8nl 427195 427194 2026-05-16T22:38:08Z Erik Baas 2193 427195 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{Bi|{{{pdf|}}}}}</includeonly> __NOTOC__ __NOEDITSECTION__ <templatestyles src="Kleuren.css" /><!-- --><div style="border: 1px solid red; height: 100vh;">A<!-- --><div style="border: 1px solid green; box-shadow: 0 0 30vh inset {{{kleur|#a0a0e0}}}, 3px 3px 5px #606060; display: table; width: 100%;">B<!-- --><div style="border: 1px solid blue; display: table-cell; height: calc(100vh - 200px); width: 100%; text-align: center; vertical-align: middle;">C<!-- --><div style="width: fit-content; min-width: 250px; margin: auto; padding: 12px; text-align: left;"><!-- --><span style="font-size: x-large; font-weight: bold;">{{#If:{{{titel|}}}|{{{titel}}}|{{PAGENAME}}}}</span><!-- --><hr> <div style="line-height: 1.4"> {{{inhoud| :Hoofdstuk 1 :Hoofdstuk 2 : ... }}}</div><hr><div style="width: 100%; text-align: right;">[[Afbeelding:wikibooks-wordmark-vi.svg|100x8px|link=hoofdpagina]]</div></div></div></div></div><includeonly> {{Nieuwe pagina bij afdrukken}} {{Boek}} {{Fase|{{{fase|?}}}}} </includeonly><noinclude>{{Gebruikt Templatestyles|Kleuren.css}}{{Sjablooninfo|1= ;Doel :Tbv. een eenvoudige eerste versie van de voorpagina van een boek. Omvat ook de sjablonen {{Tl|Bi}}, {{Tl|Fase}} en {{Tl|Boek}}. ;Parameters :titel = [<evt. afwijkende titel>] :kleur = [<HTML of CSS-kleurcode>] :pdf = [<bestandsnaam afdrukversie, zonder ".pdf">] :fase = <0..4> :inhoud = <links naar pagina's>; Wikicode, HTML en CSS toegestaan }} <!-- testcode: {{Voorpagina boek |titel = Leesplankje |kleur = blue |fase = 1 |pdf = |inhoud = :[[Aap]] :[[Noot]] :[[Mies]] }} --> [ [Categorie:Sjablonen]] </noinclude> <noinclude><!-- Laat deze regel altijd staan aub. -->{{Sjabdoc}}[[Categorie:Sjablonen]]<noinclude> iay8ti1syzt2uu3ek9hdoch9fdk7lwb 0 11162 427336 406552 2026-05-17T06:59:48Z Erik Baas 2193 lf 427336 wikitext text/x-wiki {{Index Italiaans}} <div class="center"><[[Italiaans/Inhoudsopgave|Inhoudsopgave]] - [[Italiaans/Les 10|Les 10]] - '''Les 11''' - [[Italiaans/Les 12|Les 12]]></div> == Onderwerp van les 11 == Deze les ('''Lezione Undici''') gaat over de '''bijwoorden''', de '''onbepaalde voornaamworden''', het werkwoord '''´dire´ (zeggen)''' en de toekomende tijd. Natuurlijk ook weer woorden. == Het bijwoord == Er is een hoofdregel voor het bijwoord (''l'avverbio'' in het Italiaans): '''vrouwelijke vorm enkelvoud van het bijvoeglijk naamwoord + -mente''' ''Voorbeeld:'' libero --> liberamente vero --> veramente Maar deze regel geldt lang niet altijd. Vaak wordt gewoon het mannelijk bijvoeglijk naamwoord als bijwoord gebruikt. ''Voorbeeld:'' poco --> poco troppo --> troppo lontano --> lontano Maar let op, soms betekent een bijwoord iets anders dan het overeenkomende bijvoeglijk naamwoord: ''Voorbeelden:'' {| valign="top" style="text-align:left;color: black; background-color:#f9f9f9;border:1px solid #aaaaaa;padding:5px;" |- | ||'''Bijvoeglijk naamwoord'''|| '''Bijwoord''' |- | '''forte''' || sterk || luid |- | '''molto''' || veel || heel, erg, veel |- | '''parecchio''' ||heel wat|| behoorlijk lange tijd, heel wat |- | '''piano'''|| vlak || zacht, langzaam |- | '''spesso''' || dik || vaak <!--Vicino juist hetzelfde als bijv. nw en bijwoord! |- | '''vicino''' || naburig|| dichtbij --> |} ''Als het bijvoeglijk naamwoord en het overeenkomende bijwoord iets anders betekenen, staan ze beide in de woordenlijst.'' Ook zijn er een bijwoorden die een totaal andere vorm hebben: {| valign="top" style="text-align:left;color: black; background-color:#f9f9f9;border:1px solid #aaaaaa;padding:5px;" |- | ||Bijvoeglijk naamwoord|| Bijwoord |- |goed || '''buono'''|| '''bene''' |- |slecht || '''cattivo''' || '''male''' |} '''presto = spoedig''' Nog twee belangrijke bijwoorden: '''su = boven''' '''giù = beneden''' == Het onbepaald voornaamwoord == Onbepaalde voornaamwoorden (''i pronomi indefiniti'' in het Italiaans) zijn woorden die iets 'vaags' aanduiden. Als je in het Nederlands bijvoorbeeld zegt: ''Ik zal iedereen die kaart sturen'', wie bedoel je dan met iedereen? "Iedereen" is hier een voorbeeld van een onbepaald voornaamwoord. Een aantal Italiaanse onbepaalde voornaamwoorden: {| valign="top" style="text-align:left;color: black; background-color:#f9f9f9;border:1px solid #aaaaaa;padding:5px;" |- |'''Alcuni''' || Enige, enkele |- |'''Ciascuno/a''' || Elk, ieder * |- |'''Nessuno/a''' || Niemand * |- |'''Niente, nulla''' || Niets |- |'''Ogni''' || Ieder |- |'''Qualche''' || Enige |- |'''Tutto''' || Alles |- |'''Tutti(-e)''' || Allen |- |'''Tutto/a/i/e + lidwoord''' || Hele (bij plaatsnamen geen lidwoord) |- |'''Tutti e due''' || Allebei (mannelijk of een gemengde groep) |- |'''Tutte e due''' || Allebei (vrouwelijk) |} ''*: Als het woord erna met een klinker begint, vervalt de o of a.'' == Toekomende tijd == De toekomende tijd wordt gebruikt als men iets wil zeggen dat in de toekomst gebeurt: '''parlerò di te''', ''ik zal over je praten, je noemen''. Elke infinitiefuitgang heeft andere uitgangen voor de toekomende tijd. In het Italiaans heet de toekomende tijd de '''futuro'''. Hier in een tabelletje: {| border="1" cellspacing="0" cellpadding="5" | ||parlare<br>praten||credere<br>geloven||partire<br>vertrekken||bgcolor="#ABCDEF"|essere<br>zijn||bgcolor="#ABCDEF"|avere<br>hebben |- |io||parl'''erò'''||cred'''erò'''||part'''irò'''||bgcolor="#ABCDEF"|sarò||bgcolor="#ABCDEF"|avrò |- |tu||parl'''erai'''||cred'''erai'''||part'''irai'''||bgcolor="#ABCDEF"|sarai||bgcolor="#ABCDEF"|avrai |- |lui/lei||parl'''erà'''||cred'''erà'''||part'''irà'''||bgcolor="#ABCDEF"|sarà||bgcolor="#ABCDEF"|avrà |- |noi||parl'''eremo'''||cred'''eremo'''||part'''iremo'''||bgcolor="#ABCDEF"|saremo||bgcolor="#ABCDEF"|avremo |- |voi||parl'''erete'''||cred'''erete'''||part'''irete'''||bgcolor="#ABCDEF"|sarete||bgcolor="#ABCDEF"|avrete |- |loro||parl'''eranno'''||cred'''eranno'''||part'''iranno'''||bgcolor="#ABCDEF"|saranno||bgcolor="#ABCDEF"|avranno |} Zoals gewoonlijk zijn er ook een aantal licht afwijkende vormen: ''(van deze werkwoorden is de 1e persoon enkelvoud toekomstige tijd gegeven)'' * andare - andrò (gaan) * bere - berrò (drinken) * dire - dirò (zeggen) * dovere - dovrò (moeten) * fare - farò (doen) * potere - potrò (kunnen) * sapere - saprò (weten) * stare - starò (staan enz.) * venire - verrò (komen) * volere - vorrò (willen) Voorbeeld in een zin: '''Potrò comprare la casa''' : ''Ik zal het huis kunnen kopen.'' De toekomende tijd wordt ook gebruikt om een verwachting uit te drukken, een voorbeeld: '''Quanti studenti hai nella tua classe? Saranno circa 25 studenti''' : ''Hoeveel studenten heb je in jouw klas? Het zullen ongeveer 25 studenten zijn.'' == Het werkwoord ´dire´ (zeggen) == Het werkwoord ´dire´ betekent ´zeggen´. Hieronder het rijtje {| border="1" cellspacing="0" cellpadding="5" | ||bgcolor="#ABCDEF"|dire |- |(io)||bgcolor="#ABCDEF"|dico |- |(tu)||bgcolor="#ABCDEF"|dici |- |(lui/lei)||bgcolor="#ABCDEF"|dice |- |(noi)||bgcolor="#ABCDEF"|diciamo |- |(voi)||bgcolor="#ABCDEF"|dite |- |(loro)||bgcolor="#ABCDEF"|dicono |} Het voltooid deelwoord van ''' ´dire´ ''' is ''' detto´''' (gezegd) en ´dire´ wordt gewoon met ´avere´ vervoegd: '''Ho detto niente''' (Ik heb niks gezegd). == Woorden == De klemtoon is '''vet''' aangegeven. 426. ado'''ra'''re = aanbidden, heel erg houden van 427. annun'''cia'''re/annun'''zi'''are = aandienen,aankondigen 428. l'im'''ma'''gine ''v'' = het beeld, maar ''la statua'' = het standbeeld 429. la '''bes'''tia = het beest 430. il cimi'''te'''ro = de begraafplaats 431. l'at'''to'''re = de acteur 432. applau'''di'''re = applaudisseren, klappen 433. attu'''a'''le = actueel 434. accet'''ta'''re = aannemen 435. il te'''a'''tro = het theater, de schouwburg 436. l'o'''li'''vo ''m'' = de olijfboom 437. la biblio'''te'''ca = de bibliotheek 438. la '''pian'''ta = de plant 439. la cam'''pag'''na = het platteland 440. il '''bag'''no = het baden, toilet/wc, de badkamer 441. '''pres'''to = snel 442. la per'''ni'''ce = de patrijs 443. la '''pe'''ra = de peer 444. il parla'''men'''to = het parlement 445. l''''a'''pe ''v'' = de bij 446. la '''zo'''na = het gebied 447. lo '''sco'''po = het doel 448. l''''a'''go ''m'' = de naald ---. il cog'''no'''me = het naamwoord, de bijnaam 449. 450. '''cal'''do = warm 451. aggres'''si'''vo = agressief 452. la lu'''ma'''ca = de slak 453. il ser'''pen'''te = de slang 454. but'''ta'''re = gooien 455. il gra'''nai'''o = de graanschuur, silo 456. '''cir'''ca = circa 457. roves'''cia'''re = omkeren, omgooien 458. sor'''ri'''dere = glimlachen 459. lo '''spec'''chio = de spiegel 460. la '''coz'''za = de mossel 461. a '''ca'''sa = thuis 462. a che '''o'''ra? = hoe laat? 463. la lat'''tu'''ga = de kropsla ( l'insalata (v) = de salade) 464. il '''ges'''to = het gebaar 465. '''Aus'''tria = Oostenrijk 466. Au'''stri'''aco = Oostenrijker 467. la '''ce'''nere = de as 468. la so'''rel'''la = de zus 469. il fra'''tel'''lo = de broer 470. ac'''cen'''dere = verbranden, aansteken (''l'accendino'' = aansteker) 471. il '''pia'''no = de verdieping (''il pianoforte'' = de piano) 472. ingran'''di'''re = vergroten 473. l'ar'''ma'''dio ''m'' = de kast 474. la ca'''stag'''na = de kastanje 475. il ca'''stag'''no = de kastanjeboom 476. la '''ma'''dre = de moeder 477. il '''pa'''dre = de vader 478. il gab'''bia'''no = de zeemeeuw 479. la '''fo'''ca = de zeehond 480. la '''sab'''bia = het zand 481. la ba'''le'''na = de walvis 482. tal'''vol'''ta = soms 483. il '''ti'''po = de soort, de kerel 484. il '''bec'''co = de bek, de snavel 485. la pa'''ro'''la = het woord 486. il dizio'''na'''rio = het woordenboek 487. il '''ver'''me = de worm 488. il pappa'''gal'''lo = de papegaai 489. il '''po'''polo = het volk 490. sopra'''tut'''to = vooral 491. la '''fron'''te = het voorhoofd 492. avan'''tie'''ri = eergisteren 493. dopodo'''ma'''ni = overmorgen 494. il '''fun'''go = de paddestoel 495. la '''pa'''gina = de pagina, de bladzijde 496. la '''pen'''na = de pen, pastasoort 497. la '''men'''ta = de (peper)munt 498. l'albi'''coc'''ca ''v'' = de abrikoos 499. accet'''ta'''re = accepteren 500. il '''son'''no = de slaap '''''U kent al een half duizend woorden!''''' == Oefeningen == '''1. Lees de volgende tekst en beantwoord daarna de vragen:''' ''Il Camping Marinella si trova direttamente sul mare;'' Con una superficie pianeggiante erbosa di 15.000 m; 130 piazzole numerate con prese di corrente, acqua e scarichi; Posti auto ombreggiati; 3 gruppi di servizi igienici completamente rinnovati; Servizi handicappati; Acqua calda nelle docce; Lavatrici e lavatoi biancheria; Infermeria assistenza medica; Vigilanza notturna; ''S.S. Adriatica, 16 - 61100 Pesaro (PU)'' 1.1. Wat voor prijzen hanteert de camping? A. Actuele prijzen B. Hoge prijzen C. Staat niet in de tekst. 1.2. Wat voor plaatsen biedt de camping? A. 15000 plaatsen aan zee. B. 3 plaatsen voor groepen. C. 130 plaatsen met aansluitingen voor water, elektriciteit en afvoer. 1.3. Waar ligt de camping, denk je? 1.4. Heeft de camping voorzieningen voor gehandicapten? A. Ja B. Nee 1.4. Wat zijn 'servizi igienici' en wat is ermee gebeurd? '''2. Maak van de volgende bijvoeglijke naamwoorden een bijwoord:''' 1. libero 2. buono 3. poco 4. male 5. aggressivo '''3. Vertaal de volgende onbepaalde voornaamwoorden.''' ''Italiaans-Nederlands'' 1. nessuno 2. tutte e due 3. ognuno ''Nederlands-Italiaans'' 1. allen 2. niemand 3. allebei '''4. Zet de volgende werkwoorden in de toekomende tijd:''' 1. essere, 2de persoon enkelvoud 2. accendere, 3e persoon meervoud 3. buttare, 2de persoon meervoud 4. avere, 1e persoon enkelvoud 5. adorare, 1e persoon meervoud 6. dire, 3e persoon enkelvoud 7. parlare, 3e persoon enkelvoud 8. capire, 1e persoon enkelvoud 9. ingrandire, 3e persoon meervoud 10. rovesciare, 2e persoon enkelvoud '''5. Vertaal de volgende zinnen in het Italiaans:''' 1. Ik keer het kaartje om. 2. Jij zal niet huilen. 3. Zeg jij dat mijn moeder goed is? 4. Daar zijn een zeehond, een walvis en een zeemeeuw. 5. In de kast zal een slang zijn! '''6. Vertaal de volgende zinnen in het Nederlands.''' 1. Ho un padre, una madre e tre sorelle. 2. La foca è libera. 3. Lo specchio brutto nell'armadio. 4. Il popolo dice: 'Siamo liberi'. 5. Ho detto che la balena è buona. '''De antwoorden zijn hier te vinden: [[Italiaans/Les 11/Antwoorden]]''' <div class="center"><[[Italiaans/Inhoudsopgave|Inhoudsopgave]] - [[Italiaans/Les 10|Les 10]] - '''Les 11''' - [[Italiaans/Les 12|Les 12]]></div> {{Sub}} na35uhsoov4d73u31twfgj6vqlwjhsx 2 11180 427375 426778 2026-05-17T07:08:54Z Erik Baas 2193 427375 wikitext text/x-wiki == Roemeens == Eerst de algemene informatie. {{Wp|Roemeens}} - '''Română''' - is een Romaanse taal die in Europa gesproken wordt door ongeveer 26 miljoen mensen. De taal is sterk verwant aan het Frans, Italiaans, Spaans, Portugees en andere. Het Roemeens is een mengeling van {{Wp|Latijn}} en {{Wp|Dacisch}} en heeft in de loop der jaren een paar Slavische, Hongaarse en zelfs Turkse woorden overgenomen. {{Wp|Roemenië}} - '''România''' - is een land dat klaar is om ontdekt te worden. Het heeft net zijn communistische verleden achter zich gelaten en wordt met de minuut rijker. Het land bezit een prachtige natuur die zich uitstrekt over {{Wp|Karpaten|beeldschone bergen}} tot {{Wp|Donaudelta|de grootste delta}} van Europa. Men kan niet langer beweren dat Roemenië op toeristisch vlak onderontwikkeld is; zowel 's zomers als 's winters trekken toeristen naar het Bucegi-gebergte en de Zwarte Zeekust - ''litoral''. Vooral {{Wp|Mamaia}} aan de kust is een toeristische trekpleister geworden. === Les 1: Uitspraak === We gaan beginnen! Natuurlijk beginnen we eerst met de uitspraak van een aantal letters. In het Roemeense alfabet zitten een paar bijzondere letters, namelijk de '''Ă, Â, Î, Ş, Ţ'''. *de '''ă''' spreek je uit als de ''e'' in spel''e''n *de '''â'''&nbsp;<ref>[https://en.wikibooks.org/wiki/Romanian/Pronunciation_and_alphabet]. Kijk onder 'vowels' en klik op de link bij "â" voor een voorbeeld.</ref> heb je ook in Slavische talen, zoals in het Pools. Deze letter is lastig uit te spreken. Het is een soort van ''UH'', maar dan diep in je keel. Het is hetzelfde als de '''î''', alleen bevindt de â zich altijd middenin een woord en de î vooraan een woord. *de '''ş''' spreek je uit als ''sj'' van ''sjaal'' *'''ţ''', is de ''ts''-klank. Denk maar aan mu''ts''. Andere opvallende letters. *'''c''' - als er een ''i'' of ''e'' achter komt wordt het een ''tsj''. Anders is het een ''k'' (vergelijkbaar met het Italiaans). Als je "ke" moet zeggen komt er een 'h' tussen: 'che'. *'''g''' - hetzelfde als met de c. Met een ''i'' of ''e'' erachter wordt het een ''dzj'', anders een ''gh'' (van ''gh''ost). *'''j''' - deze is een ''zj'' (van het Franse ''J''ean). *'''u''' - oe *'''v''' - w *'''Klinkers''' worden altijd lang uitgesproken. Bijvoorbeeld is de ''a'' geen ''ah'' of ''aa'' zoals in het Nederlands maar altijd er net tussenin: ''á''. === Les 2: Persoonlijke voornaamwoorden en belangrijke zinnen === {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; color: black; background-color:#f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |- bgcolor="EFEFEF" ! Nederlands ! Roemeens ! ''Uitspraak'' |- | align="center" | &nbsp; '''ik''' || eu || ''jé-oe'' |- | align="center" | &nbsp; '''jij''' || tu || ''toe'' |- | align="center" | &nbsp; '''hij''' || el || ''jél'' |- | align="center" | &nbsp; '''zij''' || ea || ''já'' |- | align="center" | &nbsp; '''wij''' || noi || ''noi'' |- | align="center" | &nbsp; '''jullie''' || voi || ''woi'' |- | align="center" | &nbsp; '''zij (m)''' || ei || ''jeej'' |- | align="center" | &nbsp; '''zij (v)''' || ele || ''jéllé'' |} {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; color: black; background-color:#f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |- bgcolor="EFEFEF" ! Nederlands ! Roemeens ! ''Uitspraak'' |- | align="center" | &nbsp; '''wat''' || ce || ''tsjé'' |- | align="center" | &nbsp; '''wie''' || cine || ''tsjiené'' |- | align="center" | &nbsp; '''waar''' || unde || ''oendé'' |- | align="center" | &nbsp; '''waarom''' || de ce || ''dé tsjé'' |- | align="center" | &nbsp; '''hoe''' || cum || ''koem'' |} {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; color: black; background-color:#f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |- bgcolor="EFEFEF" ! Nederlands ! Roemeens ! ''Uitspraak'' |- | align="center" | &nbsp; '''Ik ben Johan''' || Eu sunt Johan || ''jé-oe soent Johan'' |- | align="center" | &nbsp; '''Hoe gaat het''' || Ce faci || ''tsjé fatsj'' |- | align="center" | &nbsp; '''Ik woon in Highboro''' || Eu locuiesc în [[Highboro]] || ''jé-oe lok-oei-jésk uh-n Hihgboro'' |- | align="center" | &nbsp; '''Ik praat Roemeens''' || Eu vorbesc Română || ''jé-oe worbésk rom-uh-ne'' |- | align="center" | &nbsp; '''Wat betekent dit?''' || Ce înseamnă asta? || ''tsjé uh-nsámne ástá?'' |- | align="center" | &nbsp; '''Ik wil een huis kopen''' || Eu vreau să cumpăr o casă || ''jé-oe wrau se koemper ó cásse'' |} Wél moet/mag je het persoonlijk voornaamwoord weglaten. Dus "eu sunt Johan" wordt "sunt Johan". "eu sunt Johan" betekent meer: ''ík, ík ben Johan''. === Les 3: Belangrijke werkwoorden en vervoegingen === Regelmatige werkwoorden: {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; color: black; background-color:#f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |- bgcolor="EFEFEF" ! Pers. voornaamwoord ! Werkwoordsoort 1 (a lucr'''a''') ! Werkwoordsoort 2 (a fug'''i''') ! Werkwoordsoort 3 (a hotăr'''î''') ! Werkwoordsoort 4 (a fac'''e''') ! Werkwoordsoort 5 (a tăc'''ea''') |- | align="center" | &nbsp; Eu || lucrez || fug || hotărăsc || fac || tac |- | align="center" | &nbsp; Tu || lucrez'''i''' ||fug'''i''' || hotărăşt'''i''' || fac'''i''' || tac'''i''' |- | align="center" | &nbsp; El/Ea || lucreaz'''ă''' || fug'''e''' || hotărăşt'''e''' || fac'''e''' || tac'''e''' |- | align="center" | &nbsp; Noi || lucr'''ăm''' || fug'''im''' || hotăr'''âm''' || fac'''em''' || tac'''em''' |- | align="center" | &nbsp; Voi || lucr'''aţi''' || fug'''iţi''' || hotăr'''âţi''' || fac'''eţi''' || tac'''eţi''' |- | align="center" | &nbsp; Ei/Ele || lucreaz'''ă''' || fug || hotărăsc || fac || tac |- | align="center" | &nbsp; Voltooid deelwoord || ''avea'' lucr'''at''' || ''avea'' fug'''it''' || ''avea'' hotăr'''ât''' || ''avea'' făc'''ut''' || ''avea'' tăc'''ut''' |} Voorbeelden van werkwoorden en andere. {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; color: black; background-color:#f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |- bgcolor="EFEFEF" ! Werkwoord 1: wonen (a locu'''i''') ! Werkwoord 2: werken (a lucr'''a''') ! Werkwoord 3: lezen (a cit'''i''') ! Werkwoord 4: vertrekken (a plec'''a''') ! Korte samenvatting |- | align="center" | &nbsp; Eu locui'''esc''' || Eu lucr'''ez''' || Eu cit'''esc''' || Eu plec || - |- | align="center" | &nbsp; Tu locui'''eşti''' || Tu lucr'''ezi''' || Tu cit'''eşti''' || Tu plec'''i''' || -i |- | align="center" | &nbsp; El/Ea locui'''eşte''' || El/Ea lucr'''ează''' || El/Ea cit'''eşte''' || El/Ea pl'''eacă''' || -eşte/eacă |- | align="center" | &nbsp; Noi locui'''ăm''' ||Noi lucr'''ăm''' || Noi cit'''ăm''' || Noi plec'''ăm''' || -ăm |- | align="center" | &nbsp; Voi locui'''ţi''' || Voi lucr'''aţi''' || Voi cit'''iţi''' || Voi plec'''aţi''' || -ţi |- | align="center" | &nbsp; Ei/Ele locui'''esc''' || Ei/Ele lucr'''ează''' || Ei cit'''esc''' || Ei/Ele pl'''eacă''' || hetzelfde als bij ''ik'' of ''hij/zij''. |} In de volgende tabel staat onderaan ook het voltooid deelwoord. Dit is altijd "(vorm van HEBBEN)" + ..., net zoals in het Nederlands ('''ik heb''' gedaan - am făcut, '''jij hebt''' gedaan - ai făcut). Hieronder hebben we alleen de ik-vorm van 'hebben' gedaan. {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; color: black; background-color:#f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |- bgcolor="EFEFEF" ! Zijn ! Hebben ! Doen/Maken ! Schrijven ! Weten ! Zien ! Zal zijn ! Gaan |- | align="center" | &nbsp; Eu '''sunt''' || Eu '''am''' || Eu '''fac''' || Eu '''scriu''' || Eu '''ştiu''' || Eu '''văd''' || eu '''voi fi''' || eu '''merg''' |- | align="center" | &nbsp; Tu '''eşti''' || Tu '''ai''' || Tu '''faci''' || Tu '''scrii''' || Tu '''ştii''' || Tu '''vezi''' || Tu '''vei fi''' || Tu '''mergi''' |- | align="center" | &nbsp; El/Ea '''este''' || El/Ea '''are''' || El/Ea '''face''' || El/Ea '''scrie''' || El/Ea '''ştie''' || El/Ea '''vede''' || El/Ea '''va fi''' || El/Ea '''merge''' |- | align="center" | &nbsp; Noi '''suntem''' || Noi '''avem''' || Noi '''facem''' || Noi '''scriem''' || Noi '''ştim''' || Noi '''vedem''' || Noi '''vom fi''' || Noi '''mergem''' |- | align="center" | &nbsp; Voi '''sunteţi''' || Voi '''aveţi''' || Voi '''faceţi''' || Voi '''scriţi''' || Voi '''ştiţi''' || Voi '''vedeţi''' || Voi '''veţi fi''' || Voi '''mergeţi''' |- | align="center" | &nbsp; Ei/Ele '''sunt''' || Ei/Ele '''au''' || Ei/Ele '''fac''' || Ei/Ele '''scriu''' || Ei/Ele '''ştiu''' || Ei/Ele '''văd''' || Ei/Ele '''vor fi''' || Ei/Ele '''merg''' |- | align="center" | &nbsp; Am '''fost''' || Am '''avut''' || Am '''făcut''' || Am '''scris''' || Am '''ştiut''' || Am '''văzut''' || - || Am '''mers''' |} ==Referenties== {{References}} {{Navigatie Indo-Europees}} 1d9p6itrvmm0bkug8g41w556wezw6xn 0 12817 427338 409885 2026-05-17T06:59:51Z Erik Baas 2193 lf 427338 wikitext text/x-wiki {{Index Italiaans}} <div class="center"><[[Italiaans/Inhoudsopgave|Inhoudsopgave]] - [[Italiaans/Les 11|Les 11]] - '''Les 12''' - [[Italiaans/Les 13|Les 13]]></div> == Onderwerp van les 12 == Deze les ('''Lezione Dodici''') gaat over de '''gebiedende wijs''', '''nationaliteiten''' en '''rangtelwoorden'''. Ook het werkwoord '''´sapere´ (weten)''' zal behandeld worden. == Gebiedende wijs == De gebiedende wijs of imperatief (''l'imperativo'' in het Italiaans) wordt gebruikt om een bevel te geven, bijvoorbeeld: Luister, Peter! of: Zit, Nero! In het Nederlands is er maar 1 vorm voor de gebiedende wijs. In het Italiaans zijn er 5. Alleen de 1e persoon enkelvoud heeft (vanzelfsprekend) geen gebiedende wijs-vorm. Hier zijn ze in een tabelletje weergegeven, de '''-are, -ere en -ire''' vorm en de twee onregelmatige werkwoorden '''essere''' en '''avere'''. {| border="1" cellspacing="0" cellpadding="5" | ||parlare||credere||partire||bgcolor="#ABCDEF"|essere||bgcolor="#ABCDEF"|avere |- |1e persoon enkelvoud||-||-||-||bgcolor="#ABCDEF"|-||bgcolor="#ABCDEF"|- |- |2e persoon enkelvoud||parl'''a'''||cred'''i'''||part'''i'''||bgcolor="#ABCDEF"|sii||bgcolor="#ABCDEF"|abbi |- |3e persoon enkelvoud||parl'''i'''||cred'''a'''||part'''a'''||bgcolor="#ABCDEF"|sia||bgcolor="#ABCDEF"|abbia |- |1e persoon meervoud||parl'''iamo'''||cred'''iamo'''||part'''iamo'''||bgcolor="#ABCDEF"|siamo||bgcolor="#ABCDEF"|abbiamo |- |2e persoon meervoud||parl'''ate'''||cred'''ete'''||part'''ite'''||bgcolor="#ABCDEF"|siate||bgcolor="#ABCDEF"|abbiate |- |3e persoon meervoud||parl'''ino'''||cred'''ano'''||part'''ano'''||bgcolor="#ABCDEF"|siano||bgcolor="#ABCDEF"|abbiano |} Hieronder een aantal voorbeeldzinnen met een gebiedende wijs (Imperativo in het Italiaans) '''Sii paziente, Pedro!''' : Wees geduldig, Pedro! '''Parlate Italiano, Pedro e Carla!''' : Spreek Italiaans, Pedro en Carla! '''Partite in Italia, tutti e due!''' : Vertrek naar Italië, allebei! '''Non fumiamo! Fa male alla salute!''' : Wij roken niet! Dat is slecht voor de gezondheid! '''Spegniamo la luce se andiamo via per un pó!''' : Wij doen het licht uit als we even weggaan! == Rangtelwoorden == Rangtelwoorden gebruik je als je wilt rangschikken, bijvoorbeeld hier: Juve is eerste geworden, Milan tweede, Napoli derde..... Rangtelwoorden zijn vrij simpel (behalve bij de eerste wordt alleen de ''mannelijke'' vorm gegeven): {| valign="top" style="text-align:left;color: inherit; background-color: #f9f9f9;border:1px solid #aaaaaa;padding:5px;" |Nederlands||Italiaans||Italiaanse<br>afkorting |- |eerste || '''pri'''mo/'''pri'''ma || 1<sup>o</sup>, 1<sup>a</sup> |- |tweede || se'''con'''do || 2<sup>o</sup> |- |derde || '''ter'''zo || 3<sup>o</sup> |- |vierde || '''quar'''to || 4<sup>o</sup> |- |vijfde || '''quin'''to || 5<sup>o</sup> |- |zesde || '''ses'''to || 6<sup>o</sup> |- |zevende || '''set'''timo || 7<sup>o</sup> |- |achtste || ot'''ta'''vo || 8<sup>o</sup> |- |negende || '''no'''no || 9<sup>o</sup> |- |tiende || '''de'''cimo || 10<sup>o</sup> |- |elfde || undi'''ces'''imo || 11<sup>o</sup> |- |twaalfde || dodi'''ce'''simo || 12<sup>o</sup> |- |''enzovoorts'' |- |twintigste || ven'''te'''simo || 20<sup>o</sup> |- |dertigste || tren'''te'''simo || 30<sup>o</sup> |- |''enzovoorts'' |- |honderdste || cen'''te'''simo || 100<sup>o</sup> |- |duizendste || mil'''le'''simo || 1000<sup>o</sup> |- |''enzovoorts'' |} == Nationaliteiten == Hier leert u de namen van een aantal landen en hun bewoners. De klemtoon is '''vet''' aangegeven. {| valign="top" style="text-align:left;color: inherit; background-color: #f9f9f9;border:1px solid #aaaaaa;padding:5px;" |Alger'''i'''a - alger'''i'''no/ -'''i'''na || Algerije - Algerijn(se) |- |A'''me'''rica - ameri'''ca'''no/ -'''a'''na || Amerika - Amerikaan(se) |- |Au'''stra'''lia - australi'''a'''no/ -'''a'''na || Australië - Australiër/Australiaanse |- |'''Bel'''gio - '''bel'''ga/-'''a''' || België/Belg |- |Bra'''si'''le - brasili'''a'''no/ -ana || Brazilië - Braziliaan(se) |- |'''Ci'''pro - cipri'''o'''ta || Cyprus - Cyprioot |- |Dani'''mar'''ca - da'''ne'''se || Denemarken - Deen(se) |- |Filip'''pi'''ne - filip'''pi'''no/ -ina || Filippijnen - Filippijner(se) |- |'''Fran'''cia - fran'''ce'''se || Frankrijk - Fransman/Française |- |Ger'''ma'''nia - te'''des'''co/ a || Duitsland - Duitser/Duitse |- |Giap'''po'''ne - giappo'''ne'''se || Japan - Japanner/Japanse |- |Inghil'''ter'''ra - in'''gle'''se || Engeland - Engelsman/Engelse |- |I'''ta'''lia - ital'''ia'''no/ -ana || Italië - Italiaan/Italiaanse |- |Ma'''roc'''co - maroc'''chi'''no/ -ina || Marokko - Marokkaan(se) |- |'''Mes'''sico - messi'''ca'''no/ -ana || Mexico - Mexicaan(se) |- |O'''lan'''da - olan'''de'''se || Nederland - Nederlander/Nederlandse |- |Po'''lo'''nia - po'''lac'''co/ a || Polen - Pool(se) |- |Porto'''gal'''lo - porto'''ghe'''se || Portugal - Portuge(e)s(e) |- |'''Rus'''sia - '''rus'''so || Rusland - Rus/Russische |- |'''Se'''negal - senega'''le'''se || Senegal - Senegale(e)s(e) |- |'''Spa'''gna - spa'''gno'''lo || Spanje - Spanjaard/Spaanse |- |'''Svi'''zzera - '''svi'''zzero || Zwitserland - Zwitser(se) |- |Tu'''ni'''sia - tuni'''si'''no/ -ina || Tunesië - Tunesiër/Tunesische |- |Tur'''chi'''a - '''tur'''co || Turkije - Turk(se) |- |Venezu'''e'''la - venezue'''la'''no/ -ana || Venezuela - Venezolaan(se) |- |Viet'''nam''' - vietna'''mi'''ta || Vietnam - Vietnamees/Vietnamese |} ---- '''1.''' De laatste vormen in het Italiaans zijn natuurlijk ook als bijvoeglijke naamwoorden te gebruiken. Ze worden dan wel verbogen. '''2.''' Let goed op de vorm van Duitsland (Germania) - Duitser (tedesco). Het lijkt totaal niet op elkaar. '''3.''' Een Belg is, man of vrouw, een '''belga'''. In het meervoud is er wel verschil: '''i belgi''' (de mannen) en '''le belghe''' (de vrouwen). == Het werkwoord ´sapere´ (weten) == Het rijtje gaat als volgt (io, tu enz. alleen nodig bij nadruk): {| border="1" cellspacing="0" cellpadding="5" | ||bgcolor="#ABCDEF"|sapere<br> weten |- |(io)||bgcolor="#ABCDEF"|so |- |(tu)||bgcolor="#ABCDEF"|sai |- |(lui/lei)||bgcolor="#ABCDEF"|sa |- |(noi)||bgcolor="#ABCDEF"|sappiamo |- |(voi)||bgcolor="#ABCDEF"|sapete |- |(loro)||bgcolor="#ABCDEF"|sanno |} Het voltooid deelwoord van '''sapere''' is '''saputo''' (geweten) en ´sapere´ wordt gewoon met ´avere´ vervoegd. '''Ho saputo tutto''': ik heb alles geweten. == Woorden == De klemtoon is '''vet''' aangegeven. 501. annu'''lla'''re = annuleren 502. l’appa'''rec'''chio ''m'' = het apparaat 503. l'apparta'''men'''to ''m'' = het appartement 504. '''o'''vest = west(en) 505. nord = noord(en) 506. est = oost(en) 507. sud = zuid(en) 508. la '''ron'''dine = de zwaluw 509. l’'''a'''nima ''v'' = het wezen 510. tran'''quil'''lo = rustig 511. in'''sie'''me = samen 512. com'''pos'''ta = samengesteld 513. il car'''bo'''ne = de steenkool ---. il '''lat'''te = de melk 515. il pro'''get'''to = het plan, het ontwerp, het project 516. l’ani'''ma'''le ''m'' = het dier 517. il profes'''so'''re = de docent, professor 518. dis'''cu'''tere = discussiëren ---. la '''co'''sa = het ding, de zaak 520. da '''ca'''po = opnieuw ---. il ne'''go'''zio = de winkel 522. sen'''ti'''re = horen 523. il '''to'''po = de muis 524. '''nu'''do = naakt 525. il '''pas'''sero = de mus 526. avvici'''nar'''si ''wed.'' = naderen 527. la cas'''ca'''ta = de waterval 528. il cam'''mi'''no = de weg 529. il '''ful'''mine = de bliksem 530. la fatto'''ri'''a = de boerderij 531. i geni'''to'''ri = de ouders 532. an'''ti'''co = ouderwets 533. la bis'''non'''na = de overgrootmoeder 534. il bis'''non'''no = de overgrootvader 535. miglio'''ra'''re = verbeteren 536. il '''cor'''so = de cursus 537. da'''van'''ti = vooraan 538. il presi'''den'''te = de president 539. il pro'''gram'''ma = het programma 540. lo '''squa'''lo = de haai 541. la lampa'''di'''na = de lamp ---. la '''ter'''ra = het land 543. dimos'''tra'''re = laten zien 544. il conta'''di'''no = de boer 545. la '''sca'''la = de trap 546. l’uf'''fi'''cio ''m'' = het kantoor 547. la '''se'''dia = de stoel 548. il cas'''tel'''lo = het kasteel 549. il fru'''men'''to = de tarwe 550. '''trop'''po = te '''''U kent nu 550 woorden.''''' == Oefeningen == '''1. Lees de volgende tekst en beantwoord daarna de vragen.''' '''''Il Belgio''''' ''Il Belgio (België in neerlandese, Belgique in francese, e Belgien in tedesco) è ''uno stato dell'Europa Occidentale. Confina a nord con i Paesi Bassi, a est con la Germania e con il Lussemburgo, a sud e sud-ovest con la Francia e a nord-ovest si affaccia sul Mare del Nord. Situato al confine tra l'Europa germanofona e l'area linguistica e culturale romanza, il Belgio è diviso in tre regioni.'' A settentrione le Fiandre la cui ''popolazione di lingua neerlandese comprende circa il 58% della popolazione totale e a sud la ''Vallonia con il 32% della popolazione'' complessiva. Nel mezzo è situata la regione della città di Bruxelles, ufficialmente bilingue e nella quale risiede il 10% della popolazione. ''Uit: de Italiaanstalige Wikipedia'' '''1.1.''' Wat zou het werkwoord 'confinare' (''regel 2'') betekenen? '''1.2.''' Wat is er bijzonder aan de ligging van België? '''1.3.''' In welk deel woont het grootste deel van de Belgische bevolking? A: Vlaanderen B: Wallonië C: Brussel '''1.4.''' Wat betekent 'bilingue' (''regel 7'')? '''2. Schrijfopdracht. Stuur een brief naar een Italiaanse camping waarin je aangeeft met hoeveel mensen je komt en hoe lang je blijft. De camping ligt aan zee, in Lazio. Min. 5 zinnen.''' '''3. Op herhaling!''' ''Noteer de juiste spelling van de werkwoorden.'' 1. Essere, 1e persoon enkelvoud, futuro 2. Parlare, 3e persoon meervoud, passato prossimo 3. Bruciare, 2e persoon meervoud, presento 4. Dormire, 2e persoon enkelvoud, passato prossimo 5. Amare, 1e persoon meervoud, futuro '''4. Nationaliteiten. Vul de goede vorm in''' ''a. Nationaliteiten bij landen:'' 1. Germania 2. Tunisia 3. Spagna ''b. Landen bij nationaliteiten'' 1. Americano 2. Messicana 3. Portoghese '''5. Imperativo. Vertaal de volgende vormen:''' 1. Sii liberamente! 2. Ama lei, Ludo! 3. Parlate Italiano, Ianna e Carla! 4. Apprendi i libri! 5. Partano nella Svizerra, tutti e due! '''6. Vertaal de volgende zinnen in het Italiaans:''' 1. Mijn grootouders zijn ouderwets. 2. Wij hebben jullie tweede kind gezien. 3. In Toscane zijn er veel wegen. 4. Italië heeft een president en veel boeren. 5. Ik ruik de geur van een lekker brood en pizza. '''7. Vertaal de volgende zinnen in het Nederlands:''' 1. Il primo appartamento è pieno. 2. Ho visto due negozi in questo paese. 3. Sulla fattoria, c'è tanto frumento e ci sono pochi passeri. 4. Gli animali del bosco sono molto vecchi. 5. Annullo quel corso, non ho il tempo. '''De antwoorden zijn [[Italiaans/Les 12/Antwoorden|hier]] te vinden''' <div class="center"><[[Italiaans/Inhoudsopgave|Inhoudsopgave]] - [[Italiaans/Les 11|Les 11]] - '''Les 12''' - [[Italiaans/Les 13|Les 13]]></div> {{Sub}} mtxzv8qpkmquso5jnm6ar56cp4h02cu 0 12818 427335 405550 2026-05-17T06:59:47Z Erik Baas 2193 lf 427335 wikitext text/x-wiki {{Index Italiaans}} <div class="center"><[[Italiaans/Inhoudsopgave|Inhoudsopgave]] - [[Italiaans/Les 12|Les 12]] - '''Les 13''' - [[Italiaans/Les 14|Les 14]]></div> == Onderwerp van les 13 == Deze les ('''Lezione Tredici''') gaat over '''alle verleden tijden''' van het Italiaans, dat wil zeggen de passato prossimo, de passato remoto, de imperfetto, de trapassato remoto en de trapassato prossimo. == Verleden tijden == Het Italiaans kent maar liefst vijf verleden tijden: Passato prossimo: Voltooid tegenwoordige tijd ''ik heb het gedaan'' Passato remoto: Voltooid tegenwoordige tijd ''ik heb het gedaan'' Imperfetto: Onvoltooid verleden tijd ''ik deed het'' Trapassato remoto: Voltooid verleden tijd ''ik had het gedaan'' Trapassato prossimo: Voltooid verleden tijd ''ik had het gedaan'' Alle verleden tijden die u nog niet gehad heeft, zullen worden behandeld. Sommige verleden tijden, zoals de trapassato remoto, worden zelden gebruikt, maar toch moet u ze kunnen herkennen. '''''Vanaf nu worden alleen de Italiaanse namen van de verleden tijden gebruikt!''''' ==Passato prossimo: Voltooid tegenwoordige tijd== De passato prossimo is een tijd die gebeurtenissen en acties uit een recent of ver verleden beschrijft, waarvan de gevolgen nog steeds merkbaar zijn in het heden. De passato remoto beschrijft ook gebeurtenissen en acties uit een recent of ver verleden. Echter, de gevolgen van deze gebeurtenissen zijn niet direct of expliciet waarneembaar. We beginnen met een tabel met de basisregel. '''Vet''' is hier de '''uitgang''', NIET de klemtoon. {| border="1" cellspacing="0" cellpadding="5" | |parlare |credere |partire |bgcolor="#ABCDEF"|essere |bgcolor="#ABCDEF"|avere |- |(io)||parl'''ai'''||cred'''ei'''||part'''ii'''||bgcolor="#ABCDEF"|fui||bgcolor="#ABCDEF"|ebbi |- |(tu)||parl'''asti'''||cred'''esti'''||part'''isti'''||bgcolor="#ABCDEF"|fosti||bgcolor="#ABCDEF"|avesti |- |(lui/lei)||parl'''ò'''||cred'''é'''||part'''ì'''||bgcolor="#ABCDEF"|fu||bgcolor="#ABCDEF"|ebbe |- |(noi)||parl'''ammo'''||cred'''emmo'''||part'''immo'''||bgcolor="#ABCDEF"|fummo||bgcolor="#ABCDEF"|avemmo |- |(voi)||parl'''aste'''||cred'''este'''||part'''iste'''||bgcolor="#ABCDEF"|foste||bgcolor="#ABCDEF"|aveste |- |(loro)||parl'''arono'''||cred'''erono'''||part'''irono'''||bgcolor="#ABCDEF"|furono||bgcolor="#ABCDEF"|ebbero |} ===Onregelmatige vormen=== Hier zijn de vormen van de 10 belangrijkste werkwoorden met een onregelmatige passato remoto: {| border="1" cellspacing="0" cellpadding="5" | |dare |dire |dovere |fare |piacere |potere |sapere |vedere |venire |volere |- |(io)||diedi||dissi||dovei||feci||piacqui||potei||seppi||vidi||venni||volli |- |(tu)||desti||dicesti||dovesti||facesti||piacesti||potesti||sapesti||vedesti||venisti||volesti |- |(lui/lei)||diede||disse||dovè||fece||piacque||potè||seppe||vide||venne||volle |- |(noi)||demmo||dicemmo||dovemmo||facemmo||piacemmo||potemmo||sapemmo||vedemmo||venimmo||volemmo |- |(voi)||deste||diceste||doveste||faceste||piaceste||poteste||sapeste||vedeste||veniste||voleste |- |(loro)||diedero||dissero||dovettero||fecero||piacquero||poterono||seppero||videro||vennero||vollero |} ''meer zullen nog volgen...'' Hier volgen twee voorbeelden die het verschil tussen de passato prossimo en de passato remoto benadrukken. Onjuist is: Ieri due alunni marinarono la scuola. Juist is: Ieri due alunni hanno marinato la scuola, welke kan worden vertaald als: 'gisteren hebben twee leerlingen de school overgeslagen'. Of, iets vrijer vertaald: 'gisteren hebben twee leerlingen gespijbeld'. Onjuist is: L'anno scorso sono andato in Sicilia. Juist is: L'anno scorso andai in Sicilia, welke kan worden vertaald als: 'vorig jaar ben ik naar Sicilië gegaan/geweest'. Let op: hoewel 'L'anno scorso sono andato in Sicilia' strict genomen grammaticaal fout is, zullen de meeste Italianen dit toch zo in de spreektaal gebruiken. == Imperfetto == Het imperfetto wordt gebruikt als het Latijnse imperfectum, dat wil zeggen bij: * Een gewoonte / een herhaalde handeling: La mattina '''andavo''' in spiaggia (andare). 's morgens ging ik naar het strand. * Een actie die open is, doorloopt of zeer lang duurt (langer dan 10 jaar): '''Bevevamo''' molto vino (bere). Wij dronken veel wijn. * Bij de woorden 'sempre', 'spesso', en 'di solito', wordt de imperfetto bijna altijd gebruikt: Di solito, chi '''ti accompagnava''' a scuola (accompagnarsi)? Doorgaans, wie vergezelde jou naar school? * Een beschrijving van (een ding of persoon) : humeur, karakter, fysieke verschijning, situatie, het weer of de temperatuur: Lui '''era''' molto stanco (essere). Hij was erg moe. (fysieke verschijning) * Een beschrijving over de kindertijd zoals: Da bambino/a... , Quando ero piccolo/a... , Da giovane ... , Da ragazzo/a ... : Da bambino io '''guardavo''' molto la TV (guardare). Als kind keek ik veel TV. * Een feit of situatie uit het verleden (zonder dat het duidelijk wordt dat de actie al is afgelopen of op een speficiek tijdstip plaatsvond = passato prossimo) * Bij het woord ' mentre' wordt de imperfetto bijna altijd gebruikt: Mentre '''aspettavo''' il treno, ho incontrato Roberto (aspettare). Terwijl ik wachtte op de trein, ontmoette ik Roberto. > Let op: in deze zin worden twee vormen gebruikt, namelijk: het imperfetto (verleden tijd) -''aspettavo'' en de Passato Prossimo (voltooid tegenwoordige tijd) -''ho incontrato'' Hier een tabel: {| border="1" cellspacing="0" cellpadding="5" | ||parlare||credere||partire||bgcolor="#ABCDEF"|essere||bere||fare||dire |- |(io)||parla'''vo'''||crede'''vo'''||parti'''vo'''||bgcolor="#ABCDEF"|ero||''beve'''''vo'''||''face'''''vo'''||''dice'''''vo''' |- |(tu)||parla'''vi'''||crede'''vi'''||parti'''vi'''||bgcolor="#ABCDEF"|eri||''beve'''''vi'''||''face'''''vi'''||''dice'''''vi''' |- |(lui/lei)||parla'''va'''||crede'''va'''||parti'''va'''||bgcolor="#ABCDEF"|era||''beve'''''va'''||''face'''''va'''||''dice'''''va''' |- |(noi)||parla'''vamo'''||crede'''vamo'''||parti'''vamo'''||bgcolor="#ABCDEF"|eravamo||''beve'''''vamo'''||''face'''''vamo'''||''dice'''''vamo''' |- |(voi)||parla'''vate'''||crede'''vate'''||parti'''vate'''||bgcolor="#ABCDEF"|eravate||''beve'''''vate'''||''face'''''vate'''||''dice'''''vate''' |- |(loro)||parla'''vano'''||crede'''vano'''||parti'''vano'''||bgcolor="#ABCDEF"|erano||''beve'''''vano'''||''face'''''vano'''||''dice'''''vano''' |} '''In het imperfetto wordt 'avere' gewoon als een '-ere' vervoegd!''' == Trapassato remoto == Het trapassato remoto is een voltooid verleden tijd, het beschrijft namelijk een handeling voorafgaand aan een andere handeling in het verleden. Het trapassato remoto wordt gevormd door: '''Vorm van passato remoto van 'essere/avere' + voltooid deelwoord.''' Bij het beantwoorden van de vraag of een werkwoord met de passato remoto van 'essere' of 'avere' wordt vervoegd, moet je denken aan de werkwoorden van het passato prossimo. Als een werkwoord in het passato prossimo met 'avere' wordt vervoegd, gebeurt dat ook in het trapassato remoto. 'Met essere' hetzelfde. Voorbeeld: Ebbi comprato i pomodori e ho chiuso la porta. Vertaling: Ik had tomaten gekocht en ik heb de deur gesloten. == Trapassato prossimo == Het trapassato prossimo is, net als het trapassato remoto, een voltooid verleden tijd. Het trapassato prossimo wordt als volgt gevormd: '''Vorm van imperfetto van 'essere/avere' + voltooid deelwoord.''' '''Hierbij geldt hetzelfde als bij het trapassato remoto wat betreft de regels voor 'essere/avere'.''' Voorbeeld: Ieri ero andato in Italia, là ho avuto le pizze. Vertaling: Gisteren was ik naar Italië gegaan, daar heb ik pizza's gehad. == Woordenlijst == De klemtoon wordt '''vet''' aangegeven. 551. la '''pio'''ggia (uitspraak la pjoh-dsja) - de regen 552. dal '''cuo'''re - vanuit het hart, van harte ---. il '''so'''le - de zon 554. il bi'''na'''rio - het perron 555. dai! - kom op! schei uit! 556. spa'''ri'''to/a - weg, kwijt, verdwenen 557. la '''stra'''da principale - de hoofdstraat 558. il se'''ma'''foro - het verkeerslicht 559. il telefo'''ni'''no - het mobieltje 560. il mec'''ca'''nico - de monteur (van een werkplaats) 561. il mal di '''tes'''ta - de hoofdpijn 562. co'''sì''' - zo ---. la poli'''zi'''a - de politie 564. '''cal'''do/a - warm, heet 565. la ben'''zi'''na - de benzine 566. il mo'''to'''re - de motor 567. l'ospe'''da'''le ''v'' - het ziekenhuis, het hospitaal 568. la '''gen'''te - de mensen, men 569. la '''fo'''to (mv. le foto) - de foto 570. lenta'''men'''te - langzaam 571. in '''via'''ggio - op reis, onderweg 572. la '''bu'''ca delle '''let'''tere - de brievenbus 573. la carto'''li'''na - de ansichtkaart 574. la sta'''zio'''ne - het station 575. bel'''lis'''simo/a - erg/zeer mooi 576. l'an'''da'''ta e ri'''tor'''no ''v'' - het retourtje 577. il pro'''ble'''ma - het probleem 578. l' '''ul'''timo/a - de laatste 579. proi'''bi'''to - verboden 580. la fer'''ma'''ta - de stop, de halte 581. '''meg'''lio - beter (uitspraak: ''meljo'') 582. fi'''ni'''to/a - klaar, afgelopen 583. ter'''ri'''bile - verschrikkelijk 584. un raffred'''do'''re - een verkoudheid 585. la bis'''tec'''ca - de biefstuk 586. il bic'''chie'''re - het glas, de beker 587. l'insa'''la'''ta ''v'' - de salade 588. l'appunta'''men'''to ''m'' - de afspraak 589. '''pron'''to! - klaar, hallo (wanneer u de telefoon opneemt) 590. la setti'''ma'''na '''pros'''sima - volgende week 591. interes'''san'''te - interessant 592. sta'''se'''ra - vanavond 593. il franco'''bol'''lo - de postzegel 594. fare le '''spe'''se - boodschappen doen (far = fare, wordt vervoegd als fare) 595. la televi'''sio'''ne - de televisie ---. il '''cen'''tro - het centrum 597. fa '''fred'''do/fa '''cal'''do - het is koud/het is warm ---. la '''pos'''ta - het postkantoor, de post 599. '''dun'''que - dus, in dat geval == Oefeningen == '''1. Lees de volgende tekst en beantwoord daarna de vragen in het Italiaans.''' {| class="wikitable" width="100%" | '''''Drenthe''''' La Drenthe è una provincia dei Paesi Bassi situata nel nord-est della nazione, fra le province olandesi di Overijssel (a sud), Frisia (ad ovest) e Groninga (a nord) e la Germania (Bassa Sassonia) (ad est). Il suo capoluogo è Assen. ''Storia '' Nel corso della storia la Drenthe è sempre stata un'area rurale scarsamente abitata, il che ha fatto sì che fosse spesso una parte sottovalutata o addirittura ignorata dei Paesi Bassi. Ciononostante, la Drenthe è stata popolata fin dalla preistoria. Le prove più tangibili di questo fatto sono i dolmen costruiti attorno al 3500 AC: 52 dei 54 dolmen dei Paesi Bassi si trovano nella Drenthe, concentrati nella parte nord-orientale della provincia. Dopo essere stata soggetta per lungo tempo ai vescovi di Utrecht, nel XV secolo la Drenthe fu unita al resto delle Fiandre, finendo sotto il controllo della famiglia imperiale degli Asburgo. Dopo il passaggio delle Fiandre sotto il dominio spagnolo (1558), la Drenthe prese parte alla ribellione che portò alla proclamazione della Repubblica delle Sette Province Unite (1579). La Drenthe entrò a far parte della nuova Repubblica, anche se non ottenne lo status di provincia fino al 1 gennaio 1796 (durante l'effimera Repubblica Batava). Poco prima della Seconda guerra mondiale il governo olandese costruì un campo profughi vicino alla cittadina di Westerbork, nella Drenthe. Questo campo era originariamente destinato agli ebrei in fuga dalla Germania nazista, ma durante l'occupazione tedesca (1940-1945) i tedeschi lo trasformarono in un vero e proprio campo di concentramento, dove vennero imprigionati gli ebrei olandesi (fra cui Anna Frank ed Helga Deen), prima di essere trasportati nei campi di sterminio in Germania e Polonia. ''Politica'' Il consiglio provinciale (Provinciale Staten) ha 51 seggi, ed è presieduto da un Commissario della Regina, (attualmente - 2005 - Relus ter Beek). Come nel resto dei Paesi Bassi, il consiglio provinciale viene eletto dagli abitanti, mentre il Commissario viene nominato dalla Regina e dal governo nazionale (la cosiddetta Corona). Con diciannove seggi, il partito laburista olandese (PvdA) è il principale partito del consiglio. Gli affari quotidiani della provincia sono curati dal Gedeputeerde Staten, anch'esso presieduto dal Commissario; i suoi membri (gedeputeerden) possono essere paragonati a dei ministri. ''Municipalità'' A causa di una riorganizzazione negli anni '90, il numero delle municipalità della Drenthe è stato ridotto a dodici, per cui gran parte delle municipalità sono composte da diverse città e villaggi. Elenco delle municipalità della Drenthe. ''Geografia '' Oltre al capoluogo Assen, gli altri centri urbani principali della provincia sono Emmen, Meppel e Hoogeveen. Il territorio piatto della Drenthe consiste principalmente di terreno incolto (generalmente utilizzato per l'allevamento) e non ha fiumi o laghi importanti. ''Economia'' L'agricoltura è un'importante fonte di lavoro, anche se zone industriali si trovano nei pressi delle città. La tranquillità della provincia sta attraendo un numero sempre maggiore di turisti. |} ---- 1.1. Wat is Drenthe altijd al geweest? 1.2. Wat zijn 'dolmen'? (Antwoord in het Nederlands)? 1.3. Waarvan is Drenthe lang onderdeel geweest? 1.4. Hoeveel zetels heeft de PvdA (Antwoord in cijfers!)? 1.5. Wat gebeurde er door een reorganisatie in Drenthe? 1.6. Wat heeft Drenthe volgens het kopje 'Geografia' niet? 1.7. Waardoor wordt de rust verstoord? '''2. Zet de werkwoorden in de gevraagde tijd en persoon.''' 1. Parlare (1e persoon enkelvoud, passato remoto) 2. Essere (2e persoon meervoud, trapassato prossimo) 3. Partire (2e persoon enkelvoud, imperfetto) 4. Capire (3e persoon meervoud, trapassato remoto) 5. Avere (3e persoon meervoud, futuro) 6. Piangere (1e persoon meervoud, passato prossimo) '''3. Vertaal de volgende zinnen van het Nederlands naar het Italiaans.''' 1. Jullie gaven een ansichtkaart. (2x) 2. Het is verboden naar het station te gaan. 3. Ik doe volgende week boodschappen in het centrum. 4. Eergisteren had ik hem gezien en gisteren heb ik jou gezien! 5. Ik sprak altijd over computers, maar nu spreek ik over mijn mobieltje. '''4. Vertaal de volgende zinnen uit het Italiaans in het Nederlands.''' 1. Sul binario, avevo mangiato le arancie, e nel treno ho mangiato le fragole. 2. Andavo sempre all' ospedale per il mio raffreddore e il mio mal di testa. 3. Sono alla posta per le sue lettere. 4. Il francobollo è sporco. 5. Ho un appuntamento con Lei. '''De antwoorden zijn [[Italiaans/Les 13/Antwoorden|hier]] te vinden.''' <div class="center"><[[Italiaans/Inhoudsopgave|Inhoudsopgave]] - [[Italiaans/Les 12|Les 12]] - '''Les 13''' - [[Italiaans/Les 14|Les 14]]></div> {{Sub}} 9iiww7jzfdgcyedth0a659r5kuzjwbt 0 12819 427334 409886 2026-05-17T06:59:45Z Erik Baas 2193 lf 427334 wikitext text/x-wiki {{Index Italiaans}} <div class="center"><[[Italiaans/Inhoudsopgave|Inhoudsopgave]] - [[Italiaans/Les 13|Les 13]] - '''Les 14''' - [[Italiaans/Les 15|Les 15]]></div> == Onderwerp van les 14 == Les 14 ('''Lezione Quattordici''') behandelt de '''trappen van vergelijking''' en een nieuw werkwoord, '''´bere´ (drinken'''). == Trappen van vergelijking == De basisregel voor een bijvoeglijk naamwoord in de trappen van vergelijking is: Bijvoeglijk naamwoord : Stellende trap. Voorbeeld: il cane bello, de hond is mooi più + bijvoeglijk naamwoord : Vergrotende trap. Voorbeeld: il cane è più bello, de hond is mooier il/la più + bijvoeglijk naamwoord : Overtreffende trap. Voorbeeld: il cane è il più bello, de hond is het mooist Daarnaast is er ook een speciale vorm, de ''superlativo assoluto'' genaamd, voor als je wilt zeggen: Heel/Erg (bijvoeglijk naamwoord; mooi, lelijk, groot, klein etc.) Dan gebruikt u: Stam bijvoeglijk naamwoord (zonder o,a,i of e dus) + -issimo ''Voorbeeld:'' {| valign="top" style="text-align:left;color: inherit; background-color: #f9f9f9;border:1px solid #aaaaaa;padding:5px;" |'''Brutto / brutta''' || Lelijk |- |'''Più brutto / più brutta''' || Lelijker |- |'''Il più brutto / la più brutta''' || Het lelijkst |- |'''Bruttissimo / brutissima''' || Heel/Erg lelijk |} A Roma ci sono posti bellissimi : In Rome zijn er heel mooie plekken. Roma e Firenze sono delle città bellissime: Rome en Florence zijn heel mooie steden. De voorgaande voorbeelden laten zien dat bij de ''superlativo assoluto'' geen vergelijking wordt gemaakt. De constructie van de overtreffende trap waarbij wel een vergelijking wordt gemaakt wordt de ''superlativo relativo'' genoemd. Hieronder volgen twee voorbeelden: Roma è la città più bella d'Italia: Rome is de mooiste stad van Italië. Marco è il più bravo della sua classe: Marco is de beste van zijn klas. Je hebt ook voor de vergelijkingen van 'minder' aparte vormen: Bijvoeglijk naamwoord: Stellend Meno + bijvoeglijk naamwoord: Verkleinend Il/La meno/a + bijvoeglijk naamwoord: Kleinst ''Weer een voorbeeld:'' {| valign="top" style="text-align:left;color: inherit; background-color: #f9f9f9;border:1px solid #aaaaaa;padding:5px;" |'''Brutto / brutta''' || Lelijk |- |'''Meno brutto / meno brutta''' || Minder lelijk |- |'''Il meno brutto / la meno brutta''' || Minst lelijk |} Je kunt ook vergelijkingen maken met 'even'. Dan gebruikt u het verbindingswoord 'come': Sono buono come mio nonno : Ik ben even goed als mijn opa. La pioggia è utile come il sole : De regen is even nuttig als de zon. Vergelijkingen met de vergrotende en de overtreffende trap werken als volgt: Paolo è più giovane di Mario : Paolo is jonger dan Mario Anna è la più vecchia : Anna is de oudste Er zijn bijvoeglijk naamwoorden die naast de regelmatige verbuigingen, zoals hierboven beschreven, een onregelmatige vorm toelaten. We geven de zes belangrijkste voorbeelden. {| border="1" cellspacing="0" cellpadding="5" |Stellende trap |Regelmatige vergrotende trap |Onregelmatige vergrotende trap |Regelmatige overtreffende trap |Onregelmatige overtreffende trap |- |buono||più buono||migliore||buonissimo||ottimo |- |cattivo||più cattivo||peggiore||cattivissimo||pessimo |- |grande||più grande||maggiore||grandissimo||massimo |- |piccolo||più piccolo||minore||piccolissimo||minimo |- |alto||più alto||superiore||altissimo||supremo/sommo |- |basso||più basso||inferiore||bassissimo||infimo |} == Het werkwoord ´bere´ (drinken) == De tabel luidt {| border="1" cellspacing="0" cellpadding="5" | ||bgcolor="#ABCDEF"|bere<br> drinken |- |(io)||bgcolor="#ABCDEF"|bevo |- |(tu)||bgcolor="#ABCDEF"|bevi |- |(lui/lei)||bgcolor="#ABCDEF"|beve |- |(noi)||bgcolor="#ABCDEF"|beviamo |- |(voi)||bgcolor="#ABCDEF"|bevete |- |(loro)||bgcolor="#ABCDEF"|bevono |} Het voltooid deelwoord van '''bere''' luidt '''bevuto''' (gedronken) en het wordt vervoegd met ´avere´ om de verleden tijden passato prossimo, trapassato remoto en trapassato prossimo te krijgen. == Woordenlijst == ---. l''''a'''ria - de lucht 601. pur'''trop'''po - helaas 602. '''an'''che - ook 603. la '''dit'''ta - het bedrijf 604. la '''mo'''glie - de echtgenote (uitspraak: la mol-je) 605. in va'''can'''za - op vakantie, met vakantie 606. il te'''le'''fono - de telefoon 607. pe'''rò''' - maar 608. '''for'''se - misschien 609. '''rot'''to - kapot ---. il '''ba'''gno - het baden, het toilet, de badkamer 611. il ma'''ri'''to - de echtgenoot 612. ripa'''ra'''re - repareren 613. la '''doc'''cia - de douche 614. qui - (uitspraak: kwie) hier 615. a si'''nis'''tra - links 616. abba'''stan'''za - genoeg 617. la '''car'''ta di '''cre'''dito - de creditcard 618. fare cola'''zio'''ne - ontbijten 619. ci '''so'''no - er zijn 620. a '''des'''tra - rechts 621. '''drit'''to - rechtdoor 622. il cameri'''e'''re - de ober ---. il '''lat'''te - de melk 624. da man'''gia'''re - iets te eten 625. la '''tor'''ta di '''me'''le - de appeltaart ---. il pa'''ni'''no - het broodje 627. i ser'''vi'''zi - de dienstverlening, de toiletten 628. pu'''li'''to - schoon 629. il '''con'''to - de rekening 630. il '''Ban'''comat - de geldautomaat 631. pas'''sa'''re - langskomen, bezoeken 632. la farma'''ci'''a - de apotheek 633. la lavander'''i'''a - de stomerij 634. il grande magaz'''zi'''no - het warenhuis 635. il '''cal'''cio - het voetbal 636. l'autobus (m) - de bus 637. il parruc'''chi'''ere - de kapper 638. dopo - na 639. '''uf'''fa! - hemeltje lief! - pfff! 640. fino a - tot 641. più '''tar'''di - later 642. '''ec'''co - hier is, hier zijn 643. le '''spe'''se - de boodschappen 644. non im'''por'''ta - het doet er niet toe, geen probleem (lett: Het heeft geen belang) 645. la '''bor'''sa - de tas 646. vi'''ci'''no a - dichtbij, naast, vlakbij 647. il com'''mes'''so/la com'''mes'''sa - de verkoper, de verkoopster 648. sim'''pa'''tico - aardig 649. conveni'''en'''te - gunstig, voordelig, passend, goedkoop == Oefeningen == '''1. Lees de volgende tekst en beantwoord daarna de vragen.''' La Slovenia (Repubblica Slovena; Republika Slovenija in sloveno) è uno stato dell'Europa centrale, che confina con Italia a ovest, Austria a nord, Ungheria ad est, Croazia a sud e ad est ed è bagnata dal Mar Adriatico a sudovest (Golfo di Trieste). La capitale è Lubiana. In Slovenia c'è un'importante presenza italiana nella parte istriana, ungherese ad est ed una crescente immigrazione serba e bosniaca. La moneta è l'euro, che dal primero gennaio 2007 è subentrato al tallero sloveno. La festa nazionale ricorre il venticinque giugno, anniversario della dichiarazione d'indipendenza del mille novecento novantuno. 1.1. Wat is het 'parte istriana'? 1.2. En wat wordt daarover gezegd? 1.3. Waarom is 25 juni de nationale feestdag? 1.4. Welke munteenheid werd op 1 januari 2007 vervangen door de euro? '''2. Vertaal de volgende vormen.''' 1. Sono il più vecchio. 2. Lui è buono come lei. 3. Anna è meno brutta di Carla. '''3. Vertaal de volgende vormen van 'bere'.''' 1. Ho bevuto 2. Bevono 3. Bevo '''4. Vertaal de volgende zinnen van het Italiaans naar het Nederlands.''' 1. Il marito ripara la bicicletta per sua moglie. 2. Cameriere, vogliamo fare colazione con i panini. 3. A sinistra ci sono due negozi con dei bagni. 4. Uffa! Il parrucchiere ripara le borse! 5. Il Bancomat è stato visitato a Milano. '''5. Vertaal de volgende zinnen van het Nederlands naar het Italiaans.''' 1. De geldautomaat is dicht bij het postkantoor. 2. De man met zijn echtgenote waren bij de kapper. 3. Jij moet rechtdoor om bij het bedrijf te komen. 4. Helaas, ik heb de melk en de broodjes niet. 5. De appeltaart is betaald met de creditkaart. '''De antwoorden zijn [[Italiaans/Les 14/Antwoorden|hier]] te vinden.''' <div class="center"><[[Italiaans/Inhoudsopgave|Inhoudsopgave]] - [[Italiaans/Les 13|Les 13]] - '''Les 14''' - [[Italiaans/Les 15|Les 15]]></div> {{Sub}} tlcmshhizd2jvhn4jc8kzqin49p0zcx 0 12834 427331 410035 2026-05-17T06:59:40Z Erik Baas 2193 lf 427331 wikitext text/x-wiki {{Index Italiaans}} <div class="center"><[[Italiaans/Inhoudsopgave|Inhoudsopgave]] - [[Italiaans/Les 14|Les 14]] - '''Les 15''' - [[Italiaans/Les 16|Les 16]]></div> == Onderwerp van les 15 == Deze les ('''Lezione Quindici''') gaat over '''ci''' en '''ne''', die eigenlijk beide 'er' betekenen. Dit is een wat makkelijker onderwerp, en dat mag wel na een paar moeilijke lessen! Misschien herkent u dit wel uit het Frans, waar 'y' en 'en' gebruikt worden. Maar pas op: '''ci''' kan ook '''aan/voor ons''' betekenen ([[Italiaans/Les 10|Les 10]] en [[Italiaans/Les 17|17]]). == Ci & ne == '''Ci''' en '''ne''' zijn twee woordjes die iets vervangen wat eerder is genoemd. Ci wordt het meest gebruikt, na elk voorzetsel. Behalve bij een vorm van di in de zin waaruit het iets moet vervangen. Dan gebruik je 'ne'. Ook na een telwoord of als er een hoeveelheid wordt aangeduid krijg je 'ne'. '''''Voorbeelden:''''' Vado '''a Roma''' : Ik ga naar Rome. wordt: '''Ci''' vado : Ik ga '''erheen'''. Nog een: Lui parla sempre '''della città''' : Hij spreekt altijd over de stad wordt: Lui '''ne''' parla sempre : Hij spreekt '''er''' altijd '''over''' De laatste (met een telwoord): Hai quattro '''pizze''' : Jij hebt vier pizza's. wordt: '''Ne''' hai quattro : Je hebt '''er''' vier (van). Let op: wanneer 'ne' gebruikt wordt in combinatie met de voltooid tegenwoordige tijd, verandert de uitgang mee overeenkomstig het getal en het geslacht. Een voorbeeld: Quante birre hai bevuto? Ne ho bevut'''e''' tre: Hoeveel biertjes heb je gedronken? Ik heb er drie gedronken. == Woordenlijst == Klemtoon is met '''vet''' aangegeven. 650. beh... (uitspraak bè) - wel... 651. lo '''stes'''so - hetzelfde 652. '''paz'''zo - gek 653. la '''ta'''glia - de maat 654. il cli'''en'''te - de klant 655. be'''nis'''simo - uitstekend 656. il risto'''ran'''te - het restaurant ---. il do'''lo'''re - de pijn 658. non si può '''fa'''re - dat kun je niet maken/doen 659. il me'''nù''' - het menu 660. in'''ve'''ce che - in plaats van ---. la '''ne'''ve - de sneeuw 662. meravig'''lio'''so - prachtig 663. fan'''tas'''tico - fantastisch 664. du'''ran'''te - tijdens 665. la va'''can'''za - de vakantie 666. il pe'''da'''ggio - de tol 667. la '''fi'''ne - het einde 668. '''tar'''di - laat 669. la '''pis'''ta ci'''cla'''bile - het fietspad ---. il '''pon'''te - de brug 671. la ri'''vis'''ta - het tijdschrift 672. l'accen'''di'''no ''m'' - de aansteker 673. en'''tra'''re - binnengaan 674. il ri'''mor'''chio - de aanhanger 675. pro'''va'''re - proberen 676. la con'''chi'''glia - de schelp 677. la '''gui'''da tele'''fo'''nica - het telefoonboek 678. (ri)tor'''na'''re - terugkomen 679. la ca'''bi'''na tele'''fo'''nica - de telefooncel 680. la '''pul'''ce/le pulci - de vlo/de vlooien 681. la '''tor'''re - de toren 682. cammi'''na'''re - wandelen 683. il lavabo - de wastafel, de wasbak 684. can'''ta'''re - zingen 685. i ba'''ga'''gli - de bagage 686. la panette'''ri'''a - de bakkerij 687. la '''bar'''ba - de baard 688. '''pal'''lido - bleek 689. l''''as'''cia ''v'' - de bijl 690. a'''ma'''ro - bitter 691. bal'''la'''re - dansen 692. il '''tet'''to - het dak 693. garan'''ti'''re - garanderen 694. il '''flau'''to - de fluit 695. l'escur'''sio'''ne ''v'' - de excursie 696. la pa'''ten'''te - het rijbewijs, het diploma 697. le pata'''ti'''ne '''frit'''te - de patat, de frietjes, de patates frites 698. la funi'''vi'''a - de kabelbaan 699. i ves'''ti'''ti - de kleren == Oefeningen == '''1. Lees de volgende tekst en beantwoord daarna de vragen.''' {| valign="top" style="text-align:left;color: inherit; background-color: #f9f9f9;border:1px solid #aaaaaa;padding:5px;" |L'Istria (in croato ed in sloveno Istra) è la più grande penisola del Mare Adriatico (superficie: circa 3.600 km² (chilometri quadri)). Il nome deriverebbe dall'antico popolo degli Istri o dal latino Hister, cioè Danubio, a indicarla come regione del confine danubiano. |- |La maggior parte dell'Istria appartiene attualmente alla Croazia. Una piccola parte, che comprende le città costiere di Isola d'Istria (Izola), Portorose (Portorož), Pirano (Piran) e Capodistria (Koper), rientra invece nel territorio della Slovenia. Una parte minima della penisola (limitata all'incirca ai territori del comune di Muggia e di San Dorligo della Valle/Dolina) si trova in territorio italiano. |- |La costa occidentale dell'Istria è lunga 242,5 km e con le isole 327,5 km. La costa orientale è lunga 202,6 km e con gli isolotti raggiunge i 212,4 km. La lunghezza totale della costa è 445,1 km (la costa frastagliata è lunga il doppio della rete stradale). |} 1.1. Geef aan of de volgende beweringen goed of fout zijn: ''1.1.1. L'Istria è la più grande penisola del Mare Adriatico.'' ''1.1.2. La superficie dell'Istria è circa 3800 km2.'' ''1.1.3. Il nome dell'Istria è dato dall' antico popolo della Slovenia.'' ''1.1.4. L'Istria appartiene a tre paesi.'' ''1.1.5. La costa occidentale dell'Istria è lunga 327,5 km.'' '''2. Vertaal\steeds de eerste zin en zet dan in de 2e zin de juiste vorm.''' 1. Vanno a Milano. .. vanno. 2. Il negozio spedisce gli occhiali oltre il confine. Il negozio .. spedisce gli occhiali. 3. Guidiamo contra la casa. .. guidiamo. '''3. Vertaal de volgende zinnen van het Nederlands in het Italiaans.''' 1. Jij hebt 5 tijdschriften en hij heeft er 8. 2. De vlooien komen altijd terug naar de kabelbaan. 3. --- 4. De klant vindt het restaurant uitstekend. 5. Dat kun je niet maken! Je wandelt met een telefoonboek naar de telefooncel! '''4. Vertaal de volgende zinnen van het Italiaans in het Nederlands.''' 1. Provano il flauto durante il ballo. 2. Il cliente è pazzo, ma lui non lo crede. 3. C'è la neve meravigliosa invece che la pioggia brutta. 4. Per il rimorchio devi pagare pedaggio. 5. La torre è fantastica! '''De antwoorden zijn [[Italiaans/Les 15/Antwoorden|hier]] te vinden.''' <div class="center"><[[Italiaans/Inhoudsopgave|Inhoudsopgave]] - [[Italiaans/Les 14|Les 14]] - '''Les 15''' - [[Italiaans/Les 16|Les 16]]></div> {{Sub}} qbsy1ihzrkxbpkn6dgn7qvezkc7trj3 0 12835 427328 406553 2026-05-17T06:59:35Z Erik Baas 2193 lf 427328 wikitext text/x-wiki {{Index Italiaans}} <div class="center"><[[Italiaans/Inhoudsopgave|Inhoudsopgave]] - [[Italiaans/Les 19|Les 19]] - '''Les 20''' - [[Italiaans/Einde|Einde]]></div> == Onderwerp== Deze les ('''Lezione Venti''') is een afsluitingsexamen. <br> Dit examen bestaat uit een aantal teksten met vragen en een schrijfopdracht. <br> Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten maximaal behaald kunnen worden. ''Let op: beantwoord een open vraag altijd in het Nederlands, behalve als het anders is aangegeven. Als je in het Italiaans antwoordt, levert dat 0 punten op.'' {| width="100%" | style="color: black; background-color:#BBBBBB; text-align: left;" | '''TEKST 1''' |} <span style="font-size: small;">1p</span> ○ '''1''' Hoe laat was het op het schip toen het in aanraking kwam met een ijsberg? <br> <br> <span style="font-size: small;">1p</span> ● '''2''' Wat is er zo bijzonder aan de Titanic? :'''A''' De Titanic was het eerste schip dat tegen een ijsberg op voer. :'''B''' De Titanic was in zijn tijd het grootste en meest luxueuze schip. :'''C''' De Titanic is gebouwd in Belfast. <br> <span style="font-size: small;">1p</span> ○ '''3''' Wat gebeurde er met de overlevenden na de ramp? <br> <br> <span style="font-size: small;">2p</span> ○ '''4''' Wordt er nu niet meer over de Titanic gesproken? Licht toe. {| class="wikitable" width="100%" | '''''RMS Titanic''''' Il RMS Titanic era una nave passeggeri britannica della Olympic class, divenuta famosa per la collisione con un iceberg nella notte tra il 14 e il 15 aprile 1912, e il conseguente drammatico affondamento avvenuto nelle prime ore del giorno. Secondo di un trio di transatlantici, il Titanic, con le sue due navi gemelle Olympic e Britannic, era stato progettato per offrire un collegamento settimanale con l’America, e garantire il dominio delle rotte oceaniche alla White Star Line. Costruito presso i cantieri Harland and Wolff di Belfast, il Titanic era al tempo la più grande e lussuosa nave del mondo. Durante il suo viaggio inaugurale (da Southampton a New York, via Cherbourg e Queenstown), entrò in collisione con un iceberg alle 23:40 (ora della nave) di domenica 14 aprile 1912. L’impatto squarciò la fiancata destra del transatlantico, che affondò due ore e 40 minuti più tardi (alle 2:20 del 15 aprile) spezzandosi in due tronconi. La sciagura - in cui persero la vita 1517 dei 2227 passeggeri imbarcati - suscitò un'enorme impressione e determinò la fine di un'epoca idealizzata (la Belle époque) che sposava il materialismo al romanticismo, sognando uno sviluppo pressoché illimitato della scienza e della tecnica. Fu anche l'occasione per la convocazione della prima conferenza sulla sicurezza della vita umana in mare. Ancora oggi resta la più grave tragedia della storia della navigazione civile di tutti i tempi. |} {| width="100%" | style="color: black; background-color:#BBBBBB; text-align: left;" | '''TEKST 2''' |} <span style="font-size: small;">1p</span> ○ '''5''' Wat wordt er bericht over de Dalai Lama? <br> <br> <span style="font-size: small;">1p</span> ○ '''6''' Wat wil de Tibetaanse regering met de acties bereiken? <br> <br> <span style="font-size: small;">1p</span> ○ '''7''' Wat vindt de Dalai Lama wel? Noem iets belangrijks in China. <br> <br> <span style="font-size: small;">1p</span> ○ '''8''' Waarom vindt de Dalai Lama dit? <br> <br> <span style="font-size: small;">1p</span> ○ '''9''' Wat zal er gebeuren in Tibet, volgens de Dalai Lama? {| class="wikitable" width="100%" | '''''Il Dalai Lama teme l'allargamento del conflitto''''' Il Dalai Lama teme che la violenza a Lhasa possa continuare, per questo invita Pechino a cambiare atteggiamento nei confronti della questione tibetana. In un'intervista alla BBC - nel corso della quale conferma, tra l'altro, il suo sostegno alle Olimpiadi in Cina ad agosto - il leader tibetano in esilio ha espresso le sue "serie preoccupazioni" per nuovi scontri e disordini: "La situazione è diventata veramente molto, molto tesa. Oggi come ieri il fronte tibetano è determinato, ma altrettanto lo è la parte cinese. Questo significa che ci saranno altre sofferenze e uccisioni". Di qui l'invito del Dalai Lama alla Cina perchè cambi approccio: "Il governo cinese resta aggrappato alla sua politica, non guarda la realtà. Semplicemente mantengono la loro posizione. Ovviamente possono avere il controllo, ma non possono controllare la mente delle persone". Il leader tibetano in esilio ha poi ribadito che le Olimpiadi a Pechino devono tenersi, dal momento che rappresentano un'opportunità per la Cina di mostrare il loro sostegno ai principi di libertà. |} '''Hiertussen zouden nog een aantal teksten met daarbij nog circa 21 vragen kunnen. Als dit wordt gedaan, heeft het examen de opzet van een echt officieel talenexamen van middelbare scholen: eerst zo'n 30 vragen over een leestekst en dan nog een schrijfopdracht!''' {| width="100%" | style="color: black; background-color:#BBBBBB; text-align: left;" | '''SCHRIJFOPDRACHT''' |} <span style="font-size: small;">13p</span> ○ '''31''' Schrijf een brief in het Italiaans! Bij de beoordeling wordt er niet alleen op gelet of je correct Italiaans gebruikt hebt, maar ook of je brief een goedlopend geheel is. <div class="center"><[[Italiaans/Inhoudsopgave|Inhoudsopgave]] - [[Italiaans/Les 19|Les 19]] - '''Les 20''' - [[Italiaans/Einde|Einde]]></div> {{Sub}} ri4ujy6xyqg6p1hccq7i5f198y9l8qw 0 12838 427329 405501 2026-05-17T06:59:38Z Erik Baas 2193 lf 427329 wikitext text/x-wiki {{Index Italiaans}} <div class="center"><[[Italiaans/Inhoudsopgave|Inhoudsopgave]] - [[Italiaans/Les 17|Les 17]] - '''Les 18''' - [[Italiaans/Les 19|Les 19]]></div> == Onderwerp van les 18 == Deze les ('''Lezione Diciotto''') gaat over de '''congiuntivo''' en het '''passivum'''. Een werkwoordenles dus. == Congiuntivo == De congiuntivo, conjunctief of aanvoegende wijs wordt slechts in een paar gevallen gebruikt. Het is echter wel belangrijk en ook best moeilijk. De congiuntivo wordt gebruikt om te zeggen dat een uitspraak subjectief is, dus in geval van twijfel of onzekerheid en staat meestal in de bijzin. Anders dan in het Nederlands wordt in de italiaanse spreektaal de congiuntivo regelmatig gebruikt, bijvoorbeeld in ''Mi scusi, un' informazione'' (''Dat u mij verontschuldige (=pardon), mag ik u iets vragen''). Ook na bepaalde werkwoorden en in uitdrukkingen wordt de congiuntivo gebruikt. De congiuntivo wordt gebruikt bij # een verzoek # subjectieve uitspraken (twijfel/onzekerheid), dus bijvoorbeeld na de werkwoorden credere en pensare. (hier kan de indicativo soms ook gebruikt worden). Het gaat om een mening of veronderstelling. # een wil, hoop of wens # een gevoel of toestand # onpersoonlijke uitdrukkingen # enkele voegwoorden, daarover meer in de volgende les. # een manier of omstandigheid Voorbeelden: Credo che tu abbia ragione : Ik geloof dat je gelijk hebt Penso che siano malati : Ik denk dat ze ziek zijn '''Er zijn vier tijden van de congiuntivo:''' #''Congiuntivo presente'' #''Congiuntivo passato'' #''Congiuntivo imperfetto'' #''Congiuntivo trapassato'' '''Vet''' wordt hieronder gebruikt om de uitgangen te verduidelijken, niet om de klemtoon aan te geven. De vervoegingen zijn: ===Congiuntivo Presente=== {| border="1" cellspacing="0" cellpadding="5" | ||parlare||credere||partire||bgcolor="#ABCDEF"|essere||bgcolor="#ABCDEF"|avere |- |(io)||parl'''i'''||cred'''a'''||part'''a'''||bgcolor="#ABCDEF"|sia||bgcolor="#ABCDEF"|abbia |- |(tu)||parl'''i'''||cred'''a'''||part'''a'''||bgcolor="#ABCDEF"|sia||bgcolor="#ABCDEF"|abbia |- |(lui/lei)||parl'''i'''||cred'''a'''||part'''a'''||bgcolor="#ABCDEF"|sia||bgcolor="#ABCDEF"|abbia |- |(noi)||parl'''iamo'''||cred'''iamo'''||part'''iamo'''||bgcolor="#ABCDEF"|siamo||bgcolor="#ABCDEF"|abbiamo |- |(voi)||parl'''iate'''||cred'''iate'''||part'''iate'''||bgcolor="#ABCDEF"|siate||bgcolor="#ABCDEF"|abbiate |- |(loro)||parl'''ino'''||cred'''ano'''||part'''ano'''||bgcolor="#ABCDEF"|siano||bgcolor="#ABCDEF"|abbiano |} ===Congiuntivo Passato=== De congiuntivo passato wordt gevormd door:'''essere/avere in congiuntivo presente + voltooid deelwoord'''. {| border="1" cellspacing="0" cellpadding="5" | ||parlare||credere||partire |- |(io)||abbia parlato||abbia creduto||sia partito |- |(tu)||abbia parlato||abbia creduto||sia partito |- |(lui/lei)||abbia parlato||abbia creduto||sia partito |- |(noi)||abbiamo parlato||abbiamo creduto||siamo partiti |- |(voi)||abbiate parlato||abbiate creduto||siate partiti |- |(loro)||abbiano parlato||abbiano creduto||siano partiti |} ===Congiuntivo Imperfetto=== {| border="1" cellspacing="0" cellpadding="5" | ||parlare||credere||partire||bgcolor="#ABCDEF"|essere||bgcolor="#ABCDEF"|avere |- |(io)||parl'''assi'''||cred'''essi'''||part'''issi'''||bgcolor="#ABCDEF"|fossi||bgcolor="#ABCDEF"|av'''essi''' |- |(tu)||parl'''assi'''||cred'''essi'''||part'''issi'''||bgcolor="#ABCDEF"|fossi||bgcolor="#ABCDEF"|av'''essi''' |- |(lui/lei)||parl'''asse'''||cred'''esse'''||part'''isse'''||bgcolor="#ABCDEF"|fosse||bgcolor="#ABCDEF"|av'''esse''' |- |(noi)||parl'''assimo'''||cred'''essimo'''||part'''issimo'''||bgcolor="#ABCDEF"|fossimo||bgcolor="#ABCDEF"|av'''essimo''' |- |(voi)||parl'''aste'''||cred'''este'''||part'''iste'''||bgcolor="#ABCDEF"|foste||bgcolor="#ABCDEF"|av'''este''' |- |(loro)||parl'''assero'''||cred'''essero'''||part'''issero'''||bgcolor="#ABCDEF"|fossero||bgcolor="#ABCDEF"|av'''essero''' |} ===Congiuntivo Trapassato=== De congiuntivo trapassato wordt gevormd door: '''Essere/Avere in de congiuntivo imperfetto + voltooid deelwoord''' {| border="1" cellspacing="0" cellpadding="5" | ||parlare||credere||partire |- |(io)||avessi parlato||avessi creduto||fossi partito |- |(tu)||avessi parlato||avessi creduto||fossi partito |- |(lui/lei)||avesse parlato||avesse creduto||fosse partito |- |(noi)||avessimo parlato||avessimo creduto||fossimo partiti |- |(voi)||aveste parlato||aveste creduto||foste partiti |- |(loro)||avessero parlato||avessero creduto||fossero partiti |} == Passief == Het passief of het passivo is de lijdende vorm. Het is niet bekend wie de handeling uitvoert. Het subject ondergaat de handeling. Het Italiaanse passief wordt gevormd door een vorm van '''essere of venire + voltooid deelwoord''' Voorbeeld: '''La porta '''è''' aperta.''' ''(De deur is geopend.)'' '''La porta '''viene''' aperta.''' ''(De deur wordt geopend.)'' Hoe dit werkt, kan ik laten zien door een tabelletje: {| {{Wikitable}} ! colspan = 3 | Indicativo |- ! Tijd || essere || venire |- | Presente || ''è'' aperto || ''viene'' aperto |- | Passato prossimo || ''è'' stato aperto || &nbsp; |- | Imperfetto || ''era'' aperto || ''veniva'' aperto |- | Trapassato prossimo || ''era stato'' aperto || &nbsp; |- | Passato remoto || ''fu'' aperto || ''venne'' aperto |- | Trapassato remoto || ''fu stato'' aperto || &nbsp; |- | Futuro || ''sarà'' aperto || ''verrà'' aperto |- ! colspan = 3 | Congiuntivo |- | Presente || ''sia'' aperto || ''venga'' aperto |- | Passato || ''sia'' aperto || &nbsp; |- | Imperfetto || ''fosse'' aperto || ''venisse'' aperto |- | Trapassato || ''fosse stato'' aperto || &nbsp; |} <div class="center"><[[Italiaans/Inhoudsopgave|Inhoudsopgave]] - [[Italiaans/Les 17|Les 17]] - '''Les 18''' - [[Italiaans/Les 19|Les 19]]></div> {{Sub}} 48iul9pc4vcu0l2f39hs0v313664882 0 12839 427332 405502 2026-05-17T06:59:40Z Erik Baas 2193 lf 427332 wikitext text/x-wiki {{Index Italiaans}} <div class="center"><[[Italiaans/Inhoudsopgave|Inhoudsopgave]] - [[Italiaans/Les 18|Les 18]] - '''Les 19''' - [[Italiaans/Les 20|Les 20]]></div> == Onderwerp van les 19 == Deze les ('''Lezione Dicianove''') gaat over de '''condizionale''' en '''voegwoorden'''. == Condizionale == De condizionale presente is de voltooid toekomende tijd. Je gebruikt hem als je wilt zeggen dat je iets zou gaan doen. Voorbeeld: Ik zou daar wonen. wordt: Abiterei là. De condizionale presente wordt ook in de volgende situaties gebruikt. Als je een wens uitdrukt: mangerei volentieri una fetta di torta = ik zou graag een stuk taart eten. Als je iemand iets op een beleefde manier wil vragen: Scusi, mi aiuterebbe con questo esercizio? = Pardon, zou u mij kunnen helpen met deze opdracht? Als je iemand advies geeft: Dove posso trovare un parrucchiere? Io andrei da Jan Jansen. = Waar kan ik een kapper vinden? Ik zou naar (kapper) Jan Jansen gaan. Als je een twijfel wil uitdrukken: Tra questi pantaloni non saprei quale scegliere = Ik zou niet weten welke broek ik tussen deze zou kiezen. Als je een actie/gebeurtenis beschrijft die afhangt van een andere actie/gebeurtenis: Non ho la macchina ora, altrimenti vi darei un passaggio = Ik heb de auto nu niet, anders zou ik jullie een rit geven. Tabel: {| border="1" cellspacing="0" cellpadding="5" | ||parlare||credere||partire||bgcolor="#ABCDEF"|essere||bgcolor="#ABCDEF"|avere |- |(io)||parlerei||crederei||partirei||bgcolor="#ABCDEF"|sarei||bgcolor="#ABCDEF"|avrei |- |(tu)||parleresti||crederesti||partiresti||bgcolor="#ABCDEF"|saresti||bgcolor="#ABCDEF"|avresti |- |(lui/lei)||parlerebbe||crederebbe||partirebbe||bgcolor="#ABCDEF"|sarebbe||bgcolor="#ABCDEF"|avrebbe |- |(noi)||parleremmo||crederemmo||partiremmo||bgcolor="#ABCDEF"|saremmo||bgcolor="#ABCDEF"|avremmo |- |(voi)||parlereste||credereste||partireste||bgcolor="#ABCDEF"|sareste||bgcolor="#ABCDEF"|avreste |- |(loro)||parlerebbero||crederebbero||partirebbero||bgcolor="#ABCDEF"|sarebbero||bgcolor="#ABCDEF"|avrebbero |} Onregelmatigheden: '''andare''': andrei, andresti, andrebbe, andremmo, andreste, andrebbero '''rimanere''': rimarrei, rimarresti, rimarrebbe, rimarremmo, rimareste, rimarrebbero '''tenere''': terrei, terresti, terrebbe, terremmo, terreste, terrebbero '''venire''': verrei, verresti, verrebbe, verremmo, verreste, verrebbero '''volere''': vorrei, vorresti, vorrebbe, vorremmo, vorreste, vorrebbero ===Condizionale passato=== De condizionale kent ook een verleden tijd, zeg maar een voltooid verleden toekomende tijd. '''Regel voor de vorming: condizionale van essere/avere + volt. deelw.''' Je gebruikt hem als je zegt: Ik zou daar gewoond hebben. wordt: Avrei abitato là. Tabel: {| border="1" cellspacing="0" cellpadding="5" | ||parlare||credere||sentire |- |(io)||avrei parlato||avrei creduto||avrei sentito |- |(tu)||avresti parlato||avresti creduto||avresti sentito |- |(lui/lei)||avrebbe parlato||avrebbe creduto||avrebbe sentito |- |(noi)||avremmo parlato||avremmo creduto||avremmo sentito |- |(voi)||avreste parlato||avreste creduto||avreste sentito |- |(loro)||avrebbero parlato||avrebbero creduto||avrebbero sentito |} ''De voltooide deelwoorden worden net als anders '''wel''' vervoegd!'' <div class="center"><[[Italiaans/Inhoudsopgave|Inhoudsopgave]] - [[Italiaans/Les 18|Les 18]] - '''Les 19''' - [[Italiaans/Les 20|Les 20]]></div> {{Sub}} 7kjo0tbx1i9sal7de1hm554ij8e2zmu 0 12840 427330 405499 2026-05-17T06:59:40Z Erik Baas 2193 lf 427330 wikitext text/x-wiki {{Index Italiaans}} <div class="center"><[[Italiaans/Inhoudsopgave|Inhoudsopgave]] - [[Italiaans/Les 15|Les 15]] - '''Les 16''' - [[Italiaans/Les 17|Les 17]]></div> == Onderwerp van les 16 == Deze les ('''Lezione Sedici''') gaat over het '''gerundio''' en het '''onvoltooid deelwoord'''. == Het onvoltooid deelwoord == Het onvoltooid deelwoord is een vorm van het werkwoord die een toestand of de voortgang aangeeft van het onderwerp van de zin. ''Voorbeeld:'' Wandelend naar de supermarkt vertelt hij/zij zijn/haar geschiedenis. Het onvoltooid deelwoord wordt als volgt gevormd: Stam van werkwoord op ---> uitgang: '''-ar --> -ando''' '''-er --> -endo''' '''-ir --> -endo''' Het voorbeeldzinnetje wordt in vertaling: Camminando al supermercato mi racconta la sua storia. == Woorden == De klemtoon is '''vet''' aangegeven. 700. ascol'''ta'''re - luisteren 701. telefo'''na'''re - telefoneren, bellen 702. deside'''ra'''re - wensen, verlangen 703. pu'''li'''re - reinigen, schoonmaken 704. il comple'''an'''no - de verjaardag 705. la ma'''ti'''ta - het potlood 706. il ca'''mi'''no - de (open) haard 707. (la) pi'''pì''' - (het) plassen. Dit komt niet als werkwoord voor. 708. Devo fare pipì. - Ik moet plassen. 709. diseg'''na'''re - tekenen 710. il di'''seg'''no - de tekening 711. la vernice - de verf 712. la pit'''tu'''ra - het schilderij 713. la galle'''ri'''a - de galerie 714. l'ar'''tis'''ta ''m!'' - de kunstenaar 715. l'ele'''zio'''ne ''v'' - de verkiezing 716. la po'''li'''tica - de politiek 717. l' au'''tis'''ta - de automobilist (mannelijk) <div class="center"><[[Italiaans/Inhoudsopgave|Inhoudsopgave]] - [[Italiaans/Les 15|Les 15]] - '''Les 16''' - [[Italiaans/Les 17|Les 17]]></div> {{Sub}} 250at2wc2lmsgd9wu40st4x41xtqwvx 0 12841 427333 409887 2026-05-17T06:59:41Z Erik Baas 2193 lf 427333 wikitext text/x-wiki {{Index Italiaans}} <div class="center"><[[Italiaans/Inhoudsopgave|Inhoudsopgave]] - [[Italiaans/Les 16|Les 16]] - '''Les 17''' - [[Italiaans/Les 18|Les 18]]></div> == Onderwerp van les 17 == Deze les ('''Lezione Diciasette''') gaat over de '''vervanging van een lijdend voorwerp of een meewerkend voorwerp''' door een ander woordje. ==Vervanging van een lijdend voorwerp== De volgende woorden worden gebruikt om een lijdend voorwerp te vervangen. {| valign="top" style="text-align:left;color: inherit; background-color: #f9f9f9;border:1px solid #aaaaaa;padding:5px;" |''mi'' || ''mij, me'' |- |''ti'' || ''jou, je'' |- |''lo, la, La'' || ''hem, haar, het, u'' |- |''ci'' || ''(uitspraak "tsjie") ons'' |- |''vi'' || ''jullie'' |- |''li, le'' || ''hen, hun'' |} Voorbeeldzinnen: '''(Tu) mi hai visto.''': Jij hebt mij gezien. '''(Io) ti ho visto.''' :Ik heb jou/je gezien. '''Ludo? L'ho visto!''' : Ludo? Ik heb hem gezien! '''Carla? La vedo!''' : Carla? Ik zie haar! '''(Io) non La capisco, signora.''' : Ik begrijp u niet, mevrouw. '''(Lui) ci ha visto.''' : Hij heeft ons gezien. '''Vi vedo!''' : Ik zie jullie! '''Li scrivo.''' : Ik schrijf ze. (bijvoorbeeld boeken of brieven) '''Le mangio.''' : Ik eet ze. (het lijdend voorwerp is vrouwelijk meervoud, zoals aardbeien) Ook zelfstandige naamwoorden kunt u vervangen door bovenstaande woorden, maar dan natuurlijk alleen door lo, la, li en le. '''Paolo vende i libri.''' wordt '''Paolo li vende.''' '''Mangio le fragole.''' wordt '''Le mangio.''' '''Afspraak: deze woorden komen ''voor'' de persoonsvorm!!!''' Als het zelfstandig naamwoord een functie als lijdend voorwerp heeft, dan gebeurt er in de verleden tijd (specifieker: met de participio passato) wat geks: de uitgangen veranderen mee overeenkomstig het getal en geslacht van het zelfstandig naamwoord. Dit hebben we bijvoorbeeld ook in Les 4 bij de voltooid tegenwoordige tijd, in Les 5 bij de wederkerende werkwoorden en in Les 15 bij het gebruik van 'ne' gezien. Enkele voorbeelden: '''Hai visto le case? Si, le ho viste.''': Heb je de huizen gezien? Ja, ik heb ze gezien. '''Avevi già comprato i libri? No, non li avevo già comprati.''': Had je de boeken al gekocht? Nee, ik had ze nog niet gekocht. ==Vervanging van een meewerkend voorwerp== {| valign="top" style="text-align:left;color: inherit; background-color: #f9f9f9;border:1px solid #aaaaaa;padding:5px;" |'''mi'''|| mij, me |- |'''ti''' || jou, je |- |'''gli, le, Le''' || hem, haar, het, U |- |'''ci''' || ons |- |'''vi''' || jullie |- |'''gli''' || hen, hun |} Deze woorden worden hetzelfde gebruikt als die van het lijdend voorwerp: Mi porta il vino. Hij/Zij/Het brengt mij de wijn. Breng me de wijn! Ti porta il vino. Hij/Zij/Het brengt jou de wijn. Gli porta il vino. Hij/Zij/Het brengt hem de wijn. Le porta il vino. Hij/Zij/Het brengt haar/U de wijn. Ci porta il vino. Hij/Zij/Het brengt ons de wijn. Lui vi porta il vino. Hij brengt jullie de wijn. Lui porta gli il vino. Hij brengt hun de wijn. Niet te moeilijk. Dit kwam trouwens ook aan bod in [[Italiaans/Les 10|Les 10]]. U kunt dit als herhaling gebruiken. ==Allebei de vervangingen in een zin== Je kunt ook een zin tegenkomen waarin en een lijdend voorwerp en een meewerkend voorwerp worden vervangen: Me lo porta. (Hij/Zij/Het brengt het mij. Breng hem/het me!) '''Bij dit soort zinnen komt de vervanging van het meewerkend voorwerp voor de vervanging van het lijdend voorwerp!''' Let op, de verandering van de uitgang van het werkwoord zoals we dat hierboven bij het lijdend voorwerp hebben besproken, komt niet voor als het zelfstandig naamwoord of persoonlijk voornaamwoord als meewerkend voorwerp fungeert. '''Hai comprato dei fiori per lei? Si, le ho comprato dei fiori.''': Heb je bloemen voor haar gekocht? Ja, ik heb bloemen voor haar gekocht. <div class="center"><[[Italiaans/Inhoudsopgave|Inhoudsopgave]] - [[Italiaans/Les 16|Les 16]] - '''Les 17''' - [[Italiaans/Les 18|Les 18]]></div> {{Sub}} l8mmkdumfnpnxlax4t21u3cu93i5l1k 0 12843 427349 425136 2026-05-17T07:01:38Z Erik Baas 2193 lf 427349 wikitext text/x-wiki {{Index Italiaans}} <div class="center"><[[Italiaans/Les 20|Terug naar het examen (Les 20)]]></div> == Nawoord == Dit is het einde van de cursus Italiaans. Misschien heeft u nog iets aan de extra pagina's die onderaan staan aangegeven. Op de pagina [[Italiaans/Meningen|Meningen]] kunt u uw oordeel over deze cursus geven met welkome suggesties ter verbetering. Als u het voorgaande examen met een voldoende heeft afgesloten, kunt u er nu met een gerust hart van uitgaan dat u zich redelijk kunt redden in het Italiaans. Zeker met een goede basiskennis van de grammatica en de woorden! ''Gefeliciteerd!'' <div class="center">< [[Italiaans/Les 20|Terug naar het examen (Les 20)]] ></div> <div class="center">< [[Italiaans/Nuttige woorden|Overig: Nuttige woorden en meer]] - [[Italiaans/Grammatica|Grammatica]] - [[Italiaans/Grammaticaoverzicht|Grammatica-overzicht]] - [[Italiaans/Woordenlijsten|Woordenlijsten]] - {{Nowrap|[[Italiaans/Cultuur|Cultuur en eetgewoonten van Italië]]}} - [[Italiaans/Meningen|Meningen]] ></div> {{Sub}} bigp586lzkh67bjige7j5cg4hgr8lvx 0 14190 427358 408253 2026-05-17T07:07:51Z Erik Baas 2193 lf 427358 wikitext text/x-wiki {{Bi}} __NOTOC__ {|border="0" align="center" cellpadding="6" |align="center"|[[Afbeelding:Flag of Romania.svg|70px|Steagul României]] |align="center"|<span style='font-size: larger;'>Roemeens ~ Română</span><br><br><span style='font-size: large;'>Leer de Roemeense taal</span> |- |align="center"|''Steagul României<br>Vlag van Roemenië'' |align="center"|[[Roemeens/Inhoud|Inhoudsopgave >>]] |} <div style='text-align: center;'> {| align="center" |- | <div style='text-align: center;'>[[Afbeelding:Flag of Moldova.svg|70px|Steagul Republicii Moldova]]</div> | <div style='text-align: center;'>[[Afbeelding:Flag of Romania.svg|59px|Steagul României]]</div> | <div style='text-align: center;'>[[Afbeelding:Flag of Vojvodina.svg|70px|Steagul Voivodinei]]</div> |- | <div style='text-align: center;'><span style='font-size: small;'>''Republica Moldova<br>Moldavië''</span></div> | <div style='text-align: center;'><span style='font-size: small;'>''România<br>Roemenië''</span></div> | <div style='text-align: center;'><span style='font-size: small;'>''Voivodina<br>Vojvodina''</span></div> |} <span style='font-size: xx-large;'>[[Roemeens/Inhoud|Inhoudsopgave >>]]</span> </div> {{Boek}}{{Fase|2}} {{Navigatie Indo-Europees}} [[Categorie:Taal]] qkgc0o951zqnwczmsfr02wu0nf2la9r 4 14280 427373 422813 2026-05-17T07:08:12Z Erik Baas 2193 lf 427373 wikitext text/x-wiki {{Wachtruimte}}<!-- {{Bi}} --> {|border="0" align="center" cellpadding="6" |align="center"|[[Afbeelding:Flag of Croatia.svg|70px|Vlag van Kroatië]] |align="center"|<span style='font-size: larger;'>Kroatisch</span><br><br><span style='font-size: large;'>Leer de Kroatische taal!</span> |- |align="center"|''Vlag van Kroatië<br>'' |align="center"|[[/Inhoudsopgave/]] >> |} <div style='text-align: center;'> [[Afbeelding:Porec riva.jpg|450px|Poreč]]<br><span style='font-size: small;'>''Poreč, Istra<br>Poreč, Istrië''</span> {| align="center" |- | <div style='text-align: center;'>[[Afbeelding:Flag of Croatia.svg|70px|Vlag van Kroatië]]</div> |- | <div style='text-align: center; font-size: small;'>''Hrvatska<br>Kroatië''</div> |} <span style='font-size: xx-large;'>[[/Inhoudsopgave/]] >></span> </div> {{Navigatie Indo-Europees}} { {Boek}} { {Fase1}} [ [Categorie:Taal]] tn9fab4mfepfbhvukt1z2fn7x6fvacs 4 14281 427374 399681 2026-05-17T07:08:15Z Erik Baas 2193 lf 427374 wikitext text/x-wiki <div style="float: right; width: 35%;"> {|width="100%" cellspacing="0" cellpadding="5" style="margin-top: 0.8em;" | width="100%" colspan="3" cellspacing="5" cellpadding="5" style="margin: 0.8em; border: 1px solid silver; font-size: 105%;" | '''<div style="text-align: center; glied.lycos.de/">Inhoudsopgave</div>''' ---- ;Introductie *[[Kroatisch/Introductie|Introductie bij de cursus]] ;Lessen *[[Kroatisch/Les01|Predavanje 1]] *[[Kroatisch/Les02|Predavanje 2]] *[[Kroatisch/Les03|Predavanje 3]] *[[Kroatisch/Les04|Predavanje 4]] *[[Kroatisch/Les05|Predavanje 5]] *[[Kroatisch/Les06|Predavanje 6]] *[[Kroatisch/Les07|Predavanje 7]] *[[Kroatisch/Les08|Predavanje 8]] *[[Kroatisch/Les09|Predavanje 9]] *[[Kroatisch/Les10|Predavanje 10]] ;Overig *[[Kroatisch/Nuttige woorden|Nuttige woorden]] *[[Kroatisch/Grammaticaoverzicht|Grammatica-overzicht]] *[[Kroatisch/Meningen|Meningen]] ;Auteurs *[[Gebruiker:Dion|Dion]] |}</div> <div style="float: left; width: 55%;"> {|width="100%" cellspacing="0" cellpadding="5" style="margin-top: 0.8em;" | width="100%" colspan="3" cellspacing="5" cellpadding="5" style="margin: 0.8em; border: 1px solid silver; font-size: 105%;" | <div style="text-align: center;">'''<span style="font-size: large;">De taal</span>'''</div> ---- Het '''''Kroatisch''''' is een (Zuid-)Slavische taal die verwant is aan het [[Russisch]], [[Pools]], [[Tsjechisch]] en [[Bulgaars]]. Het meest is het Kroatisch echter verwant aan het[[Sloveens]], [[Bosnisch]] en [[Servisch]], waarvan het Kroatisch samen met de laatste 2 vaak tot 1 taal wordt gerekend: Het Servo-Kroatisch. Het Kroatisch wordt voornamelijk gesproken in Kroatië, maar ook in aangrenzende gebieden in Bosnië-Herzegovina, Slovenië en Servië. Het Kroatisch wordt dus door zo'n 5 miljoen mensen als moedertaal gesproken. ---- <div style="text-align: center;">'''<span style="font-size: large;">Het land</span>'''</div> ---- [[Afbeelding:Rijeka-view-2.jpg|120px|right|Rijeka]] [[Afbeelding:Cathedral of Split2.jpg|120px|right|Split]] '''''Hrvatska''''' is een land dat van oudsher een populaire vakantiebestemming is! En terecht, want Kroatië heeft een heerlijk klimaat, ongekend mooie historische en culturele schatten en een prachtige natuur, want een groot deel van het land is bebost. En natuurlijk niet vergeten: De Kroatische kust aan de Adriatische Zee! Vooral Istrië (''Istra'') en Dalmatië trekken daarom miljoenen bezoekers. Kroatië heeft een roerig verleden achter zich; Het communisme, de oorlogen en ook de tijden voor de oorlogen. <gallery> Afbeelding:Rovinj.jpg|Rovinj, Istra Afbeelding:Zageb Croatian National Theater.jpg|Zagreb </gallery> |}</div> {{Navigatie Indo-Europees}} {{Sub}} n5mhub6wi2sir7zmhr6rbcz7o66zicl 0 14285 427366 407013 2026-05-17T07:07:55Z Erik Baas 2193 lf 427366 wikitext text/x-wiki {{Bi}} {|border="0" align="center" cellpadding="6" |align="center"|[[Afbeelding:Flag of Spain.svg|70px|Bandera de España]] |align="center"|<span style='font-size: larger;'>Spaans&nbsp;&nbsp;~&nbsp;&nbsp;Español</span><br><br><span style='font-size: large;'>Leer Spaans!&nbsp;&nbsp;~&nbsp;&nbsp;¡Aprende español!</span> |- |align="center"|''Bandera de España<br>Vlag van Spanje'' |align="center"|[[Spaans/Inhoudsopgave|Ga naar de inhoudsopgave >>]] |} <div style='text-align: center;'> [[Afbeelding:Sagrada Familia.jpg|350px|Barcelona|link=Spaans/Inhoudsopgave]]<br><span style='font-size: small;'>''Catedral de la Sagrada Familia, Barcelona<br>Sagrada Familia, Barcelona''</span> {| align="center" |- | <div style='text-align: center;'>[[Afbeelding:Flag of Spain.svg|70px|Bandera de España]]</div> | <div style='text-align: center;'>[[Afbeelding:Flag of Argentina.svg|59px|Bandera de Argentina]]</div> | <div style='text-align: center;'>[[Afbeelding:Flag of Chile.svg|70px|Bandera de Chile]]</div> | <div style='text-align: center;'>[[Afbeelding:Flag of Uruguay.svg|70px|Bandera de Uruguay]]</div> | <div style='text-align: center;'>[[Afbeelding:Flag of Paraguay.svg|70px|Bandera de Paraguay]]</div> | <div style='text-align: center;'>[[Afbeelding:Flag of Peru.svg|70px|Bandera de Perú]]</div> | <div style='text-align: center;'>[[Afbeelding:Flag of Ecuador.svg|70px|Bandera de Ecuador]]</div> |- | <div style='text-align: center;'><span style='font-size: small;'>''España<br>Spanje''</span></div> | <div style='text-align: center;'><span style='font-size: small;'>''Argentina<br>Argentinië''</span></div> | <div style='text-align: center;'><span style='font-size: small;'>''Chile<br>Chili''</span></div> | <div style='text-align: center;'><span style='font-size: small;'>''Uruguay<br>Uruguay''</span></div> | <div style='text-align: center;'><span style='font-size: small;'>''Paraguay<br>Paraguay''</span></div> | <div style='text-align: center;'><span style='font-size: small;'>''Perú<br>Peru''</span></div> | <div style='text-align: center;'><span style='font-size: small;'>''Ecuador<br>Ecuador''</span></div> |- | <div style='text-align: center;'>[[Afbeelding:Flag of Bolivia.svg|70px|Bandera de Bolivia]]</div> | <div style='text-align: center;'>[[Afbeelding:Flag of Colombia.svg|70px|Bandera de Colómbia]]</div> | <div style='text-align: center;'>[[Afbeelding:Flag of Venezuela.svg|70px|Bandera de Venezuela]]</div> | <div style='text-align: center;'>[[Afbeelding:Flag of Panama.svg|70px|Bandera de Panama]]</div> | <div style='text-align: center;'>[[Afbeelding:Flag of Costa Rica.svg|70px|Bandera de Costa Rica]]</div> | <div style='text-align: center;'>[[Afbeelding:Flag of Nicaragua.svg|70px|Bandera de Nicaragua]]</div> | <div style='text-align: center;'>[[Afbeelding:Flag of Honduras.svg|70px|Bandera de Honduras]]</div> |- | <div style='text-align: center;'><span style='font-size: small;'>''Bolivia<br>Bolivia''</span></div> | <div style='text-align: center;'><span style='font-size: small;'>''Colombia<br>Colombia''</span></div> | <div style='text-align: center;'><span style='font-size: small;'>''Venezuela<br>Venezuela''</span></div> | <div style='text-align: center;'><span style='font-size: small;'>''Panama<br>Panama''</span></div> | <div style='text-align: center;'><span style='font-size: small;'>''Costa Rica<br>Costa Rica''</span></div> | <div style='text-align: center;'><span style='font-size: small;'>''Nicaragua<br>Nicaragua''</span></div> | <div style='text-align: center;'><span style='font-size: small;'>''Honduras<br>Honduras''</span></div> |- | <div style='text-align: center;'>[[Afbeelding:Flag of El Salvador.svg|70px|Bandera del Salvador]]</div> | <div style='text-align: center;'>[[Afbeelding:Flag of Guatemala.svg|70px|Bandera de Guatemala]]</div> | <div style='text-align: center;'>[[Afbeelding:Flag of Mexico.svg|70px|Bandera de México]]</div> | <div style='text-align: center;'>[[Afbeelding:Flag of Cuba.svg|70px|Bandera de Cuba]]</div> | <div style='text-align: center;'>[[Afbeelding:Flag of the Dominican Republic.svg|70px|Bandera de la República Dominicana]] </div> | <div style='text-align: center;'>[[Afbeelding:Flag of the United States.svg|70px|Bandera de Estados Unidos]]</div> | <div style='text-align: center;'>[[Afbeelding:Flag of Andorra.svg|70px|Bandera de Andorra]]</div> |- | <div style='text-align: center;'><span style='font-size: small;'>''El Salvador<br>El Salvador''</span></div> | <div style='text-align: center;'><span style='font-size: small;'>''Guatemala<br>Guatemala''</span></div> | <div style='text-align: center;'><span style='font-size: small;'>''México<br>Mexico''</span></div> | <div style='text-align: center;'><span style='font-size: small;'>''Cuba<br>Cuba''</span></div> | <div style='text-align: center;'><span style='font-size: small;'>''República Dominicana<br>Dominicaanse Republiek''</span></div> | <div style='text-align: center;'><span style='font-size: small;'>''Estados Unidos<br>Verenigde Staten''</span></div> | <div style='text-align: center;'><span style='font-size: small;'>''Andorra<br>Andorra''</span></div> |} <span style='font-size: xx-large;'>[[Spaans/Inhoudsopgave|Ga naar de inhoudsopgave >>]]</span> </div> {{Navigatie Indo-Europees}} {{Wikipedia | Pagina = Spaans | Naam = Spaans }} {{Boek}}{{Fase|2}} [[Categorie:Taal]] [[Categorie:Spanje]] [[pl:Hiszpański/Okładka]] 8xpw2303or3yb4khlh1r3g3f0v7pnrw 0 14287 427363 426343 2026-05-17T07:07:54Z Erik Baas 2193 lf 427363 wikitext text/x-wiki {{Bi}} {|border="0" align="center" cellpadding="6" |align="center"|[[Afbeelding:Flag of Lithuania.svg|70px|Vlag van Litouwen]] |align="center"|<span style="font-size: larger;">Litouws</span> ~ '''Lietuvių'''<br><br><span style="font-size: large;">Leer Litouws!</span> |- |align="center"|''Vlag van Litouwen<br>'' |align="center"|[[Litouws/Inhoudsopgave|Ga naar de inhoudsopgave >>]] |} <div style="text-align: center;"> [[Afbeelding:Vilnius Modern Skyline At Dusk, Lithuania - Diliff.jpg|450px|Skyline van Vilnius]]<br><span style="font-size: small;">''Vilnius<br>''</span> {| align="center" |- | <div style="text-align: center;">[[Afbeelding:Flag of Lithuania.svg|70px|Vlag van Litouwen]]</div> |- | <div style="text-align: center; font-size: small;">''<br>Litouwen''</div> |} <span style="font-size: xx-large;">[[Litouws/Inhoudsopgave|Ga naar de inhoudsopgave >>]]</span> </div> {{Navigatie Indo-Europees}} {{Boek}} {{Fase|1}} {{Wikipedia | Pagina = Litouws | Naam = Litouws }} [[Categorie:Taal]] ms3bf59fcplx2zf3qcwzsu2qiz9oqet 0 14303 427368 352974 2026-05-17T07:07:57Z Erik Baas 2193 lf 427368 wikitext text/x-wiki <div style="float:right; width:35%;"> {|width="100%" cellspacing="0" cellpadding="5" style="margin-top:0.8em;" | width="100%" colspan="3" cellspacing="5" cellpadding="5" style="margin:0.8em;border:1px solid silver; font-size: 105%;" | <div style="text-align: center; font-size: large; font-weight: bold;">Inhoudsopgave</div> ---- ;Inleiding *[[Litouws/Introductie|Inleiding op de cursus]] ;Lessen *[[Litouws/Les01|Les 1]] *[[Litouws/Les02|Les 2]] *[[Litouws/Les03|Les 3]] *[[Litouws/Les04|Les 4]] *[[Litouws/Les05|Les 5]] ;Overig *[[Litouws/Nuttige woorden|Nuttige woorden]] *[[Litouws/Grammaticaoverzicht|Grammatica-overzicht]] *[[Litouws/Meningen|Meningen]] ;Auteurs *[[Gebruiker:Dion|Dion]] |}</div> <!-- Oude opmaak tussen commentaarhaken <div style="float:left; width:55%;"> {|width="100%" cellspacing="0" cellpadding="5" style="margin-top:0.8em;" | width="100%" colspan="3" cellspacing="5" cellpadding="5" style="margin:0.8em;border:1px solid silver; font-size: 105%;" | <div style="text-align: center;">'''<span style="font-size: large;">De taal</span>'''</div> --> [[Afbeelding:Kaunas - Castle 01.jpg|120px|left|thumb|{{Wp|Kaunas|Kaunas}}, de tweede stad van Litouwen]] [[Afbeelding:Vilnius - Cathedral 01.jpg|120px|left|thumb|Kathedraal te {{Wp|Vilnius|Vilnius}}]] ==De taal== Het '''''Litouws (Lietuviškai)''''' is een {{Wp|Baltische talen|Baltische taal}}, verwant aan onder meer het [[Lets]] en het uitgestorven [[Oudpruisisch]]. Het {{Wp|Litouws|Litouws}} wordt door zo'n 3 miljoen mensen als moedertaal gesproken in {{Wp|Litouwen|Litouwen}} en de omringende gebieden. Ooit was het Litouws veel belangrijker dan nu (zie de {{Wp|Geschiedenis van Litouwen|Geschiedenis van Litouwen}}). <!-- ---- <div style="text-align: center;">'''<span style="font-size: large;">Het land</span>'''</div> ---- --> ==Het land== '''''Lietuva''''' is klaar om als vakantieland ontdekt te worden. Met zijn groene heuvels en vele bossen is het een waar paradijs voor natuurliefhebbers. Maar ook cultuurliefhebbers komen er aan hun trekken vanwege de vele kerken en traditionele dorpen. Nu Litouwen na het communisme is opgeknapt is het een interessant land voor toeristen geworden. {{Navigatie Indo-Europees}} {{Sub}} irgt14aehd88fu1rl3cvvv15ez33vyp 0 18125 427215 415977 2026-05-17T06:12:44Z Erik Baas 2193 lf 427215 wikitext text/x-wiki {{Index Lineaire algebra}} ==Inleiding == De term ''Tensor'' (Latijn: ''tendere'', spannen) werd voor het eerst omstreeks 1840 gebruikt door de Ierse wiskundige William Rowan Hamilton (1805-1865), die daarmee de absolute waarde van een quaternion aanduidde, dus niet een tensor in de huidige betekenis. Tensor in de tegenwoordige betekenis, namelijk als generalisatie van vector en matrix, werd als term ingevoerd door de Duitse natuurkundige Woldemar Voigt (1850-1919) in 1898. ==Tensor als tensorproduct== Van twee vectorruimten <math>V</math> en <math>W</math>, beide over hetzelfde lichaam <math>K</math>, vormen we het '''tensorproduct''': :<math>V \otimes W</math> door formeel aan elk paar elementen <math>(v_i,w_j)</math> van een basis <math>v_1,\dots,v_n \in V</math> en <math>w_1,\dots,w_m \in W</math>, het element :<math>v_i \otimes w_j</math> toe te wijzen, en deze <math>n\times m</math> elementen op te vatten als basis van <math>V \otimes W</math>. Een willekeurig element ''T'' van dit tensorproduct is dus van de vorm: :<math>T=\sum_{ij}T_{ij}v_i \otimes w_j</math> Voor willekeurige tensors ''T'' en ''S'' definieren we: :<math>T + S =\sum_{ij}T_{ij}v_i \otimes w_j + \sum_{ij}S_{ij}v_i \otimes w_j=\sum_{ij}(T_{ij}+S_{ij})v_i \otimes w_j</math> en :<math>\lambda T =\lambda \sum_{ij}T_{ij}v_i \otimes w_j =\sum_{ij}\lambda T_{ij}v_i \otimes w_j</math> Van twee vectoren <math>v=\sum\alpha_iv_i</math> en <math>w=\sum\beta_jw_j</math> uit resp. de vectorruimten <math>V</math> en <math>W</math>, definieren we het '''tensorproduct''' <math>v \otimes w</math> door :<math>v \otimes w=\sum\alpha_iv_i\otimes \sum\beta_jw_j=\sum_{ij}\alpha_i\beta_jv_i \otimes w_j</math> als (formele) bilineaire afbeelding. Er geldt dus voor willekeurige vectoren <math>v</math> en <math>v'</math> uit <math>V</math>, <math>w</math> en <math>w'</math> uit <math>W</math> en scalair <math>\lambda</math> uit <math>K</math>: :<math>(v+v')\otimes w = v\otimes w + v'\otimes w</math> :<math>v\otimes(w + w') = v\otimes w + v\otimes w'</math> :<math>(\lambda v)\otimes w = \lambda\,(v\otimes w) = v\otimes(\lambda w)</math> Let wel dat er tussen de tensorproducten <math> v\otimes w</math> en <math>w\otimes v</math> in het algemeen geen relatie is, zelfs als ''V'' = ''W'', hoewel ze dan wel beide tot dezelfde ruimte behoren. Zijn ''V'' en ''W'' verschillend dan behoren beide tensorproducten zelfs tot verschillende vectorruimten. De ruimte van tensorproducten, het '''tensorproduct''' <math>V \otimes W</math> van de ruimten <math>V</math> en <math>W</math>, is de lineaire ruimte voortgebracht door alle tensorproducten. De bovenstaande voorstelling van een tensor uit het tensorproduct <math>V \otimes W</math> is niet eenduidig; ze kan op vele manieren gerealiseerd worden. <br><br> Omdat <math>V \otimes W</math> zelf ook een vectorruimte over <math>K</math> is, kunnen we het tensorproduct :<math>u\otimes(v\otimes w)</math> vormen van een vector <math>u</math> uit de vectorruimte <math>U</math> over <math>K</math> en <math>v \otimes w</math> uit <math>V \otimes W</math>. Het blijkt dat we voor de verdere theorie geen onderscheid hoeven te maken tussen: :<math>u\otimes(v\otimes w)</math> en <math>(u\otimes v) \otimes w</math>, zodat we ze gelijkstellen aan de trilineaire vorm: :<math>u\otimes v\otimes w</math> Zo verdergaand kunnen we tensorproducten maken met willekeurig veel factoren: :<math>v_1\otimes v_2\otimes\dots\otimes v_n,\qquad v_j\in V_j,\quad j=1,\dots,n</math>. Een willekeurige tensor kan nu voorgesteld worden als lineaire combinatie van tensorproducten van basisvectoren van de vectorruimten: :<math>\sum_{j_1\in d_1,\dots,j_n\in d_n} T_{j_1,\dots,j_n}\;e^{(1)}_{j_1}\otimes\dots\otimes e^{(n)}_{j_n}</math>. Daarin is ''e<sub>i</sub>''<sup>(''k'')</sup> de ''i''-de basisvector van de ruimte <math>V_k</math>, waaruit de ''k''-de factor van het tensorproduct komt. Het getal <math>d_k</math> is de dimensie van <math>V_k</math>. ====Voorbeeld==== Zij ''a'' en ''c'' uit <math>V</math> met basis (e) en ''b'' en ''d'' uit <math>W</math> met basis (f), en :<math>a=3e_1+7e_2</math> :<math>b=2f_1+f_2</math> :<math>c=5e_1-e_2</math> :<math>d=f_1+4f_2</math> Dan is :<math>a\otimes b=(3e_1+7e_2)\otimes(2f_1+f_2)=</math> ::<math>=6e_1\otimes f_1+3e_1\otimes f_2+14e_2\otimes f_1+7e_2\otimes f_2</math> :<math>c\otimes d=(5e_1-e_2)\otimes(f_1+4f_2)=</math> ::<math>=5e_1\otimes f_1+20e_1\otimes f_2-e_2\otimes f_1-4e_2\otimes f_2</math>, zodat :<math> a\otimes b+c\otimes d=11e_1\otimes f_1+23e_1\otimes f_2+13e_2\otimes f_1+3e_2\otimes f_2 </math> ==Tensor als multilineaire afbeelding== Een '''tensor''' <math>T</math> is een multilineaire afbeelding in een lichaam <math>K</math>: :<math>T:V_1^{}\times V_2^{}\times\dots\times V_n^{}\to K</math>. gedefinieerd op het Cartesisch product van de vectorruimten <math> V_1,\ \dots,\ V_n </math> alle over het lichaam <math>K</math>. Het aantal <math>n</math> van deze ruimten heet de '''rang''' van <math>T</math> Multilineair betekent: :<math>T(v_1,\dots,x_i+y_i,\dots,v_n)=T(v_1,\dots,x_i,\dots ,v_n)+T(v_1,\dots ,y_i,\dots ,v_n)</math> :<math>T(v_1,\dots ,\lambda x_i,\dots , v_n)=\lambda T(v_1,\dots ,x_i,\dots ,v_n)</math> voor willekeurige indices, vectoren en scalairen. Een tensor als multilineaire vorm kan geïdentificeerd worden met het tensorproduct, volgens: :<math>T(v_1, \dots\ , v_n) = v_1\otimes v_2\otimes\dots\otimes v_n,\qquad v_j\in V_j,\quad j=1,\dots,n</math>. ==Tensor als generalisatie van matrix== Als praktische toepassing van tensoren is het meestal voldoende een tensor op te vatten als generalisatie van het begrip matrix. We kunnen dan onderscheiden: * tensoren van de rang 0: scalairen * tensoren van de rang 1: rij- en kolomvectoren * tensoren van de rang 2: matrices * tensoren van de rang 3: drievoudig geïndiceerde, dus blokvormig geordende, getallen, * tensoren van de rang m: ''m''-voudig geïndiceerde getallen, Een tensor van rang ''m'' is een ''m''-voudig geïndiceerde set getallen: :<math>T=(T_{i_1,i_2,...,i_m})_{i_k=1,\dots,n_k,\;k=1,\dots,m}</math> Voor het gemak wordt een tensor vaak slechts aangeduid door het algemene element (een reëel of complex getal): :<math>T_{i_1,i_2,...,i_m}</math>, waarbij het uit de contekst duidelijk is welke waarden de indices doorlopen. Analoog aan het gedrag van vectoren en matrices onder bepaalde transformaties, worden ook aan tensoren wat dat betreft bepaalde eisen gesteld. ==Tensor in de wiskunde== Om het begrip tensor goed te funderen wordt een tensor in de wiskunde ingevoerd door middel van het tensorproduct van modulen en algebra's. ==Tensor in de natuurkunde== In de natuurkunde komen o.a. tensoren voor als traagheidstensor en spanningstensor. Anders dan veel verbanden gaat het daarbij niet om een evenredigheid, maar om een richtingsafhankelijke evenredigheid. Voor een rotatie geldt bijvoorbeeld als verband tussen het koppel <math>\vec{T}</math> en de hoekversnelling <math>\vec{\alpha}</math>: :<math>\vec T=I\cdot {\vec\alpha}</math>. Daarin is de tensor ''I'' het traagheidsmoment van het beschouwde object. Een object dat langs meerdere assen kan draaien heeft in principe voor elke rotatie-as een ander traagheidsmoment. Deze 'traagheidstensor' kan voor bewegingen in drie dimensies geschreven worden als een 3x3-matrix die het traagheidmoment langs alle mogelijke assen aangeeft. ==(''r'',''s'')-Tensor== Een aparte klasse van tensoren zijn de zogeheten (''r'',''s'')-tensoren. Het zijn tensoren van de rang ''r''+''s'' met ''r'' factoren uit de duale ruimte <math>V*</math> van een vectorruimte <math>V</math> en ''s'' factoren uit de ruimte zelf. Het zijn dus elementen van :<math>\begin{matrix}(V^*)^{\otimes r}\otimes V^{\otimes s} &=& \underbrace{V^*\otimes\cdots\otimes V^*}&\otimes&\underbrace{V\otimes\cdots\otimes V}\\&& r && s\end{matrix}</math> Zo is een scalair een (0,0)-tensor, een vector uit <math>V</math> een (0,1)-tensor, een element van <math>V*</math>, een eenvorm, een (1,0)-tensor, een bilineaire vorm op <math>V</math> een (2,0)-tensor en kan een (1,1)-tensor als een endomorfisme van <math>V</math> opgevat worden. Voor (''r'',''s'')-tensoren zijn de volgende drie bewerkingen belangrijk: * Door het "vermenigvuldigen" van een <math>(r_1,s_1)</math>-tensor met een <math>(r_2,s_2)</math>-tensor ontstaat een <math>(r_1+r_2,s_1+s_2)</math>-tensor in de ruimte: ::<math>((V^*)^{\otimes r_1}\otimes V^{\otimes s_1})\otimes((V^*)^{\otimes r_2}\otimes V^{\otimes s_2})\cong(V^*)^{\otimes(r_1+r_2)}\otimes V^{\otimes(s_1+s_2)}.</math> * Door '''contractie''' wordt uit een (''r'',''s'')-tensor een (''r''-1,''s''-1)-tensor gevormd: uit de tensor ::<math>\lambda_1\otimes\cdots\otimes\lambda_i\otimes\cdots\otimes\lambda_r\otimes v_1\otimes\cdots\otimes v_j\otimes\cdots\otimes v_s</math> :ontstaat voor een covariante index ''i'' en een contravariante index ''j'' de tensor ::<math>\lambda_i(v_j)\,(\lambda_1\otimes\cdots\otimes\lambda_{i-1} \otimes\lambda_{i+1}\otimes\cdots\otimes\lambda_r\otimes v_1\otimes\cdots\otimes v_{j-1}\otimes v_{j+1}\otimes\cdots\otimes v_s)</math> * Als op <math>V</math> een inproduct gegeven is, kunnen <math>V</math> en <math>V^*</math> met elkaar geïdentificeerd worden, zodat er een verband gelegd kan worden tussen <math>(r,s)</math>-tensoren en <math>(r+k\, ,\,s-k)</math>-tensoren. <!-- === Basis und Koordinaten von Vektoren === Für ein tieferes Verständnis von Tensoren ist es unerlässlich zu rekapitulieren, was ein [[Vektor]] ist: *ein [[Geometrie|geometrisches]] Objekt, *das einem [[Vektorraum]] angehört, *das durch Koordinaten bezüglich einer [[Basis (Vektorraum)|Basis]] dargestellt werden kann, *das aber nicht von einer bestimmten Basis abhängt, sondern unter Basiswechsel (= [[Koordinatentransformation]]) invariant bleibt. Wir betrachten einen Vektor <math>\vec v</math> aus einem <math>n</math>-dimensionalen Vektorraum <math>V</math>. Bezüglich einer gegebenen Basis <math>{\vec{e}_1, ..., \vec{e}_n}</math> ist <math>\vec v</math> durch seine Koordinaten <math>v^1, ..., v^n</math> gegeben: :<math>\vec v = v^1 \vec{e}_1 + ... + v^n \vec{e}_n</math>. Das Hochstellen der Koordinatenindizes ist in einigen, aber nicht allen Anwendungen der Tensorrechnung üblich; es steht im Zusammenhang mit der Unterscheidung von ko- und kontravarianten Größen; mehr dazu unten. === Koordinaten eines Tensors === Jeder der Vektorräume <math> V_1, \dots , V_n </math> besitzt eine Basis. Als Basisvektoren der jeweiligen Vektorräume werden <math> \vec{e}_{i_1}, \dots , \vec{e}_{i_n}</math> bezeichnet. Der erste Index unterscheidet dabei die Basisvektoren des jeweiligen Vektorraums, der Vektorraum selbst wird mit dem zweiten Index gekennzeichnet. <math> \vec{e}_{k_1} </math> stellt also den k-ten Basisvektor des Vektorraums <math>V_1</math> dar. Der Vektorraum <math>V_1</math> hat eine bestimmte Dimension <math>d</math>, so dass er <math>d</math> Basisvektoren <math> \vec{e}_{1}, \dots , \vec{e}_{d} \ </math> besitzt. Das gilt entsprechend für alle Vektorräume <math> V_1,\ \dots ,\ V_n </math>. Die Koordinaten eines Tensors sind folgendermaßen definiert: :<math>T_{{I_1}, \dots , {i_n}} := T(\vec{e}_{i_1}, \dots , \vec{e}_{i_n})</math> Handelt es sich bei dem Tensor <math>T</math> um Elemente eines mehrdimensionalen Vektorraums <math>W</math>, so ist nach obiger Definition <math>T(\vec{e}_{i_1}, \dots , \vec{e}_{i_n})</math> ein Element aus diesem Vektorraum <math>W</math>. <math>T</math> kann wiederum nach den Basisvektoren dieses Vektorraums <math>W</math> entwickelt werden. Dadurch können die Koordinaten als rein skalare Größen dargestellt werden. Die Koordinaten erhalten in dieser Darstellung einen weiteren Index <math>i</math>. Jeder beliebige Vektor <math>\vec{v}_j</math> des Vektorraums <math>V_j</math> lässt sich als Linearkombination seiner Basisvektoren darstellen, so dass gilt: :<math>\vec{v}_{j} = \sum_{i} v_{i_j}*\vec{e}_{i_j}</math> Mit <math> v_{ij} </math> werden die Koordinaten des Vektors <math>\vec{v}_j </math> bezeichnet. Die Koordinaten des Vektors <math>\vec v</math> sind Skalare aus dem Körper <math>K</math>. Für die Abbildung der Vektoren <math> {\vec{v}_1, \dots , \vec{v}_n} \ </math> unter dem Tensor <math>T</math> gilt also ganz allgemein: :<math>T(\vec{v}_1, \dots , \vec{v}_n) = \sum_{i_1} \cdots \sum_{i_n} v_{i_1} \cdots v_{i_n} T_{{I_1}, \dots , {i_n}}</math> === Basiswechsel und Koordinatentransformation === Seien <math>{ e'_{i_1}, \dots, e'_{i_n} }</math> und <math>{ e_{i_1}, \dots, e_{i_n} }</math> jeweils unterschiedliche Basen der Vektorräume <math> V_1, \dots , V_n \ </math>. Jeder Vektor, also auch jeder Basisvektor <math>{ e'_{1_1} }</math> kann als Linearkombination der Basisvektoren <math>{ e_{i_1} }</math> dargestellt werden. Der Basisvektor <math>e'_{i_l} </math> werde dargestellt durch: :<math>e'_{i_l} = \sum_{j_l} a_{j_l,i_l} e_{j_l}</math> Die Größen <math>a_{j_l,i_l} </math> bestimmen also die Basistransformation zwischen den Basen <math>e'_{i_l}</math> und <math>e_{i_l}</math>. Das gilt für alle <math>l=1,\dots, n</math>. Ferner stelle <math>T(e'_{i_1}, \dots , e'_{i_n})</math> die Koordinaten <math>T'_{{I_1}, \dots , {i_n}}</math> des Tensors ''T'' in der Basis <math> e'_{i_1}, \dots, e'_{i_n} </math> dar. Dann ergibt sich für das Transformationsverhalten der Tensorkoordinaten: :<math>T'_{{I_1}, \dots ,{i_n}} = \sum_{j_1} \dots \sum_{j_n} a_{j_1, i_1} \dots a_{j_n, i_n} T_{{J_1}, \dots , {j_n}}</math> Wichtig: Es wird in der Regel zwischen den Koordinatendarstellung des Tensors <math>T'_{{I_1}, \dots ,{i_n}} </math> und den Transformationsmatrizen <math>a_{j_1, i_1}\dots a_{j_n, i_n} </math> unterschieden. Die Transformationsmatrix <math>a_{j_1, i_1}\dots a_{j_n, i_n} </math> ist zwar eine indizierte Größe aber kein Tensor. Im euklidischen Raum sind das Drehmatrizen und in der speziellen Relativitätstheorie z.B. [[Lorentz-Transformation]]en, die sich auch als "Drehungen" in einem vierdimensionalen [[Minkowskiraum]] auffassen lassen (man spricht in diesem Fall auch von [[Vierertensor]]en und Vierervektoren). === Kovariante und Kontravariante Tensoren === Die Vektoren eines Vektorraumes ''V'' sind "Tensoren der Stufe 1". Ihr Koordinatentupel <math>(x^1,\dots,x^n)</math> bzgl. einer gegebenen Basis <math>(\mathbf{e}_1,\dots,\mathbf{e}_n)</math>, <math>n=\dim V</math>, wird als ''kontravarianter'' Vektor bzw. Tensor bezeichnet. :<math> \mathbf{v} = x^i \cdot \mathbf{e}_i </math> Die Koordinaten <math> x^i </math> eines ''kontravarianten Tensors'' tragen konventionsgemäß einen ''hochgestellten Index'' <math> i </math>. Die Vektoren des dualen Vektorraums <math> V^* </math>, d.h. lineare Funktionale, sind ebenfalls Vektoren, das heißt Tensoren der Stufe 1. Koordinaten eines solchen Vektors sind die Werte des Funktionals auf der Basis des Vektorraums. Das Tupel dieser Werte wird als ''kovariante'' Vektoren bzw. Tensoren bezeichnet. :<math> \mathbf{v}^*:V \to K</math> In vielen Anwendungen ist dabei K der Körper der reellen Zahlen. Die Basisvektoren des dualen Vektorraums <math> V^* </math> seien gegeben durch: :<math> B^*=(\mathbf{e}^1,\dots\ ,\mathbf{e}^d) </math> mit der Dualitätsrelation <math>\mathbf{e}^i(\mathbf{e}_j)=\delta^i{}_j</math> mit dem [[Kronecker-Delta]]. Für einen beliebigen Vektor <math> \mathbf{v}^* </math> des Dualraums gibt es folgende Koordinatendarstellung: :<math> \mathbf{v}^* = x_i \cdot \mathbf{e}^i </math> Die Koordinaten <math> x_i = \mathbf{v}^* (\mathbf{e}_i)</math> eines ''kovarianten Tensors'' tragen konventionsgemäß einen ''tiefgestellten Index i''. Die Vektoren ''v'' können mit den Vektoren ''v**'' des zugehörigen Bidualraumes ''V**'' identifiziert werden. Denn es existiert eine Bijektion zwischen den Elementen des Vektorraums V und des zugehörigen Bidualraums V**. Der Bidualraum umfasst die linearen Abbildungen von ''v*'' in ''K'', also <math> \mathbf{v} \cong \mathbf{v}^{**}:V^* \to K</math> Man definiert einen Tensor vom Grad (r, s) als multilineare Abbildung mit r Argumenten <math> v^1,...,v^r </math> und s Argumenten <math> \lambda_1,...,\lambda_s. </math> Die Argumente <math> v^1,...,v^r </math> sind Elemente eines [[Vektorraum]]es <math>V</math> und <math> \lambda_1,...,\lambda_s </math> Argumente des zum Vektorraum gehörenden [[Dualraum]]es <math>V^*</math>. Der Tensor hat dann die Form :<math> \begin{matrix} \underbrace{V\times V\times \dots \times V} \\ r\text{-mal} \end{matrix} \begin{matrix} \times \underbrace{V^* \times V^* \times \dots \times V^*} \rightarrow K \\ s\text{-mal} \end{matrix} </math> :<math> (v^1,...,v^r,\lambda_1,...,\lambda_s) \rightarrow T(v^1,...,v^r,\lambda_1,...,\lambda_s) </math> Die Summe r + s heißt ''Stufe'' oder ''Rang'' des Tensors. Je nachdem, ob die Argumente aus einem Vektorraum sind oder aus dessen Dualraum, wird der Tensor als kovariant oder kontravariant bezeichnet. Im obigen Fall liegt ein ''r-fach kovarianter, s-fach kontravarianter Tensor'' vor. In [[metrischer Raum|metrischen Vektorräumen]] (z.B. in den Anwendungen in der Relativitätstheorie) ist durch die Metrik in natürlicher Weise ein dualer Vektorraum gegeben und der Übergang von kontravarianten zu kovarianten Vektoren bzw. Komponenten eines Tensors wird durch den [[metrischer Tensor|metrischen Tensor]] <math>\,g_{i j}</math> bewerkstelligt (siehe auch [[Indexdarstellungen der Relativitätstheorie]]). Im Fall der [[allgemeine Relativitätstheorie|allgemeinen Relativitätstheorie]] ist diese Metrik sogar meist von Punkt zu Punkt verschieden, also eine Funktion des Ortes - man spricht dann von [[Tensorfeld]]ern <math>\,g_{i j} (x)</math>. Man kann dann von ko- zu kontravarianten Vektoren bzw. Koordinaten (und umgekehrt) durch Anwendung des metrischen Tensors übergehen: :<math>\,x_i = g_{i j} x^j</math> In der Relativitätstheorie verwendet man dabei statt der euklidischen Metrik diejenige des [[Minkowskiraum]]es. Noch allgemeinere Metriken (allerdings mit derselben Signatur wie die Minkowski-Metrik) werden in der Allgemeinen Relativitätstheorie verwendet. === Tensoroperationen - Tensorproduct und Verjüngung === Das oben definierte ''[[Tensorproduct|Produkt]]'' zweier Tensoren wird in der Indexdarstellung gebildet, indem die beiden Indextupel in der Reihenfolge ihres Auftretens unter Beibehaltung aller hoch- und Tiefstellungen zum Indextupel eines neuen Tensors aneinandergekoppelt werden. Dabei sind die Indizes beider Tensoren als voneinander verschieden zu betrachten und notieren. Die Komponenten des neuen Tensors ergeben als Produkte der Komponenten der alten Tensoren, deren Indexbelegungen die Indexbelegung der Komponente des neuen Tensors ergeben. Zum Beispiel ist das Produkt von Tensoren <math>A^i{}_j</math> und <math>B_{i}{}^{j}{}_{k}</math> ein Tensor fünfter Stufe <math>C^i{}_j{}_{i'}{}^{j'}{}_{k'}=A^i{}_j\;B_{i}{}^{j}{}_{k}</math>. Dessen Komponente <math>C^2{}_1{}_{3}{}^{2}{}_{1}</math> ist das Produkt der Komponenten <math>A^2{}_1</math> und <math>B_{3}{}^{2}{}_{1}</math>. Meist wird die von [[Albert Einstein|Einstein]] eingeführte ''Summationskonvention'' verwendet: über jeden Index, der in einem Tensorausdruck genau zweimal vorkommt, und zwar einmal als tief- und einmal als hochgestellter Index, wird automatisch summiert. Es ist also :<math>T_i{}^{jk}{}_j</math> von nun an eine Kurzschreibweise für :<math>\sum_{j=1}^n T_i{}^{jk}{}_j</math>. Diese Operation heißt ''[[Tensorverjüngung|Verjüngung]]'' des Tensors. Es ist also <math>A^i{}_i</math> ein Skalar, welcher die Summe aller Diagonalelemente einer mit ''A'' assoziierten Matrix ist, die sogenannte "Spur". <math>B_{i}{}^{j}{}_{i}</math> ist nicht definiert, <math>B_{i}{}^{j}{}_{j}</math> ein Tensor erster Stufe. Haben in einem Tensorproduct die aneinanderliegenden äußeren Enden der Indextupel unterschiedliche Stellung, aber gleiche Indexdimension, so können diese im Produkt gleichgesetzt und damit automatisch heraussummiert werden. Diese Kombination aus Produkt und Verjüngung nennt sich ''Überschieben'' der Tensoren. Beispielsweise kann <math>A^i{}^j</math> <math>B_{i}{}^{j}{}_{k}</math> zu einem Tensor dritter Stufe <math>D^i{}^{j'}{}_{k'}=A^i{}^j\,B_{j}{}^{j'}{}_{k'}</math> überschoben werden. Ein Spezialfall ist das Matrix-Matrix-Produkt <math>C^i{}_{k}=A^i{}_{j}\,B^j{}_{k}</math>. Ein Tensor höherer Stufe kann auch mehrfach mit Vektoren überschoben werden, bis alle Indizes aufgebraucht sind, <math>F=B_{i}{}^{j}{}_{k}C^kD_jE^i</math> ist ein Skalar, der sich aus der Auswertung von ''B'' als Multilinearform ergibt. === Ko- und Kontravarianz als Eigenschaften von Abbildungen === Sei <math> V </math> ein fester <math> K </math>-Vektorraum und <math> W </math> ein beliebiger weiterer <math> K </math>-Vektorraum. Eine [[lineare Abbildung]] <math> f:W \to V </math> heißt ''kovariant'' bezüglich <math> V </math>, eine lineare Abbildung <math> g:V \to W </math> heißt ''kontravariant'' in <math> V </math>. Eine Quelle der Verwirrung über diese Begriffe ist, dass in der Physik und älteren Lehrbüchern davon gesprochen wird, dass sich die Matrizen dieser Abbildungen ko- bzw. kontravariant unter Basiswechsel transformieren. Jedoch kehren sich dabei die Zuordnungen um - eine kovariante Abbildung hat eine Matrix, die kontravariant bzgl. Basiswechsel ist und umgekehrt. Grundlegende Beispiele: *Ein Vektor <math> \mathbf{v} \in V </math> ist mit der Abbildung <math> i:K \to V </math> zu identifizieren, welche <math> K </math> auf die Gerade <math> x \mapsto x\cdot \mathbf{v} </math> mit der Richtung <math> \mathbf{v} </math> abbildet. Ein Vektor ist also ''kovariant''. *Ein Kovektor <math> \mathbf{v}^* \in V^* </math> ist als lineares Funktional <math> \mathbf{v}^*:V \to K </math> definiert, somit ist er ''kontravariant'' in <math> V </math>. === Tensorproducte eines Vektorraums und Symmetrie === Man kann das Tensorproduct <math>\mathcal T^2V:=V\otimes V</math> eines Vektorraumes ''V'' mit sich selbst bilden. Ohne weiteres Wissen über den Vektorraum kann ein [[Automorphismus]] des Tensorproducts definiert werden, der darin besteht, in den reinen Produkten <math>a\otimes b</math> die Faktoren zu vertauschen, :<math>\Pi_{12}(a\otimes b):=b\otimes a</math>. Das Quadrat dieser Abbildung ist die Identität, woraus folgt, dass es Eigenvektoren zum Eigenwert ''1'' und zum Eigenwert ''-1'' gibt. *Ein <math>w\in V\otimes V</math>, welches <math>\Pi_{12}(w):=w</math> erfüllt, heißt ''symmetrisch''. Beispiele sind die Elemente ::<math>w=a\otimes b:=\frac12(a\otimes b+b\otimes a)</math>. ::Die Menge aller symmetrischen Tensoren der Stufe 2 wird mit <math>\mathcal S^2V=(1+\Pi_{12})(V\otimes V)</math> bezeichnet. *Ein <math>w\in V\otimes V</math>, welches <math>\Pi_{12}(w):=-w</math> erfüllt, heißt ''antisymmetrisch'' oder ''alternierend''. Beispiele sind die Elemente ::<math>w=a\wedge b:=\frac12(a\otimes b-b\otimes a)</math>. ::Die Menge aller antisymmetrischen Tensoren der Stufe 2 wird mit <math>\Lambda^2V:=(1-\Pi_{12})(V\otimes V)</math> bezeichnet. Mittels <math>\mathcal T^{n+1}V:=V\otimes \mathcal T^nV</math> können Tensorpotenzen von ''V'' beliebiger Stufe gebildet werden. Entsprechend können weitere paarweise Vertauschungen definiert werden. Nur sind diese nicht mehr voneinander unabhängig. So lässt sich jede Vertauschung der Stellen ''j'' und ''k'' auf Vertauschungen mit der ersten Stelle zurückführen. :<math>\Pi_{jk}=\Pi_{1j}\circ\Pi_{1k}\circ\Pi_{1j}</math> --> {{Sub}} jutvdzjhny53draoeua7hip0kllv5vp 0 22640 427219 413296 2026-05-17T06:16:39Z Erik Baas 2193 lf 427219 wikitext text/x-wiki {{Bi}}{{Index Linux voor beginners}} '''Dit is momenteel een Mint cursus maar dit kan nog gewijzigd worden naar een ubuntu cursus. Zie ook mijn vraag op de [https://forum.ubuntu-nl.org/documentatie/wikibooks-cursus ubuntu forums].''' <div style="border: green thin solid; margin: 0.25em; text-align: center;"> ''Er wordt de komende tijd geschreven aan dit boek. Als je fouten vindt of aanvullingen weet mag je dat gerust melden of zelf verbeteren.''<br> ''Alles wat in dit boek staat is uitgetest met een virtuele machine. Als je delen vindt die nog niet uitgewerkt zijn kan je altijd eens kijken naar de [https://forum.ubuntu-nl.org/documentatie/documentatie/ ubuntu documentatie]'' </div> Dit boek is bedoeld voor personen die graag zouden leren werken met Linux maar dit nog nooit geprobeerd hebben. Er wordt wel een redelijke basiskennis van computers verondersteld. ==Inhoudsopgave== : [[Linux voor beginners/Inleiding|Inleiding]] : [[Linux voor beginners/Welke versie kiezen?|Welke versie kiezen?]] : [[Linux voor beginners/Installatie|Installatie]] : [[Linux voor beginners/Eerste keer opstarten|Eerste keer opstarten]] : [[Linux voor beginners/Software installeren|Software installeren]] :: [[Linux voor beginners/Software installeren/Vrije alternatieven|Vrije software alternatieven]] : [[Linux voor beginners/Structuur van Linux|Structuur van Linux]] : [[Linux voor beginners/De terminal|De terminal]] : [[Linux voor beginners/Windows adresboek overzetten|Windows adresboek overzetten]] ====Appendix==== : [[Linux voor beginners/De installatie wijzigen|De installatie wijzigen]]{{25%|Datum=27 jan 2010}} : [[Linux voor beginners/Wat bij problemen?|Wat bij problemen?]]{{25%|Datum=27 jan 2010}} {{Boek}} {{Fase|3}} [[Categorie:Linux]] [[Categorie:Linux voor beginners - inhoud]] qdpd1jffsn28fnxcffagw0oyuxswccf 0 22641 427220 335328 2026-05-17T06:17:10Z Erik Baas 2193 lf 427220 wikitext text/x-wiki {{Index Linux voor beginners}} ==Waarom Linux?== Windows is ongetwijfeld het meest gebruikte besturingssysteem. Maar dat wil niet zeggen dat het het beste systeem is. Linux is inmiddels een breed begrip geworden en er zijn momenteel veel versies van Linux die zeker een goed alternatief zijn voor Windows. Hier enkele redenen om voor Linux te kiezen. * Het is '''gratis'''. Iedere versie van Linux is altijd gratis en dit zal in de toekomst steeds zo blijven. De licentie waarop Linux gebaseerd is is namelijk General Public License GPL. Dit betekent dat iedereen geld mag vragen voor Linux, maar alle programma's ook altijd gratis moet aanbieden. Zo kan er bijvoorbeeld geld gevraagd worden voor officiële ondersteuning. De licentie eist ook dat ze van toepassing is op alles wat op Linux gebaseerd is. Als iemand geld vraagt voor zijn Linux versie zonder die ook gratis aan te bieden kan die persoon voor de rechter gesleept worden. * Het is '''vrij'''. OpenSource betekent dat iedereen de code mag inzien en mag aanpassen voor eigen gebruik. In het geval van de GPL licentie mag iedereen ook altijd de aangepaste code verspreiden en zelfs commercieel gebruiken. Het voordeel aan vrije software is dat er geen virussen in zitten en dat het enorm goed te personaliseren is. * Het is '''te vertrouwen'''. Een systeem gebaseerd op Linux crasht alleen maar als er met de systeembestanden geprutst wordt. Aangezien je altijd alles naar eigen wil mag aanpassen, is het enigszins normaal dat het kan crashen. Maar bij Linux zijn de systeembestanden goed gescheiden van de gebruikersbestanden en moet je steeds een wachtwoord ingeven of je onder een andere account aanmelden om die bestanden te mogen wijzigen. * Het is '''veilig'''. Zoals hierboven vermeld is, kunnen de systeembestanden enkel gewijzigd worden als je een wachtwoord ingeeft of je onder een andere account inlogt. Om een virus te krijgen in Linux zou je het dus zelf moeten installeren en expliciet je wachtwoord ingeven iedere keer dat het virus wordt gestart. Recent is er echter wel één virus ontdekt voor Linux. Niets is 100 % veilig. Het virus waarover het gaat, moest geïnstalleerd worden met een wachtwoord en het enige dat het virus kon doen was een site verwittigen dat je je inlogde. Voor zowat iedere andere taak moest het virus systeembestanden aanpassen, dus die konden niet gebeuren. ==Is Linux voor specialisten?== Linux wordt gebruikt door specialisten omdat het zo extreem aanpasbaar is en bijna nooit crasht. Daarom werkt tegenwoordig 90% van de supercomputers op Linux&nbsp;<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Supercomputer#Operating_systems</ref> en een groot deel van de servers. Zelfs Google en Facebook!. Maar als je een standaardversie van Linux neemt, met een relatief grote gebruikersbasis, dan kan je het systeem direct gebruiken en is er niet veel aanpassingswerk nodig. Alles wat je wil doen kan via menu's zoals bij Windows. Het enige verschil is dat de menu's in Linux logischer geordend zijn. Er zijn echter veel sites die hun installatie-instructies nog altijd via de commandline doen. Dit is gemakkelijk voor die sites omdat de installatie-instructies dan altijd correct zijn. Aan de vorm van de commando's wordt namelijk niets veranderd. Er komen enkel commando's bij als Linux verder uitgebreid wordt. Het is voor de gewone gebruiker niet van belang om al die commando's te kennen. ==Kan mijn computer crashen bij de installatie?== Ja, dat kan. Maar dat kan ook met een Windows-installatie. De kans dat het gebeurt is tamelijk klein en je computerhardware is altijd te herstellen. De meeste versies van Linux hebben immers een Live-CD. Dat is een CD waarop het volledige besturingssysteem staat en dat je ook kan uitproberen zonder te installeren. Daarbij raakt het systeem de harde schijf niet (of nauwelijks) aan. Als je de pc dan afsluit en de cd eruit pakt, is het net alsof hij er nooit is geweest. Terwijl je bezig bent aan de installatie kan je dus ondertussen websites lezen waarop uitleg staat of chat/forums gebruiken om iemand iets te vragen. Daarnaast heb je dan ook een volledige grafische omgeving om je instellingen te kiezen. Ik hoop dat de belangrijkste vragen beantwoord zijn. Dan gaan we nu beginnen aan de installatie. Als je in de ochtend begint dan heb je tegen de avond een nieuw besturingssysteem waarmee je al aan de slag kunt. Ben je een beetje handig met computers, dan kan je al na een paar uur aan de slag. ==Referenties== <references /> {{Sub}} 1b8c4p24v3qruizcj8yc9eeqsipwjfv 0 22642 427223 349953 2026-05-17T06:17:12Z Erik Baas 2193 lf 427223 wikitext text/x-wiki {{Index Linux voor beginners}} Linux heeft veel versies, die distributies (distro's) genoemd worden. Hieronder staat een link naar een stamboom van de meest bekende Linuxdistibuties. Wees gerust, ik ken ze ook niet allemaal. https://nl.wikipedia.org/wiki/Bestand:LinuxDistroTimeline.png Zoals je ziet kan het heel moeilijk worden om te kiezen. In de cursus zullen we werken met een Linuxdistro die probeert zo gebruiksvriendelijk mogelijk te zijn. We werken dus niet met een Linuxdistro die op oude computers kan draaien maar als je computer Windows XP aankan, dan moet dat voldoende zijn. ==Mint, Ubuntu, Debian en Elementary OS== [[Bestand:Logo Linux Mint.png|100px|miniatuur|links|Linux Mint]] [[Bestand:Logo-ubuntu cof-orange-hex.svg|100px|miniatuur|links|Ubuntu]] [[Bestand:Debian-OpenLogo.svg|100px|miniatuur|links|Debian]] De distro die wij kiezen is [https://www.linuxmint.com Linux Mint]. Linux Mint bestaat sinds 2006 en is gebaseerd op [https://www.ubuntu.com Ubuntu]. Ubuntu is de meest gebruikte distro bij particulieren. De naam van Ubuntu moet je ook goed onthouden, want als je problemen hebt kan je altijd eens op die forums gaan vragen hoe je het kan oplossen. De Ubuntuforums zijn waarschijnlijk de meest actieve forums die er bestaan over computers. De meeste problemen die voorkomen bij Mint zijn problemen die ook bij Ubuntu voorkomen. Het verschil met Ubuntu is dat Mint minder strikt is in zijn openbron eisen. Ubuntu eist dat alle programma's die standaard beschikbaar zijn openbron zijn. Dit heeft tot gevolg dat je standaard geen dvd's kan spelen in Ubuntu zonder daar eerst extra pakketten voor te installeren. Linux Mint heeft die problemen echter niet en probeert daarnaast ook nog mooier te zijn dan Ubuntu. Mint lijkt meer op Windows dan Ubuntu. Ubuntu is op zijn beurt afgeleid uit het oeroude [https://www.debian.org Debian]. Het doel van Debian is om zo aanpasbaar en stabiel mogelijk te zijn. Dit betekent ook dat er veel meer configureerwerk is en het is dus ook moeilijk om het een eerste keer te gebruiken. Debian is wel enorm geschikt voor servers van eender welke vorm. Als je naar de site https://distrowatch.com/stats.php?section=popularity gaat, dat zie je een overzicht van de meest populaire distributies van het moment. Dan zie je dat de drie besproken distributies allemaal vanboven in de top 10 staan. Aangezien er zoveel keuze is wil dat dus zeggen dat de drie distributies een grote gebruikersbasis hebben en dus goed ondersteund zijn. === bureaubladomgevingen === Als je al aan het kijken was voor de download, dan was je misschien al op een probleem gebotst. Je ziet namelijk Cinnamon, MATE, KDE enz. Wat is dat nu eigenlijk? Linux Mint is eigenlijk alleen de code voor een terminal. Niet iedereen wil graag met de command-line werken. Daarom zijn er bureaubladomgevingen. Zij leggen als het ware een laag code over de code van Mint heen. Welke je kiest maakt niet super veel uit. Ze ogen alleen anders. Kijk bijvoorbeeld naar volgende schermafbeeldingen waarbij het duidelijk is dat ze anders ogen. Eerst zie je MATE, dan Cinnamon. Beide zijn LinuxMint 13. [[Bestand:Linux Mint 13.png|300px|miniatuur|MATE (Duits screenshot)]][[Bestand:Linux Mint 13 RC.png|300px|miniatuur|Cinnamon (Engels screenshot)]] {{Sub}} m6l2b44yeg49xbztr4kscm49kos2zkb 0 22646 427221 403092 2026-05-17T06:17:10Z Erik Baas 2193 lf 427221 wikitext text/x-wiki {{Index Linux voor beginners}} In deze sectie gaan we de installatie van Linux Mint bespreken. Bij deze installatie gaan we ervan uit dat er Microsoft Windows op je computer is geïnstalleerd en dat je Windows wilt behouden, samen met alle gegevens die erop staan. Als er niets op staat of als je Windows niet wilt behouden wordt de installatie een stuk gemakkelijker. Het is aan te raden om voordat je Mint installeert, eerst je gegevens te back-uppen. Als je deze cursus volgt, dan komen er normaal gezien geen problemen voor maar een uitzondering in de computerwereld blijft altijd mogelijk. Het is ook aan te raden om je computer te defragmenteren als je Windows wilt behouden. Zo loop je nog minder kans om data te verliezen. ==Mint verkrijgen== Het eerste dat je moet doen is een kopie van Linux Mint verkrijgen. Als je een snelle internetverbinding hebt kan je die downloaden. Ga naar de volgende site: https://www.linuxmint.com/edition.php?id=44 en kies een land dat dicht bij je ligt (de link Belgium geeft nogal eens problemen, kies daarom voor Frankrijk of Duitsland). Dan kom je normaal op een pagina terecht met een hoop bestanden. Een van die bestanden moet de naam <code>LinuxMint-8.iso</code> hebben. Dit bestand moet je downloaden. Als je vertrouwd bent met torrents kan je ook op de site ook een torrent vinden. Of ga zelf aan de slag met BitTorrent, hiervoor is een [[Aan de slag met BitTorrent|aparte leermodule]]. ===Zonder snelle internetverbinding=== ==== Cd kopen ==== Je kan natuurlijk nog altijd Linux Mint kopen op een cd. Voor een cd moet je echter meestal wel betalen: je betaalt de kosten van de cd, de tijd die het gekost heeft om die cd te branden en de verzendkosten. In feite blijft Mint dus gratis maar je moet betalen voor het medium. Hieronder staan enkele websites die Linux Mint op cd aanbieden: * [[https://www.linuxmint.com/store.php] * [https://www.osdisc.com/cgi-bin/view.cgi/products/linux/linuxmint] Let er op dat je telkens een cd bestelt waarbij vermeld staat dat het een "live CD" is. ==Cd branden== Als je dit bestand gedownload hebt, dan moet je het op cd branden. Een iso is geen gewoon bestand, als je het nog nooit gebrand hebt op cd, dan is het aan te raden om de onderstaande uitleg te lezen. ===Een brander downloaden en installeren=== Ga naar de site van [https://sourceforge.net/projects/infrarecorder/files/InfraRecorder/0.52/ir052.exe/download InfraRecorder] en de download zou vanzelf moeten starten. Als het bestand gedownload is, installeer je het programma. Het installeren van het programma zou geen problemen mogen geven want de standaard opties zijn in orde. ===Het branden zelf=== Open Infra-recorder en kies voor Write Image [[Bestand:Infra-recorder.png]] Daarna kies je het iso-bestand dat je juist gedownload hebt en brand het. Het branden kan even duren. Zorg wel dat je CD's hebt groter dan 700mb! ==Linux Mint testen== Nu het saaie deel voor bij is, kan je Linux Mint gaan testen. Stop de cd in je computer en sluit Windows af. Start daarna je computer opnieuw op. Als je na het opstarten opnieuw Windows ziet, dan moet je bootvolgorde verkeerd geconfigureerd staan. Sluit Windows dan opnieuw af en start je computer opnieuw op en probeer tijdens het opstarten de volgende toetsen in te drukken: F12, F1, F2, ESC. Via een van die toetsen moet je de bootvolgorde kunnen kiezen. Als je dat kan, kies dan om (eerst) vanaf de cd op te starten. Eenmaal de cd is opgestart krijg je het volgende venster te zien: [[Bestand:Mint Eerste Start.png]] Kies gewoon om Mint te starten, de standaard optie. Het opstarten kan lang duren omdat een cd nu eenmaal trager is dan een harde schijf en omdat Linux Mint ook nog alles moet ontdekken. Zolang je de cd drive hoort draaien is Linux Mint Niet vastgelopen. Als je gevraagd wordt om in te loggen: duw enter of wacht 10 seconden. Als je ingelogd bent zie je al de kracht van Linux: er is geen installatie nodig om het te draaien. Natuurlijk kan je zonder installatie geen gegevens opslaan, als je de computer herstart gaat alles dus verloren. Ik raad je aan om Mint niet meteen te installeren maar Mint eerst eens uit te proberen. [[Bestand:Mint bureablad en menu.png]] ===Op het internet komen=== Zoals je merkt staat Linux Mint in het Engels. Bij de installatie kun je je gewenste taal kiezen, dan wordt dat de standaardtaal van het systeem. Het eerste dat je wil doen is verbinding maken met het internet. Rechts vanonder, naast de systeemklok, zie je twee computerschermen; dat is de netwerkmanager van Linux Mint. Als je een gewoon netwerk hebt of een draadloos, dan zou hij dat moeten herkennen en als je klikt op het icoon en vraagt om verbinding te maken, dan zou dat (na het eventueel ingeven van een sleutel) moeten lukken. Als je dan verbinding gemaakt hebt, kun je de browser Firefox starten. Firefox zal starten met de Linux Mint-startpagina. Probeer even of het internet werkt en dan kan je verder met je verkenning. Je zal misschien merken dat je toetsenbord in qwerty staat, maar dit kan je ook instellen bij de installatie of door naar het controle center te gaan zoals [[Linux voor beginners/Installatie#Controle Center|hieronder]] beschreven. ===Word en Excel=== Mint heeft standaard een concurrent van ''Word'' en ''Excel'' geïnstalleerd, deze zitten in de ''OpenOffice.org'' suite. Ze zijn te vinden onder het menu, dan kijk je naar alle applicaties en ga je naar het menu-item ''Office'' (kantoor). Als je de programma's start zul je zien dat ze erg lijken op de vroegere ''Word'' en ''Excel''. ===Muziek en beeld=== Wat je ook eens moet proberen is een muziek cd of een dvd in je computer stoppen en kijken hoe je het kan afspelen. ===Controle Center=== Iets wat redelijk uniek is voor Linux Mint is het uitgebreid ''controle center''. Dit is rechtstreeks te vinden onder het Menu. In het controle center kan je bijvoorbeeld kiezen om het toetsenbord naar ''azerty'' te zetten. Je kan de toetsenbord instellingen vinden onder ''Hardware-keyboard''. Het installeren van software komt hier later aan bod, maar dit zal hoe dan ook veel gemakkelijker zijn dan in Windows. ==Werkelijke installatie== Om de installatie te beginnen dubbelklik je op het installatie icoontje op het bureaublad. In het eerste scherm vragen ze naar je taal. In deze taal zal je de installatie wizard doorlopen en zal je systeem ook geïnstalleerd worden. Achteraf is het gemakkelijk om extra talen te installeren. In het tweede scherm kies je je land. Het land dat je selecteert wordt gebruikt om je klok in te stellen en om je toetsenbord in te stellen. Het scherm daarna kan je nog kiezen voor een andere layout. Test je toetsenbord in het voorziene testvakje en ga verder als alles klopt. ===Herpartitioneren=== Als je niet graag iets verkeerd wilt doen, klik dan gewoon op volgende als Mint vraagt om de schijfruimte voor te bereiden. De standaard optie is immers om Windows gewoon te verkleinen en Linux Mint ernaast te installeren. [[Bestand:Mint partitietabel.png]] Na de installatie zullen we eventuele aanpassingen doen. In het hoofdstuk over [[Linux_voor_beginners/De_installatie_wijzigen|de installatie wijzigen]] zal je dan zien hoe je de volgende dingen kan doen: * Een aparte <code>/home</code> partitie maken * De grootte van de Windows en Mint installatie aanpassen voor het geval een van de twee te klein is geworden * De Mint installatie terug verwijderen en Windows herstellen (op voorwaarde dat Windows niet verwijderd is). * De Windows installatie verwijderen en meer plaats geven aan Mint. <!-- HERPARTITIE WORDT NA DE INSTALLATIE GEDAAN: GPARTED IS BETER TE GEBRUIKEN DAN HET PARTITIESCHEMA TIJDENS DE INSTALLATIE Wij zijn echter niet tevreden met die standaard keuze en zullen een eigen partitieschema maken. Wat wij anders zullen doen is het maken van een aparte ''home'' partitie. Op deze partitie zullen je documenten komen. Het voordeel is dat er na de installatie veel minder kans is om je data te verliezen en dat het installeren of herinstalleren van een besturingssysteem. Kies dus voor ''Partities handmatig specifiëren''. Normaal bestaat je Windows-installatie uit twee grote blokken met eventueel nog een klein blokje. Zoals hier onder weergegeven: Kijk waar er het meest plaats over is en kies om dat deel te ''wijzigen''. Kies een nieuwe grootte en klik OK. Zorg er voor dat de schijf ongeveer gehalveerd wordt. Zo creëer je een nieuwe lege ruimte. Klik op de Lege ruimte en kies voor ''Toevoegen''. Voeg een nieuwe primaire partitie toe van het type ''ext4'' en selecteer als aanhechtpunt <code>/</code>. De grootte moet ongeveer 10GB of 10 000MB zijn. Voeg dan nog een nieuwe partitie toe, ongeveer ter grootte van 2GB en je formatteert die als swap. Uiteindelijk kies je voor de rest van de schijf ntfs bestandssyteem en een mountpositie <code>\home</code>. Kies dan voor vooruit. --> Voer daarna je inloggegevens in. let op dat je ze niet vergeet, anders moet je de installatie nog eens over doen. Kies opnieuw voor vooruit en kies als je gegevens wilt importeren. Als dat gebeurd is, kun je de instellingen nog eens controleren en ten slotte alles installeren. Bij de installatie zie je ook nog wat uitleg over Linux Mint. {{Sub}} cat440bczcxl0byoygieszy9bcqmftp 0 22770 427229 352355 2026-05-17T06:17:18Z Erik Baas 2193 lf 427229 wikitext text/x-wiki {{Index Linux voor beginners}} '''Dit hoofdstuk is zeker nog niet af, bij het schrijven probeer ik alles ook zelf nog eens uit wat serieus veel tijd kost''' ===Backup maken=== Aangezien we weer veranderingen aan de kern van je systeem gaan doorvoeren is het belangrijk dat je eerst backups maakt van alle belangrijke gegevens. Er kan immers altijd iets mislopen. ===GParted=== We zullen in de rest van de sectie met <code>Gparted</code> werken. Je kan <code>Gparted</code> starten door in het menu er naar op zoek te gaan of door eerst de toetsencombinatie <code>ALT+F2</code> te gebruiken en daarna <code>gksudo gparted</code> te typen. Als blijkt dat <code>gparted</code> om de een of andere reden niet geïnstalleerd is kan je het installeren met de software beheerder. ==Een aparte /home partitie maken== '''Er is nog een probleem met deze sectie, de Mint krijgt een aparte /home directory maar de Windows-installatie wordt corrupt.''' Voor we beginnen met een aparte <code>/home</code> partitie te maken gaan we even de voor- en nadelen bespreken. Voordelen: * Als je een nieuwe installatie doet, dan zul je je bestanden en instellingen niet moeten overzetten, die blijven gewoon staan in de aparte <code>/home</code> partitie. * Als je je bestanden wilt delen met Windows kun je zorgen dat die aparte <code>/home</code> partitie zodanig geformatteerd is dat Windows ze ook kan lezen (NTFS of FAT32). Je kunt dan in Windows je persoonlijke map zelfs verplaatsen naar je aparte <code>/home</code> partitie en zo plaats uitwinnen. * Als er met je systeem iets gebeurt, is er minder kans dat je data van de <code>/home</code> partitie verdwenen is. * Je kunt de <code>/home</code> partitie versleutelen zodat ze niet door anderen kan gelezen worden. Dit vergroot echter de kans op verlies van data als er een fout zit in het versleutelen. Het versleutelen van de <code>/home</code> partitie wordt hier niet behandeld. Nadelen: * Omdat je <code>root</code> partitie nu gesplitst wordt wil dit zeggen dat je een vaste grootte moet opgeven voor je Linuxinstallatie en een vaste grootte voor je documenten. Het kan dus gebeuren dat één van die twee groottes te klein gekozen is en dat je dus weer aan je partitieschema moet gaan aanpassen. De algemene conclusie is dus dat je het best een aparte <code>/home</code> partitie maakt als je nog nooit plaatsgebrek op je computer hebt gehad. ===De partitie maken=== Om te beginnen moeten we de partitie maken. Aangezien we niets kunnen wijzigen aan een partitie die in gebruik is moeten we dit doen via de ''Live CD''. Stop dus net als bij de installatie de ''Live CD'' in je computer en start vanaf die CD op. Als je opgestart bent, open dan ''Gparted''. [[Bestand:Mint gparted dual boot.png]] Als je naar de afbeelding kijkt, dan zie je het volgende: de <code>ntfs</code> partities zijn van Windows en de andere zijn aangemaakt tijdens de installatie en dus van Linux. Als je ergens de mist bent ingegaan: gewoon Gparted afsluiten en opnieuw beginnen. Zorg echter wel dat je alles in zo weinig mogelijk stappen doet. Als je eerst een blok naar links verschuift en dan weer naar rechts, dan zal Gparted de twee opdrachten na elkaar uitvoeren. Dit zal dus dubbel zo lang duren en er is dubbel zoveel kans om je data te verliezen. Eenmaal Gparted bezig is is het ook niet aan te raden om hem te stoppen. Gparted zomaar onderbreken resulteert meestal in ernstige schade aan je systeem en soms is de enige optie die dan nog overblijft om alles opnieuw te installeren. Het is ook beter om na iedere stap de wijzigingen toe te passen, zo zul je minder de neiging hebben om Gparted zomaar af te sluiten. Wat we eerst doen is de Windows installatie, die blijkbaar veel plaats in neemt, verkleinen en opschuiven naar links. Als je de Windows partities verkleind hebt kun je de ''extended'' partitie vergroten. Het kan zijn dat je daarvoor eerst je ''swap'' partitie moet uitzetten. Als je ''extended'' partitie vergroot is, dan kun je in de lege ruimte een nieuwe partitie maken. Kies de volledige grootte en als type kan je <code>ext4</code> kiezen als enkel Linux de partitie moet kunnen zien of <code>ntfs</code> als de documenten ook door Windows gelezen moeten kunnen worden. In onderstaand voorbeeld heb ik voor <code>ntfs</code> gekozen. [[Bestand:Mint partitietabel home-partitie.png]] Onthoud de naam van de partitie (in dit voorbeeld <code>/dev/sda7</code>) en de naam van de oorspronkelijke Linux partitie (in ons geval <code>/dev/sda5</code>). ===De partitie als <code>/home</code> instellen=== Eerst mounten we de twee partities, een als de oude partitie en een als de nieuwe. Open de terminal en voer de volgende commando's uit, let wel op dat je de namen van de partities eventueel wijzigt en ook het juiste type <code>ext4</code> of <code>ntfs</code> gebruikt. <syntaxhighlight lang="bash"> $ sudo mkdir /old $ sudo mount -t ext4 /dev/sda5 /old $ sudo mkdir /new $ sudo mount -t ntfs /dev/sda7 /new </syntaxhighlight> Maak nu een backup van je <code>/home</code> directory: <syntaxhighlight lang="bash"> $ cd /old/home $ find . -depth -print0 | cpio --null --sparse -pvd /new/ $ sudo mv /old/home /old/home_backup $ sudo mkdir /old/home </syntaxhighlight> Start de terminal en voer het commando <code>blkid</code> uit: <syntaxhighlight lang="bash"> $ sudo blkid /dev/sda1: UUID="FE60F55E60F51DD9" LABEL="WinRE" TYPE="ntfs" /dev/sda2: UUID="B6B8F752B8F7101B" LABEL="Vista" TYPE="ntfs" /dev/sda3: UUID="AE48F9BE48F9857D" LABEL="Data" TYPE="ntfs" /dev/sda5: UUID="961c603f-4374-42bd-a4bf-0c2517f2018f" TYPE="ext4" /dev/sda6: UUID="e55921bb-5843-483b-a3dd-ea5c2ef39c77" TYPE="swap" /dev/sda7: UUID="6480A4314932D4F8" TYPE="ntfs" </syntaxhighlight> Onthoud de ''UUID'' van de schijf die je als <code>/home</code> wilt gebruiken. Wij willen ''sda7'' als <code>/home</code> gebruiken, dus moeten we de code <code>6480A4314932D4F8</code> onthouden. Open nu je <code>fstab</code> bestand: <syntaxhighlight lang="bash"> $ sudo gedit /old/etc/fstab </syntaxhighlight> En voeg de onderstaande regel toe als laatste regel van het bestand: <syntaxhighlight lang="bash"> UUID=6480A4314932D4F8 /home ntfs defaults 0 1 </syntaxhighlight> Je moet natuurlijk de ''UUID'' wijzigen in je eigen ''UUID'' en de letters <code>ntfs</code> naar <code>ext4</code> als je <code>ext4</code> gebruikt. Sla het bestand op. Start dan je computer opnieuw op. ==De grootte van de Windows- en Mintinstallatie aanpassen== ==De Mint installatie terug verwijderen en Windows herstellen== Start Windows op, installeer Easeus Partition Master Home Edition en verwijder de Linux Mint-partitie. Installeer nu EasyBCD en schrijf de windows bootloader terug naar het MBR. ==De Windowsinstallatie verwijderen en meer plaats geven aan Mint.== Start Linux Mint op. Open GParted en verwijder de (NTFS) partitie van Windows. Voer vervolgens ''grub-install /dev/sda'' en ''update-grub'' uit in een terminalvenster. {{Sub}} mt17fjwthlujr2n4omxsevktw8ofzcy 0 22772 427222 426765 2026-05-17T06:17:11Z Erik Baas 2193 lf 427222 wikitext text/x-wiki {{Index Linux voor beginners}} ==GRUB== Bij het eerste keer opstarten zie je {{Wp|GRUB|GRUB}} verschijnen. Het is een menu, bootloader genoemd, waarin je kan kiezen tussen verschillende besturingssystemen. In ons geval is dat Mint, Mint (herstelmodus), twee soorten geheugentesten (zelden gebruikt) en Vista. [[Bestand:Mint grub.png]] Als je informatie zoekt over GRUB moet je er rekening mee houden dat je de versie 2 hebt geïnstalleerd. Er is een enorm verschil in de locatie en de syntax van de configuratiebestanden tussen GRUB2 en een vroegere versie van GRUB (''GRUB 1''). Om Mint op te starten kiezen we de eerste optie. ==Updates== Als je Mint opstart is het eerste wat je wil doen de updates installeren. In populaire Linux distro's worden immers alle updates voor alle programma's op een centrale plaats geïnstalleerd. In Mint kan je dit doen door op het icoontje zoal getoond in de volgende afbeelding te klikken: [[Bestand:Mint updates.png]] Daarna geef je je wachtwoord in. Je zal merken dat, iedere keer dat je een programma start dat ernstige dingen aan je computer kan wijzigen, je je wachtwoord moet ingeven. Later komt er nog meer uitleg over deze beveiliging. Daarna moet je een beetje wachten tot de update manager vindt welke bestanden hij moet installeren. Als het te lang duurt kan je gerust nog wat Linux gaan verkennen, het enige dat je ondertussen niet kan doen is programma's installeren. [[Bestand:Mint updates pakketinformatie.png]] Het kan gebeuren dat Mint een error geeft na het downloaden van de pakketinformatie. Deze error is een fout bij de server die de pakketten aanbiedt en wordt normaal de volgende keer opgelost. Daarna kan je gewoon kiezen voor "updates installeren" en alles wordt geïnstalleerd. Zoals eerder gezegd worden alle updates van alle programma's geïnstalleerd, het is dus niet abnormaal dat dit hier gaat om ettelijke MB en een paar honderd bestanden. Dit is echter enkel de eerste keer en het hangt er ook van af hoe lang het geleden is dat de vorige upgrade is verschenen. Er is nog een opmerking: Het verschil tussen het woord update en upgrade is niet altijd even duidelijk. Updates zijn normaal gezien oplossingen voor problemen bij bestaande programma's terwijl upgrades nieuwe versies van programma's zijn. Linux zal altijd de nieuwste updates installeren maar zal nooit upgrades installeren. Het kan dus gebeuren dat er een nieuwe versie van Firefox of OpenOffice verschijnt maar deze zal niet automatisch geïnstalleerd worden. Deze upgrades worden enkel geïnstalleerd bij een upgrade van je systeem, bij Linux Mint is dit om de zes maanden. Af en toe wordt er ook een update voor de kernel van Linux geïnstalleerd. Het is goed mogelijk dat je dat vlak na je eerste installatie al krijgt. In dat geval zal er gevraagd worden om opnieuw op te starten. Het is niet zoals in Windows dat je verplicht wordt om iedere vier uur te klikken dat je het wil verlengen. Als je niet opnieuw wil opstarten, dan is dat ook goed. De nieuwe kernel is volledig geïnstalleerd maar zal pas kunnen gebruikt worden als je de volgende keer opstart. Als je dan de volgende keer opstart, dan zal je zien dat er twee regels zijn bijgekomen in de Grub optielijst. De oude kernel is immers niet gewist en je kan de oude kernel gebruiken als blijkt dat er een bug zit in de nieuwe kernel. Nu heb je dus een goede, stabiele Linux staan op je computer en kan je verder met de volgende hoofdstukken. {{Sub}} pigwkkwyq6bh5on9y9rchwhoz91iwk8 0 22775 427227 426964 2026-05-17T06:17:16Z Erik Baas 2193 lf 427227 wikitext text/x-wiki {{Index Linux voor beginners}} ==Wat bij problemen?== Als er problemen zijn: * Het eerste dat je dan moet doen is zoeken op de forums, meer bepaald de [https://www.ubuntuforums.org Ubuntu forums] of de [https://forum.ubuntu-nl.org nederlandstalige Ubuntu forums] * Als de problemen dan nog niet opgelost zijn, stel dan een vraag op die. * Voor het geval dat er niemand reageert op je post, contacteer een van de actieve gebruikers hier onder. De gebruikers in de onderstaande lijst zijn altijd bereid om te helpen met kleine en grote problemen. {|{{Wikitable}} |- | Engelstalig | Nederlandstalig | Andere |- |[https://ubuntuforums.org/member.php?u=742644 sanderd17] |[https://forum.ubuntu-nl.org/index.php?action=profile;u=18561 sanderd17] | |- | [[Gebruiker:Smile4ever|Smile4ever]] (smile4ever@wikipedia.be) | [[Gebruiker:Smile4ever|Smile4ever]] (smile4ever@wikipedia.be) | |} {{Sub}} qar9kqs465yasq3p7078rhtnbaunqou 0 22784 427224 352357 2026-05-17T06:17:12Z Erik Baas 2193 lf 427224 wikitext text/x-wiki {{Index Linux voor beginners}} Als je software wilt installeren in Linux kan dit heel gemakkelijk. Tenminste als je in een populaire distributie bezig bent. Als je in een niet zo populaire distributie bezig bent, dan kan het installeren van software vaak heel moeilijk zijn. Er zijn namelijk veel manieren om software te installeren in Linux. De gemakkelijkste manieren zijn degene die speciaal voor jouw distributie gemaakt zijn, maar er zijn ook manieren die op alle Linux disto's werken en zelfs op andere besturingssystemen, dat zijn dan de moeilijke manieren. ==De Softwarebeheerder== In Linux Mint heb je als gemakkelijkste manier de ''Software Beheerder'', in het onderdeel ''Systeem'' in je menu. In Ubuntu bestaat er iets gelijkaardigs: het ''Software Center'' maar het ''Software Center'' van Ubuntu is nog maar een recente vervanging van de ''add/remove'' tool van Ubuntu en is bijgevolg nog niet zo gebruiksvriendelijk. Het enige verschil tussen al deze programma's is de plaats waar ze uitleg tonen, waar ze een evt. screenshot tonen en hoe je het vinkje moet zetten. Onder de motorkap zit namelijk bij allemaal hetzelfde programma wat we in de volgende sectie uitleggen. Als je de ''Software Beheerder'' start, dan kun je zoeken naar een programma of gewoon door de lijst bladeren. Om een programma te installeren moet je het selecteren in de lijst en op de groene ''+'' onder in het scherm klikken. Dit ''+'' staat op een rare plaats maar het is goed mogelijk dat dit bij de volgende versies verandert. Als je dan op ''Toepassen'' klikt, dan worden alle geselecteerde programma's gedownload en geïnstalleerd. Software die je via deze weg installeert wordt ook automatisch geupdated. ==Synaptic== ''Synaptic'' staat in het systeemmenu net onder de software beheerder maar heeft in Mint de naam ''Pakket beheerder'' gekregen. Waar je met de ''Software Beheerder'' enkel volledige programma's kon installeren kun je met ''Synaptic'' losse pakketten installeren. Aangezien Linux openbron is wil dat ook zeggen dat veel applicaties delen van andere applicaties gebruiken. Als je dus een pakket installeert, dan zal synaptic merken dat het pakket dat je wilt installeren andere pakketten nodig heeft om te kunnen werken en zal synaptic dus voorstellen om alles te installeren. De vinkjes worden hier wel op een logische manier gezet en als je op ''Toepassen'' klikt, dan zie je dat ''Synaptic'' dezelfde motor heeft als de ''Software Beheerder''. Deze motor is <code>apt</code>. Het is mogelijk om extra archieven in ''Synaptic'' te doen verschijnen. Zie de sectie over [[#Repositories toevoegen|repositories toevoegen]] ==Apt== <code>apt</code> is een command line applicatie. Dit wil zeggen dat je <code>apt</code> moet gebruiken via de terminal. De terminal kun je vinden onder de favoriete toepassingen of door Ctrl+Alt+T in te drukken. Voor je <code>apt</code> kunt gebruiken moet je eerst de naam van het pakket weten dat je wil installeren. Deze namen zijn gelijk aan de namen die gebruikt worden in ''Synaptic''. Als je dan een pakket wilt installeren, dan typ je gewoon het commando <syntaxhighlight lang="bash"> sudo apt-get install naamVanHetPakket </syntaxhighlight> <code>apt</code> zal net zoals ''Synaptic'' controleren of dit pakket andere pakketten nodig heeft en die dan ook installeren. Het is ook <code>apt</code> die er voor zorgt dat alles geupdated wordt. De update manager werkt dus ook via <code>apt</code>. Als je hulp vraagt op de forums, dan zal meestal dat laatste gebruikt worden. Het is immers veel beter te noteren. Een lijntje code en alles is in orde. En de omschrijving is ook niet afhankelijk van een veranderende GUI. ==Debian-pakketten== Naast de applicaties die je kunt installeren via de servers die een apt repository (een repository is een soort ''depot'' waar software verzameld wordt) aanbieden kun je ook applicaties rechtstreeks downloaden en installeren, net zoals je kunt doen met <code>.exe</code> bestanden in Windows. De bestanden die je kunt downloaden van het internet zijn <code>.deb</code> bestanden. Deze bestanden zijn bekend onder de naam ''debian packages''. Iedere Linux distro die afkomstig is van Debian kan overweg met <code>.deb</code> pakketten. Deze pakketten worden echter niet automatisch geupdated, de pakketten kunnen van overal komen en zijn dus mogelijk niet gecontroleerd op compatibiliteit of zelfs op virussen. Na de installatie is het ook moeilijk <code>.deb</code> pakketten te deïnstalleren. ==Andere== Dan komen we nu aan de laatste mogelijkheid om applicaties te installeren. Soms vind je op het internet ook archieven met extensies zoals <code>.tar</code>, <code>.tar.gz</code>, <code>.tar.bz</code>, <code>.zip</code> ... dit zijn allemaal archieven. Om ze te installeren moet je ze eerst uitpakken. Dit kan met een grafische interface maar ook via de commandline. Het commando hangt af van het gebruikte archief maar begint met <code>tar</code>. Als het eenmaal uitgepakt is, dan moet je in die map zoeken naar een <code>README</code> bestand. Daarin staat normaal uitgelegd hoe je het moet installeren. Als je het niet vindt kun je ook op het internet zoeken hoe je het moet doen maar het zal veel gemakkelijker zijn om te zoeken naar een alternatief in de <code>apt</code> repositories dan om een groot programma te installeren via archieven. ==Repositories toevoegen== Om extra pakketten te kunnen installeren kun je ook repositories toevoegen. Als eenmaal een repository toegevoegd is kun je alle applicaties die in de repository zitten installeren en deze worden dan ook automatisch geupdated. In het ''Controle Centrum'' kun je kijken naar het tooltje ''Softwarebronnen''. Onder de tab ''overige software'' vind je het knopje ''Toevoegen''. Daar kun je terecht om een adres in te geven. In Mint heb ik dit nog niet nodig gehad maar in Ubuntu had ik dit nodig om bijvoorbeeld Skype te installeren. De repo van skype was dan <code>deb https://download.skype.com/linux/repos/debian/ stable non-free</code> ==Opensource-alternatieven voor commerciële software== Het is de bedoeling dat er een pagina komt over openbron alternatieven voor commerciële software. Zo'n pagina maken is heel wat werk en is bijgevolg nog niet beschikbaar. Ik hoop steun te krijgen van alle gebruikers van openbron software in het aanvullen van de pagina. Momenteel is er zo'n lijst te vinden op de sites: *Een (te) uitgebreide site: https://downloadpedia.org/Open_Source_Alternative_to_Commercial_Software *Site met een lijst software, gesplitst tussen vrije en niet vrije software en vermeld per categorie: https://www.osalt.com/ *Compacte site met doorverwijzingen naar de project pagina's: https://www.linuxalt.com/ Onze pagina die moet aangevuld worden: [[Linux voor beginners/Software installeren/Vrije alternatieven|Vrije altenatieven]] {{Sub}} jfgchz4ce8jfyodchyulhwrvbhlyxwg 0 22799 427228 403093 2026-05-17T06:17:17Z Erik Baas 2193 lf 427228 wikitext text/x-wiki {{Index Linux voor beginners}} In de meeste Linux-systemen staat de terminal nog altijd centraal, in de andere distro's is de terminal nog duidelijk zichtbaar. De terminal is een tekst console waar je commando's in typt om zo opdrachten aan je besturingssysteem of aan een specifiek programma te geven, ook vaak aangeduid met de term ''commandline''. Veel Linux-gebruikers beweren dat "de muis gemakkelijke dingen gemakkelijk houdt en dat de commandline moeilijke dingen doenbaar houdt". Je zal dus niet constant met de terminal moeten werken en als je geen moeilijke taken wil doen, dan zal je er nooit mee moeten werken. Maar ik kan je verzekeren, als je kan met de commandline werken, dan zal je deze kennis goed kunnen gebruiken. Zelf heb ik met de commandline leren werken door de site https://www.linuxcommand.org . Deze (engelstalige) site is nog altijd heel goed als je wat meer geavanceerde methodes wil leren om met de commandline te werken. Op de volgende pagina's zullen we een kleine inleiding geven in het werken met de terminal. De terminal in Mint kan je onder de favorieten vinden in het Menu. De gebruikers van Mint vonden het plezant om altijd een kleine quote in {{Wp|ASCII-art|ASCII-art}} te tonen. Als je dus de terminal opstart, zal je iets dergelijks zien: <syntaxhighlight lang="bash"> ______________________________________ / You will remember something that you \ \ should not have forgotten. / -------------------------------------- \ ,__, \ (oo)____ (__) )\ ||-|| * gebruiker@computer ~ $ </syntaxhighlight> Na het $-teken zie je een knipperende cursor, daar kan je commando's ingeven. ==Navigatie== Het eerste commando dat je kan uitproberen is het commando <code>ls</code> (list). <code>ls</code> dient om de inhoud van de huidige map weer te geven. Als je het commando <code>ls</code> even ingeeft, dan moet je een resultaat verkrijgen zoals hier onder staat. <syntaxhighlight lang="bash"> $ ls Afbeeldingen Bureaublad Documenten Downloads ... </syntaxhighlight> We zullen niet meer alles voor het $-teken herhalen maar enkel het $-teken overschrijven als je zelf een commando wil ingeven. Alle code die dus met een $-teken begint moet je zelf ingeven, de rest is het resultaat van het commando dat je net ingegeven hebt. Je merkt dus dat je momenteel in je persoonlijke map zit, de map waarin je documenten, afbeeldingen en dergelijke staan. Je kan ook altijd zien in welke map je zit als je kijkt naar wat net voor het $-teken staat. Een tilde (~) staat hier voor je persoonlijke map, andere mappen zullen altijd getoond worden door het pad weer te geven. Je kan ook de huidige map bekijken door het commando <code>pwd</code> (print working directory) te gebruiken. het resultaat ven het commando <code>pwd</code> is dan iets zoals <syntaxhighlight lang="bash"> $ pwd /home/gebruiker </syntaxhighlight> Om van directory te veranderen kan je het commando <code>cd</code> (change directory) gebruiken. Bij het commando <code>cd</code> moet je wel een argument mee geven. Dit argument, de map waar je naartoe wil, moet je er gewoon na typen. Als je bijvoorbeeld naar de map "Documenten" wil gaan, dan kan je het volgende commando gebruiken: <syntaxhighlight lang="bash"> $ cd Documenten </syntaxhighlight> Opgelet want Linux is hoofdlettergevoelig. De directory "Documenten" is dus een andere directory dan "documenten". Je kan ook meteen het volledige pad ingeven zoals hieronder getoond: <syntaxhighlight lang="bash"> $ cd /home/gebruiker/Documenten </syntaxhighlight> Let wel op dat je ''gebruiker'' vervangt door jouw gebruikersnaam. Als je het volledige pad ingeeft moet dit beginnen met de rootdirectory <code>/</code>. Om een directory omhoog te gaan kan je <code>..</code> gebruiken als argument. Als je nu in je map Documenten bent, dan zal het volgende commando je terug naar je persoonlijke directory brengen. <syntaxhighlight lang="bash"> $ cd .. </syntaxhighlight> Je kan zo ook drie mappen omhoog gaan met het argument <code>../../..</code>. ==Hulpmiddelen== De terminal heeft ook een '''geschiedenis'''. Met het pijltje omhoog kan je het vorige commando opnieuw oproepen en eventueel wijzigen, met het pijltje naar beneden krijg je dan weer het volgende commando in de geschiedenis. Veel terminals hebben ook een '''autoaanvulfunctie''', als je een deel van het commando hebt ingetypt, dan moet je enkel nog je {{Wp|tab|tab}}-toets gebruiken om het commando automatisch aan te vullen. Stel dat je van je persoonlijke map naar de map "Documenten" wil navigeren, dan hoef je enkel het commando <code>cd Doc</code> intypen en daarna op de tab-toets. Je zal zien, als "Documenten" de enige map is die begint met "Doc", dat dan het commando automatisch aangevuld wordt tot <code>cd Documenten/</code>. Het '''kopiëren''' uit de terminal kan voor sommige mensen onhandig lijken tot je de gemakkelijkste manier weet. In alle Linux programma's kan je immers kopiëren door op een plaats tekst te selecteren, dan je cursor op een andere plaats te zetten en met de middelste muisknop te klikken. Voor muizen met een scroll wieltje is dat het scroll wieltje en voor mensen met een muis met twee knoppen of een touchpad kan je met de twee knoppen tegelijk klikken. ==Argumenten en opties bij een commando== ===Argumenten=== Je hebt al gezien dat je bij het commando <code>cd</code> een argument moet voegen. In het geval van het commando <code>cd</code> is dit de directory naar waar je wil navigeren. Er zijn echter ook commando's die niet altijd een argument nodig hebben maar er wel een mogen krijgen. Een voorbeeld van zo'n commando is het <code>ls</code> commando. Als je bij het <code>ls</code> commando geen argument heeft, dan toont het gewoon de inhoud van de huidige directory. Als je als argument een directory hebt, dan toont <code>ls</code> de inhoud van die directory. We geven een voorbeeld hieronder: <syntaxhighlight lang="bash"> $ ls /bin bash echo more sh.distrib bunzip2 ed mount sleep bzcat egrep mountpoint stty bzcmp false mt su bzdiff fgconsole mt-gnu sync bzegrep fgrep mv tailf bzexe fuser nano tar ... </syntaxhighlight> ===Opties=== De meeste commando's bieden de mogelijkheid om naast argumenten ook opties mee te geven. Het is algemeen afgesproken dat opties die bestaan uit één letter met een enkel streepje (-) vooraf gegaan worden en opties die bestaan uit een woord met een dubbel streepje (--) vooraf gegaan worden. Om te kijken welke opties er bestaan voor een commando bieden de meeste commando's de <code>--help</code> optie aan, sommige gebruiken ook <code>-h</code>. Om de help van het commando <code>ls</code> op te vragen doe je dus het volgende: <syntaxhighlight lang="bash"> $ ls --help Gebruik: ls [OPTIE]... [BESTAND]... Informatie tonen over de gegeven BESTANDen (standaard over de huidige map). De items worden alfabetisch gesorteerd als geen van de opties '-cftuvSUX' noch '--sort' gegeven is. (Een verplicht argument bij een lange optie geldt ook voor de korte vorm.) -a, --all ook de namen tonen die beginnen met een '.' -A, --almost-all als '-a', maar de items '.' en '..' weglaten --author met '-l': de auteur van elk bestand tonen -b, --escape van niet-grafische tekens de octale waarde tonen --block-size=GROOTTE te gebruiken blokgrootte (in bytes; zie onder) -B, --ignore-backups geen namen tonen die eindigen op '~' -c met '-lt': op 'ctime' sorteren en deze tonen (de tijd van de laatste statusinformatiewijziging); met '-l': op naam sorteren en 'ctime' tonen; anders: op 'ctime' sorteren -C de items in kolommen presenteren (standaard) --color[=WANNEER] bestandstypen met kleuren onderscheiden; WANNEER is 'always' (altijd), 'never' (nooit), of 'auto' (uitvoerapparaatafhankelijk) -d, --directory de mappen zelf tonen in plaats van hun inhoud, en symbolische koppelingen niet volgen -D, --dired uitvoer produceren voor de 'dired'-modus van Emacs -f hetzelfde als '-a -U' zonder '-l -s --color' -F, --classify achter elk item het type aanduiden (één van */=@|) --file-type idem, maar '*' niet tonen --format=WOORD te gebruiken opmaak; WOORD kan zijn 'commas' (-m), 'across' of 'horizontal' (-x), 'vertical' (-C), 'long' of 'verbose' (-l), 'single-column' (-1) --full-time hetzelfde als '-l --time-style=full-iso' -g als '-l', maar geen eigenaar tonen --group-directories-first mappen vóór bestanden groeperen; kan aangevuld worden met een '--sort', maar gebruik van '--sort=none' of '-U' deactiveert groepering -G, --no-group bij een uitgebreide lijst geen groepsnaam tonen -h, --human-readable groottes in leesbare vorm tonen (bijv. 15K, 234M) --si idem, maar machten van 1000 i.p.v. 1024 gebruiken -H, --dereference-command-line ... </syntaxhighlight> We zullen hier onder enkele veelgebruikte opties van het commando <code>ls</code> bespreken als voorbeeld. ====Veelgebruikte opties van het <code>ls</code> commando==== Een eerste veelgebruikte optie van het <code>ls </code> commando is de <code>-l</code> optie. Deze optie zal een meer uitgebreide lijst geven van de bestanden in de huidige directory. Hieronder staat een mogelijk resultaat. <syntaxhighlight lang="bash"> $ ls -l -rw------- 1 gebruiker groep 576 Apr 17 1998 tekstje.txt drwxr-xr-x 6 gebruiker groep 1024 Oct 9 1999 mijnWebSite -rw-rw-r-- 1 gebruiker groep 276480 Feb 11 20:41 mijnWebSite.tar -rw------- 1 gebruiker groep 5743 Dec 16 1998 kaartje.txt ---- --------- ----- -------- ------------ --------------- | | | | | | | | | | | Bestandsnaam | | | | | | | | | +--- Datum laatste wijziging | | | | | | | +------------- Grootte (in bytes) | | | | | +---------------------- Groep | | | +------------------------------- Eigenaar van het bestand | +---------------------------------------------- Bestandsrechten </syntaxhighlight> '''Bestandsnaam''': De bestandsnaam is wat je met het <code>ls</code> commando te zien krijgt. '''Datum laatste wijziging''': De datum dat de laatste keer het bestand of de map bewerkt is. '''Grootte''': De grootte van het bestand in kwestie. '''Groep''': De gebruikersgroep die meer rechten over het bestand kan krijgen. '''Eigenaar''': De eigenaar van het bestand, de eigenaar heeft meer rechten over het bestand. '''Rechten''': De rechten van het bestand. Aan deze code kan je zien wie er lees-, schrijf- of uitvoerrechten heeft. Deze code wordt later uitgelegd in de sectie over rechten. Wat je wel al kan zien is dat de directories met een ''d'' beginnen. Een ander veelgebruikte optie is de <code>-a</code> of <code>--all</code> optie. Met deze optie toont het <code>ls</code> commando alle bestanden, ook de verborgen bestanden. In Linux is het eenvoudig om een verborgen bestand te maken, het enige dat je moet doen is je bestandsnaam met een . (punt) beginnen. De verborgen bestanden kan je ook in nautilus (de filebrowser in de standaard Mint) tonen met de sneltoets <code>ctrl+h</code>. We vergelijken het resultaat van het <code>ls</code> en het <code>ls -a</code> commando: <syntaxhighlight lang="bash"> $ ls Bestand1.txt Bestand2.txt $ ls -a . .. .settings Bestand1.txt Bestand2.txt $ ls --all . .. .settings Bestand1.txt Bestand2.txt </syntaxhighlight> Als je opties gebruikt die maar uit één letter bestaan, dan kan je altijd opties samenvoegen. Het commando <code>ls -l -a</code> is het zelfde als het commando <code>ls -la</code>, dit is natuurlijk ook hetzelfde als <code>ls -al</code>. Misschien heb je ook de puntjes opgemerkt als je <code>ls -a</code> opvraagt. Het enkel puntje wil de huidige map zeggen. In feite zou je bij een <code>cd</code> commando altijd dit puntje moeten gebruiken. Als je zou willen naar je Documenten gaan vanuit je persoonlijke map, dan zou je moeten <code>cd ./Documenten/</code> typen. Het is immers meestal verondersteld dat je in de huidige map start en dus is <code>cd Documenten/</code> genoeg en de laatste slash moet zelfs ook niet. De twee puntes duiden de map hier boven aan, dit hebben we al besproken bij het <code>cd</code> commando. ===Argumenten en opties combineren=== Als je alleen maar informatie over een bestand wil, dan kan je dat bestand als argument meegeven. Zo geeft <code>ls -l textje.txt</code> informatie over het bestand <code>textje.txt</code>. Het kan gemakkelijk zijn om deze vorm te gebruiken als de lijst van bestanden te lang is om gemakkelijk door te zoeken. <syntaxhighlight lang="bash"> $ ls -l -rw------- 1 gebruiker groep 576 Apr 17 1998 tekstje.txt </syntaxhighlight> ==Bestanden bewerken== ===Inhoud van bestanden bewerken=== ====Met gedit==== Gedit is een grafisch programma en kan je dus enkel gebruiken als er geen problemen zijn met je computer. Gedit ondersteunt syntax kleuring en is op zich redelijk geavanceerd. Om het bestand ''bestand.txt'' via de terminal met Gedit te openen gebruik je het commando <syntaxhighlight lang="bash"> $ gedit bestand.txt </syntaxhighlight> ====Met nano==== Nano is een terminalprogramma en kan dus ook gebruikt worden als je in een systeem zonder grafische omgeving werkt. Om een bestand te openen gebruik je <syntaxhighlight lang="bash"> $ nano bestand.txt </syntaxhighlight> Onderaan je Nano-venster staan de sneltoetsen die je kan gebruiken, om af te sluiten gebruik je ''ctrl+x''. ===Bestanden manipuleren=== In deze sectie hebben we het over kopiëren, knippen en plakken van bestanden en ook over het maken van directory's. Voor die taken gebruik je onderstaande commando's: {|class="wikitable" |'''<code>cp</code>''' (copy) | Kopieëer bestanden en directory's. |- |'''<code>mv</code>''' (move) | Verplaats bestanden en directory's. |- |'''<code>rm</code>''' (remove) | Verwijder bestanden en directory's. |- |'''<code>mkdir</code>''' (make directory) | Maak een nieuwe directory aan. |- |'''<code>rmdir</code>''' (remove directory) | Verwijder een '''lege''' directory. |} Je denkt misschien dat je tot nu toe alles wat je geleerd hebt ook kan met de GUI. Nu komt er echter verandering in. Het is namelijk heel moeilijk om bestanden te selecteren die aan bepaalde criteria voldoen als je enkel wil klikken. Maar in de terminal is de keuzemogelijkheid heel groot. Voor we echt overgaan naar het gebruik van de genoemde commando's gaan we eerst wildcards bekijken. ====Wildcards==== Wildcards dienen om bestanden te selecteren zonder dat je de exacte naam opgeeft. Je selecteert dus bestanden die aan een bepaald patroon voldoen. We geven een samenvatting van de mogelijke wildcards: {|class="wikitable" |'''<nowiki>*</nowiki>''' | Om het even welk karakter en hoeveel. |- |'''<nowiki>?</nowiki>''' | Eén willekeurig karakter. |- |'''[karakters]''' | Eén karakter van de opgegeven karakter verzameling. Een verzameling kan je opgeven als <code>[abc]</code>, dit is dan één enkele <code>a</code>, <code>b</code> of <code>c</code>. Je kan ook een voorgedefinieerde verzameling gebruiken.<br> '''[:alnum:]''': Alfanumerieke karakters<br> '''[:alpha:]''': Letters<br> '''[:digit:]''': Cijfers<br> '''[:upper:]''': Hoofdletters<br> '''[:lower:]''': Kleine letters<br> Bij een voorgedefinieerde verzameling moet je wel extra haakjes gebruiken. De code <code>[:upper:]</code> stelt de verzameling {<code>u,p,e,r,:</code>} voor terwijl de code <code><nowiki>[[:upper:]]</nowiki></code> de verzameling van alle hoofdletters voorstelt. |- |'''!''' |Een uitroepteken dient om de vorige verzameling om te keren. Zo is <code>[!abc]</code> één enkel teken dat geen <code>a</code>, <code>b</code> of <code>c</code> is en <code>[![:upper]]</code> om het even welk karakter dat geen hoofdletter is. |} '''Voorbeelden:''' Je kan de volgende voorbeelden gemakkelijk uitproberen met het <code>ls</code> commando. Als je je in een grote directory bevindt, zoals de <code>/usr/bin</code> directory, kan je ieder voorbeeld testen door <code>ls</code> voor het voorbeeld te typen. {|class="wikitable" |'''*''' | Alle bestanden. |- |'''a*''' | Ieder bestand dat begint met een <code>a</code>. |- |'''*t*.sh''' | Ieder bestand met een <code>t</code> in de naam dat eindigd op <code>.sh</code>. |- |'''tclsh???''' | Ieder bestand dat begint met <code>tclsh</code> en gevolgd wordt door exact drie tekens. |- |'''<nowiki>tclsh[[:digit:]].[[:digit]]</nowiki>''' | Ieder bestand dat begint met <code>tclsh</code>, gevolgd wordt door exact een cijfer, een puntje en nog eens één cijfer. Dergelijke constructies kan je gebruiken om versie-onafhankelijke kopieën te maken. |- |'''<nowiki>*[![:lower:]]</nowiki>''' | Ieder bestand dat niet eindigt op een kleine letter. |} ====cp==== Het <code>cp</code> commando wordt gebruikt om bestanden of directory's te kopiëren. De eenvoudigste vorm is één bestand naar een ander kopiëren. Dat wordt als volgt gedaan: <syntaxhighlight lang="bash"> $ cp bestand1 bestand2 </syntaxhighlight> Je kan ook een bestand naar een directory kopiëren. <syntaxhighlight lang="bash"> $ cp bestand directory </syntaxhighlight> Deze procedure kan je zelfs met meerdere bestanden in één keer doen. <syntaxhighlight lang="bash"> $ cp bestand1 bestand2 bestand3 directory </syntaxhighlight> Kijk even naar de ''help'' van het commando: <syntaxhighlight lang="bash"> $ cp --help ... -a, --archive hetzelfde als -dR --preserve=all --backup[=METHODE] van elk bestemmingsbestand een reservekopie maken -b zoals --backup, maar accepteert geen argument --copy-contents de inhoud van speciale bestanden kopiëren als er recursief gekopieerd wordt -d hetzelfde als '--no-dereference --preserve=links' -f, --force als bestaand bestemmingsbestand niet geopend kan worden, het verwijderen en het opnieuw proberen (overbodig als de -n optie wordt gebruikt) -i, --interactive voor overschrijven om toestemming vragen (gaat boven een voorgaand gebruikte -n optie) -H gegeven symbolische koppelingen in BRON volgen -l, --link harde koppelingen maken in plaats van kopieën -L, --dereference symbolische koppelingen in BRON altijd volgen -n, --no-clobber geen bestaand bestand overschrijven (gaat boven een eerdere -i optie) -P, --no-dereference geen symbolische koppelingen in BRON volgen -p hetzelfde als '--preserve=mode,ownership,timestamps' --preserve[=LIJST] de genoemde attributen indien mogelijk behouden (standaard zijn: mode,ownership,timestamps -- oftewel modus, eigenaarschap en tijdstempels); verdere mogelijkheden: context, links, xattr, all --no-preserve=LIJST de genoemde attributen juist niet behouden --parents volledige naam gebruiken van bronbestand onder MAP -R, -r, --recursive mappen en hun inhoud recursief kopiëren --remove-destination ieder bestaand bestemmingsbestand verwijderen alvorens het te openen (anders dan '--force') --sparse=WANNEER besturing van het aanmaken van bestanden met gaten --strip-trailing-slashes schuine strepen achter elke BRON verwijderen -s, --symbolic-link symbolische koppeling maken i.p.v. kopie -S, --suffix=SUFFIX te gebruiken achtervoegsel voor reservekopieën -t, --target-directory=MAP alle BRON-argumenten naar MAP kopiëren -T, --no-target-directory BESTEMMING behandelen als een normaal bestand -u, --update alleen kopiëren als BRON nieuwer is dan bestemming of wanneer dit bestand niet bestaat -v, --verbose tonen wat er gedaan wordt -x, --one-file-system binnen dit bestandssysteem blijven --help deze hulptekst tonen en stoppen --version programmaversie tonen en stoppen ... </syntaxhighlight> We kijken even naar interessante opties: De <code>-i</code>, <code>-n</code> en <code>-u</code> optie dienen om te definiëren wanneer een bestand moet overschreven worden. Bij <code>-i</code> zal het gevraagd worden, bij <code>-n</code> zal het bestand niet overschreven worden en bij de optie <code>-u</code> zal de nieuwste versie van het bestand gebruikt worden. Dat deze opties aanwezig zijn betekent ook dat standaard een bestand altijd overschreven wordt. Let dus op bij het gebruik van dit commando, gelukkig kan je normaal gezien geen systeembestanden wissen, enkel persoonlijke data. De <code>-r</code> optie kan je gebruiken om volledige directory's te kopiëren. Stel dat je een structuur hebt zoals hier onder: <div class="mw-code"> */ ** Dir1 ***Bestand1 ***Bestand2 ***Subdir ****Bestand1 ** Dir2 ***Bestand3 </div> Als je dan het commando <syntaxhighlight lang="bash"> $ cp -r /Dir1 /Dir2 </syntaxhighlight> uitvoert, dan zal in <code>Dir2</code> een nieuwe directory met de naam <code>Dir1</code> aangemaakt worden. De volledige structuur ziet er dan als volgt uit: <div class="mw-code"> */ ** Dir1 ***Bestand1 ***Bestand2 ***Subdir ****Bestand1 ** Dir2 ***Bestand3 *** Dir1 ****Bestand1 ****Bestand2 ****Subdir *****Bestand1 </div> Stel dat we nu zonder <code>Dir2</code> gestart waren, dus met de volgende structuur: <div class="mw-code"> */ ** Dir1 ***Bestand1 ***Bestand2 ***Subdir ****Bestand1 </div> Dan zou het commando <syntaxhighlight lang="bash"> $ cp -r /Dir1 /Dir2 </syntaxhighlight> resulteren in de volgende structuur: <div class="mw-code"> */ ** Dir1 ***Bestand1 ***Bestand2 ***Subdir ****Bestand1 ** Dir2 ***Bestand1 ***Bestand2 ***Subdir ****Bestand1 </div> ====mv==== Het <code>mv</code> commando dient om bestanden te verplaatsen. Het werkt ongeveer hetzelfde als het <code>cp</code> commando, maar verwijdert de originele bestanden. De enige optie die je niet kan gebruiken is de <code>-r</code> optie, deze is verondersteld als je twee directory's opgeeft. ====rm==== Het <code>rm</code> commando dient om bestanden te verwijderen. Ook dit commando werk ongeveer zoals het vorige. Bij de <code>-i</code> optie wordt bij ieder bestand aan je gevraagd of je het bestand daadwerkelijk wilt verwijderen. Hier is de <code>-r</code> optie niet verondersteld als je ze niet typt, dit zou immers gevaarlijke situaties kunnen opleveren. '''Let op:''' De bestanden die verwijderd worden komen niet terecht in de prullenbak, de enige manier om de verwijderde bestanden terug te krijgen is met geavanceerde software die je volledige harde schijf afzoekt naar achtergebleven resten van de verwijderde bestanden. Het is altijd aan te raden om eens te controleren met het <code>ls -a</code> commando welke bestanden je werkelijk zal verwijderen. Let ook op voor de speciale map "<code>..</code>". Als je het commando <code>rm -r *</code> uitvoert met de bedoeling om de huidige directory leeg te maken, dan zal je van een kale reis thuiskomen. De map <code>..</code> zit immers ook tussen de verwijderde mappen en aangezien het recursief is zal alles in de bovenliggende map verwijderd worden, ook deze opdracht is nog eens recursief en zo zullen alle bestanden in je systeem verwijderd worden tot er een bestand gevonden wordt die niet kan verwijderd worden. Controleer dus zeer goed als de map <code>..</code> niet tussen de namen zit die aan je te verwijderen directory's voldoet. ====mkdir en rmdir==== <code>mkdir</code> en <code>rmdir</code> zijn eenvoudige commando's die resp. een lege directory maken en een lege directory verwijderen. Met het gebruik van deze commando's kan je niet veel verkeerd doen. ==Bestandsrechten== Zoals je wel weet is Windows een {{Wp|multitasking (computer)|multitasking}}systeem, je moet niet wachten tot je antivirus zijn taak gedaan heeft om zelf te werken op de computer. De Unix-systemen zijn echter meer dan multitasking. Het is ook een multi-user-systeem, wat betekent dat er met verschillende gebruikers om de beurt en zelfs samen op één enkele computer gewerkt kan worden. Nu vraag je je misschien af hoe het mogelijk is om verschillende gebruikers tegelijkertijd op een computer te laten werken. Dit betekent immers niet dat de gebruikers naast elkaar moeten zitten. Het is mogelijk om een computer op afstand te besturen. Denk bijvoorbeeld aan een webpagina. Als je een <code>.php</code> pagina opvraagt, dan moet die <code>.php</code> pagina verwerkt worden door de server. Op zich is dit een beperkte manier van die server besturen maar er zijn ook geavanceerdere manieren via {{Wp|ssh|ssh}} en dergelijke. ===Bestanden=== Om er voor te zorgen dat verschillende gebruikers niet in de bestanden van andere gebruikers gaan rommelen of zelfs in de systeembestanden gaan prutsen heeft iedere gebruiker per bestand rechten om dat bestand te bekijken, aan te passen of uit te voeren. Dit komt er op neer dat ieder bestand een eigenaar heeft, deze eigenaar heeft volledige controle over het bestand. Voor ieder bestand wordt er ook een groep bijgehouden. De gebruikers die in de groep van het bestand zitten hebben meer rechten om het te gebruiken. Om te kijken wat de rechten van een bepaald bestand zijn gebruik je het commando <code>ls -l</code>. We geven een voorbeeld: <syntaxhighlight lang="bash"> $ ls -l Bestand1 -rw-r----- 1 ik mijnGroep 9 2010-02-02 10:18 Bestand1 ^^^^^^^^^^ |||||||||| |||||||\\\----------- andere gebruikers ||||||| ||||\\\-------------- groep |||| |\\\----------------- eigenaar | \-------------------- bestand = "-" (mogelijk: -, d, l, b, c, q) </syntaxhighlight> Je ziet dus wie er eigenaar is, in dit geval de gebruiker met de naam ''ik''. En de groep ''mijnGroep'' is de groep die het bestand kan controleren. Om te zien wie welke rechten heeft kijk je naar de eerste code: * Als er een <code>-</code> als eerste teken staat, dan is het een gewoon bestand. Voor directory's wordt een <code>d</code> gebruikt en voor links een <code>l</code>. Er zijn ook nog meer exotische letters. * Na de eerste letter volgen drie blokjes met elk drie tekens. Het eerste blokje, <code>rw-</code> in ons geval, zijn de rechten die aan de eigenaar gegeven worden. Het tweede blokje, <code>r--</code> in ons geval, zijn de rechten die aan de controlerende groep gegeven worden en het laatste blokje <code>---</code> zijn de rechten voor iedere gebruiker. Zo'n blokje rechten heeft iedere keer een gelijkaardige structuur. Er worden drie letters gebruikt: de <code>r</code> staat voor leesrecht, de <code>w</code> staat voor schrijfrecht en de <code>x</code> staat voor het recht om het bestand uit te voeren. Als de gebruiker waarvoor het blokje telt de letter heeft, dan heeft hij dat recht op het bestand. Als de gebruiker waarvoor het blokje telt die letter niet heeft maar een <code>-</code> heeft in plaats van die letter, dan heeft de gebruiker dat recht niet. Bij het voorbeeld zien we dus dat ''ik'' het bestand mag bewerken en bekijken (<code>rw-</code>). De gebruikers die in de groep ''mijnGroep'' zitten mogen het bestand bekijken (<code>r--</code>) en andere gebruikers mogen niets (<code>---</code>). Laten we als tweede voorbeeld eens het <code>bash</code> bestand nemen uit de buik van het systeem: <syntaxhighlight lang="bash"> $ ls -l /bin/bash -rwxr-xr-x 1 root root 875596 2009-09-14 07:09 /bin/bash ^^^^^^^^^^ |||||||||| |||||||\\\----------- andere gebruikers ||||||| ||||\\\-------------- groep |||| |\\\----------------- eigenaar | \-------------------- bestand = "-" (mogelijk: -, d, l, b, c, q) </syntaxhighlight> Je ziet dus dat de eigenaar ''root'' is en de controlerende groep ook ''root''. ''root'' heeft alle rechten op het bestand: lezen, schrijven en uitvoeren (<code>rwx</code>), iedereen anders, ook degene die in de groep ''root'' zitten hebben enkel lees- en uitvoerrechten (<code>r-x</code>). '''Info:''' ''root'' is de naam van de superuser. In literatuur wordt meestal superuser geschreven terwijl de systemen aan die gebruiker de naam ''root'' geven. ===Rechten wijzigen=== ====Een eerste manier==== Rechten van een bestand of directory kan je wijzigen met het <code>chmod</code> (change modifiers) commando. Het eerste wat je moet weten is hoe Linux deze rechten onthoudt. Een blokje van drie tekens die de rechten voor een gebruiker voorstellen, wordt onthouden door een binair getal op de volgende manier: <syntaxhighlight lang="bash"> "rwx" = 111 "r-x" = 101 </syntaxhighlight> Natuurlijk kunnen we die {{Wp|Binair|binaire}} getallen omzetten in {{Wp|decimaal|decimale getallen|}}: <syntaxhighlight lang="bash"> "rwx" = 111 = 7 "rw-" = 110 = 6 "r-x" = 101 = 5 "r--" = 100 = 4 "---" = 000 = 0 </syntaxhighlight> Wat je vervolgens doet is gewoon de cijfers aan elkaar "plakken". Als je dus een bestand de rechten <code>rwx r-x r-x</code> (voor iedereen leesbaar en uitvoerbaar en voor de eigenaar wijzigbaar) wil geven, dan gebruik je de code 755. Die code gebruik je met het <code>chmod</code> commando als volgt: <syntaxhighlight lang="bash"> $ chmod 755 bestand1 </syntaxhighlight> We geven een tabel met veelgebruikte codes: {| |- |777 |<code>rwxrwxrwx</code> | Iedereen heeft alle rechten op het bestand, normaal is dit niet zo'n goede keuze. |- |755 |<code>rwxr-xr-x</code> | De eigenaar mag alles met het bestand, iedereen anders mag het bestand bekijken of uitvoeren. Dit is veel gebruikt voor algemene applicaties (zie het bash voorbeeld). |- |700 |<code>rwx------</code> | De eigenaar heeft alle rechten, iedereen anders heeft geen rechten. Een goede instelling voor een applicatie die alleen door de eigenaar gebruikt kan/mag worden. |- |666 |<code>rw-rw-rw-</code> | Iedereen heeft alle rechten maar het bestand kan niet uitgevoerd worden. |- |644 |<code>rw-r--r--</code> | De eigenaar kan het bestand lezen en schrijven, iedereen anders kan het bestand enkel lezen. Deze instelling is standaard gebruikt als je een nieuw bestand maakt. |- |600 |<code>rw-------</code> | De eigenaar kan het bestand lezen en schrijven, iedereen anders heeft geen rechten. |} ====Een tweede manier==== Naast rechtstreeks de code ingeven kan je ook vragen om de leesbaarheid, schrijfbaarheid of uitvoerbaarheid te wijzigen voor iedereen. Als je bijvoorbeeld een bestand wil uitvoerbaar maken voor iedereen zonder je zorgen te moeten maken wie het bestand kan wijzigen, dan gebruik je de code <syntaxhighlight lang="bash"> $ chmod +x bestand </syntaxhighlight> De <code>+x</code> staat dus voor bij iedere gebruiker een <code>x</code> toe te voegen. Het tegenovergestelde is dan <code>-x</code>. Je kan hetzelfde doen met <code>w</code> en <code>r</code>. Het gebruik van de tweede manier kan ook handig zijn als je een hoop bestanden wil uitvoerbaar maken met wildcards en geen andere rechten aan die bestanden wil wijzigen. Via deze optie kan je ook recursief werken met de <code>-R</code> optie. Let op, hier is het een hoofdletter <code>R</code> omdat de kleine <code>-r</code> al gebruikt is om leesrecht te ontnemen. Voor je recursief werkt is het echter beter om eerst het deel over rechten van directory's te lezen. ===Rechten van directory's=== Het noteren van rechten van directory's is ongeveer hetzelfde als bij bestanden. <code>w</code> staat voor het recht om bestanden te maken en te verwijderen (een bestand aanpassen mag dus wel zonder het <code>w</code> recht). <code>r</code> staat voor het ''bekijken van de inhoud van de directory''*. Het enige rare recht is de <code>x</code>. Een directory kan je immers nooit uitvoeren maar je hebt het <code>x</code> recht nodig om bepaalde dingen te doen in die directory, daaronder valt ook het ''opsommen van alle bestanden''*. Het is dus het best om voor directory's altijd aan iedereen het <code>x</code> recht te geven als die iets met de directory moet kunnen doen. * Hoe verschilt x van r op de directory als beide toelaten om de inhoud van de directory te tonen? ==Superuser worden== Je hebt misschien al gemerkt, als je geen eigenaar van een bestand bent, dan kan je ook de rechten niet wijzigen. Dit is logisch want anders zouden rechten geen nut hebben. Er is echter één gebruiker die altijd alle rechten heeft en ook altijd de rechten van bestanden mag wijzigen en zelfs de eigenaar en groep mag wijzigen. Dit is de superuser of ''root''. In veel linuxdistributies moet je apart inloggen maar in Ubuntu en dus ook in Mint heb je geen aparte gebruiker. In Ubuntu heb je systeembeheerders (administrators), een systeembeheerder is een account die tijdelijk superuser kan worden. Als je zelf Linux geïnstalleerd hebt, dan is je account standaard een systeembeheerder. Om voor even ''root'' te worden moet je je commando beginnen met <code>sudo</code> (switchuser do). Daarna zal je je eigen wachtwoord moeten typen. We gaan het <code>sudo</code> commando even proberen: Kijk eens welke rechten er zijn bij het <code>bash</code> bestand: <syntaxhighlight lang="bash"> $ ls -l /bin/bash -rwxr-xr-x 1 root root 875596 2009-09-14 07:09 bash </syntaxhighlight> Probeer nu eens de rechten te wijzigen naar 777: <syntaxhighlight lang="bash"> $ chmod 777 /bin/bash chmod: veranderen van toegangsrechten van `/bin/bash’: Bewerking niet toegestaan $ sudo chmod 777 /bin/bash [sudo] password for gebruiker: $ ls -l /bin/bash -rwxrwxrwx 1 root root 875596 2009-09-14 07:09 bash </syntaxhighlight> Het is nu het best om die rechten weer normaal te zetten: <syntaxhighlight lang="bash"> $ sudo chmod 755 /bin/bash </syntaxhighlight> Als je ooit een script maakt waarvoor je even root wil worden is het nogal omslachtig als je dat script altijd in een terminal moet uitvoeren als de enige reden daarvoor is dat je je wachtwoord moet ingeven. Om dit op te lossen is er ook <code>gksudo</code>, <code>gksudo</code> werkt op dezelfde manier als <code>sudo</code> maar <code>gksudo</code> tovert het bekende kadertje tevoorschijn dat je ontmoet als je programma's wil installeren of updaten. ==Wijzigen van eigenaar en groep van een bestand== Het spreekt voor zich dat je ''root'' moet zijn als je de eigenaar van een bestand wil wijzigen. De eigenaar van een bestand kan je wijzigen met het commando <code>chown</code>. Je gebruikt het commando als volgt: <syntaxhighlight lang="bash"> $ sudo chown mijnNaam bestand1 </syntaxhighlight> Waarbij ''mijnNaam'' de gebruikersnaam is die je kan zien voor '''@''' in het terminal venster. Je kan ook de groep en eigenaar in een keer wijzigen. Dit doe je als volgt: <syntaxhighlight lang="bash"> $ sudo chown mijnNaam:mijnGroep bestand1 </syntaxhighlight> Om te zien welke gebruikers er zijn en in welke groepen die ingedeeld zijn kan je even naar je configuratiescherm gaan en het onderdeel ''gebruikers en groepen'' bekijken. Om enkel de groep te wijzigen heb je het <code>chgrp</code> commando. Maar als je het <code>chown</code> commando onthoudt is dat voldoende. {{Sub}} i7qcbf4a4mkrjaxnmb4ww3p2mg3m2dl 0 22858 427225 352356 2026-05-17T06:17:14Z Erik Baas 2193 lf 427225 wikitext text/x-wiki {{Index Linux voor beginners}} In dit hoofdstuk gaan we de structuur van de mappen (meestal directories genoemd) in Linux verkennen. Je weet waarschijnlijk dat de programma's in Windows onder de map <code>Program Files</code> zitten en dergelijke. Linux heeft echter een heel andere maar ook meer logische structuur. Het is niet aan te raden om ''root'' te worden. Je kan in de filebrowser nautilus immers rechts klikken en kiezen om een map als ''root'' te openen. Als je echter nog niets van je systeem afweet is het beter dit niet te doen. Als je immers geen ''root'' bent kan je met de standaard instellingen geen belangrijke bestanden wijzigen. Als je dus geen ''root'' bent hoef je ook niet bang zijn om een bestand te openen of eens beter te bekijken. Om de directories te verkennen ga je best eerst naar je ''Persoonlijke map'' en ga je dan telkens een map omhoog tot je niet meer verder kan. {|{{Wikitable}} |'''<code>/</code>''' | Dit is de ''root'' directory. Alles wat op je computer staat en waar Linux toegang tot heeft staat hier onder. Linux stelt dus alles voor als één enkele boomstructuur, ook als er meerdere schijven gebruikt zijn. De andere schijven zijn dan gewoon een tak in deze structuur. Dit maakt het gemakkelijker om automatisch te navigeren tussen de schijven dan wanneer schijven automatisch een schijfletter krijgen zoals in Windows. |- |'''<code>/boot</code>''' | In deze directory wordt de kern (Engels: kernel) van het systeem gehouden. De kern is het bestand dat begint met <code>vmlinuz</code>. Hiernaast bevat deze map ook nog bestanden die de bootloader nodig heeft om het systeem opgestart te krijgen. |- |'''<code>/etc</code>''' |De <code>/etc</code> directory bevat alle configuratie bestanden voor het systeem.<br> '''<code>/etc/passwd</code>''': In dit bestand worden de gebruikers van het systeem gedefinieerd. Naast gebruikers die je zelf gecreëerd hebt zal je zien dat er veel gebruikers tussen zitten die automatisch aangemaakt zijn. Over gebruikers en rechten gaan we later nog wat zien.<br> '''<code>/etc/fstab</code>''': In dit bestand staat waar schijven en partities geopend worden. Zoals gezegd worden schijven in Linux als een map gezien. In dit bestand staat dus welke schijf welke map is.<br> '''<code>/etc/hosts</code>''': Een bestand welke de relatie tussen hostnames en ip adressen bevat.<br> '''<code>/etc/init.d</code>''': Deze directory bevat de scripts die gebruikt worden om services op te starten (al dan niet bij het opstarten van het systeem). |- |'''<code>/bin, /usr/bin</code>''' | In deze directories worden de applicaties van het systeem opgeslagen. Het onderscheid tussen de twee directories is dat <code>/bin</code> meer essentiële applicaties bevat en dat <code>/usr/bin</code> applicaties bevat die minder essentieel zijn. |- |'''<code>/sbin</code>''', '''<code>/usr/sbin</code>''' | Deze directories bevatten applicaties voor systeem administratie, meestal zijn deze programma's niet toegankelijk voor gewone gebruikers en dus bruikbaar voor de root-gebruiker. |- |'''<code>/usr</code>''' | In de <code>/usr</code> directory zitten er heel wat databestanden voor applicaties. Enkele voorbeelden:<br> '''<code>/usr/share/X11</code>''': Data bestanden voor de X Windows server. Alles wat dus met grafische interface te maken heeft.<br> '''<code>/usr/share/dict</code>''': Woordenboeken, gebruikt voor de spelling correctors. Spellingcorrectie is dus niet applicatie specifiek maar iedere applicatie gebruikt hetzelfde woordenboek. Linux heeft (nog) geen grammatica correctie.<br> '''<code>/usr/share/doc</code>''': Een allegaartje aan documentatie. '''<code>/usr/share/man</code>''': De ''man'' pagina's staan hier. ''Man'' pagina's (voluit manual pages) zijn bestanden die informatie bevatten over de applicaties in een uniform formaat. Ze zijn gemakkelijk op te vragen via de terminal en meestal redelijk uitgebreid.<br> '''<code>/usr/src</code>''': Broncode bestanden van geïnstalleerde pakketten. Meestal moet de broncode met een ander pakket geïnstalleerd worden dan de applicatie zelf. |- |'''<code>/usr/local</code>''' |<code>/usr/local</code> wordt gebruikt om software in te installeren die niet in de officiële pakketten voorkomen. |- |'''<code>/var</code>''' | Deze directory bevat variabele bestanden zoals log bestanden en wachtrijen.<br> |- |'''<code>/lib</code>''','''<code>/usr/lib</code>''' | Bevat gedeelde bibliotheken, zoals <code>.DLL</code> bestanden in Windows. |- |'''<code>/home</code>''' | Deze directory bevat alle persoonlijke data per gebruiker. Dit is normaal gezien de enige directory waar je als gebruikter zelf aanpassingen in hoort te maken. |- |'''<code>/root</code>''' | De persoonlijke map van de superuser of ''root''. Het is belangrijk om te weten dat de instellingen van de superuser op een andere locatie worden opgeslagen dan je eigen persoonlijke data. Als er dus geen reden is om even superuser te zijn ben je dat ook beter niet want dan kan je niet aan je eigen instellingen. |- |'''<code>/tmp</code>''' |In deze directory staan de tijdelijke bestanden van alle gebruikers. |- |'''<code>/dev</code>''' |Deze directory bevat geen bestanden maar interfaces naar de hardware. De hardware in Linux kan ook bestuurd worden zoals bestanden gewijzigd worden. <code>sda</code> stelt de eerste SCSI harde schijf voor (IDE harde schijven heten bvb hda, USB schijven heten ook sda omdat intern een SCSI abstractie gebruikt wordt). De andere hardware kan je vaak wel afleiden uit de naam. |- |'''<code>/proc</code>''' |Deze directory bevat ook geen echte bestanden. Het is een directory waarop het proc pseudofilesystem gemount is, dit is gemaakt om te interfacen met de kernel of met bestaande processen (elk getal binnen /dev/ komt overeen met een lopend proces). |- |'''<code>/sys</code>''' | Net als <code> /proc </code> is <code> /sys </code> ook een plaats waar nog een pseudofilesystem gemount is, dit laat eveneens interfacing met de kernel toe. |- |'''<code>/media</code>''', |In deze directory worden normaal gezien andere partities en schijven geladen. Dit kan echter gewijzigd worden in het <code>/etc/fstab</code> bestand zoals gezegd. Er zijn ook datacontainers die kunnen verwisseld worden, zoals cdroms en floppy's, deze worden dan ook automatisch in de directory <code>/mnt</code> geladen. |} {{Sub}} slg5nggrtd2u6srmz9vheeoqx51gvlo 0 22892 427226 403094 2026-05-17T06:17:16Z Erik Baas 2193 lf 427226 wikitext text/x-wiki {{Index Linux voor beginners}} In deze lijst staan vrije alternatieven voor commerciële software, de lijst is geordend in categorieën en per item staat één applicatie met een link naar de project site en de naam van het pakket in de repo's. Er komt dus enkel software in deze lijst die kan verkregen worden via een repository, indien de repo niet standaard in Ubuntu zit, dan moet de repo nog eens apart vermeld worden. Per item kunnen ook subitems geplaatst worden met commentaar van de gebruikers, gelieve commentaar te ondertekenen met vier tildes (<nowiki>~~~~</nowiki>). ==Multimedia== ===Foto's=== *[https://gimp.org The GIMP], voor fotobewerking *[https://wiki.gnome.org/Apps/Shotwell Shotwell], een fotobeheerder ===Graphics=== *[https://inkscape.org Inkscape], voor vectortekeningen (bijvoorbeeld [[Scalable Vector Graphics|SVG]]) *[https://krita.org Krita], tekenprogramma met geavanceerde mogelijkheden voor digitale artisten ===Media centers=== *[https://www.team-mediaportal.com/ Mediaportal] *[https://xbmc.org XBMC]: xbmc ===Muziekspelers=== * [https://amarok.kde.org/ Amarok]: amarok * [https://projects.gnome.org/rhythmbox/ Rhythmbox]: rhythmbox # Rhythmbox is een uitstekend programma om muziek gewoon te laten spelen en kan ook gebruikt worden om muziek te rippen. [[Gebruiker:Sanderd17|Sanderd17]] 3 feb 2010 11:51 (CET) # Een goed programma om een muziekcollectie te beheren. --[[Gebruiker:Wardsegers|Wardsegers]] ([[Overleg gebruiker:Wardsegers|overleg]]) 30 jul 2013 14:54 (CEST) == File managers == * [https://www.krusader.org/ Krusader] * [https://wiki.gnome.org/Nautilus Nautilus] * [https://en.wikipedia.org/wiki/Nemo_(file_manager) Nemo (pagina in het Engels)] [[Categorie:Linux voor beginners - inhoud]] * [https://wiki.lxde.org/en/PCManFM PCManFM (pagina in het Engels)] {{Sub}} a7trm8h4hz135ohwh16g0jwhac4cq6u 0 23298 427214 404161 2026-05-17T06:12:40Z Erik Baas 2193 lf 427214 wikitext text/x-wiki {{Index Lineaire algebra}} Naast eenvormen zijn er ook meervoudig lineaire afbeeldingen die aan twee of meer vectoren uit een vectorruimte een scalair toevoegen. Meervoudig lineair betekent dat ze in elk van de argumenten lineair zijn. Bij twee vectoren spreken we van bilineaire afbeelding. ==Definitie 20.1== Zij <math>V</math> een vectorruimte over het lichaam <math>K</math>. Een '''bilineaire vorm''' op <math>V</math> is een afbeelding <math>B :V\times V\to K</math> die in elk van de twee argumenten lineair is, hetgeen inhoudt dat voor <math>x,y,z \in V</math> en <math>\lambda \in K</math> geldt: :<math>B(\lambda x + y, z)=\lambda B(x,z)+B(y,z)</math> en :<math>B(z,\lambda x + y)=\lambda B(z,x)+B(z,y)</math> Een bilineaire vorm die aan de paren <math>(x,y)</math> en <math>(y,x)</math> dezelfde waarde toevoegt, heet symmetrisch. ==Definitie 20.2== Een bilineaire vorm <math>B</math> op <math>V</math> heet '''symmetrisch''' als voor alle <math>x,y\in V</math> geldt: :<math>B(x,y)=B(y,x)</math> ===Matrixvoorstelling=== Het ligt voor de hand om na te gaan hoe een bilineaire vorm zich gedraagt bij keuze van een basis. Als <math>(v_1,\ldots,v_n)</math> een basis is van <math>V</math>, kunnen we de vectoren <math>x</math> en <math>y</math> in deze basis uitdrukken: :<math>x=\sum_{i=1}^n \xi_i v_i </math> en <math>y=\sum_{i=1}^n \eta_i v_i </math> Voor het beeld onder de bilineaire afbeelding <math>B</math> van <math>x</math> en <math>y</math> vinden we dan: :<math>B(x,y)=B\left(\sum_{i=1}^n \xi_i v_i,\sum_{j=1}^n \eta_j v_j\right) = \sum_{ij}\xi_i\eta_j B(v_i,v_j)=\sum_{ij}\xi_i\beta_{ij}\eta_j=\xi^T\beta\eta</math> Daarin is <math>\beta</math> de <math>n\times n</math>-matrix met elementen <math>\beta_{ij}= B(v_i,v_j)</math> die t.o.v. de gekozen basis hoort bij <math>B</math>. Wat we hier gevonden hebben formuleren we in de volgende stelling. ==Stelling 20.1== Bij iedere lineaire vorm <math>B</math> op een lineaire ruimte <math>V</math> van dimensie <math>n</math> bestaat na keuze van een basis een <math>n\times n</math>-matrix <math>\beta</math>, zodanig dat de lineaire vorm voorgesteld kan worden door: :<math>B(x,y)=\xi^T\beta\eta,</math> met <math>\xi</math> en <math>\eta</math> de coördinaten van resp. <math>x</math> en <math>y</math> t.o.v. de gekozen basis. Geven we de coördinatisering t.o.v. de basis aan met <math>\kappa</math>, dan is: :<math>\kappa x=\xi</math> en <math>\kappa y=\eta</math> en :<math>B(x,y)=(\kappa x)^T\beta\kappa y</math> ==Stelling 20.2== De matrix <math>\beta</math> die bij een symmetrische bilineaire vorm <math>B</math> op <math>V</math> hoort, is symmetrisch. ===Bewijs=== Zij <math>(b_1,\ldots, b_n)</math> de betrokken basis; dan geldt: :<math>\beta_{ij}= B(b_i,b_j)= B(b_j,b_i)=\beta_{ji}</math> ==Diagonaalvorm== Als we een basis kunnen vinden ten opzichte waarvan de matrix van een bilineaire vorm diagonaal is, kan de bilineaire eenvoudig weergegeven worden. ==Stelling 20.3== Zij <math>V</math> een <math>n</math>-dimensionale vectorruimte over het lichaam <math>K</math> met karakteristiek ongelijk aan 2, en <math>B</math> een symmetrische bilineaire vorm op <math>V</math>. Dan is er een basis <math>\{b_1,\ldots,b_n\}</math> van <math>V</math> zodat voor alle <math>i\neq j</math> geldt: :<math>B(b_i,b_j)=\beta_{ij}=0</math> Ten opzichte van deze basis is de matrix <math>\beta</math> van <math>B</math> dus diagonaal en wordt <math>B</math> bepaald door: :<math>B(x,y) = \beta_{11}\xi_1\eta_1+\ldots +\beta_{nn}\xi_n\eta_n</math>, waarin <math>\xi</math> en <math>\eta</math> weer de coördinaten zijn van respectievelijk <math>x</math> en <math>y</math> ten opzichte van deze basis. <!-- We bewijzen dit door inductie op <math>\textstyle n</math>. Voor <math>n=1</math>: Elke <math>1\times1</math>-matrix is een diagonaalmatrix. Stel dat voor dimensie <math>n-1</math> de uitspraak juist is. Voor een vectorruimte van dimensie <math>n</math> geldt dan: er zijn twee gevallen mogelijk: ofwel geldt <math>\forall v,w\in V:B( v,w)= 0</math>, dan klopt de stelling, ofwel bestaan er <math>v,w\in V</math> waarvoor <math>B(v,w) \neq 0</math>. Dan <math>\exists v_1 \in V:p(v_1)\neq 0\Rightarrow B(v_1,v_1)\neq0</math>. want :<math>p(x)=B(x,x) \Leftrightarrow B(x,y)=\tfrac 12 (p(x+y)-p(x)-p(y))</math> dus <math>p(v+w)\neq p(v)+p(w)</math> Construeer nu de verzameling :<math> V_1=\{x\in V|B(x,v_1) = 0\} </math> We zien dat <math>V_1</math> een deelruimte van <math>V</math> is, dat <math>v_1\notin V_1</math> dus is <math>\dim V_1 < \dim V = n</math> en tenslotte zien we ook dat <math>\left.\langle , \rangle\right|_{V_1\times V_1}:V_1\times V_1\to F</math> een symmetrische bilineaire vorm is. Door de inductiehypothese bestaat er een basis <math>\textstyle \{v_2,\ldots,v_k\}</math> voor <math>\textstyle V_1</math> met <math>\textstyle \langle v_i,v_j\rangle=0</math> als <math>\textstyle i\neq j</math>. Vorm nu de verzameling <math>\textstyle \{v _1,v_2,\ldots,v_k\}</math>, dan geldt nog steeds dat <math>\textstyle \langle v_i,v_j\rangle = 0</math> als <math>\textstyle i\neq j</math>. Als we nu kunnen bewijzen dat die verzameling een basis is, dan is de stelling volledig bewezen. Het is voldoende om te bewijzen dat die verzameling voortbrengend is omdat we al weten dat <math>\textstyle \#\{v_1,\ldots,v_k\}\leq n</math>. Neem een willekeurige <math>\textstyle x\in V</math>. construeer daar uit <math>\textstyle x_1=x - \frac{\langle x,v_1\rangle}{\langle v_1,v_1\rangle}v_1\in V</math>. :<math>\begin{align} \langle x_1,v_1\rangle &= \left\langle x - \frac{\langle x,v_1\rangle}{\langle v_1,v_1\rangle}v_1,v_1\right\rangle\\ &= \langle x,v_1\rangle -\frac{\langle x,v_1\rangle}{\langle v_1,v_1\rangle}\langle v_1,v_1\rangle\\ &= \langle x,v_1\rangle -\langle x,v_1\rangle\\ &=0 \end{align}</math> Dus is <math>\textstyle x_1\in V_1</math>. Aangezien <math>\textstyle x=x_1+\frac{\langle x,v_1\rangle}{\langle v_1,v_1\rangle}v_1=x_1+kv_1</math> kan <math>\textstyle x</math> geconstrueerd worden uit een lineaire combinatie van de vectoren <math>\textstyle \{v_1,v_2,\ldots,v_k\}</math> en is die verzameling dus voortbrengend. We besluiten dus dat <math>\textstyle k=n</math> en dat <math>\textstyle \{v_1,v_2,\ldots,v_n\}</math> een basis is. Dit heeft als gevolg dat we in een veld waar <math>\textstyle 2\neq0</math> elke kwadratische vorm kunnen schrijven als een lineaire combinatie van volkomen kwadraten na het aanpassen van het assenstelsel. ===Voorbeeld=== Neem <math>K=\R</math> en zij <math>q</math> bepaald door de symmetrische matrix :<math>\begin{pmatrix} 3&-1&2\\ -1&0&1\\ 2&1&2 \end{pmatrix}</math> Als we dit in formules zetten krijgen we <math>q(x,y,z)=3x^2-2xy+4xz+2yz+2z^2</math>. Volgens bovenstaand resultaat kunnen we dit dus tot een lineaire combinatie van volkomen kwadraten omvormen. :<math>\begin{align} q(x,y,z)&=3x^2-2xy+4xz+2yz+2z^2\\ &=3\left(x-\tfrac{1}{3}y+\tfrac{2}{3}z\right)^2-\tfrac{1}{3}y^2-\tfrac{4}{3}z^2+2yz+2z^2\\ &=3\left(x-\tfrac{1}{3}y+\tfrac{2}{3}z\right)^2-\tfrac{1}{3}(y-3z)^2+3z^2+\tfrac{2}{3}z^2\\ &=3\left(x-\tfrac{1}{3}y+\tfrac{2}{3}z\right)^2-\tfrac{1}{3}(y-3z)^2+\tfrac{11}{3}z^2\\ &=3x'^2-\tfrac{1}{3}y'^2+\tfrac{11}{3}z'^2 \end{align}</math> Dan hebben we als matrix van basis verandering de matrix :<math> \begin{pmatrix} x'\\ y'\\ z' \end{pmatrix}= \begin{pmatrix} 1&-\frac{1}{3}&\frac{2}{3}\\ 0&1&-3\\ 0&0&1 \end{pmatrix} \begin{pmatrix} x\\ y\\ z \end{pmatrix} </math> Deze matrix is inverteerbaar en dus een matrix van basis verandering. --> {{Sub}} fiobe6kvf2nybt92thjuffvlf6oi9v7 0 24773 427239 406237 2026-05-17T06:22:13Z Erik Baas 2193 lf 427239 wikitext text/x-wiki {{Index Melkwinning/melksamenstelling}} {| class="wikitable" |- | ==Melksamenstelling== ’Melk voor elk’ een oud gezegde dat veel gebruikt is in reclames. Maar waarom is het dan zo goed dat iedereen melk drinkt? Wat zit er in melk dat nu zo goed is voor de mens? oftewel waar bestaat melk nu precies uit? Melk van een koe bestaat voor 87% uit water. <gallery> Image:milk.jpg|Glas melk </gallery> Naast een koe geven alle zoogdieren melk. Wel verschilt de melk per diersoort heel veel. Bij alle zoogdieren bestaat melk voor het grootste gedeelte uit water. Naast water bevat melk van een koe ongeveer 4,4 % vet, 3,4% eiwit, 4,6% melksuiker en 0,7% zouten en as. |In de onderstaande tabel zie je waar de melk van andere dieren uit bestaat. De samenstelling van de melk verschilt niet alleen tussen diersoorten, maar ook tussen dieren onderling. Zo heeft elke koe een ander vet en eiwitgehalte. De samenstelling van de melk tussen koeien verschilt door fokkerij en voeding. Honderd jaar geleden was het alleen belangrijk om een koe te hebben die veel melk gaf. Later zijn de fabrieken gaan uitbetalen op vet en eiwitgehalte. Nog later ontdekten de mensen het volgende: Hoe hoger het vet en eiwitgehalte, hoe minder liters melk je nodig hebt om kaas te maken. [[Afbeelding:Milkcontent.JPG|400px]] |} {| class="wikitable" width="70%" |- !style="color: black; background-color: Aquamarine;text-align:left ;" | melksamenstelling !style="color: black; background-color: Aquamarine;text-align:left ;" |[https://www.ugcn.nl/nl/25222685-%5BLink_page%5D.html?opage_id=25222736&location=458254531500600,10044369,true/ UGCN ] !style="color: black; background-color: Aquamarine;text-align:left ;" |[https://www.nzo.nl/images/pdf/melk%20op%20maat%20samenvatting.pdf Melk op Maat] !style="color: black; background-color: Aquamarine;text-align:left ;" |[https://www.qlip.nl/ Qlip] |} {{Sub}} rim0ku1iq9w4n6el7bgutq174rt6whv 0 24794 427241 414743 2026-05-17T06:22:18Z Erik Baas 2193 lf 427241 wikitext text/x-wiki {{Index Melkwinning/melksamenstelling}} ===Biest=== Zoals in het vorige kopje: melksamenstelling al aan de orde kwam, is de melk van een dier niet altijd hetzelfde. De melk van de koe heeft net na afkalven namelijk een heel andere samenstelling. Deze melk noemen we biest. Biest heeft wel 33% droge stof. In de biest zitten veel meer vetten en eiwitten als in gewone melk. Biest is eigenlijk een wonderdrank voor het kalf. Er zitten namelijk stoffen in die ervoor zorgen dat het kalf niet snel ziek wordt. Deze stoffen heten immunoglobinen of antistoffen. Het kan deze immunoglobinen de eerste 36 uur op te nemen in de bloedbaan. Het kalf is zo beschermd tegen de eerste ziekteverwekkers. Na drie dagen is de melk van de koe weer normaal. Door de lactatie heen verandert de samenstelling vaak nog een klein beetje. Koeien aan het begin van de lactatie hebben vaak lagere gehalten dan op de piek van de lactatie(150-200) dagen. Aan het einde van de lactatie is het vetgehalte vaak iets hoger.Biest is niet meer zo uniek als vroeger. Vroeger had een kalf de biest van de moeder echt nodig. Tegenwoordig bestaat er ook kunstbiest en kunstmelk. De melk is nagemaakt, goedkoper en beter voor het kalf, doordat de juiste mineralen en vitaminen zijn toegevoegd. Daarnaast is het vetgehalte veel lager waardoor het kalf niet zo snel aan de diarree raakt. ===Invloed van ziektes op de melksamenstelling=== Bacteriën komen de kwaliteit van de melk niet ten goede. Ze zorgen dan voor een verandering van de samenstelling van de melk. Verschillende soorten mastitis tasten de melk aan. Een zichtbare verandering krijg je pas als er sprake is van een klinische mastitis. De witte bloedlichaampjes vechten dan tegen de bacteriën die het slotgat van het uier binnendringen. Dit zorgt voor witte vlokjes in de melk. Een infectie met Colibacteriën zorgen voor een dunne, waterige melk. Deze melk kan niet meer geleverd worden aan de melkfabriek. Naast de zichtbare verandering van de melk, verandert ook de samenstelling. Het vet- en lactose gehalte van de melk daalt. Dit terwijl het eiwitgehalte vaak niet verandert. Zoals je weet bestaat eiwit in melk uit caseïne en serumeiwitten. In het geval van mastitis blijft het totale gehalte aan eiwit hetzelfde, maar stijgt het gehalte aan serumeiwitten en daalt het gehalte aan caseïne eiwitten. Niet alleen de samenstelling verandert, maar ook de hoeveelheid melk. Hoe erg de melkhoeveelheid en samenstelling verandert, hangt af van de ernst van de mastitis of ziekte. Erg zieke koeien nemen minder voer op, waardoor de hoeveelheid melk toch al daalt. {{Sub}} 48fwjwvym29s3rbe2bb9xz9kg9n2rpz 0 24795 427240 405344 2026-05-17T06:22:15Z Erik Baas 2193 lf 427240 wikitext text/x-wiki {{Index Melkwinning/melksamenstelling}} {| class="wikitable" |- |nr 1 |nr2 |} Zoals je inmiddels wel weet, bevat de melk van de koe ongeveer 4% vet. De melk die je in de winkel koop, bevat geen 4% vet meer. Een gedeelte van het vet is uit de melk gehaald, omdat mensen hier vaak niet van houden. Vandaar dus ook de term volle, halfvolle en 0% vet melk. De soort geeft aan of er veel vet, iets minder of geen vet in zit. Het vetgehalte in de melk bestaat eigenlijk uit allemaal heel kleine vetdruppeltjes. Deze vetdruppeltjes hebben een klein laagje over zich heen, waardoor ze zich niet helemaal goed met de melk kunnen mengen. Dit noemen we een emulsie. Doe maar eens een paar liter melk van een koe in een emmer en laat het een dag staan. De volgende dag zal je zien dat er bovenop de melk een vetlaagje is ontstaan. Dit vetlaagje ontstaat doordat de vetbolletjes, die heel licht zijn, bovenop de melk gaan drijven. In de fabriek maken ze hier ook gebruik van. Met een machine halen ze het vet uit de melk. Dit heet afromen. De vetlaag op de melk is goed te herkennen, omdat ze lichtgeel en een beetje zoet van smaak is. {{Sub}} 1vvkhsrm5lkr5usplv2mvgo8gogsu3j 0 24796 427244 292430 2026-05-17T06:23:17Z Erik Baas 2193 lf 427244 wikitext text/x-wiki {{Index Melkwinning/melksamenstelling}} {| class="wikitable" |- |nr 1 |nr2 |} In melk zit, zoals al eerder verteld, ongeveer 3,5% eiwit. Op een kilogram melk is dit 35 gram. Bij de uitbetaling van melk door de zuivelfabriek is eiwit heel belangrijk. Hoe hoger het percentage eiwit, hoe meer de melk waard is. Eiwitten uit melk zijn voor de mens ook heel belangrijk. De biologische waarde ervan is namelijk heel hoog, wat wil zeggen dat de mens met het eiwit heel veel kan. Wij verteren het eiwit, zodat we het kunnen gebruiken voor de ontwikkeling van onze spieren. Eiwitten uit melk zijn op te delen in twee soorten. Je hebt de serum/wei eiwitten en de caseïne eiwitten. De caseïne eiwitten zijn heel belangrijk voor de productie van kaas. Misschien heb je wel eens gezien hoe een kaas gemaakt wordt? Halverwege het productieproces wordt de wei van de wrongel gescheiden. De wei wordt niet meer gebruikt in het proces. De wrongel waar kaas van gemaakt wordt, bevat alleen nog caseïne eiwitten. Eiwitten uit de melk zijn niet alleen heel belangrijk voor de mens, ook voor het kalf zijn ze heel belangrijk. Kijk maar eens op een zak kunstmelk. Sommige kunstmelk soorten bevatten wel 22% eiwitten. Het kalf heeft de eiwitten namelijk hard nodig voor de groei van de botten, spieren en lichaamscellen. {{Sub}} 0h4753yppj7dle458pqxt1vtnjh3o2d 0 24797 427242 313556 2026-05-17T06:23:15Z Erik Baas 2193 lf 427242 wikitext text/x-wiki {{Index Melkwinning/melksamenstelling}} ==Inleiding== Naast 87% water, 4% vet en 3,5% eiwit, heeft melk ook nog heel veel andere ingrediënten. Denk bijvoorbeeld aan mineralen, vitamines, zout en melksuiker. ==Melksuiker== Melksuiker wordt gevormd uit koolhydraten, zetmeel, pectinen en suikers die in het rantsoen van de koe zitten. Deze stoffen zet de koe om in glucose, waarna het in de melk komt als melksuiker, ook wel lactose genoemd. ==Vitamines== In melk zitten ook de vitamines A, B, C, D en E. De vitamines A en D zijn vetoplosbaar. Dit wil zeggen dat ze in het vet van de melk zitten. Je begrijpt dus wel dat als het vet uit de melk gehaald wordt, vaak ook de vitamines A en D uit de melk gehaald worden. De vitamines B en C zijn wateroplosbaar, deze blijven dus wel behouden. ==Mineralen en zouten== Melk bevat ook mineralen en zouten. Dit is overigens minder dan 1% in de melk. Je proeft het zout overigens niet, doordat de smaak van vetten, eiwitten en melksuikers (bij elkaar zo’n 12%) overheersen. In melk komen onder andere de volgende mineralen voor: Calcium, Natrium, Kalium en Magnesium. ==Enzymen== Enzymen zijn stoffen die je in de melk terugvindt. Ze bestaan vooral uit eiwitten. Enzymen zorgen er ook voor dat het proces van melkvorming versneld wordt. We noemen ze ook wel biologische katalysatoren. Naast enzymen die in de melkcellen gevormd worden, heb je enzymen die door bacteriën gevormd worden. Voorbeelden van enzymen zijn: fosfatase, peroxidase, lipase en katalase. Lipase bijvoorbeeld zorgt voor het splitsen van deeltjes vet. Als melk bederft komt er door de lipase een vieze smaak aan de melk. Het enzym Katalase komt veel voor bij koeien met slechte uiers. Bij melk uit gezonde uiers komt katalase erg weinig voor. Enzymen kunnen niet onder alle omstandigheden werkzaam zijn . Zo kunnen de enzymen fosfatase en peroxidase niet tegen hoge temperaturen. Vandaar dat melk gepasteuriseerd of gesteriliseerd wordt. De ongewenste enzymen worden dan geïnactiveerd . Zo komt er dus bijvoorbeeld ook minder gauw een smaakje aan de melk. Ook kunnen sommige enzymen er minder goed tegen als melk bijvoorbeeld aangezuurd is. Stremsel, dat gebruikt wordt bij de kaasmakerij, bevat enzymen die juist weer beter in een zure omgeving hun werk kunnen doen. Zo heb je dus allerlei verschillende enzymen met verschillende eigenschappen. Ook bij de rijping van kaas spelen enzymen een rol. Het bepaalt grotendeels de smaak aan de kaas. Het zuursel dat bij het kaasmaken gebruikt wordt, bevat ook enzymen. {{Sub}} ftqbcqivb9ppgpjplg1umiybkeafoys 0 24799 427247 292440 2026-05-17T06:23:19Z Erik Baas 2193 lf 427247 wikitext text/x-wiki {{Index Melkwinning/melksamenstelling}} {| class="wikitable" |- |nr 1 |nr2 |} Zo wit als melk! Melk is geelachtig wit van kleur. In het melkvet zit caroteen opgelost wat voor deze geelachtig witte kleur zorgt. Biest heeft een nog gelere kleur met soms ook een rode gloed. De rode kleur is een gevolg van bijmenging met bloed vanuit de uier. Melk smaakt vaak een beetje zoet. Dit komt doordat in melk ook suiker zit, ook wel lactose of melksuiker genoemd. Het wordt gevormd door suikers en koolhydraten uit het voer. Toch smaakt melk niet echt zoet door de andere ingrediënten zoals zouten, eiwitten en vetten. De smaak van melk verandert gedurende de lactatie. Aan het einde van de lactatie smaakt de melk vaak iets bitterder. Melk kan ook een andere smaak krijgen door vetsplitsing. Enzymen (bacteriën) zoals Lipase zorgen voor deze vetsplitsing. Hierdoor komen er vrije vetzuren in de melk, waardoor de melk rans wordt. Melk van zieke koeien, zoals mastitismelk, smaakt vaak ook anders. Als laatste heeft biest ook een andere smaak. Het gehalte aan eiwitten en zouten is in de biest hoger, waardoor de melk vaak bitter smaakt. Het onderstaande schema geeft herkomst van de zoete smaak in melk aan. Dit gebeurt als volgt: Suikers en koolhydraten worden opgenomen door de koe en in de pens omgezet in propionzuur. Propionzuur komt als glucose in het bloed, waarna het door de koe omgezet wordt in lactose en in de melk komt. [[Afbeelding:Melksamenstellingproeven.jpg]] De geur van gezonde melk is nagenoeg reukloos. Melk nog op lichaamstemperatuur van de koe ruikt vaak nog naar de koe zelf. Eenmaal afgekoeld en in de melktank verdwijnt deze geur. Afwijkende geur in de melk kan naast ziekten ook aan voeding liggen. Zo geven bepaalde gewassen zoals rode klaver en uien afwijkende geuren en smaken aan de melk. {{Sub}} aai9rq2p78maxn60uex8we0mx3uvfw4 0 24800 427246 391093 2026-05-17T06:23:17Z Erik Baas 2193 lf 427246 wikitext text/x-wiki {{Index Melkwinning/melksamenstelling}} {| class="wikitable" |- |nr 1 |nr2 |} ==Inleiding== De pH, het vriespunt en het opromen zijn eigenschappen van melk die gebruikt worden tijdens de verwerking. Zo kan het vet uit de melk gehaald worden, door middel van een nabootsing van het opromen. ==Opromen== In melk zit vet. Vetbolletjes in rauwe melk hebben de eigenschap dat ze snel samen kleven met andere vetbolletjes in de melk. Hierdoor ontstaan trosjes. Deze trossen stijgen op en vormen een laagje vet. Dit noemen we opromen. Als de melk gemengd wordt, verdwijnen de trosjes. Laat je de melk vervolgens weer staan dan komen ze weer terug. In gekoelde melk verkleven de vetbolletjes minder snel. ==Vriespunt== Naast opromen heeft melk nog andere aparte eigenschappen. Zo ligt het vriespunt iets lager dan het vriespunt van water. Terwijl water op 0 graden bevriest, bevriest melk pas bij -0,5 tot -0,8 graden. De oorzaak ligt bij de samenstelling van de melk. Melk bevat zouten, waardoor de melk minder snel bevriest. ==pH== De pH van melk is vergelijkbaar met die van water. pH geeft de zuurtegraad aan van een product. De score voor de pH varieert van 1 tot 12. 1 is heel zuur, 12 betekent niet zuur (basisch) Zo heeft citroensap een pH van 2 en yoghurt een pH van 4,4. Melk heeft een pH van 6,7, dit is neutraal. Neutraal wil zeggen dat een product niet zuur, maar ook niet basisch is. ==Melk met veel onverzadigde vetzuren== Dat melk gezond is, dat is al langer bekend. Toch kan het gezonder. Tegenwoordig willen mensen in de strijd tegen overgewicht en hart- en vaatziekten minder verzadigde vetzuren binnenkrijgen via de voeding. In melk zitten verzadigde, maar ook onverzadigde vetzuren. Verzadigde vetten zijn niet gezond. Onverzadigde vetzuren zijn wel gezond. Zo heeft melk ongeveer 4% vet. Voorbeelden van onverzadigde vetzuren zijn CLA's (geconjungeerd linoleenzuur) Hoe hoger het gehalte van deze zuren, hoe beter voor de mens. Het gehalte aan linoleenzuur (omega-3) is te beïnvloeden door de voeding van dieren. Zo werken oliehoudende zaden (sojaschroot, raapzaad), klaver en vers gras positief op het CLA-gehalte in de melk. Snijmaïs werkt zeer negatief op dit gehalte. In de biologische veehouderij wordt een hoger gehalte aan onverzadigde vetzuren aangetroffen in de melk, dan in gangbare melk. Ook is er een verschil te vinden in het CLA-gehalte in de stalperiode en de weideperiode. De melk van koeien in de stalperiode bevat maar de helft van het gehalte aan CLA's (omega-3). Waarschijnlijk komt dit doordat koeien in de weide alleen de grastoppen afgrazen, terwijl de koeien op stal de hele stengel opeten. Melk bestaat ongeveer voor 0,5 tot 1% uit CLA's. Sommige koeienrassen geven melk met iets meer of minder CLA's. {{Sub}} kyx2vnjbjw9omuy0847rxx35blna0pz 0 24802 427243 399834 2026-05-17T06:23:17Z Erik Baas 2193 lf 427243 wikitext text/x-wiki {{Index Melkwinning/melksamenstelling}} ==Melkeiwit== In gras zit veel eiwit. Maar hoe krijgt een koe uit dit gras nu hoogwaardig melkeiwit. Dit eiwit kunnen we opdelen in onbestendig (pens verteerbaar) en bestendig(darm verteerbaar) eiwit. Eiwitten bestaat uit aminozuren. Wel 20 verschillende aminozuren. De aminozuren kun je opdelen in essentiële en niet essentiële aminozuren. De essentiële aminozuren moeten uit het voer toegevoegd worden, omdat de koe deze onvoldoende zelf kan aanmaken. Aan deze essentiële aminozuren heeft een koe dus het eerst een tekort. Een voorbeeld van essentiële aminozuren zijn: Darmverteerbaar lysine en Darmverteerbaar methionine. In het tabellenboek veevoeding kun je van elk product bekijken hoe hoog de waarde aan aminozuren is. Zowel bestendig als onbestendig eiwit draagt bij de aan de eiwitproductie. Let op: Als er een tekort aan energie is op darmniveau dan gaat de koe eiwit gebruiken. Dit heeft tot gevolg dat er minder eiwit beschikbaar is voor het eiwitgehalte in de melk. ==Melkvet== De melkvetproductie hangt heel erg samen met de afbraak van voer. 90% van de melkvetproductie komt voort uit het voer en 10% komt van het lichaamsvet van een koe. Dit lichaamsvet heeft een koe ook weer aangemaakt uit voer. Zoals je weet, worden koolhydraten en suikers afgebroken in de pens. Bij de afbraak van koolhydraten komen verschillende zuren vrij, die zorgen voor de melkvetproductie. Zo heb je azijnzuur, boterzuur en propionzuur. De verhouding in de pens tussen deze zuren is normaal 65% Azijnzuur, 20% propionzuur en 15% boterzuur. *Azijnzuur komt vrij bij de afbraak van NDF, dit zijn de celwanden die voor de structuur zorgen. Van azijnzuur maakt een koe melkvet en lichaamsvet. *Suikers, pectinen(Suiker galactaronzuur) en zetmeel worden in de pens afgebroken tot propionzuur. Propionzuur zorgt voor het melksuikergehalte en de hoeveelheid melk. *Boterzuur komt vrij bij de afbraak van suikers. Boterzuur zorgt voor de vorming van melkvet en lichaamsvet. Voor de melkvetproductie zijn dus vooral azijnzuur en boterzuur belangrijk. Melkvet bestaat voor 40% uit voedervet, voor 50% uit azijnzuur en boterzuur en voor 10% uit lichaamsvet. Doordat azijnzuur vrij komt bij de afbraak van celwanden, kun je eigenlijk zeggen: "Hoe meer structuur, hoe hoger het vetgehalte". {{Sub}} pzh63mejzx7gw0vbmlgi9372oc97cpp 0 24803 427245 251648 2026-05-17T06:23:17Z Erik Baas 2193 lf 427245 wikitext text/x-wiki {{Index Melkwinning/melksamenstelling}} {| class="wikitable" |- |nr 1 |nr2 |} Een goede hygiëne bij het melken is heel belangrijk. Door allerlei gebruiksvoorschriften kun je goed en hygiënisch melken. Voorbehandelen, voorstralen en het gebruik van melkerhandschoenen zijn hier voorbeelden van. Hygiënisch melken doe je om bacteriën zo veel mogelijk uit de melk te houden. Bacteriën beïnvloeden het natuurlijke proces. Ongewenste bacteriën kunnen er bijvoorbeeld voor zorgen dat het kaas maken mislukt. Boterzuur, afkomstig van mest van koeien, kan in de melk komen en veroorzaakt het ‘’laat los’’ bij kaas, waardoor de kaas mislukt. Een andere bacterie, de melkzuurbacterie, zet melksuiker om in melkzuur. Hierdoor verzuurt de melk. Overigens gaat koelen de groei van deze bacteriën tegen. Door een goede hygiënische bewaring van melk op temperatuur, krijgen heel veel bacteriën geen kans om te groeien. Zo ook Colibacteriën. Deze bacteriën ontwikkelen zich bij een temperatuur van 12 graden. Gekoelde melk heeft dus niet veel last van Coli. Toch zijn er ook bacteriën, de psychrotrofen die zich goed redden in gekoelde melk. Alleen de melk koelen is dan niet genoeg. Voor de bewerking na 2 a 3 dagen bewaring richten ze niet genoeg schade aan. Tegenwoordig wordt alle melk na bewaring, verhit (pasteuriseren of steriliseren). Zo worden de laatste bacteriën gedood. {{Sub}} te6t82jvo7tnc70gd8imxn1da5l18s3 0 24804 427248 399833 2026-05-17T06:23:19Z Erik Baas 2193 lf 427248 wikitext text/x-wiki {{Index Melkwinning/melksamenstelling}} ==Melkquotum== Melk leveren aan de fabriek is niet vrijblijvend. Je zit vast aan een bepaald melkquotum. Dit melkquotum is in 1984 opgestart, omdat er veel te veel melk geproduceerd werd. Tegenwoordig moet je melkquotum kopen. Dit doe je in kilogrammen met een bepaald vetpercentage. Dus bijvoorbeeld: 500000 kg melk met 4% vet. Je moet dan ook melk leveren met dit vetpercentage. Vaak lukt dit niet, waardoor er een vetcorrectie plaatsvindt. Als je melk levert met een hoger vetpercentage betekent dit dat je minder melk mag leveren, dan het quotum dat je hebt. ==Een voorbeeld== Een melkveehouder levert in het quotumjaar 2010/2011 exact 600.000 kg melk met een vetpercentage van 4,55%. Over hoeveel melkquotum moet deze melkveehouder beschikken bij een vetreferentie(hoeveelheid bij quotum) van 4,35%? Geleverde melk = 600.000 kg Vetcorrectie = (4,55 - 4,35) * 0,09 * 600.000 = 10.800 kg melk Geleverde melk na vetcorrectie = 600.000 + 10.800 = 610.800kg melk = benodigd melkquotum. Als een veehouder melk met een te hoog vetgehalte levert(vetreferentie) wordt er gerekend met 0,09. Als een veehouder te weinig levert, dan wordt er gerekend met 0,18. Sturen van het melkvetgehalte kan heel goed met voeding en fokkerij. Als je bedenkt dat je ongeveer 2,80 euro voor een kg vet krijgt en 5,40 euro voor een kg eiwit krijgt, begrijp je dat vet en eiwitgehalten heel belangrijk zijn voor de opbrengsten op van het melkveebedrijf. Toch is het einde van de quotering in zicht. In 2015 gaat het quotum eraf en moeten veehouders tegen aan een vrije markt leveren. Dit betekent dat de prijzen meer gaan schommelen. ==Externe links== *[https://www.lei.wur.nl/nl/nieuwsagenda/archief/nieuws/2009/Wijziging_in_uitgangspunten_en_begrippen_bij_berekening.htm/ Afschrijven op melkquotum] *[https://edepot.wur.nl/3787 Gevolgen van afschaffen melkquotum] *[https://www.ugcn.nl/nl/25222685-%5BLink_page%5D.html?opage_id=25222736&location=458254531500600,10044369,true/ UGCN ] *[https://www.nzo.nl/images/pdf/melk%20op%20maat%20samenvatting.pdf Melk op Maat] *[https://www.qlip.nl/ Qlip] {{Sub}} ids97y1e5s4igvts4xs1ipknvzdzbfg 0 24808 427249 410904 2026-05-17T06:24:02Z Erik Baas 2193 lf 427249 wikitext text/x-wiki {{Index Melkwinning/uierbouw}}Elk zoogdier geeft melk. Deze melk moet gevormd worden in het uier. Uiers van dieren verschillen veel van elkaar. Zo heeft een schapenuier twee kwartieren, een koeienuier heetf er vier. Uiterlijk zie je dus veel verschil, van binnen zijn de uiers vaak bijna hetzelfde. In het uier zit het klierweefsel waar de melk gevormd wordt en via afvoergangen door de speen wordt afgevoerd. De ontwikkeling van het uier begint al vroeg, als het kalf nog in de baarmoeder zit. Vanaf de 2de tot de 6de maand in de baarmoeder wordt het uier ontwikkeld. Na de geboorte worden bijspenen verwijderd. Deze spenen kunnen gevaar voor infecties opleveren. Als het kalf in de puberteit komt, gaat het uier zich vormen. Het dragen van het uier is soms een hele last voor de koe. Door de hogere producties weegt het uier soms wel 50 kg. Om deze last te kunnen dragen is het uier verbonden met de koe door middel van een ophangband. Deze ophangband zit onderaan de buik van de koe. [[Afbeelding:Uierbouw1.jpg|thumb|left]] Het uier van een koe is in vier kwartieren verdeeld. Deze vier kwartieren functioneren allemaal los van elkaar. Zo kan het ene kwartier besmet zijn met een mastitisbacterie, het andere kwartier kan gewoon gezond zijn. De bouw van het uier verschilt per dier en is te beïnvloeden met fokkerij. Een goede bouw van het uier is heel belangrijk. De melkmachine kan zijn werk pas optimaal doen als het uier evenwichtig gevormd is. Naast een goede bouw is ook melksnelheid belangrijk voor een goed melkproces. Het uier loopt niet vanzelf leeg. Het hormoon oxytocine gestuurd vanuit de hypofyse(hersenen) zorgt voor het laten schieten van de melk. Oxytocine is een hormoon dat vrijkomt bij voorbehandelen van de speen door de melker. Stress en angst remmen het laten schieten van de melk. Bij stress komt namelijk het hormoon adrenaline vrij, waardoor de koe de melk ophoudt. {{Sub}} enw1zd069yktmk4v2yw3x8a71ddd6hj 0 24809 427251 219806 2026-05-17T06:24:31Z Erik Baas 2193 lf 427251 wikitext text/x-wiki {{Index Melkwinning/uierbouw}} Jonge kalfjes hebben een nog weinig ontwikkeld uier. De vorm en spenen zijn al te zien, maar van binnen is het melkgangenstelsel nog niet ontwikkeld. De ontwikkeling van het uier en de melkgangen begint als het kalf in de puberteit komt. Dit is op een leeftijd van 8 tot 10 maanden. De hormooncyclus komt hierbij voor het eerst op gang. Het pink wordt rondom deze leeftijd voor het eerst bronstig. Deze ontwikkeling gebeurt onder invloed van het bronsthormoon oestron. Oestron wordt aangemaakt net als alle andere hormonen vanuit de hypofyse. De hypofyse is een onderdeel van de hersenen, het stuurt de hormoonwerking van de koe. Als een pink drachtig wordt, begint de ontwikkeling van de melkblaasjes. Het hormoon progesteron werkt hieraan mee. Als het dier bijna gaat afkalven begint de hypofyse prolactine te vormen. Het uier gaat nu melk vormen. Als het dier afkalft stopt de progesteron productie waardoor het dier meer melk gaat vormen. Soms is het uier al vol melk voordat de koe gekalfd heeft. De veehouder melkt de koeien dan soms ook al een keer voor het afkalven. Door het melken en voorbehandelen komt de in het vorige stukje genoemde oxytocine productie op gang, waardoor de koe de melk laat schieten. De koe geeft nu ongeveer 300 dagen melk en staat daarna nog 2 maanden droog. Zo krijgt de koe ieder jaar een kalf. Het juiste tijdstip voor droogzetten hangt af van de productie van de koe en het aantal dagen drachtigheid. Is de koe nog maar net drachtig en produceert ze veel melk, dan is het zonde om de koe droog te zetten. {{Sub}} 5wazhfljs5ugv4ft5rjb3igzfr1g839 0 24810 427250 219808 2026-05-17T06:24:30Z Erik Baas 2193 lf 427250 wikitext text/x-wiki {{Index Melkwinning/uierbouw}} [[Afbeelding:Uierbouw2.jpg|200px|right]] Het uier heeft verschillende onderdelen waar de melk gevormd wordt. Hieronder worden de belangrijkste delen van het uier uitgelegd. <div style='text-align: left; direction: ltr; margin-left: 1em;'> 1. Melkvormende cel: Hierin wordt de melk gevormd uit de voedingsstoffen die aangevoerd worden door het bloed 2. Bloedcapillair: De kleinste bloedvaten die zorgen voor de voedselvoorziening van de melkcellen. 3. Holte: De melkdruppels worden hier gevormd en deels opgeslagen. Aan de wand van de holte worden de vetbolletjes gevormd. 4. Alveolen: Dit zijn holtes van enkele duizendste millimeters groot. In de holtes bevinden zich de klierkwabjes. 5. Klierkwabjes: Een klierkwabje bestaat uit heel veel melkcellen. In de melkcel of melkvormende cel wordt de melk gemaakt. 6. Melkkanaal: De melk komt uit de melkcellen en wordt afgevoerd naar de melkboezem via het melkkanaal. 7. Melkboezem: Hier wordt de melk opgeslagen alvorens het via de speen onder invloed van oxytocine het uier verlaat. 8. Ring van furstenberg: De ring van furstenberg zorgt voor de afscheiding tussen de melkboezem en de tepelholte. 9. Tepelholte: In de tepelholte bevindt zich een wasachtige stof, keratine genaamd. Keratine zorgt voor een natuurlijke barrière tegen het binnendringen van bacteriën. 10. Sluitspier: De sluitspier zorgt voor het afsluiten en open gaan van de speen na en voor het melken. Het is belangrijk dat de sluitspier goed werkt. Zo kunnen bacteriën namelijk niet gauw binnen dringen. 11. Rozet van Furstenberg: Daar waar de tepelholte en het tepelkanaal in elkaar over gaan zitten 6 tot 10 plooien die een barrière tegen mastitis en andere bacteriën vormen. Deze plooien heten het rozet van Furstenberg. </div> {{Sub}} 26t4eaxn6apczca7vdjie1hg3ravmsk 0 24811 427252 224164 2026-05-17T06:24:31Z Erik Baas 2193 lf 427252 wikitext text/x-wiki {{Index Melkwinning/uierbouw}} Zoals je inmiddels weet bestaat het uier uit 4 kwartieren(melkkamers). In elke melkkamer vindt hetzelfde melkvormingsproces plaats. De vorming van melk gaat als volgt. In het uier zitten duizenden kleine adertjes, waardoor het bloed stroomt. Het bloed stroomt vanuit het hart van de koe, via de melkader naar het uier. Het bloed voorziet de klierkwabjes, waar de melk gevormd wordt, van voedingsstoffen. De klierkwabjes bestaan uit miljoenen melkblaasjes. De melkblaasjes bestaan weer uit melkcellen. In de melkcellen wordt de melk gevormd. De hele dag door werken de melkblaasjes om melk te maken. Ze gebruiken hiervoor stoffen die ze aangevoerd krijgen vanuit het bloed. Sommige stoffen hoeven niet bewerkt te worden. Andere stoffen zoals eiwit en suikers moeten in de cel bewerkt worden. Ook vetdeeltjes worden in de melkcellen gemaakt. Vetdeeltjes kleven zich vast aan de celwand van de melkcellen. Op den duur laten de vetbolletjes los en worden ze omhuld met een laagje eiwit. De melkdruppel die nu gemaakt is, vult de melkblaasjes en de melkgangen. Hierdoor zwelt het uier op. Een uier dat goed leeg gemolken is, is dan ook vaak erg slap. Toch heb je bij koeien twee soorten uiers. Het ene is het vleesuier, het andere een melkuier. Vleesuiers bevatten veel weefsel en lijken daardoor minder uitgemolken. De bloedaanvoer naar het uier is voor de melkvorming heel belangrijk. Om 1 liter melk te maken, moet er namelijk 400 liter bloed door het uier stromen. De melk, die in de melkgangen wordt opgeslagen, bevindt zich nu onderin het uier. Dit noemen we de melkboezem. De melkboezem is de opslagkamer van de melk. De melk loopt niet uit het uier, doordat het slotgat dit tegen houdt. In het slotgat zit de kringspier die ervoor zorgt dat de melk in het uier blijft. [[Afbeelding:Uierbouw3.jpg]] {{Sub}} eqxgtdldy06nc5uggmvbls7q571eg8q 0 24812 427253 219812 2026-05-17T06:24:34Z Erik Baas 2193 lf 427253 wikitext text/x-wiki {{Index Melkwinning/uierbouw}} Het uier van de koe wordt grotendeels gevormd door het weefsel dat in het uier zit. Het uier bestaat uit klier, bind en vetweefsel. Een uier met veel klierweefsel zorgt vaak voor veel melk, doordat het klierweefsel bestaat uit melkgangen en melkblaasjes. Het klierweefsel bevat veel melkblaasjes die niet groter zijn dan een halve millimeter. Melkblaasjes met melkgangen samen vormen een tros. Een aantal van deze trossen samen noemen we een klierkwabje. Alle klierkwabjes samen vormen dus het klierweefsel. In het uier zitten ook veel spiervezels. Deze spieren zitten vooral om de melkblaasjes en melkgangen. De spiervezels om de melkgangen trekken constant samen om de melk zo goed mogelijk te laten afvloeien. In het uier zit ook veel bind en vetweefsel, deze zorgen voor stevigheid en vorm in het uier. Een uier met veel vetweefsel noemen we een vleesuier. Een uier met veel klierweefsel noemen we een melkuier. Het verschil tussen deze twee kun je ook voelen. Een melkuier voelt namelijk erg zacht en korrelig aan en voelt na het melken slap aan in tegenstelling tot een vleesuier. In het uier zitten naast weefsels en spieren ook veel zenuwen. De zenuwen zijn belangrijk voor de afgifte van melk. De fijnste zenuwen zitten in de wand van de spenen en het uier. Zodra de melkgift gestimuleerd wordt door middel van de melkmachine of zuigen door het kalf geven zij prikkels door aan de hersenen, waardoor de melkgift op gang gebracht wordt. {{Sub}} mhvyh4r53t6wepvlr1saew9jkbtn7vp 0 24813 427256 219814 2026-05-17T06:24:35Z Erik Baas 2193 lf 427256 wikitext text/x-wiki {{Index Melkwinning/uierbouw}} [[Afbeelding:Uierbouw4.jpg|thumb|200px|left|masseren van een uier]] Een goede melkafgifte is heel belangrijk. Door de spenen te masseren prikkel je de zenuwen van de koe. Wanneer er voldoende oxytocine geproduceerd is, beginnen de spieren samen te trekken. Hierdoor neemt de druk op het uier toe en laat de koe haar melk schieten. Door de spenen te masseren vult de tepelholte zich met melk waardoor de druk op het uier en de sluitspier toe neemt. Het ideale moment van onderhangen van de melkmachine is 1 tot 1,5 minuut na het voorbehandelen van de koe. De periode tussen voorbehandelen en de melk laten schieten noemen we de latente periode. Deze periode verschilt per koe. Zo laat de ene koe na 0,5 minuten en de andere koe na 2 minuten de melk schieten. Om de melk zo volledig mogelijk te verwijderen, moet de prikkeling aan de speen langdurig en krachtig zijn. De pulsatie in de tepelbeker zorgt voor deze prikkeling, waardoor ongeveer 90% van de totale hoeveelheid melk uit het uier gehaald kan worden. Niet alleen door voorbehandelen laat de koe haar melk schieten. Soms laten koeien hun melk ook al schieten bij reflexen die standaard bij het melken horen. Krachtvoer geven voor het melken en het horen van de melkmachine zijn van deze aspecten waar een koe op reageert. [[Afbeelding:Uierbouw5.jpg|150px|left]] De totale oxytocine afgifte duurt ongeveer 8 minuten. Hierbij ligt de piek op 3 minuten na het aansluiten van de melkmachine. Zoeken naar de optimale manier van melken is er op gericht om zo weinig mogelijk restmelk te hebben. Bij het melken van Holsteins blijft na het melken ongeveer 10% restmelk achter. Deze restmelk bevat altijd veel vet. Het vetgehalte in de restmelk varieert van 5% tot 20% vet. De hoeveelheid restmelk hangt af van verschillende zaken. Zo speelt de koe een rol. Het ene uier melkt beter uit dan het andere uier. Ook speelt begin en einde lactatie een rol. Zo is de hoeveelheid restmelk aan het einde van de lactatie soms wel 2 kg en aan het begin van de lactatie nog geen 50 gram. Als laatste speelt de manier van voorbehandelen een rol. Zonder voorbehandelen heb je net zoveel restmelk, alleen duurt het melkproces langer en komt er melk uit het klierweefsel wat onderin het uier wordt opgeslagen. We noemen dit losse melk. Je hebt dus eigenlijk twee soorten melk. Restmelk en losse melk. Restmelk is melk dat achter is gebleven in het klierweefsel. Losse melk is melk dat onderin het uier is achter gebleven. {{Sub}} dyuleczokc1gpvly2hwjf47877nbdeg 0 24814 427254 356268 2026-05-17T06:24:34Z Erik Baas 2193 lf 427254 wikitext text/x-wiki {{Index Melkwinning/uierbouw}}De meeste melkveebedrijven melken de koeien twee keer per dag. Ook zijn er bedrijven die de koeien drie keer per dag melken. Waarom kiest de ene veehouder nu voor twee en de andere veehouder voor drie keer melken per dag? De melkproductie van een koe neemt af naarmate de tijd tussen twee melkbeurten langer duurt dan acht uur (melkinterval). Wordt het interval onderbroken met een langere tijd, bijvoorbeeld 16 uur dan heeft dit invloed op de productie van de dagen daarna. De melkproductie is dan een stuk lager. Dit komt doordat de melkblaasjes in het uier van de koe niet geheel leeg zijn geweest, waardoor de productie van nieuwe melk minder hard gaat. Daarnaast veranderen de melkblaasjes door de druk van de achter gebleven melk in het uier. Het uier herstelt zich meestal gauw van deze verandering. Op den duur zal het uier niet meer herstellen en treedt een blijvende verandering op, waardoor niet meer de maximale productie gehaald kan worden. Drie keer per dag melken is niet alleen beter voor het uier, het zorgt ook voor een stijgende melkproductie van 10% tot 15%. Bij vaarzen is het verschil in melkproductie tussen twee en drie keer melken beter te merken dan bij oudere koeien. Drie keer daags melken zorgt ook voor minder restmelk bij de koeien. Hierdoor kan het uier zich sneller vullen, wat tot een hogere productie leidt. Bij robot melken zijn melkintervallen heel belangrijk. Attentiekoeien die langer dan een bepaalde tijd niet in de robot zijn geweest, moeten bij de robot gebracht worden om een daling van de melkproductie tegen te gaan. Oorzaken van het te weinig bezoeken van de robot kunnen zijn: Overbezetting van de robot, teveel zetmeel in het rantsoen, te veel krachtvoer aan het voerhek waardoor koeien niet gestimuleerd worden om naar de robot te komen en angst voor andere koeien in de wachtruimte {{Sub}} nldxt4yi8xafanykjrzknw4p8fwjt4a 10 24821 427238 414747 2026-05-17T06:21:18Z Erik Baas 2193 lf 427238 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{Index basis |titel = [[Melkwinning]] |deel1 = [[Melkwinning/Melksamenstelling|Melksamenstelling]] |inhoud1 = *[[Melkwinning/Melksamenstelling/Biest|Biest]] *[[Melkwinning/Melksamenstelling/Melkvet|Melkvet]] *[[Melkwinning/Melksamenstelling/Melkeiwit|Melkeiwit]] *[[Melkwinning/Melksamenstelling/Overige stoffen|Overige stoffen]] *[[Melkwinning/Melksamenstelling/Kleur, geur en smaakstoffen|Geur, kleur en smaakstoffen]] *[[Melkwinning/Melksamenstelling/Overige eigenschappen|Overige eigenschappen]] *[[Melkwinning/Melksamenstelling/Voedingen van melk|Voeding van melk]] *[[Melkwinning/Melksamenstelling/Hygiëne en melk|Hygiëne en melk]] *[[Melkwinning/Melksamenstelling/Quotum en melksamenstelling|Quotum en melksamenstelling]] |deel2 = [[Melkwinning/Uierbouw|Uierbouw]] |inhoud2 = [[Melkwinning/Uierbouw| ...]]<br> |deel3 = [[Melkwinning/Melkinstallatie|Melkinstallatie]] |inhoud3 = [[Melkwinning/Melkinstallatie| ...]] }}</includeonly><noinclude> {{Index Melkwinning/melksamenstelling}} Dit sjabloon bevat de inhoud van deel 1 van het boek [[Melkwinning]]. [[Categorie:Subsjablonen]] </noinclude> hbpre8s6xd33a68qqkz4qdrpa4amlkc 10 24822 427255 414784 2026-05-17T06:24:34Z Erik Baas 2193 lf 427255 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{Index basis |titel = [[Melkwinning]] |deel1 = [[Melkwinning/Melksamenstelling|Melksamenstelling]] |inhoud1 = [[Melkwinning/Melksamenstelling|...]]<br> |deel2 = [[Melkwinning/Uierbouw|Uierbouw]] |inhoud2 = *[[Melkwinning/Uierbouw/Ontwikkeling en hormoonwerking van het uier|Ontwikkeling en hormoonwerking van het uier]] *[[Melkwinning/Uierbouw/Onderdelen van het uier|onderdelen van het uier]] *[[Melkwinning/Uierbouw/Melkvorming|Melkvorming]] *[[Melkwinning/Uierbouw/Uierweefsel|Uierweefsel]] *[[Melkwinning/Uierbouw/Melkafgifte|Melkafgifte]] *[[Melkwinning/Uierbouw/Melkinterval|Melkinterval]] |deel3 = [[Melkwinning/Melkinstallatie|Melkinstallatie]] |inhoud3=[[Melkwinning/Melkinstallatie| ...]] }}</includeonly><noinclude>{{Index Melkwinning/uierbouw}} Dit sjabloon bevat de inhoud van deel 2 van het boek [[Melkwinning]]. [[Categorie:Subsjablonen]] </noinclude> aeha1agn8issu7aqc3edbxdocymt4ni 0 25591 427258 409904 2026-05-17T06:53:38Z Erik Baas 2193 lf 427258 wikitext text/x-wiki {{Index Italiaanse renaissance}} {| width=30% align=left border=0 cellpadding=20 cellspacing=20 style="margin-left:1em;margin-bottom:1em; color: inherit; background-color:#E1E2B2; border:20px solid white" |- align=left |'''renaissance''' ---- Het Franse woord ''renaissance'' betekent ''wedergeboorte''. Het Italiaanse equivalent hiervan is ''rinascita'',&nbsp;<ref>Het moderne Italiaanse woord voor "renaissance" is ''Rinascimento''</ref> een begrip dat {{Wp|Giorgio Vasari|Giorgio Vasari}} in een voorwoord op zijn ''Vite''&nbsp;<ref>De volledige titel luidt ''Vite de' più eccellenti architetti, pittori, et scultori italiani, da Cimabue insino a' tempi nostri'' ([[Italiaanse renaissance/Levens van de uitmuntendste Italiaanse architecten, schilders en beeldhouwers|Levens van de uitmuntendste Italiaanse architecten, schilders en beeldhouwers]], van Cimabue tot onze tijd)</ref> gebruikt, waarmee hij een herleving van de cultuur van de klassieke oudheid bedoelt. Volgens hem is deze wedergeboorte (van de schilderkunst) te situeren in het Toscane van omstreeks 1300, met name in het werk van {{Wp|Cimabue|Cimabue}} en vooral {{Wp|Giotto di Bondone|Giotto}}. Het idee van 'wedergeboorte' (renaissance) is al terug te vinden in geschriften daterend uit de periode volgend op 1340. Bedoeld werd dat de poëzie met {{Wp|Dante Alighieri|Dante}} en de schilderkunst met {{Wp|Giotto di Bondone|Giotto}} opnieuw geboren waren. In de daaropvolgende eeuwen zou het idee van wedergeboorte onder meer ook toegepast worden op architectuur, beeldhouwkunst en filosofie. [[Bestand:Sandro Botticelli - La nascita di Venere - Google Art Project - edited.jpg|200 px|left|thumb|Sandro Botticelli, ''De geboorte van Venus'', 1485]] |} {{Nowrap|De '''Italiaanse renaissance'''}} (14e-16e eeuw) is een periode in de Europese beschaving, die een overgang markeerde van middeleeuwen naar moderne tijd, gekenmerkt door een 'wedergeboorte' van kunsten en weten&shy;schappen. Zo beschouwden de mensen die in die periode leefden het ook. Zij lieten de eeuwen van duisternis (de middeleeuwen) achter zich en met hen brak een 'nieuwe tijd aan' die teruggreep naar antieke voorbeelden. Waar vroeger christelijke schrijvers de geschiedenis indeelden in 'een tijd van heidendom en duisternis', gevolgd door een tijdperk van het licht dat aanbrak met de bekering van 4e eeuwse Romeinse keizer {{Wp|Constantijn de Grote|Constantijn de Grote}} tot het christendom, keerden de {{Wp|Humanisme|humanisten}} van de Italiaanse renaissance dit net om:<div style="color:green"> ::::- eerst was er een tijdperk van licht (de klassieke oudheid) ::::- dan volgde een nieuwe tijd die "een tijd van duisternis" was (de christelijke middeleeuwen) ::::- gevolgd door het tijdperk waarin ze zelf leefden, "waarin het licht terugkeerde".</div> Daar komt de benaming ''renaissance'' (Frans voor ''wedergeboorte'') ook vandaan. Het was de 14e-eeuwse dichter en geleerde {{Wp|Francesco Petrarca|Petrarca}} - ere wie ere toekomt! - die met zijn enthousiasme voor de klassieke geschriften het vuur van belangstelling voor de oudheid had aangestoken: :''"Mijn oprechte hoop is... dat de komende generaties erin zullen slagen om hun weg terug vinden naar de heldere pracht van het oude verleden..."'' Petrarca- Africa, IX, 553). En hij kreeg veel navolgers: humanisten zetten zich enthousiast aan het werk om de klassieke Griekse geschriften te vertalen in het Latijn. Ze brachten het antieke verleden tot leven als een lente na de winter. In de veertiende eeuw constateerde de Florentijnse kroniekschrijver Villani een heropleving van de schilderkunst (door {{Wp|Cimabue|Cimabue}} en {{Wp|Giotto di Bondone|Giotto}}), en van de poëzie (door {{Wp|Dante Alighieri|Dante}}, Petrarca en {{Wp|Giovanni Boccaccio|Boccaccio}}). De beweging die in gang was gezet door de humanisten werd gedragen door kunstenaars die zich meer als intellectueel gingen gedragen dan als nabootser van de natuur. Dit alles werd mogelijk gemaakt door een cultureel ontvankellijk klimaat en met name door enhousiaste opdrachtgevers die het belang inzagen van deze vernieuwing en deze volop ondersteunden. {{Wp|Toscane|Toscane}}, te beginnen met {{Wp|Florence (stad)|Florence}}, werd het kloppend hart van de renaissance. Daar werden ook de eerste villa's naar antieke voorbeelden (ruïnes) opgericht en rijkelijk naar de nieuwe normen en smaak ingericht. De Italiaanse renaissance bracht pennen, beitels en penselen in beroering en al spoedig was Italië het centrum van een vernieuwde Europese cultuur die ook intellectuelen en kunstenaars van andere landen sterk zou beïnvloeden. Als '''historisch periodebegrip''' werd de term "'''''renaissance'''''" door {{Wp|Jacob Burckhardt|Jacob Burckhardt}} geïntroduceerd in ''[[Italiaanse renaissance/Die Kultur der Renaissance in Italien|Die Kultur der Renaissance in Italien]]'' uit 1860. Burckhardt zag hierin weliswaar de 'renaissance' als een geheel, tot uitdrukking gebracht in alle aspecten (politiek, wetenschap, godsdienst,...) van de maatschappij, maar liet in zijn hoofdwerk de ''kunst'' praktisch buiten beschouwing omdat die volgens hem een eigen ontwikkeling volgde. Tegenwoordig is de consensus dat de Italiaanse renaissance eerder wordt beschouwd als een periode uit de ''{{Wp|cultuurgeschiedenis|cultuurgeschiedenis}}'' die geen scherp bepaalde begin- of eindgrens heeft, en zich uitstrekt tussen ca. 1340 en ca. 1550.&nbsp;<ref>Encyclopaedia Britannica 15th Edition:'Italy'</ref> [[Bestand:Val D'Orcia1.jpg|800 px|left|thumb|Toscane]] ==voetnoten== {{References}} {{Sub}} cpljajetqmrlwy7o8o0eoslakonq7o1 0 25594 427259 409331 2026-05-17T06:53:40Z Erik Baas 2193 lf 427259 wikitext text/x-wiki {{Index Italiaanse renaissance}} [[Bestand:Italy 1494 AD.png|left|thumb|Italië in 1494]] [[Bestand:Palazzo del Podesta.01.jpg|thumb|left|"Palazzo del Podestà" in Bologna]] Dat de renaissance in Italië begon en zo'n hoge vlucht kon nemen, ligt voor een groot deel aan de''' gunstige politieke en economische omstandigheden.''' De wortels voor deze ontwikkelingen zijn terug te vinden in de middeleeuwen. Het Italië van de late middeleeuwen verschilde op zeker drie punten van de rest van Europa: <div style="color:green;"> # In Italië was er geen sprake van centralisatie. # Het leenstelsel bestond al niet meer sinds 1200. # Steden en handel waren in Italië vroeger dan elders tot grote bloei gekomen.</div> Het Italië ten noorden van Rome leek in de late middeleeuwen weinig op de rest van Europa. Terwijl bijvoorbeeld in Frankrijk en Engeland nationale {{Wp|monarchie|monarchieën}} ontstonden, was er in Italië geen sprake van een centraal gezag. Zuid-Italië werd in de 12e eeuw een zelfstandig koninkrijk (het {{Wp|Koninkrijk Napels|Koninkrijk Napels}}),&nbsp;<ref>Later {{Wp|Napels (stad)|Napels}} en {{Wp|Sicilië|Sicilië}})</ref> een aantal steden in Noord-Italië bleven in naam ondergeschikt aan de Duitse koning, en grote gebieden van Midden-Italië (tussen {{Wp|Rome (stad)|Rome}} en {{Wp|Ravenna (stad)|Ravenna}}) stonden als 'Kerkelijke Staat'&nbsp;<ref>{{Wp|Vaticaanstad|Vaticaanstad}} is hier een overblijfsel van</ref> onder het gezag van de paus. In het zuiden had de aanwezigheid van de {{Wp|Saracenen|Saracenen}} geleid tot een opleving van de handel, en in de rest van Italië was evenmin chaos. De {{Wp|Alpen|Alpen}} beschermden Italië tegen te grote bemoeizucht van de keizer en de macht van de steden groeide. De pauselijke macht vormde ook een effectief tegenwicht tegen mogelijke gebiedsuitbreiding en vergroting van de machtsinvloed van de keizer.&nbsp;<ref>Onder meer keizer {{Wp|Frederik I van Hohenstaufen|Frederik I van Hohenstaufen}}, bijgenaamd ''Barbarossa'', probeerde tussen 1162 en 1183 een einde te maken aan de macht van de steden, maar hij moest uiteindelijk genoegen nemen met een compromis.</ref> Eigenlijk hadden vooral de Noord- en Midden-Italiaanse steden profijt van deze {{Wp|Investituurstrijd|Investituurstrijd}}, omdat ze de controversen tussen paus en keizer ten volle benutten. In de praktijk waren ze aan geen van beiden ondergeschikt. Soms braken tussen de steden onderling hevige conflicten uit, waarbij partij gekozen werd voor de keizer of de paus, of waarin de adel tegenover het volk stond,&nbsp;<ref>In de 13e eeuw braken gewelddadige burgeroorlogen uit tussen adel enerzijds en een middenstand van handelaren en industriëlen (het 'volk') anderzijds</ref> maar in de periode van de renaissance evolueerde dit stilaan naar een voorkeur voor een meer diplomatieke aanpak. Terwijl er omstreeks 1125 al elf steden waren met een {{Wp|Republiek|republikeins}} bestel, groeide dat aantal de volgende honderd jaar aan tot een dertigtal steden. Een aantal van die steden kozen zelf voor de duur van één jaar een ''{{Wp|podestà|podestà}}'', die alle uitvoerende macht in handen had. Deze alleenheersers zouden de belangrijkste patroons en opdrachtgevers worden voor wetenschappers en kunstenaars. Ook de adel had aan invloed ingeboet, doordat in de gebieden ten zuiden van de Alpen het leenstelsel al lang voor 1200 had opgehouden te bestaan. Daardoor was de adel de basis van zijn macht verloren. Edelen waren in het middeleeuwse Italië van de 13e eeuw stadbewoners met aanzien, maar zonder veel invloed geworden. Dat de maatschappij in hoge mate {{Wp|secularisering|verwereldlijkt}} was, werd toen al duidelijk doordat niet alleen de stadsbestuurders en de clerus maar ook rijke kooplui opdrachten gaven tot het maken van kunstwerken. De relatieve welvaart die de Italiaanse steden vanaf de 11e eeuw kenden in vergelijking met andere Europese landen en het bestaan van een vermogende middenklasse van kooplieden maakten dat de mate van geletterdheid in Italië groter was dan in de buurlanden.&nbsp;<ref>In Boek I van zijn 'Kronieken' geeft Giovanni Villani (ca. 1300) een soort statistische analyse van de bevolking van Florence met het aantal scholieren en hogescholen</ref> == Noten == {{References}} {{Sub}} 0iy6ckwckr5b7pffftbkcxwngkm3h47 0 25595 427260 353096 2026-05-17T06:53:43Z Erik Baas 2193 lf 427260 wikitext text/x-wiki {{Index Italiaanse renaissance}} [[Bestand:Firenze-palazzovecchio.jpg|left|thumb|Palazzo Vecchio in Florence]] '''De renaissance begon in de Toscaanse steden Florence en Siena'''. Vervolgens had zij een grote impact in Venetië en andere steden, waar humanistische geleerden aan de slag gingen met de klassieke teksten. Haar invloed manifesteerde zich in een latere fase ook in Rome, waar grote architecten als Michelangelo door de pausen werden aangezocht voor grootse bouwwerken in de 'nieuwe' all'antico stijl. De rol die rijke mecenassen van de Italiaanse stadsrepublieken in deze periode hebben gespeeld is niet te onderschatten. Zij omringden zich met kunstenaars en humanisten en trokken geleerden als {{Wp|Marsilio Ficino|Marsilio Ficino}} en {{Wp|Giovanni Pico della Mirandola|Giovanni Pico della Mirandola}} aan die zo de gelegenheid kregen om het werk van [[Plato]] te vertalen en bekend te maken. De Medici's richtten bijvoorbeeld de Platoonse Academie op in Florence, die een grote stimulans betekende voor de verspreiding van Plato's denkbeelden. ==Verspreiding van de renaissance vanuit Florence== De idealen van de renaissance verspreidden zich vanuit Florence naar zijn Toscaanse buurstaten, zoals {{Wp|Siena (stad)|Siena}} en {{Wp|Lucca (stad)|Lucca}}. De Toscaanse cultuur werd al snel het model voor alle staten van Noord-Italië, en de Toscaanse taalvariant van het Italiaans werd (vooral in de geschreven literatuur) dominant in de hele regio. Toen {{Wp|Francesco Sforza|Francesco Sforza}} in 1447 aan de macht kwam in Milaan transformeerde hij in hoog tempo deze middeleeuwse stad tot een belangrijk centrum van kunst en wetenschap. Een van de geleerden die hierdoor werd aangetrokken was de architect en humanist [[Italiaanse renaissance/Beeldende kunsten|Leone Battista Alberti]] die een belangrijke rol zou spelen in de theorie van de renaissancekunst. {{Wp|Venetië (stad)|Venetië}}, een van de rijkste Italiaanse steden als gevolg van zijn controle over de {{Wp|Adriatische Zee|Adriatische Zee}}, werd ook een centrum voor renaissancecultuur, met name van architectuur. Ook kleinere steden kwamen door patronaat onder invloed van de renaissance: {{Wp|Ferrara (stad)|Ferrara}} en {{Wp|Mantua (stad)|Mantua}} onder de {{Wp|Huis Gonzaga|Gonzaga}}-familie en {{Wp|Urbino|Urbino}} onder {{Wp|Federico da Montefeltro|Federico da Montefeltro}}. In {{Wp|Napels (stad)|Napels}} werd de renaissance ingeluid onder het beschermheerschap van {{Wp|Alfons V van Aragón|Alfonso I}}, die Napels in 1443 veroverde. Kunstenaars als {{Wp|Francesco Laurana|Francesco Laurana}} en {{Wp|Antonello da Messina|[Antonello da Messina}}, en schrijvers zoals de dichter {{Wp|Jacopo Sannazaro|Jacopo Sannazaro}} en de humanistische geleerde {{Wp|Angelo Poliziano&Angelo Poliziano}} verleende hij de nodige hulp en aanmoediging. {{Wp|Rome (stad)|Rome}} bleef die eerste jaren wat achterop. Ook al keerde in 1417 het pausdom terug, de stad bleef arm en grotendeels een ruïne. Onder paus {{Wp|Julius II|Julius II}} begon vanaf de 16e eeuw voor de pauselijke staten en voor Rome in het bijzonder een gouden eeuw. Ook {{Wp|Milaan (stad)|Milaan}} zou pas onder de familie van de {{Wp|Sforza|Sforza's}} vanaf de tweede helft van de 15e eeuw uitgroeien tot een van de belangrijkste Italiaanse kunststeden. ==Mobiliteit van kunstenaars== Kunstenaars en architecten bleven gewoonlijk niet in de stad waar ze geboren waren. Al naargelang de opdrachten die ze kregen verbleven ze soms jaren in een andere stad. Michelangelo bijvoorbeeld, een uit {{Wp|Caprese Michelangelo|Caprese}} afkomstige Toscaan, werkte jaren in Rome. {{Wp|Rafaël Santi|Rafaël Santi}} werd geboren in {{Wp|Urbino|Urbino}}, ging naar Florence om zich te inspireren op de stijl van Michelangelo en Leonardo da Vinci, en trok enkele jaren later naar [Rome om daar te gaan werken. Het hiernavolgende overzicht geeft een indruk van de invloed van de renaissance op een aantal grote Italiaanse steden, en de kunstenaars en mecenassen die daarbij van belang zijn geweest. <div style="text-align: center;">--- Ga verder met [[Italiaanse renaissance/De rol van Florence|de rol van Florence]] ---</div> {{Sub}} e3ku64ucy2bvdavc6rk0k930kduorvu 0 25596 427261 409945 2026-05-17T06:53:44Z Erik Baas 2193 lf 427261 wikitext text/x-wiki {{Index Italiaanse renaissance}} {| width=40% align=left border=0 cellpadding=20 cellspacing=20 style="margin-left:1em;margin-bottom:1em; color: inherit; background-color:#E1E2B2; border:20px solid white" |- align=left |'''Personen''' ---- '''Niccolo Niccoli''' of '''Niccolò de 'Niccoli''' (1364 - 1437) was een Italiaanse humanist uit de Italiaanse renaissance. Hij werd geboren en stierf in Florence, en was een van de belangrijkste figuren in het gezelschap van andere geleerde mannen die [[Bestand:Cosimodemedicitheolder.jpg|left|100 px|thumb|Cosimo de Medici de Oude, door {{Wp|Jacopo da Pontormo|Jacopo da Pontormo}}]] Cosimo de Medici als mecenas om zich heen verzamelde. Niccoli's belangrijkste bijdrage aan de klassieke literatuur bestond in zijn werk als kopiist en verzamelaar van oude manuscripten. Hij corrigeerde de teksten, deelde de hoofdstukken in en maakte inhoudstafels. Veel van de meest waardevolle manuscripten in de {{Wp|Laurentiaanse bibliotheek|Laurentiaanse bibliotheek}} zijn van zijn hand, waaronder die van {{Wp|Titus Lucretius Carus|Lucretius}} en van twaalf komedies van {{Wp|Titus Maccius Plautus|Plautus}}. Hij wordt ook beschouwd als de uitvinder van de cursieve letter, nu bekend als ''Italic'' of ''Cancelleresca''. ---- [[Bestand:Fra Angelico 074.jpg|100 px|thumb|Michelozzo, schilderij van Fra Angelico, 1437-1440, tempera op hout]] '''Michelozzo di Bartolomeo Michelozzi''' (1396 - 1472) was een Italiaans architect en beeldhouwer. Michelozzo werkte in marmer, brons en zilver. Het standbeeld van de jonge Johannes boven de deur van de Dom van Florence, tegenover de doopkapel, werd door hem gemaakt. Hij maakte ook het zilveren beeldje van {{Wp|Johannes de Doper|Johannes de Doper}} aan de voorzijde van het altaar van San Giovanni. Michelozzo's grote vriend en beschermheer was Cosimo de' Medici, die hij in 1433 begeleidde naar Venetië tijdens zijn korte ballingschap. In Venetië bouwde Michelozzo de bibliotheek van San Giorgio Maggiore, alsook andere gebouwen. ---- [[Bestand:Firenze-palazzovecchio.jpg|px|thumb|Het ''Palazzo Vecchio'' in Florence]] |} {{Nowrap|'''Florence''' staat nu bekend}} als <span style='color: Blue'>de bakermat van de renaissance.</span> Gedurende de 14e, 15e en 16e eeuw maakte Florence, de belangrijkste stad in {{Wp|Toscane|Toscane}}, een ongekende culturele bloei door. Tegen 1425 had Florence 60.000 inwoners en was het een onafhankelijk bestuurde {{Wp|stadstaat|stadstaat}}. De stad dankte haar welvaart vooral aan een bloeiende wolnijverheid en de fabricage van wollen stoffen.<br> Het waren ook enkele <span style='color: Blue'>Florentijnse schrijvers</span> die het beeld van de renaissance bepaalden. In de 14e eeuw waren dat {{Wp|Dante Alighieri|Dante}}, {{Wp|Francesco Petrarca|Petrarca}} en {{Wp|Giovanni Boccaccio|Boccaccio}}. {{Wp|Niccolò Machiavelli|Machiavelli}} (†1527) leverde een belangrijke bijdrage aan de politieke theorie. Gedurende de 15e eeuw maakten de {{Wp|Medici|Medici}}, een geslacht van kooplieden en bankiers, zich geleidelijk aan meester van de macht in de {{Wp|republiek|republiek}}. De familie dankte haar rijkdom aan {{Wp|Giovanni di Bicci|Giovanni de' Medici}} (1360-1429). Giovanni's zoon, {{Wp|Cosimo de' Medici de Oude|Cosimo de' Medici}} (1389-1464), genoot de steun van de armere lagen van de bevolking. Hoewel de republikeinse instellingen werden gehandhaafd, beheerste hij de politiek. {{Wp|Lorenzo I de' Medici|Lorenzo}} ''il Magnifico'' (1449-1492), diens kleinzoon, genoot vooral faam als dichter, kunstkenner en mecenas. Twaalf kunstenaars{{Wp|Gilde (beroepsgroep)|gilden}} reguleerden de handel en vormden de basis voor het commerciële succes van Florence. Rijke leden van de gilden bekleedden belangrijke posities in het bestuur en behoorden tot de invloedrijkste burgers van de samenleving. Het {{Wp|Palazzo Vecchio|Palazzo Vecchio}}, gebouwd in 1299, was het thuis van de Florentijnse gilden. Het functioneerde als de zetel van de gemeentelijke overheid en het hart van de Florentijnse cultuur. Hier was het dat de 5000 gildeleden, die ook stemrecht bezaten, bijeenkwamen om stadszaken te bespreken en beslissingen te nemen. Onder hen bevonden zich behalve textielarbeiders en bankiers ook metselaars en bouwers, beeldhouwers, advocaten en notarissen. De factie van de Medici nam Florence, dat al sinds 1115 een republiek was, volledig over nadat Cosimo de' Medici uit ballingschap terugkeerde. De renaissancebeweging begon ook onder zijn regering. Hij was het die |Niccolò Niccoli (1364 – 1437) aantrok, een enthousiast verzamelaar en kopiist van [[Oudgrieks|Oudgriekse]] manuscripten. Onder diens invloed werd Florence al snel een centrum van het humanisme. Cosimo's enthousiaste patronaat bezorgde Florence een reputatie als leidende ''renaissancestad''. Hij gaf opdrachten aan onder meer {{Wp|Donatello|Donatello}}, {{Wp|Brunelleschi|Brunelleschi}} en [[Italiaanse renaissance/Michelozzo|Michelozzo]]. Al deze commissies kostten Cosimo meer dan 600.000 Italiaanse florijnen. {{Sub}} ixefrjjq5zpud4pyt127mdg9p5j5a24 0 25613 427265 391363 2026-05-17T06:53:46Z Erik Baas 2193 lf 427265 wikitext text/x-wiki {{Index Italiaanse renaissance}} [[Bestand:François Clouet 002.jpg|left|thumb|François Clouet: ''Dame in bad'' - 1571, School van Fontainebleau]] '''Franse renaissance''' is een term die gebruikt wordt om er de culturele en artistieke beweging in Frankrijk mee te omschrijven uit de late 15e eeuw tot het begin van de 17e eeuw. Historici zijn van oordeel dat zoals voor vele andere Europese landen de oorsprong ervan in het 14e eeuws Noord-Italië ligt. De Franse renaissance strekt zich traditioneel uit van (ongeveer) de Franse invasie van Italië in 1494 tijdens de regeerperiode van Karel VIII tot de dood van Hendrik IV in 1610. Gesteld kan worden dat de renaissance in Frankrijk begon met de expeditie van Karel VIII naar {{Wp|Napels (stad)|Napels}}. {{Wp|Lodewijk XII van Frankrijk|Lodewijk XII}} en {{Wp|Frans I van Frankrijk|Frans I}} spendeerden heel wat energie in de poging om Italiaanse provincies in hun bezit te krijgen. De echtgenote van {{Wp|Hendrik II van Frankrijk|Hendrik II}} was {{Wp|Catharina de' Medici|Catharina}} van de Medici-familie en haar kinderen, {{Wp|Karel IX van Frankrijk|Karel IX}} en {{Wp|Hendrik III van Frankrijk|Hendrik III}}, werden geïtalianiseerde Fransen. De verbinding tussen Frankrijk en Italië was in de periode 1494-1589 dus continu. Italianen kwam naar Frankrijk als hovelingen, ambassadeurs, zakenlieden en kunstenaars. De Franse samenleving van de gegoede klasse kreeg een sterk Italiaanse kleur, en het hof dweepte met de Italiaanse cultuur en zeden. In de {{Wp|School van Fontainebleau|School van Fontainebleau}}, onder het beschermheerschap van Frans I, werd die Italiaanse invloed duidelijk merkbaar. De bouwstijl die was ontwikkeld door {{Wp|Jean Bullant|Bullant}}, {{Wp|Philibert Delorme|De l'Orme}} en {{Wp|Pierre Lescot|Lescot}} kreeg wel een persoonlijk nationaal tintje, zoals te merken is aan de koninklijke en prinselijke paleizen van {{Wp|Kasteel van Chenonceau|Chenonceaux}}, {{Wp|Kasteel van Chambord|Chambord}}, {{Wp|Kasteel van Anet|Anet}}, {{Wp|Kasteel van Ecouen|Ecouen}}, {{Wp|Kasteel van Fontainebleau|Fontainebleau}}, het {{Wp|Louvre|Louvre}} en elders. Hieruit komt een stijl naar voren als mengeling van fantasie en grillige rijkdom van versiering, gecombineerd met zuiverheid van lijnen en een groot ruimtelijk gevoel. Tijdens het bewind van Frans I bezoeken heel wat Italiaanse schilders Frankrijk. Onder hen bevinden zich {{Wp|Francesco Primaticcio|Francesco Primaticcio}}, {{Wp|Andrea del Sarto|Andrea del Sarto}} en {{Wp|Leonardo da Vinci|Leonardo da Vinci}}. Maar hun voorbeeld leverde niet meteen een grote Franse schilderschool op. Die zou pas in de volgende eeuw ontstaan met {{Wp|Nicolas Poussin|Nicolas Poussin}} en {{Wp|Claude Lorrain|Claude Lorrain}} die door een vermenging van Italiaanse en Vlaamse invloeden de geest van de klassieke opleving zouden vertegenwoordigen. [[Bestand:Pilon-risenchrist.jpg|left|thumb|Germain Pilon: ''Heropstanding van Christus'']] In de beeldhouwkunst daarentegen, werden Franse beeldhouwers als {{Wp|Jean Goujon|Jean Goujon}}, {{Wp|Louis Cousin|Louis Cousin}} en {{Wp|Germain Pilon|Germain Pilon}} evenzeer bewonderd als de Italiaanse kunstenaars. Intussen bloeiden ook de 'kleine kunsten', waaronder glasschilderkunst, edelsmeedkunst, juweelkunst, het maken van gravures, wandtapijten, houtsnijwerk, pottenbakken, enzovoort. Franse literatuur reageerde snel op de renaissance-invloed. {{Wp|Philippe de Commynes|Philippe de Commynes}}, de historicus die Karel VIII op zijn expeditie naar Napels begeleidde, verschilde van de oudere Franse kroniekschrijvers door een scherpzinnigheid en analytische stijl die aan een Venetiaans ambassadeur doet denken. Ook [[Franse_literatuurgeschiedenis/Franse_literatuur_in_de_Middeleeuwen#François_Villon|François Villon]], zijn tijdgenoot, is in wezen reeds een moderne dichter vanwege de levendigheid waarmee hij zichzelf beschrijft, op een manier die we nu realisme noemen. Maar de beslissende wending kwam met [[Franse literatuurgeschiedenis/Pierre de Ronsard|Pierre de Ronsard]] en zijn kameraden van {{Wp|De Pléiade|De Pléiade}}. Het was hun doel om het Frans van volkstaal tot het niveau van de klassieke schrijvers te brengen, en daarbij maakten ze gebruik van allerlei soorten Italiaanse verzen. De verfijning die ze daarbij voor ogen hadden, vonden ze in het werk van {{Wp|Francesco Petrarca|Francesco Petrarca}}. Ondertussen werd ook het drama door onder meer {{Wp|Robert Garnier|Robert Garnier}} naar klassieke voorbeelden uitgewerkt. Net zoals in Italië werd daarbij teruggegrepen op Seneca en de drie-eenheid van tijd, plaats en handeling. [[Bestand:Michel de Montaigne 1.jpg|left|thumb|[[Michel de Montaigne]]]] Vertalingen uit het Grieks en Latijn naar het Frans volgden elkaar snel op aan het begin van deze periode. {{Wp|Jacques Amyot|Jacques Amyot's}} ''Piularch'' en zijn ''Daphnis et Chloe'' behoren tot de mooiste voorbeelden van Frans proza uit die tijd. En dan was er natuurlijk nog de eerste van de essayisten, [[Michel de Montaigne]], die zich ook liet inspireren door klassieke auteurs. [[Franse literatuurgeschiedenis/François Rabelais|François Rabelais]]’ meesterwerken behoren eveneens tot het beste wat de Franse literatuur heeft voortgebracht. In het algemeen kan gesteld worden dat Frankrijk, tussen Vlaanderen en Italië, erin slaagde om het beste van beide werelden te assimileren in een eigen waardevolle kunstproductie. {{Sub}} 0v5lfyczm0vhpqdfiy2lwxvfgc22qgg 0 25614 427267 390850 2026-05-17T06:53:50Z Erik Baas 2193 lf 427267 wikitext text/x-wiki {{Index Italiaanse renaissance}} De '''renaissance in de Lage Landen''' maakte zoals elders in Europa een bloeiperiode door van kunsten en letteren. Tijdens de middeleeuwen was de toestand van de de rijke Vlaamse steden zelfs te vergelijken met die van de Italiaanse {{Wp|republiek|republieken}}. In hun architectuur uit de 15e eeuw zijn er reeds elementen vermengd van de uit Italië afkomstige stijl. Een voorbeeld is het stadhuis van Leuven (ca. 1440): hoewel het gebouw grotendeels gotisch is, zijn er ook enkele door de renaissance geïnspireerde details te zien, zoals decoratieve friezen en ronde bogen. De {{Wp|Jan van Eyck|gebroeders Van Eyck}} verrijkten de Europese schilderkunst met de perfectionering van de olieverftechniek, gevolgd door {{Wp|Hans Memling|Hans Memling}}, {{Wp|Quinten Metsys|Quinten Metsys}}, {{Wp|Jan Gossaert|Jan Gossaert}} en {{Wp|Lucas van Leyden|Lucas van Leyden}}. In de 17e eeuw zou de schilderkunst van de Lage Landen nog meer vermaardheid verwerven met het werk van {{Wp|Peter Paul Rubens|Rubens}} en {{Wp|Antoon van Dyck|van Dyck}} in het zuiden, en in het noorden met {{Wp|Rembrandt van Rijn|Rembrandt van Rijn}}, de Nederlandse landschapschilders en de schilders van huiselijke taferelen en stillevens. Bekende namen uit deze periode zijn onder meer {{Wp|Jacob van Ruisdael|Jacob van Ruisdael}} en {{Wp|Albert Cuyp|Albert Cuyp}} als natuurschilders, en {{Wp|Gerard ter Borch II|Gerard ter Borch II}}, {{Wp|Jan Steen|Jan Steen}}, {{Wp|Gerrit Dou|Gerrit Dou}}, {{Wp|Adriaen van Ostade|Adriaen van Ostade}} en {{Wp|David Teniers de Jonge|David Teniers}} als kunstenaars die het dagelijkse leven uitbeeldden. Deze periode valt niet meteen binnen de afbakening van de historici, maar de bloei van de noordelijke schilderkunst ademde dezelfde vitale geest van de renaissance. Bovendien waren de beeldende kunsten in het noorden mogelijk als gevolg van de politieke onzekerheid en de godsdienstoorlogen in de 16e eeuw later tot ontwikkeling gekomen. {| class="wikitable" | | [[Bestand:Antwerpen Stadhuis crop1 2006-05-28.jpg|thumb|300 px|left|{{Wp|Stadhuis van Antwerpen|Stadhuis van Antwerpen}}. In de periode 1561 en 1564 door architect: {{Wp|Cornelis Floris De Vriendt|Cornelis Floris De Vriendt}} gebouwd in renaissancestijl.]] | [[Bestand:Holbein-erasmus.jpg|thumb|Portret van Desiderius Erasmus, 1523, door {{Wp|Hans Holbein de Jongere|Hans Holbein de Jongere}}]] |} De volkstaal in de Lage Landen profiteerde aanvankelijk maar weinig van de nieuwe culturele impuls die eerder het Italiaans, Spaans, Frans en Engels tot de rang van de klassieke talen verhief. Maar het humanisme kende in het noorden een grote bloei. {{Wp|Desiderius Erasmus|Erasmus}} speelde daar een hoofdrol in, evenals een lange lijst van kritische wetenschappers en uitgevers als {{Wp|Justus Lipsius|Lipsius}}, {{Wp|Daniël Heinsius|Heinsius}} en {{Wp|Hugo de Groot (rechtsgeleerde)|Grotius}}, en de drukkers {{Wp|Elsevier (geslacht)|Elsevier}} en {{Wp|Christoffel Plantijn|Plantijn}}. De {{Wp|Universiteit van Leiden|Universiteit van Leiden}} ontwikkelde zich tot het centrum van de intellectuele vooruitgang. {{Sub}} a7vm3wehs98hkoy6wti1vkcz9muyi5h 0 25615 427263 379624 2026-05-17T06:53:46Z Erik Baas 2193 lf 427263 wikitext text/x-wiki {{Index Italiaanse renaissance}} [[Bestand:Pico della mirandola.jpg|left|thumb|Giovanni Pico della Mirandola]] De '''filosofie van de renaissance''' wendde zich af van de middeleeuwse [[Filosofisch woordenboek#S|scholastiek]]e studie van [[Bekende filosofen uit de geschiedenis/Aristoteles|Aristoteles]]. {{Wp|Marsilio Ficino|Marsilio Ficino}} (1433-1499) vertaalde het werk van [[Plato]] en schreef daar commentaren bij die sterk bijdroegen aan de verspreiding van Plato's leer. Veel denkers van de renaissance zijn dan ook aanhangers van het [[Filosofisch woordenboek#N|neoplatonisme]], dat behalve door Ficino ook door het werk van {{Wp|Georgios Gemistos Plethon|Georgios Gemistos Plethon}} en {{Wp|Giovanni Pico della Mirandola|Giovanni Pico della Mirandola}} bekend raakte in intellectuele kringen rond Florence. Een filosofisch bastion in het denken van Aristoteles bleef de universiteit van Padua. Daar bestudeerde {{Wp|Pietro Pomponazzi|Pietro Pomponazzi}} (1462–1524) de teksten van Aristoteles zonder bemiddeling van het [[Filosofisch woordenboek#T|thomisme]] en [[Filosofisch woordenboek#A|Averroes]]. In het algemeen kan gezegd worden dat het [[Filosofisch woordenboek#T|theocentrisme]] van de middeleeuwen plaatsmaakte voor een [[Filosofisch woordenboek#A|antropocentrische]] wereldbeschouwing. Een wijdverbreide houding onder de geleerden en auteurs van de renaissance werd het [[Italiaanse renaissance/Humanisme|humanisme]], dat beschouwd kan worden als de wereldbeschouwing van de renaissance.&nbsp;<ref>''Geschiedenis van Europa'':hoofdstuk 5 'Ontwikkelingen in de Cultuur, Malmberg-van In, 1992</ref> Terwijl in de middeleeuwen God en het hiernamaals centraal stonden, ontstond in de vroegrenaissance in Italië een nieuwe wereldbeschouwing, waarbij naar het model van de klassiek-Romeinse cultuur de nadruk kwam te liggen op de menselijkheid, de 'humanitas'. Het werk van de letterkundigen en {{Wp|filologie|filologen}} kreeg later de naam 'humanisme'. {{References}} {{Sub}} 9axxcvuakbk14556vn5kvhxjoxrfqvt 0 25623 427268 409908 2026-05-17T06:53:50Z Erik Baas 2193 lf 427268 wikitext text/x-wiki {{Index Italiaanse renaissance}} {| width=40% align=left border=0 cellpadding=20 cellspacing=20 style="margin-left:1em;margin-bottom:1em; color: inherit; background-color:#E1E2B2; border:20px solid white" |- align=left |'''Auteurs''' ---- [[Bestand:Pulci.jpg|100 px|thumb|Luigi Pulci, fresco van Filippino Lippi]] '''Luigi Pulci''' (1432-1484) was een Italiaans dichter, vooral bekend om zijn ''Morgante'', een episch verhaal van een Saraceense reus die zich bekeert tot het christendom en de ridder Orlando ''(Roland)'' (volgt. Pulci werd geboren in Florence. Zijn opdrachtgevers waren de Medici's, vooral Lorenzo de Medici, die Pulci op diplomatieke missies stuurde. Rond 1470 ging Pulci in dienst van Robert Sanseverino, een noordelijke condottiere. Zijn broer Luca (1431-1470) was ook een schrijver. Zijn werken, alle in de Italiaanse taal, omvatten ''Pistole'', ''Driadeo d'amore'' en Ciriffo Calvaneo. ---- [[Bestand:Matteo Maria Boiardo.gif|100 px|thumb|Matteo Maria Boiardo (15e-eeuws schilderij van anonieme schilder)]] '''[[Italiaanse renaissance/Matteo Maria Boiardo|Matteo Maria Boiardo]]''' (1441-1494) was een Italiaans renaissancedichter. In zijn jeugd was Boiardo een succesvolle imitator van de liefdesgedichten van Petrarca. Meer serieuze pogingen volgden met de ''Istoria Imperiale'', enkele adaptaties op basis van werk van Nepos, Apuleius, Herodotus, Xenophon, enz., en zijn ''Bucolica''. Deze werden gevolgd door een komedie, ''Il Timone'' (1487?). Zijn bekendste werk is zijn grandioze gedicht over ridderlijkheid en romantiek ''Orlando Innamorato''. ---- [[Bestand:Francesco-Petrarca.jpg|100 px|thumb|Francesco Petrarca]] |} De hernieuwde belangstelling voor de klassieken was al bij Dante (1265-1321) merkbaar, die in de ''{{Wp|De goddelijke komedie|Divina Commedia}}'' zijn visionaire tocht door het hiernamaals beschrijft met {{Wp|Vergilius|Vergilius}} als gids aan zijn zijde. Petrarca en Boccaccio schrijven evenals Dante een deel van hun werk in de Italiaanse volkstaal. Zij stimuleren door het vertalen, navolgen en zo mogelijk overtreffen van klassieke auteurs ({{Wp|translatio, imitatio en aemulatio|translatio, imitatio en aemulatio}}) de hernieuwde interesse in de klassieke erfenis. Behandelingen van de renaissanceliteratuur beginnen meestal met Petrarca, die vooral bekend is vanwege zijn elegante [[Shakespeares sonnetten/De sonnetvorm|sonnetten]] in de volkstaal. Zijn tijdgenoot en vriend Boccaccio is de auteur van de [[Decamerone]], die haast onmiddellijk in heel Europa succes genoot. Andere beroemde 15e-eeuwse dichters die in de volkstaal schreven zijn Luigi Pulci (Morgante), Matteo Maria Boiardo (met het gedicht ''Orlando Innamorato'') en {{Wp|Ludovico Ariosto|Ludovico Ariosto}} ''(Orlando Furioso)''. Vijftiende-eeuwse schrijvers zoals de dichter {{Wp|Poliziano|Poliziano}} en de [[Filosofisch woordenboek#N|neoplatonische]] filosoof {{Wp|Marsilio Ficino|Marsilio Ficino}} maakten uitgebreide vertalingen uit zowel Latijn als Grieks. In de vroege 16e eeuw schreef {{Wp|Niccolò Machiavelli|Niccolò Machiavelli}} ''Il principe'' (De Heerser) en {{Wp|Baldassare Castiglione|Castiglione}} ''Il libro del Cortegiano'' (Het boek van de Hoveling), die beide poogden het politieke, intellectuele en zedelijke klimaat van hun tijd te beïnvloeden. Een sleutelbegrip in Machiavelli's postuum uitgegeven Il Principe is ''virtù'', dat eerder als doortastendheid dan als deugd begrepen moet worden. Een heerser met ''virtù'' kon immers in het belang van de staat zijn woord breken, liegen en zelfs moorden begaan. Ondanks het feit dat het nu beschouwd wordt als een van de eerste werken over politieke filosofie, kregen Machiavelli's theorieën niet veel gehoor bij zijn tijdgenoten. Zijn toneelstukken daarentegen, waaronder zijn meesterwerk ''Comedia di Callimaco: E di Lucretia'' (ca. 1518) zouden aan de basis liggen van een heel nieuwe theaterstijl. Door de aandacht die werd gegeven aan lokale, sociale problemen luidde zijn theaterwerk voor Europa de overgang in van de 15e-eeuwse op Latijnse komedies van {{Wp|Titus Maccius Plautus|Plautus}} en {{Wp|Publius Terentius Afer|Terentius}} geïnspireerde werken naar het {{Wp|Engels renaissancetheater|Elizabethaans theater}} met [[Shakespeares sonnetten/William Shakespeare|William Shakespeare]] als bekendste vertegenwoordiger. Niet onbelangrijk in deze hele ontwikkeling is het werk van de drukker {{Wp|Aldus Manutius|Aldus Manutius}} die met zijn opgerichte ''Aldine'' drukkerij in {{Wp|Venetië (stad)|Venetië}} de productie van het kleine, relatief goedkope draagbare boek heeft gestimuleerd. Hij was ook de eerste die boeken uitgaf in het Oudgrieks. {{Sub}} tuz9txd69jsrvdfb28e7khjmlvp5aug 0 25628 427269 414445 2026-05-17T06:53:50Z Erik Baas 2193 lf 427269 wikitext text/x-wiki {{Index Italiaanse renaissance}} ==Siena== {| width=40% align=left border=0 cellpadding=20 cellspacing=20 style="margin-left:1em;margin-bottom:1em; color: inherit; background-color:#E1E2B2; border:20px solid white" |- align=left |'''Personen''' ---- [[Bestand:Pietro lorenzetti, compianto (dettaglio) basilica inferiore di assisi (1310-1329).jpg|100 px|thumb|Pietro Lorenzetti:''De bewening van Christus'', basiliek van Assisi]] '''[[Italiaanse renaissance/Pietro Lorenzetti|Pietro Lorenzetti]] ''' of '''Pietro Laurati''' (ca. 1280-1348) was een Italiaans schilder die ongeveer tussen 1306 en 1345 actief was. Hij wordt tot de meesters van de {{Wp|School van Siena|School van Siena}} (''scuola senese'') gerekend. Lorenzetti werd beïnvloed door {{Wp|Giovanni Pisano|Giovanni Pisano}} en {{Wp|Giotto di Bondone|Giotto}}, en werkte samen met {{Wp|Simone Martini|Simone Martini}} in {{Wp|Assisi|Assisi}}. Hij en zijn broer, Ambrogio Lorenzetti, introduceerden het naturalisme in de Sienese kunst. In hun experimenten met driedimensionale en ruimtelijke composities waren ze voorlopers van de kunst van de Italiaanse renaissance. Veel van zijn religieuze werken bevonden zich in kerken in Siena, {{Wp|Arezzo (stad)|Arezzo}} en Assisi. Een van zijn laatste werken is ''de Geboorte van de Maagd'' (1342), nu in het {{Wp|Museo dell'Opera del Duomo|Museo dell'Opera del Duomo}}. Zijn meesterwerk is een {{Wp|fresco (schilderterm)|fresco}} in {{Wp|tempera|tempera}}, de decoratie van de laagste kerk van de basiliek van San Francesco d'Assisi. Hij schilderde er een reeks grote panelen over de ''Kruisiging'', ''Kruisafneming'' en ''Graflegging''. In deze werken voert hij grootse figuren op die emotioneel op elkaar reageren. Dit betekende een breuk met zijn vroegere {{Wp|Icoon (religieuze kunst)|Icoonkunst}}, vlakke uitbeeldingen van figuren zonder veel interactie. In dit schilderij en in andere werken van de kerk is de invloed merkbaar van Giotto's verhalende fresco's in de Bardi en Peruzzi kapellen van de Santa Croce in Florence. [[Italiaanse renaissance/Giorgio Vasari|Giorgio Vasari]] nam in zijn 'Levens' een biografie op van Lorenzetti. ---- [[Bestand:Taddeo di Bartolo self-portrait.jpg|100 px|thumb|Taddeo di Bartolo: zelfportret als {{Wp|Sint-Thaddeus|Sint-Thaddeus}}, 1401]] '''[[Italiaanse renaissance/Taddeo di Bartolo|Taddeo di Bartolo]]''' (1362/1363-1422), ook bekend als Taddeo Bartoli, was een Italiaans schilder van de {{Wp|Sienese school|Sienese school}} tijdens de vroege Renaissance. Hij is een van de kunstenaars die {{Wp|Giorgio Vasari|Vasari}} beschreef in zijn ''Le Vite delle più eccellenti Pittori, scultori, ed. architettori'' (de Levens van de voortreffelijkste schilders, beeldhouwers en architecten). Vasari beweerde dat hij de oom was van {{Wp|Domenico di Bartolo|Domenico di Bartolo}}. Hij maakte onder meer een enorm drieluik, ''Hemelvaart van de Maagd'', geschilderd in 1401, dat zich bevindt zich in het 16e eeuwse Duomo Santa Maria dell'Assunta te {{Wp|Montepulciano|Montepulciano}} en verschillende versies van 'Madonna met Kind', zoals het werk dat nu gehuisvest is in het Musee du Petit Palais in het Franse Avignon. ---- [[Bestand:La vierge à l'enfant et deux anges, Matteo di Giovanni.jpg|100 px|thumb|Matteo di Giovanni: ''Maagd met kind en twee engelen''. Omstreeks 1485-1490]] '''[[Italiaanse renaissance/Matteo di Giovanni|Matteo di Giovanni]]''', ook '''Matteo da Siena''' of '''Matteo di Giovanni di Bartolo''' genoemd (ca. 1430- 1495) was een Italiaans kunstschilder uit de {{Wp|Siënese schilderschool|Siënese schilderschool}}. Hij is in Siena vanaf ongeveer 1452 aanwezig, en het is waarschijnlijk dat hij tijdens zijn vroegste opleiding aldaar de invloed heeft ondergaan van het werk van zijn tijdgenoot {{Wp|Piero della Francesca|Piero della Francesca}}. Hij werkte er ook onder leiding van {{Wp|Lorenzo di Pietro|Lorenzo di Pietro}}. Hij zou in 1465 het schilderij ''De doop van Christus'' van Piero della Francesca afgewerkt hebben dat nu bewaard wordt in de {{Wp|National Gallery (Londen)|National Gallery}} in Londen. Zijn meesterwerk is de ''Madonna della Neve'' (Madonna van de Sneeuw) uit 1477, in de Chiesa di Santa Maria delle Nevi van Siena. Hij was de meester van {{Wp|Guidoccio Cozzarelli|Guidoccio Cozzarelli}}. ---- [[Bestand:Panel Fonte Gaia Siena n3.jpg|100 px|thumb|Jacopo della Quercia: paneel van de 'Fontein der vreugde' op het piazza del Campo in Siena.]] '''Jacopo della Quercia''' (ca. 1374 - 20 oktober 1438) was een Italiaans beeldhouwer uit de Italiaanse renaissance, een tijdgenoot van {{Wp|Filippo Brunelleschi|Brunelleschi}}, {{Wp|Lorenzo Ghiberti|Ghiberti}} en {{Wp|Donatello|Donatello}}. Hij wordt beschouwd als een voorloper van {{Wp|Michelangelo Buonarroti|Michelangelo}}. In zijn sculpturen zoekt Jacopo della Quercia naar een synthese tussen de {{Wp|Gotiek|gotische}} beeldhouwkunst van {{Wp|Giovanni Pisano|Giovanni Pisano}} en de op klassieke voorbeelden geïnspireerde Florentijnse beeldhouwers uit de renaissance. Hij is vooral bekend om zijn monumentale, van grote vitaliteit doordrongen figuren. Hij kreeg niet meteen volgelingen, maar in het werk van Michelangelo vinden we gelijkaardige stijlkenmerken terug. ---- |} {{Nowrap|De hernieuwde}} belangstelling voor de klassieken was al bij {{Wp|Dante Alighieri|Dante}} (1265-1321) merkbaar, die in de ''{{Wp|De goddelijke komedie|Divina Commedia}}'' zijn visionaire tocht door het hiernamaals beschrijft met {{Wp|Vergilius|Vergilius}} als gids aan zijn zijde. Petrarca en Boccaccio schrijven evenals Dante een deel van hun werk in de Italiaanse volkstaal. Zij stimuleren door het vertalen, navolgen en zo mogelijk overtreffen van klassieke auteurs ({{Wp|translatio, imitatio en aemulatio|translatio, imitatio en aemulatio}}) de hernieuwde interesse in de klassieke erfenis. Behandelingen van de renaissanceliteratuur beginnen meestal met Petrarca, die vooral bekend is vanwege zijn elegante [[Woordenboek literatuur#S|sonnetten]] in de volkstaal. Zijn tijdgenoot en vriend Boccaccio is de auteur van de {{Wp|Decamerone|Decamerone}}, die haast onmiddellijk in heel Europa succes genoot. Andere beroemde 15e-eeuwse dichters die in de volkstaal schreven zijn Luigi Pulci (Morgante), [[Italiaanse renaissance/Matteo Maria Boiardo|Matteo Maria Boiardo]] (met het gedicht ''Orlando Innamorato'') en {{Wp|Ludovico Ariosto|Ludovico Ariosto}} ''(Orlando Furioso)''. Vijftiende-eeuwse schrijvers zoals de dichter {{Wp|Poliziano|Poliziano}} en de [[Filosofisch woordenboek#N|neoplatonische]] filosoof {{Wp|Marsilio Ficino|Marsilio Ficino}} maakten uitgebreide vertalingen uit zowel Latijn als Grieks. In de vroege 16e eeuw schreef {{Wp|Niccolò Machiavelli|Niccolò Machiavelli}} ''Il principe'' (De Heerser) en {{Wp|Baldassare Castiglione|Castiglione}} ''Il libro del Cortegiano'' (Het boek van de Hoveling), die beide poogden het politieke, intellectuele en zedelijke klimaat van hun tijd te beïnvloeden. Een sleutelbegrip in Machiavelli's postuum uitgegeven Il Principe is ''virtù'', dat eerder als doortastendheid dan als deugd begrepen moet worden. Een heerser met ''virtù'' kon immers in het belang van de staat zijn woord breken, liegen en zelfs moorden begaan. Ondanks het feit dat het nu beschouwd wordt als een van de eerste werken over politieke filosofie, kregen Machiavelli's theorieën niet veel gehoor bij zijn tijdgenoten. Zijn toneelstukken daarentegen, waaronder zijn meesterwerk ''Comedia di Callimaco: E di Lucretia'' (ca. 1518) zouden aan de basis liggen van een heel nieuwe theaterstijl. Door de aandacht die werd gegeven aan lokale, sociale problemen luidde zijn theaterwerk voor Europa de overgang in van de 15e-eeuwse op Latijnse komedies van {{Wp|Titus Maccius Plautus|Plautus}} en {{Wp|Publius Terentius Afer|Terentius}} geïnspireerde werken naar het {{Wp|Engels renaissancetheater|Elizabethaans theater}} met [[Engelse literatuur/William Shakespeare (1564-1616)|William Shakespeare]] als bekendste vertegenwoordiger. Niet onbelangrijk in deze hele ontwikkeling is het werk van de drukker {{Wp|Aldus Manutius|Aldus Manutius}} die met zijn opgerichte ''Aldine'' drukkerij in {{Wp|Venetië (stad)|Venetië}} de productie van het kleine, relatief goedkope draagbare boek heeft gestimuleerd. Hij was ook de eerste die boeken uitgaf in het Oudgrieks. {{Sub}} {| class="wikitable" |+ Panoramisch zicht op Siena ! [[Bestand:Sienne-Panoramique.jpg|500 px|left]] |} De Siënese schilderschool bloeide in Siena tussen de 13e en 15e eeuw. Voor een tijdje kon ze zelfs wedijveren met Florence, maar ze had een eerder conservatief, decoratief karakter en als dusdanig was zij meer een uitloper van de laatgotische kunst. De belangrijkste vertegenwoordigers waren [[Duccio]] wiens werk Byzantijnse invloed toont, zijn leerling Simone Martini, Pietro en {{Wp|Ambrogio Lorenzetti|Ambrogio Lorenzetti}}, {{Wp|Domenico di Bartolo|Domenico di Bartolo}} en Taddeo di Bartolo, {{Wp|Stefano di Giovanni|Sassetta}} en Matteo di Giovanni. In vergelijking met de naturalistische Florentijnse kunst drukt het mystieke zijn stempel meer op de Siënese kunst. Dit wordt uitgedrukt in uitbeeldingen van wonderbaarlijke gebeurtenissen en een vaak dromerig kleurgebruik. In de 16e eeuw werkten de maniëristen {{Wp|Domenico di Pace Beccafumi|Beccafumi}} en {{Wp|Il Sodoma|Il Sodoma}} daar. {{Wp|Baldassare Peruzzi|Baldassare Peruzzi}} was weliswaar geboren en opgeleid in Siena, maar in zijn belangrijkste werken en zijn stijl weerspiegelt zich de invloed van zijn lange carrière in Rome. De economische en politieke achteruitgang van Siena in het Cinquecento en de uiteindelijke onderwerping aan Florence remde de eigen ontwikkeling van de Siënese kunst af. Een groot deel van de Siënese kunstwerken is in kerken en openbare gebouwen bewaard gebleven. Ook Siena zelf blijft een opmerkelijk goed bewaard gebleven laatmiddeleeuwse Italiaanse stad. Ook in de beeldhouwkunst gold dat Siena langer dan Florence onder de invloed bleef van de gotische kunst. Dat is bijvoorbeeld te merken in het werk van Jacopo della Quercia (1371—1438), een tijdgenoot van Donatello. Zijn vroegste werk was duidelijk gotisch van karakter, en het was pas later dat zijn stijl door motieven uit de klassieke oudheid werd beheerst. Mettertijd kreeg zijn werk een meer dramatisch karakter, zoals in de reliëfs van de Sint-Petroniusbasiliek in {{Wp|Bologna (stad)|Bologna}}, een kwaliteit die we later ook terugvinden in Michelangelo's sculpturen. Bekende architecten uit Siena waren onder meer {{Wp|Francesco di Giorgio|Francesco di Giorgio}}, ({{Wp|Basilica dell'Osservanza|Basilica dell'Osservanza}}, 1490), {{Wp|Baldassare Peruzzi|Baldassare Peruzzi}} (ontwerp en decoratie van de {{Wp|Villa Farnesina|Villa Farnesina}} in Rome) en Francesco di Giorgio (architect, beeldhouwer en schilder die onder meer de Palazzo Ducale in Urbino ontwierp). {{Sub}} tm7bjs8zylc4ew5uc8owozt8t8kx4g4 0 25631 427262 208798 2026-05-17T06:53:46Z Erik Baas 2193 lf 427262 wikitext text/x-wiki {{Index Italiaanse renaissance}} [[Bestand:Donatello, Monumento equestre al Gattamelata 00.JPG|left|thumb|Donatello: ruiterstandbeeld, Gaatamaleta]] == Een periode van vernieuwingen == De meeste uit de 19e eeuw daterende aannames over de renaissance zijn in onze tijd door historici en kunsthistorici verworpen of bijgestuurd. Zo is bijvoorbeeld de zienswijze dat met de renaissance een periode was aangebroken van <span style='color: Blue'>vernieuwing in de kunsten die een breuk betekende met de middeleeuwen</span> al zeer problematisch. Het voor de hand liggende bezwaar is immers dat ook in de middeleeuwen hoogwaardige kunst werd gemaakt en dat op geen enkele manier te verifiëren valt of een renaissancewerk 'beter' is dan een middeleeuws. De renaissance in Italië was natuurlijk wel een periode van vernieuwingen, vaak afkomstig uit andere regio's zoals de Nederlanden en Duitsland: <span style='color: Blue'>de eerste Italiaanse olieverfschilderijen</span>, de eerste <span style='color: Blue'>kopergravures</span> en de eerste <span style='color: Blue'>gedrukte boeken</span> werden gemaakt, en de ontdekking van de regels van het lineair perspectief kreeg een grote impact op vooral de schilderkunst. In de beeldhouwkunst verschenen <span style='color: Blue'>losstaande standbeelden</span>, in het bijzonder het ruiterstandbeeld en de portretbuste. Vanaf de 15e eeuw is er binnen de architectuur een opvallende ontwikkeling: die van de <span style='color: Blue'>bewuste stadsplanning</span>. Binnen de literatuur is er de opkomst van de <span style='color: Blue'>komedie, de tragedie en de {{Wp|Bucolische poëzie|pastorale}}</span> en een <span style='color: Blue'>herwaardering van de volkstaal</span> tegenover het Latijn. In het algemeen kregen de [[Kunstgeschiedenis|kunsttheorie]], de {{Wp|muziektheorie|muziektheorie}} en de politieke theorie nu een eigen autonome ontwikkeling. [[Italiaanse renaissance/Humanisme|Humanisme]] (de studia humanitatis) was het achterliggende opvoedingsideaal, met een studieprogramma dat in hoofdzaak bestond uit grammatica, {{Wp|retorica|retorica}}, poëzie, geschiedenis en ethiek. Ondanks deze culturele bloei zien veel historici de renaissance tegelijk echter als een periode waarin een <span style='color: Blue'>economische recessie voor Italië</span> begon, als gevolg van de openstelling van de Atlantische handelsroutes en de herhaalde buitenlandse invasies. Er werd evenmin veel vooruitgang geboekt op het gebied van de experimentele <span style='color: Blue'>wetenschap</span>, een discipline die pas ten tijde van de {{Wp|Protestantisme|protestantse}} cultuur in de 17e eeuw goed op gang kwam. {{Sub}} k1zcetla2phxnig0woqn3dkqdqlqg0p 0 25635 427264 308247 2026-05-17T06:53:46Z Erik Baas 2193 lf 427264 wikitext text/x-wiki {{Index Italiaanse renaissance}} == Italiaanse kunstscholen == Italiaanse kunstscholen met enkele belangrijke meesters: ;Bologna *[[Italiaanse renaissance/Paolo Zoppo|Paolo Zoppo]], Francesco Raibolini ''(Francia)'', Annibale Carracci ;Florence *School van Giotto: Fra Angelico, Andrea Orcagna, [[Italiaanse renaissance/Spinello Aretino|Spinello Aretino]], Benezzo Gozzoli *School van Masaccio: Fra Filippo Lippi, Paolo Uccello, Sandro Botticelli, Raffaellino del Garbo, Domenico Ghirlandaio, Michelangelo Buonarroti, Piero della Francesca *School van Andrea del Verrocchio: Leonardo da Vinci, Fra Bartolommeo, Francesco Botticini, Piero di Cosimo, Perugino ;Milaan *School van Vincenzo Foppa: Bernardino Butinone, Ambrogio Borgognone *School van Bramante: [[Italiaanse renaissance/Bramantino|Bramantino]] ''(Bartolomeo Suardi)'', [[Italiaanse renaissance/Gaudenzio Ferrari|Gaudenzio Ferrari]], Benedetto Briosco ;Padua (o.i.v. Donatello) *Andrea Mantegna *School van Leonardo da Vinci: [[Italiaanse renaissance/Andrea Solari|Andrea Solari]], Giovanni Antonio Boltraffio, Bernardino Luini, [[Italiaanse renaissance/Francesco Melzi|Francesco Melzi]], Bernardino de Conti ;Rome *School van Rafaël: Francesco Primaticcio, Giovan Francesco Penni ;Siena *Duccio di Buoninsegna, Simone Martini, [[Italiaanse renaissance/Jacopo della Quercia|Jacopo della Quercia]] ;Umbrië *Piero della Francesca, Gentile da Fabriano, Luca Signorelli ;Venetië *Venetiaanse school: Giovanni Bellini, Titiaan, de familie Vivarini, Giorgione, Jacopo Bellini, [[Italiaanse renaissance/Paris Bordone|Paris Bordone]], Paolo Veronese, Tintoretto, El Greco, Moretto da Brescia {{Sub}} b3s034bv3p7ilz3py9tzcegmj9mh3qi 0 25636 427266 367630 2026-05-17T06:53:47Z Erik Baas 2193 lf 427266 wikitext text/x-wiki {{Index Italiaanse renaissance}} == Venetië== {| class="wikitable" |+ Venetiaanse bouwkunst in de renaissance ! [[Bestand:Doge_Palace_morning_08-2005.jpg|thumb|Het paleis van de Doge]] ! [[Bestand:Venice - Zecca - Libreria Marciana.jpg|thumb|Marciana Bibliotheek]] |} {| class="wikitable" ! [[Bestand:Venice - St. Marc's Basilica 12.jpg|thumb|Basiliek van San Marco]] ! [[Bestand:Pescheria Venezia.jpg|thumb|Vismarkt]] |} Net als Florence was '''Venetië''' tijdens de renaissance een republiek. Eigenlijk was het renaissancistische Venetië eerder een 'rijk', dat heerste over een deel van het grondgebied van het huidige Italië en een groot deel van de Adriatische kust en vele eilanden controleerde. Het stabiele politieke klimaat en de bloeiende handelseconomie hadden de periode van de {{Wp|Zwarte Dood|Zwarte Dood}} en de val van handelspartner {{Wp|Istanboel|Constantinopel}} goed doorstaan. Die gezonde economie was net als in Florence een belangrijke factor die de bloei van de kunsten bevorderde. Het trok heel wat kunstenaars aan die in Venetië opdrachten van rijke patroons konden krijgen. Als belangrijke handelshaven was Venetië ook goed in staat om afzetmarkten te vinden voor de producten van de decoratieve kunst. De hele republiek krioelde dan ook van pottenbakkers, glazeniers, houtbewerkers, kantwerkers en beeldhouwers die zich evenals de schilders van een goed inkomen konden verzekeren. De overheid en de religieuze gemeenschappen van Venetië sponsorden de creatie van bouwwerken, decoraties, standbeelden en schilderijen. Ook woningen van rijke particulieren werden vaak ingericht alsof het kleine paleizen met indrukwekkende gevels waren en ook daar vonden de kunstenaars dus patronage. Dankzij zijn rijkdom aan renaissancistische architectuur en decoratie is Venetië nu nog steeds een van de grootste toeristische attracties van Europa. Venetiaanse kunstenaars en ambachtslieden verenigden zich in {{Wp|gilde (beroepsgroep)|gilden}}, die ervoor zorgden dat de leden naar behoren werden vergoed voor hun diensten. Er waren gilden voor houtsnijders, steenbewerkers, schilders, enz. Wanneer wordt gesproken van de Venetiaanse "School" van de schilderkunst, is dit vrij letterlijk bedoeld. Er waren werkelijk scholen ("scuola") met een eigen stijl en techniek en ze waren ook zeer selectief over wie er deel van mocht uitmaken. Samen bewaakten zij de Venetiaanse kunstmarkt zodanig dat men zelfs moeilijk schilderijen kon kopen die buiten die scholen waren geproduceerd. De geografische ligging van Venetië maakte het minder gevoelig voor invloeden van buitenaf. Deze factor heeft waarschijnlijk veel bijgedragen aan haar uniek herkenbare artistieke stijl. Kunstcritici spreken bijvoorbeeld lovend over het bijzondere 'Venetiaanse licht' dat in de schilderijen wordt weergegeven. Al deze factoren en kenmerken leidden tijdens de renaissance tot de geboorte van een aparte schilderschool die bekend is geworden als de [[Italiaanse renaissance/Venetiaanse School|Venetiaanse School]]. Vroege meesters waren de families {{Wp|Jacopo Bellini|Bellini}}, {{Wp|Giorgione|Giorgione}}, {{Wp|Titiaan|Titiaan}}, {{Wp|Tintoretto|Tintoretto}} en {{Wp|Veronese|Veronese}}. Ook Venetië produceerde zijn eigen onafhankelijke school van beeldhouwers. De gotische stijl had in Venetië zoveel navolging gekregen dat hij zijn invloed deed blijven gelden. Zo is er sprake van een overgangsperiode waarin gotischemotieven naast die van de renaissance gebruikt werden. Hiertoe behoort [[Italiaanse renaissance/Bartolommeo Buon|Bartolomeo Bon]] (fl. 1450) die de decoratie van de Porta della Carta van het Dogepaleis creëerde. Het werk van [[Italiaanse renaissance/Pietro Lombardo|Pietro Lombardo]] (fl. 1500), dat onder meer de graftombes voor de doge {{Wp|Nicolo Marcello|Nicolo Marcello}} omvat, behoort reeds tot de naturalistische, klassieke fase van de renaissance. {{Sub}} 4wiga8euad6svs90qiokre4ehtika2n 0 25637 427281 345400 2026-05-17T06:55:22Z Erik Baas 2193 lf 427281 wikitext text/x-wiki {{Index Italiaanse renaissance}} == Literatuurlijst == * {{Aut|Roorda, D.J.}} ''Overzicht van de Nieuwe Geschiedenis'', Wolters-Noordhoff 1983 * {{Aut|Bérence, F.}} ''De Italiaanse Renaissance'', Elsevier:Amsterdam/Brussel 1956 * {{Aut|Burke, Peter}} ''The Italian Renaissance'', Princeton University Press; 2nd edition 1999 * {{Aut|Pater, W.H.}} ''The Renaissance: Studies in Art and Poetry'' , The Echo Library 2006 * {{Aut|Burckhardt-Burke-Middlemore}} ''The civilization of the Renaissance in Italy'', Penguin Books 1990 * {{Aut|Delouche-Smulders}} ''Geschiedenis van Europa'', Malmberg- Van Inn 1992 * {{Aut|Davies, N.}} ''Europe, A History'', Pimlico 1997 * {{Aut|Dorra, Henri}}, Universiteit van Californië, ''Art in Perspective, A Brief History'', Harcourt Brace Jovanovich Publishers * ''Encyclopædia Britannica 11th Edition'', 'work in public domain' {{Sub}} 37ckp3my0ux568qa16rd8xf2vpkeybq 0 25638 427270 320645 2026-05-17T06:55:12Z Erik Baas 2193 lf 427270 wikitext text/x-wiki {{Index Italiaanse renaissance}} ==Verspreiding van de Italiaanse renaissance over Europa== [[Bestand:Girl with a Pearl Earring.jpg|left|thumb|Johannes Vermeer: ''Het meisje met de parel'' (ca. 1665-1667), olieverf op doek, 46.5 x 40 cm. Mauritshuis]] [[Bestand:Van Eyck - Arnolfini Portrait.jpg|left|thumb|Jan van Eyck: ''Portret van Giovanni Arnolfini en zijn vrouw'', 1434, olieverf op paneel.]] Italië zou in Europa tot in de 17e eeuw toonaangevend blijven op artistiek gebied. Gestimuleerd door initiatieven van het Franse hof nam Frankrijk in de loop van deze eeuw echter deze rol over. De in 1648 opgerichte {{Wp|Koninklijke academie voor beeldhouw- en schilderkunst|Koninklijke academie voor beeldhouw- en schilderkunst}} te Parijs overtrof in faam zelfs die van Florence ''(de Accademia delle Arti del Disegno)'', die in 1563 door [[Italiaanse renaissance/Giorgio Vasari|Giorgio Vasari]] als eerste kunstacademie van Europa was opgericht. Ook de academie van Rome werd in belang en uitstraling door de Franse overvleugeld en het was vooral de Parijse kunstacademie die richtinggevend zou worden voor het academisch kunstonderwijs in Europa in de 17e en 18e eeuw. '''De verbreiding van het erfgoed van de renaissance, met name van de beeldende kunsten, verliep langs drie wegen:''' #via kunstenaars uit andere landen die naar Italië reisden om persoonlijk kennis te maken met de kunstwerken van Rafaël, Michelangelo en andere Italiaanse meesters. #via patronaat van heersers uit andere landen die Italiaanse kunstenaars uitnodigden om aan hun hof te komen werken. Zo heeft Leonardo da Vinci enkele jaren aan het hof van de Franse koning Frans I gewerkt. #doordat kunstenaars uit het noorden schilderijen en voornamelijk gedrukte prenten van Italiaanse kunstenaars onder ogen kregen. In het bijzonder het lineaire perspectief en de precieze uitbeelding van de menselijke {{Wp|anatomie|anatomie}} maakten veel indruk op kunstenaars buiten Italië. De landen die in contact kwamen met de Italiaanse renaissancecultuur assimileerden nooit klakkeloos de voorbeelden van de Italianen, maar ontwikkelden hun eigen 'nationale' varianten van bijvoorbeeld architectuur en schilderkunst. Zo ontstond in Frankrijk de {{Wp|School van Fontainebleau|School van Fontainebleau}} die zich weliswaar had geïnspireerd op Italiaanse voorbeelden, maar toch een heel eigen karakter kreeg. Ook de kunstenaars en architecten uit de Lage Landen namen niet zomaar klakkeloos thema's en technieken van Italiaanse meesters over, maar gaven er een eigen invulling aan. De eerste Noord-Nederlandse academies werden tegen het einde van de 17e eeuw opgericht. De situatie voor kunstenaars in de {{Wp|Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden|Republiek der Nederlanden}} verschilde echter aanzienlijk van die van hun Italiaanse collega's. Nederlandse beeldende kunstenaars kregen nauwelijks opdrachten van het hof, wat niet lag aan de kwaliteit van deze schilders, maar aan het feit dat ze er de voorkeur aan gaven niet-klassieke onderwerpen uit te beelden. Het hof verleende de opdrachten dan ook vaak aan buitenlandse kunstenaars. Ook van de kant van de clerus konden Noord-Nederlandse kunstenaars weinig opdrachten verwachten, omdat het strenge {{Wp|calvinisme|calvinisme}} afbeeldingen in kerken en andere gebouwen verbood. De schilderkunst van de {{Wp|Gouden Eeuw|Gouden Eeuw}} kreeg hier dus een heel ander gezicht dan die van bijvoorbeeld Frankrijk. Men schilderde voornamelijk landschappen, portretten en stillevens voor welgestelde burgers. Het {{Wp|classicisme|classicisme}} zou als reactie tegen het naturalisme tegen het einde van de 17e eeuw echter ook invloed krijgen in de Nederlanden. De kunst van de {{Wp|Vlaamse Primitieven|Vlaamse Primitieven}} (of "Vroeg-Nederlandse schilderkunst") - zie bijvoorbeeld {{Wp|Jan van Eyck|Jan van Eyck}} - valt samen met de Italiaanse renaissance, maar wordt toch vaak als een aparte kunststroming beschouwd die sterker aanleunt tegen de middeleeuwse kunstopvattingen. {{Sub}} h9o82wukwfbdmpsx2hq6c5c7ukd43uh 0 25639 427271 350157 2026-05-17T06:55:13Z Erik Baas 2193 lf 427271 wikitext text/x-wiki {{Index Italiaanse renaissance}} == Bologna == {| class="wikitable" |+ Links: Panoramisch zicht op Bologna. Rechts: Piazza Maggiore ! [[Bestand:Bologna-SanPetronioPiazzaMaggiore1.jpg|240 px|left]] | [[Bestand:Bologna-Piazza Maggiore.jpg|240 px|Piazza Maggiore in Bologna]] |} [[Bestand:BO-San-Petronio.jpg|left|thumb|Onafgewerkte gevel van de Sint-Petroniusbasiliek in Bologna]] [[Bestand:Jacopo della quercia, 03.peccato originale.jpg|left|thumb|Jacopo della Quercia: sculptuur aan de ingang van de Sint-Petroniusbasiliek]] Na de voorspoedige jaren onder de heerschappij van Taddeo {{Wp|Pepoli|Pepoli}} (1337-1347), viel Bologna toe aan de Visconti's van Milaan, maar keerde in 1360 terug binnen de pauselijke invloedssfeer onder kardinaal Gil de Albornoz. De volgende jaren wisselden republikeinse regeringen elkaar af, zoals die van 1377, waarin de bouw van de {{Wp|Sint-Petroniusbasiliek|Sint-Petroniusbasiliek}} en de Loggia dei Mercanti werd begonnen. De families van de stad waren voortdurend in gevechten verwikkeld tot onder de familie [[Italiaanse renaissance/Bentivoglio|Bentivoglio]] de rust terugkeerde. Sante Bentivoglio (1445-1462) en {{Wp|Giovanni II Bentivoglio|Giovanni II Bentivoglio}} (1462-1506) maakten van Bologna een echte kunststad met opmerkelijke architecten en schilders. Bologna heeft zijn opvallend middeleeuwse en renaissancekarakter weten te bewaren in gebouwen als het Palazzo Comunale (13e en 15e-16e eeuw), het in renaissancestijl opgetrokken Palazzo del Podesta, het paleis van koning Enzio (13e eeuw), de kerk van Santo Stefano, de kerk van San Giacomo Maggiore (opgericht in 1267, grote veranderingen in de 15e eeuw), en de basiliek van San Petronio met een 15e-eeuwse ingang van beeldhouwer [[Italiaanse renaissance/Jacopo della Quercia|Jacopo della Quercia]]. De bouw van deze {{Wp|Sint-Petroniusbasiliek|Sint-Petroniusbasiliek}} van architect {{Wp|Antonio di Vicenzo|Antonio di Vicenzo}} begon in 1390 en duurde enkele eeuwen. Zij was oorspronkelijk bedoeld om groter te zijn dan de {{Wp|Sint-Pietersbasiliek|Sint-Pietersbasiliek}} van Rome, maar dat is er niet van gekomen. Tijdens de renaissance was Bologna ook de enige Italiaanse stad waarin vrouwen de kans kregen om in gelijk welk beroep te excelleren. Zo mochten vrouwen ook lid worden van een gilde, wat in die tijd in Italië zeer uitzonderlijk was. Sommigen hadden zelfs de kans om een diploma te behalen aan de universiteit. De 11e-eeuwse {{Wp|universiteit van Bologna|universiteit van Bologna}} was trouwens ook de eerste universiteit van Europa. {{Sub}} rkf83b4ayl5wjtjpbf5j4a8izonzscp 0 25640 427274 391667 2026-05-17T06:55:16Z Erik Baas 2193 lf 427274 wikitext text/x-wiki {{Index Italiaanse renaissance}} == Napels == {| class="wikitable" |+ Panoramisch zicht op de Baai van Napels ! [[Bestand:Naples from the Castello Sant Elmo with Abbazia San Martino the port and the Vesuv.jpg|500 px|left]] |} In 1442 veroverde de {{Wp|Aragón (regio)|Aragonese}} koning {{Wp|Alfons V van Aragón|Alfonso I}} Napels. De nieuwe dynastie verbeterde de handel door de nauwe betrekkingen met het Iberisch Schiereiland en maakte van Napels een centrum van de Italiaanse renaissance. Kunstenaars die in deze periode in Napels werkten zijn [[Italiaanse renaissance/Francesco Laurana|Francesco Laurana]], {{Wp|Antonello da Messina|Antonello da Messina}}, {{Wp|Jacopo Sannazaro|Jacopo Sannazaro}} en {{Wp|Angelo Poliziano|Angelo Poliziano}}. Na de korte verovering door Karel VIII van Frankrijk in 1495, werd Napels in 1501 opnieuw verenigd onder Spaanse heerschappij. In de periode van de onderkoningen groeide de bevolking van Napels uit van 100.000 tot 300.000 inwoners. In Europa was alleen Parijs meer bevolkt. De belangrijkste van de onderkoningen was {{Wp|Pedro Álvarez de Toledo|Pedro Álvarez de Toledo}}. Hij introduceerde zware belastingen maar verbeterde ook het uitzicht van Napels. Zo liet hij de hoofdstraat (die nog steeds zijn naam draagt) verbreden, zorgde voor verharde wegen, liet oude gebouwen restaureren en nieuwe gebouwen optrekken en de stadswal versterken. Zo werd Napels tegen 1560 de grootste en best versterkte stad in het Spaanse rijk. In de 16e en 17e eeuw was Napels de thuisbasis van grote kunstenaars als {{Wp|Caravaggio|Caravaggio}}, {{Wp|Salvator Rosa|Salvator Rosa}} en {{Wp|Bernini|Bernini}}, filosofen als {{Wp|Bernardino Telesio|Bernardino Telesio}}, {{Wp|Giordano Bruno|Giordano Bruno}}, {{Wp|Tommaso Campanella|Tommaso Campanella}} en {{Wp|Giambattista Vico|Giambattista Vico}}, en schrijvers zoals {{Wp|Giambattista Marini|Gian Battista Marino}}. De Napolitaanse kunstenaar en architect {{Wp|Pirro Ligorio|Pirro Ligorio}} werd beroemd als ontwerper van de watertuinen van de {{Wp|Villa d'Este|Villa d'Este}} in {{Wp|Tivoli (Italië)|Tivoli}} . {{Sub}} j41k67toipxo01n7ciz313i9gjraf21 0 25641 427279 346814 2026-05-17T06:55:21Z Erik Baas 2193 lf 427279 wikitext text/x-wiki {{Index Italiaanse renaissance}} === Milaan === {| class="wikitable" ! [[Bestand:1844 - Milano, Castello sforzesco - Rocchetta - lato del Bramante - Foto Giovanni Dall'Orto 24-Sept-2007.jpg|thumb|Castello sforzesco (Bramante)]] ! [[Bestand:9876 - Milano - S. Ambrogio - Lanino - Storie di S. Giorgio (ca. 1546) - Foto Giovanni Dall'Orto 25-Apr-2007.jpg|thumb|Basiliek van Sant'Ambrogio]] |} {| class="wikitable" ! [[Bestand:6330 - Palazzo Talenti - Cortile quattrocentesco al n. 6 - Foto Giovanni Dall'Orto , 14-Feb-2008.jpg|thumb|Palazzo Talenti]] ! [[Bestand:088MilanoSMariaGrazie.JPG|thumb|Santa Maria delle Grazie]] |} Pas nadat er een einde was gekomen aan de republiek, werd Milaan een van de leidende steden van de renaissance. Met de verovering van Milaan door {{Wp|Francesco Sforza|Francesco Sforza}} in 1450 begon voor de stad een bloeiperiode van kunsten en wetenschappen onder de familie Sforza. Hertog Francesco Sforza liet onder meer het ''Ospedale Maggiore'' bouwen en restaureerde het ''Palazzo dell'Arengo''. De Sforza's waren bevriend met de Milanese de' Medici-familie. Samen stabiliseerden zij de onderlinge betrekkingen tussen de steden met de Vrede van Lodi&nbsp;<ref>De ''Vrede van Lodi'', ook bekend als ''Verdrag van Lodi'' was een vredesakkoord tussen Milaan, Napels en Florence. Het werd ondertekend op 9 april 1454 in Lodi in Lombardije, aan de oevers van de Adda. Het verdrag maakte een einde aan de lange strijd tussen Milaan (onder hertog Filippo Maria Visconti) en Venetië in de ''terraferma''. De Venetiaanse overwinning aldaar in de slag bij Maclodio in 1427, waarbij Florence als bondgenoot meevocht, had immers geen duurzame vrede gebracht.</ref> en andere verdragen zodat een lange periode van vrede aanbrak voor heel Italië. Dit schiep een uitzonderlijk gunstig klimaat voor de bloei van de kunsten en letteren. Ook de humanistische schrijver {{Wp|Francesco Filelfo|Francesco Filelfo}} werkte aan het hof van de Sforza's. Francesco's opvolger als hertog van Milaan, {{Wp|Galeazzo Maria Sforza|Galeazzo Maria Sforza}}, wierp zich vooral op als beschermheer van de muziek. Hij trok ook musici en componisten aan uit de {{Wp|Franco-Vlaamse School|Franco-Vlaamse School}} om voor hem missen en {{Wp|motet|motetten}} te componeren. Een van de zonen van Francesco, {{Wp|Ludovico Sforza|Ludovico Sforza}}, werd later bekend als patroon van {{Wp|Leonardo da Vinci|Leonardo da Vinci}} en andere kunstenaars. Onder zijn bewind beleefde de Milanese renaissance een hoogtepunt. Kunstenaars en ambachtslieden maakten het hof van Milaan tot een van de mooiste van Italië. Ludovico zette het werk aan de {{Wp|Dom van Milaan|Dom van Milaan}} verder, verbreedde de straten van zijn hoofdstad en versierde de stad met tuinen. De architect {{Wp|Donato Bramante|Bramante}} was Milanees van 1478 tot 1500. Hij werkte mee aan de decoratie van de kerk van ''Santa Maria presso San Satiro'', de pastorie en het klooster van de ''Basiliek van Sant'Ambrogio'', de {{Wp|Apsis (architectuur)|apsis}} van de kerk van {{Wp|Santa Maria delle Grazie|Santa Maria delle Grazie}} in Milaan, het ''Piazza Ducale'' (hertogelijk plein) en het {{Wp|Castello Sforzesco|Castello Sforzesco}} in {{Wp|Vigevano|Vigevano}}. Leonardo da Vinci verbleef van 1482 tot 1500 in de hertogelijke stad en schilderde onder meer {{Wp|Maagd op de rotsen|Maagd op de rotsen}} (La Vergine delle Rocce), Portret van een muzikant (Ritratto di musico) en ''{{Wp|De dame met de hermelijn|De dame met de hermelijn}}''. Daarenboven werkte hij in de periode 1494 tot 1498 aan {{Wp|Het Laatste Avondmaal (Leonardo da Vinci)|Het Laatste Avondmaal}} (L'Ultima Cena) in de refter van het klooster van Santa Maria delle Grazie. Eveneens werkten en woonden aan het hof van Milaan: de schilders [[Italiaanse renaissance/Ambrogio de Predis|Giovanni Ambrogio de Predis]], [[Italiaanse renaissance/Andrea Solari|Andrea Solari]] en {{Wp|Franchino Gaffurio|Franchino Gaffurio}}, de architecten en beeldhouwers [[Italiaanse renaissance/Giovanni Antonio Amadeo|Giovanni Antonio Amadeo]] en [[Italiaanse renaissance/Cristoforo Solari|Cristoforo Solari]]. ==voetnoten== {{References}} {{Sub}} tt5kch8gio9clqmv8t8fuxrwjfm0szo 0 25642 427273 350158 2026-05-17T06:55:15Z Erik Baas 2193 lf 427273 wikitext text/x-wiki {{Index Italiaanse renaissance}} == Genua == {| class="wikitable" |+ Genua omstreeks 1490 - de ''Via XX settembre'' - het ''Palazzo Ducale'' op de'' Piazza Matteotti'' ! [[Bestand:Genova1493.png|200 px|left]] ! [[Bestand:Genova - Via XX settembre.JPG|200 px|left]]] ! [[Bestand:Genova-Palazzo Ducale da Piazza Matteotti.jpg|200 px|left]] |} '''Genua''' was al vóór 1100 een van de onafhankelijke Italiaanse stadstaten. In die tijd heerste de keizer van het {{Wp|Heilige Roomse Rijk|Heilige Roomse Rijk}} over dit gebied en was de bisschop van Genua de president van de stad. De feitelijke macht berustte echter bij een aantal jaarlijks door een volksvergadering verkozen consuls. Genua was samen met Venetië een van de zogenaamde 'maritieme republieken' en bezat een machtige vloot. Deze voorspoed bleef echter niet duren. De {{Wp|Zwarte Dood|Zwarte Dood}} overspoelde in 1347 Europa vanaf de Genuese handelspost {{Wp|Feodosija|Caffa}} aan de {{Wp|Zwarte Zee|Zwarte Zee}}. Genua stortte economisch en {{Wp|demografie|demografisch}} in elkaar. Genua besloot om het Venetiaans regeringsmodel te volgen en koos voortaan een ''doge''. Na verdere verzwakking door de oorlogen met Venetië kwam Genua kortstondig onder beheer van Frankrijk (1394-1409) en werd daarna door de ''Visconti'' van Milaan bestuurd. Genua recupereerde economisch in de periode van de ontdekkingsreizen (met onder meer {{Wp|Christoffel Columbus|Columbus}}, die een tiende van zijn inkomsten aan Genua gaf). Ook tijdens zijn latere bloeiperiode in de 16e en 17e eeuw - de tijd van de {{Wp|late renaissance|late renaissance}} en de {{Wp|barok (stijlperiode)|barok}} - trok Genua vele kunstenaars aan, waaronder {{Wp|Pieter Paul Rubens|Rubens}}, {{Wp|Caravaggio (schilder)|Caravaggio}} en {{Wp|Anthony van Dyck|Van Dyck}}. De beroemde architect {{Wp|Galeazzo Alessi|Galeazzo Alessi}} (1512-1572) ontwierp vele prachtige paleizen voor de stad en vijftig jaar later ontwierp [[Italiaanse renaissance/Bartolommeo Bianco|Bartolommeo Bianco]] (1590-1657) het centrale gebouw van de {{Wp|Universiteit van Genua|Universiteit van Genua}}. Een aantal Genuese barok- en {{Wp|rococo|rococo}}-kunstenaars vonden ook in andere steden werk. {{Sub}} 5nl6y08irtrxe4ral8ycv02jnx4cmiz 0 25643 427272 374461 2026-05-17T06:55:14Z Erik Baas 2193 lf 427272 wikitext text/x-wiki {{Index Italiaanse renaissance}} === Rome === <gallery caption="Romeinse bouwkunst in de renaissance"> Afbeelding:Porta Pia - internal side.jpg|Porta Pia van Michelangelo Afbeelding:Bazylika sw Piotra 2.jpg|Sint-Pietersbasiliek Afbeelding:Quirinale palazzo e obelisco con dioscuri Roma.jpg|Palazzo Quirinale </gallery> De grote transformatie van Rome begon onder {{Wp|paus Nicolaas V|paus Nicolaas V}} (1447), die door zijn bouwinspanningen veel van de stad vernieuwde. De humanistische geleerde {{Wp|Enea Silvio Piccolomini|Enea Silvio Piccolomini}} werd paus {{Wp|Pius II|Pius II}} in 1458 en hij stimuleerde de ontwikkeling van wetenschap en humanisme. Toen het pausdom onder de controle viel van de rijke families uit het noorden, zoals de {{Wp|Medici|Medici}} en de {{Wp|Borgia (geslacht)|Borgia's}}, begon de geest van de renaissancekunst en -filosofie het Vaticaan sterk te beïnvloeden. Paus {{Wp|Sixtus IV|Sixtus IV}} zette het werk van Nicolaas V verder en gaf opdracht tot de bouw van de {{Wp|Sixtijnse Kapel|Sixtijnse Kapel}}. De pausen werden ook steeds meer wereldlijke heersers en de Pauselijke Staten werden door een reeks van "krijger-pausen" omgevormd tot een gecentraliseerde macht. {{Wp|Paus Sixtus V|Paus Sixtus V}} zette dan weer aan tot een grote {{Wp|Sixtijnse stadsuitbreiding van Rome|Romeinse stadsuitbreiding}}. Rome leek zijn onafhankelijkheid te verliezen in de beeldhouwkunst door het verdwijnen van de Cosmati-school. Zijn opmerkelijkste 15e-eeuwse monumenten werden dan ook door beeldhouwers van andere scholen gemaakt: Donatello en {{Wp|Antonio del Pollaiolo|Antonio del Pollaiolo}}, {{Wp|Mino da Fiesole|Mino da Fiesole}} en [[Italiaanse renaissance/Andrea Bregno|Andrea Bregno]]. Dit leidde tot een zeker {{Wp|eclecticisme|eclecticisme}}, want vaak werkten kunstenaars met een eigen stijl aan hetzelfde monument. Rome leverde zelf weinig beeldhouwers van formaat op. [[Italiaanse renaissance/Paolo Romano|Paolo Romano]] (ook 'Taccone' of 'Tuccone' genoemd) vertoonde een 'Romeinse' voorkeur voor in een ronde opgestelde figuren, maar zijn stijl was voor de rest schatplichtig aan Isaia da Pisa. Evenmin kan [[Italiaanse renaissance/Giovanni Cristoforo Romano|Giovanni Cristoforo Romano]] beschouwd worden als vertegenwoordiger van een Romeinse school. Hij week uit naar Lombardije en werkte daar in de Milanese stijl. De beroemdste architect en beeldhouwer in Rome was Michelangelo, maar ook hij was een Toscaans 'immigrant' die gedurende enkele perioden van zijn leven in Rome werkte. {{Sub}} k8tpxcim9d7d8d4dl2zflp98jry0guw 0 25644 427277 409971 2026-05-17T06:55:18Z Erik Baas 2193 lf 427277 wikitext text/x-wiki {{Index Italiaanse renaissance}} {| width=30% align=left border=0 cellpadding=20 cellspacing=20 style="margin-left:1em;margin-bottom:1em; color: inherit; background-color:#E1E2B2; border:20px solid white" |- align=left |'''Humanisme''' ---- De term ''humanisme'' is in de 19e eeuw gemunt door {{Wp|Georg Voigt|Georg Voigt}} in zijn uit 1859 daterende boek ''Die Wiedererlebung des Klassischen Altertums oder das erste Jahrhunderts des Humanismus'' (Het ontwaken van de klassieke oudheid of de eerste eeuw van het humanisme). Het woord <span style='color: Green'>''umanista''</span> bestond wel in het Italië van de late 15e eeuw, maar werd dan gebruikt om iemand aan te duiden die onderwijs gaf in de 'studia humanitatis', dus grammatica, retorica, geschiedenis, poëzie en ethiek. Onder invloed van Voigt werd aan ''humanisme'' een ruimere betekenis toegekend, die verwees naar de studie van klassieke teksten en de poging in de renaissance om de klassieke cultuur in haar zuivere vorm te herstellen. |} == Humanisme als motor van de renaissance == Bij 'Italiaanse renaissance' wordt vaak vooral gedacht aan de <span style='color: Green'>kunstwerken</span> die tijdens deze periode werden voortgebracht: de fresco's, schilderijen, beelden, gebouwen enz. Wat daarbij echter over het hoofd wordt gezien, is dat tijdgenoten zich toen eerder zouden beroemd hebben op het <span style='color: Green'>''herontdekken van de teksten uit de antieke oudheid''</span> en wat dat teweeg had gebracht: in hun ogen niets minder dan de ''heropleving van de beschaving''. '''Humanisten''' hulden zich bijvoorbeeld net als de Romeinen in <span style='color: Green'>toga's</span> en bezaten een hogere maatschappelijke positie dan een beeldend kunstenaar. Het kunnen schrijven van een toespraak in de stijl van {{Wp|Marcus Tullius Cicero|Cicero}} of een [[Woordenboek literatuur#O|ode]] zoals {{Wp|Horatius|Horatius}} werd hoger gewaardeerd dan het vervaardigen van een schilderij of beeld, tenzij die kunstenaar zo veelzijdig en geniaal was als Michelangelo of Leonardo da Vinci. Een ander gevolg van de studie van de oude manuscripten die door humanisten en kritische filologen als {{Wp|Lorenzo Valla|Lorenzo Valla}} werd verricht was het ontstaan van wat <span style='color: Green'>''moderne onderzoeksmethoden''</span> genoemd kunnen worden. Hier werd de eerste aanzet gegeven tot de latere moderne studie van geschiedenis en taalkunde. Omdat de passie voor oude geschriften en de kritische studie ervan leidde tot een vernieuwing in wetenschappen, kunsten en letteren, is het logisch om daarmee te beginnen. {{Sub}} c5gdsxhnrn2f3tib3o8shal6kmfz67c 0 25645 427280 421998 2026-05-17T06:55:21Z Erik Baas 2193 lf 427280 wikitext text/x-wiki {{Index Italiaanse renaissance}} === Beeldende kunsten === [[Bestand:Botticelli-primavera.jpg|left|thumb|'La Primavera' van Sandro Botticelli, ca. 1478, Uffizi-museum Florence]] [[Bestand:Leone Batista Alberti.jpg|left|thumb|Leon Battista Alberti]] <span style='color: Green'>In de middeleeuwen werd kunst als een ambacht beschouwd</span>, een ''ars mechanica'' die niet omwille van zichzelf werd beoefend maar gewoon met het doel iets te verfraaien of uit te beelden. Het praktische doel overheerste hierbij. Kerkgebouwen hadden in dat opzicht ook een soort functie, namelijk de mens dichter tot God te brengen en hem te sterken in wat hij geloofde, en hem waarschijnlijk ook ontzag in te boezemen. Dit werd vooral duidelijk in de {{Wp|Gotiek|gotische bouwstijl}} die gekenmerkt wordt door indrukwekkende, naar de hemel gerichte constructies. De bouwer en kunstenaar werd hierbij gewoon als een handwerksman gezien, niet als intellectueel. <span style='color: Green'>Dit alles veranderde in de renaissance</span>. Wat in de middeleeuwen al als ''{{Wp|Zeven vrije kunsten|artes liberales}}'' (vrije kunsten) bekend was, werd stilaan steeds belangrijker en begon deel uit te maken van een meer intellectuele visie op de beeldende kunsten. Kunst had nu een veel individueler doel en werd een intellectueel procedé, waarbij zij voor de eerste keer in de kunstgeschiedenis werd geassocieerd met de ''theorie van het schone''. Die relatie tussen intellect en kunst vonden de humanisten ook terug in de geschriften van [[Plato]] en [[Filosofisch woordenboek/A|Aristoteles]]. Deze Griekse denkers zouden een grote impact hebben op de kunsttheorie van de renaissance. Uiteindelijk zou Aristoteles een grotere invloed uitoefenen en werd het verwezenlijken van schoonheid vooral door toepassing van een aantal ''vaste regels'' bepaald en niet, platonisch geïnterpreteerd, als een nabootsing van een ideaal dat eigenlijk niet te verwezenlijken was. ;De traktaten van Alberti Degene die de kunsttheorie een theoretische basis gaf, was [Leon Battista Alberti. Hij schreef drie traktaten over kunst: # ''De pictura'' over de schilderkunst (1435) # ''De statua'' over de beeldhouwkunst (ca. 1464) # ''De re aedificatoria'' over de architectuur (ca. 1452) Deze traktaten zetten de toon voor een meer empirische (aristotelische) benadering van de beeldende kunsten. Alberti's opvatting van kunst zou heel invloedrijk blijken en zijn ideeën over {{Wp|Kunst|disegno}}, {{Wp|Translatio, imitatio en aemulatio|imitatio}} en harmonie (als herschepping van de natuur) vonden bij kunstenaars en humanisten snel ingang. Iemand die met zijn opvattingen tegen Alberti's nadruk op de juiste proportie en toepassing van regels inging, was de filosoof Marsilio Ficino. Hij benadrukte eerder het [[Filosofisch woordenboek/M|metafysische]] en het onzichtbare, iets dat niet in de materiële wereld kon worden gevonden door nabootsing van de natuur. Bij hem ging het eigenlijk meer om de inspiratie, de intuïtie en het creatieve idee, dan om de kunde van de maker. Hij volgde hierin dus meer Plato dan Aristoteles. Door welke kunstenaars deze beide opvattingen dan wel werden nagevolgd is natuurlijk niet zo eenduidig vast te stellen. Zo schrijft {{Wp|Rafaël Santi|Rafaël}} in een brief aan zijn vriend {{Wp|Baldassare Castiglione|Baldassare Castiglione}} dat hij om een mooie vrouw te kunnen schilderen allerlei mooie onderdelen van vrouwen moet kunnen tekenen. Maar in diezelfde brief zegt hij dan weer dat hij - als die 'onderdelen' niet beschikbaar zijn... een beroep doet op een 'certa idea' en dat klinkt dan weer erg platonisch. Michelangelo kan dan weer gelden als voorbeeld van een kunstenaar die zijn onderwerp meer vanuit een metafysisch perspectief benadert. Van hem is de uitspraak bekend dat hij met het onbewerkt blok marmer voor zich, het beeld er al ''in ziet zitten'' en het er gewoon moet 'uithalen'. Hij zag het kunstenaarschap eerder als een individueel talent, niet als de toepassing van vaststaande regels. Een kunstenaar moest beschikken over het 'kunstenaarsoog' ''(giudizio dell' occhio)''. [[Bestand:Accademia - Presentazione dell'anello al doge di Paris Bordone.jpg|left|thumb|Schilderij van [[Italiaanse renaissance/Paris Bordone|Paris Bordone]] met sterke perspectiefwerking: ''Overhandiging van de Ring aan de Doge van Venetië'', 1534]] [[Bestand:Caravaggio — The Calling of Saint Matthew.jpg|left|thumb|De Roeping van Sint Mattheus, toepassing van ''chiaroscuro'' door {{Wp|Caravaggio (schilder)|Caravaggio}}, omstreeks 1600]] ;Invloed van Alberti's 'Della Pintura' De invloed van Alberti's 'Della Pintura' ''(Latijn: de Pictura)'' was aanzienlijk. Centraal in dit werk staan een aantal begrippen die ieder renaissancekunstenaar geacht werd te kennen. Twee van de belangrijkste waren: * [[Italiaanse renaissance/Historia|historia]] ''(geschiedenis of vertelling)'': de voorstelling moest een verheffend verhaal vertellen. Dit werd bereikt door de personages in handeling te tonen, door hun expressie in gelaat en gebaren. * {{Wp|Compositie (beeldende kunst)|Compositio}}: De handeling moest zich binnen een perspectivische ruimte afspelen. Door houdingen en gebaren werd de compositie samengesteld. Voor de interpretatie van die houdingen moest de toeschouwer kennis hebben van het werk van klassieke auteurs zoals {{Wp|Marcus Tullius Cicero|Cicero}} en {{Wp|Marcus Fabius Quintilianus|Quintilianus}}. Het doel van de ''historia'' was een heldere, geordende voorstelling, die de toeschouwer kon ontroeren, instrueren en verbazen. ;Onderscheid met middeleeuwse kunst Wat de renaissancekunst van middeleeuwse kunst onderscheidde was dus onder meer het volgende: * behalve voor Bijbelse thema's werd nu ook voor seculiere thema's gekozen, doordat niet alleen de kerk, maar ook rijke kooplieden en ''podesta's'' opdracht gaven tot het maken van schilderijen en sculpturen. * de visie op de kunstenaar als ''uomo di ingegno'' (genie) - vooral vanaf de {{Wp|hoogrenaissance|hoogrenaissance}} - waardoor het onderscheid tussen kunstenaar en intellectueel werd verkleind. * de invloed van het humanistisch gedachtegoed op de praktijk van het kunstenaarschap. * het streven naar een groter {{Wp|Realisme (kunststroming)|realisme}}; in de schilderkunst werd dit bereikt door: ** de doorgedreven toepassing van {{Wp|Lijnperspectief|perspectief}},' met als pioniers Brunelleschi en {{Wp|Tommaso Masaccio|Masaccio}}.&nbsp;<ref>Filippo Brunelleschi was Masaccio's vriend, en men veronderstelt dat hij hem bijvoorbeeld met het schilderij ''De heilige drie-eenheid uit 1425 heeft geholpen bij de perspectiefconstructie''.</ref> De driedimensionale afbeelding op een plat vlak verhoogde het realisme aanzienlijk. ** toepassing van '{{Wp|Verkorting (schilderkunst)|het verkort}}': een effect waarbij de schilder door kortere lijnen de illusie van diepte creëert, bijvoorbeeld door een arm korter te tekenen die naar de toeschouwer gericht is. ** {{Wp|sfumato|sfumato}} (van het Latijn ''fumare'', rook/roken) - de term werd aangebracht door Leonardo da Vinci en verwijst naar een schildertechniek waarbij scherpe contouren worden verzacht door subtiel mengen van kleuren in de overgangen. Een andere techniek die werd toegepast om meer diepte aan de kleur te geven was ''{{Wp|Glaceertechniek|glaceren}}'': het schilderen van verschillende transparante kleuren over elkaar heen. Vaak werd een schilderij zes maanden of langer weggezet in het atelier voor een volgende laag werd opgebracht. ** {{Wp|Clair-obscur|chiaroscuro}} - (van het Italiaans ''chiaro'', licht en ''scuro'', donker) een techniek waarbij hoogbelichte en donkere partijen naast elkaar worden gezet. Het daardoor ontstane contrast geeft een illusie van diepte en driedimensionaliteit. Sfumato is het tegengestelde van chiaroscuro. [[Bestand:Santa Maria Novella (Florence).jpg|left|thumb|{{Wp|Santa Maria Novella|Santa Maria Novella}} in Florence, ontworpen door Leon Battista Alberti]] [[Bestand:Tempietto di San Pietro in Montorio.jpg|left|thumb|''{{Wp|Tempietto|Tempietto di San Pietro in Montorio}}'' van Bramante]] ==voetnoten== {{References}} {{Sub}} gwp0yrxpnar60w7pnk83eskcqtgleeb 0 25647 427275 346652 2026-05-17T06:55:17Z Erik Baas 2193 lf 427275 wikitext text/x-wiki {{Index Italiaanse renaissance}} == Wetenschap == Ook voor de wetenschap was de renaissance een periode waarin op bepaalde gebieden belangrijke ontwikkelingen plaatsvonden. Zo was de studie van wiskunde en geneeskunde tijdens de renaissance de aanzet tot een ware wetenschappelijke revolutie in de 16e en 17e eeuw, terwijl het bestuderen van de klassieke teksten door {{Wp|Filologie|filologen}} de fundering legde voor de filosofie van het humanisme. Volgens sommige onderzoekers zou Leonardo da Vinci de 'vader van de moderne wetenschap' kunnen worden genoemd, omwille van de experimenten die hij uitvoerde en de duidelijk wetenschappelijke methode die hij hanteerde. De wetenschap zou in deze periode echter vooral in Noord-Europa nieuw leven worden ingeblazen, met figuren als {{Wp|Nicolaas Copernicus|Nicolaas Copernicus}}, {{Wp|Francis Bacon (wetenschapper)|Francis Bacon}} en, nog later, {{Wp|René Descartes|René Descartes}}. In de 15e en 16e eeuw speelden Italiaanse wiskundigen een zeer belangrijke rol bij het opnieuw leven inblazen van de wiskunde. Uiteindelijk culmineerde de Italiaanse renaissance in het werk van {{Wp|Galileo Galilei|Galileo Galilei}}, die in de eerste decennia van de 17e eeuw met een reeks van baanbrekende {{Wp|Astronomie|astronomische}} en {{Wp|natuurkunde|natuurkundige}} werken een van de grondleggers van de {{Wp|wetenschappelijke revolutie|wetenschappelijke methode}} werd. [[Bestand:Bildnis eines Musikers, von Leonardo da Vinci.jpg|left|thumb|Portret van een musicus - mogelijk Marsilio Ficono - door Leonardo da Vinci]] Enkele bekende Italiaanse wetenschappers uit de renaissance: *{{Wp|Leonardo da Vinci|Leonardo da Vinci}} (ingenieur) *{{Wp|Galileo Galilei|Galileo Galilei}} (astronoom) *{{Wp|Scipione del Ferro|Scipione del Ferro}} (wiskundige) *{{Wp|Luca Pacioli|Luca Pacioli}} (wiskundige) *{{Wp|Rafael Bombelli|Rafael Bombelli}} (wiskundige) *{{Wp|Girolamo Cardano|Girolamo Cardano}} (wiskundige) *{{Wp|Niccolò Tartaglia|Niccolò Tartaglia}} (wiskundige) *{{Wp|Antonio Neri|Antonio Neri}} (scheikundige) *{{Wp|Giovanni Fontana|Giovanni Fontana}} (ingenieur) *{{Wp|Giovanni Antonio Magini|Giovanni Antonio Magini}} (astronoom) *{{Wp|Giuseppe Biancani|Giuseppe Biancani}} (astronoom) ;Humanisme Het humanisme was de intellectuele basis van de hele renaissancebeweging. Oorspronkelijk was het afgeleid van ''studia humanitatis'', waarmee in de vroege 15e eeuw de studie werd bedoeld van spraakkunst, poëzie, retorica, geschiedenis en [[Filosofisch woordenboek#E|ethiek]]. De vroegste humanisten die erover schreven verheerlijkten de klassieke oudheid, en in het bijzonder het Griekse opvoedingsideaal van de ''paidea'', die een gelijkaardig programma voorschreef ter zedelijke en intellectuele vervolmaking. Dit ideaal van de volmaakte mens zou doorklinken in elke discussie over wetenschap en kunst, omdat de studie van wetenschap en kunst uiteindelijk bedoeld was om de mens te vormen en daarbij moest opvoeding dus een hoofdrol spelen. In de 14e en 15e eeuw vormden de humanisten een nieuwe klasse van {{Wp|Secularisering|seculiere}} geleerden. Middeleeuwse geleerden uit de {{Wp|scholastiek|scholastiek}} behoorden doorgaans tot de geestelijkheid. Door de groei van de geletterdheid in steden als Florence kregen nu ook kinderen van rijke kooplieden de kans om te studeren. Terwijl in de middeleeuwen de Bijbel werd bestudeerd ({{Wp|exegese|exegese}}), grepen de vroege Italiaanse humanisten liever terug op klassieke teksten van onder meer {{Wp|Marcus Tullius Cicero|Cicero}}, {{Wp|Vergilius|Vergilius}} en {{Wp|Lucius Annaeus Seneca|Seneca}}. Deze teksten hadden vaak een praktische bedoeling en waren opgesteld als dialogen, redevoeringen en verhandelingen. Bij de studie van deze teksten hadden de humanisten veel oog voor vorm en stijl, en zij onderwierpen de Griekse en Latijnse manuscripten aan een grondige analyse. Hiermee legden zij de basis voor een kritische {{Wp|filologie|filologie}} die de literaire en stilistische kenmerken van de teksten tot in detail beschreef. Sleutelfiguren uit de humanistische filologie zijn {{Wp|Lorenzo Valla|Lorenzo Valla}} (1407-1457) en Marsilio Ficino (1433-1499). Deze laatste vertaalde het werk van [[Plato]] en droeg zo weer bij tot de kennis van de {{Wp|Antieke filosofie|klassieke filosofie}}. {{Sub}} ph92ywb8ou4nw4pd7v8utmejjw4xhok 0 25648 427276 385855 2026-05-17T06:55:17Z Erik Baas 2193 lf 427276 wikitext text/x-wiki {{Index Italiaanse renaissance}} [[Bestand:Santa Maria Novella (Florence).jpg|left|thumb|Santa Maria Novella in Florence, ontworpen door [[Italiaanse renaissance/Beeldende kunsten|Leon Battista Alberti]]]] [[Bestand:Tempietto di San Pietro in Montorio.jpg|left|thumb|''Tempietto di San Pietro in Montorio'' van Bramante]] == Architectuur == De aanwezigheid van een groot aantal {{Wp|Romeinse architectuur|Romeinse ruïnes}} inspireerde de Italiaanse architecten zonder dat ze deze klassieke voorbeelden echt kopieerden. Waarschijnlijk lag dat voor een deel aan het feit dat deze constructies onvoldoende bewaard waren gebleven. Renaissancekunstenaars maakten schetsen van de vervallen gebouwen en gebruikten elementen van wat ze aantroffen in hun eigen werk. Zo waren de koepels van {{Wp|Filippo Brunelleschi|Brunelleschi}} en later die van Michelangelo duidelijk geïnspireerd op de koepel van het {{Wp|Pantheon (Rome)|Pantheon}}, een van de beter bewaarde bouwwerken uit het klassieke verleden. En {{Wp|Andrea del Palladio|Andrea del Palladio}} (1518-1580) zou met zijn realisaties van villa's en kerken tot ver buiten Italië invloed uitoefenen op de architectuur. In Florence werd de renaissancestijl door [[Italiaanse renaissance/Beeldende kunsten|Leone Battista Alberti]] geïntroduceerd met een revolutionair maar onvolledig monument in {{Wp|Rimini (stad)|Rimini}}. Alberti was met zijn ''De re aedificatoria X''&nbsp;<ref>Postuum gepubliceerd in 1485</ref> (Tien boeken over de bouwkunst) de eerste die een theoretische behandeling gaf van de architectuur in de oudheid. Enkele van de oudste gebouwen met renaissancekenmerken zijn Brunelleschi's kerk van San Lorenzo en de Pazzi Kapel. Uit het interieur van de Spirito Santo spreekt een nieuw gevoel van licht, helderheid en ruimte, dat typisch is voor de {{Wp|Vroegrenaissance|vroege Italiaanse renaissance}}. De architectuur moest de filosofie van het humanisme en de helderheid van geest weerspiegelen, in tegenstelling tot de 'duisternis' en spiritualiteit van de middeleeuwen. De opleving van de klassieke oudheid wordt ook geïllustreerd door het {{Wp|Palazzo Rucellai|Palazzo Rucellai}}. De zuilen hier volgen het klassieke schema met {{Wp|Dorische orde|Dorische kapitelen}} op de begane grond, {{Wp|Ionische orde|Ionische kapitelen}} op de tweede verdieping en {{Wp|Korinthische orde|Korinthische kapitelen}} op de bovenste verdieping. In {{Wp|Mantua (stad)|Mantua}} was het [[Italiaanse renaissance/Beeldende kunsten|Leone Battista Alberti]] die de 'nieuwe' antieke stijl introduceerde, hoewel zijn hoofdwerk, de Sant'Andrea, pas werd begonnen na zijn dood. De hoogrenaissance, zoals de stijl nu wordt genoemd, werd in Rome ingevoerd met {{Wp|Donato Bramante|Donato Bramante's}} {{Wp|Tempietto|Tempietto}} op de binnenplaats van de San Pietro-kerk in {{Wp|Montorio Romano|Montorio}} (1502) en zijn originele, centraal opgevatte {{Wp|Sint-Pietersbasiliek|Sint-Pietersbasiliek}} (1506). Deze opmerkelijke architecturale opdracht zou heel wat renaissancekunstenaars beïnvloeden, onder wie Michelangelo en {{Wp|Giacomo della Porta|Giacomo della Porta}}. Het begin van de {{Wp|Maniërisme|Late renaissance}}-architectuur in 1550 werd gekenmerkt door de ontwikkeling van een nieuwe zuil door {{Wp|Andrea Palladio|Andrea Palladio}}. Kolossale zuilen van meer dan twee verdiepingen hoog of meer versierden de gevels. ==voetnoten== {{References}} {{Sub}} 2ynroqqbeqtk2r19b0pp2pst96tw87t 0 25649 427278 350079 2026-05-17T06:55:19Z Erik Baas 2193 lf 427278 wikitext text/x-wiki {{Index Italiaanse renaissance}} == Muziek == [[Bestand:Portrait of a Lute Player by Annibale Carracci - Staatliche Kunstsammlung Dresden.jpg|thumb|left|Giulio Mascheroni met een luit, schilderij van Annibale Carracci (1600) uit de School van Bologna - Olieverf op doek.]] [[Bestand:Landini.jpg|left|thumb|Francesco Landini, de bekendste componist van het Trecento. Hij speelt op een portatief (een draagbaar orgel) (illustratie uit de 15e-eeuwse ''Squarcialupi Codex'').]] '''Renaissancemuziek''' is de Europese muziek geschreven tijdens de renaissance. Het definiëren van het begin van dit muzikale tijdperk is moeilijk, gezien musicologen pas begonnen zijn de kenmerken ervan vast te stellen. Gewoonlijk situeren ze de periode tussen ca. 1400 en ca. 1600. Tonale kenmerken zijn een groter gebruik van de {{Wp|Terts (muziek)|terts}} - die in de middeleeuwen nog als dissonant werd aanzien - en een meer uitgewerkte vocale {{Wp|polyfonie|polyfonie}}. Het gaat hier grotendeels om sacrale muziek, zoals de gezongen {{Wp|mis|mis}}, het {{Wp|motet|motet}} en het {{Wp|madrigaal|madrigaal}}. De meeste mensen denken niet aan muziek bij het horen van de term renaissance, maar net als andere kunstenaars wilden dichters en musici uit die periode hulde brengen aan de recent herontdekte waarden van het klassieke Griekenland. De jaren tussen 1500 en 1600 zijn de meest revolutionaire periode in de Europese muzikale geschiedenis. Het is de eeuw waarin zowel de {{Wp|harmonieleer|harmonieleer}} als de {{Wp|opera (muziek)|opera}} zijn ontwikkeld. Venetië is de bakermat van de commerciële opera terwijl Napels zich kan beroepen op een verleden van door de kerk gesponsorde conservatoria. De componisten en uitvoerende musici van deze instituten zouden van groot belang zijn voor de muzikale ontwikkeling van de rest van Europa. Met name {{Wp|Girolamo Mei|Girolamo Mei}} was als historicus en humanist voor de muziekgeschiedenis belangrijk omdat hij door zijn geschriften de intellectuele impuls gaf aan de {{Wp|Camerata fiorentina|Camerata fiorentina}}, die probeerden het oude Griekse muziekdrama te doen herleven. Enkele bekende componisten uit de Italiaanse renaissance waren: * {{Wp|Giovanni Pierluigi da Palestrina|Giovanni Pierluigi da Palestrina}} * {{Wp|Giovanni de' Bardi|Giovanni de' Bardi}} * {{Wp|Giulio Caccini|Giulio Caccini}} * {{Wp|Vincenzo Galilei|Vincenzo Galilei}} * {{Wp|Giovanni Gabrieli|Giovanni Gabrieli}} * {{Wp|Jacopo Peri|Jacopo Peri}} * {{Wp|Gioseffo Zarlino|Gioseffo Zarlino}} {{Sub}} ikcitxr4u054i85lk0fii6j3bzuh1iq 0 25650 427283 308220 2026-05-17T06:55:32Z Erik Baas 2193 lf 427283 wikitext text/x-wiki {{Index Italiaanse renaissance}} == Kunsthistorische indeling == [[Bestand:Anatomy of a Male Nude.jpg|left|thumb|Leonardo da Vinci: Anatomie van een mannelijk naakt (schets)]] * '''Trecento''' - (''"de jaren 1300"''), de 14e eeuw: betekent in de kunstgeschiedenis het begin van de renaissance met Giotto en Siënese schilders als Duccio, Simone Martini, [[Italiaanse renaissance/Lippo Memmi|Lippo Memmi]], Ambrogio Lorenzetti, en beeldhouwers als Giovanni Pisano, Arnolfo di Cambio, [[Italiaanse renaissance/Tino di Camaino|Tino di Camaino]] en [[Italiaanse renaissance/Bonino da Campione|Bonino da Campione]]. Grote literaire figuren waren Dante, Petrarca en Boccaccio . Het Trecento was ook voor muziek een bloeitijd, met componisten als Francesco Landini, [[Italiaanse renaissance/Gherardello da Firenze|Gherardello da Firenze]] en [[Italiaanse renaissance/Andrea da Firenze|Andrea da Firenze]]. * '''[[Italiaanse renaissance/Vroegrenaissance|Vroegrenaissance]]''' of '''Quattrocento''' tussen ca. 1420 en ca. 1500, met voornamelijk 15e-eeuwse Florentijnse kunstenaars: Fra Angelico, Sandro Botticelli, Donatello, Masaccio die een meer naturalistische schilderstijl introduceerden hoewel hun werken thematisch en stilistisch (bijvoorbeeld de streng geometrische opbouw en de rijke texturen) toch nog middeleeuwse trekken vertoonden. * '''[[Italiaanse renaissance/Hoogrenaissance|Hoogrenaissance]]'''- het '''Cinquecento''' tussen 1500 en ca. 1530 - met kunstenaars als Michelangelo en Leonardo da Vinci. Ook deze kunstenaars bleven trouw aan het naturalisme van hun voorgangers, maar de manier waarop zij hun figuren uitbeeldden verschilde aanzienlijk. Hun composities waren monumentaler, met veel diepte, maar toch vrij eenvoudig in scène gezet, uitgebalanceerd, helder en klassiek. * '''[[Italiaanse renaissance/Late renaissance|Late renaissance]] en maniërisme''': de latere jaren van de Italiaanse hoogrenaissance vanaf ca. 1520 (het sterfjaar van Rafaël) tot (voor Italië) ca. 1580. Met kunstenaars als Alessandro Allori, Jacopo Tintoretto, Benvenuto Cellini en [[Italiaanse renaissance/Giorgio Vasari|Giorgio Vasari]]. Deze periode werd net als de rest van Europa gekenmerkt door sociale en politieke onrust, oorlogen en religieuze conflicten door de verspreiding van het protestantisme en de contra-reformatie die daar tegen reageerde. In de kunst keerde men zich meer naar elegantie en idealisering dan naar de klassieke vormentaal uit de hoogrenaissance. De term 'maniera' refereert in de 15e eeuw aan de wijze van schilderen van Rafaël en zijn tijdgenoten. {{Sub}} qunh11ptiejdywo7clay537pvwzxqm4 0 25651 427282 352643 2026-05-17T06:55:28Z Erik Baas 2193 lf 427282 wikitext text/x-wiki {{Index Italiaanse renaissance}} [[Bestand:Dürer_-_Selbstbildnis_im_Pelzrock_-_Alte_Pinakothek.jpg|250px|thumb|left| Albrecht Dürer. Zelfportret op 28-jarige leeftijd, 1500]] De '''Duitse renaissance''' maakt deel uit van wat de ''Noordelijke renaissance'' wordt genoemd. Het was een culturele en artistieke stroming die zich onder invloed van de Italiaanse renaissance verspreidde onder de Duitse denkers en kunstenaars in de 15e en 16e eeuw. Dit was een gevolg van het feit dat de Duitse kunstenaars naar Italië reisden om meer te [[leren]] en geïnspireerd te raken door de renaissancebeweging. De bewondering voor de klassieke cultuur stimuleerde in Duitsland de oprichting van academies en was er de aanleiding voor dat wetenschappers meer energie richtten op de wereld om hen heen in plaats van op de hemel. Dit was ook in Duitsland een belangrijk keerpunt in de geschiedenis. Duitsland was al voorzien van universiteiten, waarvan er zeven werden opgericht tussen 1348 en 1409. In deze leercentra vonden de nieuwe studies ingang na het jaar 1440, voornamelijk door de invloed van de reizende hoogleraren Peter Luder en Samuel Karoch. Duitse wetenschappers vonden hun weg naar Lombardische en Toscaanse lezingen, en keerden terug met de methoden van de humanisten. De kennis van het Grieks, Latijn en Hebreeuws maakte al snel deel uit van de bagage van Duitse&nbsp;<ref>Duitsers van het {{Wp|Heilige Roomse Rijk|Heilige Roomse Rijk}}</ref> intellectuelen. Ze namen ook de gewoonte van de Italiaanse humanisten over om hun naam te latiniseren: ''Crotus Rubeanus'' en ''Pierius Graecus'', ''Capnion'' en ''Lupambulus Ganymedes'', ''Oecolampadius'' en ''{{Wp|Philipp Melanchthon|Melanchthon}}'' zijn daar enkele voorbeelden van. Een paar van de Duitse vorsten, onder wie {{Wp|Maximiliaan I van het Heilige Roomse Rijk|Maximiliaan}}, {{Wp|Frederik van Saksen|Frederik van Saksen}} en {{Wp|Everhard I van Württemberg (hertog)|Everhard van Württemberg}}, speelden een belangrijke rol in de stichting van nieuwe universiteiten en het patronaat van geleerden. De steden {{Wp|Straatsburg|Straatsburg}}, {{Wp|Neurenberg|Neurenberg}}, {{Wp|Augsburg (stad)|Augsburg}} en {{Wp|Bazel (Zwitserland)|Bazel}} werden intellectuele centra waar geleerden als Wimpheling, Brant, Peutinger, Schedel en Pirckheimer, en kunstenaars als {{Wp|Albrecht Dürer|Albrecht Dürer}} en {{Wp|Hans Holbein de Oude|Hans Holbein}} naartoe kwamen. Hoewel de geest van de renaissance op deze manier verspreid werd, nam zij toch een ander karakter aan dan in Italië. Zo leverde de {{Wp|gotiek|gotiek}}, die van oorsprong Duits was, maar weinig in ten gunste van de zuidelijke invloeden. ==voetnoten== {{References}} {{Sub}} [[Categorie:Duitse geschiedenis]] oohjqm9xlb33984nsx12n81725jp2cg 0 25652 427284 407014 2026-05-17T06:55:33Z Erik Baas 2193 lf 427284 wikitext text/x-wiki {{Index Italiaanse renaissance}} [[Bestand:Patio Paleis Karel V.jpg|300 px|left|thumb|Panoramisch zicht op de binnenplaats van het in opdracht van Karel V aangelegde Alhambra in de Spaanse stad Granada.]] De '''Spaanse renaissance''' is een periode in de 15e en 16e eeuwse Spaanse geschiedenis die haar naam ontleent aan de invloed die {{Wp|Spanje|Spanje}} vanaf de 15e eeuw onderging van de renaissance die in Italië begon. Een van de bekendste kunstenaars uit deze periode was de schilder {{Wp|El Greco|El Greco}}. Tegen het einde van de 15e eeuw was er ook onder Spaanse kunstenaars en intellectuelen een nieuwe aandacht ontstaan voor de kunsten, wetenschappen en literatuur van de {{Wp|Klassieke oudheid|Grieks-Romeinse oudheid}}. Ook [[Woordenboek literatuur#L|literair]] en [[Geschiedenis van de filosofie|filosofisch]] was de geest van vernieuwing onder invloed van de Italianen in Spanje begonnen. Zo anticipeerde {{Wp|Antonio van Nebrija|Antonio van Nebrija}} (1444-1522) op {{Wp|Desiderius Erasmus|Erasmus}}' werk en toonde aan dat de uitspraak van het antieke [[Oudgrieks|Grieks]] verschilde van de manier waarop het moderne Grieks werd uitgesproken. En {{Wp|Antonio Agostino|Antonio Agostino}}, aartsbisschop van {{Wp|Tarragona (provincie)|Tarragona}} (1517-86 ), verrichtte belangrijk werk op gebied van het oude recht en de {{Wp|numismatiek|numismatiek}}. Ondanks dit veelbelovende begin zou de Spaanse Renaissance door de {{Wp|contrareformatie|contrareformatie}} in de knop worden gebroken. == Historische achtergrond == De keuze voor 1492 als startpunt van de Spaanse renaissance werd ingegeven door volgende overwegingen: *1492 was het jaar van de unificatie van het christelijk koninkrijk door de bevrijding van {{Wp|Koninkrijk Granada|Granada}}, dat op dat ogenblik het laatste bastion van de {{Wp|Moren|Moren}} was in Spanje. *1492 was uiteraard ook het jaar van de officiële {{Wp|ontdekking van Amerika|ontdekking van Amerika}} op vrijdag 12 oktober. *In 1492 werd de eerste grammatica in een Europese volkstaal gepubliceerd, met name de "Gramática de la lengua castellana" van {{Wp|Antonio de Nebrija|Antonio de Nebrija}} ('de grammatica van de Castiliaanse taal', dus de officiële taal van Spanje). De vroege renaissance in Spanje is nauw verbonden met de geschiedenis van de {{Wp|monarchie|monarchie}} van {{Wp|Ferdinand II van Aragon|Ferdinand}} en {{Wp|Isabella I van Castilië|Isabella}}. Zij waren de eersten die braken met de traditie van het {{Wp|Feodalisme|feodale tijdperk}} waarin vorsten vaak machteloos moesten toezien hoe de adel de macht naar zich toe trok. De rooms-katholieke vorsten streefden naar de eenwording van de staat terwijl ze de voornaamste adellijke families in een alliantie aan zich bonden. Een van deze families, de ''Mendoza's'', trachtte zich bewust door de nieuwe stijl te onderscheiden en zich zo met het hof te laten associëren. Geleidelijk aan werd de nieuwe esthetiek ook geïntroduceerd in de rest van het hof en bij de geestelijkheid. Een aantal invloeden werden in de nieuwe stijl opgenomen zoals de eigen {{Wp|Iberisch Schiereiland|Iberische}} stijl, de kunst van de {{Wp|Nasriden|Nasriden}} van Granada, {{Wp|Gotiek|gotische}} portretkunst zoals de afbeelding van de Castiliaanse koningin en de Vlaamse schilderstijl in de officiële portretten van het hof. Deze assimilatie van elementen leidde tot een persoonlijke interpretatie van de renaissance-architectuur die bekend werd onder de naam {{Wp|Plateresco|Plateresco}}, een naam die verwees naar de rijke ornamenten. Kunstenaars werden uit Italië aangetrokken en leerlingen maakten voor het samenstellen van hun compositie gebruik van een aantal inspirerende architecturale ontwerpen, tekeningen, boeken, {{Wp|gravure|gravures}}, schilderijen en andere zaken om te kopiëren. == Cultuur == Na de herovering van {{Wp|Koninkrijk Granada|Granada}} werd Spanje één natie en werden de kronen van {{Wp|Castilië|Castilië}} en {{Wp|Koninkrijk Aragon|Aragon}} verenigd. Joden en {{Wp|Moren|Moren}} werden verdreven en door de oprichting van de de {{Wp|inquisitie|inquisitie}} werkte het katholicisme op gebied van persoonlijke vrijheden en culturele ontwikkeling stagnatie in de hand. In vergelijking met Italië was Spanje een conservatieve natie geworden waar het humanistisch gedachtegoed moeilijk wortel kon schieten. Toch kreeg de renaissancekunst invloed onder de vorm van een eigen Spaanse interpretatie van de renaissancebouwstijl met veel meer ornament dan de sobere klassieke stijl voorschreef. Die versieringen waren vooral van Arabische en Moorse oorsprong. De schilderkunst kreeg pas met {{Wp|Diego Rodríguez de Silva y Velázquez|Velázquez}} iemand die de uitstraling van een renaissancekunstenaar had. In de literatuur geldt de roman {{Wp|Don Quichot|Don Quichote}} als een monumentaal werk op de scheidingslijn van middeleeuws en modern [[Woordenboek literatuur#P|proza]], en plaatst {{Wp|Miguel de Cervantes|Cervantes}} op één lijn met [[Franse literatuurgeschiedenis/François Rabelais|Rabelais]], {{Wp|Ludovico Ariosto|Ariosto}} en [[Engelse literatuur/William Shakespeare (1564-1616)|William Shakespeare]]. Het Spaanse {{Wp|Theater (kunstvorm)|theater}} uit die periode volgde evenmin de {{Wp|canon (cultuur)|canon}} van de pseudoklassieke smaak van het Italiaanse en Franse renaissancedrama. Grote namen als dramaturgen zijn {{Wp|Lope de Vega (schrijver)|Lope de Vega}} en {{Wp|Pedro Calderón de la Barca|Calderon}}. ''[...nog aan te vullen...]'' {{Sub}} [[Categorie:Spanje]] 5xtfq4fonmzqvkx1mhyvafvtodopadp 0 25655 427286 374822 2026-05-17T06:55:37Z Erik Baas 2193 lf 427286 wikitext text/x-wiki {{Index Italiaanse renaissance}}{{Alfabet met ankers}} ==A== * [[Italiaanse renaissance/Giovanni Antonio Amadeo|Giovanni Antonio Amadeo]] * [[Italiaanse renaissance/Spinello Aretino|Spinello Aretino]] ==B== * [[Italiaanse renaissance/Taddeo di Bartolo|Taddeo di Bartolo]] * [[Italiaanse renaissance/Bartolommeo Bianco|Bartolommeo Bianco]] * [[Italiaanse renaissance/Matteo Maria Boiardo|Matteo Maria Boiardo]] * [[Italiaanse renaissance/Paris Bordone|Paris Bordone]] * [[Italiaanse renaissance/Bramantino|Bramantino]] * [[Italiaanse renaissance/Andrea Bregno|Andrea Bregno]] * [[Italiaanse renaissance/Bartolommeo Buon|Bartolommeo Buon]] ==C== * [[Italiaanse renaissance/Tino di Camaino|Tino di Camaino]] * [[Italiaanse renaissance/Bonino da Campione|Bonino da Campione]] ==D== * [[Italiaanse renaissance/Die Kultur der Renaissance in Italien|Die Kultur der Renaissance in Italien]] ==E== ==F== * [[Italiaanse renaissance/Gaudenzio Ferrari|Gaudenzio Ferrari]] * [[Italiaanse renaissance/Andrea da Firenze|Andrea da Firenze]] * [[Italiaanse renaissance/Gherardello da Firenze|Gherardello da Firenze]] ==G== * [[Italiaanse renaissance/Matteo di Giovanni|Matteo di Giovanni]] ==H== * [[Italiaanse renaissance/Historia|Historia]] * [[Italiaanse renaissance/Hoogrenaissance|Hoogrenaissance]] ==I== ==J== ==K== ==L== * [[Italiaanse renaissance/Francesco Laurana|Francesco Laurana]] * [[Italiaanse renaissance/Pietro Lombardo|Pietro Lombardo]] * [[Italiaanse renaissance/Pietro Lorenzetti|Pietro Lorenzetti]] ==M== * [[Italiaanse renaissance/Girolamo Mei|Girolamo Mei]] * [[Italiaanse renaissance/Francesco Melzi|Francesco Melzi]] * [[Italiaanse renaissance/Lippo Memmi|Lippo Memmi]] * [[Italiaanse renaissance/Michelozzo|Michelozzo]] ==N== * [[Italiaanse renaissance/Niccolò Niccoli|Niccolò Niccoli]] ==O== ==P== * [[Italiaanse renaissance/Ambrogio de Predis|Ambrogio de Predis]] * [[Italiaanse renaissance/Luigi Pulci|Luigi Pulci]] ==Q== * [[Italiaanse renaissance/Jacopo della Quercia|Jacopo della Quercia]] ==R== * [[Italiaanse renaissance/Giovanni Cristoforo Romano|Giovanni Cristoforo Romano]] * [[Italiaanse renaissance/Paolo Romano|Paolo Romano]] ==S== * [[Italiaanse renaissance/Andrea Solari|Andrea Solari]] * [[Italiaanse renaissance/Cristoforo Solari|Cristoforo Solari]] ==T== * [[Italiaanse renaissance/Trecento|Trecento]] ==U== ==V== * [[Italiaanse renaissance/Venetiaanse School|Venetiaanse School]] * [[Italiaanse renaissance/Vroegrenaissance|Vroegrenaissance]] ==W== ==X== ==Y== ==Z== * [[Italiaanse renaissance/Paolo Zoppo|Paolo Zoppo]] {{Sub}} fyov3wu1kery96oroshic5amw8qwnsj 0 25656 427298 369537 2026-05-17T06:55:52Z Erik Baas 2193 lf 427298 wikitext text/x-wiki {{Index Italiaanse renaissance}} [[Bestand:Opera del duomo (FI), artista fiorentino, testa di san giovanni battista (1320 circa) 03.jpg|left|thumb|Tino di Camaino: {{Wp|Johannes de Doper|Johannes de Doper}}, in het {{Wp|Museo dell'Opera Metropolitana del Duomo|Museo dell'Opera Metropolitana del Duomo}} te Siena. Circa 1320]] '''Tino di Camaino''' ({{Wp|Siena (stad)|Siena}}, ca. 1280 - {{Wp|Napels (stad)|Napels}}, ca. 1337) was een Italiaanse beeldhouwer die in de {{Wp|Gotiek|gotische}} stijl werkte. Tino di Camaino was de zoon van de architect {{Wp|Camaino di Crescentino|Camaino di Crescentino}}. Hij hielp zijn leermeester {{Wp|Giovanni Pisano|Giovanni Pisano}} met diens werk aan de gevel van de {{Wp|kathedraal van Siena|kathedraal van Siena}}. Later volgde zijn meester di Camaino naar {{Wp|Pisa (stad)|Pisa}}, waar ze in 1311 verantwoordelijk waren voor het werk aan de kathedraal. Vier jaar later werd di Camaino belast met het grafmonument van Keizer {{Wp|Hendrik VII van Luxemburg|Hendrik VII}}. Hij zou nog soortgelijke werken uitvoeren in Siena en {{Wp|Florence (stad)|Florence}}, waaronder het beroemde graf van bisschop Orso in de {{Wp|Santa Maria del Fiore|Santa Maria del Fiore}} en het graf van {{Wp|Gastone della Torre|Gastone della Torre}} in het museum van {{Wp|Santa Croce (Florence)|Santa Croce}}. Vanaf 1323 werkte hij in Napels, onder Koning {{Wp|Robert van Napels|Robert van Anjou}}. Hij kreeg daar opnieuw opdrachten voor verschillende grafmonumenten, waaronder die van {{Wp|Catharina van Oostenrijk (1295-1323)|Catharina van Oostenrijk}} in {{Wp|San Lorenzo Maggiore|San Lorenzo Maggiore}} en koningin {{Wp|Maria van Hongarije (1257-1323)|Maria van Hongarije}} in {{Wp|Santa Maria Donnaregina|Santa Maria Donnaregina}}. Andere werken van hem bevinden zich in {{Wp|Badia Cava dei Tirreni|Badia Cava dei Tirreni}}. Tino di Camaino stierf in Napels rond 1337. {{Sub}} lxjrmonyol8rwrgw4y4de6rreof96or 0 25657 427290 308193 2026-05-17T06:55:43Z Erik Baas 2193 lf 427290 wikitext text/x-wiki {{Index Italiaanse renaissance}} [[Bestand:Milano - Castello sforzesco - Bonino da Campione (sec. XIV) - Tomba Bernabò Visconti - Foto Giovanni Dall'Orto - 6-1-2007 - 06.jpg|left|thumb|Bonino da Campione: Ruitermonument voor Bernabò Visconti (Milaan)]] '''Bonino da Campione''' was een Italiaans beeldhouwer uit het [[Italiaanse renaissance/Trecento|Trecento]] die in de {{Wp|Gotiek|gotische stijl}} werkte. Hij was actief tussen 1350 en 1390. Zijn naam geeft aan dat hij werd geboren in (of behoorde tot een gezin dat van oorsprong afkomstig was van) {{Wp|Campione d'Italia|Campione d'Italia}}, een stad in {{Wp|Lombardije|Lombardije}} en een {{Wp|enclave|enclave}} in Zwitserland. Zijn werk omvat: * De graftombe van bisschop Balduino Lambertini (1349) in de oude kathedraal van {{Wp|Brescia (stad)|Brescia}} * Een monument voor Folchino de'Schizzi (1357) in de kathedraal van {{Wp|Cremona (stad)|Cremona}} * Het graf van Saint Homobonus (thans verloren) * Een van de graven voor de familie Visconti in de Basiliek van Sant'Eustorgio in {{Wp|Milaan (stad)|Milaan}} * Een ruitermonument van Bernabò Visconti (1363), nu in het Museum van Oude Kunst in het Castello Sforzesco te Milaan * Het monument van Cansignorio della Scala (1374) in de Santa Maria Antica in {{Wp|Verona (stad)|Verona}}. {{Sub}} p1ox5lx4kbmt6gpae2feq00n0bro3sv 0 25658 427289 308200 2026-05-17T06:55:40Z Erik Baas 2193 lf 427289 wikitext text/x-wiki {{Index Italiaanse renaissance}} [[Bestand:0427 - Milano - San Nazaro - Bernardino Lanino - Autoritratto con Gaud. Ferrari e G. B. della Cerva - Foto G. Dall'Orto 5-May-2007.jpg|300 px|left|thumb|Zelfportret (links) met {{Wp|Bernardino Lanino|Bernardino Lanino}} en {{Wp|Giovan Battista Della Cerva|Giovan Battista Della Cerva}}]] '''Gaudenzio Ferrari''' ({{Wp|Valduggia|Valduggia}}, ca. 1471 - {{Wp|Milaan (stad)|Milaan}}, 1546), bijgenaamd ''de Milanees'', was een Italiaans schilder, beeldhouwer en architect die actief was in zijn geboortestreek {{Wp|Piemonte|Piemonte}} en in {{Wp|Lombardije|Lombardije}}. Hij was sterk beïnvloed door {{Wp|Leonardo da Vinci|Leonardo da Vinci}}'s schilderstijl en diens Milanese volgelingen zoals [[Italiaanse renaissance/Bramantino|Bramantino]]. == Werken (selectie) == *''Pietà'', in de Koninklijke Galerij te {{Wp|Turijn (stad)|Turijn}} *''Sint Catharina als door een wonder gered van de folteringen van het Wiel'', Brera Galerij in Milaan, * Fresco's in kerk van {{Wp|Santa Maria della Pace|Santa Maria della Pace}}. *''Maagd met Engelen en Heiligen onder een sinaasappelboom'', in de kathedraal van {{Wp|Vercelli (stad)|Vercelli}} *''Laatste Avondmaal'', in de refter van {{Wp|San Paolo|San Paolo}}. *''Geboorte van de Maagd'', ''Annunciatie'', ''Visitatie'', ''Aanbidding van de herders en koningen'', ''Kruisiging'', ''Hemelvaart van Maria'' (1532 - 1535), kerk van {{Wp|San Cristoforo|San Cristoforo}}. *''Sint Paulus Mediterend'', {{Wp|Louvre|Louvre}}, {{Wp|Parijs|Parijs}}. *''Presentatie in de tempel'', ''Christus onder de artsen'', ''Geschiedenis van Christus'' (1507), het klooster van de {{Wp|Franciscanen|Franciscanen}}, {{Wp|Varallo Sesia|Varallo Sesia}}. *''Aanbidding''(na 1527), Santa Maria di Loreto, in de buurt van Varallo *''Glorie van de Engelen''(1535), koepel van de Santa Maria dei Miracoli, Saronno *''Geseling van Christus'',''Ecce Homo''en''''Kruisiging'' (1542), {{Wp|Santa Maria delle Grazie|Santa Maria delle Grazie}}, Milaan. {{Sub}} 735qrc6tuhbb3o4lwho1dqfm46bo4lw 0 25659 427285 308189 2026-05-17T06:55:34Z Erik Baas 2193 lf 427285 wikitext text/x-wiki {{Index Italiaanse renaissance}} '''Andrea da Firenze''' of '''Andreas da Florentia''' (overleden 1415) was een Italiaans componist en organist uit de {{Wp|Late Middeleeuwen|late middeleeuwen}}. Samen met {{Wp|Francesco Landini|Francesco Landini}} en {{Wp|Paolo da Firenze|Paolo da Firenze}} was hij een vooraanstaand vertegenwoordiger van de Italiaanse {{Wp|ars nova|ars nova}}-stijl van het [[Italiaanse renaissance/Trecento|Trecento]]. Hij verwierf vooral bekendheid als componist van wereldlijke liederen, met als favoriete vorm de {{Wp|ballata|ballata}}. {{Sub}} siawvrjg476o73c44qmru4cr6apgz1a 0 25660 427299 308199 2026-05-17T06:55:52Z Erik Baas 2193 lf 427299 wikitext text/x-wiki {{Index Italiaanse renaissance}} [[Bestand:Francesco Melzi 001.jpg|left|thumb|Francesco Melzi: {{Wp|Pomona (godin)|Pomona}} en {{Wp|Vertumnus|Vertumnus}}, olieverf op paneel (1e helft 16e eeuw]] '''Francesco Melzi''' (ca. 1491 tot 1570) was een Italiaans kunstschilder en de favoriete assistent en leerling van {{Wp|Leonardo da Vinci|Leonardo da Vinci}}. Als zoon van een adellijke {{Wp|Milaan (stad)|Milanese}} familie trad Melzi in 150 toe tot de huishouding van Leonardo da Vinci. Leonardo was verliefd op de jongeling,&nbsp;<ref>Nuova antologia edited by Francesco Protonotari, 1873; p960</ref> die de gevoelens van de oudere man voor hem beschreef als een "sviscerato ardentissimo e amore" ''(Een hartverscheurende en gloeiende liefde)''. Sommigen suggereren dat hun relatie ook seksueel was,&nbsp;<ref>[https://books.google.com/books?id=q1pQGWAnWX0C&pg=PA57&lpg=PA57&source=bl&ots=sX0tynKRRW&sig=hg5f4l49vP_zb3R07GgKAUAfa2g&hl=en&ei=aDfOSajqKJ3flQeSu-ntCQ&sa=X&oi=book_result&resnum=2&ct=result#PPA59,M1 101 things you didn't know about Da Vinci] By Shana Priwer, Cynthia Phillips</ref> terwijl anderen dit betwisten. Melzi vergezelde Leonardo in 1513 op reizen naar Rome en in 1517 naar Frankrijk. Hij bleek een getalenteerd schilder en werkte nauw samen met en voor da Vinci. Sommige werken die voorheen werden toegeschreven aan Leonardo worden tegenwoordig vaak toegeschreven aan Melzi. Na de dood van Leonardo da Vinci erfde Melzi de artistieke en wetenschappelijke werken, manuscripten en collecties van Leonardo, en zou voortaan getrouw het landgoed beheren. Terug in Italië trouwde hij en kreeg een zoon, Orazio. Toen hij stierf op zijn landgoed in {{Wp|Vaprio d'Adda|Vaprio d'Adda}}, verkochten de erfgenamen de collectie van Leonardo's werk. ---- ;noten {{References}} {{Sub}} hacy0vj4080bzr9bvs5w23mpvc0t75u 0 25661 427297 308206 2026-05-17T06:55:51Z Erik Baas 2193 lf 427297 wikitext text/x-wiki {{ Italiaanse renaissance}} [[Bestand:Measta. lippo memmi, palazzo comunale in san gimignano.jpg|left|300 px|thumb|Lippo Memmi:''Measta'' (Majesteit), in het palazzo comunale in {{Wp|San Gimignano|San Gimignano}} (1317/1318)]] '''Lippo Memmi''' (ca. 1291 tot 1356) was een Italiaans kunstschilder uit {{Wp|Siena (stad)|Siena}}. Hij was de belangrijkste volgeling van {{Wp|Simone Martini|Simone Martini}}, die zijn zwager was. Samen met Martini schilderde hij in 1333 een van de meesterwerken van de gotiek, de ''Annunciatie'' voor de Sienese kerk Sant'Ansano (nu in het Uffizi). Hij was een van de kunstenaars die aan de kathedraal van {{Wp|Orvieto|Orvieto}} werkte, waarvoor hij de Madonna dei Raccomandati maakte. Later volgde hij Martini naar het pauselijk hof in {{Wp|Avignon|Avignon}}, waar hij werkte tot het midden van de 14e eeuw. Na zijn terugkeer naar Siena maakte Memmi nog verschillende werken tot aan zijn dood in 1356. {{Sub}} effcdd71ewvozf76whm0nipc7el7stl 427327 427297 2026-05-17T06:58:26Z Erik Baas 2193 lf 427327 wikitext text/x-wiki {{Index Italiaanse renaissance}} [[Bestand:Measta. lippo memmi, palazzo comunale in san gimignano.jpg|left|300 px|thumb|Lippo Memmi:''Measta'' (Majesteit), in het palazzo comunale in {{Wp|San Gimignano|San Gimignano}} (1317/1318)]] '''Lippo Memmi''' (ca. 1291 tot 1356) was een Italiaans kunstschilder uit {{Wp|Siena (stad)|Siena}}. Hij was de belangrijkste volgeling van {{Wp|Simone Martini|Simone Martini}}, die zijn zwager was. Samen met Martini schilderde hij in 1333 een van de meesterwerken van de gotiek, de ''Annunciatie'' voor de Sienese kerk Sant'Ansano (nu in het Uffizi). Hij was een van de kunstenaars die aan de kathedraal van {{Wp|Orvieto|Orvieto}} werkte, waarvoor hij de Madonna dei Raccomandati maakte. Later volgde hij Martini naar het pauselijk hof in {{Wp|Avignon|Avignon}}, waar hij werkte tot het midden van de 14e eeuw. Na zijn terugkeer naar Siena maakte Memmi nog verschillende werken tot aan zijn dood in 1356. {{Sub}} f58v15cygcfqffnyxkhoga8mur40yb1 0 25662 427288 208753 2026-05-17T06:55:39Z Erik Baas 2193 lf 427288 wikitext text/x-wiki {{Index Italiaanse renaissance}} [[Bestand:Fra Angelico 074.jpg|left|thumb|Michelozzo, schilderij van Fra Angelico, 1437-1440, tempera op hout]] '''Michelozzo di Bartolomeo Michelozzi''' (1396 - 1472) was een Italiaans architect en beeldhouwer. Michelozzo werkte in marmer, brons en zilver. Het standbeeld van de jonge Johannes boven de deur van de Dom van Florence, tegenover de doopkapel, werd door hem gemaakt. Hij maakte ook het zilveren beeldje van {{Wp|Johannes de Doper|Johannes de Doper}} aan de voorzijde van het altaar van San Giovanni. Michelozzo's grote vriend en beschermheer was {{Wp|Cosimo de' Medici de Oude|Cosimo de' Medici}}, die hij in 1433 begeleidde naar Venetië tijdens zijn korte ballingschap. In Venetië bouwde Michelozzo de bibliotheek van San Giorgio Maggiore, alsook andere gebouwen. {{Sub}} qy280g7zdofwxuwuvy6bh36ehqfp8en 0 25663 427287 308195 2026-05-17T06:55:38Z Erik Baas 2193 lf 427287 wikitext text/x-wiki {{Index Italiaanse renaissance}} [[Bestand:Pavia Certosa Interno 1.jpg|300 px|left|thumb|Cristoforo Solari: Graftombe van {{Wp|Ludovico il Moro|Ludovico il Moro}} en {{Wp|Beatrice d'Este (1475-1497)|Beatrice d'Este}} in {{Wp|Pavia (stad)|Pavia}}]] '''Cristoforo Solari''' (ca. 1460 tot 1527), ook bekend als ''Il Gobbo'' (de gebochelde) was een Italiaans beeldhouwer en architect uit de [[Italiaanse renaissance/Hoogrenaissance|hoogrenaissance]]. Hij was de broer van de kunstschilder {{Wp|Andrea Solari|Andrea Solari}}. Een van zijn bekendste werken is de graftombe van de hertogen {{Wp|Ludovico il Moro|Ludovico il Moro}} en {{Wp|Beatrice d'Este (1475-1497)|Beatrice d'Este}} voor het klooster {{Wp|Certosa di Pavia (klooster)|Certosa di Pavia}}, gemaakt tussen 1497 en 1499. == Externe link == *[https://www.artcyclopedia.com/artists/solari_cristoforo.html Cristofoto Solari op Artcyclopedia] {{Sub}} dd2bwys1wt8c70k8ohk1ubowr3mvyh1 0 25664 427300 308201 2026-05-17T06:55:54Z Erik Baas 2193 lf 427300 wikitext text/x-wiki {{Index Italiaanse renaissance}} [[Bestand:Bergamo cappella colleoni 06.jpg|left|thumb|Gevel van de Colleoni kapel in [[# Bergamo (stad)|Bergamo]]]] '''Giovanni Antonio Amadeo''' ({{Wp|Pavia (stad)|Pavia}}, circa. 1447 - {{Wp|Milaan (stad)|Milaan}}, 27 of 28 augustus 1522) was een Italiaans architect, ingenieur en beeldhouwer uit de [[Italiaanse renaissance/Register Italiaanse renaissance|vroegrenaissance]]. == Werken == * Decoratie van de voorgevel van de loges, de voordeur en de deur van het kleine klooster van de Certosa di Pavia * Een in hout gesculpteerde groep in {{Wp|Monza (stad)|Monza}} * Graf van {{Wp|Medea Colleoni|Medea Colleoni}} * Colleoni Kapel in Bergamo en het monument van Bartolomeo Colleoni * {{Wp|Bas-reliëf|Bas-reliëfs}} en sculpturen voor de boog van de San Arialdo in {{Wp|Cremona (stad)|Cremona}} * Bas-reliëfs van de ''Elemosina di Sant'Imerio'' * Gevel van de kerk Santa Maria dei Miracoli in {{Wp|Brescia (stad)|Brescia}} * Gevel van de {{Wp|Santa Maria presso San Satiro|Santa Maria presso San Satiro}} in Milaan * {{Wp|Vieringtoren|Vieringtoren}} van de kerk {{Wp|Santa Maria delle Grazie|Santa Maria delle Grazie}} in Milaan * {{Wp|Santa Maria di Canepanova|Santa Maria di Canepanova}} in Pavia * Het klooster van de Basiliek van Sant'Ambrogio in Milaan * Fabbrica di {{Wp|Santa Maria presso San Celso|Santa Maria presso San Celso}} * Palazzo di G. F. Bottigella in Pavia * Schrijn in {{Wp|Saronno|Saronno}} * Vestingwerken in {{Wp|Chiavenna|Chiavenna}}, {{Wp|Tirano|Tirano}} en S. Colombano al Lambro * Ganda Brug van {{Wp|Morbegno|Morbegno}} * Vieringtoren van de Basiliek van Milaan * Binnenplaats van de Ca 'Granda van Milaan * {{Wp|San Maurizio al Monastero Maggiore|San Maurizio al Monastero Maggiore}} in Milaan * Plannen voor de zijkanten van de Basiliek van Milaan * Vieringtoren aan de Incoronata van {{Wp|Lodi (stad)|Lodi}} * {{Wp|Arcivescovile Palazzo di Milano|Arcivescovile Palazzo di Milano}} * Kerk van San Magno in {{Wp|Legnano (stad)|Legnano}} * Het {{Wp|lazaret|lazaret}} van Milaan * De gevel van de kathedraal van San Lorenzo {{Wp|Lugano (stad)|Lugano}} {{Sub}} 2hbfmce1o2rjfm453jrz94pq8ydq2k3 0 25665 427296 308213 2026-05-17T06:55:51Z Erik Baas 2193 lf 427296 wikitext text/x-wiki {{Index Italiaanse renaissance}} [[Bestand:Spinello Aretino fresco - Palazzo Pubblico - Siena.jpg|left|thumb|Spinello Aretino's fresco in het Palazzo Pubblico in Siena]] '''Spinello Aretino''', ook '''Spinello di Luca Spinelli''' (ca. 1350 - ca. 1410) was een Italiaans schilder van voornamelijk fresco's en altaarstukken. Hij was de zoon van een Florentijns goudsmid met de naam Luca, die in 1310 zijn toevlucht had gezocht in {{Wp|Arezzo (stad)|Arezzo}} toen hij samen met de rest van de {{Wp|Ghibellijnen|Ghibellijnse partij}} werd verbannen. Spinello was een leerling van {{Wp|Jacopo del Casentino|Jacopo del Casentino}}, een volgeling van {{Wp|Giotto di Bondone|Giotto}}, en zijn eigen stijl was een soort van link tussen de school van Giotto en die van {{Wp|Siënese School|Siena}}. == Werken == * wandschilderingen in S. Miniato te Florence, ± 1387 * wandschilderingen in het Campo Santo te {{Wp|Pisa (stad)|Pisa}}, 1391-1392 * fresco's in het Palazzo Pubblico in Siena, met episoden uit het leven van {{Wp|Paus Alexander III|Paus Alexander III}} {{Sub}} 5txw88lb87jg31j916ybpq1sfeu4lxs 0 25666 427291 314380 2026-05-17T06:55:43Z Erik Baas 2193 lf 427291 wikitext text/x-wiki {{Index Italiaanse renaissance}} [[Bestand:Palazzo Ducale (Venice) - Porta della carta.jpg|300 px|left|thumb|Reliëf van de Porta della Carta]] '''Bartolomeo Bon''' (ook gespeld als ''''Bartolommeo'''' en ''''Buon''''; overleden na 1464) was een Italiaanse beeldhouwer en architect uit {{Wp|Campione d'Italia|Campione d'Italia}}. Samen met zijn vader Giovanni werkte hij in Venetië. Ze ontwierpen de decoratie van de beroemde {{Wp|Gotiek|gotische}} {{Wp|Ca' d'Oro|Ca' d'Oro}} in de periode 1424-1430, en de marmeren deur van de {{Wp|Basilica di Santa Maria Gloriosa dei Frari|Basilica di Santa Maria Gloriosa dei Frari}}. Zij waren ook belast met de bouw van de Porta della Carta ''(Deur van Papier)'' van de {{Wp|Basiliek van San Marco (Venetië)|Basiliek van San Marco}} (1438-1442). Bartolomeo werkte ook aan een portaal van de {{Wp|Scuola Grande di San Marco|Scuola Grande di San Marco}} (de {{Wp|lunet|lunet}} is nu te bezichtigen in het {{Wp|Victoria and Albert Museum|Victoria and Albert Museum}} in Londen), aan het portaal van de San Polo-kerk en de Foscari-boog van het {{Wp|Dogepaleis|Dogepaleis}}. {{Sub}} o5u5tvyq0qqegs8uhhg8gx9p7z9xnc8 0 25667 427292 308202 2026-05-17T06:55:44Z Erik Baas 2193 lf 427292 wikitext text/x-wiki {{Index Italiaanse renaissance}} [[Bestand:GCRomano.gif|left|thumb|Giovanni Cristoforo: medaille voor Isabelle d'Este]] '''Giovanni Cristoforo''' of '''Giancristoforo Romano''' (Rome, 1456 - 1512) was een beeldhouwer en medailleur uit de Italiaanse renaissance. Hij was de zoon van {{Wp|Isaia da Pisa|Isaia da Pisa}} en is waarschijnlijk een leerling van [[Italiaanse renaissance/Andrea Bregno|Andrea Bregno]] geweest. Zijn eerste bekende werken dateren van vóór 1482 en bevinden zich in het Palazzo Ducale van {{Wp|Urbino|Urbino}}. Later werkte hij als medailleur voor de rechtbanken van {{Wp|Ferrara (stad)|Ferrara}} en {{Wp|Mantua (stad)|Mantua}}, waar hij een favoriet werd van hertogin {{Wp|Isabella d'Este|Isabella d'Este}}. In 1491 vertrok hij op uitnodiging van Isabella's schoonbroer {{Wp|Ludovico Sforza|Ludovico Sforza}} naar {{Wp|Milaan (stad)|Milaan}}. Ludovico gaf hem de opdracht voor de graftombe van Gian Galeazzo Visconti op de Certosa di Pavia, die hij uitvoerde in samenwerking met {{Wp|Benedetto Briosco|Benedetto Briosco}}. Na de val van de {{Wp|Sforza|Sforza}} in 1499 ging hij terug werken voor Isabella d'Este, voor wie hij enkele mooie medailles maakte alsook het marmeren portaal van haar studiekamer in het hertogelijk paleis van Mantua. Later verbleef hij nog in Rome (uitgenodigd door door {{Wp|Paus Julius II|Paus Julius II}}), in Napels, Cremona, en opnieuw in Milaan en Urbino. Hij stierf in 1512. {{Sub}} 4vg4sqcjm6gw5piucfubh9v4e5cubex 0 25668 427301 308210 2026-05-17T06:56:00Z Erik Baas 2193 lf 427301 wikitext text/x-wiki {{Index Italiaanse renaissance}} [[Bestand:St Paul Paolo Romano Ponte Sant Angelo Rome.jpg|left|thumb|Paolo Romano: ''[[Paulus (apostel)|Sint-Paulus]]'', marmer, 1464]] '''Paolo Romano''' (ca. 1445 - ca. 1470), ook gekend onder de namen '''Paolo Tuccone''' of '''Paolo di Mariano di Tuccio Taccone''', was een beeldhouwer uit de [[Italiaanse renaissance]]. In zijn 'Levens' (over de meest voortreffelijke kunstschilders, beeldhouwers en architecten) vertelt [[Italiaanse renaissance/Giorgio Vasari|Giorgio Vasari]] dat Paolo Romano een bescheiden man was, wiens beelden superieur waren aan die van zijn opschepperige tijdgenoot {{Wp|Mino del Reame|Mino del Reame}}. De Vaticaanse Musea en de Sant'Andrea della Valle in Rome hebben een sculptuur van Paolo Romano. == Werken == * 1461-1462: een standbeeld van de apostel Paulus aan de voet van de trap naar de {{Wp|Sint-Pietersbasiliek|Sint-Pietersbasiliek}} (verplaatst naar de ingang van de brug van {{Wp|Sint-Angelus|Sint-Angelus}}). Hij gaf aan Paulus de trekken van Thomas Palaiologos, de laatste zoon van de Byzantijnse keizer Manuel II Palaiologos. {{Sub}} nghiz064vswggewxzl8rtjpofjtry7c 0 25669 427295 308190 2026-05-17T06:55:49Z Erik Baas 2193 lf 427295 wikitext text/x-wiki {{Index Italiaanse renaissance}} [[Bestand:Andrea Solario 002.jpg|left|thumb|Andrea Solari: ''Maria lactans'', olieverf op paneel]] '''Andrea Solari''', ook '''Solario''' ({{Wp|Milaan (stad)|Milaan}}, 1460 - 1524) was een Italiaans renaissanceschilder. Oorspronkelijk was zijn naam Andre del Gobbo. Hij wordt beschouwd als een van de belangrijkste volgelingen van {{Wp|Leonardo da Vinci|Leonardo da Vinci}}. Zijn broer {{Wp|Cristoforo Solari|Cristoforo Solari}} gaf hem zijn eerste lessen als kunstschilder. Zijn schilderijen zijn te zien in Venetië, Milaan en het ''Château de Gaillon'' in {{Wp|Normandië|Normandië}} (Frankrijk). {{Sub}} ryz7zew64evq17ta4qqvhurx44frvhp 0 25670 427293 308211 2026-05-17T06:55:47Z Erik Baas 2193 lf 427293 wikitext text/x-wiki {{Index Italiaanse renaissance}} '''Paolo Zoppo''' (begin 16e eeuw) was een Italiaanse kunstschilder uit de renaissance die voornamelijk actief was in {{Wp|Brescia (stad)|Brescia}} en {{Wp|Venetië (stad)|Venetië}}. Van hem is bekend dat hij een schilderij maakte van de plundering van Brescia in 1512. Hij was aanwezig in Brescia toen {{Wp|Gaston de Foix|Gaston de Foix}} de stad aanviel en innam. Nadat het ergste voorbij was, schilderde Zoppo een {{Wp|Miniatuur (schilderij)|miniatuur}} van de verwoesting op een kristallen kom om die later aan doge Gritti te schenken. Onderweg naar Venetië brak hij die echter, en hij zou van verdriet in 1515 te {{Wp|Desenzano|Desenzano}} overleden zijn. Deze episode bezorgde hem in Italië de bijnaam ''Paolo Zoppo dal Vaso'' (Paolo Zoppo van de vaas). In Brescia is er van hem een ''Christus op de Calvarieberg'' die in stijl verwant is met schilderijen van {{Wp|Bellino|Bellino}}. {{Sub}} q0c76r01n4k21r0s5v83xfhtr79raxd 0 25671 427294 308194 2026-05-17T06:55:49Z Erik Baas 2193 lf 427294 wikitext text/x-wiki {{Index Italiaanse renaissance}} [[Bestand:Bartolomeo Suardi detto il Bramantino - Pietà with St Sebastian and St Roch.jpg|thumb|left|200px|''Piëta met Sint Sebastiaan en Sint Rochus'' (einde 15e eeuw) van Bramantino]] '''Bartolomeo Suardi''', beter bekend als '''Bramantino''' ({{Wp|Milaan (stad)|Milaan}}, ca. 1465 - Milaan, ca. 1530), was een Italiaans schilder en architect uit de Italiaanse renaissance die vooral actief was in zijn geboortestad Milaan. Hij behoorde tot de {{Wp|Milanese schilderschool|Milanese schilderschool}} en was een leerling van {{Wp|Donato Bramante|Donato Bramante}}. Waarschijnlijk als beloning voor zijn trouw aan de familie {{Wp|Sforza|Sforza}} tijdens het beleg van Milaan werd hij in 1525 door {{Wp|Francesco II Sforza|Francesco Maria Sforza}} benoemd tot hofschilder en architect. ==Oeuvre== *''Madonna col Bambino'', Boston, Museum of Fine Arts, [[Schilderen/Verf|tempera]] op doek, 48 cm x 36 cm , (1485) *''Filemone e Bauci'', Keulen, Wallraf - Richertz - Museum, tempera op doek, 57 cm x 78 cm (1485 - 1490) *''Uomo di dolori'', {{Wp|Lugano (stad)|Lugano}}, Collection Thyssen - Bornemisza, tempera op doek, 109 cm x 71cm , (~1490) *''Argo'', {{Wp|fresco|fresco}}, Milaan, Castello Sforzesco, 1490 - 1493 * ''Natività e santi'', Milaan, pinacotheek van Ambrosius, tempera op doek, 86 cm x 85cm (~1495) * ''Adorazione dei Magi'', Londen, {{Wp|National Gallery (Londen)|National Gallery}}, tempera su tavola, 60 x 58, (1501 - 1503) *''Pietà'', fresco, Milaan, pinacotheek ({{Wp|prentenkabinet|prentenkabinet}}) van Ambrosius (~1504) *''Madonna col Bambino fra san Giacomo e san Luigi'', Milaan, klooster Santa Maria delle Grazie, fresco (~1505) *''Madonna col Bambino'', New York, Metropolitan Museum, tempera op doek, 34 cm x 28 cm (1505 - 1507) *''Noli me tangere'', Milaan, Castello Sforzesco, fresco 214 cm x 105 cm (~1507) *''San Giovanni a Patmos'', {{Wp|Borromeïsche eilanden|Borromeïsche eilanden}}, Isola Bella, Palazzo Borromeo, tempera op doek, 122 x 92 cm (~1509) * ''Crocefissione'', Milaan, (pinacotheek van Brera), olieverf op doek, 372 cm x 270 cm (1510 - 1511) *''Madonna col Bambino e donatore'', Milaan, pinacotheek van Brera, tempera su tavola, 61 cm x 47 cm (~1512) * ''Lucrezia'', Milaan, Palazzo Serbelloni - Sola Cabiati, tempera op doek, 125 cm x 95 cm (~1512) *''Pietà'', {{Wp|Boekarest|Boekarest}}, Palazzo Reale, tempera op doek, 100 cm x 80 cm (1518 - 1520) *''Fuga in Egitto'', {{Wp|Locarno (stad)|Locarno}}, heiligdom de la Madonna del Sasso à {{Wp|Orselina|Orselina}}, tempera op doek, 150 cm x 131 cm (1520 - 1522) * ''Madonna col Bambino'', {{Wp|Columbia (Missouri)|Columbia}}, {{Wp|Missouri (staat)|Missouri}}, University Museum, tempera op doek, 46 cm x 36 cm (~1522) * ''Pietà con san Sebastiano e san Giobbe'', {{Wp|Mezzana|Mezzana}}, parrocchiale,tempera op doek, 207 cm x 147 cm (1522 - 1525) * ''Pentecoste'', Mezzana (parochie), tempera op doek, 207 cm x 147 cm (1522 - 1525) * ''Bambino con due angeli'', Milaan, pinacotheek van Brera, fresco (~1525) * ''Madonna col Bambino e otto santi'', {{Wp|Florence (stad)|Florence}}, {{Wp|Palazzo Pitti|Palazzo Pitti}}, tempera op doek, 205 cm x 166cm (1525 - 1530) {{Sub}} md0o3nkp4pqzyy3ttxuujeajohukfxs 0 25672 427303 308188 2026-05-17T06:56:46Z Erik Baas 2193 lf 427303 wikitext text/x-wiki {{Index Italiaanse renaissance}} [[Bestand:Monti - san Pietro in Vincoli - Andrea Bregno - tomba di Nicolò Cusano 01026.JPG|left|thumb|Tombe van Nicolò Cusano, door Andrea Bregno]] '''Andrea di Cristoforo Bregno''' ({{Wp|Osteno|Osteno}}, nabij {{Wp|Como (stad)|Como}}, 1418 - {{Wp|Rome (stad)|Rome}}, 1506) was een {{Wp|Lombardije|Lombardische}} beeldhouwer en architect uit de Italiaanse renaissance, die vanaf de jaren 1460 in Rome werkte. Hij kreeg veel opdrachten van {{Wp|Paus Sixtus IV|Paus Sixtus IV}} en ontwierp veel graven van kardinalen en vooraanstaande figuren uit de pauselijke curie. Zijn laatste werk was het altaarstuk ''(het Piccolomini altaar)'' voor de kathedraal van Siena. Voor de vier nissen in het altaar beeldhouwde de jonge {{Wp|Michelangelo Buonarroti|Michelangelo}} op verzoek van de toekomstige {{Wp|Paus Pius III|Paus Pius III}} vier beelden van heiligen. {{Sub}} ggtsjup8gsddywec4ggddg1dwu6phli 0 25673 427302 308214 2026-05-17T06:56:44Z Erik Baas 2193 lf 427302 wikitext text/x-wiki {{Index Italiaanse renaissance}} '''Gherardello da Firenze''' (ook '''Francesco di Niccolò of Ghirardellus de Florentia''') (ca. 1320-1325 - 1362 of 1363) was een Italiaans componist van het [[Italiaanse renaissance/Trecento|Trecento]]. Hij was een van de eerste componisten van de periode die ook wel bekendstaat als de Italiaanse ''{{Wp|Ars Nova|ars nova}}.'' Hoewel Gherardello in zijn tijd vooral bekend was om zijn geestelijke muziek, is er maar weinig van bewaard gebleven. Zijn ''{{Wp|Gloria (mis),|Gloria}}'' en een ''{{Wp|Agnus Dei|Agnus Dei}}'' behoren tot het handvol overgebleven {{Wp|mis|mis}}sen van Italiaanse componisten van vóór 1400. De stijl van Gherardello's missen is te vergelijken met die van het {{Wp|madrigaal|madrigaal}}, maar meer ingetogen emotioneel. Ze zijn geschreven voor twee stemmen, die samen het merendeel van de tijd zingen, met af en toe passages waarin ze om beurt zingen. Van Gherardello's wereldlijke muziek is er meer overgebleven: tien madrigalen, alle voor twee stemmen, en vijf ''ballata's'', alle voor één stem, en een zeer beroemde ''caccia'', ''Tosto che l'Alba'' voor drie stemmen. Stilistisch is zijn muziek typisch voor het vroege Trecento, met stemmen die meestal dezelfde woorden tezelfdertijd zingen, met uitzondering van de ''caccia'', waarbij de bovenste twee stemmen een snel bewegende {{Wp|canon (muziek)|canon}} zingen, en de laagste stem een vrijer gedeelte, samengesteld uit langere noten. De meeste muziek van Gherardello is bewaard gebleven in de 15-eeuws ''Squarcialupi Codex'', hoewel verscheidene anderemanuscripten, alle uit Toscane, ook werken van hem bevatten. Een portret op de pagina's van de Codex gewijd aan zijn muziek is waarschijnlijk een afbeelding van Gherardello zelf, aangezien elke componist in dit verluchte handschrift is afgebeeld. {{Sub}} 3r2xqsd0h2le0x2mczne6s4miw39tbl 0 25674 427310 308212 2026-05-17T06:56:50Z Erik Baas 2193 lf 427310 wikitext text/x-wiki {{Index Italiaanse renaissance}} [[Bestand:Venezia - Chiesa dei SS. Giovanni e Paolo (S. Zanipolo) - Foto G. Dall'Orto 2 lug 2006 - 04.jpg|left|thumb|Pietro Lombardo: Graf van Pietro Mocenigo in {{Wp|Santi Giovanni e Paolo (Venetië)}}]] '''Pietro Lombardo''' ({{Wp|Carona (Bergamo)|Carona}} in het {{Wp|Hertogdom Milaan|Hertogdom Milaan}}, ca. 1435 - {{Wp|Venetië (stad)|Venetië}}, juni 151]) wordt als een van de belangrijkste Italiaanse architecten en beeldhouwers van Venetië tijdens de Italiaanse renaissance beschouwd. Hij was de vader van {{Wp|Tullio Lombardo|Tullio Lombardo}} en {{Wp|Antonio Lombardo|Antonio Lombardo}}. Een van zijn vroegste werken is het monument voor Antonio Roselli (1464–67) in de kerk van San Antonio in {{Wp|Padua (stad)|Padua}}. In 1467 verhuisde hij naar Venetië waar hij een toonaangevend architect werd van monumenten en gebouwen. In de late 15de eeuw beeldhouwde Pietro Lombardo met de hulp van zijn zonen vele Venetiaanse graven, onder meer die van Dante Alighieri (1482 in {{Wp|Ravenna (stad)|Ravenna}}), doge Pasquale Malipiero en Pietro Mocenigo. Hij was ook de architect en de belangrijkste beeldhouwer voor de kerk van Santa Maria dei Miracoli in {{Wp|Venetië (stad)|Venetië}} in de periode 1481-1489, de {{Wp|Scuola Grande di San Marco|Scuola Grande di San Marco}}, en van de San Giobbe in dezelfde stad. De graftombe voor de {{Wp|Zanetti (familie)|Zanetti}}-familie (1485, in de kathedraal van {{Wp|Treviso (stad)|Treviso}}) wordt beschouwd als een van zijn belangrijkste monumenten. Hij heeft ook heiligen en de maagd Maria afgebeeld op de muren van enkele rooms-katholieke kerken. De Amerikaanse dichter [[Amerikaanse literatuur|Ezra Pound]] vermeldde hem in versregel 27 van zijn ''Canto XLV'' als eerste in een lijst van Italiaanse renaissancekunstenaars die hij bewonderde. {{Sub}} 3yamf09cywsczffey0djwcryx3gbpge 0 25675 427305 208750 2026-05-17T06:56:48Z Erik Baas 2193 lf 427305 wikitext text/x-wiki {{Index Italiaanse renaissance}} '''Girolamo Mei''' ({{Wp|Florence (stad)|Florence}}, 27 mei 1519 - {{Wp|Rome (stad)|Rome}}, juli 1594) was een Italiaans historicus en humanist, beroemd in de muziekgeschiedenis voor het verstrekken van de intellectuele impuls aan de {{Wp|Camerata fiorentina|Florentijnse Camerata}}, die probeerde het Oudgriekse muziekdrama te doen herleven. Girolamo Mei was de eerste Europeaan na {{Wp|Boëthius|Boëthius}} die een uitvoerige studie maakte van de oude Griekse muziektheorie. Hij schreef zijn bevindingen neer in een voor de muziekgeschiedenis belangrijke verhandeling, ''{{Wp|De modis musicis antiquorum|De modis musicis antiquorum}}''. {{Sub}} sltjilkfi2k705jwnsph0vf3uf5uhsa 0 25676 427308 308185 2026-05-17T06:56:50Z Erik Baas 2193 lf 427308 wikitext text/x-wiki {{Index Italiaanse renaissance}} [[Bestand:La vierge à l'enfant et deux anges, Matteo di Giovanni.jpg|left|thumb|Matteo di Giovanni: ''Maagd met kind en twee engelen''. Omstreeks 1485-1490]] '''Matteo di Giovanni''', ook '''Matteo da Siena''' of '''Matteo di Giovanni di Bartolo''' genoemd ({{Wp|Sansepolcro|Sansepolcro}}, ca. 1430 - {{Wp|Siena (stad)|Siena}}, 1495) was een Italiaans kunstschilder uit de {{Wp|Italiaanse renaissance/Siënese schilderschool|Siënese schilderschool}} in de tijd van de Italiaanse renaissance. Hij is in Siena vanaf ongeveer 1452 aanwezig, en het is waarschijnlijk dat hij tijdens zijn vroegste opleiding aldaar de invloed heeft ondergaan van het werk van zijn tijdgenoot {{Wp|Piero della Francesca|Piero della Francesca}}. Hij werkte er ook onder leiding van {{Wp|Lorenzo di Pietro|Lorenzo di Pietro}}. Hij zou in 1465 het schilderij ''De doop van Christus'' van Piero della Francesca afgewerkt hebben dat nu bewaard wordt in de {{Wp|National Gallery (Londen)|National Gallery}} in Londen. Zijn meesterwerk is de ''Madonna della Neve'' (Madonna van de Sneeuw) uit 1477, in de Chiesa di Santa Maria delle Nevi van Siena. Hij was de meester van {{Wp|Guidoccio Cozzarelli|Guidoccio Cozzarelli}}. {{Sub}} joo1wiw7vbsz3tn7qlgpsdvaa1z6kg4 0 25677 427304 308176 2026-05-17T06:56:46Z Erik Baas 2193 lf 427304 wikitext text/x-wiki {{Index Italiaanse renaissance}} [[Bestand:Taddeo di Bartolo self-portrait.jpg|left|thumb|Taddeo di Bartolo: zelfportret als {{Wp|Sint-Thaddeus|Sint-Thaddeus}}, 1401]] '''Taddeo di Bartolo''' (Siena, 1362 of 1363- Siena, 26 augustus 1422), ook bekend als Taddeo Bartoli, was een Italiaans schilder van de {{Wp|Sienese school|Sienese school}} tijdens de {{Wp|vroege Renaissance|vroege Renaissance}}. Hij is een van de kunstenaars die [[Italiaanse renaissance/Giorgio Vasari|Vasari]] beschreef in zijn ''Le Vite delle più eccellenti Pittori, scultori, ed. architettori'' (de [[Italiaanse renaissance/Levens van de uitmuntendste Italiaanse architecten, schilders en beeldhouwers|Levens van de uitmuntendste Italiaanse architecten, schilders en beeldhouwers]]). Vasari beweerde dat hij de oom was van {{Wp|Domenico di Bartolo|Domenico di Bartolo}}. == Werken == *Een {{Wp|Fresco (schilderterm)|fresco}} in het Collegiata di San Gimignano die het {{Wp|Het Laatste Avondmaal (Jezus)|laatste avondmaal}} uitbeeldt. Een schilderij van Taddeo van Sint-Gimignano die de stad {{Wp|San Gimignano|San Gimignano}} in zijn schoot houdt (1391) is daar eveneens te bezichtigen in het Museo Civico. *Een {{Wp|triptiek|triptiek}} ''Maagd en kind met de heilige Johannes de Doper en Sint Andreas'' uit ca. 1395 wordt tentoongesteld in het Museum voor Schone Kunsten in {{Wp|Boedapest|Boedapest}}. *Een enorm drieluik, ''Hemelvaart van de Maagd'', geschilderd in 1401, bevindt zich in het 16e-eeuwse Duomo Santa Maria dell'Assunta te {{Wp|Montepulciano|Montepulciano}}. *Taddeo's ''Madonna met Kind, Vier Engelen en de heilige {{Wp|Johannes de Doper|Johannes de Doper}} en {{Wp|Andreas (apostel)|Sint-Andreas}}'' kan worden gezien in het Oratorium van de gemeenschap van de heilige Catharina van de Nacht te Santa Maria della Scala in Siena. *Ook schilderde hij {{Wp|Allegorie (beeldende kunst)|allegorieën}} en figuren uit de [[Ab Urbe Condita/Inleiding & inhoud|geschiedenis van Rome]] (1413-14), en ''De begrafenis van de {{Wp|Maria (moeder van Jezus)|Maagd}}'' (1409) in het Palazzo Pubblico in Siena. *Een ''Madonna en Kind'' (ca. 1400), uitgevoerd in [[Schilderen/Verf|tempera]] en [[Schilderen/Olieverf|olieverf]] op paneel, is gelegen in het Wadsworth Atheneum. Nog een ''Madonna met Kind'' is in de collectie van het Museum voor Schone Kunsten te {{Wp|San Francisco|San Francisco}} in Californië, en nog een ''Madonna met Kind'' is gehuisvest in het Musee du Petit Palais in het Franse {{Wp|Avignon|Avignon}}. {{Sub}} cg40k9bkspa481nigp7rhlhnc4m2n2k 0 25679 427307 308192 2026-05-17T06:56:49Z Erik Baas 2193 lf 427307 wikitext text/x-wiki {{Index Italiaanse renaissance}} [[Bestand:Chiavari-IMG 0503.JPG|left|thumb|Palazzo Rocca van Bartolommeo Bianco te {{Wp|Chiavari|Chiavari}}, 1629]] '''Bartolommeo Bianco''' of ''Bartolomeo Bianco van Como'', (1590-1657) was een {{Wp|Genua (stad)|Genuese}} architect uit de vroege {{Wp|Barok (stijlperiode)|barok}}. Hij was de ontwerper van verscheidene paleizen in Genua en van het centrale gebouw van de {{Wp|Universiteit van Genua|Universiteit van Genua}}. Een van zijn gebouwen is het {{Wp|Palazzo Balbi|Palazzo Balbi}}. Hij stierf in het tweede jaar van de twee jaar durende {{Wp|Pest (ziekte)|pestepidemie}} die de bevolking van de stad halveerde. {{Sub}} fxutrdmq9vmni0wi7sg8ebkr82ltp74 0 25680 427311 344440 2026-05-17T06:56:54Z Erik Baas 2193 lf 427311 wikitext text/x-wiki {{Index Italiaanse renaissance}} [[Bestand:Ambrogio de Predis - Maximilian I Holy Roman Emperor.jpg|left|thumb|Portret van keizer Maximiliaan door Giovanni Ambrogio de Predis, 1502]] [[Bestand:Ambrogio de Predis (workshop) - Bianca Maria Sforza (Kunsthistorisches Museum Wien).jpg|left|thumb|Portret van Bianca Maria Sforza door Giovanni Ambrogio de Predis, ca. 1493]] '''Giovanni Ambrogio de Predis''' ('''Preda''', ca. 1455 - ca. 1508) was een Italiaans renaissanceschilder uit {{Wp|Milaan (stad)|Milaan}}. Van hem is bekend dat hij met {{Wp|Leonardo da Vinci|Leonardo da Vinci}} en met zijn eigen broer Evangelis heeft samengewerkt aan het altaarstuk van de ''{{Wp|Maagd op de rotsen|Maagd op de rotsen}}'' voor de 'Broederschap van de conceptie'. Hij bouwde een reputatie op als portretschilder en schilder van {{Wp|Miniatuur (schilderij)|miniaturen}} en werkte in opdracht voor het hof van {{Wp|Ludovico Sforza|Ludovico Sforza}}. Voordat keizer {{Wp|Maximiliaan I van het Heilige Roomse Rijk|Maximiliaan I}} bereid was om te trouwen met Ludovico Sforza's nicht verzocht hij om een portret van haar, om een idee te krijgen van haar uiterlijk. Predis kreeg de opdracht. Na haar huwelijk volgde Predis haar in 1493 naar {{Wp|Innsbruck|Innsbruck}}. Na een jaar keerde hij terug naar Milaan, waar hij onder meer munten, wandtapijten en toneeldecors ontwierp. In 1502 produceerde hij zijn enig overgeleverd, gesigneerd en gedateerd werk: een portret van keizer Maximiliaan. Veel van de artistieke productie van Predis blijft onderwerp van dispuut. Tijdens een gerechtelijk proces over het altaarstuk beweerden de broers dat zij de zijpanelen voor de 'Maagd op de rotsen' (nu in de {{Wp|National Gallery (Londen)|National Gallery}} te Londen geschilderd zouden hebben. Dit wordt nu algemeen aanvaard door kunsthistorici. {{Sub}} hf96p60fgkcnjqbxh6cxa8fpuewghsw 0 25681 427309 308215 2026-05-17T06:56:50Z Erik Baas 2193 lf 427309 wikitext text/x-wiki {{Index Italiaanse renaissance}} [[Bestand:Pietro lorenzetti, compianto (dettaglio) basilica inferiore di assisi (1310-1329).jpg|left|thumb|Pietro Lorenzetti:''De bewening van Christus'', basiliek van Assisi]] '''Pietro Lorenzetti''' of '''Pietro Laurati''' ({{Wp|Siena (stad)|Siena}}, ca. 1280 - Siena, 1348) was een Italiaans schilder die ongeveer tussen 1306 en 1345 actief was. Hij wordt tot de meesters van de {{Wp|School van Siena|School van Siena}} (''scuola senese'') gerekend. Lorenzetti werd beïnvloed door {{Wp|Giovanni Pisano|Giovanni Pisano}} en {{Wp|Giotto di Bondone|Giotto}}, en werkte samen met {{Wp|Simone Martini|Simone Martini}} in {{Wp|Assisi|Assisi}}. Hij en zijn broer, {{Wp|Ambrogio Lorenzetti|Ambrogio Lorenzetti}}, introduceerden het naturalisme in de Sienese kunst. In hun experimenten met driedimensionale en ruimtelijke composities waren ze voorlopers van de kunst van de renaissance. Veel van zijn religieuze werken bevonden zich in kerken in Siena, {{Wp|Arezzo (stad)|Arezzo}} en Assisi. Een van zijn laatste werken is ''de Geboorte van de Maagd'' (1342), nu in het {{Wp|Museo dell'Opera del Duomo|Museo dell'Opera del Duomo}}. Zijn meesterwerk is een {{Wp|fresco (schilderterm)|fresco}} in {{Wp|Tempera|tempera}}, de decoratie van de laagste kerk van de basiliek van San Francesco d'Assisi. Hij schilderde er een reeks grote panelen over de ''Kruisiging'', ''Kruisafneming'' en ''Graflegging''. In deze werken voert hij grootse figuren op die emotioneel op elkaar reageren. Dit betekende een breuk met zijn vroegere Icoonkunst, vlakke uitbeeldingen van figuren zonder veel interactie. In dit schilderij en in andere werken van de kerk is de invloed merkbaar van Giotto's verhalende fresco's in de Bardi en Peruzzi kapellen van de Santa Croce in {{Wp|Florence (stad)|Florence}}. [[Italiaanse renaissance/Giorgio Vasari|Giorgio Vasari]] nam in zijn 'Levens' een biografie op van Lorenzetti. {{Sub}} 07bmrae96yy03h219reoudzw4fkcpep 0 25682 427306 400920 2026-05-17T06:56:49Z Erik Baas 2193 lf 427306 wikitext text/x-wiki {{Index Italiaanse renaissance}} [[Bestand:Panel Fonte Gaia Siena n3.jpg|left|thumb|Jacopo della Quercia: paneel van de 'Fontein der vreugde' op het piazza del Campo in Siena.]] {{Nowrap|'''Jacopo della Quercia'''}} (ca. 1374 - 20 oktober 1438) was een Italiaans beeldhouwer uit de Italiaanse renaissance, een tijdgenoot van {{Wp|Filippo Brunelleschi|Brunelleschi}}, {{Wp|Lorenzo Ghiberti|Ghiberti}} en {{Wp|Donatello|Donatello}}. Hij wordt beschouwd als een voorloper van {{Wp|Michelangelo Buonarroti|Michelangelo}}. In zijn sculpturen zoekt Jacopo della Quercia naar een synthese tussen de {{Wp|Gotiek|gotische}} beeldhouwkunst van {{Wp|Giovanni Pisano|Giovanni Pisano}} en de op klassieke voorbeelden geïnspireerde {{Wp|Florence (stad)|Florentijnse}} beeldhouwers uit de renaissance. Hij is vooral bekend om zijn monumentale, van grote vitaliteit doordrongen figuren. Hij kreeg niet meteen volgelingen, maar in het werk van Michelangelo vinden we gelijkaardige stijlkenmerken terug. {{Sub}} cjy14ufndp705lo7nlrwqi34ff82ibw 0 25683 427315 308175 2026-05-17T06:57:27Z Erik Baas 2193 lf 427315 wikitext text/x-wiki {{Index Italiaanse renaissance}} [[Bestand:Paris Bordone 002.jpg|left|thumb|300px|''[[Venus (mythologie)|Venus]] en {{Wp|Mars (mythologie)|Mars}} met {{Wp|Cupido (mythologie)|Cupido}}'' door Paris Bordone, geschilderd tussen 1559 en 1560.]] '''Paris Bordone''' ({{Wp|Treviso (stad)|Treviso}}, 1500 - {{Wp|Venetië (stad)|Venetië}}, 19 januari 1570) was een Italiaans schilder van de {{Wp|Venetiaanse School (beeldende kunst)|Venetiaanse School}} in de periode van de Italiaanse renaissance. Paris Bordone was een leerling van {{Wp|Titiaan|Titiaan}} en van [[Italiaanse renaissance/Giorgio Vasari|Giorgio Vasari]]. Vasari onderwees hem in Venetië in grammatica en muziek. Titiaan verliet hij na een tijd door een ruzie die nooit werd bijgelegd. Mogelijk kreeg hij daardoor in Italië weinig staatsopdrachten. In 1538 ontbood {{Wp|Frans I van Frankrijk|Frans I}} hem naar Frankrijk, waar hij de koning en de voornaamste heren en dames van het hof schilderde. Overladen met lof ging hij terug naar Venetië, waar hij op 19 januari 1570 overleed. Bij zijn terugkeer uit Frankrijk bleef hij een tijd in {{Wp|Augsburg (stad)|Augsburg}}, waar hij in 1540 als portretschilder voor de {{Wp|Fugger|Fuggers}} werkte. Hij was ook actief in Treviso, {{Wp|Vicenza (stad)|Vicenza}}, {{Wp|Crema (Italië)|Crema}}, {{Wp|Genua (stad)|Genua}} en {{Wp|Turijn (stad)|Turijn}}. Van zijn talrijke portretten, hoofdzakelijk van vrouwen, gaat een betoverende aantrekkingskracht uit door het prachtige coloriet waar hij gebruik van maakt. Hij schilderde ook grootse, helder en krachtig opgezette taferelen uit de geschiedenis. Zijn geïdealiseerde vrouwelijke figuren zien er elegant en verfijnd uit. Daarnaast schilderde hij eveneens {{Wp|allegorie (beeldende kunst)|allegorieën}} en {{Wp|Mythologie|mythologische}} taferelen. == Werkzaamheid per periode == * Venetië 1508 - 1571 * Vicenza 1521 * Venetië 1523 - 1535 (van 1530 tot 1532 als '''meester'' in het Venetiaanse schildersgilde geregistreerd.&nbsp;<ref name="Kunstbus">Bron:[https://www.kunstbus.nl/kunst/paris+bordone.html Kunstbus over Paris Bordone]</ref> * {{Wp|Belluno (stad)|Belluno}} 1530 - 1540 * {{Wp|Fontainebleau|Fontainebleau}} 1538 - 1559&nbsp;<ref name="Kunstbus"/> * Treviso ca. 1550 - 1560 * Crema * {{Wp|Milaan (stad)|Milaan}} ca. 1558 ==voetnoten== {{References}} {{Sub}} 1hz9nmp3n73f81bqvge8rd6ual88mps 0 25684 427316 208691 2026-05-17T06:57:28Z Erik Baas 2193 lf 427316 wikitext text/x-wiki {{Index Italiaanse renaissance}} [[Bestand:Princess Laurana Louvre MR2597.jpg|left|thumb|''Buste van een prinses'', Francesco Laurana, marmer, ca. 1471]] '''Francesco Laurana''', (ca. 1430 - vóór 12 maart 1502) was een in {{Wp|Dalmatië (regio)|Dalmatië}} geboren beeldhouwer. In {{Wp|Kroatië|Kroatië}} was hij ook bekend als '''Frane Vranjanin'''. Hij was een van de belangrijkste en meest complexe beeldhouwers van de 15e eeuw. Zijn beste werken ontstonden in de traditie van de ateliers waarbij verschillende kunstenaars samenwerkten. Vanaf de late 19e eeuw was er in het bijzonder voor zijn bustes een hernieuwde belangstelling en fascinatie. Zijn latere werk in Frankrijk vertoont invloeden van het noordelijk realisme dat afwezig was in het werk dat hij uitvoerde in Italië. == Oeuvre == * ''Busto di nobildonna'' in gekleurd marmer (1487) - Kunsthistorisches Museum in {{Wp|Wenen (Oostenrijk)|Wenen}} * ''Buste van Isabella van Aragon '' - Kunsthistorisches Museum in Wenen, * ''Buste van Battista Sforza'' - Museum van {{Wp|Bargello|Bargello}} in {{Wp|Florence (stad)|Florence}}, * ''Retablo della salita al Calvario'', {{Wp|retabel|retabel}} met de beklimming van de Calvarieberg - Saint-Didier d'Avignon * ''Tomba di Giovanni Cossa'' - Sainte-Marthe de Tarascon * ''Monument ter dodenherdenking'' - Charles du Maine, Le Mans * ''Graftombe van Pietro Speciale'' - Kerk van San Francesco d'Assisi te Palermo * ''Busto di giovanetto'' * ''Busto marmoreo di donna'' - The Frick Collection, New York {{Sub}} 0cm1omtn5x3wyagc110mmbufylannod 0 25685 427318 319681 2026-05-17T06:57:29Z Erik Baas 2193 lf 427318 wikitext text/x-wiki {{Index Italiaanse renaissance}} [[Bestand:Accademia - Presentazione dell'anello al doge di Paris Bordone.jpg|left|200 px|thumb|De overhandiging van de ring aan de doge van Venetië, door Paris Bordone, 1534]] [[Bestand:Veronese Allegory of Wisdom and Strength.jpg|left|thumb|200 px|Allegorie van wijsheid en kracht, door Veronese, 1580]] De '''Venetiaanse School''' in de kunst was een school binnen de Italiaanse schilderkunst die ontstond in de 16e eeuw tijdens de Italiaanse renaissance en een tweede bloei kende gedurende de 18e eeuw. In 16e eeuw werd de Venetiaanse schilderkunst ontwikkeld uit invloeden van de {{Wp|Padua (stad)|Paduaanse}} School en {{Wp|Antonello da Messina|Antonello da Messina}}, die [[Schilderen/Olieverf|olieverftechniek]] van de {{Wp|Jan van Eyck|gebroeders Van Eyck}} introduceerde. Het Venetiaans palet onderscheidt zich van andere Italiaanse scholen door de diepe, warme kleuren die krachtig worden opgebracht. Vroege meesters waren de families {{Wp|Jacopo Bellini|Bellini}} en {{Wp|Vivarini|Vivarini}}, gevolgd door {{Wp|Giorgione|Giorgione}}, {{Wp|Titiaan|Titiaan}}, {{Wp|Tintoretto|Tintoretto}} en {{Wp|Veronese|Veronese}}. In de 18e eeuw beleefde de Venetiaanse schilderkunst een renaissance in de decoratieve schilderkunst van {{Wp|Giambattista Tiepolo|Tiepolo}} en de panoramische landschappen van {{Wp|Canaletto|analetto}} en {{Wp|Francesco Guardi|Guardi}}. == Belangrijkste vertegenwoordigers == * {{Wp|Battista d'Agnolo|Battista d'Agnolo}} * {{Wp|Marco Antonio Bassetti|Marco Antonio Bassetti}} * {{Wp|Alessandro Bonvicino|Alessandro Bonvicino}} * {{Wp|Antonio Boselli|Antonio Boselli}} * {{Wp|Giovanni Bellini|Giovanni Bellini}} (~1425-1433 - 1516) * {{Wp|Gentile Bellini|Gentile Bellini}} (~1428 - ~1507) * {{Wp|Lazzaro Bastiani|Lazzaro Bastiani}} (1449 - 1512) * {{Wp|Vittore Carpaccio|Vittore Carpaccio}} (~1460 - ~1526) * {{Wp|Titiaan|Titiaan}} (1490 - 1576) * [[Italiaanse renaissance/Paris Bordone|Paris Bordone]] (1495 - 1570) * {{Wp|Domenico Fetti|Domenico Fetti}} (1589 - 1624) * Atelier van Bassano (famille): ** de vader {{Wp|Jacopo Bassano|Jacopo Bassano}} (1515 - 1592) ** {{Wp|Leandro Bassano|Leandro Bassano}} (1557 - 1622) **{{Wp|Francesco Bassano de jonge|Francesco Bassano de jonge}} (1559 - 1592) ** {{Wp|Gerolamo Bassano|Gerolamo Bassano}} (1566 - 1621) ** {{Wp|Giovanni Battista Bassano|Giovanni Battista Bassano}} (1553 - 1613) * Atelier van {{Wp|Vivarini|Vivarini}} : ** {{Wp|Bartolomeo Vivarini|Bartolomeo Vivarini}} (ca. 1432 - ca.1495) ** {{Wp|Antonio Vivarini|Antonio Vivarini}} (1415 - 1480) ** {{Wp|Alvise Vivarini|Alvise Vivarini}} (ca.1445 - tussen 1503 et 1505) {{Sub}} okq0ab7quixmfdf00cyddbc62scmz56 0 25687 427313 308228 2026-05-17T06:57:25Z Erik Baas 2193 lf 427313 wikitext text/x-wiki {{Index Italiaanse renaissance}} [[Bestand:Paolo Uccello 006.jpg|left|thumb|300 px|Paolo Uccello: Fresco in de Maria Novella in Florence over de {{Wp|Genesis (boek)|Genesis}}]] '''Historia''' is een centraal begrip in de verhandeling ''De pictura'' (1435) over de schilderkunst van de Florentijnse humanist [[Italiaanse renaissance/Beeldende kunsten|Leon Battista Alberti]]. Met 'historia' bedoelde Alberti dat het kunstwerk een 'verhaal' moest vertellen, op zodanige wijze dat het verloop van de gebeurtenissen werd uitgebeeld. Eerst diende de kunstenaar een decor of toneel te creëren, een achtergrond waartegen alles zich afspeelde. Bij voorkeur moest deze ruimte driedimensionaal gemaakt worden om de illusie van werkelijkheid te versterken. Binnen deze illusionistische ruimte speelden de afgebeelde personages hun rol. De beheersing van het {{Wp|Lijnperspectief|perspectief}} werd hierdoor voor de kunstenaar onontbeerlijk. Een voorbeeld van een kunstenaar die volgens Alberti's aanwijzingen werkte was {{Wp|Paolo Uccello|Paolo Uccello}}, die zich met overgave wijdde aan het scheppen van ruimte door toepassing van meetkunde en perspectief. Hij schilderde onder meer een {{Wp|Fresco (schilderterm)|fresco}} in de kloostergang van een Florentijnse kerk, met de 'historia' van 'De zondvloed' (1446-48). {{Sub}} 526pmy8dc9x7tv5l9wst1uypuldm8c3 0 25688 427312 389165 2026-05-17T06:57:24Z Erik Baas 2193 lf 427312 wikitext text/x-wiki {{Index Italiaanse renaissance}} [[Bestand:Domenico di Michelino Dante Duomo Florence duomofirenze.it.jpg|left|thumb|300 px|Dante die een exemplaar van zijn ''La Divina Commedia'' in zijn hand houdt. [[Fresco (schilderterm)|Fresco]] uit 1465]] '''Trecento''' (Italiaans voor ''300'', of voor "mille trecento", ''1300'') verwijst naar de 14e eeuw in de Italiaanse culturele geschiedenis. Vaak wordt Trecento beschouwd als het begin van de renaissance in de [[kunstgeschiedenis]]. Schilders uit het Trecento zijn de Florentijn {{Wp|Giotto di Bondone|Giotto di Bondone}}, evenals schilders van de Siënese School. Deze werd de belangrijkste Italiaanse school van de eeuw, en omvat schilders als [[Duccio]], [[Simone Martini]], [[Italiaanse renaissance/Lippo Memmi|Lippo Memmi]], [[Ambrogio Lorenzetti]] en zijn broer [[Italiaanse renaissance/Pietro|Pietro]]. Belangrijke beeldhouwers omvatten twee leerlingen van [[Giovanni Pisano]]: [[Arnolfo di Cambio]] en [[Italiaanse renaissance/Tino di Camaino|Tino di Camaino]], en [[Italiaanse renaissance/Bonino da Campione|Bonino da Campione]]. Het ''Trecento'' is ook bekend als een tijd van verhoogde literaire activiteit, met schrijvers die in de volkstaal werken in plaats van het Latijn. [[Dante Alighieri|Dante]], [[Francesco Petrarca|Petrarca]] en [[Giovanni Boccaccio|Boccaccio]] zijn de belangrijkste schrijvers van deze periode. Dante schreef zijn beroemde ''[[Wereldliteratuur/De goddelijke komedie|La Divina Commedia]]'' (De Goddelijke Komedie), een representatie van het middeleeuwse wereldbeeld, en Petrarca schreef onder invloed van de Provençaalse troubadours prachtige verzen in lyrische stijl. Voor de muziek betekende het ''Trecento'' een periode van sterke activiteit in Italië, gestimuleerd door veelvuldige contacten en uitwisseling met Franse muzikanten en componisten. De nadruk kwam nu meer te liggen op wereldlijke liederen (in het bijzonder liefdeslyriek) en veel van de ons overgeleverde muziek uit die tijd is {{Wp|polyfonie|polyfonisch}}. Vooral de invloed van de troubadours die naar Italië kwamen vanwege de vervolging van de {{Wp|Katharen|Albigenzen}} in de vroege 13e eeuw, was aanzienlijk. Musici van het ''Trecento'' zijn de beroemde [[Francesco Landini]], evenals [[Italiaanse renaissance/Gherardello da Firenze|Gherardello da Firenze]], [[Andrea da Firenze]], [[Giovanni da Firenze]], [[Paolo da Firenze]] ''(Paolo Tenorista)'', [[Donato da Cascia]], [[Niccolò da Perugia]], [[Maestro Piero]], [[Bartolino da Padova]], [[Giovanni da Cascia]], en [[Vincenzo da Rimini]]. {{Sub}} nj13gzi0gqpio42wr4n952t623hnd5t 0 25689 427314 426963 2026-05-17T06:57:27Z Erik Baas 2193 lf 427314 wikitext text/x-wiki {{Index Italiaanse renaissance}} Met de term '''vroegrenaissance''' wordt in de kunstgeschiedenis verwezen naar de (schilder)kunst uit het begin van de Italiaanse renaissance. In 1401 organiseerde het stadsbestuur van Florence een wedstrijd om bronzen deuren voor de doopkapel van de kathedraal te sculpteren. Zeven jonge beeldhouwers schreven zich in. Onder hen bevonden zich Filippo Brunelleschi, Donatello en de latere winnaar, Lorenzo Ghiberti. Brunelleschi werd het bekendst als de architect van de koepel van de dom en de kerk van San Lorenzo. Hij creëerde ook een aantal beeldhouwwerken waaronder een levensgroot en heel realistisch kruisbeeld in de Santa Maria Novella. Zijn studie van het perspectief, zo wordt aangenomen, zou later de schilder Tommaso Masaccio beïnvloeden. Donatello werd bekend als de grootste beeldhouwer uit de vroegrenaissance. Een van zijn meesterwerken is het erotische standbeeld van David (een van de iconen van de Florentijnse republiek) en zijn grote monument voor ''Gattamelata'', het eerste grote bronzen ruiterstandbeeld sinds het Romeinse Keizerrijk. {| {{Wikitable}} | | [[Bestand:Ghiberticompetition.jpg|thumb|Lorenzo Ghiberti's bijdrage voor de competitie met de bronzen deuren]] | [[Bestand:Cappella brancacci, testina 01.JPG|thumb|left|Fresco's in de Cappella brancacci van Masaccio]] |} {| {{Wikitable}} | | [[Bestand:Gs287.jpg|thumb|Standbeeld van Gattemelata door Donatello]] | [[Bestand:Donatello david plaster replica front torso 996px wide.jpg|left|thumb|Gedeelte van de David van Donatello.]] |} Donatello's tijdgenoot Massacio was de schilderkunstige afstammeling van Giotto, wiens naturalisme in gelaatsuitdrukkingen en lichaamshoudingen hij verder ontwikkelde. Massacio maakte verschillende schilderijen op paneel, maar is vooral bekend van de fresco's die hij samen met de oudere kunstenaar Masolin in de Brancacci-kapel schilderde. Deze kunstwerken zouden grote invloed hebben op latere schilders zoals Michelangelo en Fra Angelico, met name in diens fresco's in het klooster van San Marco in Florence. De behandeling van perspectief en licht in de schilderkunst was van bijzonder belang in de 15e eeuwse Florentijnse schilderkunst. Paolo Uccello was zo geobsedeerd door de problemen die het perspectief stelde dat hij er volgens Vasari bijna niet van kon slapen. Zijn oplossingen zijn te zien in zijn meesterwerk, de ''Slag bij San Romano''. Piero della Francesca maakte systematische en wetenschappelijke studies van zowel licht als lineair perspectief, waarvan de resultaten gezien kunnen worden in zijn frescoreeks over ''de geschiedenis van het Ware Kruis'' in San Francesco te Arezzo. In Napels maakte Antonello da Messina omstreeks 1450, eerder dan andere Italiaanse schilders gebruik van [[Schilderen/Olieverf|olieverf]] voor portretten en religieuze schilderijen. Hij bracht deze techniek naar het noorden en beïnvloedde zo de Venetiaanse schilders. Een van de belangrijkste schilders van Noord-Italië was Andrea Mantegna. Het einde van de vroegrenaissance in de Italiaanse kunst wordt eveneens gemarkeerd door een bijzondere opdracht aan enkele kunstenaars, echter niet als concurrenten deze keer. Paus Sixtus IV, die de Sixtijnse Kapel had laten verbouwen, gaf nu opdracht aan een groep kunstenaars (Botticelli, Perugino, Ghirlandaio en Cosimo Rosselli) om de muur te versieren met fresco's over het leven van Christus en van Mozes. In de zestien grote schilderijen maakten de kunstenaars gebruik van de nieuwe technieken van belichting, lineair en atmosferisch perspectief, anatomie, verkortingen en karakterisering die waren vervolmaakt in de grote Florentijnse ateliers van Lorenzo Ghiberti, Andrea del Verrocchio, Domenico Ghirlandaio en Pietro Perugino. {{Sub}} irfka04ksp45owjeu4xsf5ur2e6lku0 0 25690 427320 346812 2026-05-17T06:57:30Z Erik Baas 2193 lf 427320 wikitext text/x-wiki {{Index Italiaanse renaissance}} De naam '''hoogrenaissance''' wordt gegeven aan de korte periode van ongeveer 1495 tot 1520 toen de renaissance op haar hoogtepunt was. In die tijd was het pauselijke Rome het centrum van artistieke bedrijvigheid. Opvallende projecten en kunstwerken uit deze tijd waren Donato Bramante's ontwerp voor de nieuwe [Sint-Pietersbasiliek in Rome, Leonardo da Vinci's ''Het Laatste Avondmaal '', ''Mona Lisa'' en 'De dame met de hermelijn'', Rafaëls altaarstuk, de ''Sixtijnse Madonna'', Michelangelo's sculpturen ''David'', 'Mozes'' en zijn fresco's op het plafond van de Sixtijnse Kapel. De hoogrenaissance wordt algemeen geacht te zijn ontstaan in de late jaren 1490, toen Leonardo da Vinci zijn Laatste Avondmaal in Milaan schilderde. De schilderijen in het Vaticaan van Michelangelo en Rafaël vormen het eindpunt van de stijl in de schilderkunst. De stijl werd geïntroduceerd in de architectuur door Donato Bramante, die in 1502 het Tempietto bouwde dat met zijn majestueuze verhoudingen een herleving van oude Romeinse architectuur inluidde. hoogrenaissance beeldhouwkunst, zoals wordt geïllustreerd door de Pietà van Michelangelo en zijn ''David'', wordt gekenmerkt door een ideale balans tussen statische compositie en beweging. De serene sfeer en heldere kleuren van Giorgione en Titiaan vertegenwoordigen de hoogrenaissance in Venetië. De Duitse schilder Albrecht Dürer wordt beschouwd als een van de belangrijkste vertegenwoordigers van de renaissance ten noorden van de Alpen. Vooral zijn gravures zijn heel bekend en geliefd geworden. {| class="wikitable" | | [[Bestand:Mona Lisa, by Leonardo da Vinci, from C2RMF retouched.jpg|140 px|left|thumb|Mona Lisa van Leonardo da Vinci]] | [[Bestand:Petersdom von Engelsburg gesehen.jpg|240 px|thumb|Sint-Pietersbasiliek in Rome, met Bramante en Michelangelo als architecten]] | [[Bestand:David von Michelangelo.jpg|140 px|thumb|David van Michelangelo]] |} ;Enkele belangrijke meesters uit deze periode zijn: * Donato Bramante (architect en kunstschilder) * Francesco Brambilla (beeldhouwer) * Michelangelo Buonarroti (architect, beeldhouwer en kunstschilder) * Leonardo da Vinci (architect, beeldhouwer en kunstschilder) * Andrea di Alessandro (beeldhouwer) * Giorgione (kunstschilder) * Mateo Gucci (architect en beeldhouwer) * Titiaan (kunstschilder) * Giovanni Bellini (kunstschilder) * Rafaël Santi (architect en kunstschilder) * Dosso Dossi (kunstschilder) * Piero di Cosimo (kunstschilder) * Pietro Lombardo (architect en beeldhouwer) * Baldassare Peruzzi (architect en kunstschilder) * Bartolommeo Berrecci (architect) * Francesco da Sangallo (beeldhouwer) * Dosso Dossi (kunstschilder) {{Sub}} h6w4551lny7hzp28elsis3ncrtr1kyj 0 25691 427322 308198 2026-05-17T06:57:30Z Erik Baas 2193 lf 427322 wikitext text/x-wiki {{Index Italiaanse renaissance}} [[Bestand:jacburc2.gif|thumb|200px|left|Portret van Jacob Burckhardt uit 1892]] '''Die Kultur der Renaissance in Italien''' (De cultuur van de Renaissance in Italië) is een uit 1860 daterend werk over de Italiaanse Renaissance van de hand van de Zwitserse historicus '''Jacob Burckhardt'''. Samen met zijn ''Die Geschichte der Renaissance in Italien'' uit 1867 behoort het tot de klassieken over de {{Wp|historiografie|historiografie}} van de renaissance. Burckhardt onderzocht de door historici tot dan toe veronachtzaamde {{Wp|Kroniek|kronieken}} uit de renaissance zelf om het politieke en culturele klimaat van de periode te onderzoeken. In zijn boek benadrukte hij vooral de contrasten tussen middeleeuwen en de renaissance die hij als 'Führerin' beschouwde van een nieuw tijdperk dat voor de mens was aangebroken. Het vreemde aan dit boek is misschien wel dat Burckhardt, als kunsthistoricus in dit historiografisch werk maar weinig aandacht had voor de kunst in de renaissance. Later zou hij in ''Die Geschichte der Renaissance in Italien'' (1867) wel de architectuur van de renaissance behandelen. == Inhoud == In ''De cultuur van de Renaissance in Italië'' beschrijft Burckhardt de Italiaanse renaissance als een breuk met de Middeleeuwen en het begin van de {{Wp|Nieuwe Tijd|Nieuwe Tijd}}. Het werk bestaat uit zes delen: # Deel een: De staat als kunstwerk ''(Der Staat als Kunstwerk)'' # Deel twee: De ontwikkeling van het individu ''(Entwicklung des Individuums)'' # Deel drie: De wedergeboorte van de oudheid ''(Die Wiedererweckung des Altertums)'' # Deel vier: De ontdekking van de wereld en de mens ''(Die Entdeckung der Welt und des Menschen)'' # Deel vijf: De samenleving en festivals ''(Die Geselligkeit und die Feste)'' # Deel zes: Moraliteit en religie ''(Sitte und Religion)'' == Externe link == [https://www.archive.org/details/diekulturderrena02burc Originele tekst op archive.com] {{Bron|bronvermelding= *Engelstalige Wikipedia *Encyclopædia Britannica Ultimate Edition 2008: 'Jacob Burckhardt' *{{Aut|Roorda, D.J., Buisman, J.W., Burger, J.E.J.M. ''et al.''}} (1983): ''Overzicht van de nieuwe geschiedenis. De algemene geschiedenis van het einde der middeleeuwen tot 1870'', Wolters-Noordhoff, Groningen.}} {{References}} {{Sub}} h5gqlundlycdwspvx73ftsw2q7oh2rq 0 25692 427319 308216 2026-05-17T06:57:30Z Erik Baas 2193 lf 427319 wikitext text/x-wiki {{Index Italiaanse renaissance}} '''Niccolo Niccoli''' of '''Niccolò de 'Niccoli''' (1364 - 1437) was een Italiaanse humanist uit de Italiaanse renaissance. Hij werd geboren en stierf in Florence, en was een van de belangrijkste figuren in het gezelschap van andere geleerde mannen die {{Wp|Cosimo de' Medici de Oude|Cosimo de Medici}} als mecenas om zich heen verzamelde. Niccoli's belangrijkste bijdrage aan de klassieke literatuur bestond in zijn werk als kopiist en verzamelaar van oude manuscripten. Hij corrigeerde de teksten, deelde de hoofdstukken in en maakte inhoudstafels. Veel van de meest waardevolle manuscripten in de {{Wp|Laurentiaanse bibliotheek|Laurentiaanse bibliotheek}} zijn van zijn hand, waaronder die van {{Wp|Titus Lucretius Carus|Lucretius}} en van twaalf komedies van {{Wp|Titus Maccius Plautus|Plautus}}. Hij wordt ook beschouwd als de uitvinder van de cursieve letter, nu bekend als ''{{Wp|Italic|Italic}}'' of ''Cancelleresca''. {{Sub}} tgy1h6k8ttasu5xzqtumurtkqsk6gzc 0 25693 427317 414443 2026-05-17T06:57:28Z Erik Baas 2193 lf 427317 wikitext text/x-wiki {{Index Italiaanse renaissance}} [[Bestand:Matteo Maria Boiardo.gif|left|thumb|Matteo Maria Boiardo (15e eeuws schilderij van anonieme schilder)]] {{Nowrap|'''Matteo Maria Boiardo'''}} ({{Wp|Scandiano|Scandiano}}, 1441 - {{Wp|Reggio d'Émilie|Reggio d'Émilie}}, 20 december 1494) was een Italiaans renaissance&shy;dichter. In zijn jeugd was Boiardo een succesvolle imitator van de liefdes&shy;gedichten van {{Wp|Francesco Petrarca|Petrarca}}. Meer serieuze pogingen volgden met de ''Istoria Imperiale'', enkele adaptaties op basis van werk van Nepos, Apuleius, Herodotus, Xenophon, enz., en zijn ''Bucolica''. Deze werden gevolgd door een komedie, ''Il Timone'' (1487?). Zijn bekendste werk is zijn grandioze gedicht over ridderlijkheid en romantiek ''{{Wp|Orlando Innamorato|Orlando Innamorato}}''. {{Sub}} 3w0tjr39whd7tnj03qbhwkbd7ncddxl 0 25694 427324 308207 2026-05-17T06:57:34Z Erik Baas 2193 lf 427324 wikitext text/x-wiki {{Index Italiaanse renaissance}} [[Bestand:Pulci.jpg|left|thumb|Luigi Pulci,fresco van {{Wp|Filippino Lippi|Filippino Lippi}}]] '''Luigi Pulci''' (Florence, 15 augustus 1432 - {{Wp|Padua (stad)|Padua}}, 1484) was een Italiaans dichter uit de periode van de Italiaanse renaissance. Zijn meesterwerk is ''Morgante'', of ''Morgante Maggiore'', een episch gedicht in 23 canto's,&nbsp;<ref>Deel van een groot verhalend gedicht</ref> later uitgebreid tot 28. Pulci begon aan ''Morgante'' omstreeks 1460. De vroegst bekende volledige uitgave van het werk dateert van 1483. Het verhaal gaat over een {{Wp|Saracenen|Saraceense}} reus die zich bekeert tot het christendom en de ridder Orlando ''(Roland)'' volgt. De invloeden van de Franse ridderepiek zijn duidelijk, maar Pulci wisselt een ernstige toon af met komische en burleske fragmenten. Pulci's opdrachtgevers waren de Medici's, vooral {{Wp|Lorenzo I de' Medici|Lorenzo de Medici}} ('il Magnifico'), die Pulci op diplomatieke missies stuurde en optrad als zijn beschermheer. Ondertussen werden de financiën van de Pulci-familie echter slecht beheerd door zijn broers Luca (die in 1470 in de gevangenis van de schuldenaars stierf) en Bernardo. Rond 1470 ging Pulci in dienst van Robert Sanseverino, een noordelijke {{Wp|Condottieri|condottiere}} omdat die hem een groter inkomen in het vooruitzicht had gesteld. In 1484, terwijl hij met Sanseverino naar Venetië reisde, werd Pulci ziek. Hij stierf in Padua in oktober of november. ;Varia * Ook Luigi's broer Luca (1431-1470) schreef in de volkstaal. Zijn werken in het Toscaans&nbsp;<ref>Het Toscaanse dialect was standaard-Italiaans in die tijd</ref> omvatten ''Pistole'', ''Driadeo d'amore'' en ''Ciriffo Calvaneo''. * Het eerste van de ''canto's'' werd in 1822 door {{Wp|lord Byron}} vertaald in het Engels. {{Bron|bronvermelding= {{References}}}} {{Sub}} 0u5llr5h2g1m47riggchy357jnrn0k7 0 25696 427321 208789 2026-05-17T06:57:30Z Erik Baas 2193 lf 427321 wikitext text/x-wiki {{Index Italiaanse renaissance}} [[Bestand:Lorenzo Costa 007.jpg|left|thumb|Giovanni II Bentivoglio]] '''Bentivoglio''' (''Bentivoius'' in het Latijn) was een Italiaanse familie. Zij heersten gedurende lange tijd als vorsten over {{Wp|Bologna (stad)|Bologna}}. Zij waren het die de stad haar politieke autonomie bezorgden tijdens de [[Italiaanse renaissance|renaissance]]. ==Heersers van Bologna== In deze familie waren de volgende personen heerser over Bologna: * Giovanni I] van 1401 tot 1402. * Annibale I, was heerser in 1443 tot hij datzelfde jaar vermoord. * Sante I (1426-1463); van 1443 tot 1463. * Giovanni II (1443-1508); van 1463 tot hij door Paus Julius II in 1506 werd verbannen . * Annibale II keerde met de hulp van de Fransen terug naar de stad in 1511, heerste voor een jaar en werd dan vermoord. == Andere bekende familieleden == Nadat ze in 1506 uit Bologna werden verdreven, vestigde de Bentivoglio-familie zich in {{Wp|Ferrara (stad)|Ferrara}}, waar ze enkele belangrijke kerkvorsten leverden, zoals: *Kardinaal Guido Bentivoglio (1579-1641): hoewel een leerling van Galileo, was hij een van de kopstukken van de inquisitie die zijn doodsvonnis tekende. *Kardinaal Cornelio Bentivoglio (1668-1732). In de 20e eeuw werd Galeazzo Bentivoglio (1923 – 1993), die omwille van de eer van zijn familie zijn naam liet veranderen in 'Galeazzo Benti' een Italiaans acteur die in 78 films meespeelde. {{Sub}} t2ktx330s02p3aocw8x3n7ncsrjf823 2 29822 427196 427167 2026-05-17T06:05:11Z Erik Baas 2193 427196 javascript text/javascript // <nowiki> $(function () { // importScript('Gebruiker:Erik Baas/markeer.js'); /* markeer & next*/ // watisdit(); // insertTekst(); // massDelete(); automatePurgeConfirmationDialog(); // if (mw.config.get('wgTitle').indexOf("Programmeren in TI-Basic/") > -1) { autoEdit(); } // 20260420 replaceObsoleteHTMLTags(); markeerLintErrors(); addSubpagesLink(); // loadWikidataInfo(); fWikidata(); autoSave(); addPurgeTab(); // check: altijd als laatste! return; }); function autoSave() { if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 0 || mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 10) { // main, template if (mw.config.get('wgAction') == 'edit') { document.getElementById('wpSummary').value = 'lf'; setTimeout(autoSave_sub, 10000); } } return; } function autoSave_sub() { document.getElementById("wpSave").click(); return; } function fWikidata() { /* Zoek in Wikidata - bron: [[w:Gebruiker:Zanaq/fwikidata.js]] (c) 2013 Zanaq, GPL * Voegt een link "Zoek in Wikidata" toe aan de sectie "hulpmiddelen". */ var title = mw.config.get('wgTitle'); mw.util.addPortletLink('p-tb', 'https://www.wikidata.org/w/index.php?button=&title=Special%3ASearch&search=' + encodeURIComponent(title.substr(title.lastIndexOf('/') + 1)), 'Zoek in WikiData', 'ca-wikidata', 'Zoek in Wikidata'); return; }; function watisdit() { const collection = document.getElementsByClassName("cdx-button"); alert(collection[0].innerHTML + ' *** ' + collection[1].innerHTML); return; }; function autoEdit() { if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 0) { // 0=(main), 3=Overleg gebruiker, 10=Template if (mw.config.get('wgAction') == 'view') { if (mw.config.get('wgDiffOldId') == null) { // of wgDiffNewId ? window.location += '?action=edit'; } } } return; } function loadWikidataInfo() { /* Wikidata; 20260130 bron: https://nl.wikipedia.org/w/index.php?title=Wikipedia:Wikidata&oldid=70312736#Geschiedenis geeft onder paginatitel korte info over onderwerp in Wikidata */ if ( mw.config.get( 'wgNamespaceNumber' ) === 0 ) { // importScriptURI("//www.wikidata.org/w/index.php?title=User:Yair rand/WikidataInfo.js&action=raw&ctype=text/javascript"); importScriptURI("//nl.wikibooks.org/w/index.php?title=User:Erik_Baas/WikidataInfo.js&action=raw&ctype=text/javascript"); } return; } function addSubpagesLink() { /* * Voegt een link "Subpagina's" toe aan de sectie "hulpmiddelen". * Gebaseerd op de code in [[:commons:MediaWiki:Common.js]]. * Bron: https://nl.wikipedia.org/w/index.php?title=MediaWiki:Gadget-subpages.js * Onderhoud: [[User:Krinkle]] */ var i18n = { en: "Subpages", fr: "Sous-pages", nl: "Subpagina's" }; if ( [ 'Special', 'File', 'Category' ].indexOf( mw.config.get( 'wgCanonicalNamespace' ) ) === -1 ) { var text = i18n[ mw.config.get( 'wgUserLanguage' ) ] || i18n.nl; var link = mw.util.getUrl( 'Speciaal:Voorvoegselindex/' + mw.config.get( 'wgPageName' ) + '/' ); mw.util.addPortletLink( 'p-tb', link, text, '', 'Subpagina\'s van deze pagina'); }; return; } function replaceObsoleteHTMLTags() { var prev = '', sub='', subColor='', subFace='', subSize='', found='', text='', res='', X, Y, Z; var objSummary = document.getElementById('wpSummary'); var obj = document.getElementById('wpTextbox1'); if (obj == null) return; /* exit */ if (! (mw.config.get('wgPageContentModel') == 'wikitext')) return; /* exit */ var text = '' + obj.value; if (text.search(/{{Wiu[2,3]/i) > -1) { alert('Stop: werk in uitvoering!'); return; /* exit */ } createDebug(); /* <font> */ while (true) { // common pt. 1 X = /<font.*?>/i.exec(text); // .exec: if not found: X=null, X[0] etc. = undefined !! if (X == null) break; // geen font-tags X = X + ''; // !! subColor = subFace = subSize = X.replace(/(\x22|\x27)/g, ""); // - ' en " /* <font color> */ if (subColor.search(/color/i) > -1) { subColor = /color *= *[a-z,0-9,#]*/i.exec(subColor) + ''; // !! if (subColor) { subColor = subColor.replace(/ *= */, ": ") + ";"; subColor = subColor.toLowerCase(); } } else {subColor = null;} // geen color-attribute /* <font face> */ if (subFace.search(/face/i) > -1) { subFace = subFace.replace(/ *, */g, ","); subFace = /face *= *[a-z,0-9,\,]*/i.exec(subFace) + ''; // !! if (subFace) { subFace = subFace.replace(/,/g, ', '); subFace = subFace.replace(/face *= */i, 'font-family: ') + ';'; } } else {subFace = null;} // geen face-attribute /* <font size> */ // todo // tijdelijk: subSize = null; if (subSize.search(/size/i) > -1) { debug(subSize); // <font color=red face=Tahoma size=3> subSize = /(?<=size *= *).*?(?=(\x20,'>'))/i.exec(subSize) + ''; debug(subSize); // // subSize = subSize.replace(/.../, "..."); } else {subSize = null;} // geen size-attribute // tijdelijk: subSize = null; // common pt. 2 Y = '<span style="'; //debug(Y); if (subColor) Y += subColor; //debug(Y); if (subFace) Y += (subColor ? ' ' : '') + subFace; //debug(Y); if (subSize) Y += (subColor || subFace ? ' ' : '') + subSize; //debug(Y); Y += '">'; //debug(Y); text = text.replace(X,Y); text = text.replace(/<\/font/ig, "</span"); } // while (true) /* ToDo: - font color/size/face !!! - uitzonderingen maken voor elementen tussen blockquote-, nowiki-, pre- en comment-tags ! */ /*** Obsolete elements:***/ /* <big> */ text = text.replace(/(<big>){3,6}/ig, '<span style="font-size: xx-large;">'); //xxx-large werkt niet in Chrome ! text = text.replace(/(<big>){2}/ig, '<span style="font-size: x-large;">'); // 20220106: x-large voor zon en water if (mw.config.get('wgTitle').indexOf("Leer jezelf ecologisch tuinieren") > -1) { text = text.replace(/(?<=\| *zon *=.*)<big>/ig, '<span style="font-size: x-large;">'); text = text.replace(/(?<=\| *water *=.*)<big>/ig, '<span style="font-size: x-large;">'); } text = text.replace(/<big/ig, '<span style="font-size: large;"'); text = text.replace(/(<\/big *[a-z|0-9]*>){1,6}/ig, "</span>"); /* <center> */ text = text.replace(/<center/ig, '<div style="text-align: center;"'); text = text.replace(/<\/center/ig, "</div"); /* <small> */ text = text.replace(/(<small>){3,6}/ig, '<span style="font-size: xx-small;">'); text = text.replace(/(<small>){2}/ig, '<span style="font-size: x-small;">'); text = text.replace(/<small/ig, '<span style="font-size: smaller;"'); text = text.replace(/(<\/small *[a-z|0-9]*>){1,6}/ig, "</span>"); /* <source> 20220116 */ text = text.replace(/<source/ig,'<syntaxhighlight'); text = text.replace(/<\/source/ig,'</syntaxhighlight'); /* <strike> */ text = text.replace(/<strike/ig, "<s"); text = text.replace(/<\/strike/ig, "</s"); /* <tt> */ text = text.replace(/<tt/ig, "<code"); text = text.replace(/<\/tt/ig, "</code"); /*** Diversen: ***/ /* <br> */ text = text.replace(/\x20*<\/?br\x20?\/? ?>/ig, "<br>"); /* <br clear=left/right/all/both> */ text = text.replace(/\x20*<br clear ?= ?(\x22|\x27)?left(\x22|\x27)?\x20?\/?>/ig, '<br style="clear: left;">'); text = text.replace(/\x20*<br clear ?= ?(\x22|\x27)?right(\x22|\x27)?\x20?\/?>/ig, '<br style="clear: right;">'); text = text.replace(/\x20*<br clear ?= ?(\x22|\x27)?(all|both)(\x22|\x27)?\x20?\/?>/ig, '<br style="clear: both;">'); /* <hr> */ text = text.replace(/<\/?hr\x20?\/?>/ig, "<hr>"); text = text.replace(/\[\[categorie/ig, "[[Categorie"); text = text.replace(/\[\[afbeelding/ig, "[[Afbeelding"); /* prettytable */ text = text.replace(/prettytable/ig, "wikitable"); /* WSBN nummer :-( */ text = text.replace(/\[WSBN( |-|_)?nummer/ig, " [WSBN"); text = text.replace(/.*Hier.*onderhoudsmeldingen.*\n/ig, ""); /* . ná <ref> */ while(true) { X = /(?<!\.) ?<ref>.*?<\/ref>\./.exec(text); if (X == null) break; Y = X[0].replace(/ ?<ref>/,'.<ref>'); Y = Y.replace('</ref>.','</ref>'); text = text.replace(X,Y); } /* sjablonen en Magic Words */ text = text.replace(/{{{/g, "aW~d6-8Ht#yV_5"); // vervang "{{{" tijdelijk door code om varabelen te onderscheiden van sjablonen /* Magic Words - 20230323 */ text = text.replace(/\{\{#categorytree:/g, "{{#Categorytree:"); text = text.replace(/\{\{#expr:/g, "{{#Expr:"); text = text.replace(/\{\{\s?#if:\s?/ig, "{{#If:"); text = text.replace(/\{\{ ?#invoke:/g, "{{#Invoke:"); text = text.replace(/\{\{ ?#pos:/g, "{{#Pos:"); text = text.replace(/\{\{ ?#switch:/g, "{{#Switch:"); /* Magic Words met 2 hoofdletters: 20230421 */ text = text.replace(/\{\{ ?#ife/ig, "{{#IfE"); /* oud: text = text.replace(/\{\{ ?#iferror:/g, "{{#IfError:"); text = text.replace(/\{\{ ?#ifexpr:/g, "{{#IfExpr:"); text = text.replace(/\{\{ ?#ifexist:/g, "{{#IfExist:"); text = text.replace(/\{\{ ?#ifeq:/g, "{{#IfEq:"); */ /* ISBN 20230625 */ // text = text.replace(/ISBN\s{1,3}/ig, "{{ISBN|"); // debug ("ISBN checken!"); // text = text.replace(/(?<=\{\{ISBN\|[0-9%s]{8,13})(( )|\.|,|\n)/ig, "}} "); // <- /* ISBN exp. 20240121 */ text = text.replace(/ISBN\s{1,3}([0-9]\-?)*/ig, "{{$&}}"); text = text.replace(/\{\{ISBN\s{1,3}/ig, "{{ISBN|"); /* Sjabloonredirects vervangen 20220209 */ text = text.replace(/{{Beg(innetje)?}}/ig, "{{Begin}}"); text = text.replace(/{{Alleen afdrukken ?(\|\n|\n\|)/ig, '{{Alleen afdrukken inline\n|\n'); // extra \n tbv. sommige wikicodes text = text.replace(/{{Alleen afdrukken ?\|/ig, '{{Alleen afdrukken inline|'); text = text.replace(/{{Herhalen ?\|/ig, '{{Repeat|'); text = text.replace(/{{Niet afdrukken ?(\|\n|\n\|)/ig, '{{Niet afdrukken block\n|\n'); // extra \n tbv. sommige wikicodes text = text.replace(/{{Niet afdrukken ?\|/ig, '{{Niet afdrukken block|'); text = text.replace(/\n\| *Moeilijkheid *= *[ a-zA-Z]*/ig, ''); // 20251012 text = text.replace(/{{Zieook ?(\|\n|\n\|)/ig, '{{Zie ook\n|\n'); // extra \n tbv. sommige wikicodes text = text.replace(/{{Zieook ?\|/ig, '{{Zie ook|'); /* text = text.replace(/{{Crd ?\|/ig, '{{Akkoord|'); klaar */ /* text = text.replace(/{{Akkoorden ?\|/ig, '{{Akkoord|'); klaar */ // eerst toepassen op _alle_ sjablonen, ipv. check op overbodige "|" ? /* sjabloonnaam met hoofdletter */ { while(true){ X = /{{[a-z]/.exec(text); if (X == null) break; Y = X[0].toUpperCase(); text = text.replace(X,Y); } /* Idem in Sjabloon:Tl: 20230421 -- ToDo while(true){ X = /{{tl\|[A-Za-z]/i.exec(text); alert("X1=" + X); if (X == null) break; alert("X2=" + X); Y = X[0].toUpperCase(); alert("Y=" + Y); text = text.replace(X, "{{Tl|" + Y); alert("3=" + text.replace(X, "{{Tl|" + Y)); / alert(X + " - " Y + " - " + text.replace(X, "{{Tl|" + Y)); } */ // overbodige pipe na sjabloonnaam prev = text; text = text.replace(/(?<={{[a-z,0-9, ,-]*) *\| *\n/ig, '\n|\n'); if (!(prev == text)) { debug('checken: evt. eerste sjabloonparameter(s)!'); // alert } } text = text.replace(/aW~d6-8Ht#yV_5/g, "{{{"); // herstel code naar "{{{" --------------- /* {{Sub}} onderaan */ X = text.search(/{{sub}}/i); if (X > -1 && X < 50) {text = text.replace(/{{sub}}\n?/i, '') + '{{Sub}}';} /* lege regels voor {{sub}} */ text = text.replace(/\n ?\n*{{sub}}/ig,'\n{{Sub}}'); /* <tr> |- */ text = text.replace(/\|-+/g, "|-"); /* overbodige laatste <tr> */ text = text.replace(/ *\|-\x20*\n *\|}/g, "|}"); /* wikicode hr: 4 streepjes */ text = text.replace(/^-{5,}/g, "----"); text = text.replace(/\n-{5,}/g, "\n----"); /* http:// */ prev = text; text = text.replace(/http:\/\//ig, 'https://'); if (!(prev == text)) {debug('Check externe links (https)!');} // alert /* "xxe eeuw" in tekst */ { // 20220119 /* disabled: mag geen _links_ wijzigen ! 20220215 text = text.replace(/(?<=(1|2)?[0-9])e eeuw/g,'^e eeuw'); text = text.replace(/(?<=(1|2)?[0-9])e-eeuw/g,'^e-eeuw'); */ } text = text.replace(/\[\[categorie:/ig, "[[Categorie:"); text = text.replace(/\[\[:categorie:/ig, "[[:Categorie:"); /* Afsluitende tag op Categorie: 20220124, v2 */ if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 14) { text = text.replace(/'''{{PAGENAME}}(?!''')/i, "'''{{PAGENAME}}'''"); } /* Check op nested span tags - 20220218 */ /* if (text.search(/<\/span( color)?> ?<\/span>/i) > -1 ){ // alert('Check: nested span tags!?'); text = text.replace(/"><span style="/ig, ' ') // erg bot: alleen voor eco tuin ?? text = text.replace(/<\/span( color)?><\/span>/ig, '</span>'); // ,, } */ /* {{Fase0..4}} -> {{Fase|0..4}} */ text = text.replace(/\{\{Fase(?=[0-4])/ig, '{{Fase|'); // 20250810 /* geen lege regel na kopje - 20230724 */ text = text.replace(/==\n\n(?!==)/g, "==\n"); // komma vóór <ref> // 20251004 text = text.replace(/ \<\/ref\>/ig, '</ref>'); text = text.replace(/ \<\/cite\>/ig, '</cite>'); // links wp fixen: // 20251004 if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 0) { text = text.replace(/\[\[:?w:(nl:)?(.*?)\]\]/ig , '{{Wp|$2}}'); } text = text.replace(/\{\{W\|/ig, '{{Wp|'); // 20251008 // objSummary.value = 'Lintfouten: Verouderde HTML elementen'; // document.getElementById('wpSummary').value = 'lf'; // 20260323 //aap ******* . + * ? ^ $ ( ) [ ] { } | / \ ******** // template: // text = text.replace(/\{\{/ig, "{{"); text = text.replace(/\{\{Land in tijdzone/ig, "{{Gebied in tijdzone"); // 20260516 text = text.replace(/\{\{Leer jezelf ecologisch tuinieren/ig, "{{Index Leer jezelf ecologisch tuinieren"); text = text.replace(/\{\{Lineaire algebra/ig, "{{Index Lineaire algebra"); text = text.replace(/\{\{Linux voor beginners/ig, "{{Index Linux voor beginners"); text = text.replace(/\{\{LopendeStemmingen/ig, "{{Lopende stemmingen"); text = text.replace(/\{\{Maple/ig, "{{Index Maple"); text = text.replace(/\{\{Melkwinning\/Melksamenstelling/ig, "{{Index Melkwinning/melksamenstelling"); text = text.replace(/\{\{Melkwinning\/melksamenstelling/ig, "{{Index Melkwinning/melksamenstelling"); text = text.replace(/\{\{Melkwinning\/uierbouw/ig, "{{Index Melkwinning/uierbouw"); text = text.replace(/\{\{00%/ig, "{{0%"); text = text.replace(/\{\{Fase([1-4])/ig, "{{Fase|$1"); // 2260514 text = text.replace(/\{\{Navigatie([\|,\n])/ig, "{{Bladeren2$1"); // 20260516 text = text.replace(/\{\{Recept ?\|]/ig, "{{Infobox recept\n|"); // 2260516 text = text.replace(/\{\{Recept[\n,\}]/ig, "{{Infobox recept\n"); text = text.replace(/\{\{Recepten/ig, "{{Navigatie recepten"); text = text.replace(/\{\{Talen/ig, "{{Taal- en letterkunde"); text = text.replace(/\{\{W[^a-zA-Z]/ig, "{{Wp"); /* if (mw.config.get('wgTitle').indexOf("Programmeren in TI-Basic/") > -1) { // 20260420 text = text.replace(/\{\{Links\}\}\n/i, ""); // text = text + String.fromCharCode(13, 10) + "{{Links}}"; text = text + "{{Links}}"; } */ /* 20260413: text = text.replace(/ategorie:GFDL afbeeldingen/ig, "ategorie:Bestanden met GFDL Licentie"); text = text.replace(/ategorie:Afbeelding naar licentie/ig, "ategorie:Bestand naar licentie"); text = text.replace(/ategorie:Wikibooks:Afbeelding beschikbaar op commons met dezelfde naam/ig, "ategorie:Wikibooks:Bestand beschikbaar op commons met dezelfde naam"); text = text.replace(/ategorie:Wikibooks:Afbeelding beschikbaar op commons/ig, "ategorie:Wikibooks:Bestand beschikbaar op commons"); text = text.replace(/ategorie:Wikibooks:Afbeeldingen niet te verplaatsen naar Wikimedia Commons/ig, "ategorie:Wikibooks:Bestand niet te verplaatsen naar Wikimedia Commons"); text = text.replace(/ategorie:PD-afbeeldingen/ig, "ategorie:Bestanden met PD Licentie"); text = text.replace(/ategorie:Ewmulti-afbeeldingen/ig, "ategorie:Bestanden met Ewmulti Licentie"); text = text.replace(/ategorie:Afbeeldingen zonder geldige licentie/ig, "ategorie:Bestanden zonder geldige licentie"); text = text.replace(/ategorie:Wikibooks:Verplaats naar Wikimedia Commons/ig, "ategorie:Wikibooks:Bestand te verplaatsen naar Wikimedia Commons"); text = text.replace(/ategorie:Afbeeldingen met Creative Commons Licentie by-sa/ig, "ategorie:Bestanden met Creative Commons Licentie by-sa"); text = text.replace(/ategorie:Afbeeldingen met Creative Commons Licentie by/ig, "ategorie:Bestanden met Creative Commons Licentie by"); text = text.replace(/ategorie:Afbeeldingen/ig, "ategorie:Bestand"); text = text.replace(/ategorie:Creative Commons-afbeeldingen/ig, "ategorie:Bestanden met Creative Commons Licentie"); */ text = text.replace(/\{\{Information/i, "{{Informatie"); //text = text.replace(/\{\{Links\}\}\n/i, ""); // 20260412 //text = text.replace(/\{\{Sub\}\}/i, "{{Sub}}\n{{Links}}"); text = text.replace(/Youtube/g, "YouTube"); // 20260406 text = text.replace(/{{Clearboth/ig, "{{Clear both"); // 20260323 text = text.replace(/{{Clearleft/ig, "{{Clear left"); text = text.replace(/( |&nbsp;){0,3}<ref(?!erences)/ig, '&nbsp;<ref'); // 1 spatie voor <ref> 20260121 text = text.replace(/<ref(.*)?> <ref/ig, '<ref$1><ref'); // tenzij 2 x ref na elkaar text = text.replace(/\{\{L\|(.*)\}\}/ig, '[[../$1/]]'); // {{L|x}} -> [[../x/]] 20251229 text = text.replace(/#DOORVERWIJZING ?/ig, '#Redirect '); text = text.replace(/\{\{Boeksjabloon[^ \(]/ig, '{{Index basis\n'); text = text.replace(/\|naam cursus/ig, '|titel'); if (mw.config.get('wgPageName').indexOf('Sjabloon:Index_') > -1) { // mw.config.get('wgPageName') geeft {{FULLPAGENAME}} ! text = text.replace(/## ?\[\[/g , '**[['); text = text.replace(/# ?\[\[/g , '*[['); // ??? text = text.replace(/\[\[Categorie:Sjablonen index\]\]\n?/ig, ''); } // {{tl}}: // text = text.replace(/\{\{tl\|(a-z)/ig, '{{Tl|' + '$1'.toUpperCase()); // werkt niet // text = text.replace(/\{\{tl\|(a-z)/ig, '{{Tl|' + String($1).charAt(0).toUpperCase()); // crasht // komma in getal -> punt - verder testen! - werkt maar t/m 999,999! : // text = text.replace(/([0-9]{1,3}),([0-9]{3})/g, '$1.$2'); text = text.replace(/\{\{Schaak\/Bord\|=/ig , '{{Schaak/Bord2'); // 20251030 text = text.replace(/\|\n\|=/ig , '|\n|'); text = text.replace(/(\n[1-8].*?)= ?\n/ig , '$1\n'); text = text.replace(/(\n[1-8].*?)= ?\n/ig , '$1\n'); text = text.replace(/\{\{HTML-standaardattributen/ig, '{{HTML standaardattributen'); text = text.replace(/\{\{HTML (tags|elementen)/ig, '{{Navigatie HTML elementen'); // 20251016 text = text.replace(/\[\[(:)?File:/ig, '[[$1Bestand:'); // 20251009 text = text.replace(/\[\[(:)?Image:/ig, '[[$1Afbeelding:'); text = text.replace(/\n\n?\{\{Recepten\}\}/ig, '\n{{Navigatie recepten}}'); // 20251012 text = text.replace(/\{\{Beg\}\}/ig, '{{Begin}}'); // 20251022 text = text.replace(/\{\{Boekenplanken\}\}/ig, '{{Navigatie boekenplanken}}'); // 20251022 /*** Eenmalige acties ***/ text = text.replace(/\[\[Kookboek\/\bDessert\b/ig, '[[Kookboek/Nagerecht'); // 20251012 text = text.replace(/\{\{TOCRechts/ig, '{{TOC rechts'); // 20230417 text = text.replace(/\{\{Wikt(?=(\||\}))/ig, '{{Wiktionary'); // 20230514 text = text.replace(/\{\{Woordenboek Index\}/ig, '{{Alfabet met links}'); // 20230520 text = text.replace(/se wikipedia/ig, 'stalige Wikipedia'); // 20230614 text = text.replace(/background: ?none;? ?/ig, ''); // 20250711 text = text.replace(/\n?\n\n\n\{\{Recepten\}\}/ig, '\n\n{{Recepten}}'); // 20250805 text = text.replace(/\{\{Recept\n\|\n/ig, '{{Recept\n'); // 20250805 text = text.replace(/(?<![a-zA-Z])NB(\.(\:)?|\:) ?/g, 'NB '); // 20250817 text = text.replace(/Wiskunde voor MBO techniek\//g, 'Wiskunde voor MBO techniek 1/'); // 20250824 /*** Archief eenmalige acties ***/ /* text = text.replace(/\{\[Clear both/ig , "{{Clear both"); text = text.replace(/{{Clearright/ig , "{{Clear right"); text = text.replace(/{{Boeken/ig , "{{Post-it/Boeken"); // tbv. Maatschappijleer/Alfabetische woordenlijst maatschappijleer - 20260303: // text = text.replace(/; ?<<!-- ?/ig , ';<!--'); // text = text.replace(/ ?-->span>/ig , '-->'); // text = text.replace(/;<\/span>/ig , ';'); // text = text.replace(/\[\[Categorie:Land\]\]/ig, '[[Categorie:Land in Europa]]'); // 20260125 if (mw.config.get('wgTitle').indexOf('Atlas van') > -1) { // wd-properties vervangen; 20260119 text = text.replace(/(property|statements):P18/ig, '$1:afbeelding'); text = text.replace(/(property|statements):P31/ig, '$1:is een'); text = text.replace(/(property|statements):P35/ig, '$1:staatshoofd'); text = text.replace(/(property|statements):P47/ig, '$1:grenst aan'); text = text.replace(/(property|statements):P122/ig, '$1:regeringsvorm'); text = text.replace(/(property|statements):P206/ig, '$1:gelegen in of aan waterlichaam'); text = text.replace(/(property|statements):P361/ig, '$1:onderdeel van'); text = text.replace(/(property|statements):P571/ig, '$1:datum van oprichting of creatie'); text = text.replace(/(property|statements):P1539/ig, '$1:vrouwelijke bevolking'); text = text.replace(/(property|statements):P1540/ig, '$1:mannelijke bevolking'); text = text.replace(/(property|statements):P2131/ig, '$1:bruto binnenlands product'); } // tbv. [[Wikibooks:Lijst van eigenschappen van Wikidata-items]]: (20251211)) text = text.replace(/\<br\>\[\[d:Property talk:P[0-9]{1,5}\|talk\]\]\<br\>\[\[d:Wikidata:Database reports\/Constraint violations\/P[0-9]{1,5}\|covi\]\]\|/ig, '|'); // voor [[Onderwijs in relatie tot P2P]] : text = text.replace(/tot P2P\/(.*)/g, 'tot P2P/$1|$1]]'); text = text.replace(/{{StringReplace ?\|/ig, '{{Replace|'); if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 3) { // "Overleg gebruiker"; 20251116 text = text.replace(/\{\{Zandbak\}\}/ig, '{{Zb}}'); } text = text.replace(/\{\{Bladeren(2|3)/ig, '{{Bladeren4'); // 20230531 text = text.replace(/\[\[Categorie:Weglaten bij afdrukken.*?\]\]\n?/ig, ''); // 20251024 text = text.replace(/\{\{Miljoen/ig, '{{Afronden'); // 20251005 // lintfouten: Ingebedde stijlregel voor de achtergrondkleur zonder bijbehorende tekstkleur // 20250711 text = text.replace(/(color: ?(black|inherit); ?)?background(-color)?:/ig, 'color: inherit; background-color:'); if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 14) { // 20251009 if (mw.config.get('wgTitle').indexOf('- inhoud') > -1) { text = text.replace(/\n?\[\[Categorie:Hoofdstuk.*?\]\]\n?/ig, ''); if (text.indexOf('Categorie:Inhoud') > -1) { // window.location.assign('https://nl.wikibooks.org/w/index.php?title=Categorie:Inhoud'); return; } text = text.replace(/\n?\[\[Categorie:Inhoud\]\]\n?/ig, ''); text = text + '[[Categorie:Inhoud]]\n'; // toevoegen indien cat:hoofdstuk nog niet aanwezig // werkt niet (edit wordt niet opgeslagen): // var Button = document.getElementById("wpSave"); // Button.click(); } } var X = mw.config.get('wgPageName'); document.write(X + '__'); var Y = X.search('Wikibooks:Infobox/'); document.write(Y + '__'); if (Y > -1) { document.write('ja__'); text = text.replace(/--\>\|.*boekenplank.*(taal( en letterkunde)?|talen)/ig, '-->| boekenplank = Taal en letterkunde');// 2025100? } text = text.replace(/\{\{Abc\}\}/ig, '{{Alfabet met ankers}}'); // 20230414 text = text.replace(/\[\[Categorie\:Sjablonen sjabloondocumentatie/ig, '[[Categorie:Sjabloondocumentatie'); text = text.replace(/Moderne/g , 'moderne'); // 20251006 text = text.replace(/Hedendaagse/g , 'hedendaagse'); text = text.replace(/Architectuur/g , 'architectuur'); // rode (wp-)links ontlinken: // tbv. [[Veelvoorkomende misvattingen/Wetenschap en technologie]] // "lazy" mode: (.*?) - https://javascript.info/regexp-greedy-and-lazy ! :-) // problemen: // * afb. met link(s) in de caption gaan stuk -> handmatig op te lossen // * links met afwijkende omschrijving worden zichtbaar -> niet ,, // 2: te behouden links veiligstellen: text = text.replace(/\[\[((Afbeelding|Bestand|bibcode|doi|File|Image|Media):.*?)\]\]/ig, 'REPL251005pre$1REPL251005post'); // 3: alle overige links omzetten naar tekst: text = text.replace(/\[\[(.*?)\]\]/ig, '$1'); text = text.replace(/\[\[(.*?)\]\]/ig, '$1'); // 2e keer tbv. geneste links! // 4: te behouden links herstellen: text = text.replace(/REPL251005pre/g, '[['); text = text.replace(/REPL251005post/g, ']]'); */ /* text = text.replace(/{{Receptmetafbeelding/ig, '{{Infobox recept'); // 20230312, 20251011 te gretig; text = text.replace(/,\<ref\>(.*)\<\/ref\>/ig , '<ref>$1</ref>,'); // 20251004 text = text.replace(/\[Spaans\/Les( |_)0/ig , '[Spaans/Les '); // 20250930 text = text.replace(/Categorie\:Ingrediënt\/Drank/ig , 'Categorie:Drank') // 20250929 text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Fruit/ig , 'Categorie:Fruit') // ,, text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Gevogelte/ig , 'Categorie:Gevogelte') // ,, text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Graan/ig , 'Categorie:Graan') // ,, text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Groente/ig , 'Categorie:Groente') // ,, text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Zuivel/ig , 'Categorie:Zuivel') // ,, text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Vruchtensap/ig , 'Categorie:Vruchtensap') // ,, */ /* text = text.replace(/Italiaans.*Antwoorden.*\]\]/g, mw.config.get('wgTitle') + '/Antwoorden]]'); // 20250920 */ /* text = text.replace(/Italiaans\/Les0?/g, 'Italiaans/Les '); // 20250920 */ /* text = text.replace(/ hele )/ig, ' heel '); //20250920 */ /* text = text.replace(/WikiJunior/g, 'Wikijunior'); // 20250718 */ /* text = text.replace(/\{\{TOCLinks/ig, '{{TOC links'); // 20230417 */ /* text = text.replace(/\/(.{1,65})\]\]/ig, '/$1|$1]]'); // 20250903 */ /* text = text.replace(/\{\{Uitleg\|(.{5,43})\|(.{5,43})\}\}/ig, '{{Hover|tekst=$2|hovertekst=$1}}'); // 20250901 */ /* text = text.replace(/\{\{Tuin(\n|\|)/i, '{{Tuinkalender'); // 20250803 */ /* text = text.replace(/\{\{Tuinkalender\|Pagina.*tuinieren\/(.*)\|tuinkalender\]\]\n?\|Onderdeel\=(.*)\n\}\}/i, '{{Tuinkalender|$1|$2}}'); // 20250831 */ /* text = text.replace(/(?<=g)allerij/ig, 'alerij'); // 20230614 */ /* text = text.replace(/(?<=t)utti frutti/ig, 'uttifrutti'); // 20250817 */ /* text = text.replace(/\{\{\#babel\:/ig, '{{Babel|'); // 20250813 */ /* text = text.replace(/\n/g, ']]\n'); // 20250812 */ /* text = text.replace(/gerbuik/g, 'gebruik'); // 20250806 */ /* text = text.replace(/\{\{Noindex\}\}/ig, '__NOINDEX__'); */ /* text = text.replace(/\{\{Clear\}\}/ig, '{{Clearboth}}'); */ /* text = text.replace(/\| ?Naam ? ?= ? ?{{PAGENAME}}/, '| Naam = '); // 20250805 */ /* text = text.replace(/Categorie:Sjablonen voor een bepaald boek/ig, 'Categorie:Sjablonen talen en dialecten'); */ /* text = text.replace(/Categorie\:Fase(?=[0-4])/ig, 'Categorie:Fase ');*/ // 20250803 /* 1e img van Sjabloon:Gestarte boeken verwijderen */ // text = text.replace(/ ?\[\[Bestand:.-4\.svg\|.px\]\] ?/ig , '\n'); // 20250722 // text = text.replace(/ /ig , ' '); // text = text.replace(/\* ? ?/ig , '<br>\n'); // text = text.replace(/\]\] \{\{/ig , ']]{{'); // text = text.replace(/\{\{0%/ig , '00%'); //text = text.replace(/Chillipepers\.nl/ig, 'chillipepers.nl'); // 20250722 //text = text.replace(/Chillipeper\.nl/ig, 'chillipeper.nl'); // ,, // text = text.replace(/Basiskennis( |_)chemie6\//g, 'Basiskennis chemie 6/'); // 20250906 // // document.getElementById('wpSummary').value = 'lf'; werkt niet!?? // --------------------------------------------------------------------------------------------- /* tbv. lintfouten op overleg gebruiker */ // text = text.replace(/('''|\<\/?b\>)/ig, ""); /* 20230627 */ /* tbv. verkeerd geneste tags op overleg:gebruiker */ // text = text.replace(/\<\/?span.*?\>/ig, ""); /* 20230627 */ // obj.value = 'Lintfouten: Verkeerd geneste tags'; /* test: CSS beter leesbaar maken - 20230519 */ text = text.replace(/(?<=style\=\".*): *(?=\>)/ig, ": "); /* too greedy; check "http(s):, /File: etc. ! */ text = text.replace(/(?<=style\=\"); ?(?=\")/ig, "; "); /* ------ oud ------------- text = text.replace(/\[\[Categor(ie|y):Sjablonen(?=[\||\]\]])/ig, '[[Categorie:Sjablonen Wikibooks-gebruikers'); text = text.replace(/\[\[Categor(ie|y):Sjablonen(?=[\||\]\]])/ig, '[[Categorie:Sjablonen voor een bepaald boek'); // "xxe eeuw" in titel { // 20220119 var title = mw.config.get('wgTitle'); var pattern = /(?<=(1|2)?[0-9])e-eeuw/; if (text.search(/{{DISPLAYTITLE:/) == -1) { if (title.search(pattern) > -1) { text = '{{DISPLAYTITLE:' + title.replace(pattern,'^e-eeuw') + '}}' j+ text; } } else debug('{{DISPLAYTITLE: is niet vervangen'); } // tijdelijk (tbv "Lintfouten: Afsluitende tag ontbreekt") text = text.replace(/{{cat\|?/ig, "{{Cat"); text = text.replace(/{{boekcat\|/ig, "{{Boekcat"); text = text.replace("'''{{PAGENAME}}", "'''{{PAGENAME}}'''"); */ /* verplaatsen naar andere categorie: text = text.replace(/\[\[Categorie:Aardrijkskunde/ig, "[[Categorie:Geografie"); */ /* sig BeeBringer: text = text.replace(/\[\[Bestand:BeeBringer.png\‎]\].*?\<\/sup>/, '\n[[Gebruiker:BeeBringer|BeeBringer]] [[Overleg_gebruiker:BeeBringer|overleg]]'); text = text.replace(/u wijzingen/, 'uw wijzigingen'); */ /* div. typefouten */ // text = text.replace(/(?<=w)ijzingen/, 'ijzigingen'); text = text.replace(/paramaters/, 'parameters'); /*** Einde ***/ /* niets veranderd? */ if (obj.value == text) return; /* exit */ obj.value = text; /* klaar om op te slaan */ // obj.value = obj.value + '\n\n' + text; // TIJDELIJK!! /*** Samenvatting ***/ var obj = document.getElementById('wpSummary'); // obj.value = 'cat'; // obj.value = 'Lintfouten: Verouderde HTML-elementen'; // obj.value = 'Lintfouten: Afsluitende tag ontbreekt'; /* tijdelijk (voor eenmalige acties): */ // obj.value = '[[Categorie:Sjablonen voor een bepaald boek]]'; // obj.value = '[[Categorie:Sjablonen Wikibooks-gebruikers]]'; /*** Niet volgen tenzij reeds eerder gevolgd ***/ var obj = document.getElementById('ca-watch'); if (obj) {document.getElementById('wpWatchthis').checked = false;} return; } function addPurgeTab() { /* Voegt een "purge" tabje toe (bron: https://nl.wikipedia.org/wiki/Gebruiker:Pjetter/monobook.js) */ if(!document.getElementById) return; var x = document.getElementById('ca-history'); if(! x) { return; } var tabs = document.getElementById('p-cactions').getElementsByTagName('ul')[0]; if(x.children) { x = x.children[0]; } else { x = x.childNodes[0]; } addlilink(tabs, x.href.replace(/=history/, "=purge"), 'purge', 'ca-purge'); // ta['ca-purge'] = ['g', 'Purge the internal cache for this page']; // "ta is not defined" } function addlilink(tabs, url, name, id) { /* voegt tabjes toe (bron: https://nl.wikipedia.org/wiki/Gebruiker:Pjetter/monobook.js) */ var na = document.createElement('a'); na.href = url; na.appendChild(document.createTextNode(name)); var li = document.createElement('li'); li.id = id; li.appendChild(na); tabs.appendChild(li); return li; } function experiment() { // (om 'Inklappen' resp. 'Uitklappen' te vervangen) UitklapDivHide = '▲'; // U+25B2 kleiner: ▴ u+25B4 werkt niet UitklapDivShow = '▼'; // U+25BC kleiner: ▾ u+25BE ,, ,, } function automatePurgeConfirmationDialog() { /* Automate purge confirmation dialog. (https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Purge) */ if (mw.config.get('wgAction') === 'purge' ) { $('form[action*="action=purge"]').submit(); } return; } function markeerLintErrors() { // 20220114 // Markeert aantallen > 0 op Speciaal:LintErrors met een rode achtergrond. if (! (mw.config.get('wgPageName') == 'Speciaal:LintErrors')) return; /* exit */ var list = document.getElementsByTagName("BDI"); if (list.length == 0) return; for (i=0; i<list.length; i++) { if (! (list[i].innerHTML == '(0 fouten)')) { list[i].style.background = '#ff8080'; } } return; } function createDebug() { // v2, 20220113 // Creëert een debug-venster direct boven het bewerkingsvak. var obj = document.getElementById('wpTextbox1'); var parent = document.getElementById('editform'); var newItem = document.createElement("DIV"); newItem.id = 'debug'; newItem.style.display='none'; var textnode = document.createTextNode(""); newItem.appendChild(textnode); parent.insertBefore(newItem, obj); } function debug(txt) { // Voegt een regel tekst toe aan het debug-venster. var obj = document.getElementById('debug'); if (obj == null) return; /* exit */ obj.style.display = 'block'; obj.innerHTML = obj.innerHTML + txt.replace(/</g,'&lt;') + '<br>'; } function massDelete() { /* tbv. verwijderen ~450 pagina's, zie lijst op LJET/Gewenste pagina's */ if (mw.config.get('wgTitle').indexOf('Leer jezelf') == -1) return; if (mw.config.get('wgAction') != 'delete') return; document.getElementById('ooui-php-2').value = 'Verwijdersessie 3 september 2025'; document.getElementById("deleteconfirm").submit(); return; } function insertTekst() { var title = mw.config.get('wgTitle'); if ((title.search(/Kookboek [0-9]{1,2} /i)) == 0) { if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 10) { if (mw.config.get('wgAction') == 'view') { window.location += '?action=edit'; var text = document.getElementById('wpTextbox1').value; text = '__EXPECTUNUSEDCATEGORY__\n' + text; } } } return; } function capFirst(str) { /* fix all-caps en camel-case */ return str[0].toUpperCase() + str.slice(1).toLowerCase(); } // </nowiki> nlsi26ytpezglslqjk5seciqqgqlj0g 427257 427196 2026-05-17T06:52:44Z Erik Baas 2193 +9 427257 javascript text/javascript // <nowiki> $(function () { // importScript('Gebruiker:Erik Baas/markeer.js'); /* markeer & next*/ // watisdit(); // insertTekst(); // massDelete(); automatePurgeConfirmationDialog(); // if (mw.config.get('wgTitle').indexOf("Programmeren in TI-Basic/") > -1) { autoEdit(); } // 20260420 replaceObsoleteHTMLTags(); markeerLintErrors(); addSubpagesLink(); // loadWikidataInfo(); fWikidata(); autoSave(); addPurgeTab(); // check: altijd als laatste! return; }); function autoSave() { if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 0 || mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 10) { // main, template if (mw.config.get('wgAction') == 'edit') { document.getElementById('wpSummary').value = 'lf'; setTimeout(autoSave_sub, 10000); } } return; } function autoSave_sub() { document.getElementById("wpSave").click(); return; } function fWikidata() { /* Zoek in Wikidata - bron: [[w:Gebruiker:Zanaq/fwikidata.js]] (c) 2013 Zanaq, GPL * Voegt een link "Zoek in Wikidata" toe aan de sectie "hulpmiddelen". */ var title = mw.config.get('wgTitle'); mw.util.addPortletLink('p-tb', 'https://www.wikidata.org/w/index.php?button=&title=Special%3ASearch&search=' + encodeURIComponent(title.substr(title.lastIndexOf('/') + 1)), 'Zoek in WikiData', 'ca-wikidata', 'Zoek in Wikidata'); return; }; function watisdit() { const collection = document.getElementsByClassName("cdx-button"); alert(collection[0].innerHTML + ' *** ' + collection[1].innerHTML); return; }; function autoEdit() { if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 0) { // 0=(main), 3=Overleg gebruiker, 10=Template if (mw.config.get('wgAction') == 'view') { if (mw.config.get('wgDiffOldId') == null) { // of wgDiffNewId ? window.location += '?action=edit'; } } } return; } function loadWikidataInfo() { /* Wikidata; 20260130 bron: https://nl.wikipedia.org/w/index.php?title=Wikipedia:Wikidata&oldid=70312736#Geschiedenis geeft onder paginatitel korte info over onderwerp in Wikidata */ if ( mw.config.get( 'wgNamespaceNumber' ) === 0 ) { // importScriptURI("//www.wikidata.org/w/index.php?title=User:Yair rand/WikidataInfo.js&action=raw&ctype=text/javascript"); importScriptURI("//nl.wikibooks.org/w/index.php?title=User:Erik_Baas/WikidataInfo.js&action=raw&ctype=text/javascript"); } return; } function addSubpagesLink() { /* * Voegt een link "Subpagina's" toe aan de sectie "hulpmiddelen". * Gebaseerd op de code in [[:commons:MediaWiki:Common.js]]. * Bron: https://nl.wikipedia.org/w/index.php?title=MediaWiki:Gadget-subpages.js * Onderhoud: [[User:Krinkle]] */ var i18n = { en: "Subpages", fr: "Sous-pages", nl: "Subpagina's" }; if ( [ 'Special', 'File', 'Category' ].indexOf( mw.config.get( 'wgCanonicalNamespace' ) ) === -1 ) { var text = i18n[ mw.config.get( 'wgUserLanguage' ) ] || i18n.nl; var link = mw.util.getUrl( 'Speciaal:Voorvoegselindex/' + mw.config.get( 'wgPageName' ) + '/' ); mw.util.addPortletLink( 'p-tb', link, text, '', 'Subpagina\'s van deze pagina'); }; return; } function replaceObsoleteHTMLTags() { var prev = '', sub='', subColor='', subFace='', subSize='', found='', text='', res='', X, Y, Z; var objSummary = document.getElementById('wpSummary'); var obj = document.getElementById('wpTextbox1'); if (obj == null) return; /* exit */ if (! (mw.config.get('wgPageContentModel') == 'wikitext')) return; /* exit */ var text = '' + obj.value; if (text.search(/{{Wiu[2,3]/i) > -1) { alert('Stop: werk in uitvoering!'); return; /* exit */ } createDebug(); /* <font> */ while (true) { // common pt. 1 X = /<font.*?>/i.exec(text); // .exec: if not found: X=null, X[0] etc. = undefined !! if (X == null) break; // geen font-tags X = X + ''; // !! subColor = subFace = subSize = X.replace(/(\x22|\x27)/g, ""); // - ' en " /* <font color> */ if (subColor.search(/color/i) > -1) { subColor = /color *= *[a-z,0-9,#]*/i.exec(subColor) + ''; // !! if (subColor) { subColor = subColor.replace(/ *= */, ": ") + ";"; subColor = subColor.toLowerCase(); } } else {subColor = null;} // geen color-attribute /* <font face> */ if (subFace.search(/face/i) > -1) { subFace = subFace.replace(/ *, */g, ","); subFace = /face *= *[a-z,0-9,\,]*/i.exec(subFace) + ''; // !! if (subFace) { subFace = subFace.replace(/,/g, ', '); subFace = subFace.replace(/face *= */i, 'font-family: ') + ';'; } } else {subFace = null;} // geen face-attribute /* <font size> */ // todo // tijdelijk: subSize = null; if (subSize.search(/size/i) > -1) { debug(subSize); // <font color=red face=Tahoma size=3> subSize = /(?<=size *= *).*?(?=(\x20,'>'))/i.exec(subSize) + ''; debug(subSize); // // subSize = subSize.replace(/.../, "..."); } else {subSize = null;} // geen size-attribute // tijdelijk: subSize = null; // common pt. 2 Y = '<span style="'; //debug(Y); if (subColor) Y += subColor; //debug(Y); if (subFace) Y += (subColor ? ' ' : '') + subFace; //debug(Y); if (subSize) Y += (subColor || subFace ? ' ' : '') + subSize; //debug(Y); Y += '">'; //debug(Y); text = text.replace(X,Y); text = text.replace(/<\/font/ig, "</span"); } // while (true) /* ToDo: - font color/size/face !!! - uitzonderingen maken voor elementen tussen blockquote-, nowiki-, pre- en comment-tags ! */ /*** Obsolete elements:***/ /* <big> */ text = text.replace(/(<big>){3,6}/ig, '<span style="font-size: xx-large;">'); //xxx-large werkt niet in Chrome ! text = text.replace(/(<big>){2}/ig, '<span style="font-size: x-large;">'); // 20220106: x-large voor zon en water if (mw.config.get('wgTitle').indexOf("Leer jezelf ecologisch tuinieren") > -1) { text = text.replace(/(?<=\| *zon *=.*)<big>/ig, '<span style="font-size: x-large;">'); text = text.replace(/(?<=\| *water *=.*)<big>/ig, '<span style="font-size: x-large;">'); } text = text.replace(/<big/ig, '<span style="font-size: large;"'); text = text.replace(/(<\/big *[a-z|0-9]*>){1,6}/ig, "</span>"); /* <center> */ text = text.replace(/<center/ig, '<div style="text-align: center;"'); text = text.replace(/<\/center/ig, "</div"); /* <small> */ text = text.replace(/(<small>){3,6}/ig, '<span style="font-size: xx-small;">'); text = text.replace(/(<small>){2}/ig, '<span style="font-size: x-small;">'); text = text.replace(/<small/ig, '<span style="font-size: smaller;"'); text = text.replace(/(<\/small *[a-z|0-9]*>){1,6}/ig, "</span>"); /* <source> 20220116 */ text = text.replace(/<source/ig,'<syntaxhighlight'); text = text.replace(/<\/source/ig,'</syntaxhighlight'); /* <strike> */ text = text.replace(/<strike/ig, "<s"); text = text.replace(/<\/strike/ig, "</s"); /* <tt> */ text = text.replace(/<tt/ig, "<code"); text = text.replace(/<\/tt/ig, "</code"); /*** Diversen: ***/ /* <br> */ text = text.replace(/\x20*<\/?br\x20?\/? ?>/ig, "<br>"); /* <br clear=left/right/all/both> */ text = text.replace(/\x20*<br clear ?= ?(\x22|\x27)?left(\x22|\x27)?\x20?\/?>/ig, '<br style="clear: left;">'); text = text.replace(/\x20*<br clear ?= ?(\x22|\x27)?right(\x22|\x27)?\x20?\/?>/ig, '<br style="clear: right;">'); text = text.replace(/\x20*<br clear ?= ?(\x22|\x27)?(all|both)(\x22|\x27)?\x20?\/?>/ig, '<br style="clear: both;">'); /* <hr> */ text = text.replace(/<\/?hr\x20?\/?>/ig, "<hr>"); text = text.replace(/\[\[categorie/ig, "[[Categorie"); text = text.replace(/\[\[afbeelding/ig, "[[Afbeelding"); /* prettytable */ text = text.replace(/prettytable/ig, "wikitable"); /* WSBN nummer :-( */ text = text.replace(/\[WSBN( |-|_)?nummer/ig, " [WSBN"); text = text.replace(/.*Hier.*onderhoudsmeldingen.*\n/ig, ""); /* . ná <ref> */ while(true) { X = /(?<!\.) ?<ref>.*?<\/ref>\./.exec(text); if (X == null) break; Y = X[0].replace(/ ?<ref>/,'.<ref>'); Y = Y.replace('</ref>.','</ref>'); text = text.replace(X,Y); } /* sjablonen en Magic Words */ text = text.replace(/{{{/g, "aW~d6-8Ht#yV_5"); // vervang "{{{" tijdelijk door code om varabelen te onderscheiden van sjablonen /* Magic Words - 20230323 */ text = text.replace(/\{\{#categorytree:/g, "{{#Categorytree:"); text = text.replace(/\{\{#expr:/g, "{{#Expr:"); text = text.replace(/\{\{\s?#if:\s?/ig, "{{#If:"); text = text.replace(/\{\{ ?#invoke:/g, "{{#Invoke:"); text = text.replace(/\{\{ ?#pos:/g, "{{#Pos:"); text = text.replace(/\{\{ ?#switch:/g, "{{#Switch:"); /* Magic Words met 2 hoofdletters: 20230421 */ text = text.replace(/\{\{ ?#ife/ig, "{{#IfE"); /* oud: text = text.replace(/\{\{ ?#iferror:/g, "{{#IfError:"); text = text.replace(/\{\{ ?#ifexpr:/g, "{{#IfExpr:"); text = text.replace(/\{\{ ?#ifexist:/g, "{{#IfExist:"); text = text.replace(/\{\{ ?#ifeq:/g, "{{#IfEq:"); */ /* ISBN 20230625 */ // text = text.replace(/ISBN\s{1,3}/ig, "{{ISBN|"); // debug ("ISBN checken!"); // text = text.replace(/(?<=\{\{ISBN\|[0-9%s]{8,13})(( )|\.|,|\n)/ig, "}} "); // <- /* ISBN exp. 20240121 */ text = text.replace(/ISBN\s{1,3}([0-9]\-?)*/ig, "{{$&}}"); text = text.replace(/\{\{ISBN\s{1,3}/ig, "{{ISBN|"); /* Sjabloonredirects vervangen 20220209 */ text = text.replace(/{{Beg(innetje)?}}/ig, "{{Begin}}"); text = text.replace(/{{Alleen afdrukken ?(\|\n|\n\|)/ig, '{{Alleen afdrukken inline\n|\n'); // extra \n tbv. sommige wikicodes text = text.replace(/{{Alleen afdrukken ?\|/ig, '{{Alleen afdrukken inline|'); text = text.replace(/{{Herhalen ?\|/ig, '{{Repeat|'); text = text.replace(/{{Niet afdrukken ?(\|\n|\n\|)/ig, '{{Niet afdrukken block\n|\n'); // extra \n tbv. sommige wikicodes text = text.replace(/{{Niet afdrukken ?\|/ig, '{{Niet afdrukken block|'); text = text.replace(/\n\| *Moeilijkheid *= *[ a-zA-Z]*/ig, ''); // 20251012 text = text.replace(/{{Zieook ?(\|\n|\n\|)/ig, '{{Zie ook\n|\n'); // extra \n tbv. sommige wikicodes text = text.replace(/{{Zieook ?\|/ig, '{{Zie ook|'); /* text = text.replace(/{{Crd ?\|/ig, '{{Akkoord|'); klaar */ /* text = text.replace(/{{Akkoorden ?\|/ig, '{{Akkoord|'); klaar */ // eerst toepassen op _alle_ sjablonen, ipv. check op overbodige "|" ? /* sjabloonnaam met hoofdletter */ { while(true){ X = /{{[a-z]/.exec(text); if (X == null) break; Y = X[0].toUpperCase(); text = text.replace(X,Y); } /* Idem in Sjabloon:Tl: 20230421 -- ToDo while(true){ X = /{{tl\|[A-Za-z]/i.exec(text); alert("X1=" + X); if (X == null) break; alert("X2=" + X); Y = X[0].toUpperCase(); alert("Y=" + Y); text = text.replace(X, "{{Tl|" + Y); alert("3=" + text.replace(X, "{{Tl|" + Y)); / alert(X + " - " Y + " - " + text.replace(X, "{{Tl|" + Y)); } */ // overbodige pipe na sjabloonnaam prev = text; text = text.replace(/(?<={{[a-z,0-9, ,-]*) *\| *\n/ig, '\n|\n'); if (!(prev == text)) { debug('checken: evt. eerste sjabloonparameter(s)!'); // alert } } text = text.replace(/aW~d6-8Ht#yV_5/g, "{{{"); // herstel code naar "{{{" --------------- /* {{Sub}} onderaan */ X = text.search(/{{sub}}/i); if (X > -1 && X < 50) {text = text.replace(/{{sub}}\n?/i, '') + '{{Sub}}';} /* lege regels voor {{sub}} */ text = text.replace(/\n ?\n*{{sub}}/ig,'\n{{Sub}}'); /* <tr> |- */ text = text.replace(/\|-+/g, "|-"); /* overbodige laatste <tr> */ text = text.replace(/ *\|-\x20*\n *\|}/g, "|}"); /* wikicode hr: 4 streepjes */ text = text.replace(/^-{5,}/g, "----"); text = text.replace(/\n-{5,}/g, "\n----"); /* http:// */ prev = text; text = text.replace(/http:\/\//ig, 'https://'); if (!(prev == text)) {debug('Check externe links (https)!');} // alert /* "xxe eeuw" in tekst */ { // 20220119 /* disabled: mag geen _links_ wijzigen ! 20220215 text = text.replace(/(?<=(1|2)?[0-9])e eeuw/g,'^e eeuw'); text = text.replace(/(?<=(1|2)?[0-9])e-eeuw/g,'^e-eeuw'); */ } text = text.replace(/\[\[categorie:/ig, "[[Categorie:"); text = text.replace(/\[\[:categorie:/ig, "[[:Categorie:"); /* Afsluitende tag op Categorie: 20220124, v2 */ if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 14) { text = text.replace(/'''{{PAGENAME}}(?!''')/i, "'''{{PAGENAME}}'''"); } /* Check op nested span tags - 20220218 */ /* if (text.search(/<\/span( color)?> ?<\/span>/i) > -1 ){ // alert('Check: nested span tags!?'); text = text.replace(/"><span style="/ig, ' ') // erg bot: alleen voor eco tuin ?? text = text.replace(/<\/span( color)?><\/span>/ig, '</span>'); // ,, } */ /* {{Fase0..4}} -> {{Fase|0..4}} */ text = text.replace(/\{\{Fase(?=[0-4])/ig, '{{Fase|'); // 20250810 /* geen lege regel na kopje - 20230724 */ text = text.replace(/==\n\n(?!==)/g, "==\n"); // komma vóór <ref> // 20251004 text = text.replace(/ \<\/ref\>/ig, '</ref>'); text = text.replace(/ \<\/cite\>/ig, '</cite>'); // links wp fixen: // 20251004 if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 0) { text = text.replace(/\[\[:?w:(nl:)?(.*?)\]\]/ig , '{{Wp|$2}}'); } text = text.replace(/\{\{W\|/ig, '{{Wp|'); // 20251008 // objSummary.value = 'Lintfouten: Verouderde HTML elementen'; // document.getElementById('wpSummary').value = 'lf'; // 20260323 //aap ******* . + * ? ^ $ ( ) [ ] { } | / \ ******** // template: // text = text.replace(/\{\{/ig, "{{"); text = text.replace(/\{\{Handboek MediaWiki/ig, "{{Index Handboek MediaWiki"); text = text.replace(/\{\{Handleiding moderatoren/ig, "{{Index Handleiding moderatoren"); text = text.replace(/\{\{Hemingway/ig, "{{Index Hemingway"); text = text.replace(/\{\{Huishouden/ig, "{{Index Huishouden"); text = text.replace(/\{\{Indo-Europees/ig, "{{Navigatie Indo-Europees"); text = text.replace(/\{\{Informatica/ig, "{{Multimediale wetenschappen"); text = text.replace(/\{\{Inleiding tot de westerse wijsbegeerte/ig, "{{Index Inleiding tot de westerse wijsbegeerte"); text = text.replace(/\{\{Italiaanse renaissance/ig, "{{Index Italiaanse renaissance"); text = text.replace(/\{\{Italiaans/ig, "{{Index Italiaans"); text = text.replace(/\{\{Leer jezelf ecologisch tuinieren/ig, "{{Index Leer jezelf ecologisch tuinieren"); text = text.replace(/\{\{00%/ig, "{{0%"); text = text.replace(/\{\{Fase([1-4])/ig, "{{Fase|$1"); // 2260514 text = text.replace(/\{\{Navigatie([\|,\n])/ig, "{{Bladeren2$1"); // 20260516 text = text.replace(/\{\{Recept ?\|]/ig, "{{Infobox recept\n|"); // 2260516 text = text.replace(/\{\{Recept[\n,\}]/ig, "{{Infobox recept\n"); text = text.replace(/\{\{Recepten/ig, "{{Navigatie recepten"); text = text.replace(/\{\{Talen/ig, "{{Taal- en letterkunde"); text = text.replace(/\{\{W[^a-zA-Z]/ig, "{{Wp"); /* if (mw.config.get('wgTitle').indexOf("Programmeren in TI-Basic/") > -1) { // 20260420 text = text.replace(/\{\{Links\}\}\n/i, ""); // text = text + String.fromCharCode(13, 10) + "{{Links}}"; text = text + "{{Links}}"; } */ /* 20260413: text = text.replace(/ategorie:GFDL afbeeldingen/ig, "ategorie:Bestanden met GFDL Licentie"); text = text.replace(/ategorie:Afbeelding naar licentie/ig, "ategorie:Bestand naar licentie"); text = text.replace(/ategorie:Wikibooks:Afbeelding beschikbaar op commons met dezelfde naam/ig, "ategorie:Wikibooks:Bestand beschikbaar op commons met dezelfde naam"); text = text.replace(/ategorie:Wikibooks:Afbeelding beschikbaar op commons/ig, "ategorie:Wikibooks:Bestand beschikbaar op commons"); text = text.replace(/ategorie:Wikibooks:Afbeeldingen niet te verplaatsen naar Wikimedia Commons/ig, "ategorie:Wikibooks:Bestand niet te verplaatsen naar Wikimedia Commons"); text = text.replace(/ategorie:PD-afbeeldingen/ig, "ategorie:Bestanden met PD Licentie"); text = text.replace(/ategorie:Ewmulti-afbeeldingen/ig, "ategorie:Bestanden met Ewmulti Licentie"); text = text.replace(/ategorie:Afbeeldingen zonder geldige licentie/ig, "ategorie:Bestanden zonder geldige licentie"); text = text.replace(/ategorie:Wikibooks:Verplaats naar Wikimedia Commons/ig, "ategorie:Wikibooks:Bestand te verplaatsen naar Wikimedia Commons"); text = text.replace(/ategorie:Afbeeldingen met Creative Commons Licentie by-sa/ig, "ategorie:Bestanden met Creative Commons Licentie by-sa"); text = text.replace(/ategorie:Afbeeldingen met Creative Commons Licentie by/ig, "ategorie:Bestanden met Creative Commons Licentie by"); text = text.replace(/ategorie:Afbeeldingen/ig, "ategorie:Bestand"); text = text.replace(/ategorie:Creative Commons-afbeeldingen/ig, "ategorie:Bestanden met Creative Commons Licentie"); */ text = text.replace(/\{\{Information/i, "{{Informatie"); //text = text.replace(/\{\{Links\}\}\n/i, ""); // 20260412 //text = text.replace(/\{\{Sub\}\}/i, "{{Sub}}\n{{Links}}"); text = text.replace(/Youtube/g, "YouTube"); // 20260406 text = text.replace(/{{Clearboth/ig, "{{Clear both"); // 20260323 text = text.replace(/{{Clearleft/ig, "{{Clear left"); text = text.replace(/( |&nbsp;){0,3}<ref(?!erences)/ig, '&nbsp;<ref'); // 1 spatie voor <ref> 20260121 text = text.replace(/<ref(.*)?> <ref/ig, '<ref$1><ref'); // tenzij 2 x ref na elkaar text = text.replace(/\{\{L\|(.*)\}\}/ig, '[[../$1/]]'); // {{L|x}} -> [[../x/]] 20251229 text = text.replace(/#DOORVERWIJZING ?/ig, '#Redirect '); text = text.replace(/\{\{Boeksjabloon[^ \(]/ig, '{{Index basis\n'); text = text.replace(/\|naam cursus/ig, '|titel'); if (mw.config.get('wgPageName').indexOf('Sjabloon:Index_') > -1) { // mw.config.get('wgPageName') geeft {{FULLPAGENAME}} ! text = text.replace(/## ?\[\[/g , '**[['); text = text.replace(/# ?\[\[/g , '*[['); // ??? text = text.replace(/\[\[Categorie:Sjablonen index\]\]\n?/ig, ''); } // {{tl}}: // text = text.replace(/\{\{tl\|(a-z)/ig, '{{Tl|' + '$1'.toUpperCase()); // werkt niet // text = text.replace(/\{\{tl\|(a-z)/ig, '{{Tl|' + String($1).charAt(0).toUpperCase()); // crasht // komma in getal -> punt - verder testen! - werkt maar t/m 999,999! : // text = text.replace(/([0-9]{1,3}),([0-9]{3})/g, '$1.$2'); text = text.replace(/\{\{Schaak\/Bord\|=/ig , '{{Schaak/Bord2'); // 20251030 text = text.replace(/\|\n\|=/ig , '|\n|'); text = text.replace(/(\n[1-8].*?)= ?\n/ig , '$1\n'); text = text.replace(/(\n[1-8].*?)= ?\n/ig , '$1\n'); text = text.replace(/\{\{HTML-standaardattributen/ig, '{{HTML standaardattributen'); text = text.replace(/\{\{HTML (tags|elementen)/ig, '{{Navigatie HTML elementen'); // 20251016 text = text.replace(/\[\[(:)?File:/ig, '[[$1Bestand:'); // 20251009 text = text.replace(/\[\[(:)?Image:/ig, '[[$1Afbeelding:'); text = text.replace(/\n\n?\{\{Recepten\}\}/ig, '\n{{Navigatie recepten}}'); // 20251012 text = text.replace(/\{\{Beg\}\}/ig, '{{Begin}}'); // 20251022 text = text.replace(/\{\{Boekenplanken\}\}/ig, '{{Navigatie boekenplanken}}'); // 20251022 /*** Eenmalige acties ***/ text = text.replace(/\[\[Kookboek\/\bDessert\b/ig, '[[Kookboek/Nagerecht'); // 20251012 text = text.replace(/\{\{TOCRechts/ig, '{{TOC rechts'); // 20230417 text = text.replace(/\{\{Wikt(?=(\||\}))/ig, '{{Wiktionary'); // 20230514 text = text.replace(/\{\{Woordenboek Index\}/ig, '{{Alfabet met links}'); // 20230520 text = text.replace(/se wikipedia/ig, 'stalige Wikipedia'); // 20230614 text = text.replace(/background: ?none;? ?/ig, ''); // 20250711 text = text.replace(/\n?\n\n\n\{\{Recepten\}\}/ig, '\n\n{{Recepten}}'); // 20250805 text = text.replace(/\{\{Recept\n\|\n/ig, '{{Recept\n'); // 20250805 text = text.replace(/(?<![a-zA-Z])NB(\.(\:)?|\:) ?/g, 'NB '); // 20250817 text = text.replace(/Wiskunde voor MBO techniek\//g, 'Wiskunde voor MBO techniek 1/'); // 20250824 /*** Archief eenmalige acties ***/ /* text = text.replace(/\{\[Clear both/ig , "{{Clear both"); text = text.replace(/{{Clearright/ig , "{{Clear right"); text = text.replace(/{{Boeken/ig , "{{Post-it/Boeken"); // tbv. Maatschappijleer/Alfabetische woordenlijst maatschappijleer - 20260303: // text = text.replace(/; ?<<!-- ?/ig , ';<!--'); // text = text.replace(/ ?-->span>/ig , '-->'); // text = text.replace(/;<\/span>/ig , ';'); // text = text.replace(/\[\[Categorie:Land\]\]/ig, '[[Categorie:Land in Europa]]'); // 20260125 if (mw.config.get('wgTitle').indexOf('Atlas van') > -1) { // wd-properties vervangen; 20260119 text = text.replace(/(property|statements):P18/ig, '$1:afbeelding'); text = text.replace(/(property|statements):P31/ig, '$1:is een'); text = text.replace(/(property|statements):P35/ig, '$1:staatshoofd'); text = text.replace(/(property|statements):P47/ig, '$1:grenst aan'); text = text.replace(/(property|statements):P122/ig, '$1:regeringsvorm'); text = text.replace(/(property|statements):P206/ig, '$1:gelegen in of aan waterlichaam'); text = text.replace(/(property|statements):P361/ig, '$1:onderdeel van'); text = text.replace(/(property|statements):P571/ig, '$1:datum van oprichting of creatie'); text = text.replace(/(property|statements):P1539/ig, '$1:vrouwelijke bevolking'); text = text.replace(/(property|statements):P1540/ig, '$1:mannelijke bevolking'); text = text.replace(/(property|statements):P2131/ig, '$1:bruto binnenlands product'); } // tbv. [[Wikibooks:Lijst van eigenschappen van Wikidata-items]]: (20251211)) text = text.replace(/\<br\>\[\[d:Property talk:P[0-9]{1,5}\|talk\]\]\<br\>\[\[d:Wikidata:Database reports\/Constraint violations\/P[0-9]{1,5}\|covi\]\]\|/ig, '|'); // voor [[Onderwijs in relatie tot P2P]] : text = text.replace(/tot P2P\/(.*)/g, 'tot P2P/$1|$1]]'); text = text.replace(/{{StringReplace ?\|/ig, '{{Replace|'); if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 3) { // "Overleg gebruiker"; 20251116 text = text.replace(/\{\{Zandbak\}\}/ig, '{{Zb}}'); } text = text.replace(/\{\{Bladeren(2|3)/ig, '{{Bladeren4'); // 20230531 text = text.replace(/\[\[Categorie:Weglaten bij afdrukken.*?\]\]\n?/ig, ''); // 20251024 text = text.replace(/\{\{Miljoen/ig, '{{Afronden'); // 20251005 // lintfouten: Ingebedde stijlregel voor de achtergrondkleur zonder bijbehorende tekstkleur // 20250711 text = text.replace(/(color: ?(black|inherit); ?)?background(-color)?:/ig, 'color: inherit; background-color:'); if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 14) { // 20251009 if (mw.config.get('wgTitle').indexOf('- inhoud') > -1) { text = text.replace(/\n?\[\[Categorie:Hoofdstuk.*?\]\]\n?/ig, ''); if (text.indexOf('Categorie:Inhoud') > -1) { // window.location.assign('https://nl.wikibooks.org/w/index.php?title=Categorie:Inhoud'); return; } text = text.replace(/\n?\[\[Categorie:Inhoud\]\]\n?/ig, ''); text = text + '[[Categorie:Inhoud]]\n'; // toevoegen indien cat:hoofdstuk nog niet aanwezig // werkt niet (edit wordt niet opgeslagen): // var Button = document.getElementById("wpSave"); // Button.click(); } } var X = mw.config.get('wgPageName'); document.write(X + '__'); var Y = X.search('Wikibooks:Infobox/'); document.write(Y + '__'); if (Y > -1) { document.write('ja__'); text = text.replace(/--\>\|.*boekenplank.*(taal( en letterkunde)?|talen)/ig, '-->| boekenplank = Taal en letterkunde');// 2025100? } text = text.replace(/\{\{Abc\}\}/ig, '{{Alfabet met ankers}}'); // 20230414 text = text.replace(/\[\[Categorie\:Sjablonen sjabloondocumentatie/ig, '[[Categorie:Sjabloondocumentatie'); text = text.replace(/Moderne/g , 'moderne'); // 20251006 text = text.replace(/Hedendaagse/g , 'hedendaagse'); text = text.replace(/Architectuur/g , 'architectuur'); // rode (wp-)links ontlinken: // tbv. [[Veelvoorkomende misvattingen/Wetenschap en technologie]] // "lazy" mode: (.*?) - https://javascript.info/regexp-greedy-and-lazy ! :-) // problemen: // * afb. met link(s) in de caption gaan stuk -> handmatig op te lossen // * links met afwijkende omschrijving worden zichtbaar -> niet ,, // 2: te behouden links veiligstellen: text = text.replace(/\[\[((Afbeelding|Bestand|bibcode|doi|File|Image|Media):.*?)\]\]/ig, 'REPL251005pre$1REPL251005post'); // 3: alle overige links omzetten naar tekst: text = text.replace(/\[\[(.*?)\]\]/ig, '$1'); text = text.replace(/\[\[(.*?)\]\]/ig, '$1'); // 2e keer tbv. geneste links! // 4: te behouden links herstellen: text = text.replace(/REPL251005pre/g, '[['); text = text.replace(/REPL251005post/g, ']]'); */ /* text = text.replace(/{{Receptmetafbeelding/ig, '{{Infobox recept'); // 20230312, 20251011 te gretig; text = text.replace(/,\<ref\>(.*)\<\/ref\>/ig , '<ref>$1</ref>,'); // 20251004 text = text.replace(/\[Spaans\/Les( |_)0/ig , '[Spaans/Les '); // 20250930 text = text.replace(/Categorie\:Ingrediënt\/Drank/ig , 'Categorie:Drank') // 20250929 text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Fruit/ig , 'Categorie:Fruit') // ,, text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Gevogelte/ig , 'Categorie:Gevogelte') // ,, text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Graan/ig , 'Categorie:Graan') // ,, text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Groente/ig , 'Categorie:Groente') // ,, text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Zuivel/ig , 'Categorie:Zuivel') // ,, text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Vruchtensap/ig , 'Categorie:Vruchtensap') // ,, */ /* text = text.replace(/Italiaans.*Antwoorden.*\]\]/g, mw.config.get('wgTitle') + '/Antwoorden]]'); // 20250920 */ /* text = text.replace(/Italiaans\/Les0?/g, 'Italiaans/Les '); // 20250920 */ /* text = text.replace(/ hele )/ig, ' heel '); //20250920 */ /* text = text.replace(/WikiJunior/g, 'Wikijunior'); // 20250718 */ /* text = text.replace(/\{\{TOCLinks/ig, '{{TOC links'); // 20230417 */ /* text = text.replace(/\/(.{1,65})\]\]/ig, '/$1|$1]]'); // 20250903 */ /* text = text.replace(/\{\{Uitleg\|(.{5,43})\|(.{5,43})\}\}/ig, '{{Hover|tekst=$2|hovertekst=$1}}'); // 20250901 */ /* text = text.replace(/\{\{Tuin(\n|\|)/i, '{{Tuinkalender'); // 20250803 */ /* text = text.replace(/\{\{Tuinkalender\|Pagina.*tuinieren\/(.*)\|tuinkalender\]\]\n?\|Onderdeel\=(.*)\n\}\}/i, '{{Tuinkalender|$1|$2}}'); // 20250831 */ /* text = text.replace(/(?<=g)allerij/ig, 'alerij'); // 20230614 */ /* text = text.replace(/(?<=t)utti frutti/ig, 'uttifrutti'); // 20250817 */ /* text = text.replace(/\{\{\#babel\:/ig, '{{Babel|'); // 20250813 */ /* text = text.replace(/\n/g, ']]\n'); // 20250812 */ /* text = text.replace(/gerbuik/g, 'gebruik'); // 20250806 */ /* text = text.replace(/\{\{Noindex\}\}/ig, '__NOINDEX__'); */ /* text = text.replace(/\{\{Clear\}\}/ig, '{{Clearboth}}'); */ /* text = text.replace(/\| ?Naam ? ?= ? ?{{PAGENAME}}/, '| Naam = '); // 20250805 */ /* text = text.replace(/Categorie:Sjablonen voor een bepaald boek/ig, 'Categorie:Sjablonen talen en dialecten'); */ /* text = text.replace(/Categorie\:Fase(?=[0-4])/ig, 'Categorie:Fase ');*/ // 20250803 /* 1e img van Sjabloon:Gestarte boeken verwijderen */ // text = text.replace(/ ?\[\[Bestand:.-4\.svg\|.px\]\] ?/ig , '\n'); // 20250722 // text = text.replace(/ /ig , ' '); // text = text.replace(/\* ? ?/ig , '<br>\n'); // text = text.replace(/\]\] \{\{/ig , ']]{{'); // text = text.replace(/\{\{0%/ig , '00%'); //text = text.replace(/Chillipepers\.nl/ig, 'chillipepers.nl'); // 20250722 //text = text.replace(/Chillipeper\.nl/ig, 'chillipeper.nl'); // ,, // text = text.replace(/Basiskennis( |_)chemie6\//g, 'Basiskennis chemie 6/'); // 20250906 // // document.getElementById('wpSummary').value = 'lf'; werkt niet!?? // --------------------------------------------------------------------------------------------- /* tbv. lintfouten op overleg gebruiker */ // text = text.replace(/('''|\<\/?b\>)/ig, ""); /* 20230627 */ /* tbv. verkeerd geneste tags op overleg:gebruiker */ // text = text.replace(/\<\/?span.*?\>/ig, ""); /* 20230627 */ // obj.value = 'Lintfouten: Verkeerd geneste tags'; /* test: CSS beter leesbaar maken - 20230519 */ text = text.replace(/(?<=style\=\".*): *(?=\>)/ig, ": "); /* too greedy; check "http(s):, /File: etc. ! */ text = text.replace(/(?<=style\=\"); ?(?=\")/ig, "; "); /* ------ oud ------------- text = text.replace(/\[\[Categor(ie|y):Sjablonen(?=[\||\]\]])/ig, '[[Categorie:Sjablonen Wikibooks-gebruikers'); text = text.replace(/\[\[Categor(ie|y):Sjablonen(?=[\||\]\]])/ig, '[[Categorie:Sjablonen voor een bepaald boek'); // "xxe eeuw" in titel { // 20220119 var title = mw.config.get('wgTitle'); var pattern = /(?<=(1|2)?[0-9])e-eeuw/; if (text.search(/{{DISPLAYTITLE:/) == -1) { if (title.search(pattern) > -1) { text = '{{DISPLAYTITLE:' + title.replace(pattern,'^e-eeuw') + '}}' j+ text; } } else debug('{{DISPLAYTITLE: is niet vervangen'); } // tijdelijk (tbv "Lintfouten: Afsluitende tag ontbreekt") text = text.replace(/{{cat\|?/ig, "{{Cat"); text = text.replace(/{{boekcat\|/ig, "{{Boekcat"); text = text.replace("'''{{PAGENAME}}", "'''{{PAGENAME}}'''"); */ /* verplaatsen naar andere categorie: text = text.replace(/\[\[Categorie:Aardrijkskunde/ig, "[[Categorie:Geografie"); */ /* sig BeeBringer: text = text.replace(/\[\[Bestand:BeeBringer.png\‎]\].*?\<\/sup>/, '\n[[Gebruiker:BeeBringer|BeeBringer]] [[Overleg_gebruiker:BeeBringer|overleg]]'); text = text.replace(/u wijzingen/, 'uw wijzigingen'); */ /* div. typefouten */ // text = text.replace(/(?<=w)ijzingen/, 'ijzigingen'); text = text.replace(/paramaters/, 'parameters'); /*** Einde ***/ /* niets veranderd? */ if (obj.value == text) return; /* exit */ obj.value = text; /* klaar om op te slaan */ // obj.value = obj.value + '\n\n' + text; // TIJDELIJK!! /*** Samenvatting ***/ var obj = document.getElementById('wpSummary'); // obj.value = 'cat'; // obj.value = 'Lintfouten: Verouderde HTML-elementen'; // obj.value = 'Lintfouten: Afsluitende tag ontbreekt'; /* tijdelijk (voor eenmalige acties): */ // obj.value = '[[Categorie:Sjablonen voor een bepaald boek]]'; // obj.value = '[[Categorie:Sjablonen Wikibooks-gebruikers]]'; /*** Niet volgen tenzij reeds eerder gevolgd ***/ var obj = document.getElementById('ca-watch'); if (obj) {document.getElementById('wpWatchthis').checked = false;} return; } function addPurgeTab() { /* Voegt een "purge" tabje toe (bron: https://nl.wikipedia.org/wiki/Gebruiker:Pjetter/monobook.js) */ if(!document.getElementById) return; var x = document.getElementById('ca-history'); if(! x) { return; } var tabs = document.getElementById('p-cactions').getElementsByTagName('ul')[0]; if(x.children) { x = x.children[0]; } else { x = x.childNodes[0]; } addlilink(tabs, x.href.replace(/=history/, "=purge"), 'purge', 'ca-purge'); // ta['ca-purge'] = ['g', 'Purge the internal cache for this page']; // "ta is not defined" } function addlilink(tabs, url, name, id) { /* voegt tabjes toe (bron: https://nl.wikipedia.org/wiki/Gebruiker:Pjetter/monobook.js) */ var na = document.createElement('a'); na.href = url; na.appendChild(document.createTextNode(name)); var li = document.createElement('li'); li.id = id; li.appendChild(na); tabs.appendChild(li); return li; } function experiment() { // (om 'Inklappen' resp. 'Uitklappen' te vervangen) UitklapDivHide = '▲'; // U+25B2 kleiner: ▴ u+25B4 werkt niet UitklapDivShow = '▼'; // U+25BC kleiner: ▾ u+25BE ,, ,, } function automatePurgeConfirmationDialog() { /* Automate purge confirmation dialog. (https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Purge) */ if (mw.config.get('wgAction') === 'purge' ) { $('form[action*="action=purge"]').submit(); } return; } function markeerLintErrors() { // 20220114 // Markeert aantallen > 0 op Speciaal:LintErrors met een rode achtergrond. if (! (mw.config.get('wgPageName') == 'Speciaal:LintErrors')) return; /* exit */ var list = document.getElementsByTagName("BDI"); if (list.length == 0) return; for (i=0; i<list.length; i++) { if (! (list[i].innerHTML == '(0 fouten)')) { list[i].style.background = '#ff8080'; } } return; } function createDebug() { // v2, 20220113 // Creëert een debug-venster direct boven het bewerkingsvak. var obj = document.getElementById('wpTextbox1'); var parent = document.getElementById('editform'); var newItem = document.createElement("DIV"); newItem.id = 'debug'; newItem.style.display='none'; var textnode = document.createTextNode(""); newItem.appendChild(textnode); parent.insertBefore(newItem, obj); } function debug(txt) { // Voegt een regel tekst toe aan het debug-venster. var obj = document.getElementById('debug'); if (obj == null) return; /* exit */ obj.style.display = 'block'; obj.innerHTML = obj.innerHTML + txt.replace(/</g,'&lt;') + '<br>'; } function massDelete() { /* tbv. verwijderen ~450 pagina's, zie lijst op LJET/Gewenste pagina's */ if (mw.config.get('wgTitle').indexOf('Leer jezelf') == -1) return; if (mw.config.get('wgAction') != 'delete') return; document.getElementById('ooui-php-2').value = 'Verwijdersessie 3 september 2025'; document.getElementById("deleteconfirm").submit(); return; } function insertTekst() { var title = mw.config.get('wgTitle'); if ((title.search(/Kookboek [0-9]{1,2} /i)) == 0) { if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 10) { if (mw.config.get('wgAction') == 'view') { window.location += '?action=edit'; var text = document.getElementById('wpTextbox1').value; text = '__EXPECTUNUSEDCATEGORY__\n' + text; } } } return; } function capFirst(str) { /* fix all-caps en camel-case */ return str[0].toUpperCase() + str.slice(1).toLowerCase(); } // </nowiki> hkp4ysoxhx1cfusquck8p6dpkkxmgni 427462 427257 2026-05-17T07:27:36Z Erik Baas 2193 427462 javascript text/javascript // <nowiki> $(function () { // importScript('Gebruiker:Erik Baas/markeer.js'); /* markeer & next*/ // watisdit(); // insertTekst(); // massDelete(); automatePurgeConfirmationDialog(); // if (mw.config.get('wgTitle').indexOf("Programmeren in TI-Basic/") > -1) { autoEdit(); } // 20260420 replaceObsoleteHTMLTags(); markeerLintErrors(); addSubpagesLink(); // loadWikidataInfo(); fWikidata(); // autoSave(); addPurgeTab(); // check: altijd als laatste! return; }); function autoSave() { if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 0 || mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 10) { // main, template if (mw.config.get('wgAction') == 'edit') { document.getElementById('wpSummary').value = 'lf'; setTimeout(autoSave_sub, 10000); } } return; } function autoSave_sub() { document.getElementById("wpSave").click(); return; } function fWikidata() { /* Zoek in Wikidata - bron: [[w:Gebruiker:Zanaq/fwikidata.js]] (c) 2013 Zanaq, GPL * Voegt een link "Zoek in Wikidata" toe aan de sectie "hulpmiddelen". */ var title = mw.config.get('wgTitle'); mw.util.addPortletLink('p-tb', 'https://www.wikidata.org/w/index.php?button=&title=Special%3ASearch&search=' + encodeURIComponent(title.substr(title.lastIndexOf('/') + 1)), 'Zoek in WikiData', 'ca-wikidata', 'Zoek in Wikidata'); return; }; function watisdit() { const collection = document.getElementsByClassName("cdx-button"); alert(collection[0].innerHTML + ' *** ' + collection[1].innerHTML); return; }; function autoEdit() { if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 0) { // 0=(main), 3=Overleg gebruiker, 10=Template if (mw.config.get('wgAction') == 'view') { if (mw.config.get('wgDiffOldId') == null) { // of wgDiffNewId ? window.location += '?action=edit'; } } } return; } function loadWikidataInfo() { /* Wikidata; 20260130 bron: https://nl.wikipedia.org/w/index.php?title=Wikipedia:Wikidata&oldid=70312736#Geschiedenis geeft onder paginatitel korte info over onderwerp in Wikidata */ if ( mw.config.get( 'wgNamespaceNumber' ) === 0 ) { // importScriptURI("//www.wikidata.org/w/index.php?title=User:Yair rand/WikidataInfo.js&action=raw&ctype=text/javascript"); importScriptURI("//nl.wikibooks.org/w/index.php?title=User:Erik_Baas/WikidataInfo.js&action=raw&ctype=text/javascript"); } return; } function addSubpagesLink() { /* * Voegt een link "Subpagina's" toe aan de sectie "hulpmiddelen". * Gebaseerd op de code in [[:commons:MediaWiki:Common.js]]. * Bron: https://nl.wikipedia.org/w/index.php?title=MediaWiki:Gadget-subpages.js * Onderhoud: [[User:Krinkle]] */ var i18n = { en: "Subpages", fr: "Sous-pages", nl: "Subpagina's" }; if ( [ 'Special', 'File', 'Category' ].indexOf( mw.config.get( 'wgCanonicalNamespace' ) ) === -1 ) { var text = i18n[ mw.config.get( 'wgUserLanguage' ) ] || i18n.nl; var link = mw.util.getUrl( 'Speciaal:Voorvoegselindex/' + mw.config.get( 'wgPageName' ) + '/' ); mw.util.addPortletLink( 'p-tb', link, text, '', 'Subpagina\'s van deze pagina'); }; return; } function replaceObsoleteHTMLTags() { var prev = '', sub='', subColor='', subFace='', subSize='', found='', text='', res='', X, Y, Z; var objSummary = document.getElementById('wpSummary'); var obj = document.getElementById('wpTextbox1'); if (obj == null) return; /* exit */ if (! (mw.config.get('wgPageContentModel') == 'wikitext')) return; /* exit */ var text = '' + obj.value; if (text.search(/{{Wiu[2,3]/i) > -1) { alert('Stop: werk in uitvoering!'); return; /* exit */ } createDebug(); /* <font> */ while (true) { // common pt. 1 X = /<font.*?>/i.exec(text); // .exec: if not found: X=null, X[0] etc. = undefined !! if (X == null) break; // geen font-tags X = X + ''; // !! subColor = subFace = subSize = X.replace(/(\x22|\x27)/g, ""); // - ' en " /* <font color> */ if (subColor.search(/color/i) > -1) { subColor = /color *= *[a-z,0-9,#]*/i.exec(subColor) + ''; // !! if (subColor) { subColor = subColor.replace(/ *= */, ": ") + ";"; subColor = subColor.toLowerCase(); } } else {subColor = null;} // geen color-attribute /* <font face> */ if (subFace.search(/face/i) > -1) { subFace = subFace.replace(/ *, */g, ","); subFace = /face *= *[a-z,0-9,\,]*/i.exec(subFace) + ''; // !! if (subFace) { subFace = subFace.replace(/,/g, ', '); subFace = subFace.replace(/face *= */i, 'font-family: ') + ';'; } } else {subFace = null;} // geen face-attribute /* <font size> */ // todo // tijdelijk: subSize = null; if (subSize.search(/size/i) > -1) { debug(subSize); // <font color=red face=Tahoma size=3> subSize = /(?<=size *= *).*?(?=(\x20,'>'))/i.exec(subSize) + ''; debug(subSize); // // subSize = subSize.replace(/.../, "..."); } else {subSize = null;} // geen size-attribute // tijdelijk: subSize = null; // common pt. 2 Y = '<span style="'; //debug(Y); if (subColor) Y += subColor; //debug(Y); if (subFace) Y += (subColor ? ' ' : '') + subFace; //debug(Y); if (subSize) Y += (subColor || subFace ? ' ' : '') + subSize; //debug(Y); Y += '">'; //debug(Y); text = text.replace(X,Y); text = text.replace(/<\/font/ig, "</span"); } // while (true) /* ToDo: - font color/size/face !!! - uitzonderingen maken voor elementen tussen blockquote-, nowiki-, pre- en comment-tags ! */ /*** Obsolete elements:***/ /* <big> */ text = text.replace(/(<big>){3,6}/ig, '<span style="font-size: xx-large;">'); //xxx-large werkt niet in Chrome ! text = text.replace(/(<big>){2}/ig, '<span style="font-size: x-large;">'); // 20220106: x-large voor zon en water if (mw.config.get('wgTitle').indexOf("Leer jezelf ecologisch tuinieren") > -1) { text = text.replace(/(?<=\| *zon *=.*)<big>/ig, '<span style="font-size: x-large;">'); text = text.replace(/(?<=\| *water *=.*)<big>/ig, '<span style="font-size: x-large;">'); } text = text.replace(/<big/ig, '<span style="font-size: large;"'); text = text.replace(/(<\/big *[a-z|0-9]*>){1,6}/ig, "</span>"); /* <center> */ text = text.replace(/<center/ig, '<div style="text-align: center;"'); text = text.replace(/<\/center/ig, "</div"); /* <small> */ text = text.replace(/(<small>){3,6}/ig, '<span style="font-size: xx-small;">'); text = text.replace(/(<small>){2}/ig, '<span style="font-size: x-small;">'); text = text.replace(/<small/ig, '<span style="font-size: smaller;"'); text = text.replace(/(<\/small *[a-z|0-9]*>){1,6}/ig, "</span>"); /* <source> 20220116 */ text = text.replace(/<source/ig,'<syntaxhighlight'); text = text.replace(/<\/source/ig,'</syntaxhighlight'); /* <strike> */ text = text.replace(/<strike/ig, "<s"); text = text.replace(/<\/strike/ig, "</s"); /* <tt> */ text = text.replace(/<tt/ig, "<code"); text = text.replace(/<\/tt/ig, "</code"); /*** Diversen: ***/ /* <br> */ text = text.replace(/\x20*<\/?br\x20?\/? ?>/ig, "<br>"); /* <br clear=left/right/all/both> */ text = text.replace(/\x20*<br clear ?= ?(\x22|\x27)?left(\x22|\x27)?\x20?\/?>/ig, '<br style="clear: left;">'); text = text.replace(/\x20*<br clear ?= ?(\x22|\x27)?right(\x22|\x27)?\x20?\/?>/ig, '<br style="clear: right;">'); text = text.replace(/\x20*<br clear ?= ?(\x22|\x27)?(all|both)(\x22|\x27)?\x20?\/?>/ig, '<br style="clear: both;">'); /* <hr> */ text = text.replace(/<\/?hr\x20?\/?>/ig, "<hr>"); text = text.replace(/\[\[categorie/ig, "[[Categorie"); text = text.replace(/\[\[afbeelding/ig, "[[Afbeelding"); /* prettytable */ text = text.replace(/prettytable/ig, "wikitable"); /* WSBN nummer :-( */ text = text.replace(/\[WSBN( |-|_)?nummer/ig, " [WSBN"); text = text.replace(/.*Hier.*onderhoudsmeldingen.*\n/ig, ""); /* . ná <ref> */ while(true) { X = /(?<!\.) ?<ref>.*?<\/ref>\./.exec(text); if (X == null) break; Y = X[0].replace(/ ?<ref>/,'.<ref>'); Y = Y.replace('</ref>.','</ref>'); text = text.replace(X,Y); } /* sjablonen en Magic Words */ text = text.replace(/{{{/g, "aW~d6-8Ht#yV_5"); // vervang "{{{" tijdelijk door code om varabelen te onderscheiden van sjablonen /* Magic Words - 20230323 */ text = text.replace(/\{\{#categorytree:/g, "{{#Categorytree:"); text = text.replace(/\{\{#expr:/g, "{{#Expr:"); text = text.replace(/\{\{\s?#if:\s?/ig, "{{#If:"); text = text.replace(/\{\{ ?#invoke:/g, "{{#Invoke:"); text = text.replace(/\{\{ ?#pos:/g, "{{#Pos:"); text = text.replace(/\{\{ ?#switch:/g, "{{#Switch:"); /* Magic Words met 2 hoofdletters: 20230421 */ text = text.replace(/\{\{ ?#ife/ig, "{{#IfE"); /* oud: text = text.replace(/\{\{ ?#iferror:/g, "{{#IfError:"); text = text.replace(/\{\{ ?#ifexpr:/g, "{{#IfExpr:"); text = text.replace(/\{\{ ?#ifexist:/g, "{{#IfExist:"); text = text.replace(/\{\{ ?#ifeq:/g, "{{#IfEq:"); */ /* ISBN 20230625 */ // text = text.replace(/ISBN\s{1,3}/ig, "{{ISBN|"); // debug ("ISBN checken!"); // text = text.replace(/(?<=\{\{ISBN\|[0-9%s]{8,13})(( )|\.|,|\n)/ig, "}} "); // <- /* ISBN exp. 20240121 */ text = text.replace(/ISBN\s{1,3}([0-9]\-?)*/ig, "{{$&}}"); text = text.replace(/\{\{ISBN\s{1,3}/ig, "{{ISBN|"); /* Sjabloonredirects vervangen 20220209 */ text = text.replace(/{{Beg(innetje)?}}/ig, "{{Begin}}"); text = text.replace(/{{Alleen afdrukken ?(\|\n|\n\|)/ig, '{{Alleen afdrukken inline\n|\n'); // extra \n tbv. sommige wikicodes text = text.replace(/{{Alleen afdrukken ?\|/ig, '{{Alleen afdrukken inline|'); text = text.replace(/{{Herhalen ?\|/ig, '{{Repeat|'); text = text.replace(/{{Niet afdrukken ?(\|\n|\n\|)/ig, '{{Niet afdrukken block\n|\n'); // extra \n tbv. sommige wikicodes text = text.replace(/{{Niet afdrukken ?\|/ig, '{{Niet afdrukken block|'); text = text.replace(/\n\| *Moeilijkheid *= *[ a-zA-Z]*/ig, ''); // 20251012 text = text.replace(/{{Zieook ?(\|\n|\n\|)/ig, '{{Zie ook\n|\n'); // extra \n tbv. sommige wikicodes text = text.replace(/{{Zieook ?\|/ig, '{{Zie ook|'); /* text = text.replace(/{{Crd ?\|/ig, '{{Akkoord|'); klaar */ /* text = text.replace(/{{Akkoorden ?\|/ig, '{{Akkoord|'); klaar */ // eerst toepassen op _alle_ sjablonen, ipv. check op overbodige "|" ? /* sjabloonnaam met hoofdletter */ { while(true){ X = /{{[a-z]/.exec(text); if (X == null) break; Y = X[0].toUpperCase(); text = text.replace(X,Y); } /* Idem in Sjabloon:Tl: 20230421 -- ToDo while(true){ X = /{{tl\|[A-Za-z]/i.exec(text); alert("X1=" + X); if (X == null) break; alert("X2=" + X); Y = X[0].toUpperCase(); alert("Y=" + Y); text = text.replace(X, "{{Tl|" + Y); alert("3=" + text.replace(X, "{{Tl|" + Y)); / alert(X + " - " Y + " - " + text.replace(X, "{{Tl|" + Y)); } */ // overbodige pipe na sjabloonnaam prev = text; text = text.replace(/(?<={{[a-z,0-9, ,-]*) *\| *\n/ig, '\n|\n'); if (!(prev == text)) { debug('checken: evt. eerste sjabloonparameter(s)!'); // alert } } text = text.replace(/aW~d6-8Ht#yV_5/g, "{{{"); // herstel code naar "{{{" --------------- /* {{Sub}} onderaan */ X = text.search(/{{sub}}/i); if (X > -1 && X < 50) {text = text.replace(/{{sub}}\n?/i, '') + '{{Sub}}';} /* lege regels voor {{sub}} */ text = text.replace(/\n ?\n*{{sub}}/ig,'\n{{Sub}}'); /* <tr> |- */ text = text.replace(/\|-+/g, "|-"); /* overbodige laatste <tr> */ text = text.replace(/ *\|-\x20*\n *\|}/g, "|}"); /* wikicode hr: 4 streepjes */ text = text.replace(/^-{5,}/g, "----"); text = text.replace(/\n-{5,}/g, "\n----"); /* http:// */ prev = text; text = text.replace(/http:\/\//ig, 'https://'); if (!(prev == text)) {debug('Check externe links (https)!');} // alert /* "xxe eeuw" in tekst */ { // 20220119 /* disabled: mag geen _links_ wijzigen ! 20220215 text = text.replace(/(?<=(1|2)?[0-9])e eeuw/g,'^e eeuw'); text = text.replace(/(?<=(1|2)?[0-9])e-eeuw/g,'^e-eeuw'); */ } text = text.replace(/\[\[categorie:/ig, "[[Categorie:"); text = text.replace(/\[\[:categorie:/ig, "[[:Categorie:"); /* Afsluitende tag op Categorie: 20220124, v2 */ if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 14) { text = text.replace(/'''{{PAGENAME}}(?!''')/i, "'''{{PAGENAME}}'''"); } /* Check op nested span tags - 20220218 */ /* if (text.search(/<\/span( color)?> ?<\/span>/i) > -1 ){ // alert('Check: nested span tags!?'); text = text.replace(/"><span style="/ig, ' ') // erg bot: alleen voor eco tuin ?? text = text.replace(/<\/span( color)?><\/span>/ig, '</span>'); // ,, } */ /* {{Fase0..4}} -> {{Fase|0..4}} */ text = text.replace(/\{\{Fase(?=[0-4])/ig, '{{Fase|'); // 20250810 /* geen lege regel na kopje - 20230724 */ text = text.replace(/==\n\n(?!==)/g, "==\n"); // komma vóór <ref> // 20251004 text = text.replace(/ \<\/ref\>/ig, '</ref>'); text = text.replace(/ \<\/cite\>/ig, '</cite>'); // links wp fixen: // 20251004 if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 0) { text = text.replace(/\[\[:?w:(nl:)?(.*?)\]\]/ig , '{{Wp|$2}}'); } text = text.replace(/\{\{W\|/ig, '{{Wp|'); // 20251008 // objSummary.value = 'Lintfouten: Verouderde HTML elementen'; // document.getElementById('wpSummary').value = 'lf'; // 20260323 //aap ******* . + * ? ^ $ ( ) [ ] { } | / \ ******** // template: // text = text.replace(/\{\{/ig, "{{"); text = text.replace(/\{\{Leer jezelf ecologisch tuinieren/ig, "{{Index Leer jezelf ecologisch tuinieren"); text = text.replace(/\{\{00%/ig, "{{0%"); text = text.replace(/\{\{Fase([1-4])/ig, "{{Fase|$1"); // 2260514 text = text.replace(/\{\{Navigatie([\|,\n])/ig, "{{Bladeren2$1"); // 20260516 text = text.replace(/\{\{Recept ?\|]/ig, "{{Infobox recept\n|"); // 2260516 text = text.replace(/\{\{Recept[\n,\}]/ig, "{{Infobox recept\n"); text = text.replace(/\{\{Recepten/ig, "{{Navigatie recepten"); text = text.replace(/\{\{Talen/ig, "{{Taal- en letterkunde"); text = text.replace(/\{\{W[^a-zA-Z]/ig, "{{Wp"); /* if (mw.config.get('wgTitle').indexOf("Programmeren in TI-Basic/") > -1) { // 20260420 text = text.replace(/\{\{Links\}\}\n/i, ""); // text = text + String.fromCharCode(13, 10) + "{{Links}}"; text = text + "{{Links}}"; } */ /* 20260413: text = text.replace(/ategorie:GFDL afbeeldingen/ig, "ategorie:Bestanden met GFDL Licentie"); text = text.replace(/ategorie:Afbeelding naar licentie/ig, "ategorie:Bestand naar licentie"); text = text.replace(/ategorie:Wikibooks:Afbeelding beschikbaar op commons met dezelfde naam/ig, "ategorie:Wikibooks:Bestand beschikbaar op commons met dezelfde naam"); text = text.replace(/ategorie:Wikibooks:Afbeelding beschikbaar op commons/ig, "ategorie:Wikibooks:Bestand beschikbaar op commons"); text = text.replace(/ategorie:Wikibooks:Afbeeldingen niet te verplaatsen naar Wikimedia Commons/ig, "ategorie:Wikibooks:Bestand niet te verplaatsen naar Wikimedia Commons"); text = text.replace(/ategorie:PD-afbeeldingen/ig, "ategorie:Bestanden met PD Licentie"); text = text.replace(/ategorie:Ewmulti-afbeeldingen/ig, "ategorie:Bestanden met Ewmulti Licentie"); text = text.replace(/ategorie:Afbeeldingen zonder geldige licentie/ig, "ategorie:Bestanden zonder geldige licentie"); text = text.replace(/ategorie:Wikibooks:Verplaats naar Wikimedia Commons/ig, "ategorie:Wikibooks:Bestand te verplaatsen naar Wikimedia Commons"); text = text.replace(/ategorie:Afbeeldingen met Creative Commons Licentie by-sa/ig, "ategorie:Bestanden met Creative Commons Licentie by-sa"); text = text.replace(/ategorie:Afbeeldingen met Creative Commons Licentie by/ig, "ategorie:Bestanden met Creative Commons Licentie by"); text = text.replace(/ategorie:Afbeeldingen/ig, "ategorie:Bestand"); text = text.replace(/ategorie:Creative Commons-afbeeldingen/ig, "ategorie:Bestanden met Creative Commons Licentie"); */ text = text.replace(/\{\{Information/i, "{{Informatie"); //text = text.replace(/\{\{Links\}\}\n/i, ""); // 20260412 //text = text.replace(/\{\{Sub\}\}/i, "{{Sub}}\n{{Links}}"); text = text.replace(/Youtube/g, "YouTube"); // 20260406 text = text.replace(/{{Clearboth/ig, "{{Clear both"); // 20260323 text = text.replace(/{{Clearleft/ig, "{{Clear left"); text = text.replace(/( |&nbsp;){0,3}<ref(?!erences)/ig, '&nbsp;<ref'); // 1 spatie voor <ref> 20260121 text = text.replace(/<ref(.*)?> <ref/ig, '<ref$1><ref'); // tenzij 2 x ref na elkaar text = text.replace(/\{\{L\|(.*)\}\}/ig, '[[../$1/]]'); // {{L|x}} -> [[../x/]] 20251229 text = text.replace(/#DOORVERWIJZING ?/ig, '#Redirect '); text = text.replace(/\{\{Boeksjabloon[^ \(]/ig, '{{Index basis\n'); text = text.replace(/\|naam cursus/ig, '|titel'); if (mw.config.get('wgPageName').indexOf('Sjabloon:Index_') > -1) { // mw.config.get('wgPageName') geeft {{FULLPAGENAME}} ! text = text.replace(/## ?\[\[/g , '**[['); text = text.replace(/# ?\[\[/g , '*[['); // ??? text = text.replace(/\[\[Categorie:Sjablonen index\]\]\n?/ig, ''); } // {{tl}}: // text = text.replace(/\{\{tl\|(a-z)/ig, '{{Tl|' + '$1'.toUpperCase()); // werkt niet // text = text.replace(/\{\{tl\|(a-z)/ig, '{{Tl|' + String($1).charAt(0).toUpperCase()); // crasht // komma in getal -> punt - verder testen! - werkt maar t/m 999,999! : // text = text.replace(/([0-9]{1,3}),([0-9]{3})/g, '$1.$2'); text = text.replace(/\{\{Schaak\/Bord\|=/ig , '{{Schaak/Bord2'); // 20251030 text = text.replace(/\|\n\|=/ig , '|\n|'); text = text.replace(/(\n[1-8].*?)= ?\n/ig , '$1\n'); text = text.replace(/(\n[1-8].*?)= ?\n/ig , '$1\n'); text = text.replace(/\{\{HTML-standaardattributen/ig, '{{HTML standaardattributen'); text = text.replace(/\{\{HTML (tags|elementen)/ig, '{{Navigatie HTML elementen'); // 20251016 text = text.replace(/\[\[(:)?File:/ig, '[[$1Bestand:'); // 20251009 text = text.replace(/\[\[(:)?Image:/ig, '[[$1Afbeelding:'); text = text.replace(/\n\n?\{\{Recepten\}\}/ig, '\n{{Navigatie recepten}}'); // 20251012 text = text.replace(/\{\{Beg\}\}/ig, '{{Begin}}'); // 20251022 text = text.replace(/\{\{Boekenplanken\}\}/ig, '{{Navigatie boekenplanken}}'); // 20251022 /*** Eenmalige acties ***/ text = text.replace(/\[\[Kookboek\/\bDessert\b/ig, '[[Kookboek/Nagerecht'); // 20251012 text = text.replace(/\{\{TOCRechts/ig, '{{TOC rechts'); // 20230417 text = text.replace(/\{\{Wikt(?=(\||\}))/ig, '{{Wiktionary'); // 20230514 text = text.replace(/\{\{Woordenboek Index\}/ig, '{{Alfabet met links}'); // 20230520 text = text.replace(/se wikipedia/ig, 'stalige Wikipedia'); // 20230614 text = text.replace(/background: ?none;? ?/ig, ''); // 20250711 text = text.replace(/\n?\n\n\n\{\{Recepten\}\}/ig, '\n\n{{Recepten}}'); // 20250805 text = text.replace(/\{\{Recept\n\|\n/ig, '{{Recept\n'); // 20250805 text = text.replace(/(?<![a-zA-Z])NB(\.(\:)?|\:) ?/g, 'NB '); // 20250817 text = text.replace(/Wiskunde voor MBO techniek\//g, 'Wiskunde voor MBO techniek 1/'); // 20250824 /*** Archief eenmalige acties ***/ /* text = text.replace(/\{\[Clear both/ig , "{{Clear both"); text = text.replace(/{{Clearright/ig , "{{Clear right"); text = text.replace(/{{Boeken/ig , "{{Post-it/Boeken"); // tbv. Maatschappijleer/Alfabetische woordenlijst maatschappijleer - 20260303: // text = text.replace(/; ?<<!-- ?/ig , ';<!--'); // text = text.replace(/ ?-->span>/ig , '-->'); // text = text.replace(/;<\/span>/ig , ';'); // text = text.replace(/\[\[Categorie:Land\]\]/ig, '[[Categorie:Land in Europa]]'); // 20260125 if (mw.config.get('wgTitle').indexOf('Atlas van') > -1) { // wd-properties vervangen; 20260119 text = text.replace(/(property|statements):P18/ig, '$1:afbeelding'); text = text.replace(/(property|statements):P31/ig, '$1:is een'); text = text.replace(/(property|statements):P35/ig, '$1:staatshoofd'); text = text.replace(/(property|statements):P47/ig, '$1:grenst aan'); text = text.replace(/(property|statements):P122/ig, '$1:regeringsvorm'); text = text.replace(/(property|statements):P206/ig, '$1:gelegen in of aan waterlichaam'); text = text.replace(/(property|statements):P361/ig, '$1:onderdeel van'); text = text.replace(/(property|statements):P571/ig, '$1:datum van oprichting of creatie'); text = text.replace(/(property|statements):P1539/ig, '$1:vrouwelijke bevolking'); text = text.replace(/(property|statements):P1540/ig, '$1:mannelijke bevolking'); text = text.replace(/(property|statements):P2131/ig, '$1:bruto binnenlands product'); } // tbv. [[Wikibooks:Lijst van eigenschappen van Wikidata-items]]: (20251211)) text = text.replace(/\<br\>\[\[d:Property talk:P[0-9]{1,5}\|talk\]\]\<br\>\[\[d:Wikidata:Database reports\/Constraint violations\/P[0-9]{1,5}\|covi\]\]\|/ig, '|'); // voor [[Onderwijs in relatie tot P2P]] : text = text.replace(/tot P2P\/(.*)/g, 'tot P2P/$1|$1]]'); text = text.replace(/{{StringReplace ?\|/ig, '{{Replace|'); if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 3) { // "Overleg gebruiker"; 20251116 text = text.replace(/\{\{Zandbak\}\}/ig, '{{Zb}}'); } text = text.replace(/\{\{Bladeren(2|3)/ig, '{{Bladeren4'); // 20230531 text = text.replace(/\[\[Categorie:Weglaten bij afdrukken.*?\]\]\n?/ig, ''); // 20251024 text = text.replace(/\{\{Miljoen/ig, '{{Afronden'); // 20251005 // lintfouten: Ingebedde stijlregel voor de achtergrondkleur zonder bijbehorende tekstkleur // 20250711 text = text.replace(/(color: ?(black|inherit); ?)?background(-color)?:/ig, 'color: inherit; background-color:'); if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 14) { // 20251009 if (mw.config.get('wgTitle').indexOf('- inhoud') > -1) { text = text.replace(/\n?\[\[Categorie:Hoofdstuk.*?\]\]\n?/ig, ''); if (text.indexOf('Categorie:Inhoud') > -1) { // window.location.assign('https://nl.wikibooks.org/w/index.php?title=Categorie:Inhoud'); return; } text = text.replace(/\n?\[\[Categorie:Inhoud\]\]\n?/ig, ''); text = text + '[[Categorie:Inhoud]]\n'; // toevoegen indien cat:hoofdstuk nog niet aanwezig // werkt niet (edit wordt niet opgeslagen): // var Button = document.getElementById("wpSave"); // Button.click(); } } var X = mw.config.get('wgPageName'); document.write(X + '__'); var Y = X.search('Wikibooks:Infobox/'); document.write(Y + '__'); if (Y > -1) { document.write('ja__'); text = text.replace(/--\>\|.*boekenplank.*(taal( en letterkunde)?|talen)/ig, '-->| boekenplank = Taal en letterkunde');// 2025100? } text = text.replace(/\{\{Abc\}\}/ig, '{{Alfabet met ankers}}'); // 20230414 text = text.replace(/\[\[Categorie\:Sjablonen sjabloondocumentatie/ig, '[[Categorie:Sjabloondocumentatie'); text = text.replace(/Moderne/g , 'moderne'); // 20251006 text = text.replace(/Hedendaagse/g , 'hedendaagse'); text = text.replace(/Architectuur/g , 'architectuur'); // rode (wp-)links ontlinken: // tbv. [[Veelvoorkomende misvattingen/Wetenschap en technologie]] // "lazy" mode: (.*?) - https://javascript.info/regexp-greedy-and-lazy ! :-) // problemen: // * afb. met link(s) in de caption gaan stuk -> handmatig op te lossen // * links met afwijkende omschrijving worden zichtbaar -> niet ,, // 2: te behouden links veiligstellen: text = text.replace(/\[\[((Afbeelding|Bestand|bibcode|doi|File|Image|Media):.*?)\]\]/ig, 'REPL251005pre$1REPL251005post'); // 3: alle overige links omzetten naar tekst: text = text.replace(/\[\[(.*?)\]\]/ig, '$1'); text = text.replace(/\[\[(.*?)\]\]/ig, '$1'); // 2e keer tbv. geneste links! // 4: te behouden links herstellen: text = text.replace(/REPL251005pre/g, '[['); text = text.replace(/REPL251005post/g, ']]'); */ /* text = text.replace(/{{Receptmetafbeelding/ig, '{{Infobox recept'); // 20230312, 20251011 te gretig; text = text.replace(/,\<ref\>(.*)\<\/ref\>/ig , '<ref>$1</ref>,'); // 20251004 text = text.replace(/\[Spaans\/Les( |_)0/ig , '[Spaans/Les '); // 20250930 text = text.replace(/Categorie\:Ingrediënt\/Drank/ig , 'Categorie:Drank') // 20250929 text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Fruit/ig , 'Categorie:Fruit') // ,, text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Gevogelte/ig , 'Categorie:Gevogelte') // ,, text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Graan/ig , 'Categorie:Graan') // ,, text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Groente/ig , 'Categorie:Groente') // ,, text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Zuivel/ig , 'Categorie:Zuivel') // ,, text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Vruchtensap/ig , 'Categorie:Vruchtensap') // ,, */ /* text = text.replace(/Italiaans.*Antwoorden.*\]\]/g, mw.config.get('wgTitle') + '/Antwoorden]]'); // 20250920 */ /* text = text.replace(/Italiaans\/Les0?/g, 'Italiaans/Les '); // 20250920 */ /* text = text.replace(/ hele )/ig, ' heel '); //20250920 */ /* text = text.replace(/WikiJunior/g, 'Wikijunior'); // 20250718 */ /* text = text.replace(/\{\{TOCLinks/ig, '{{TOC links'); // 20230417 */ /* text = text.replace(/\/(.{1,65})\]\]/ig, '/$1|$1]]'); // 20250903 */ /* text = text.replace(/\{\{Uitleg\|(.{5,43})\|(.{5,43})\}\}/ig, '{{Hover|tekst=$2|hovertekst=$1}}'); // 20250901 */ /* text = text.replace(/\{\{Tuin(\n|\|)/i, '{{Tuinkalender'); // 20250803 */ /* text = text.replace(/\{\{Tuinkalender\|Pagina.*tuinieren\/(.*)\|tuinkalender\]\]\n?\|Onderdeel\=(.*)\n\}\}/i, '{{Tuinkalender|$1|$2}}'); // 20250831 */ /* text = text.replace(/(?<=g)allerij/ig, 'alerij'); // 20230614 */ /* text = text.replace(/(?<=t)utti frutti/ig, 'uttifrutti'); // 20250817 */ /* text = text.replace(/\{\{\#babel\:/ig, '{{Babel|'); // 20250813 */ /* text = text.replace(/\n/g, ']]\n'); // 20250812 */ /* text = text.replace(/gerbuik/g, 'gebruik'); // 20250806 */ /* text = text.replace(/\{\{Noindex\}\}/ig, '__NOINDEX__'); */ /* text = text.replace(/\{\{Clear\}\}/ig, '{{Clearboth}}'); */ /* text = text.replace(/\| ?Naam ? ?= ? ?{{PAGENAME}}/, '| Naam = '); // 20250805 */ /* text = text.replace(/Categorie:Sjablonen voor een bepaald boek/ig, 'Categorie:Sjablonen talen en dialecten'); */ /* text = text.replace(/Categorie\:Fase(?=[0-4])/ig, 'Categorie:Fase ');*/ // 20250803 /* 1e img van Sjabloon:Gestarte boeken verwijderen */ // text = text.replace(/ ?\[\[Bestand:.-4\.svg\|.px\]\] ?/ig , '\n'); // 20250722 // text = text.replace(/ /ig , ' '); // text = text.replace(/\* ? ?/ig , '<br>\n'); // text = text.replace(/\]\] \{\{/ig , ']]{{'); // text = text.replace(/\{\{0%/ig , '00%'); //text = text.replace(/Chillipepers\.nl/ig, 'chillipepers.nl'); // 20250722 //text = text.replace(/Chillipeper\.nl/ig, 'chillipeper.nl'); // ,, // text = text.replace(/Basiskennis( |_)chemie6\//g, 'Basiskennis chemie 6/'); // 20250906 // // document.getElementById('wpSummary').value = 'lf'; werkt niet!?? // --------------------------------------------------------------------------------------------- /* tbv. lintfouten op overleg gebruiker */ // text = text.replace(/('''|\<\/?b\>)/ig, ""); /* 20230627 */ /* tbv. verkeerd geneste tags op overleg:gebruiker */ // text = text.replace(/\<\/?span.*?\>/ig, ""); /* 20230627 */ // obj.value = 'Lintfouten: Verkeerd geneste tags'; /* test: CSS beter leesbaar maken - 20230519 */ text = text.replace(/(?<=style\=\".*): *(?=\>)/ig, ": "); /* too greedy; check "http(s):, /File: etc. ! */ text = text.replace(/(?<=style\=\"); ?(?=\")/ig, "; "); /* ------ oud ------------- text = text.replace(/\[\[Categor(ie|y):Sjablonen(?=[\||\]\]])/ig, '[[Categorie:Sjablonen Wikibooks-gebruikers'); text = text.replace(/\[\[Categor(ie|y):Sjablonen(?=[\||\]\]])/ig, '[[Categorie:Sjablonen voor een bepaald boek'); // "xxe eeuw" in titel { // 20220119 var title = mw.config.get('wgTitle'); var pattern = /(?<=(1|2)?[0-9])e-eeuw/; if (text.search(/{{DISPLAYTITLE:/) == -1) { if (title.search(pattern) > -1) { text = '{{DISPLAYTITLE:' + title.replace(pattern,'^e-eeuw') + '}}' j+ text; } } else debug('{{DISPLAYTITLE: is niet vervangen'); } // tijdelijk (tbv "Lintfouten: Afsluitende tag ontbreekt") text = text.replace(/{{cat\|?/ig, "{{Cat"); text = text.replace(/{{boekcat\|/ig, "{{Boekcat"); text = text.replace("'''{{PAGENAME}}", "'''{{PAGENAME}}'''"); */ /* verplaatsen naar andere categorie: text = text.replace(/\[\[Categorie:Aardrijkskunde/ig, "[[Categorie:Geografie"); */ /* sig BeeBringer: text = text.replace(/\[\[Bestand:BeeBringer.png\‎]\].*?\<\/sup>/, '\n[[Gebruiker:BeeBringer|BeeBringer]] [[Overleg_gebruiker:BeeBringer|overleg]]'); text = text.replace(/u wijzingen/, 'uw wijzigingen'); */ /* div. typefouten */ // text = text.replace(/(?<=w)ijzingen/, 'ijzigingen'); text = text.replace(/paramaters/, 'parameters'); /*** Einde ***/ /* niets veranderd? */ if (obj.value == text) return; /* exit */ obj.value = text; /* klaar om op te slaan */ // obj.value = obj.value + '\n\n' + text; // TIJDELIJK!! /*** Samenvatting ***/ var obj = document.getElementById('wpSummary'); // obj.value = 'cat'; // obj.value = 'Lintfouten: Verouderde HTML-elementen'; // obj.value = 'Lintfouten: Afsluitende tag ontbreekt'; /* tijdelijk (voor eenmalige acties): */ // obj.value = '[[Categorie:Sjablonen voor een bepaald boek]]'; // obj.value = '[[Categorie:Sjablonen Wikibooks-gebruikers]]'; /*** Niet volgen tenzij reeds eerder gevolgd ***/ var obj = document.getElementById('ca-watch'); if (obj) {document.getElementById('wpWatchthis').checked = false;} return; } function addPurgeTab() { /* Voegt een "purge" tabje toe (bron: https://nl.wikipedia.org/wiki/Gebruiker:Pjetter/monobook.js) */ if(!document.getElementById) return; var x = document.getElementById('ca-history'); if(! x) { return; } var tabs = document.getElementById('p-cactions').getElementsByTagName('ul')[0]; if(x.children) { x = x.children[0]; } else { x = x.childNodes[0]; } addlilink(tabs, x.href.replace(/=history/, "=purge"), 'purge', 'ca-purge'); // ta['ca-purge'] = ['g', 'Purge the internal cache for this page']; // "ta is not defined" } function addlilink(tabs, url, name, id) { /* voegt tabjes toe (bron: https://nl.wikipedia.org/wiki/Gebruiker:Pjetter/monobook.js) */ var na = document.createElement('a'); na.href = url; na.appendChild(document.createTextNode(name)); var li = document.createElement('li'); li.id = id; li.appendChild(na); tabs.appendChild(li); return li; } function experiment() { // (om 'Inklappen' resp. 'Uitklappen' te vervangen) UitklapDivHide = '▲'; // U+25B2 kleiner: ▴ u+25B4 werkt niet UitklapDivShow = '▼'; // U+25BC kleiner: ▾ u+25BE ,, ,, } function automatePurgeConfirmationDialog() { /* Automate purge confirmation dialog. (https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Purge) */ if (mw.config.get('wgAction') === 'purge' ) { $('form[action*="action=purge"]').submit(); } return; } function markeerLintErrors() { // 20220114 // Markeert aantallen > 0 op Speciaal:LintErrors met een rode achtergrond. if (! (mw.config.get('wgPageName') == 'Speciaal:LintErrors')) return; /* exit */ var list = document.getElementsByTagName("BDI"); if (list.length == 0) return; for (i=0; i<list.length; i++) { if (! (list[i].innerHTML == '(0 fouten)')) { list[i].style.background = '#ff8080'; } } return; } function createDebug() { // v2, 20220113 // Creëert een debug-venster direct boven het bewerkingsvak. var obj = document.getElementById('wpTextbox1'); var parent = document.getElementById('editform'); var newItem = document.createElement("DIV"); newItem.id = 'debug'; newItem.style.display='none'; var textnode = document.createTextNode(""); newItem.appendChild(textnode); parent.insertBefore(newItem, obj); } function debug(txt) { // Voegt een regel tekst toe aan het debug-venster. var obj = document.getElementById('debug'); if (obj == null) return; /* exit */ obj.style.display = 'block'; obj.innerHTML = obj.innerHTML + txt.replace(/</g,'&lt;') + '<br>'; } function massDelete() { /* tbv. verwijderen ~450 pagina's, zie lijst op LJET/Gewenste pagina's */ if (mw.config.get('wgTitle').indexOf('Leer jezelf') == -1) return; if (mw.config.get('wgAction') != 'delete') return; document.getElementById('ooui-php-2').value = 'Verwijdersessie 3 september 2025'; document.getElementById("deleteconfirm").submit(); return; } function insertTekst() { var title = mw.config.get('wgTitle'); if ((title.search(/Kookboek [0-9]{1,2} /i)) == 0) { if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 10) { if (mw.config.get('wgAction') == 'view') { window.location += '?action=edit'; var text = document.getElementById('wpTextbox1').value; text = '__EXPECTUNUSEDCATEGORY__\n' + text; } } } return; } function capFirst(str) { /* fix all-caps en camel-case */ return str[0].toUpperCase() + str.slice(1).toLowerCase(); } // </nowiki> pp96094fa497cs6ftlar3nnoamxex5t 0 30250 427350 419881 2026-05-17T07:02:30Z Erik Baas 2193 lf 427350 wikitext text/x-wiki {{Bi}} {{Index Inleiding tot de westerse wijsbegeerte}} =Opzet van deze cursus= Welkom bij de cursus "Inleiding tot de Westerse wijsbegeerte". Deze cursus is momenteel nog onder constructie. De bedoeling is om een cursus op te bouwen voor een breed publiek zonder enige specifieke voorkennis van de (Westerse) wijsbegeerte die het volgende doet: * kort uitleggen wat wijsbegeerte is en waarom de studie ervan interessant kan zijn; * een historisch overzicht geven van de belangrijkste denkers en stromingen in de westerse wijsbegeerte van de oudheid tot het heden; * een kort overzicht bieden van de problemen waar de hedendaagse wijsbegeerte zich mee bezighoudt. De voorkeur is gegeven aan een begrijpelijke, niet al te technische taal, maar ook zonder overdreven te vulgariseren. Het is aan te raden deze cursus in chronologische volgorde te overlopen (dus de volgorde van de inhoudstabel volgen). De reden hiervoor is dat moderne filosofen vaak voortbouwen op het werk van hun voorgangers. Het heeft bijvoorbeeld weinig zin om een kritiek op [[Bekende filosofen uit de geschiedenis#D|Descartes]] te lezen als je niet weet wat Descartes zelf heeft geschreven. Alfred North Whitehead stelde ooit: "De filosofie van de laatste tweeënhalf duizend jaar is niets dan een voetnoot bij [[Plato]]" en hoewel dat dan wel een heel lange lijst voetnoten zou moeten zijn, zit er wel degelijk iets van waarheid in. {{Fase|1}} {{Boek}} 8fmak4zq45dvtkibr67m6ig0fq4je30 0 31267 427323 258309 2026-05-17T06:57:31Z Erik Baas 2193 lf 427323 wikitext text/x-wiki {{Index Italiaanse renaissance}} [[Bestand:Vite.jpg|thumb|''Vite'' van Vasari.]] '''Levens van de uitmuntendste Italiaanse architecten, schilders en beeldhouwers''' of ''Le Vite de' più eccellenti pittori, scultori, e architettori da Cimabue insino a' tempi nostri'', zoals het oorspronkelijk bekend was in het Italiaans, is een serie biografieën van kunstenaars, geschreven door de 16e-eeuwse Italiaanse schilder en architect [[Italiaanse renaissance/Giorgio Vasari|Giorgio Vasari]]. Het is een van de bekendste en invloedrijkste werken over de Italiaanse renaissance, en ook het eerste belangrijke boek over [[kunstgeschiedenis]]. De titel wordt in de literatuur vaak verkort tot 'Vite' of 'Levens'. {{Sub}} bgz9znwb31p2c274f1baw47pcq1yulg 0 31992 427391 414511 2026-05-17T07:13:16Z Erik Baas 2193 lf 427391 wikitext text/x-wiki {{Index Hemingway}} {{Bi}} ---- {| |<div style="text-align: center; font-size: xx-large;">Ernest Hemingway, zijn leven en werk</div> |[[Bestand:Ernest Hemingway Signature.svg]] |} ---- '''Ernest Miller Hemingway''' (Oak Park (Illinois), 21 juli 1899 – Ketchum (Idaho), 2 juli 1961) was een Amerikaans romancier en auteur van korte verhalen die schreef in een viriele en extraverte stijl. Zijn literaire werk werd onderscheiden vanwege de stilistische zuiverheid, emotionele waarachtigheid en dramatische visie. In 1954 werd zijn oeuvre bekroond met de Nobelprijs voor de Literatuur. == Leven == Als jongeman deed Hemingway dienst als ambulancier bij het Rode Kruis in Italië in het laatste jaar van WO I. Later werkte hij als journalist, die de Grieks-Turkse oorlog voor de Toronto Star versloeg. Hij reisde regelmatig naar Spanje en de Oostenrijkse Alpen, maar verbleef vooral in Parijs. Zijn roman [[Ernest Hemingway/The Sun Also Rises|''The Sun Also Rises'']] (1926) kreeg onmiddellijk bijval, terwijl zijn volgende roman, ''[[Ernest Hemingway/A Farewell to Arms|A Farewell to Arms]]'' (1929), zijn reputatie vestigde als een van de belangrijkste hedendaagse schrijvers. Hemingway keerde terug naar de Verenigde Staten in 1927, maar in 1937 ging hij terug naar Spanje als verslaggever van de Spaanse Burgeroorlog. Zijn ervaringen daar leidden tot zijn verhaal ''[[Ernest Hemingway/For Whom the Bell Tolls|For Whom the Bell Tolls]]''. Later won hij de Pulitzer prijs voor fictie voor zijn roman ''[[Ernest Hemingway/The Old Man and the Sea|The Old Man and the Sea]]'' die hij in Cuba schreef. In zijn latere jaren begon Hemingway aan depressies en paranoia te lijden. Hij werd twee keer opgenomen in het ziekenhuis, de Mayo Clinic in Rochester in Minnesota, waar hij elektroshockbehandelingen kreeg. Twee dagen na zijn terugkeer naar zijn huis in Ketchum pleegde hij zelfmoord met een jachtgeweer. Hemingway was vier keer getrouwd en liet drie zonen na. == Werk == In zijn fictie focust Hemingway op mensen die een gevaarlijk leven leiden - zoals vissers, soldaten, atleten en stierenvechters- die allen pijn en lijden op hun levensweg stoïcijns en moedig tegemoet treden. Zijn eerste boeken, ''Three Stories and Ten Poems'' (1923), ''In Our Time'' (korte verhalen, 1924), en ''[[Ernest Hemingway/The Torrents of Spring|The Torrents of Spring]]'' (roman, 1926), trokken vooral veel aandacht vanwege zijn stijl. Met de publicatie van ''The Sun Also Rises'' (1926) werd hij de woordvoerder van [[Amerikaanse literatuur/20e eeuw Lost generation|de ''Lost Generation'']]. Deze roman gaat over een groep gedesillusioneerde expatriates in Parijs die na de Eerste Wereldoorlog hun tijd zo plezierig mogelijk doorbrengen in elkaars gezelschap. Zijn volgende belangrijke roman, ''A Farewell to Arms'' (1929), vertelt het verhaal van een liefdesrelatie tussen een Amerikaanse ambulancechauffeur en een Engelse verpleegster aan het Italiaanse front tijdens de Eerste Wereldoorlog. Daarnaast schreef Hemingway ook bundels korte verhalen zoals ''Men without Women'' (1927) en ''Winner Take Nothing'' (1933), en zijn enige toneelstuk: ''[[Ernest Hemingway/The Fifth Column|The Fifth Column]]''. In ''The First Forty-nine Stories'' uit 1938 staan de bekend geworden korte verhalen ''[[Ernest Hemingway/The Killers|The Killers]]'', ''[[Ernest Hemingway/The Undefeated|The Undefeated]]'' en ''[[Ernest Hemingway/The Snows of Kilimanjaro|The Snows of Kilimanjaro]]''. Tot zijn non-fictiewerken behoren ''[[Ernest Hemingway/Death in the Afternoon|Death in the Afternoon]]'' (1932) over stierenvechten, en ''[[Ernest Hemingway/Green Hills of Africa|Green Hills of Africa]]'' (1935), over de jacht op groot wild. {{Boek}} {{Fase|4}} [[Categorie:Literatuurstudie]] i64lnak4v4ffrkdj5znef1i87pddso0 0 31993 427392 388324 2026-05-17T07:13:51Z Erik Baas 2193 lf 427392 wikitext text/x-wiki {{Index Hemingway}} * (1926) ''[[Ernest Hemingway/The Torrents of Spring|The Torrents of Spring]]'' * (1926) ''[[Ernest Hemingway/The Sun Also Rises|The Sun Also Rises]]'' * (1929) ''[[Ernest Hemingway/A Farewell to Arms|A Farewell to Arms]]'' * (1937) ''[[Ernest Hemingway/To Have and Have Not|To Have and Have Not]]'' * (1940) ''[[Ernest Hemingway/For Whom the Bell Tolls|For Whom the Bell Tolls]]'' * (1950) ''[[Ernest Hemingway/Across the River and into the Trees|Across the River and into the Trees]]'' * (1952) ''[[Ernest Hemingway/The Old Man and the Sea|The Old Man and the Sea]]'' * (1970) ''[[Ernest Hemingway/Islands in the Stream|Islands in the Stream]]'' * (1986) ''[[Ernest Hemingway/The Garden of Eden|The Garden of Eden]]'' * (1999) ''[[Ernest Hemingway/True at First Light|True at First Light]]'' {{Sub}} hqd2hb7v7mvhivstxu5dzw683tqj786 0 31994 427397 306249 2026-05-17T07:13:59Z Erik Baas 2193 lf 427397 wikitext text/x-wiki {{Index Hemingway}} '''''The Sun Also Rises''''' (Nederlandse titel: 'En de zon gaat op') was Hemingways eerste roman, geschreven in 1925 en gepubliceerd in 1926. De roman vertelt het verhaal van een Amerikaan, Jake Barnes, die in Parijs woont en er als journalist werkt. Jake wordt ontroerend afgeschilderd als een discrete held van wie we de onvoltooide liefdes en vriendschappen in het verhaal volgen. De roman schetst een prachtig beeld van de schrijvers die in Parijs verbleven in de periode tussen de twee wereldoorlogen. Een groot deel van de actie speelt zich ook af tijdens de beroemde feesten van San Fermin in Pamplona. Hemingway begon aan ''The Sun Also Rises'' te schrijven in 1925, net voordat hij terugkeerde naar Parijs van een reis naar Spanje, waar hij de Fiesta de San Fermin in Pamplona bijwoonde met vrienden. Het eerste ontwerp was klaar in september, een maand voor de publicatie van zijn eerste grote verhalenbundel ''In Our Time'', en twee maanden voordat hij begon te werken aan ''The Torrents of Spring''. Het boek had eerst de titel ''Fiesta'' gekregen.&nbsp;<ref>Voor de definitieve titel had Hemingway zijn inspiratie gezocht in een passage uit ''Ecclesiastes'' - Boek Prediker - uit het Oude Testament.</ref> Hemingways autobiografisch verhaal vermengt Parijs met Spanje, met levendige beschrijvingen van stierengevechten als een plaats waar men met de dood wordt geconfronteerd. Hij combineert ook de razernij van het feest met de rust van het Spaanse landschap. De roman wordt algemeen beschouwd als Hemingways beste werk. ''The Sun Also Rises'' werd in 1957 verfilmd. == Context == [[Bestand:HemingwayLoeb.jpg|left|300 px|thumb|Ernest Hemingway in de zomer van 1925 in een Spaans café in Pamplona, in het gezelschap van de personen die hij afbeeldde in zijn roman "The Sun Also Rises". Van links naar rechts, zittend: Hemingway, Harold Loeb, Lady Duff Twysden, Hadley, Don Stewart en Pat Guthrie.]] De oorlog in Europa trok de avontuurlijke Hemingway aan. Na vergeefs geprobeerd te hebben dienst te nemen in het leger - waarvoor hij wegens te zwak gezichtsvermogen werd geweigerd - gaf hij zich als vrijwilliger op bij het Rode Kruis. In mei 1918 werd hij per schip naar Europa gebracht om tijdens de Eerste Wereldoorlog als ziekenwagenchauffeur voor het Italiaanse Rode Kruis te werken. Slechts enkele weken later werd hij aan het Italiaanse front ernstig gewond door fragmenten van een mortiergranaat. Hij herstelde in een ziekenhuis in Milaan, waar hij een romantische relatie had met een verpleegster, Agnes von Kurowsky. Dit incident gaf hem de inspiratie voor zijn roman ''[[Ernest Hemingway/A Farewell to Arms|A Farewell to Arms]]'', gepubliceerd in 1929. Toen de 19-jarige Hemingway in 1919 terug naar huis keerde, botste hij op het onbegrip van zijn ouders en zijn vrienden (die de oorlog romantiseerden) over het trauma dat hij aan de oorlog had overgehouden. Deze ervaringen verwerkte hij in het kort verhaal ''Soldier's Home''. Uiteindelijk begon Hemingway te werken voor de ''Toronto Star Weekly''. In 1921 trouwde hij met zijn eerste vrouw, Hadley Richardson. Datzelfde jaar werd hij de eerste Europese correspondent voor de ''Toronto Daily Star'' en verhuisde met zijn vrouw in december 1921 naar Parijs. Daar raakte Hemingway bevriend met de dichter [[Amerikaanse literatuur/Ezra Pound|Ezra Pound]], de schrijfster [[Amerikaanse literatuur/Gertrude Stein|Gertrude Stein]], de kunstenaars {{Wp|Joan Miró|Joan Miró}} en {{Wp|Pablo Picasso|Pablo Picasso}}, en andere personen die behoorden tot de groep van prominente buitenlandse schrijvers en kunstenaars die in het naoorlogse Parijs verbleven. Hemingways reputatie begon te groeien, zowel als journalist als van schrijver van fictie. Zijn roman ''The Sun Also Rises'', gepubliceerd in 1926, bevestigde hem als een van de meest vooraanstaande schrijvers van zijn tijd. == Plot == [[Bestand:Sanfermines Vaquillas Pamplona 08.jpg|thumb|Stierenloop in Pamplona - de San Ferminfeesten]] De roman exploreert het leven en de waarden van de zogenaamde '[[Amerikaanse literatuur/20e eeuw Lost generation|Lost generation]]'. Het verhaal is een soort kroniek van de ervaringen van Jake Barnes en een aantal kennissen op hun tocht naar Pamplona. Daar willen ze het jaarlijkse San Fermin festival, beter bekend als de "stierenloop van Pamplona", bijwonen. Jake is een veteraan uit de Eerste Wereldoorlog, die als gevolg van een verwonding, opgelopen aan het Italiaanse front, niet meer in staat is seksuele relaties te hebben met Brett Ashley. Hij voelt zich ontmand maar blijft toch aangetrokken tot haar. Het verhaal volgt Jake en zijn metgezellen doorheen Frankrijk en Spanje. Aanvankelijk tracht Jake zijn liefde voor Brett te ontvluchten door Bill Gorton te vergezellen op een vistocht naar Burguete, diep in de Spaanse heuvels gelegen. De ''Fiësta'' in Pamplona is het decor voor de uiteindelijke bijeenkomst van alle personages met al hun angsten en verlangens. Een deel van de plot is gebaseerd op waargebeurde feiten uit het leven van Hemingway. In 1925 ondernam Hemingway een vistocht met enkele van zijn vrienden - onder wie Lady Duff Twysden (die zelfs haar haren droeg zoals Brett Ashley), haar Schotse verloofde en haar voormalige minnaar, Harold Loeb. Deze laatste had net als een van de personages in het boek als eerste student van joodse afkomst voor Princeton University gebokst. Die visplaats was nabij Burguete gelegen, en net als in het boek gingen ze samen naar de San Fermin feesten in Pamplona, waar ze dronken en heftig discussieerden. Het personage van ''Brett Ashley'' is ook volgens enkele biografen gebaseerd op Lady Duff Twysden, een knappe socialiste tot wie Hemingway zich aangetrokken voelde. Volgens Alice Hunt Skoloff&nbsp;<ref name="Boon">Alexander Boon: 'Ernest Hemingway: 'The Sun Also Rises and Other Works'</ref> beschouwde Hadley, Hemingways vrouw, Lady Duff als "wonderlijk aantrekkelijk, een echte vrouw van de wereld, zonder seksuele remmingen."&nbsp;<ref name="Boon"/> Tijdens de tocht naar Pamplona vergezelde Duffs minnaar Pat Guthrie haar, maar ze had ook verhoudingen met Harold Loeb (die model stond voor het personage ''Robert Cohn''), en - op Hemingways aandringen - met de stierenvechter Pedro Romero.&nbsp;<ref name="Boon"/> {{Appendix|2= {{References}} }} {{Sub}} 6bz9qjdv3s9hav1ispabt41d6gasy3a 0 31995 427399 280515 2026-05-17T07:14:00Z Erik Baas 2193 lf 427399 wikitext text/x-wiki {{Index Hemingway}} * [[Ernest Hemingway/Big Two-Hearted River|Big Two-Hearted River]] * [[Ernest Hemingway/The Killers|The Killers]] * [[Ernest Hemingway/The Snows of Kilimanjaro|The Snows of Kilimanjaro]] ---- * [[Ernest Hemingway/In Our Time|In Our Time]] (collectie) * [[Ernest Hemingway/Men Without Women|Men Without Women]] (collectie) * [[Ernest Hemingway/The Snows of Kilimanjaro and Other Stories|The Snows of Kilimanjaro and Other Stories]] (collectie) * [[Ernest Hemingway/Winner Take Nothing|Winner Take Nothing]] (collectie) {{Sub}} hwlp2rssl28cajdepvsydsy3w0m3xi4 0 31996 427396 377744 2026-05-17T07:13:59Z Erik Baas 2193 lf 427396 wikitext text/x-wiki {{Index Hemingway}} '''''The Killers''''' (''De Doders'') is een kort verhaal van Ernest Hemingway, dat in 1927 eerst in ''Scribner's Magazine''. verscheen. Het zou een van Hemingways beroemdste en meest gelezen kortverhalen worden dat ook verschillende malen verfilmd werd. De bekendste versie is de {{Wp|film noir|film noir}} ''{{Wp|The Killers (1946)|The Killers}}'' uit 1946. Hoeveel Hemingway ontving voor zijn literaire bijdrage in ''Scribner's Magazine'' is onbekend, maar volgens sommige bronnen zou het 200 dollar zijn. Historici hebben een aantal documenten waaruit blijkt dat de werktitel van het stuk ''The Matadors'' was. Na Scribner's werd het verhaal gepubliceerd in ''Men Without Women'', ''Snows of Kilimanjaro'' en ''The Nick Adams Stories''. De satirische beschrijving van menselijke ervaringen rond eeuwige thema's als de dood, vriendschap en het zoeken van een doel in het leven hebben bijgedragen aan het succes van ''The Killers''. == Plot == In het verhaal treedt ''Nick Adams'' op, een beroemd personage uit Hemingways korte verhalen. Hemingway beschrijft hier Adams' levensfase van tiener naar volwassene. De plot draait om een paar criminelen die in een restaurant op zoek gaan naar een bokser, Ole Andreson of 'de Zweed', met de bedoeling hem te doden. De Zweed leeft ondergedoken, vermoedelijk als gevolg van het niet nakomen van een gearrangeerd gevecht. == Bewerkingen == Het kort verhaal van Hemingway was de basis voor zes films en een stripverhaal: *{{Wp|The Killers (1946)|''The Killers'' (1946)}}, met Burt Lancaster en Ava Gardner *{{Wp| Killers (1956)|''The Killers'' (1956)}}, een kortfilm van Andrei Tarkovsky *{{Wp|The Killers (1964)|''The Killers'' (1964)}}, met Lee Marvin, Ronald Reagan en Angie Dickinson *<!-- 404! https://www.nyfilmvideo.com/la04schedule.htm -->''The Killers'' (1998), een kortfilm van Todd Huskisson *[https://www.youare.tv/watch.php?id=6085 ''The Killers'' (2001)], een kortfilm van Jae Yu *''{{Wp|Kerberos Saga Rainy Dogs|The Killers (2003)}}'', een kortverhaal manga van Mamoru Oshii en Mamoru Sugiura. *''The Killers'' (2008), Een kortfilm van J.P. Russell en Peter Murphy, geproduceerd door de University of Wisconsin–Oshkosh [https://www.uwosh.edu/film_society/ Film Society] {{Sub}} 5zqyoiblqr3sp97der3s7z3jdhayml3 0 31997 427405 264895 2026-05-17T07:15:39Z Erik Baas 2193 lf 427405 wikitext text/x-wiki {{Index Hemingway}} * (1932) ''[[Ernest Hemingway/Death in the Afternoon|Death in the Afternoon]]'' * (1935) ''[[Ernest Hemingway/Green Hills of Africa|Green Hills of Africa]]'' * (1962) ''[[Ernest Hemingway/Hemingway, The Wild Years|Hemingway, The Wild Years]]'' * (1964) ''[[Ernest Hemingway/A Moveable Feast|A Moveable Feast]]'' * (1967) ''[[Ernest Hemingway/By-Line: Ernest Hemingway|By-Line: Ernest Hemingway]]'' * (1970) ''[[Ernest Hemingway/Ernest Hemingway: Cub Reporter|Ernest Hemingway: Cub Reporter]]'' * (1985) ''[[Ernest Hemingway/The Dangerous Summer|The Dangerous Summer]]'' * (1985) ''[[Ernest Hemingway/Dateline: Toronto|Dateline: Toronto]]'' * (2005) ''[[Ernest Hemingway/Under Kilimanjaro|Under Kilimanjaro]]'' {{Sub}} 5ahs1r5luhnphu7f5gnvzjcaxfg11oe 0 31999 427404 404398 2026-05-17T07:15:29Z Erik Baas 2193 lf 427404 wikitext text/x-wiki {{Index Hemingway}} * [[Ernest Hemingway/88 Poems|88 Poems]] {{Sub}} 3vila6ivywtklo5lnibfrn5xg635ss5 0 32000 427393 264898 2026-05-17T07:13:56Z Erik Baas 2193 lf 427393 wikitext text/x-wiki {{Index Hemingway}} *[[Ernest Hemingway/The Fifth Column|The Fifth Column]] (1938) {{Sub}} mte05ofsw6qzn8zo64r6hefi8lh40bs 0 32002 427409 319307 2026-05-17T07:16:27Z Erik Baas 2193 lf 427409 wikitext text/x-wiki {{Index Hemingway}} '''''A Farewell to Arms''''' ''(Afscheid aan de wapenen)'' is een roman van Hemingway die zich in Italië afspeelt tijdens de Eerste Wereldoorlog. Het boek werd gepubliceerd in 1929 en is geschreven in de vorm van een ooggetuigenverslag door de Amerikaan Frederic Henry, die als luitenant dienst doet in het ambulancekorps van het Italiaanse leger. De titel is ontleend aan een gedicht van de 16e-eeuwse Engelse toneelschrijver George Peele. De roman was gebaseerd op Hemingways eigen ervaringen in de Italiaanse campagnes tijdens de Eerste Wereldoorlog. De inspiratie voor Catherine Barkley was Agnes von Kurowsky, een echte verpleegster die Hemingway verzorgde in een ziekenhuis in Milaan nadat hij gewond was geraakt. Hij was van plan om met haar te trouwen, maar ze wees zijn liefde af toen hij terugkeerde naar Amerika. == Verhaal == Luitenant Frederic Henry is een jonge Amerikaanse ambulancechauffeur die in het Italiaanse leger dient tijdens Wereldoorlog I. Aan het begin van de roman is er weinig activiteit aan het front omdat de winter begint, en Henry plant een rondreis in Italië. De volgende lente, bij zijn terugkeer aan het front, ontmoet hij Catherine Barkley, een Engelse assistent-verpleegster van het nabijgelegen Britse ziekenhuis. Catherine en Henry voelen zich tot elkaar aangetrokken en raken verwikkeld in een spel van verleiding. Catherine rouwt nog om de recente dood van haar verloofde, maar verlangt tegelijk naar liefde. Ze neemt echter genoegen met de illusie ervan en geeft zich niet volledig. Haar gespeelde passie wekt Henry’s verlangen op. De oorlog had hem gevoelloos gemaakt, en door deze passie voelt hij zich voor het eerste sinds lang weer leven. Als Henry gewond geraakt op het slagveld, wordt hij naar een ziekenhuis in Milaan gebracht om te herstellen. Verschillende artsen adviseren om in bed te blijven voor zes maanden alvorens zijn knie te opereren. Henry ziet zo’n lange herstelperiode echter niet zitten en overtuigt de praatzieke chirurg Valentini om hem onmiddellijk te opereren. Henry is gelukkig als hij verneemt dat Catherine is overgebracht naar Milaan en begint zijn herstel onder haar hoede. Tijdens de volgende maanden verhevigt zijn relatie met Catherine. Het is niet langer slechts een spel waarin ze loze beloften en speelse kussen uitwisselen; hun liefde wordt krachtig en echt. {{Sub}} rbzii4ev3rcrwtuxftxm12mt3amkmtk 0 32004 427400 306263 2026-05-17T07:14:00Z Erik Baas 2193 lf 427400 wikitext text/x-wiki {{Index Hemingway}} Vaak weerkerende thema's in Hemingways boeken zijn liefde, oorlog, wildernis en verlies. In zijn romans en korte verhalen presenteert hij het menselijk leven als een eeuwige strijd, die pas eindigt met de dood. Waar het in het algemeen om gaat, is de manier waarop de mens de confrontatie aangaat met een crisis en hoe hij de pijn verdraagt ​​die hem werd toegebracht, of het nu zijn eigen fysieke beperking is of de vijandigheid van de samenleving of de onverschilligheid van gevoelloze natuur. In een wereld van pijn en mislukking beschikt het individu wel over de vrijheid van de wil om zijn eigen waarden en idealen te creëren. Het thema van verlies van mannelijkheid komt meer dan eens voor, met name in [[Ernest Hemingway/The Sun Also Rises|''The Sun Also Rises'']]. Hem werd ook soms vrouwonvriendelijkheid, homofobie en racisme in zijn werk verweten door de manier waarop hij vrouwen, homoseksuelen en joden beschreef. Het thema van de dood en de zelfmoord fascineert hem, wat blijkt uit zijn verhalen over stierenvechten ([[Ernest Hemingway/Death in the Afternoon|''Death in the Afternoon'']]) en zijn kortverhaal [[Ernest Hemingway/Indian Camp|''Indian Camp'']]. In veel van zijn verhalen is het vermogen van een man om de natuur te overwinnen door de jacht en het doden van dieren de ultieme test voor zijn mannelijkheid. In "The Short Happy Life of Francis Macomber" bewijst de hoofdpersoon zichzelf bijvoorbeeld door het schieten van gevaarlijke buffels. Ook oorlog gold als een ultieme test voor een man. Deze gedragscode was voor Hemingway als een soort substitutie voor religie. Die uitdagingen had hij ook nodig om te weten wat leven is, ("Om te leven moet je lijden") en daarom gaf hij zich als jonge man op voor actieve dienst aan het Italiaanse front en ging hij in de periode 1920-1950 als oorlogsverslaggever aan de slag. Hij zag zichzelf als een schrijver en man van de actie, en zijn [[Ernest Hemingway/Schrijfstijl|schrijfstijl]] weerspiegelde deze waarden. {{Sub}} lpl69gvrdcn0t7b8vs757hjvpidwl50 0 32005 427403 355475 2026-05-17T07:15:15Z Erik Baas 2193 lf 427403 wikitext text/x-wiki {{Index Hemingway}} == Genres == Hoewel hij vooral bekend werd met zijn romans en korte verhalen, schreef Hemingway in bijna elk genre. Hij begon als journalist voor de Kansas City Star en bleef gedurende zijn hele carrière schrijven voor diverse nieuwsorganisaties. Wat veel lezers niet weten, is dat hij ook gedichten, toneelstukken en creatieve non-fictie schreef over de meest uiteenlopende onderwerpen, zoals stierenvechten, jagen, vissen en schrijven. Hemingway droeg weliswaar bij aan twee documentaires over de Spaanse Burgeroorlog, maar over het algemeen vermeed hij het genre van het scenario. De adaptatie van zijn werk liet hij over aan andere schrijvers. == Schrijfstijl == Hemingway streeft in zijn teksten naar soberheid en grote zeggingskracht. Deze manier van compact schrijven vloeide voort uit zijn werk als journalist. Hij ontdoet zijn verhaal van alle franje, en maakt alleen gebruik van langere zinnen om ritme in zijn tekst te brengen. De ''ijsbergtheorie'' (in het Engels: "Iceberg Theory") is de metafoor waarmee Ernest Hemingway zijn schrijfstijl beschreef. Hemingway ontdeed de tekst van zijn verhaal van alles wat afbreuk deed aan de essentie, of wat de lezer zelf zou kunnen achterhalen of gissen. De lezers construeren dus mee het verhaal en vervolledigen het met wat aan de oppervlakte niet zichtbaar is, net als een ijsberg waarvan het grootste stuk aan de blik is onttrokken. De acties en dialogen van de personages moeten duidelijk maken welke spanningen er in het verhaal meespelen hoewel de schrijver het niet expliciet maakt. Hemingway streefde zelf grote soberheid na in zijn schrijven, door adjectieven weg te laten en korte, kernachtige zinnen te maken. {{Citaat |1=Als een schrijver van proza voldoende afweet van wat hij schrijft, kan hij dingen weglaten, en de lezer zal dan - gesteld dat de schrijver waarachtig schrijft - die dingen zo kunnen aanvoelen alsof de schrijver het hem allemaal had uitgelegd. De waardigheid van de beweging van een ijsberg is te danken aan het feit dat hij slechts een achtste boven water steekt. <span style="font-size: small;">(uit "[[Ernest Hemingway/Death in the Afternoon|Death in the Afternoon]]")</span>}} {{Sub}} grdvich97oab5epuiydmcza631di1bl 0 32006 427395 397026 2026-05-17T07:13:58Z Erik Baas 2193 lf 427395 wikitext text/x-wiki {{Index Hemingway}} Hemingways nalatenschap aan de Amerikaanse literatuur is zijn stijl: elke schrijver na hem kon er niet omheen om hem ofwel te imiteren ofwel zich tegen hem af te zetten. Ernest Hemingway won de Nobelprijs voor de Literatuur in 1954, maar zijn vermogen om de literatuur van zijn tijd diepgaand te beïnvloeden was al lang daarvoor duidelijk merkbaar. Nadat hij in 1926 zijn reputatie had gevestigd met de publicatie van ''[[Ernest Hemingway/The Sun Also Rises|The Sun Also Rises]]'', werd hij de woordvoerder van de naoorlogse (WOI) generatie. Het effect van zijn stijl werd in de jaren 1930 tot de jaren 50 wereldwijd voelbaar. Hemingway wordt nu algemeen beschouwd als een van de invloedrijkste 20e-eeuwse schrijvers. Zijn boeken, die in meer dan 35 talen werden vertaald, hadden behalve op Amerikaanse en Britse schrijvers, ook een diepgaande invloed op moderne Europese schrijvers zoals Jean-Paul Sartre, Albert Camus en Heinrich Böll. Zijn sobere, precieze en levensechte schrijfstijl beïnvloedde ook hard-boiled-auteurs als [[Amerikaanse literatuur/Dashiell Hammett|Dashiell Hammett]], [[Amerikaanse literatuur/John O'Hara|John O'Hara]] en [[Amerikaanse literatuur/Norman Mailer|Norman Mailer]], en onder meer de Afro-Amerikaanse schrijver [[Amerikaanse literatuur/Ralph Ellison|Ralph Ellison]] noemde Hemingway als zijn belangrijkste model. Hemingways manier van schrijven had ook een directe invloed op [[Amerikaanse literatuur/J.D. Salinger|J.D. Salinger]]s werk en dat van vele anderen. {{Sub}} hhalr51s7u2yxd9y0sa55og1ry4lg4s 0 32007 427401 280483 2026-05-17T07:14:01Z Erik Baas 2193 lf 427401 wikitext text/x-wiki {{Index Hemingway}} * {{En}}{{Aut|Baker, Carlos}}. ''Ernest Hemingway: A Life Story''. (1969) * {{En}}{{Aut|Baker, Carlos}}. ''Ernest Hemingway: Selected Letters, 1917-1961''. Scribner's (1981) * {{Nl}}{{Aut|Bertens, Hans & D'haen, Theo}}. ''Amerikaanse literatuur, een geschiedenis''. Leuven/Voorburg: Acco (2008) * {{En}}{{Aut|Charles River Editors}} (editor), ''American Legends: The Life of Ernest Hemingway''. (2003) * {{En}}{{Aut|Donaldson, Scott}} (ed.). ''The Cambridge Companion to Hemingway''. Cambridge University Press (1996) * {{En}}{{Aut|Meyers, Jeffrey}}. ''Ernest Hemingway: A Biography''. (1999) * {{En}}{{Aut|Meyers, Jeffrey}}. ''Ernest Hemingway: The Critical Heritage''. Routledge (1997) * {{En}}{{Aut|Nagel, James}}. ''Ernest Hemingway: The Oak Park Legacy''. University of Alabama Press (1996) * {{En}}{{Aut|Tyler, Lisa}}. ''Student Companion to Ernest Hemingway''. Greenwood Press (2001) * {{En}}{{Aut|Wagner-Martin, Linda}}. ''Ernest Hemingway: Seven Decades of Criticism''. Michigan State University Press (1998) * {{En}}{{Aut|Wilson, R. Andrew}}. ''Write like Hemingway: Writing Lessons You Can Learn from the Master''. Avon: Adams Media (2009) {{Sub}} 1a6lhb464yege9p3ebvru5he7kdvr0a 0 32008 427412 264948 2026-05-17T07:16:27Z Erik Baas 2193 lf 427412 wikitext text/x-wiki {{Index Hemingway}} '''''Big Two-Hearted River''''' is een kort verhaal van Ernest Hemingway in twee delen, in 1925 gepubliceerd in een editie van "In Our Time", de eerste Amerikaanse collectie van Hemingways korte verhalen. De hoofdpersoon is Hemingways terugkerend autobiografisch personage Nick Adams. Het verhaal onderzoekt de destructieve gevolgen van de oorlog en hoe die worden tegengegaan door de genezende en regeneratieve krachten van de natuur. Toen het werd gepubliceerd, prezen critici Hemingways sobere schrijfstijl en het werd een belangrijk werk in zijn canon. Nicks ervaringen zijn de ervaringen van een oorlogsveteraan die terugkeert naar huis en thuis alle 'uitgebrand en verlaten' vindt, zelfs al is niet alles werkelijk afgebrand. Na het ervaren van de oorlogsgruwel kan niets nog onschuldig en zorgeloos lijken. Verder kan niemand echt begrijpen wat een soldaat heeft meegemaakt; hij kan dus net zo goed alleen zijn. Het beeld van de uitgebrande stad is als een stad die door de oorlog verwoest is, en zo lijkt het alsof Nicks thuis ook vernietigd is door de oorlog. ;Deel een Het verhaal begint met Nick die met de trein aankomt in Seney in Michigan, en ontdekt dat een brand de stad volledig heeft verwoest. Bij het volgen van een weg die van de stad wegleidt, stopt hij op een brug, vanwaar hij beneden zich in de rivier forel ziet rondzwemmen. Na het opklimmen van een heuvel rust hij op een verbrande stronk. Terwijl hij een sigaret rookt, ziet hij hoe een zwartgeblakerde sprinkhaan op zijn sok kruipt. Hij maakt hem los en zet hem weg. Zijn eerste gesproken woorden in het verhaal worden "Go on, hopper .... Fly away somewhere." Later op de dag ontspant hij zich op een open plek tussen hoge dennen en valt in slaap. Als hij wakker wordt, wandelt hij de laatste mijl naar de rand van de rivier waar forellen zich voeden in het avondlicht "kringen makend langs de oppervlakte van het water alsof het begint te regenen." Hij slaat zijn tent op, pakt zijn voorraad uit, kookt zijn avondeten, vult zijn emmer met water, verwarmt een pot koffie, en doodt een mug voor hij gaat slapen. ;Deel twee De volgende ochtend vult Nick een pot met vijftig dauwzware sprinkhanen, gevonden onder een blok hout die hij hij "a grasshopper lodging-house" noemt, ontbijt, drinkt gezoete koffie en maakt een sandwich met gesneden uien. Na het controleren en monteren van zijn hengel loopt hij naar de rivier toe met een visnet aan zijn riem, een tas over zijn schouder en de pot sprinkhanen bungelend om zijn nek. Wadend in het water, begint hij te vissen in een ondiep gedeelte. Hij vangt een forel, "gevlekt met een heldere, water over grind-kleur", die hij vervolgens weer vrijlaat. Dan begeeft hij zich in dieper water, en vangt een grotere forel, "zo breed als een zalm", die hij echter verliest. Na een tijd trekt hij weg en gaat wat verder in het ondiepe midden van de rivier staan, waar hij twee forellen vangt die hij opbergt in zijn tas. Zittend op een boomstam, rookt hij een sigaret en eet van zijn sandwich, terwijl hij overweegt om te gaan vissen in een ondiep gedeelte van het moeras. Hij besluit daarmee toch maar te wachten en dit op een andere dag te doen. Aan de rivier doodt hij de twee gevangen forellen, en reinigt ze alvorens terug te keren naar het kamp. {{Sub}} 6m8zcx8nvwx9s263hkonec91fa8mq02 0 32456 427369 268885 2026-05-17T07:08:01Z Erik Baas 2193 lf 427369 wikitext text/x-wiki {{Engels}} == Info voor leerkrachten == Wil je eerst goed weten hoe alles in elkaar zit, dan kun je terecht op het [[Engels/Onderwijs|Teacher Platform]]. Daar zie je/zul je zien: * info over hoe je met wikibooks werkt * achtergrondpagina's, bv. **grammatica-artikels die je kunt aanmaken of verbeteren **pagina's voor jouw onderwijsgroep (bv. beroepsonderwijs, waar vaak weinig materiaal over te vinden is) * allerhande tips Het voordeel van [[Hoofdpagina|Wikibooks]] is dat iedereen er aan kan meewerken zonder al te veel computerkennis en dat de mogelijkheden enorm zijn. {{EngelsMogelijkheden}} {{Navigatie Indo-Europees}} {{Sub}} 1bgqqqt1s8vk73n48e4kov4p6qzvjyq 0 32672 427398 341423 2026-05-17T07:13:59Z Erik Baas 2193 lf 427398 wikitext text/x-wiki {{Index Hemingway}} '''''The Garden of Eden''''' (De tuin van Eden), gepubliceerd in 1986, is de tweede postuum uitgebrachte roman van Ernest Hemingway. Hemingway begon aan het manuscript in 1946 en bleeft er 15 jaar aan verder werken. In die periode schreef hij ook ''The Old Man and the Sea, The Dangerous Summer, A Moveable Feast,'' en ''Islands in the Stream''. ==Verhaal== Het verhaal draait om drie hoofdpersonen: de Amerikaanse schrijver David Bourne, zijn bruid Catherine, en Marita, een meisje dat ze ontmoeten op hun huwelijksreis. In de loop van het verhaal wordt David zich er langzaam van bewust dat Catherine geestesziek is. Ze begint zich vreemd te gedragen en vraagt hem dingen die hij nooit van zijn lieflijke bruid zou verwachten. Aanvankelijk proberen ze dit voor de buitenwereld te verbergen, tot ze een vrouw ontmoeten op wie zie beiden verliefd worden. De relatie tussen David, Catherine en Marita heeft ​​een zekere gelijkenis met de relatie tussen Hemingway, zijn eerste vrouw Hadley en zijn tweede vrouw Pauline, een driehoeksverhouding die hij afbeeldde in ''[[Ernest Hemingway/A Moveable Feast|A Moveable Feast]]'': in dit verhaal beschrijft Hemingway hoe een ongehuwde jonge vrouw eerst de beste vriendin wordt van een gehuwde vrouw, van wie ze nadien de echtgenoot inpalmt. ==Belangrijkste thema's== *Seksuele identiteit: er wordt gesuggereerd dat ons gevoel een man of vrouw te zijn niet zo vastligt als we wel zouden willen denken en dat we kunnen kiezen om die aspecten van onszelf te benadrukken die meer tot het andere geslacht behoren. Zo heeft Catherine de mogelijkheid om te kiezen om "Peter" te worden, David kan ervoor kiezen om een vrouwelijke rol te spelen, en Marita kan genieten van hen beiden. Met zijn drieën zijn ze geïnteresseerd in seksuele experimenten. *Verraad: nog tijdens zijn huwelijksreis heeft David zijn geliefde al emotioneel verlaten: ''"His heart said goodbye Catherine goodbye my lovely girl goodbye and good luck and goodbye"'', en Catherine van haar kant verbrandt Davids manuscript; Marita heeft eerst een relatie met Catherine en verraadt haar dan met David, die ze opstookt om een oplossing te zoeken voor de volgens haar geestezieke Catherine. David zelf verlaat Catherine voor Marita uit wraak voor het vernietigen van zijn manuscript. {{Sub}} 3lyw8z1ptsnfygfsa3iake66xzxkl6f 0 32674 427394 270055 2026-05-17T07:13:58Z Erik Baas 2193 lf 427394 wikitext text/x-wiki {{Index Hemingway}} '''''The Snows of Kilimanjaro''''' is een kort verhaal van de Amerikaanse schrijver Ernest Hemingway. Het verhaal werd eerst gepubliceerd in het tijdschrift Esquire in 1936, en werd daarna opgenomen in ''The Fifth Column and the First Forty-Nine Stories'' (1938), ''The Snows of Kilimanjaro and Other Stories'' (1961), en in ''The Complete Short Stories of Ernest Hemingway: The Finca Vigía Edition'' (1987). Het verhaal weerspiegelt een aantal van Hemingways eigen zorgen in de jaren 1930 over zijn bestaan ​​als schrijver en zijn leven in het algemeen. Het verhaal speelt zich af in Afrika. Harry Street, een schrijver, is tijdens een safari gewond geraakt aan zijn been, en de daaropvolgende ontsteking is zo ernstig dat hij aan de voet van de Kilimanjaro zijn dood moet afwachten, intussen terugblikkend op zijn leven. Door middel van de stream of consciousnesstechniek worden de gevoelens van de romanschrijver die aan gangreen sterft beschreven. Hemingway beschouwde ''The Snows of Kilimanjaro'' als zijn mooiste verhaal. {{Sub}} rxx6mxnd1ip46t2r1trsidasfj2e6fs 0 33601 427408 279777 2026-05-17T07:16:25Z Erik Baas 2193 lf 427408 wikitext text/x-wiki {{Index Hemingway}} '''''88 Poems''''' is een postume bundeling van Ernest Hemingways poëzie die in 1979 werd gepubliceerd door uitgeverij Harcourt Brace. Dat Hemingway ook een dichter was, is niet zo bekend. Hij schreef voornamelijk in zijn jeugd gedichten. De belangrijkste invloed op zijn poëzie - nadat hij in 1922 verhuisde naar Parijs - was [[Amerikaanse literatuur/Ezra Pound|Ezra Pound]] die Hemingway de beginselen leerde van het {{Wp|imagisme|imagisme}}, waarbij hij zijn eigen lange gedicht ''Hugh Selwyn Mauberley'' als model voorhield. De bundeling bevat een aantal gedichten verschenen in tijdschriften, gedichten uit Hemingways eerste boek Three Stories and Ten Poems, en 47 niet eerder gepubliceerde gedichten die waren gevonden in particuliere collecties en in de Hemingway papers van de Kennedy Library. ''88 Poems'', onder redactie van Nicholas Gerogiannis, bevat gedichten die Hemingway schreef in de periode 1912-1956. Het is praktisch de hele poëtische productie van de auteur, uitgezonderd vier gedichten waarvoor zijn weduwe Mary Welsh Hemingway (zijn vierde en laatste echtgenote) geen toestemming gaf tot publicatie. Van deze achtentachtig gedichten werden er vijfentwintig gepubliceerd toen de auteur nog in leven was en zeventig dateren van voor 1929, de datum van publicatie van de roman [[Ernest Hemingway/A Farewell to Arms|A Farewell to Arms]]. {{Sub}} 4jf0h74vctw3re0d8ljjkdbbx5bimyn 0 33607 427407 279857 2026-05-17T07:16:24Z Erik Baas 2193 lf 427407 wikitext text/x-wiki {{Index Hemingway}} '''''Death in the Afternoon''''' is een non-fictie boek van Ernest Hemingway uit 1932 over de ceremonie en de tradities van het Spaanse stierenvechten. Het boek biedt een blik op de geschiedenis en de (volgens Hemingway) magnificentie van het stierenvechten. Het bevat ook een diepere beschouwing van de aard van angst en moed. Wat Hemingway aansprak, was het ongeëvenaarde drama van het stierenvechten: ::''"The emotional and spiritual intensity and pure classic beauty that can be produced by a man, an animal, and a piece of scarlet serge draped on a stick." - de emotionele en spirituele intensiteit en pure klassieke schoonheid die kunnen worden geproduceerd door een mens, een dier, en een stuk scharlaken weefsel, gedrapeerd rond een stokje.'' Hij legt de technische aspecten van deze gevaarlijke sport uit, waardoor het door aficionado's nog steeds als een van de beste boeken over stierenvechten wordt beschouwd. {{Sub}} jv5qafs3ww6kruzuyrrycngx7tvtwam 0 33608 427406 279865 2026-05-17T07:16:24Z Erik Baas 2193 lf 427406 wikitext text/x-wiki {{Index Hemingway}} [[Bestand:Ernest Hemingway on safari, 1934.jpg|miniatuur|Ernest Hemingway op safari, 1934.]] '''''Green Hills of Africa''''' is een non-fictiewerk van Ernest Hemingway dat in 1935 werd gepubliceerd door Scribner's. ''Green Hills of Africa'' is Hemingways tweede non-fictiewerk. Het is het verslag van een safari die hij in december 1933 met zijn vrouw, Pauline Pfeiffer, in Oost-Afrika ondernam. Het boek is verdeeld in vier delen: "Pursuit and Conversation", "Pursuit Remembered", "Pursuit and Failure" en "Pursuit as Happiness", die elk een andere rol in het verhaal spelen. == Inhoud == Een groot deel van het verhaal beschrijft Hemingways avonturen op jacht in Oost-Afrika, afgewisseld met overpeinzingen over literatuur en auteurs. Het Oost-Afrikaanse landschap dat Hemingway beschrijft is in de regio van het Manyarameer in Tanzania. Deel 1 ("Pursuit and Conversation ') vangt aan met een gesprek tussen Hemingway en een Europese expatriate over Amerikaanse schrijvers. Hij beschrijft de relaties tussen de blanke jagers en inheemse spoorzoekers en zijn afgunst tegenover de andere jagers. Deel 2 ("Pursuit Remembered") presenteert een flashback van de jacht in het noorden van Tanzania met een beschrijving van de Rift Valley, en hoe een prooi ontweid moet worden. Hemingway doodt een neushoorn, maar zijn vriend Karl doodt er een grotere. De literaire discussie verplaatst zich naar Europese schrijvers als Tolstoj, Flaubert, Stendhal en Dostojevski. Deel 3 ("Pursuit and Failure") brengt de actie terug naar het heden met Hemingway die pech heeft bij de jacht, niet in staat om een koedoe te vinden waarvan hij de sporen volgt. Hij verplaatst zich met de inheemse gidsen naar een ongerept stuk land. In deel 4 ("Pursuit and Happiness") komen Hemingway en enkele van zijn spoorzoekers op schijnbaar ongerept land. Daar doodt hij een koedoestier met grote hoorns. Terug in het kamp, ontdekt hij dat Karl een koedoe doodde met nog grotere hoorns. Hij klaagt dat Karl een vreselijke jager is met oneindig geluk. Op de laatste dag komt hij te weten dat veel van de gidsen hem als een broer beschouwen. {{Sub}} 6vesoa9xtzb2283o1nrxosonyvf3yww 0 33609 427402 307374 2026-05-17T07:14:02Z Erik Baas 2193 lf 427402 wikitext text/x-wiki {{Index Hemingway}} '''''Islands in the Stream''''' (1970) is het eerste van de postuum gepubliceerde werken van Ernest Hemingway. Het boek was oorspronkelijk bedoeld om Hemingways reputatie te herstellen na de negatieve beoordelingen van [[Ernest Hemingway/Across the River and into the Trees|''Across the River and into the Trees'']]. Hij begon eraan in 1950 en schreef een groot gedeelte ervan in 1951. Het ongepolijste, maar blijkbaar wel afgewerkte boek werd door zijn vrouw Mary Hemingway gevonden tussen de door hem achtergelaten manuscripten. Islands in the Stream omvat drie verhalen over verschillende fasen in het leven van de hoofdpersoon, Thomas Hudson. De drie verschillende delen van de roman waren oorspronkelijk getiteld "The Sea When Young", "The Sea When Absent" en "The Sea in Being", maar werden bij uitgave veranderd in "Bimini", "Cuba" en "At Sea". {{Sub}} d1mx7empvx17je4lopz3s113k40r045 0 33610 427411 393520 2026-05-17T07:16:27Z Erik Baas 2193 lf 427411 wikitext text/x-wiki {{Index Hemingway}} '''''A Moveable Feast''''' is de titel van de memoires die de Amerikaanse schrijver Ernest Hemingway schreef over zijn verblijf als expatriate in Parijs in de jaren 1920. Het boek beschrijft Hemingways leertijd als jonge schrijver, terwijl hij getrouwd was met zijn eerste vrouw, Hadley Richardson. Andere mensen die in het boek voorkomen zijn onder meer [[Hekserij/Bekende theoretici over hekserij/Aleister Crowley|Aleister Crowley]], Ezra Pound, F. Scott Fitzgerald, Ford Madox Ford, Hilaire Belloc, [[Amerikaanse literatuur/John Dos Passos|John Dos Passos]], Wyndham Lewis, James Joyce en Gertrude Stein. De memoires bestaan uit Hemingways persoonlijke verslagen, observaties en verhalen. Het boek werd niet gepubliceerd tijdens Hemingways leven, maar door zijn vierde vrouw en weduwe, Mary Hemingway, samengesteld vanuit zijn manuscripten en aantekeningen. Het werd postuum gepubliceerd in 1964, drie jaar na de dood van Ernest Hemingway. Een herziene uitgave van zijn kleinzoon Seán Hemingway werd gepubliceerd in 2009. {{Sub}} 2o2b2fam3cpn05w7t2yfvjev1io4gyk 0 33646 427410 280482 2026-05-17T07:16:27Z Erik Baas 2193 lf 427410 wikitext text/x-wiki {{Index Hemingway}} '''''Across the River and into the Trees''''' verscheen eerst als feuilleton in Cosmopolitan Magazine. Datzelfde jaar, in 1950, werd het als roman uitgegeven door Charles Scribner's Sons. De Nederlandse vertaling "Over de rivier en onder de bomen" uit 1951, gepubliceerd bij A.J.G. Strengholt in Amsterdam, was van de hand van Els Veegens-Latorf. Na de oorlog verbleef Hemingway met Mary een tijdje in Venetië en Torcello alvorens terug te keren naar zijn huis in Cuba. In Venetië was hij verliefd geworden op een negentienjarig meisje, Adriana Ivancich, wat hem inspiratie gaf voor zijn verhaal ''Across the River and Into the Trees'' over een gepensioneerd brigadegeneraal en zijn relatie in Venetië met een veel jongere vrouw die hij zijn dochter noemt. Adriana ontwierp de omslag en later ontwierp ze ook de cover voor The Old Man and the Sea. Toen het boek in 1950 door Scribner's werd gepubliceerd, hadden critici geen goed woord over voor het sentimentele verhaal. Hemingway reageerde ironisch: "Zeker ze kunnen om het even wat zeggen dat er niets gebeurt in Across the River; al wat gebeurt, is de verdediging van de benedenloop van de Piave, de doorbraak in Normandië, de inname van Parijs... plus een man die van een meisje houdt en sterft." Ondanks de negatieve kritieken werd het boek een bestseller in Amerika: in 1950 prijkte het zeven weken aan de top van de New York Times bestseller List. De kritiek is nadien gemilderd, en de roman wordt nu zelfs beschouwd als een belangrijke aanvulling op de Hemingway-canon. {{Sub}} 2o7k04o7zt4ozs0uzofhiy5918lqpol 0 33648 427413 313820 2026-05-17T07:16:28Z Erik Baas 2193 lf 427413 wikitext text/x-wiki {{Index Hemingway}} == Prijzen en onderscheidingen == [[Bestand:Bronze Star medal.jpg|100px|thumb|left|Een ''Bronze Star'', zoals die aan Hemingway werd toegekend]] Tijdens zijn leven werd Hemingway bekroond met: * Medaglia d'Argento (Zilveren Medaille van Militaire Verdienste, Italië) in de Eerste Wereldoorlog * Bronze Star (als oorlogscorrespondent in de Tweede Wereldoorlog, VS) in 1947 * Pulitzerprijs in 1953 (voor ''The Old Man and the Sea'', VS) * American Academy of Arts and Letters Award of Merit in 1954 * Nobelprijs voor Literatuur in 1954 {{Sub}} kgu9bimj7h11if17haxqjnavr7y6dez 0 33649 427415 280489 2026-05-17T07:16:31Z Erik Baas 2193 lf 427415 wikitext text/x-wiki {{Index Hemingway}} '''''True at First Light''''' is Hemingways verhaal over de Oost-Afrikaanse safari die hij in 1953-1954 ondernam met zijn vrouw Mary. Het boek werd in 1999 uitgebracht, honderd jaar na zijn geboorte, en kreeg in de pers overwegend lauwe tot negatieve reacties. Dit wakkerde de literaire controverse aan of het wel gewenst was om een boek van een overleden auteur te bewerken en uit te geven. In tegenstelling tot de populaire pers vinden literaire critici het doorgaans wel een complexe en waardige aanvulling van de Hemingway-canon. {{Sub}} so2mhsr7j85j320rsvoxcjrxy8o12rb 0 33650 427416 280500 2026-05-17T07:16:33Z Erik Baas 2193 lf 427416 wikitext text/x-wiki {{Index Hemingway}} '''''To Have and Have Not''''' is een roman van Ernest Hemingway uit 1937 over Harry Morgan, een vissersbootskapitein die mensen en waren smokkelt tussen Cuba en Florida (Key West). De roman toont Harry als een in wezen goede man die om zijn gezin te laten overleven tot zwarte marktactiviteiten wordt gedwongen door economische omstandigheden waar hij geen vat op heeft. Morgans avonturen leiden hem naar de wereld van de rijken en betrekken hem in een vreemde en onwaarschijnlijke liefdesrelatie. Hij is geen immorele man, maar hij is bereid om compromissen te sluiten om zijn belangrijkste doel te bereiken: kleding en voeding voor zijn vrouw en drie dochters. Hij begint met vistochten voor rijken, waagt zich vervolgens aan dranksmokkel en overzetten van illegale immigranten, en wordt uiteindelijk gedwongen zijn vissersboot te gebruiken om gangsters te helpen ontsnappen. Hij is een van de "have nots" en sympathiseert met de andere "have nots", maar hij leeft van de 'haves'. {{Sub}} ps6e32qxy9inydukrwndl70brz92ewm 0 33651 427414 280507 2026-05-17T07:16:29Z Erik Baas 2193 lf 427414 wikitext text/x-wiki {{Index Hemingway}} '''''Winner Take Nothing''''' is een verzameling van Hemingways korte verhalen, gepubliceerd in 1933. Deze derde en laatste collectie van Hemingways verhalen werd vier jaar na ''[[Ernest Hemingway/A Farewell to Arms|A Farewell to Arms]]'' (1929) door Scribner's gepubliceerd, en een jaar na zijn non-fictie boek over stierenvechten, ''[[Ernest Hemingway/Death in the Afternoon|Death in the Afternoon]]'' (1932). Het boek bevat de volgende verhalen: *"After the Storm" *"A Clean, Well-Lighted Place" *"The Light of the World" *"God Rest You Merry, Gentlemen" *"The Sea Change" *"A Way You'll Never Be" *"The Mother of a Queen" *"One Reader Writes" *"Homage to Switzerland" *"A Day's Wait" *"A Natural History of the Dead" *"Wine of Wyoming" *"The Gambler, the Nun, and the Radio" *"Fathers and Sons" De heruitgave van 1977 bevat drie bijkomende verhalen: *"The Short Happy Life of Francis Macomber" *"The Capital of the World" *"Old Man at the Bridge" {{Sub}} ixhx9np3pnpuvukfc387j3us1bbvzlq 0 33652 427417 280510 2026-05-17T07:16:38Z Erik Baas 2193 lf 427417 wikitext text/x-wiki {{Index Hemingway}} '''''In Our Time''''' (1925) is de eerste verzameling van Hemingways korte verhalen, gepubliceerd door Boni & Liveright in New York. Een eerdere editie met dezelfde titel zonder hoofdletters was in 1924 in Parijs gepubliceerd. == Inhoud == #Indian Camp #The Doctor and the Doctor's Wife #The End of Something #The Three Day Blow #The Battler #A Very Short Story #Soldier's Home #The Revolutionist #Mr. and Mrs. Elliot #Cat in the Rain #Out of Season #Cross Country Snow #My Old Man #[[Ernest Hemingway/Big Two-Hearted River|Big Two-Hearted River]], Part I #Big Two-Hearted River, Part II L'Envoi ==Externe link == *[https://www.jfklibrary.org/Research/The-Ernest-Hemingway-Collection.aspx Ernest Hemingway Collection, JFK Library] {{Sub}} 7acunvduuwom08yc88du1ozmybqovwm 0 33653 427418 280514 2026-05-17T07:16:39Z Erik Baas 2193 lf 427418 wikitext text/x-wiki {{Index Hemingway}} '''''Men Without Women''''' (1927) is de tweede verzameling van korte verhalen geschreven door Hemingway. Het boek bestaat uit veertien verhalen, waarvan tien reeds eerder werden gepubliceerd in tijdschriften. De thema's van de verhalen zijn onder meer stierenvechten, ontrouw, echtscheiding en dood. "The Killers", "Hills Like White Elephants" en "In Another Country" worden tot Hemingways beste werk gerekend. ''Men Without Women'' werd gepubliceerd in oktober 1927 met een eerste oplage van ongeveer 7600 exemplaren van twee dollar. == Inhoud == *"The Undefeated" *"In Another Country" *"Hills Like White Elephants" *"[[Ernest Hemingway/The Killers|The Killers]]" *"Che Ti Dice La Patria?" *"Fifty Grand" *"A Simple Enquiry" *"Ten Indians" *"A Canary for One" *"An Alpine Idyll" *"A Pursuit Race" *"Today is Friday" *"Banal Story" *"Now I Lay Me" {{Sub}} i148l4sq2hkd0xggknwb22utnaoniy8 0 33654 427421 280516 2026-05-17T07:16:45Z Erik Baas 2193 lf 427421 wikitext text/x-wiki {{Index Hemingway}} '''''The Snows of Kilimanjaro and Other Stories''''' is een verzameling van Hemingways korte verhalen, door Scribner's gepubliceerd in 1961. Het verhaal waaraan de bundel zijn naam ontleent, ''[[Ernest Hemingway/The Snows of Kilimanjaro|The Snows of Kilimanjaro]]'', werd door Hemingway beschouwd als het beste verhaal dat hij ooit schreef. Alle verhalen werden eerder gepubliceerd in ''[[Ernest Hemingway/The Fifth Column and the First Forty-Nine Stories|The Fifth Column and the First Forty-Nine Stories]]'' in 1938. Volgende verhalen werden in de collectie opgenomen: *"The Snows of Kilimanjaro" *"A Clean, Well-Lighted Place" *"A Day's Wait" *"The Gambler, the Nun, and the Radio" *"Fathers and Sons" *"In Another Country" *"The Killers" *"A Way You'll Never Be" *"Fifty Grand" *"The Short Happy Life of Francis Macomber" {{Sub}} bs803pavoz1dqb5zftyzi3p54ed6407 0 36773 427326 308173 2026-05-17T06:57:35Z Erik Baas 2193 lf 427326 wikitext text/x-wiki {{Index Italiaanse renaissance}} [[Bestand:Jacopo Pontormo 004.jpg|miniatuur|left|Jacopo Pontormo, ''Graflegging'', 1528; Santa Felicità, Florence]] Het '''maniërisme''' ontstond in de '''late renaissance''' als reactie tegen de strikte regels die aan kunstenaars werden opgelegd tijdens de [[Italiaanse renaissance/Hoogrenaissance|hoogrenaissance]]. Tussen 1515 en 1524 braken in Florence de schilders Giovanni Battista (Rosso Fiorentino) en Jacopo Carrucci Pontormo resoluut weg van de harmonie en het naturalisme van de hoogrenaissancestijl, zoals vertegenwoordigd door Leonardo da Vinci en Michelangelo. De stijl van de maniëristen wordt gekenmerkt door het streven naar nieuwe vormen van expressie, opzettelijke lineaire vervorming, ongewone composities, nieuwe kleurenschema's en ongewone thema's. Voor [[Italiaanse renaissance/Giorgio Vasari|Vasari]], de auteur van een biografie over de meest vooraanstaande architecten, schilders en beeldhouwers (Florence, 1550) was het woord ''maniera'' min of meer synoniem met stijl. Pas veel later, tegen het einde van de zeventiende eeuw, kreeg de term ''maniera'' en het maniërisme een meer pejoratieve betekenis, namelijk van ongeïnspireerde technische kunst die een imitatie was van de meesters van de voorgaande periode zoals Michelangelo en Raphael. Na de publicatie van Pietro Bellori's ''Le Vite de' Pittori Scultori e Architetti Moderni'' (Rome, 1672), een verhandeling over het leven van de Italiaanse kunstenaars uit de late zestiende en zeventiende eeuw, verspreidde deze ongunstige opvatting over maniëristen zich snel. Maniërisme werd een ander woord voor academisme, holle aanstellerij en kunstmatigheid. Zeventiende-eeuwse critici stelden het maniërisme voor als de bij uitstek anti-klassieke stijl, en een uiting van decadentie. Werken over kunstgeschiedenis besteedden lange tijd nauwelijks of geen aandacht aan deze periode, en 'sprongen' na de dood van Raphael (1520) ineens naar de periode van de barok. Nog in de 20e eeuw definieerde de Grote Larousse du XIXe siècle maniërisme als een "gebrek in de kunstenaar die zich verlaat op de gemanierde stijl (genre manière)." Pas in het derde decennium van de 20e eeuw 'herontdekten' kunsthistorici het zo lang verguisde maniërisme. In zijn ''Kunstgeschichte als Geistesgeschichte'' (1928) was Max Dvořák de eerste die het maniërisme opnieuw een positieve betekenis toewees. HIj besefte dat het niet alleen een Italiaanse school, maar een hele Europese beweging betrof, die grote invloed had uitgeoefend op latere kunstenaars als Bruegel en El Greco. Deze opvatting werd tussen de twee wereldoorlogen verder uitgedragen door het werk van Frederick Antal, Hermann Voss, Hans Hoffmann, Nikolaus Pevsner, Werner Weisbach en Walter Friedlaender. De encyclopedie Italiana van 1934 en de Grosse Brockhaus van 1936 wijdden nu belangrijke artikelen aan het maniërisme dat zij omschreven als de dominante Europese stijl tussen de renaissance en de barok. {{Sub}} es5zao0s8ktlcvec8u41i31utg472fo 0 36962 427325 308224 2026-05-17T06:57:35Z Erik Baas 2193 lf 427325 wikitext text/x-wiki {{Index Italiaanse renaissance}} [[Bestand:Giorgio Vasari Selbstporträt.jpg|thumb|left|Zelfportret Vasari, 1567]] '''Giorgio Vasari''' 1511-1574), geboren in Arezzo in Toscane, was een Italiaans schrijver, schilder, tekenaar, architect en verzamelaar. Zijn verzameling biografieën '[[Italiaanse renaissance/Levens van de uitmuntendste Italiaanse architecten, schilders en beeldhouwers|de Vite]]' (1550/1568) over de levens van de grootste schilders, beeldhouwers en architecten van zijn tijd (voornamelijk uit zijn Toscane) wordt beschouwd als een van de belangrijkste historische publicaties over de geschiedenis van de kunst. Vasari interviewde tijdgenoten, keek naar kunstwerken van zijn illustere voorgangers, en bracht een kader aan voor de geschiedenis van de Italiaanse renaissancekunst dat tot op heden zijn nut bewijst. In zijn werk gaf Vasari Toscanen, vooral Florentijnen, een centrale plaats in de nieuwe kunst van de Renaissance, die hij in drie perioden indeelde. De eerste periode werd volgens hem in de late 13e en 14e eeuw gedomineerd door Giovanni Cimabue en Giotto. De tweede periode in Vasari's constructie komt ruwweg overeen met de vijftiende eeuw, met kunstenaars als Masaccio die de kunst op een hoger peil brachten door nauwkeurige waarneming van de natuur. De derde periode, volgens Vasari, culmineerde in het werk van de meester Michelangelo, aan wie hij ook het langste hoofdstuk in zijn ''Vite'' wijdt. {{Sub}} dermqmhz5vqjun8wz444i7j9kyd4un8 4 39154 427351 345876 2026-05-17T07:02:37Z Erik Baas 2193 427351 wikitext text/x-wiki {{Wachtruimte}} {{Index Inleiding tot de westerse wijsbegeerte}} == Wat is wijsbegeerte? == Filosofie is begonnen en bouwt vandaag nog steeds voort op "de verwondering". Stilstaan bij hoe het leven en de wereld in mekaar zit, wat we hier eigenlijk doen, hoe we ons leven moeten opbouwen,... De oudste filosofen stelden zichzelf reeds deze vragen en hoewel een aantal ervan nu (deels) beantwoord zijn door de exacte wetenschappen, blijven veel vragen vandaag nog steeds voer voor filosofen. Het is dan nuttig om ons te kunnen beroepen op wat vroegere en huidige filosofen te zeggen hebben over dingen die we ons afvragen. == De kernvragen van de filosofie == Het niet zo gemakkelijk om een definitie van filosofie te geven. [[Bekende filosofen uit de geschiedenis/Immanuel Kant|Immanuel Kant]], volgens velen een van de grootste filosofen aller tijden, heeft toch een poging gedaan en kwam tot de volgende vier kernvragen waarmee de filosofie zich bezighoudt: # '''Wat kan ik weten?''' In de loop van de geschiedenis van de Westerse wijsbegeerte is er zeer veel geschreven over wat de mens al dan niet kan weten. Volgens sommigen is het subject zelf een onoverkomelijke grens en kan ware kennis niet bereikt worden. Volgens sommigen misleiden de zintuigen ons, terwijl volgens anderen de zintuiglijke ervaring de eigenlijke werkelijkheid weergeeft zoals hij effectief is. Deze vraag is vooral in de wetenschapsfilosofie nog steeds zeer actueel. Een concreet actueel voorbeeld is het Higgs-Boson deeltje. Dit deeltje was in de jaren 1960 wiskundig voorspeld, maar er was geen enkele empirische (=zintuiglijke) waarneming beschikbaar. Volgens sommigen is zo'n wiskundig model waardeloos - een verzinsel of een stukje science-fiction - en bijgevolg geen wetenschap. Volgens anderen is het paradigma dat enkel empirische kennis (dit is dus kennis die onze zintuigen ons levert en we dus letterlijk kunnen zien, horen, ruiken en voelen) verouderd en zij vinden de ontdekking van het Higgs-Boson ongeveer 50 jaar nadat het wiskundig voorspeld werd een mooi bewijs hiervan. # '''Wat moet ik doen?''' Het domein van de ethiek en de moraalwetenschap. De twee belangrijkste stromingen zijn: ## de deontologie: bepaalde acties zijn intrinsiek goed, andere zijn intrinsiek slecht; ##het utilitarisme: een actie is goed als ze het welzijn van jezelf en/of jouw omgeving en/of de mensheid in het algemeen verbetert. Een concreet voorbeeld om het verschil tussen de twee aan te duiden is het dilemma waar een rebellenleider in Afrika op het punt staat 20 kinderen te vermoorden. Jij bent er als "westerse gast" aanwezig en ze geven jou een keuze. Ofwel dood jij één kind en worden de 19 anderen gespaard, ofwel doden zij alle 20 kinderen. Een utilitarist zal zeggen: ik kan het leven sparen van 19 kinderen door 1 kind te doden; dit is dus de juiste keuze. Een deontoloog zal zeggen: het vermoorden van een kind is intrinsiek slecht; ik doe het niet, zelfs niet als ik er 19 andere kinderen mee kan redden. Uiteraard is dit een zuiver hypothetische en op de spits gedreven situatie om het verschil duidelijk te maken. In de echte wereld zijn de situaties vaak niet zo zwart-wit als hier voorgesteld, maar het fundamentele verschil wordt met het bovenstaande voorbeeld wel duidelijk gemaakt. Er zijn nog een hele hoop substromingen en varianten op deze visies; deze zullen in de loop van de cursus worden aangehaald. #'''Wat mag ik hopen?''' Dit domein kan vragen omvatten als:"Wat is de zin van het leven" of beter: "hoe geef ik mijn leven zin?" of "Heeft het leven een doel?" #'''Wat is de mens? ''' Dit is het domein van de (wijsgerige) antropologie. Een aantal voorbeeldvragen: "Hoe verhouden lichaam en geest zich met elkaar?" "Hebben we een vrije wil?" Het filosofische aan deze vragen is dat het "restvragen" zijn; het zijn vragen die men niet (enkel) met de wetenschappelijke methode kan beantwoorden. Dat wil niet zeggen dat men voor bepaalde vragen geen beroep kan doen op de wetenschappen, maar een eenduidig antwoord is er niet. Een voorbeeld om dit te illustreren: het bewustzijn is een filosofisch concept, maar dit wil niet zeggen dat een filosoof geen beroep kan doen op de neurologie en de psychologie om zijn antwoord te zoeken. De neurologie en de psychologie zullen geen kant en klaar antwoord bieden, maar zij zullen wel inspiratie bieden om een antwoord te formuleren. {{Sub}} sn3r6u6syptehoub4yhafxutxikxh5d 10 41447 427463 383128 2026-05-17T08:01:34Z ~2026-29664-22 29638 427463 wikitext text/x-wiki <includeonly> <span style="font-size:30px">Exponenten en delen</span> {{Kolommen2 (variabel) | Anker = Exponent = 1 uitleg | Header = 1 | Kop = De exponent van de noemer is 1 kleiner dan die van de teller | KopLevel = 2 | Kol1 = Als de exponent van de teller één groter is dan de exponent van de noemer, levert aftrekken van de exponenten uiteraard één (1) op. Maar: | Formule = <math>\frac{2^3}{2^2} \ = \ \frac{8}{4} \ = \ 2</math> | Nummer = Verg. 20 | Kol2 = exponenten = 1 }} {{Kolommen2 (variabel) | Kol1 = Maar ook | Formule = <math>\frac{2^3}{2^2} \ = \ \ 2^{3 \, - \ 2} \ = \ 2^1</math> | Nummer = Verg. 21 | Kol2 = }} {{Kolommen2 (variabel) | Kol1 = Net als bij machten van 2 kunnen we dat ook toepassen op machten van tien: | Formuele =<math>\frac{10^4}{10^3} \ = \ 10^1 \ \mathrm{of} \ \frac{10^4}{10^3} \ = \ 10</math> | Kol2 = }} {{Kolommen2 (variabel) | Anker = Regel exponent = 1 | Kol1 = 2¹ of 10¹ kunnen blijkbaar iets betekenen. Een getal tot de macht 1 (één) levert dus blijkbaar dat getal op. Een getal tot de macht 1 (één) geeft altijd dat getal als uitkomst. | Kol2 = Regel }} {{Kolommen2 (variabel) | Anker = Exponent = 0 uitleg | Kop = De exponent van de noemer is gelijk aan die van de teller | KopLevel = 2 | Kol1 = Als de exponent van de teller gelijk is aan de exponent van de noemer, levert aftrekken van de exponenten uiteraard nul op. Maar: | Formule = <math>\frac{2^2}{2^2} \ = \ \frac{4}{4} \ = \ 1</math> | Nummer = Verg. 22 | Kol2 = exponenten gelijk }} {{Kolommen2 (variabel) | Kol1 = Maar ook | Formule = <math>\frac{2^2}{2^2} \ = \ \ 2^{2 \, - \ 2} \ = \ 2^0</math> | Nummer = Verg. 23 | Kol2 = }} {{Kolommen2 (variabel) | Kol1 = Net als bij machten van 2 kunnen we dat ook toepassen op machten van tien: | Formule =<math>\frac{10^3}{10^3} \ = \ 10^{3 \ - \ 3} \ = \ 10^0 \ \mathrm{of} \ \frac{10^3}{10^3} \ = \ 1</math> | Nummer = Verg. 24 | Kol2 = }} {{Kolommen2 (variabel) | Kol1 = of op machten van 17: | Formule =<math>\frac{17^5}{17^5} \ = \ 17^{5 \ - \ 5} \ = \ 17^0 \ \mathrm{of} \ \frac{17^5}{17^5} \ = \ 1</math> | Nummer = Verg. 25 | Kol2 = }} {{Kolommen2 (variabel) | Footer = 2 | Anker = Regel exponent = 0 | Kol1 = 2⁰, 10⁰ of 17⁰ kunnen blijkbaar iets betekenen. En ook: blijkbaar betekent een getal nul keer met zichzelf vermenigvuldigen (met zichzelf vermenigvuldigen is de betekenis van exponent!) dat de uitkomst altijd 1 is: {{Attentie|Een getal tot de macht 0 (nul) geeft altijd 1 als uitkomst.}} | Kol2 = Regel }} </includeonly><noinclude> {{sjablooninfo | 1 = __TOC__ == Gebruik == Dit sjabloon wordt in meerdere boeken gebruikt, controleer "Links naar deze pagina" om te kijken in welke boeken. == Invoertekst == <pre> {{Rekenen in de techniek/Exponent 1 en 0}} </pre> == Voorbeeld == <pre> {{Rekenen in de techniek/Exponent 1 en 0}} </pre> Bovenstaande sjablooncall geeft onderstaand resultaat. }} {{Rekenen in de techniek/Exponent 1 en 0}} [[Categorie:Rekenen in de techniek]] 8mdni9kacopant8azboxubkwexgq9yf 0 43486 427419 388282 2026-05-17T07:16:40Z Erik Baas 2193 lf 427419 wikitext text/x-wiki {{Index Hemingway}} '''''The Old Man and the Sea''''' van [[Ernest Hemingway]] is een novelle uit 1952 die het verhaal vertelt van de ouder wordende Cubaanse visser Santiago en zijn epische gevecht met een gigantische marlijn. De auteur ontving voor deze roman in 1953 de Pulitzerprijs en in 1954 de Nobelprijs voor de Literatuur. Het is het laatste grote fictiewerk van Hemingway dat tijdens zijn leven. werd gepubliceerd. == Samenvatting== === Deel één: De oude man === Santiago is een oude visser die 84 dagen lang geen vis heeft gevangen. De andere vissers beschouwen hem als een pechvogel, en zelfs zijn jonge leerling, Manolin, is door zijn ouders gedwongen Santiago te verlaten om aan een succesvollere boot te gaan werken. Desondanks geeft Manolin nog steeds veel om Santiago, brengt hem eten en helpt hem met zijn visuitrusting. Santiago blijft optimistisch en droomt ervan om ooit een grote vis te vangen. === Deel twee: De strijd met de marlijn === Op de 85e dag vertrekt Santiago alleen, vastbesloten om zijn ongeluksperiode te doorbreken. Hij waagt zich tot ver in de Golfstroom en haakt een gigantische marlijn aan de haak. De vis is zo groot en krachtig dat hij de kleine boot van Santiago begint te slepen, waardoor hij verder de zee in wordt getrokken. Santiago respecteert de kracht en vastberadenheid van de marlijn, en hij beschouwt de vis als een waardige tegenstander. De strijd tussen de oude man en de marlijn duurt drie slopende dagen en nachten. Gedurende deze tijd ondergaat Santiago fysieke pijn en uitputting, maar hij blijft standvastig. Hij praat tegen zichzelf, de vis en zijn omgeving en onthult zijn gedachten en gevoelens. Santiago slaagt er eindelijk in om de marlijn te harpoeneren en hem te doden. Hij sjort de marlijn langs zijn sloep en zet koers naar huis, trots op zijn zwaarbevochten overwinning. === Deel drie: De haaien === Terwijl Santiago terugvaart naar de kust, worden haaien aangetrokken door het bloed van de marlijn. Ondanks zijn pogingen om ze af te weren met geïmproviseerde wapens, vallen de haaien herhaaldelijk aan en eten ze het vlees van de marlijn weg. Santiago vecht dapper, maar kan de vis niet redden. Tegen de tijd dat hij de haven bereikt, blijft alleen het skelet van de marlijn over. === Deel vier: De terugkeer naar huis === Uitgeput en verslagen keert Santiago terug naar zijn hut, terwijl hij de mast van zijn boot draagt ​​alsof het een kruis is. Hij valt in bed in een een diepe slaap. De volgende ochtend vindt Manolin Santiago en is tot tranen toe geroerd door het lijden van de oude man. Hij zweert weer met Santiago te gaan vissen, ondanks de wensen van zijn ouders. De andere vissers, die het skelet van de marlijn zien, zijn verbaasd over de grootte van van de vis die Santiago heeft gevangen. Santiago droomt van leeuwen op de Afrikaanse stranden, een terugkerend motief in de novelle dat zijn verloren jeugd en zijn geestkracht symboliseert. == Thema's == * Doorzettingsvermogen en lijden: Santiago's meedogenloze strijd tegen de marlijn en de haaien benadrukt de thema's uithoudingsvermogen en veerkracht ondanks ontberingen. Zijn lijden wordt afgeschilderd als nobel en heroïsch. * Trots en eer: Santiago's trots drijft hem ertoe ver de zee in te gaan en een episch gevecht aan te gaan met de marlijn. Zijn gevoel van persoonlijke eer is verweven met zijn identiteit als visser. * Isolatie en gezelschap: Hoewel Santiago fysiek alleen is tijdens zijn reis, onderstrepen zijn herinneringen aan Manolin en zijn gesprekken met de marlijn en de zeedieren de menselijke behoefte aan verbinding en gezelschap. * Natuur en het individu: de novelle onderzoekt de relatie tussen mens en natuur. Santiago respecteert en bewondert de marlijn en beschouwt hem als een waardige tegenstander. Deze relatie is complex en wordt gekenmerkt door zowel conflict als wederzijds respect. == Symboliek == * De marlijn: vertegenwoordigt de ultieme uitdaging, een waardige tegenstander die het beste in Santiago naar boven haalt. Het symboliseert ook de diepe verbinding van Santiago met de natuurlijke wereld. * De leeuwen: symboliseren de verloren jeugd, kracht en dromen van Santiago. Ze komen terug in zijn dromen en vertegenwoordigen hoop en de blijvende geest. * De haaien: vertegenwoordigen de vernietigende krachten van de natuur en de onvermijdelijkheid van verlies. Ondanks Santiago's overwinning op de marlijn, verminderen de haaien zijn triomf. * De mast: symboliseert de last en het offer van Santiago en doet denken aan Christus die het kruis draagt. == Stijl == Het schrijven van Hemingway wordt gekenmerkt door zijn eenvoud en helderheid, vaak aangeduid als de ‘IJsbergtheorie’ of ‘Theorie van het weglaten’. Hij brengt diepe thema’s en emoties over door middel van beknopte, directe taal en understatement. Het spaarzame proza en de levendige beschrijvingen van de novelle zorgen voor een krachtige, meeslepende leeservaring. {{Sub}} qx1uq6p54nceg5ww05u9vtaf326k159 0 43487 427424 388283 2026-05-17T07:16:47Z Erik Baas 2193 lf 427424 wikitext text/x-wiki {{Index Hemingway}} '''''The Fifth Column''''' (De vijfde colonne) is het enige toneelstuk van [[Ernest Hemingway]], dat bij Scribner's in 1938 werd gepubliceerd samen met 49 van zijn korte verhalen. Net als in zijn romans, is de protagonist gebaseerd op Hemingway zelf. ''De Vijfde Colonne'' speelt zich af in Madrid tijdens de Spaanse Burgeroorlog, een conflict dat plaatsvond van 1936 tot 1939. De term 'vijfde colonne' verwijst naar een groep mensen die clandestien een grotere groep van binnenuit ondermijnen, meestal ten gunste van een vijand. groep of natie. Dit concept staat centraal in de thema's en personages van het stuk. The Fifth Column geeft een aangrijpend beeld van spionage en de morele complexiteit van oorlog. Via het personage van Philip Rawlings onderzoekt Hemingway thema's als loyaliteit, opoffering en de persoonlijke kosten van toewijding aan een goed doel. Het stuk is een bewijs van Hemingways vaardigheid in het vastleggen van de menselijke conditie, zelfs te midden van conflicten en chaos. Hoewel het niet zo bekend werd als zijn romans, biedt The Fifth Column waardevolle inzichten in Hemingways opvattingen over oorlog en de menselijke natuur. == Samenvatting == Het stuk draait om Philip Rawlings, een Amerikaanse journalist en geheim agent die tijdens de Spaanse Burgeroorlog voor de Loyalisten (de kant die tegen Franco's Nationalisten vocht) werkte. Rawlings opereert onder de dekmantel van een journalist terwijl hij zich bezighoudt met spionageactiviteiten. ;Personages: * Philip Rawlings: De hoofdpersoon, een Amerikaanse journalist en geheim agent die voor de loyalistische zaak werkt. * Dorothy Bridges: een mede-Amerikaanse journalist en de liefdesbelangstelling van Rawlings, die zich niet bewust is van zijn geheime activiteiten. * Max: Een barman die een loyalistische sympathisant is en Rawlings voorziet van informatie en ondersteuning. * Emilio: Een vriend en mede-loyalistische agent die met Rawlings werkt. ;Belangrijkste plotpunten: * Spionage en sabotage: Rawlings houdt zich bezig met verschillende spionageactiviteiten, waaronder het verzamelen van inlichtingen en het plannen van sabotageoperaties tegen de nationalisten. * Romantische spanning: Rawlings' relatie met Dorothy wordt bemoeilijkt door zijn geheimzinnige leven. Dorothy is zich niet bewust van de ware missie van Rawlings en raakt gefrustreerd door zijn mysterieuze gedrag. * Conflict en verraad: Rawlings tracht de gevaren van spionage te ontlopen, waaronder verraad en de constante dreiging ontdekt te worden door de nationalisten. * Morele dubbelzinnigheid: het stuk onderzoekt de morele complexiteit van oorlog, loyaliteit en persoonlijke opoffering. Rawlings zet zich in voor de loyalistische zaak, maar worstelt met de persoonlijke kosten van zijn daden. ;Thema's: * Oorlog en spionage: het stuk duikt in de grimmige realiteit van oorlog en de gevaarlijke wereld van spionage. De acties van Rawlings benadrukken de risico's en morele dubbelzinnigheden die gepaard gaan met geheime operaties. * Loyaliteit en verraad: Loyaliteit is een centraal thema, zowel aan een zaak als aan individuen. Rawlings' loyaliteit aan de loyalistische zaak is onwrikbaar, maar gaat ten koste van persoonlijke relaties en vertrouwen. * Liefde en opoffering: het romantische subplot tussen Rawlings en Dorothy onderstreept de persoonlijke offers die zijn gebracht door degenen die bij de oorlog betrokken waren. Rawlings moet zijn plicht in evenwicht brengen met zijn gevoelens voor Dorothy, waarbij hij vaak voor het eerste kiest. * Isolatie en vervreemding: het geheime leven van Rawlings isoleert hem van de mensen om hem heen, inclusief Dorothy. Dit isolement is een bijproduct van zijn toewijding aan zijn missie. ;Stijl: Hemingways karakteristieke schrijfstijl – beknopt, direct en onopgesmukt – komt duidelijk naar voren in het stuk. De dialoog is scherp en realistisch en weerspiegelt de journalistieke achtergrond van Hemingway en zijn vermogen om complexe emoties over te brengen in eenvoudige taal. ;Historische context: Het stuk is geschreven tijdens de Spaanse Burgeroorlog, een conflict dat Hemingway diep trof. Hij was oorlogscorrespondent in Spanje en had uit de eerste hand ervaring met de wreedheden van de oorlog. Deze achtergrond geeft het stuk een authentiek en aangrijpend perspectief op de oorlog. {{Sub}} pk95wblshfajretginddvztbpcwmu1p 0 43499 427423 388323 2026-05-17T07:16:46Z Erik Baas 2193 lf 427423 wikitext text/x-wiki {{Index Hemingway}} '''''For Whom the Bell Tolls''''' (Voor wie de klok luidt) is een roman uit 1940 van Ernest Hemingway. Het verhaal gaat over Robert Jordan, een Amerikaanse universiteitsdocent Spaans. Sinds een jaar neemt hij als guerrillastrijder deel aan de Spaanse Burgeroorlog. Hij wordt door zijn superieur Golz gestuurd om een brug op te blazen. De titel van de roman komt uit 'Meditation XVII' van de Engelse metafysische dichter John Donne: "...And therefore never send to know for whom the bell tolls; It tolls for thee.". == Inhoud == Robert Jordan bevindt zich met Pablo's gewapende guerrillagroep achter de vijandelijke linies als hij María ontmoet, een jonge vrouw wier leven verwoest is door de oorlog. Terwijl Pablo terughoudend is om de opdracht uit te voeren, is Jordan er gepassioneerd over. Zijn plichtsbesef om de levensbedreigende missie uit te voeren botst met de nieuw ontwaakte levenslust die in hem is gewekt door de ontmoeting met María. Een groot deel van de roman wordt verteld vanuit Jordans perspectief en zijn herinneringen aan de ontmoeting met Russen in Madrid en zijn gedachten over zijn vader en grootvader. ;Personages * Robert Jordan: Amerikaans expert op het gebied van explosieven * María, de vrouw die Jordan ontmoet * Pablo, militair leider van de groep * Generaal Golz, de opperbevelhebber van de groep * Pilar, Pablo's Roma-vrouw * Anselmo, oudste lid van Pablo's groep * Agustín, lid van Pablo's groep * Primitivo, het jongste lid van de groep {{Sub}} 5v6o8t33rhp6l57gjadztxf6lco9ac9 0 43500 427425 388325 2026-05-17T07:16:47Z Erik Baas 2193 lf 427425 wikitext text/x-wiki {{Index Hemingway}} '''''The Torrents of Spring''''' (Lentestromen) is een novelle van Ernest Hemingway, voor het eerst gepubliceerd in 1926. Het verhaal is een satirisch werk dat de schrijfstijl en thema's van andere schrijvers uit Hemingways tijd parodieert, met name Sherwood Anderson. Het verhaal speelt zich af in een klein stadje in Michigan in de jaren twintig en volgt de levens van twee arbeiders in een pompfabriek: Scripps O'Neill en Yogi Johnson. Scripps, een romantische en idealistische man, wordt in de steek gelaten door zijn vrouw en dochter, wat hem ertoe aanzet op zoek te gaan naar zingeving en gezelschap. Hij ontmoet Diana, een serveerster bij de plaatselijke bonenfabriek, en de twee beginnen een relatie en gaan al spoedig samenwonen. Hun relatie wordt echter gekenmerkt door het voortdurende verlangen van Scripps naar intellectuele en spirituele vervulling. Ondertussen worstelt Yogi Johnson, een veteraan uit de Eerste Wereldoorlog die lijdt aan een zenuwinzinking, om te re-integreren in de samenleving. Hij is gedesillusioneerd door het leven en door vrouwen, gedraagt zich hoe langer hoe excentrieker en raakt steeds meer geïsoleerd. Yogi's verhaal staat in contrast met de romantische inspanningen van Scripps en benadrukt de absurditeit en desillusie van het naoorlogse Amerika. In de hele novelle gebruikt Hemingway humor en overdrijving om de sentimentele en zelfingenomen tendensen van de hedendaagse literatuur te bekritiseren. ‘The Torrents of Spring’ dient uiteindelijk als een speels maar indringend commentaar op de literaire scene van de jaren twintig en de zoektocht naar authenticiteit in een veranderende wereld.µ {{Sub}} f0tt4ucc5yj60btu3z93mvc1pb9zehs 0 43501 427420 388326 2026-05-17T07:16:42Z Erik Baas 2193 lf 427420 wikitext text/x-wiki {{Index Hemingway}} '''''Hemingway: The Wild Years''''' is een boek van Norberto Fuentes over een periode in het leven van Ernest Hemingway die vaak zijn 'wilde jaren' wordt genoemd. Dit boek onderzoekt de avonturen, heldendaden en ervaringen van Hemingway die zijn persoonlijkheid en schrijfstijl hebben gevormd. Fuentes werpt licht op de complexe persoonlijkheid van Hemingway, zijn worsteling met zijn geestelijke gezondheid en zijn aanvallen van depressie en alcoholisme. Het boek onderzoekt ook hoe deze wilde jaren het schrijven van Hemingway beïnvloedden. De ervaringen en mensen die hij in deze tijd tegenkwam, bepaalden voor een groot deel de thema's en personages die Hemingway opvoert in zijn romans en korte verhalen. {{Sub}} 5o7tqrs885kinjukth7bglpvbjgt7tm 0 43503 427422 388330 2026-05-17T07:16:45Z Erik Baas 2193 lf 427422 wikitext text/x-wiki {{Index Hemingway}} '''''Ernest Hemingway, Cub Reporter: Kansas City Star Stories''''' door Matthew J. Bruccoli verscheen in 1070 bij University of Pittsburgh Press. Uit deze studie blijkt dat Hemingways werk als verslaggever van fundamenteel belang was voor het vormgeven van zijn literaire stijl en benadering van het vertellen van verhalen. De principes en ervaringen die hij uit zijn vroege journalistieke werk opdeed, vormden het raamwerk voor zijn literaire carrière en beïnvloedden niet alleen de vorm en structuur van zijn schrijven, maar ook de thematische diepgang en authenticiteit die zijn werk kenmerken. {{Sub}} 5cntowp0020jxlwutj9ns46rohgqm22 0 43504 427427 388331 2026-05-17T07:16:50Z Erik Baas 2193 lf 427427 wikitext text/x-wiki {{Index Hemingway}} '''''The Dangerous Summer''''' is een essay van Ernest Hemingway, postuum gepubliceerd in 1985 en geschreven in 1959 en 1960. Het boek beschrijft de rivaliteit tussen twee Spaanse stierenvechters, Luis Miguel Dominguín en zijn zwager Antonio Ordóñez, tijdens de "gevaarlijke zomer" van 1959. ''The Dangerous Summer'' is een bewerkte versie van een manuscript van 75.000 woorden dat Hemingway tussen oktober 1959 en mei 1960 schreef in opdracht van Life Magazine. Hemingway belde zijn vriend Will Lang Jr. om naar Spanje te komen om het verhaal aan Life Magazine te bezorgen. Het boek werd geredigeerd op basis van het originele manuscript door de redacteur van Charles Scribner's Sons. Een uittreksel van 30.000 woorden uit het manuscript werd in september 1960 in drie opeenvolgende afleveringen in Life gepubliceerd. {{Sub}} 7ape0act7u3jcja0vrhue3426imrdre 0 43505 427428 388332 2026-05-17T07:16:52Z Erik Baas 2193 lf 427428 wikitext text/x-wiki {{Index Hemingway}} '''''Dateline: Toronto''''' is een verzameling van de meeste verhalen die Ernest Hemingway tussen 1920 en 1924 schreef als freelance journalist, en later als stafschrijver en buitenlandcorrespondent voor de Toronto Star. De verhalen werden geschreven toen hij begin twintig was, voordat hij beter bekend werd en laat zijn ontwikkeling als schrijver zien. De collectie is geredigeerd door William White, hoogleraar Engelse literatuur en journalistiek aan de Wayne State University, die regelmatig bijdragen levert aan The Hemingway Review. {{Sub}} 9fzcjz1l27hlcu5g007d2nb0ddkdzr5 0 43506 427426 388333 2026-05-17T07:16:50Z Erik Baas 2193 lf 427426 wikitext text/x-wiki {{Index Hemingway}} '''''Under Kilimanjaro''''' is een non-fictiewerk van Ernest Hemingway, postuum uitgegeven en gepubliceerd door Robert W. Lewis en Robert E. Fleming. Het verhaal is gebaseerd op dagboeken die hij schreef tijdens zijn laatste safari. Het is een langere en herwerkte versie van [[Ernest Hemingway/True at First Light|True at First Light]]. ''True at First Light'' werd in 1999 gepubliceerd. Het boek werd gepresenteerd als "fictieve memoires". Zes jaar later werd het werk voor de tweede keer heruitgegeven als ''Under Kilimanjaro''. Het werk is gebaseerd op een gedeeltelijk geschreven manuscript en gaat over Hemingways tweede reis naar Afrika. Under Kilimanjaro werd geredigeerd door Robert W. Lewis en Robert E. Fleming, die stellen: ''“Dit boek verdient een zo volledig en getrouw mogelijke publicatie zonder redactionele vervorming, speculatie of tekstueel niet-ondersteunde pogingen tot verbetering."'' {{Sub}} 0yot459ayljxpy9al379n283eal4p17 0 43624 427376 390568 2026-05-17T07:10:08Z Erik Baas 2193 lf 427376 wikitext text/x-wiki {{Index Huishouden}} Een huishouden verschaft onder andere onderdak, voedsel, kleding, veiligheid en een prettig leefklimaat voor alle bewoners. Om dat te bereiken en bestendigen zal een huishouden goed bestierd moeten worden. Vragen daarbij zijn: * Hoe kan een huishouden worden georganiseerd zodat alle bewoners er fijn kunnen leven? * Wat zijn zoal taken die uitgevoerd moeten worden? * Hoe kun je taken zo efficiënt mogelijk en toch goed uitvoeren, zodat ze de minste tijd kosten? Want vaak is het immers schipperen met tijd, energie en aandacht, er zijn leukere dingen te bedenken dan huishouden. * Hoe kun je zuinig omgaan met geld en energie? In dit boek worden methoden en tips aangedragen om dit voor elkaar te krijgen. Vaak is in dit boek een ideale situatie beschreven, gericht op een goede lichamelijke gezondheid, gezonde financiën en rekening houdend met het milieu. Uiteraard bepaalt iemand zelf het evenwicht tussen deze doelen en uw eigen, persoonlijke doelen, die daarvan kunnen afwijken. Veel zal ook afhankelijk zijn van de eigen cultuur, prioriteiten, wat iemand belangrijk vindt. Niet alle tips zullen daarom iedereen aanspreken. Daarom kan iedereen eruit pikken wat wel bij hen past en waar ze iets aan hebben. En als je iets mist: voeg het zelf toe (dit is immers een wiki) of bespreek het op de betreffende Overlegpagina. Zie de [[Huishouden#Inhoudsopgave|Inhoudsopgave]] of het overzicht hiernaast voor een overzicht van de hoofdstukken binnen dit boek. === Buiten het bestek van dit Wikiboek === De organisatie van het hele leven past niet in één Wikiboek. In dit boek worden in ieder geval niet behandeld: * Kinderverzorging en opvoeding, uitgezonderd het inpassen van het aanleren van huishoudelijke vaardigheden in de huishoudelijke organisatie. * Verzorging van [[Portaal:Huisdierengids|huisdieren]] en tuin, onderhoud van huishoudelijke apparaten en gereedschap, groot onderhoud van de woning (waaronder schilderen en behangen). * Persoonlijke verzorging. * Ziekte en gezondheid. * Hobby's. * Levensvragen, levenskunst. {{Sub}} 4i2rnps8434jz4s8rk0c0ga5iyczkia 0 43626 427380 425259 2026-05-17T07:10:42Z Erik Baas 2193 lf 427380 wikitext text/x-wiki {{Index Huishouden}} [[Bestand:Good Food Display - NCI Visuals Online.jpg|600px|Voedingsmiddelen]]<br> '''Voedingsmiddelen''' {| class="wikitable"; style="border: solid 6px red; background-color: #FC9; color: black;" | <span style="font-size: large;">'''Disclaimer'''</span> Dit hoofdstuk is met zorg samengesteld, op basis van gezaghebbende bronnen en inzichten van de schrijvers. Maar zij hebben geen medische achtergrond. Daarom geldt een {{Wp|Voorbehoud bij medische informatie|Voorbehoud medische informatie}}: * Beschouw dit artikel niet als enige of als zonder meer gezaghebbende bron van informatie over gezondheid en ziekte. * Dit artikel is beslist geen vervanging voor een consultatie bij een arts. * De in dit hoofdstuk gegeven voedingsadviezen gelden NIET voor mensen met een dieet dat is voorgeschreven of geadviseerd door een arts of diëtist; dergelijke medische adviezen hebben voorrang boven de voedingsadviezen in dit hoofdstuk. Dit geldt ook voor mensen met een voedselallergie.<br> |} == Inleiding == Een belangrijk deel van het huishouden bestaat uit het goed voeden van de bewoners van een huis. Dit hoofdstuk gaat over de vele aspecten van voeding: waarom voeding nodig is, wat gezonde voeding is en hoe iemand dagelijks gezonde maaltijden kan bereiden. Want iedereen weet wel dat elke dag veel snoep, koek, patat en andere snacks slecht voor je zijn. Maar hoe kan het beter? En waarom? Onderwerpen die in dit hoofdstuk worden besproken: * Basisbeginselen van de voedingsleer. * Maaltijden samenstellen. * Voedselbereiding. * Overige aspecten zoals tafel dekken, bewaren van voedsel, hygiëne en keukenuitrusting. Dus eerst een stukje theorie en dan de praktijk. == Voedingsleer == Om gezond te blijven heeft een lichaam dagelijks voedings'''stoffen''' nodig. Voorbeelden zijn: eiwitten, koolhydraten, vet, vitamines en vocht. Ze leveren energie, beschermen tegen ziekten en ze slaan vet op voor slechtere tijden. Daarnaast zorgen ze ervoor dat lichaamscellen groeien, zich ontwikkelen en herstellen. Kortom: ze zorgen ervoor dat het lichaam functioneert zoals het zou moeten en dat het gezond blijft. We krijgen ze binnen via de juiste voedings'''middelen''', zoals brood, groente, kaas en olijfolie. === Voedingsstoffen === Voedingsstoffen worden hier onderverdeeld in brandstoffen, vitamines, mineralen en spoorelementen, vezels en water. De belangrijkste voedingsstoffen worden hieronder schematisch gepresenteerd, met ook een kolom voor de voedingsmiddelen waarin ze voorkomen.<br> Tip: als je niet zo geïnteresseerd bent in theorie: spring dan naar de volgende paragraaf met [[Huishouden/Voeding#De_Schijf_van_Vijf_(voedingsmiddelen)|De Schijf van vijf]], daarin is de theorie toegepast op een voor velen handzamere manier. Hoeveel iemand van elke voedingsstof nodig heeft, is afhankelijk van leeftijd, geslacht en dagelijkse inspanning (een bouwvakker en topsporter hebben meer voeding nodig dan een kantoorklerk). Ook de hoeveelheden voor zwangeren, vrouwen die borstvoeding geven en vegetarieërs kunnen hoger zijn. Voor de brandstoffen zijn de benodigde hoeveelheden weergegeven, voor het overige voedingsstoffen wordt verwezen naar deze informatie elders. ==== Brandstoffen ==== Brandstoffen leveren energie. Energie zorgt ervoor dat iemand van alles kan doen: bewegen, denken, warm worden en warm blijven, zijn/haar lichaamscellen vernieuwen en nog veel meer. Hoeveel energie een brandstof levert wordt gemeten in {{Wp|Calorie|calorieën}} (officieel eigenlijk joules, maar iedereen gebruikt nog de term calorie). Hoeveel calorieën iemand nodig heeft, is afhankelijke van geslacht, leeftijdscategorie en leefstijl, zie [https://www.voedingscentrum.nl/nl/service/vraag-en-antwoord/gezonde-voeding-en-voedingsstoffen/hoeveel-calorieen-heb-ik-nodig-.aspx Benodigde calorieën] van het Voedingscentrum. {| class="wikitable" |+ Brandstoffen (en bouwstoffen)&nbsp;<ref>Bronnen tabel Brandstoffen: * https://www.voedingscentrum.nl/ * https://biologiepagina.nl/2en3/Voeding/samenvattingvoeding.htm</ref> |- ! Naam !! Nodig voor !! Nodig per dag (volwassenen, gemiddelden) !! Komt voor in !! Soort |- | Eiwitten || groei, slijtage herstellen || 0,83 gram per kilogram lichaamsgewicht || vlees, gevogelte, vis, zuivel (zoals melk, kaas, kwark, karnemelk en yoghurt), ei, [[Kookboek/Peulvruchten|peulvruchten]], noten, tofu, tempé en andere vegaproducten || bouwstof, brandstof |- | Koolhydraten || hersenen ||40-70% van de calorieën || graanproducten, zoals brood, aardappelen, rijst, pastasoorten (macaroni, spaghetti, e.d.), pannenkoeken, gerst en gierst; en boekweit (geen graan) || bouwstof, brandstof, reservestof |- | Onverzadigde oliën en vetten || leveren vitamine A, D en E en essentiële vetzuren; vetzuren zijn bouwstenen en beschermers van lichaamscellen en ze laten ogen, hersenen en spieren goed werken || 20-40% van de calorieën || plantaardige oliën, margarine en halvarine uit een kuipje, vloeibare bak-en-braadproducten || bouwstof, brandstof, reservestof |} Let op # ''Koolhydraten'': er bestaan koolhydraten die snel worden verteerd en andere die daar langer over doen. Hoe langzamer, hoe beter: het duurt dan langer voordat je weer trek/honger krijgt en het is bevorderlijk voor je concentratie en een goed humeur. Langzame koolhydraten zijn vooral te vinden in voedingsmiddelen met veel vezels, zoals volkorenproducten, groente, fruit en peulvruchten, en ook in yoghurt en melk. Snelle koolhydraten, die je dus zoveel mogelijk moet vermijden, zitten vooral in voedingsmiddelen met suiker (inclusief honing) en wit meel. Bron en meer informatie: [https://www.diabetesfonds.nl/over-eten/over-koolhydraten Over koolhydraten] van het Diabetesfonds. ==== Vitamines ==== {{Wp| Vitamine|Vitamines}} zijn bouwstoffen en beschermende stoffen voor het lichaam. Zij regelen tal van zaken, zie onderstaande tabel. Voor de hoeveelheden die per dag nodig zijn: zie [https://www.voedingscentrum.nl/Assets/Uploads/voedingscentrum/Documents/Professionals/Pers/Factsheets/Factsheet%20Aanbevelingen%20vitamines%20en%20mineralen.pdf Vitamines en mineralen - factsheet van het Voedingscentrum] {| class="wikitable" |+ Vitamines&nbsp;<ref>Bronnen tabel Vitamines: * https://www.voedingscentrum.nl/encyclopedie/vitamines.aspx * [[Bestand:Vitamins Table.png]] in Wikimedia Commons * Het artikel {{Wp|Vitamine|Vitamine}} in de Nederlandstalige Wikipedia (voor enkele alternatieve namen)</ref> |- ! Naam !! Andere namen !! Nodig voor !! Komt voor in !! Oplosbaar in |- | {{Wp|Retinol|A}} || Retinol, axeroftol || Afweersysteem, groei, huid, ogen, reproductie (sperma, eierstokken, placenta) || Vlees, lever, levertraan, vette vis, ei, melkvet, margarine, halvarine, bak- en braadproducten || vet |- | Pro-vitamine A || Bètacaroteen (lichaam zet het om in vitamine A) || zelfde als vitamine A || Wortel en groene bladgroente || water |- | {{Wp|Thiamine|B1}} || Thiamine, aneurine || Vrijmaken van energie uit voeding, hart, zenuwen, hersenen || Volkoren producten, aardappelen, vlees || water |- | {{Wp|Riboflavine|B2}} || Riboflavine, lactoflavine || Vrijmaken van energie uit voeding, huid || Melkproducten, vlees, groene bladgroente; NB Niet blootstellen aan licht. || water |- | {{Wp|Nicotinezuur|B3}} || Niacine, nicotinezuur, nicotinamide || Vrijmaken van energie uit voeding; huid, zenuwen, hersenen || Vlees, vis, volkorenproducten, aardappelen, bieten, biergist || water |- | {{Wp|Pantotheenzuur|B5}} || Pantotheenzuur || Vrijmaken van energie uit voeding || Vlees, volkorenproducten, peulvruchten, melkproducten, groente, fruit || water |- | {{Wp|Vitamine B6|B6}} || Pyriodoxine, adermine || Werking hormonen, groei, afweersysteem, zenuwen || Vlees, vis, ei, volkoren producten, aardappelen, peulvruchten, groente || water |- | {{Wp|Biotine|B8}} || Biotine || Vrijmaken van energie uit voeding, huid, haar, zenuwen || Ei, lever, noten, zaden, melkproducten || water |- | {{Wp|Foliumzuur|B11}} || Foliumzuur|| Groei, werking lichaam, bloedcellen, verkleinen kans op geboorteafwijkingen || Groene groente, volkorenproducten, vlees, melkproducten || water |- | {{Wp|Vitamine B12|B12}} || Cobalamine || Rode bloedcellen, zenuwen || vlees, vis, ei, melkproducten Vegetariërs let op: [https://www.vegetariers.nl/kennisbank/supplementen-en-vitamines/vitamine-b12-advies/ Vitamine B12-advies voor vegetariërs] |- | {{Wp|Ascorbinezuur|C}} || (L-)Ascorbinezuur|| Bescherming cellen, weerstand; anti-oxidant || groente, fruit, aardappelen || water |- | Vitamine D || - || Opname van calcium, sterke botten en tanden, spieren, afweersysteem || Vlees, vette vis, ei, margarine, halvarine, bak- en braadproducten, ultraviolet zonlicht || vet |- | {{Wp|Vitamine E|E}} || Alfa-tocoferol || Bescherming cellen || Plantaardige olie, margarine, halvarine, bak- en braadproducten, noten, zaden, groene bladgroente || vet |- | {{Wp|Vitamine K|K}} || Fytomenadion, naftochinon || Bloedstolling, sterke botten || Groene bladgroente, kwark, kaas || vet |} ==== Mineralen en spoorelementen ==== Mineralen en spoorelementen zijn bouwstoffen en/of beschermende stoffen. Voor de hoeveelheden die per dag nodig zijn: zie [https://www.voedingscentrum.nl/Assets/Uploads/voedingscentrum/Documents/Professionals/Pers/Factsheets/Factsheet%20Aanbevelingen%20vitamines%20en%20mineralen.pdf Vitamines en mineralen - factsheet van het Voedingscentrum] {| class="wikitable" |+ Mineralen en spoorelementen&nbsp;<ref>Bron tabel Mineralen en spoorelementen: https://www.voedingscentrum.nl/encyclopedie/mineralen.aspx</ref> |- ! Naam !! Nodig voor !! Komt voor in !! Mineraal / Spoorelement |- | Calcium (Kalk) || botten, tanden, spieren, zenuwen || melkproducten, groene groente || Mineraal |- | Chloride || vochtbalans || zout || Mineraal |- | Chroom || bloedsuikergehalte, energiestofwisseling, lagere cholesterol || groente en fruit, volkoren graanproducten || Spoorelement |- | Floride || voorkoming tandbederf || tandpasta|| Spoorelement |- | Fosfor || botten, energiestofwisseling || melkproducten, vis, vlees, volkoren graanproducten, peulvruchten || Mineraal |- | IJzer || bloed, afweersysteem || vlees, volkoren graanproducten, groene bladgroente, peulvruchten, ei, noten || Spoorelement |- | Jodium || schildklier || brood, zeevis, eis, melkproducten, zeewier || Spoorelement |- | Kalium || vochtbalans || groente, fruit, aardappelen, vlees, vis, noten, melkproducten, volkoren graanproducten || Mineraal |- | Koper || bindweefsel, botten, afweersysteem || groente, fruit, vlees, volkoren graanproducten || Spoorelement |- | Magnesium || botten en spieren, zenuwen || volkoren graanproducten, melkproducten, noten, groente, vlees || Mineraal |- | Mangaan || energiestofwisseling, sterke botten || volkoren graanproducten, noten, peulvruchten, groente, fruit || Spoorelement |- | Molybdeen || stofwisseling || volkoren graanproducten, peulvruchten, noten || Spoorelement |- | Natrium || vochtbalans, bloeddruk, spieren, zenuwen || zout || Mineraal |- | Selenium || bescherming cellen, schildklier || vis, enkele notensoorten, vlees, volkoren graanproducten, melkproducten || Spoorelement |- | Zink || opbouw van eiwitten; weefsel, afweersysteem || vlees, kaas, volkoren graanproducten, noten, vis, schaal- en schelpdieren || Spoorelement |} NB De volgende spoorelementen zijn niet noodzakelijk: arseen/arsenicum, borium, kobalt, lithium, lood, nikkel, silicium, tin en vanadium. De meeste van deze stoffen zijn giftig als ze in grotere hoeveelheden worden ingenomen dan ze van nature aanwezig zijn in de voeding.&nbsp;<ref>Bron: https://www.voedingscentrum.nl/encyclopedie/mineralen.aspx</ref> Voor [https://www.voedingscentrum.nl/encyclopedie/nitraat.aspx nitraat] geldt: Maak geen flesvoeding voor baby’s van water uit privébronnen en gebruik niet dagelijks nitraatrijke sportsupplementen als bietensap(concentraten). ==== Overige voedingsstoffen ==== * '''Vezels''': voor een gezonde stoelgang en darmflora. Ze zitten in volkorenproducten (zoals volkoren brood, volkoren pasta, zilvervliesrijst), havermout, Brinta, peulvruchten, groenten, fruit, noten en zaden. * '''Water''': zo'n 1,5 à 2 liter per dag, op warme dagen en bij zware lichamelijke inspanning meer. === De Schijf van Vijf (voedingsmiddelen) === [[Bestand:Schijf van Vijf van het Voedingscentrum.jpg|none|thumb|400px|'''Schijf van Vijf van het Voedingscentrum''']] Omdat de voedingsleer nogal theoretisch is en niet voor iedereen gemakkelijk bruikbaar in het dagelijks leven, heeft het Nederlandse Voedingscentrum de [https://www.voedingscentrum.nl/nl/gezond-eten-met-de-schijf-van-vijf.aspx Schijf van Vijf] in het leven geroepen. De benodigde hoeveelheden voedingsstoffen zijn daarin vertaald naar benodigde voedingsmiddelen. We hoeven daarom niet zelf aan het rekenen en puzzelen te slaan. De Schijf van Vijf is een schema in de vorm van een cirkel die bestaat uit vijf taartpunten, één voor elke belangrijke groep voedingsmiddelen. De grootte van een taartpunt duidt op de hoeveelheid voedingsmiddelen uit die groep die per dag nodig zijn. NB De hier vermelde aanbevolen voedingsmiddelen zijn die uit de oude Schijf van Vijf, uit 2016. Zie [https://www.voedingscentrum.nl/nl/gezond-eten-met-de-schijf-van-vijf/hoeveel-en-wat-kan-ik-per-dag-eten-.aspx Schijf van Vijf 2026] voor de nieuwe hoeveelheden (gepersonaliseerd). {| class="wikitable" |+ Schijf van Vijf - aanbevolen voedingsmiddelen |- ! Voedingsmiddelengroep !! Aanbevelingen per dag, tenzij anders aangegeven !! Afbeelding |- | [https://www.voedingscentrum.nl/nl/gezond-eten-met-de-schijf-van-vijf/wat-staat-in-de-schijf-van-vijf-en-wat-niet/groente-en-fruit.aspx '''Groente en fruit'''] || * Minimaal 250 gram verse groente, rauw of gekookt, bijvoorbeeld als salade, in een stamppot, soep, pastasaus of als bijgerecht; en * 200 gram vers fruit || [[Bestand:Cornucopia of fruit and vegetables wedding banquet (cropped).jpg|170px]] |- | [https://www.voedingscentrum.nl/nl/gezond-eten-met-de-schijf-van-vijf/wat-staat-in-de-schijf-van-vijf-en-wat-niet/brood-graanproducten-en-aardappelen.aspx '''Koolhydratenleveranciers'''] (brood en andere graanproducten en aardappelen) || Vooral volkorenproducten: * volkorenbrood: 4-5 boterhammen voor vrouwen, 6-8 voor mannen; wissel af met bijvoorbeeld havermout, muesli, volkoren wraps * 4-5 opscheplepels volkorenpasta, zilvervliesrijst, quinoa, bulgur of andere volkoren graanproducten, of 4-5 aardappelen || [[Bestand:Bread and grains.jpg|170px]] |- | [https://www.voedingscentrum.nl/nl/gezond-eten-met-de-schijf-van-vijf/wat-staat-in-de-schijf-van-vijf-en-wat-niet/vis-peulvruchten-vlees-ei-noten-en-zuivel.aspx '''Eiwitleveranciers'''] (vis, peulvruchten, vlees, ei, noten, zuivel) || Elke dag: * 2-3 porties zuivel: magere en halfvolle producten, incl. karnemelk en vegetarische melk zoals havermelk * 40 gram kaas, bij voorkeur 20+ of 30+ kaas en met maximaal 2 gram zout per 100 gram * een handje (25 g) ongezouten noten zoals pinda's, hazelnoten en walnoten; alternatief: 100% pindakaas, bijvoorbeeld op brood of in een saus * een portie vlees, vis of vleesvervangers, per week: ** maximaal 500 g vlees (incl. vleeswaren en gevogelte, waarvan maximaal 300 g. {{Wp| Rood vlees|rood vlees}}) ** 1x (vette) vis (mag ook uit diepvries of blik, maar zonder saus), {{Wp| Kreeftachtigen|schaaldieren}} (zoals garnalen) en/of {{Wp|Weekdieren|schelpdieren}} (zoals mosselen) ** 2 à 3 eieren ** minimaal 1x peulvruchten :vlees en vis kunnen desgewenst worden afgewisseld met ** tofu, tempé ** vegetarische burger of andere vega-producten met eiwitten || [[Bestand:Peanuts, Egg, and Milk (33000737773).jpg|170px]] [[Bestand:Legumes-665788.jpg|170px]] [[Bestand:Sate Banjar.JPG|170px]] |- | [https://www.voedingscentrum.nl/nl/gezond-eten-met-de-schijf-van-vijf/wat-staat-in-de-schijf-van-vijf-en-wat-niet/olien-en-vetten.aspx '''Oliën en vetten'''] || Vooral veel onverzadigde vetten, dus zachte en vloeibare oliën en vetten. Volwassen vrouwen: 40 gram per dag, mannen 65 gram.<br> NB Vetten zitten ook in andere producten (zoals vette vis, noten, melkproducten), dus tel die mee. || [[Bestand:Many types of Oils.jpg|170 px]] |- | [https://www.voedingscentrum.nl/nl/gezond-eten-met-de-schijf-van-vijf/wat-staat-in-de-schijf-van-vijf-en-wat-niet/water-thee-en-koffie.aspx '''Water''', thee en koffie] || 1,5 à 2 liter kraanwater, en/of andere dranken zonder suiker. Water mag ook bronwater en mineraalwater zijn, met of zonder prik of een smaakje, maar wel zonder suiker. Thee: alle soorten. Maximaal 5 kopjes (= 625 ml) filterkoffie per dag. Ook toegestaan: zuiveldranken die in de Schijf van Vijf staan (halfvolle melk, karnemelk, yoghurtdranken zonder suiker en sojadrink). Variëren kan, bijvoorbeeld water met vers fruit erin (zoals schijfje citroen of sinaasappel, enkele aardbeien), kruiden en/of specerijen (zoals munt of gember). || [[Bestand:Tea with lemon and a glass of water, 2012.jpg|170px]] |} Dit zijn de voedingsmiddelen die binnen de Schijf van Vijf vallen. Deze kun je met een gerust hart eten, maar sommige wel met mate. Meer informatie: [https://www.voedingscentrum.nl/nl/gezond-eten-met-de-schijf-van-vijf/wat-staat-in-de-schijf-van-vijf-en-wat-niet.aspx Wat staat wel/niet in de Schijf van Vijf]. Als iemand zich aan de schijf van vijf houdt en binnen elk vak dagelijks wisselt (zoals andere groenten en eiwit- en koolhydratenleveranciers), dan is het in de regel niet nodig zich zorgen te maken over tekorten. Uitzonderingen: * Voor baby's, jonge kinderen, zwangeren, 50+ en mensen met een donkere huidskleur of die weinig buiten komen: zie [https://www.voedingscentrum.nl/encyclopedie/voedingssupplementen.aspx Voedingssupplementen van het Voedingscentrum]. Voor volwassenen gaat het vooral om vitamine D, voor de overige groepen is er meer om op te letten. * Ook vegetariërs en veganisten moeten extra op de inname van voedingsstoffen letten, in het bijzonder op vitamine B12, ijzer, calcium, jodium, Omega 3-vetzuren, zie [https://www.vegetariers.nl/kennisbank/supplementen-en-vitamines/ Supplementen en vitamines van Vegetariërs.nl], inclusief oplossingen. Als u zich aan de Schijf van Vijf houdt, is het niet nodig om extra supplementen voor vitamines, mineralen en spoorelementen in te nemen, buiten bovengenoemde doelgroepen om. Raadpleeg eerst uw huisarts voordat u er aan begint want een overdosis kan schadelijk zijn. == Maaltijden samenstellen == De kunst is, om door de dag heen maaltijden en tussendoortjes te nuttigen, die ervoor zorgen dat men alle benodigde voedingsstoffen binnenkrijgt èn de inname van calorieën binnen de perken blijft. In de Westerse wereld is men gewend aan drie maaltijden per dag: ontbijt, lunch en warme maaltijd. Algemene vuistregel: [https://voedietist.nl/ontbijt-als-een-koning-lunch-als-een-prins-en-dineer-als-een-arme/ ontbijt als een koning, lunch als een edelman en dineer als een bedelaar], oftewel: de grootste maaltijd zou het ontbijt moeten zijn en de karigste het diner/avondeten, de lunch zit er tussenin. Maar velen zullen het juist andersom doen. === Basis === Hoe een maaltijd er ook uitziet: zorg dat er in elke maaltijd iets uit elk van de vijf vakken van de Schijf van Vijf voorkomt. Suggesties voor maaltijden en tussendoortjes kan men vinden in: * Het [[Kookboek]] van Wikibooks. * De [https://www.voedingscentrum.nl/nl/gezonde-recepten.aspx receptenverzameling van het Voedingscentrum]. * Uw eigen kookboek(en) of geleende kookboeken uit de bibliotheek. * Talloze recepten op internet. Zoek met ''snel klaar recepten'' en vindt recepten die in 15 à 20 minuten op tafel kunnen staan. In Nederland bestaat een '''hoofdmaaltijd''' vaak uit twee van deze drie gangen, bij feestelijke gelegenheden vaak uit alle drie: * voorgerecht (bijvoorbeeld lichte soep, kleine salade, viscocktail of een klein hapje) * hoofdgerecht (aardappelen/rijst/pasta, vlees/vis/vega en groente) * toetje/dessert (meestal een zoet melkgerecht). Hieraan hoeft u zich niet te houden. Het belangrijkste is dat elk van de vijf vakken uit de Schijf van Vijf aan bod komen. Voorbeelden van afwijkingen: * Bij een hoofdgerecht met kaas, kan het dessert worden overgeslagen of iets kleins als een (halve) stoofpeer met een toefje slagroom worden geserveerd. * Bij een goed gevulde groentesoep vooraf, hoeft in de rest van de maaltijd hooguit een kleine salade of fruit bij het dessert uit het groente-&fruitvak te worden opgenomen. Andersom: als u een hoofdgerecht zonder of met weinig groente wilt serveren, geef dan zo'n goed gevulde groentesoep vooraf, of een uitgebreide salade met veel groente. *Een menu kan gerust uit meer dan drie gangen bestaan, maar dan zal elke gang slechts een klein gerecht of hapje bevatten. Alle gerechtjes bij elkaar kunnen dan een volledige, maar geen overdadige maaltijd vormen. * Een buffet of rijsttafel met gerechten die bij elkaar een volledige, maar geen overdadige maaltijd vormen, kan een idee zijn voor als u een grotere groep gasten ontvangt. Overdadigheid kunt u beperken door kleine(re) kommen, borden en schaaltjes voor de gasten klaar te zetten. Zie [[Kookboek/Maaltijden samenstellen|Maaltijden samenstellen]] in het Wikibook ''Kookboek'' voor voorbeelden van maaltijden en menu's. === Aandachtspunten === * Zorg dat een maaltijd niet alleen aan de Schijf van Vijf voldoet, maar ook aantrekkelijk is: ** Qua smaak: experimenteer met kruiden, specerijen en andere smaakmakers. Tuinkruiden kunnen ''vers'' (uit eigen kweek, of gekocht in de winkel in een pot of zakje) of ''gedroogd'' (zelfgedroogd of in potjes uit de winkel, let er wel op dat er geen zout is toegevoegd) zijn. Wissel kruiden en specerijen af, zodat maaltijden niet saai worden. Voorbeelden: [[Kookboek/Kruiden en specerijen|Kruiden en specerijen]] in het Kookboek van Wikibooks. Of gebruik een kruidenwijzer, waarmee per gerecht wordt aangegeven welke kruiden erbij passen, bijvoorbeeld die van de [https://nierstichting.nl/kruidenwijzer/producten/ Nierstichting] of [https://smakelijketenzonderzout.nl/tips/kruiden-en-specerijen/kruidenwijzer Smakelijk eten zonder zout], of Tante Tines kruidenwijzer (alleen tweedehands) die in de keuken opgehangen kan worden. NB Er zijn vele boeken te koop met "Kruidenwijzer" in de titel, maar die geven voor het merendeel alleen beschrijvingen van kruiden en specerijen en bij welk gerecht die passen, maar niet andersom. ** Qua bite: wissel gekookte en rauwe groente af, zachte aardappelen met pasta al dente en granen. ** Qua uiterlijk: kleurrijk, aantrekkelijk gerangschikt op schalen of op het bord, gegarneerd met bijvoorbeeld toefjes groene kruiden of schijfjes augurk, rode tomaatjes en radijsjes, gekruimeld eigeel of geroosterde noten. * '''{{Wp|Peul (vrucht)|Peulvruchten}}''' bevatten onvolledige eiwitten. Daarom moeten peulvruchten altijd gecombineerd worden met: ** graan, zoals zilvervliesrijst, tarwe, rogge, gierst of haver, of in de vorm van bijvoorbeeld volkoren brood, roggebrood en volkorenpannenkoeken; en/of ** ongezouten pinda's (mag ook in de vorm van 100% pure pindakaas, bijvoorbeeld in pindasaus) of noten, zoals walnoten, cashewenoten, pistachenoten, amandelen, hazelnoten, paranoten, pecannoten, en/of ** zaden, zoals sesamzaad, komijnzaad, zonnebloempitten, pijnboompitten, pompoenpitten; pas op met maanzaad (bevat opium) en lijnzaad (bevat cyanide). :Een extra toevoeging van zuivelproducten bij een maaltijd met peulvruchten, zoals kaas, een glas karnemelk of een toetje met melk/yoghurt, is nog beter. * Zorg ervoor dat u op gewicht blijft en het aantal '''calorieën''' binnen de perken blijft: ** Houd u aan de aanbevolen hoeveelheden van elke voedingsgroep uit de Schijf van Vijf. ** Gebruik niet meer (producten met) olie en vet dan de voorgeschreven hoeveelheden en let op het soort vet (zacht en vloeibaar). ** Gebruik vooral [[Huishouden/Voeding#Brandstoffen|"goede", langzame koolhydraten]], zoals volkoren voedingsmiddelen, die zorgen ervoor dat je sneller verzadigd bent en het langer duurt voordat je weer trek krijgt. ** Ga pas eten als je een hongerig gevoel hebt. ** Eet rustig en langzaam. ** Stop met eten zodra je geen honger meer hebt, als je verzadigd bent. ** Laat je vooral niet verleiden om producten te kopen en te gebruiken die niet in de Schijf van Vijf voorkomen, zoals snoep, fastfood, snacks, frisdrank, alcohol, witbrood, bewerkte producten, fruitconserven, sauzen en kant-en-klaar maaltijden. Dit vergt een grote portie zelfbeheersing en doorzettingsvermogen, en op het juiste moment een goed alternatief achter de hand hebben, zoals een gezond tussendoortje. * Gezonde '''tussendoortjes''': ** een handje noten of pinda's ** een volkoren cracker met (smeer-)kaas en tomaat ** een volkoren soepstengel gedoopt in een tapenade of pesto ** een banaan, appel, mandarijn, een klein bakje met blauwe bessen of een kleine vruchtensalade van vers fruit ** 's winters: een beker/mok met warme bouillon (zelf getrokken of van een bouillonblokje) of warme tomatensap ** [https://www.voedingscentrum.nl/nl/service/vraag-en-antwoord/gezonde-voeding-en-voedingsstoffen/wat-zijn-gezonde-tussendoortjes-.aspx suggesties van het Voedingscentrum]. * '''Drink''' door de dag heen voldoende water, thee (alle soorten, hoewel je moet oppassen met zoethout, kaneel, venkel en anijs) en/of gefilterde koffie, alle zonder suiker. Maar drink weinig bij het eten, dit is beter voor de spijsvertering. ** Let er bij het [[Kookboek/Koffie#Koffie zetten met koffiefilter|koffie]] en [[Kookboek/Thee|thee]] zetten op dat niet te veel wordt gezet, dat later weer door de gootsteen verdwijnt. * Voeding bij '''ziekte''': zie [https://www.asz.nl/folders/dieet_72/voeding-bij-ziekte-en-herstel.pdf Voeding bij ziekte en herstel van het Albert Schweitzer ziekenhuis (Dordrecht)]. NB Dit dieet geldt alleen tijdelijk, alleen als u ziek bent, veel op bed ligt en weinig trek heeft. Schakel weer over op het hier beschreven eetpatroon zodra u aan de beterende hand bent en weer meer trek heeft. '''Wees zuinig met:''' *[https://www.voedingscentrum.nl/nl/service/vraag-en-antwoord/gezonde-voeding-en-voedingsstoffen/hoeveel-zout-mag-ik-eten.aspx '''zout''']: zonder zelf zout toe te voegen, krijg je al genoeg binnen via brood, margarine, kaas en vleeswaren; ** vervang zout in recepten door specerijen en kruiden, zie [https://nierstichting.nl/kruidenwijzer/producten/ kruidenwijzer van de Nierstichting]; ** NB let op: veel kruidenmengsels bevatten zout en dat staat niet altijd op de voorkant van het etiket, lees dus goed de ingrediënten voordat u ze koopt; ** alleen als u veel zweet, zoals op warme dagen in Nederland en België, in een warm klimaat (Suriname) en bij zware lichamelijke inspanning (mijnwerkers) is iets meer zout nodig; *[https://www.voedingscentrum.nl/nl/service/vraag-en-antwoord/gezonde-voeding-en-voedingsstoffen/is-het-slim-om-suikervrij-te-eten.aspx '''suiker'''] en suikerhoudende producten; helemaal geen toegevoegde suikers is het beste; suiker krijg je al voldoende binnen via voedingsmiddelen uit de schijf van vijf, zoals fruit, melk en groenten die van nature suiker bevatten, zoals tomaat, wortel, paprika, rode biet en zoete mais; * verzadigde vetten (een beetje is nodig, maar die krijg je ook al binnen via melkproducten, zachte margarine en diverse oliën) * voorbewerkt voedsel, kant-en-klaar maaltijden, voedsel uit blik en pot * alcohol * zonnebaden en zonlicht: in de lente en zomer maximaal 30 minuten per dag voor mensen met een lichte huidskleur, maximaal 40 minuten voor mensen met een donkere huidskleur; dit zorgt ervoor dat vitamine D in voldoende mate wordt aangemaakt; langer zonnebaden kan huidkanker veroorzaken; kinderen moeten altijd beschermd de zon in.&nbsp;<ref>Bron van maximum-tijden voor zonnebaden: [https://www.kwf.nl/kanker-voorkomen/zonbescherming/zon-en-vitamine-d KWF-website]</ref> === Lichtverteerbaar en zwaarverteerbaar voedsel === Soms is het beter om tijdelijk lichtverteerbaar voedsel te eten, bijvoorbeeld als iemand ziek is, weinig trek heeft, de darmen van streek zijn of een arts dat heeft geadviseerd. Lichtverteerbare voedingsmiddelen zijn: * Beschuit, knäckebröd, geroosterd brood (wit, bruin of fijn volkoren), crackers, rijstwafels, soepstengels, droge biscuitjes. * Belegd met halvarine, jam, honing, stroop, smeerkaas, jonge en jongbelegen kaas, magere vleeswaren zoals runderrookvlees, kipfilet en rosbief. * Gekookte aardappelen, witte rijst of witte pasta, gekookte groente zoals worteltjes, sperziebonen, broccoli, bloemkool, andijvie, witlof, doperwten; lichte bouillon (ontvet en getrokken van lichtverteerbare groente en vlees), mager vlees of magere vis. * Hangop, magere yoghurt, cottage cheese, magere kwark, waterijs. * Dranken zonder koolzuur/prik. * Rijp en geschild fruit zonder pitjes, zoals appel, peer, banaan, perzik, meloen. Het beste is: kleine porties, verdeeld over de dag. Niet eten: vette producten, sterk gekruide gerechten, gefrituurde of hard gebakken producten, grove vezelrijke producten zoals grof volkorenbrood, fruit met velletjes en/of pitjes (zoals citrusfruit, ananas, druiven), rauwkost, kool, prei, ui, paprika, noten, peulvruchten, zaden. Op [https://www.amphia.nl/folders/dietetiek-dieetadviezen-bij-een-lichtverteerbare-voeding Amphia.nl] staan uitgebreidere lijsten. Zwaar verteerbaar voedsel is aan te raden voor wie zwaar werk verricht, wordt overvallen door een sterk hongergevoel of eetbuien. Denk dan aan grof volkorenbrood en roggebrood, belegd met kaas, vleeswaren of pindakaas; rauwkost, kool, prei, ui, paprika; noten, peulvruchten, zaden, melkproducten, fruit met velletjes, pitjes (zoals in aalbessen, aardbeien en kiwi) of schil, maaltijdsoep, vlees naar keuze, vette vis, bami, nasi, zilvervliesrijst, romige melkproducten en volkoren pannenkoeken. === Weekmenu === Wie drukbezet is, kan tijd en geld sparen door in ieder geval voor de hoofdmaaltijden voor een week vooruit te plannen. U hoeft dan niet dagelijks te verzinnen wat u gaat eten en u kunt de boodschappen combineren en ruim van tevoren bestellen of in de winkels in een of twee keer halen. Hints voor het plannen van een weekmenu&nbsp;<ref>Geïnspireerd door https://www.lekkerensimpel.com/tips-voor-het-plannen-van-een-weekmenu/</ref>: # Kies wekelijks een rustig moment uit, bij voorkeur elke week op hetzelfde tijdstip. Het beste is om met alle huisgenoten om tafel te gaan zitten, agenda's erbij, en te bepalen wanneer iedereen deze week mee-eet. Houd ook rekening met sport (dan bijvoorbeeld een lichte maaltijd vooraf, wellicht nog een gezonde snack achteraf), uitjes en andere afspraken. En regel de taken: wie verzorgt er per dag de maaltijd(en), wie doet boodschappen, afwas, etc. Handig is een whiteboard waarop elke week de taken per persoon en per dag (ook voor de rest van het huishouden) zijn in te vullen. Overigens kan op drukke dagen de maaltijd eenvoudiger zijn dan op avonden waarop men er rustig de tijd voor kan nemen. # Bekijk de voorraadkasten, inclusief koelkast en vriezer. Verwerk restanten die snel op moeten in maaltijden van de eerstkomende dag(en), dat kan ook in lunch-hapjes. ## Vers fruit met schimmel weggooien. Vers fruit met alleen een bruin plekje, dat gekneusd of overrijp is, kan nog wel prima worden gegeten. Snijd slechte plekjes eruit en eet het op of verwerk het&nbsp;<ref>Ontleend aan: ''Hergebruik van A tot Z : 1001 manieren om 'afval' te gebruiken'' / Carolyn Jabs. - Baarn: Bosch & Keuning, Baarn, 1983. - {{ISBN|902464478X}}. p. 40-41</ref>: ### In een fruitsaus: Schil het fruit, kook of pureer het en maak er een warme of koude fruitsaus van, die bij het dessert kan worden gegeten. Voeg suiker naar smaak toe, maar dat hoeft zeker niet altijd. ### In een cake, taart of (bananen)brood. ### In brandewijn: Vul een grote, brandschone pot of kan met een liter brandewijn erin en dek die goed af. Maak het fruit steeds schoon elke keer als u iets wil toevoegen, snijd het in hapklare brokken en voeg het toe, samen met een gelijke hoeveelheid suiker. Roer elke twee dagen om. Lekker over een dessert of als punch. # Stel de maaltijden samen (op papier of bijvoorbeeld in een Excel-sheet), desgewenst ook voor ontbijt en lunch. ## Als er vaak restjes zijn, plan dan de laatste dag van de week in als kliekjesdag en maak ze op. Je kunt denken aan een maaltijdsoep, macaroni-schotel, nasi, aardappelsalade, stoofschotel of (geroosterd) brood met gestoofde Italiaanse groente met gesmolten kaas bovenop (bijna als een pizza). Zie ook [[Kookboek/Koken met kliekjes|Koken met kliekjes]]. # Inspiratiebronnen voor maaltijden: ## Iedere huisgenoot mag voorstellen doen. Waar hebben zij trek in? ## Het [[Kookboek]] van Wikibooks biedt [[Kookboek/Dagmenu|dagmenu's]], mede gebaseerd op de Groente- en fruitkalender (zie hieronder) met seizoensproducten. Uiteraard kun je ook zelf recepten bij seizoensgroenten zoeken. Producten van het seizoen zijn in de regel goedkoper, hebben een minder lange weg afgelegd en komen vaker van de "koude grond" (buiten op het veld, niet uit een verwarmde kas), waardoor in beide laatste gevallen minder energie is gebruikt. ## Aanbiedingen, reclamefolders van groenteboer, slager of supermarkt uit de buurt (kijk of je je kunt abonneren op een wekelijkse nieuwsbrief of alert). ## Af en toe struinen op de wekelijkse warenmarkt. ## Blader in het [[Kookboek]] van Wikibooks, je eigen kookboek(en), de [https://www.voedingscentrum.nl/nl/gezonde-recepten.aspx receptenverzameling van het Voedingscentrum] of in de [https://www.voedingscentrum.nl/nl/gezonde-recepten/receptenapp-slim-koken.aspx recepten-app van het Voedingscentrum]; surf op internet, bewaar favoriete websites voor volgende keren; ook tv-kookprogramma's kunnen inspiratie bieden. Let wel steeds op of de gevonden recepten niet te veel zout bevatten, wijzig witte rijst en pasta's in volkoren equivalenten, vervang voedingsmiddelen in blik en pot door gezondere voedingsmiddelen en pas de hoeveelheden aan aan de behoeften van uw huishouden. ## Abonneer je op een wekelijkse maaltijdbox, waarvoor je van tevoren wel moet weten wat er die week geleverd wordt, anders kun je niet plannen. Vaak worden er ook recepten meegeleverd. Hierdoor hoef je minder boodschappen te doen en eet je altijd groenten en fruit van het seizoen. # Maak een boodschappenlijst, ook met artikelen voor ontbijt, lunches, tussendoortjes, dranken en voor andere huishoudelijke artikelen (zoals schoonmaakartikelen en wc-papier). Een zorgvuldig opgestelde boodschappenlijst voorkomt ook dat voedsel moet worden weggegooid omdat teveel is ingekocht. # Nu komt het aan op de uitvoering: boodschappen doen, je aan het schema houden en op tijd de maaltijden verzorgen. '''Voedselkalenders''' *[https://www.voedingscentrum.nl/Assets/Uploads/voedingscentrum/Documents/Consumenten/Veelgestelde%20vragen/Voedingscentrum%20seizoengroente-%20en%20fruitkalender.pdf Groente- en fruitkalender (pdf-overzicht)] en [https://www.voedingscentrum.nl/nl/service/vraag-en-antwoord/gezonde-voeding-en-voedingsstoffen/wat-zijn-seizoensgroenten-en-seizoensfruit.aspx Groente- en fruitkalender (doorklikken)] - beide van het Voedingscentrum (nl) * [https://www.gezondleven.be/files/voeding/Gezond-Leven-2017-gezond-weekmenu.pdf Gezondleven.be] - pdf-bestand met seizoenskalenders en sjablonen voor weekmenu's * [https://vispaleistexel.nl/viskalender.pdf Viskalender] van Vispaleis Texel * [https://flinndalcdn.blob.core.windows.net/img/viskalender_bc8058fd.pdf Viskalender] van Flinndal * [https://vishandeldedukdalf.nl/Viskalender/ Viskalender] van Vishandel De Dukdalf == Bereiding van voeding == De meeste voedingsmiddelen kunnen niet zonder meer op tafel worden gezet. We willen ze gekookt, gebakken, gestoofd, in de vorm van een salade, netjes opgediend in schalen of op andere manieren bewerkt. Een '''methode''' kan zijn: # Was je handen. Je komt in aanraking met voedsel en dat doe je alleen met schone handen. # Bedenk wat je wilt eten. # Voor een eenvoudige broodmaaltijd zal het alleen nodig zijn eventueel thee of koffie te zetten, en in ieder geval de tafel te dekken en de etenswaren op tafel te zetten. # Voor een hoofdmaaltijd en een uitgebreide lunch of uitgebreid ontbijt zijn meer planning en handelingen nodig. [[Bestand:4MeasuringSpoons.jpg|thumb|Maatlepels, maatschepjes]] # Zet alles klaar op het aanrecht, kookeiland of de keukentafel om de maaltijd te bereiden: voedingsmiddelen, pannen en/of schalen, keukenweegschaal en houd eventueel het recept/de recepten bij de hand. Maak eerst aangebroken etenswaren op voordat een nieuw pak/blik/pot/zak wordt opengemaakt. Gebruik pannen op maat: in een te grote pan gaat vaak teveel water, wat onnodig veel extra energie kost. Maten en gewichten: zie [https://img.static-rmg.be/a/view/q75/w/h/2237683/maten-en-gewichten-jpg.jpg Maten & gewichten van Libelle.be]. # Bereid elk onderdeel van de maaltijd aan de hand het recept. Begin met het onderdeel dat het meeste tijd kost. Plan alles zo, dat alles klaar is op het tijdstip dat jullie aan tafel willen. Snijd zoveel mogelijk het vet van vlees af, hierin hopen zich persistente bestrijdingsmiddelen op. # Maak groenten, aardappelen en fruit kort voor gebruik klaar voor gebruik (schillen, wassen, snijden). Hoe langer ze aan de lucht zijn blootgesteld, hoe meer vitaminen verloren gaan. # Kook met weinig water, hierdoor blijven vitaminen en andere voedingstoffen zoveel mogelijk behouden. Aardappelen en groenten hoeven niet helemaal onder water te staan, als ze het water maar raken. Bladgroenten als andijvie, spinazie en postelein, kunnen met aanhangend water worden opgezet en zachtjes worden gestoofd met een deksel op de pan (zelfs als je ze in de slacentrifuge droogslingert en dan op een zacht vuurtje kookt, branden ze niet aan, wel af en toe omscheppen). Voor het koken van rijst en pasta is wel meer water nodig: voor rijst is twee keer zoveel volume water nodig als rijst (twee koppen water op één kop rijst), pasta moet helemaal onder water staan. [[Bestand:Flickr - cyclonebill - Andebryst (1).jpg|thumb|Spatdeksel]] # Doe altijd een deksel op de pan, dit voorkomt dat warmte en voedingsstoffen weglekken. Uitzondering: als een gerecht van buiten knapperig moet zijn, zoals spek en gebakken aardappelen, wordt hooguit een (anti-)spatdeksel gebruikt. # Nadat voedsel kookt of pruttelt, kun je de betreffende knop op de kookplaat laag draaien om het voedsel te laten garen. Dit voorkomt aanbranden en spaart energie. # Kook groenten zo kort mogelijk, dan blijven de voedingstoffen beter behouden. Als ze nog een beetje knapperig zijn, is dat niet erg, kauwen is goed voor je. Vlees en vis moeten wel altijd goed gaar zijn (uitgezonderd biefstuk en dergelijke), zodat eventuele bacteriën en andere ziektekiemen gedood zijn. Ook aardappelen en rijst moeten gaar zijn. # Kookwater kan na afloop worden gebruikt voor een saus, jus, soep of bouillon; gooi het dus niet door de gootsteen, maar in een mok of schaaltje dat bestand is tegen kokend water. # Gebruik pannenlappen en/of ovenwanten om warme pannen en warme ovenschalen aan te pakken. # Zorg onderwijl voor een ''goede hygiëne'': ## Bij het ontdooien van voedingsmiddelen: vang het vocht van vlees, kip en vis op (bijvoorbeeld door het op een bord te ontdooien) en gooi het direct weg, laat het niet op het aanrecht komen. ## Voorkom dat rauw voedsel besmetting kan opleveren: gebruik één snijplank uitsluitend voor het snijden van vlees, kip en vis, gebruik de vork of pollepel die is gebruikt voor het aanbraden en keren ervan daarna niet meer, maar was hem af en gebruik schoon bestek. ## Was groente (en fruit) goed, onder stromend (lauw) water, zorg dat alle vuil eruit is. Snij prei in de lengte door om ook het zand tussen de bladeren te kunnen wegspoelen. Was bladgroente als spinazie en andijvie altijd minstens twee keer. Dit is niet alleen goed om vuil er af te spoelen, maar ook om bestrijdingsmiddelen weg te wassen die aan de buitenkant zitten. ## Proef tijdens het koken steeds met een nieuwe, schone lepel of vork om besmetting met bacteriën en schimmel te voorkomen. ## Bij het opwarmen van restjes/kliekjes: warm ze niet op in de magnetron, maar op het fornuis op minimaal 80 °C en zorg dat ze door en door heet zijn om bacteriën te doden (minimaal 5 minuten echt koken). Dit geldt ook als ze uit de diepvries komen. ## Houd het aanrecht steeds schoon. Ruim afval direct op. Zet gebruikte materialen direct terug op hun plaats, zet vuile vaat direct in de afwasmachine of stapel het op op een apart deel van het aanrecht om later in één keer af te wassen. Vul gebruikte pannen met een klein laagje water, zodat ze niet aankoeken en gemakkelijker schoongemaakt kunnen worden. Voor het vervolg: zie de paragraaf [[Huishouden/Hygiëne#Afwassen|Afwassen]] in het hoofdstuk [[Huishouden/Hygiëne#|Hygiëne]]. '''Meer Informatie''' * [https://www.voedingscentrum.nl/nl/thema/kopen-koken-bewaren/eten-bereiden.aspx Eten bereiden] (van het Voedingscentrum) * [https://www.voedingscentrum.nl/nl/thema/kopen-koken-bewaren/eten-bereiden/eten-koken-en-baken.aspx Praktische tips voor koken en bakken] (van het Voedingscentrum) * Recepten: zie tips bij [[Huishouden/Voeding#Basis|Maaltijden samenstellen/Basis]]. * Bereidingstechnieken: ** Zie [[Kookboek/Bereidingstechnieken]] voor een overzicht en links naar uitleg. ** [https://www.huishoudeninhokjes.nl/ Huishouden in hokjes] Klik op "Koken uitleg" ** Peulvruchten: zie [[Kookboek/Peulvruchten#Peulvruchten_in_de_keuken|Peulvruchten in Kookboek]] ** Groenten: kook ze zo kort mogelijk, nog een beetje knapperig is prima, slap gekookt niet; en eet bij voorkeur elke dag ook rauwkost. ** Een sladressing kan worden gemaakt van yoghurt met slasaus (verhouding 3:1), mosterd, een wisselende keuze uit (verse en gedroogde) tuinkruiden, peper, paprikapoeder en andere specerijen, toevoegingen zoals fijngesnipperde ui en knoflook. == Aan tafel == Een maaltijd wordt in principe aan tafel opgediend. Zo is er ten minste één tijdstip op een dag dat alle huisgenoten samen zijn en aandacht voor elkaar kunnen hebben (mobieltjes en andere aandacht-afleiders zijn dan uiteraard verboden). Als het gezelschap te groot daarvoor is, kan men ook verspreid in de woonkamer zitten met bijvoorbeeld het bord op schoot of op een salon- of bijzettafel, en de eettafel als buffettafel gebruiken. Alles dat op tafel komt dient smetteloos te zijn: schoon, zonder vlekken, glanzende glazen, zodat het een plezier is om aan tafel te zijn. [[Bestand:Tables in restaurant (7967031230).jpg|thumb|Tafelzeiltje]] Een fraai gedekte tafel begint met een mooi (gestreken) tafellaken of met placemats, afhankelijk van het gezelschap: groot/klein, formeel/informeel. Als men verwacht dat er geknoeid wordt aan tafel, bijvoorbeeld door kleine kinderen, dan is een {{Wp|Wasdoek|tafelzeiltje}} echter praktischer. Op het tafelkleed komen borden, voor ieder één, bij voorkeur bij elkaar passend en uit een servies dat bij het tafellaken past. Voor de dagelijkse maaltijd kan men een eenvoudig servies gebruiken (waarvan het minder erg is als er een stuk breekt), voor een feestelijk diner of als er gasten mee-eten kan het mooie servies uit de kast worden gehaald. Naast elk bord komt bestek: [[Bestand:Palais-Niel couverts.JPG|thumb|Gedekte tafel voor een chic diner]] * Voor een eenvoudige maaltijd of een informele setting worden alleen een vork (links van het bord) en een mes (rechts van het bord) gelegd. Als er soep vooraf is, komt er een lepel rechts van het mes. Als er voor het dessert apart bestek nodig is, komt dat boven het bord te liggen. Soep kan worden opgediend in een soepkom of (diep) soepbord; in beide gevallen wordt die niet rechtstreeks op de tafel gezet, maar met een schotel (voor een soepkom) of plat bord eronder; in een informele setting kan de hoofdgang ook van dat bord worden gegeten, in een formele setting wordt dat bord weggehaald na de soep. * Voor een uitgebreide maaltijd, met verschillende gangen en een formele setting, is er voor elke gang apart servies. Men eet met het bestek van buiten naar binnen, dus het bestek voor de een-na-laatste gang ligt het dichtst bij het bord, die voor de eerste gang aan de buitenkant. Het bestek voor het dessert, de laatste gang, ligt boven het bord. Voor elke gast is er ook een servet, bij voorkeur een gestreken, stoffen servet die bij het tafellaken past. Laat papieren servetten tot de uitzonderingen behoren vanwege het afval dat die veroorzaken, en ze zijn alleen geschikt voor een informeel gezelschap. Een servet kan op het bord liggen, links naast het bord of als een waaier gevouwen in een glas. Servetten van gezinsleden en andere huisgenoten hoeven niet dagelijks verschoond te worden, maar dan moeten die wel herkenbaar zijn, bijvoorbeeld aan een eigen servetring voor iedereen.<br> Tenslotte komt er rechtsboven het bord ten minste één glas of drinkbeker te staan; als er wijn geschonken wordt, is dat een wijnglas, anders een waterglas, melkbeker of kop-en-schotel (voor koffie of thee). Bij uitgebreide maaltijden kunnen er meerdere glazen staan: één wijnglas voor iedere gang en een waterglas. Feestelijke tafels kan men versieren met een klein vaasje bloemen, een laag bloemstuk, enkele lage kaarsen (zoals waxinelichtjes) of een pronkstuk. Men moet wel voorkomen dat er versiering in de weg staat, bijvoorbeeld bij het doorgeven van schalen of tijdens tafelgesprekken (men moet elkaar kunnen aankijken): dan liever eenvoudige of geen versiering. Het gaat immers om het eten en het gezelschap, die zouden alle ruimte moeten krijgen. [[Bestand:Wedgwood tureen c1770 REM.jpg|thumb|Voorbeeld van een dekschaal]] Een warme maaltijd kan opgediend worden met dekschalen of pannen op tafel, afhankelijk van hoe formeel of feestelijk de maaltijd is. Voor een informele setting zijn pannen aan te raden, omdat dat afwas scheelt. Als er pannen op tafel komen, moeten daarvoor pannenonderzetters in het midden van de tafel neergelegd worden, om de tafel en het tafellaken te beschermen tegen de hitte van de pannen, voor elke pan één onderzetter. Voor grote ovenschalen plaatst men er twee naast elkaar. Daarnaast kunnen er vaatjes zout en peper, en in een informele setting ook schaaltjes met augurken of ander tafelzuur en eventueel mosterd, mayonaise (voor een maaltijd met patat), ketchup en andere tafelsauzen worden neergezet, afhankelijk van de maaltijd. Voor een Aziatische maaltijd ook ketjap, sambal, atjar tjampoer en seroendeng, zodat iedereen het eten naar eigen smaak kan kruiden en aanvullen. Vanwege een goede hygiëne krijgt elke pan, schaal, pot en kom zijn eigen opscheplepel of ander bestek: jamlepel, botermesjes, slabestek, vorken voor augurken en ander tafelzuur, een aparte lepel voor het opscheppen van ijs en een aparte voor de slagroom en andere versiering. Ruim na elke gang alle voorwerpen weg die voor de volgende gang niet meer nodig zijn, uitgezonderd de tafelversiering, zodat er een opgeruimde tafel is voor de volgende gang en er ruimte is voor bijvoorbeeld voorwerpen voor het dessert. Om een rommelige keuken te voorkomen, kan de vaat het beste direct in de afwasmachine worden gezet, of in een afwasteil om te weken; overige spullen dienen direct op de juiste plaats te worden teruggezet. Voor een broodmaaltijd kan men sneden en bolletjes brood en eventueel krentenbollen en soortgelijk lekkers op schalen of grote borden leggen. Afhankelijk van de grootte van de tafel komen er meerdere schalen verspreid over de tafel te staan, meestal in het midden. Bolletjes worden van tevoren doorgesneden, wat het gemakkelijkst voor de tafelgenoten is, of er wordt een broodmes bij gelegd. Vleeswaren, kaasplakken of stukken kaas met een kaasschaaf erbij, komen op aparte borden of schalen, elk met een eigen vork. Daarnaast kan men denken aan potten of schaaltjes met jam, pindakaas, hagelslag, salades, rauwe groenten als tomaten, radijs en schijfjes komkommer, en ander beleg, die verspreid op tafel worden gezet, elk met een eigen lepel, vork of mes. Ook schaaltjes halvarine, margarine en/of boter, elk met een eigen botermesje, komen verspreid op tafel te staan. Zorg dat er voor ieders smaak en voorkeuren brood en beleg is (denk aan vegetarisch, allergieën, diëten, e.d.). Voor dranken kan men kannen (in een informeel gezelschap ook flessen of pakken) met water, melk, karnemelk, thee en/of koffie neerzetten. Voor een lunchbuffet is het het gemakkelijkste als er van tevoren sandwiches zijn klaargemaakt zodat de gasten niet zelf hun brood hoeven te beleggen. Bied dan wel een ruime keuze aan: volkoren/witbrood, met/zonder boter, vegetarisch/veganistisch, verschillende soorten vleeswaren en kazen, en met/zonder sla of andere rauwkost. <gallery widths="200" heights="160"> Bread in basket.jpg|Verschillende soorten brood in een mandje Rustikales, deftiges Abendbrot.jpg|Beleg voor een broodmaaltijd Several cheeses with a slicer, bread and milk.JPG|Schaal met kaas en kaasschaaf Cold cuts.jpg|Schaal met vleeswaren, augurken en tomaten Composed salad.jpg|Schaal met rauwkost naar keuze SeaDream II — Buffet (dinner).JPG|Buffettafel </gallery> '''Meer informatie''' * over tafeletiquette: het hoofdstuk [[Kookboek/Etiquette|Etiquette]] van het Wikibook Kookboek * over de fijne kneepjes van het serveren van een warme maaltijd: het hoofdstuk [[Kookboek/Opdienen|Opdienen]] uit het Wikibook Kookboek. == Picknicken == [[Bestand:Claude Monet - Le Déjeuner sur l'herbe (1866) - Pushkin Museum Ж-3307.jpg|thumb|320px|Claude Monet - Le Déjeuner sur l'herbe (1866)]] {{Wp|Picknick|Picknicken}} kan in een park op het gras, op het strand, op een open plaats in het bos of, als je geluk hebt, aan een picknicktafel ergens in de buitenlucht. Als er mensen meegaan die slecht ter been zijn, en er wordt niet aan een picknicktafel gegeten, dan zijn tuinstoelen voor hen noodzaak. De anderen kunnen ook op de grond zitten, al of niet op een meegebracht kleed of badhanddoek.<br> Benodigdheden: * Gekleurd tafellaken dat vuil mag worden. * Mand(en) of tas(sen) en eventueel een koelbox (met bevroren koelelementen of lege melkpakken met de dop er nog op, niet helemaal gevuld met water (er moet wat ruimte overblijven omdat ijs uitzet) en vervolgens ingevroren), met daarin lekkere hapjes, van klaargemaakte broodjes en rauwkost (gewassen radijsjes, cherrytomaatjes, schijfjes komkommer) tot fruit en andere zoetigheid, en drank. Eventueel een zoutstrooier en pepermolen. Het gemakkelijkst zijn hapjes die uit het vuistje kunnen worden gegeten, zodat geen borden of bestek nodig zijn. * Bekers, borden, eventueel bestek en opscheplepels, bij voorkeur van herbruikbaar materiaal, maar niet breekbaar, een kurkentrekker als er wijn mee is, een flessenopener. * Servetten, een wc-rol, een of meer natte washandjes of andere natte doekjes, en/of een flesje met (desinfecterende) handzeep waarbij geen handdoek nodig is. * Een vuilniszak voor afval. * Eventueel tuinstoelen, een inklapbare tafel, plaid/kleed en/of badhanddoeken om op te zitten. * Iets tegen insecten, zoals insectenkapjes, een schoteltje met een doorgesneden sinaasappel of citroen waarin enkele kruidnagels zijn gedrukt (tegen vliegen) en/of een schoteltje met een klein laagje water en een vers gesneden ui daarin (tegen wespen). En denk aan het rijmpje: ''Laat niet als dank voor het aangenaam verpozen, de eigenaar van 't bos de schillen en de dozen'' ... Laat niets achter! Als er geen vuilnisbak in de buurt is: neem je afval mee en gooi het in de eerste afvalbak die je tegenkomt of neem het mee naar huis. == Overige aspecten == Voeding gaat niet alleen over verantwoorde menu's en het bereiden ervan. Er zijn nog andere aspecten, zoals het inkopen en bewaren ervan, voedselveiligheid en de benodigde keukenuitrusting. === Inkopen van voedsel === Tips voor het inkopen van levensmiddelen: # Maak van tevoren een boodschappenlijstje. Dit voorkomt het vergeten van spullen en te veel kopen. Schrijf steeds een boodschap op het lijstje als u iets opmaakt of ziet dat iets bijna op is; vraag ook huisgenoten om dat te doen. Vul het aan met wat u de komende dagen wilt eten. Aandachtspunten: ## Koop geen groente en fruit buiten het seizoen: geen zacht fruit als aardbeien, frambozen en bessen in de winter en geen spruitjes en witlof in de zomer, zie [https://www.voedingscentrum.nl/Assets/Uploads/voedingscentrum/Documents/Consumenten/Veelgestelde%20vragen/Voedingscentrum%20seizoengroente-%20en%20fruitkalender.pdf Groente- en fruitkalender]. Dergelijke voedingsmiddelen zijn in kassen gekweekt of komen van ver en belasten daardoor het milieu extra. ## Koop ongewassen, ongeschilde en ongesneden groenten, fruit en aardappelen. Zo blijven vooral vitaminen het beste behouden totdat ze daadwerkelijk worden gebruikt. ## Weet ook goed wat er nog in huis is, dat kan van pas komen bij onverwachte buitenkansjes in de winkel of de marktkraam. ## Neem een of meerdere boodschappentassen en/of een boodschappenkrat mee en eventueel enkele plastic zakjes/tasjes van een vorige keer voor losse groenten en fruit. Dit bespaart verpakkingsmateriaal. # Bedenk waar de boodschappen het beste kunnen worden gehaald: welke winkel(s), markt, online website of andere verkooppunten aan consumenten. Weeg kwaliteit, assortiment, service, betrouwbaarheid en gemak af tegen de prijzen die worden gevraagd. Vooral met een klein budget kan het bovendien lonend zijn om aanbiedingen in de gaten te houden. # Let bij het kopen op: ## De houdbaarheidsdatum. Koop geen spullen die over de houdbaarheidsdatum zijn of er kort op zitten. Meestal staan achterin het schap versere spullen. Daar tegenover staat dat aan houdbare producten (zakjes, pakjes, blikken, potten) veelal additieven zijn toegevoegd, die het product er niet gezonder op maken, ook al zijn de vermelde E-nummers allemaal toegestaan en veilig. ## De versheid: groente en fruit mogen er niet slap eruit zien, bruine vlekjes of schimmel hebben; broccoli mag geen gele plekken hebben. Vlees en vleeswaren mogen geen bruine of groene vlekken hebben. Vis mag niet ruiken. Hoe verder een product gereisd heeft, hoe minder vers het kan zijn, meestal zijn ze dan ingevroren geweest, wat op zich niet verkeerd is. Vraag je bij fruit altijd af wanneer je het wilt eten: voor groene bananen en harde kiwi's en mango's duurt het nog wel enkele dagen tot meer dan een week voordat ze rijp zijn. Meloenen ruiken geurig als ze eetrijp zijn. Vraag het anders aan de verkoper. ## De verpakking:[[Bestand:Set of Spices.jpg|thumb|120px|Kruidenpotjes]] [[Bestand:Kitchen Funnel.jpg|thumb|120px|Keukentrechter]] ### De verpakking moet gaaf zijn. Een blik of potdeksel mag niet bol staan, want dan is de inhoud bedorven. Een blik mag geen butsen hebben. Het plastic om een product mag geen gaatjes hebben, want dan komt er lucht bij de inhoud en bederft het product sneller. ### De verpakking mag niet overdadig zijn, moet in verhouding tot het product staan. Laat bijvoorbeeld het kopen van losse, 1-persoons toetjes tot de uitzonderingen behoren, evenals afzonderlijk verpakte plakjes kaas en snoepjes. ### Als een product zowel in dure, luxe verpakkingen te koop is als in goedkopere zakjes: koop hooguit de eerste keer de luxe-uitvoering en vul die later bij met goedkopere navulzakjes. Bijvoorbeeld: gedroogde kruiden en specerijen zijn bij de Turkse of Aziatische winkel of op de markt meestal in goedkopere zakjes te koop, terwijl een supermarkt alleen duurdere uitvoeringen heeft, waar bovendien minder in zit. U kunt ook zelf lege kruidenpotjes kopen, al dan niet met een strooideksel, plak er zelf een etiket op en ze zijn klaar om te vullen met navulzakjes. Een trechter kan daarbij behulpzaam zijn. ## De ingrediëntenlijst: in het algemeen geldt: hoe korter hoe beter. ### ''Suiker'' zou alleen in producten moeten zitten waarin je het verwacht: frisdrank, snoep, koek, toetjes, zoet broodbeleg. Maar het zit in veel meer producten, ook waarin je het zelf niet zou toevoegen, zoals soepen en sauzen. Koop die niet. ### ''{{Wp|Mononatriumglutamaat|Smaakversterker}}'', ook bekend als E621, vetsin, MSG, (mono)natriumglutamaat en met enkele andere termen. Het komt ook in de natuur voor, geeft een extra hartige smaak en zorgt ervoor dat het verzadigingspunt later wordt bereikt en je moeilijk kunt stoppen met het eten van producten waar het in zit. Koop geen producten waar het in zit. ### ''Volkoren brood'' zou slechts vier ingrediënten moeten bevatten: volkorenmeel, water, (bakkers)zout en desem of gist. Maar dat soort brood is zeer moeilijk verkrijgbaar, zelfs brood bij veel natuurvoedingswinkels heeft een langere ingrediëntenlijst. Het dichtst in de buurt komen Allison (gist), en de Liefde en Passie broden (desem) van Albert Heijn. Brood dat je in ieder geval het beste NIET kunt kopen: #### met mout, moutmeel, moutextract of een andere term met "mout" erin: dan is het brood donker en lijkt het gezond, maar vaak is het witbrood met een kleurtje; #### met broodverbeteraar, meelverbeteraar, broodverbetermiddelen, melk, vet, suiker, emulgator, enzymen, gluten, ei; zij zorgen ervoor dat het brood luchtiger wordt of langer vers blijft, maar ze zijn niet nodig voor je gezondheid. Beter is het om steviger brood te kopen en direct na aankoop in te vriezen wat je niet dezelfde of volgende dag nodig hebt. ###''Vegaproducten'': de hoeveelheid eiwitten per 100 gram kan aanmerkelijk verschillen tussen merken en producten. Vlees en vis bevatten zo'n 18 à 30 gram eiwitten per ons, bij vegaproducten mag je al blij zijn als het rond de 15 gram per ons is. Bij voorkeur is er bovendien vitamine B12 en ijzer toegevoegd, zit er max. 1,1 gram zout per 100 g en geen suiker in. ## De hoeveelheid: koop alleen grotere hoeveelheden (die in de regel goedkoper zijn) als ze binnen de houdbaarheidsdatum gebruikt worden en als er ruimte voor is in de voorraadkast, koelkast of vriezer. Koop anders een kleinere hoeveelheid of vraag aan de verkoper of er ook kleinere hoeveelheden beschikbaar zijn; sommige groentewinkels en supermarkten staan toe om bijvoorbeeld halve bloemkolen of andijviestruiken te kopen. ## De prijs. ### Koop aanbiedingen alleen als u het product echt nodig heeft, als er plek voor is in de voorraadkast èn als het binnen de houdbaarheidsdatum gebruikt wordt. # Laat overbodig verpakkingsmateriaal in de winkel achter. # Pak de boodschappen zorgvuldig in: zware en robuuste spullen onderin en achterop de fiets, kwetsbare spullen, zoals zacht fruit, eieren, brood en gebak bovenin de tas die voorop de fiets gaat. # Na thuiskomst: ## Handen wassen. ## Pak direct de boodschappen uit en zet ze op de juiste plek: in de voorraadkast, koelkast of (in zelfgemaakte kant-en-klare pakketjes, bijvoorbeeld brood of vlees/vis voor steeds één dag) in de diepvriezer (zie volgende paragraaf). Meer informatie: * [https://www.voedingscentrum.nl/nl/veilig-eten-voedselinfectie-voorkomen/veilig-kopen.aspx ''Veilig kopen'' van het Voedingscentrum]. * [https://www.gezondheid.be/artikel/gezonde-voeding/versheid-van-voedingsprodukten-123#8 ''Kenmerken van verse vis'' van Gezondheid.be] === Bewaren van voedsel === Algemene regel: droog, koel (maar wel vorstvrij), in het donker en afgesloten. Afgesloten wil zeggen in een pot, fles of doos met deksel die er strak oppast, of in een papieren zak als het om verse levensmiddelen als aardappelen, groente en fruit gaat. Er zijn wel uitzonderingen: * Verse groente: veel gaat in de koelkast, maar niet alles, zie [https://www.voedingscentrum.nl/nl/thema/kopen-koken-bewaren/eten-bewaren/waar-bewaar-ik-groente-en-fruit.aspx Groente en fruit bewaren van het Voedingscentrum]. Wat buiten de koelkast bewaard wordt, zoals aardappelen, uien, knoflook en tomaten, moet droog en donker opgeslagen worden. * Verse kruiden en verse asperges: in een vochtige doek gewikkeld in de groentela van de koelkast; verse kruiden kunnen ook in een hoog glas met water. Bewaartermijn: hooguit enkele dagen. * Tropisch fruit zoals verse ananas, mango, banaan en kiwi, buiten de koelkast bewaren, en ze mogen ook in het daglicht bewaard worden, zeker als ze nog niet rijp genoeg zijn om te eten. * Droog voedsel zoals rijst, macaroni, beschuit, crackers en andere graanproducten, gedroogde kruiden en specerijen en gedroogde peulvruchten hoeven niet gekoeld te worden bewaard, maar wel koeler dan 20° C (en ook droog, donker en afgesloten). ** Tafelzout: voeg enkele korrels rijst toe aan een zoutstrooier, dan wordt het zout niet vochtig. * Diepvriesproducten: uiteraard in de vriezer. Ingevroren voedsel is niet onbeperkt houdbaar, zie [https://www.voedingscentrum.nl/nl/service/vraag-en-antwoord/koken-en-bewaren/hoelang-is-eten-houdbaar-in-de-diepvries hoelang is eten houdbaar in de diepvries van Voedingscentrum]. * Voorverpakte levensmiddelen die in de winkel buiten de koeling staan, hoeven ook thuis niet in de koelkast, mits ze niet zijn aangebroken. Dit geldt dus ook voor eieren. * Zie ook: ** [https://www.voedingscentrum.nl/nl/thema/kopen-koken-bewaren/eten-bewaren/bewaartips-voor-koelkast-vriezer-en-voorraadkast.aspx bewaartips van het Voedingscentrum] ** [https://www.voedingscentrum.nl/nl/thema/kopen-koken-bewaren/eten-bewaren.aspx eten bewaren, van het Voedingscentrum] kies zelf uit 2.000 specifieke voedingsmiddelen ** [https://www.voedingscentrum.nl/nl/veilig-eten-voedselinfectie-voorkomen/veilig-bewaren.aspx voedsel veilig bewaren van het Voedingscentrum] Overige aanbevelingen: * Zet de koelkast op 4° C. * Zet producten met een korte houdbaarheidsdatum vooraan op de plank, om verspilling te voorkomen. Zet nieuw gekochte producten achter soortgelijke oude producten. Gebruik altijd eerst de oudste producten, of die met de meest nabije houdbaarheidsdatum. * Gebruik verse producten (zoals groente, fruit, vlees, vleeswaren en brood) zo snel mogelijk, in ieder geval binnen enkele dagen. Harde groenten als wortelen, kool en knolselderij kunnen iets langer in de koelkast bewaard worden dan bladgroente als spinazie, andijvie en kropsla. Sommige vleeswaren moeten snel (binnen twee dagen) worden opgemaakt, zoals leverworst, rosbief en filet americain; andere soorten kunnen iets langer worden bewaard, zoals salami, droge worst, gerookte ham en spek. Vries vlees, vleeswaren en brood direct na aankoop in (in porties voor hooguit twee dagen) als zij niet binnen twee dagen worden opgemaakt. * Koel restjes en expres teveel gekookte porties eerst goed af voordat je ze in de koelkast zet. Ze zijn dan nog twee dagen houdbaar. Zet ze in de diepvries als je ze langer wilt bewaren. * Gebruik zo min mogelijk plastic en aluminiumfolie om voedsel te bewaren. Gebruik liever koelkastdozen in allerlei maten met een deksel dat goed afsluit. * Kijk producten regelmatig na op bederf (verse producten: enkele malen per week) en houdbaarheidsdatum (potten, blikken en pakken: halfjaarlijks). * Bewaar verpakkingsmateriaal dat nogmaals gebruikt kan worden, zoals plastic zakken van broden, lege potjes (maar overdrijf niet, van elke soort en maat twee is meestal voldoende) en plastic doosjes van bijvoorbeeld kruiden die nog als koelkastdoos kunnen dienen. Gooi overig verpakkingsmateriaal in de juiste vuilcontainer/kliko. === Hygiëne en voedselveiligheid in de keuken === Het is overal belangrijk om op hygiëne te letten, maar in de keuken nog extra omdat het daar om voedselveiligheid gaat. Enkele suggesties: * Handen wassen: ** Elke keer bij thuiskomst. ** Voordat de boodschappen worden uitgepakt en opgeborgen. ** Vóór het afdrogen en opbergen van schone vaat. ** Vóór het bereiden van maaltijden. ** Vóór het eten. ** En uiteraard na elk wc-bezoek. ** Zorg voor zeep op en een schone handdoek vlak bij de gootsteen. [[Bestand:Natte vaatdoek hangt te drogen aan een rekje bij het aanrecht 2024.jpg|thumb|Natte vaatdoek hangt te drogen aan een rekje bij aanrecht]] * Zorg voor een schone vaatdoek; als hij stinkt bent u veel te laat met verversen. Hang een vaatdoek uit, zorg voor een rekje bij de gootsteen waarop dat kan. Op vochtige vaatdoeken kunnen bacteriën en ander gespuis zich veel sneller ontwikkelen dan op droge. * Zorg voor een schone theedoek; en ook als er een afwasmachine is, moet er wel eens iets worden afgedroogd. * Zorg voor een schoon aanrecht, zowel qua hygiëne als qua spullen die erop staan. Een leeg aanrecht werkt veel prettiger dan een vol. * Gooi afval direct in een goed afgesloten vuilnisbak, dan blijft het aanrecht schoon en krijgt ongedierte (zoals fruitvliegjes, ratten en muizen) minder kans. Koffiefilters, theezakjes en warme voedselresten wel eerst laten afkoelen. * Gooi altijd voedsel weg als het bedorven is of lijkt, d.w.z. ** als er schimmel op zit (uitgezonderd schimmelkaas; op harde kaas met schimmel kan de schimmel met een ruime boog worden weggesneden, op andere voedingsmiddelen heeft dat geen zin omdat daar de schimmel ook in de rest ervan zit, ook al zie je die daar niet) ** als het muf ruikt ** als een klein beetje al vies smaakt ** als een product over de houdbaarheidsdatum '''TGT''' is, te gebruiken tot: altijd weggooien, dit geldt meestal voor verse vis en vers vlees. ** Een product dat over de houdbaarheidsdatum '''THT''' is, tenminste houdbaar tot, kan meestal nog enige tijd worden gebruikt, al zal de smaak achteruitgaan. Maar als het er niet meer goed uitziet, verkeerd ruikt of vies smaakt, dan moet het worden weggegooid. Meer informatie: [https://www.voedingscentrum.nl/nl/service/vraag-en-antwoord/koken-en-bewaren/twijfel-over-de-houdbaarheidsdatum-kun-je-dit-nog-opeten-of-niet.aspx Houdbaarheidsdatum van het Voedingscentrum]. * In het algemeen: Maak spullen direct schoon als ze vuil zijn geworden, als er is gemorst of als er vlekken zijn gemaakt. Dan gaat het het gemakkelijkste. Dit geldt in ieder geval ook voor het aanrecht, het fornuis, roosters van een oven en barbecue. Vul aangekoekte pannen, braadslees en ovenschotels met een laagje water en was ze direct af na de maaltijd. * Maak de gootsteen, het aanrecht, keukenkastjes, keukenlades, kookplaat, oven, magnetron en andere keukenapparaten regelmatig goed schoon. Ze kunnen anders broedplaatsen van ongedierte worden, of slechter gaan werken door bijvoorbeeld kalkaanslag. Een vaatdoek en een sopje van warm water en afwasmiddel is veelal voldoende, voor gootsteen, aanrecht en kookplaat is vaak een schuurmiddel nodig (poeder of vloeibaar). ** Voor het schoonmaken van een '''oven''' zijn verschillende methoden. Vooraf: zorg dat er geen kruimels en ander los vuil meer in de oven is, gebruik daarvoor een stofzuiger. Daarna zijn er alternatieven: *** Smeer de wanden van een warme oven in met ''groene zeep''. Zet vervolgens een vuurvaste schaal verdunde ''ammoniak'' (verhouding: 4/5 kokend water en 1/5 ammoniak) in de oven en laat dit een nachtje staan. Vergeet niet om ‘s nachts een raampje open te laten staan, de ammoniak stinkt behoorlijk. De ammoniak zorgt ervoor dat de vette aanslag zacht wordt. Reinig de ovenwanden de volgende dag met een stuk keukenpapier of een oude krant.&nbsp;<ref>[https://www.tantekaat.be/tip/oven-reinigen/ Tante Kaat], [https://www.dewitgoedoutlet.nl/blog/oven-schoonmaken De Witgoed-Outlet] en [https://njam.tv/blog/oven-schoonmaken-zo-ga-je-best-te-werk NJAM.tv]</ref> *** Doe een beetje ''baking soda'' op een vochtig doekje en neem de binnenkant van de oven af. Laat het middel even intrekken en poets de oven vervolgens schoon met een vochtige doek. Laat op hardnekkige plekken de baking soda een nacht laat intrekken, en poets de oven de volgende morgen schoon.&nbsp;<ref>https://www.dewitgoedoutlet.nl/blog/oven-schoonmaken</ref> *** Verwarm de oven tot een temperatuur tussen 200 en 250 °C. Zet een vuurvaste kom met water en een kopje ''soda'' in de oven gedurende 20 minuten. Haal de kom vervolgens uit de oven en wrijf met een propere, vochtige doek de zijkanten schoon.&nbsp;<ref>https://njam.tv/blog/oven-schoonmaken-zo-ga-je-best-te-werk</ref> *** Doe een ''vaatwastablet'' in een ovenbestendig kommetje water. Ovendeur dicht en laat het geheel tien minuten in een voorverwarmde oven op 200°C staan. Haal het vuil hierna weg met een vochtige doek.&nbsp;<ref>https://www.dewitgoedoutlet.nl/blog/oven-schoonmaken</ref> *** Verwarm de oven tot 200°C en plaats daarna een hittebestendig bakje met heet water en een scheut ''schoonmaakazijn'' in de oven (verhouding: (1/4 kopje azijn op 1 kopje water). Schakel het ovenprogramma uit en sluit de ovendeur. Na enkele uren kan de ovendeur weer worden geopend en kunnen de aangekoekte etensresten verwijderd worden met een stukje keukenpapier.&nbsp;<ref>https://www.superkeukens.nl/inspiratie/weblog/grootmoeders-tips-zo-maak-je-de-oven-schoon</ref> *** Snijd een halve ''citroen'' in partjes, doe deze in een ovenbestendig bakje gevuld met een bodempje water en pers de andere helft uit boven de ovenschaal. Plaats dat bakje gedurende tien minuten in een voorverwarmde oven op 200 °C. De warmte zorgt ervoor dat het citroensap verdampt. Na ongeveer tien minuten de viezigheid wegpoetsen met een vochtige doek.&nbsp;<ref>[https://www.dewitgoedoutlet.nl/blog/oven-schoonmaken De Witgoed-outlet] gecombineerd met [https://njam.tv/blog/oven-schoonmaken-zo-ga-je-best-te-werk NJAM.tv]</ref> *** Speciaal om hardnekkige vetresten te verwijderen: Verwarm de oven tot 200 °C en zet dan de oven uit. Pak een stuk ''groene zeep'', maak deze nat en wrijf de zeep over het vette oppervlak van de oven. Zet vervolgens een hittebestendig bakje met heet water in het midden en sluit de ovendeur. Na enkele uren is het vet eenvoudig te verwijderen met een stuk keukenpapier.&nbsp;<ref>https://www.superkeukens.nl/inspiratie/weblog/grootmoeders-tips-zo-maak-je-de-oven-schoon</ref> *** Voor het rooster van de oven (of barbecue): Gebruik een metaalborstel (of staalborstel) of een Brillo-schuursponsje.&nbsp;<ref>https://www.superkeukens.nl/inspiratie/weblog/grootmoeders-tips-zo-maak-je-de-oven-schoon</ref> :: In alle gevallen geldt: Haal na afloop nog een vaatdoek over de ovenwanden heen, die gedompeld is in een warm sopje met afwasmiddel en vervolgens is uitgewrongen. ::'''Waarschuwing''': Meng nooit verschillende schoonmaakmiddelen door elkaar, dit kan een onaangename chemische reactie veroorzaken!! * '''Koelkast''' schoonmaken: minstens eenmaal per 3 maanden. Zie [https://www.consumentenbond.nl/koelkast/koelkast-schoonmaken ''Koelkast schoonmaken'' door Consumentenbond] * Draag een schort tijdens het koken, dat voorkomt dat bovenkleding vies wordt. * Uiteraard werkt u met schoon kookgerei, zoals pannen, keukenmessen en pollepels. * Groente en fruit: altijd wassen voor gebruik, tenzij het gaat om voorverpakte gewassen groente, voorverpakt geschild fruit of fruit dat nog geschild wordt, zoals bananen, meloen en kiwi's (doe dat dan wel met schone handen). * Vries voedingswaren die u niet direct gebruikt snel in, zoals kip, vlees, vleeswaren, vis, brood, extra porties, kliekjes en uiteraard gekochte diepvriesproducten. Zet de vriezer op -18° C. Zorg er wel voor dat ingevroren voedingsmiddelen op tijd worden opgemaakt, zie [https://www.voedingscentrum.nl/nl/service/vraag-en-antwoord/koken-en-bewaren/hoelang-is-eten-houdbaar-in-de-diepvries.aspx Bewaartermijnen van het Voedingscentrum]. * Was ten minste één ker per dag af (afhankelijke van de grootte van het huishouden vaker) of zet vuile vaat direct in de vaatwasser. ** Vul lege pannen met een klein laagje water zodat ze niet aankoeken. Dan zijn ze later gemakkelijker af te wassen. ** Verwijder direct etensresten van borden en schalen. Sommige restjes kunnen bewaard worden en later worden opgewarmd als lunch- of bijgerecht, andere gaan in de vuilnisbak (groenbak). ** Zie [[Huishouden/Hygiëne#Afwassen|Afwassen]] in het hoofdstuk Hygiëne voor methoden van afwassen. * Zie het hoofdstuk [[Huishouden/Hygiëne]] voor meer hygiëne in huis. === Keukenuitrusting === Om te kunnen koken, maaltijden bereiden, voedingsmiddelen bewaren en hygiëne te betrachten, zijn allerhande voorwerpen nodig. Minimaal nodig zijn: * kooktoestel met minimaal twee pitten * koelkast met een vriesvak of een aparte vriezer * twee kookpannen, een steelpan en een koekenpan, alle met dikke bodem en een deksel; als het budget en de ruimte in de keuken dat toelaten ook een braadpan en een snelkookpan; het materiaal van pannen is afhankelijk van de warmtebron die je gebruikt (gas, inductie, keramisch, etc.), let daarop bij het kopen; ook handig: pannen en koekenpannen die ook in de oven kunnen: dan kun je een gerecht eerst op de kookplaat voorbereiden en het voor het vervolg direct in de oven plaatsen; roestvrijstalen pannen zijn prima voor een efficiënt huishouden: ze kunnen in de afwasmachine en zijn slijtvast; een koekenpan kan ook van roestvrijstaal zijn, mits hij een dikke bodem heeft; braadpannen zijn vaak geëmailleerd, die mogen in prinicpe in de de vaatwasser, maar moeten wel voorzichtig behandeld worden, er kunnen gemakkelijk schilfers afgestoten worden; koop daarom geen complete pannenset: verschillende soorten pannen kunnen beter van verschillende materialen worden gekocht, steeds wat het beste materiaal is voor de soort pan; let bij het gebruik wel op: ** zure gerechten (zoals appelmoes en rabarber) mogen niet lang in roestvrijstalen pannen blijven staan, doe ze zo snel mogelijk na het koken over in bijvoorbeeld een glazen schaal die niet direct op een koud aanrecht staat (zet er een onderzetter of pannenlap onder) ** warme geëemailleerde pannen mogen niet op een koud aanrecht worden gezet of in koud water worden gedompeld ** voor zowel roestvrijstalen als geëmailleerde pannen geldt: gebruik geen metalen pannensponsjes en schuurpoeder; beide soorten kunnen wel worden uitgekookt met soda * keukentextiel: (katoenen) vaatdoeken, theedoeken, keukenhanddoeken, dweil, waarvan de aantallen afhankelijk zijn van de frequentie van verschoning en wassen; daarnaast pannenlappen en een schort * een rek voor het drogen en ophangen van vaatdoeken, hand- en theedoeken * vergiet, zeef (in verschillende groottes, van theezeefje tot die voor zeven van bloem), rasp, trechter * keukenweegschaal (met een verfijnde schaal, tot 500g à 1 kg en handig op te bergen), maatbeker van een liter, kookwekker; de eerste twee zorgen ervoor dat er op maat wordt gekookt: niet te weinig maar ook niet te veel wat tot verspilling zou leiden * snijplank * bestek: bestekbak, lepels, vorken, messen, theelepels, zowel om in de keuken te gebruiken als voor aan tafel: vleesmes, gekarteld mes met een lang lemmet (voor het snijden van brood en groente), (aardappel)schilmesje met een klein lemmet, dunschiller, houten pollepel, bakspatel (om voedsel in een koekenpan om te keren), garde, pannenkoekenmes, als er budget is: ook een flessenlikker/flessenschraper (om het laatste restje slasaus en andere dikke vloeistoffen uit flessen te kunnen halen), flessenuitdruiper, aardappelstamper, schuimspaan, tang voor vlees en groente; opscheplepels voor soep, jus, aardappelen en groente; de aantallen zijn steeds afhankelijk van het aantal huisgenoten en de frequentie van afwassen; bestek: van roestvrij staal, die kunnen in de afwasmachine * (handmatige) blikopener&nbsp;<ref>Een elektrische blikopener is voor mensen van wie de handen niet meer sterk genoeg zijn voor een handmatige blikopener; bovendien hebben de meeste blikken tegenwoordig een lipje waarmee ze kunnen worden opengetrokken en is er nog maar zelden een blikopener nodig</ref>, flessenopener, kurkentrekker, dekselopener, schaar * serviesgoed: diepe en platte borden (grote platte borden voor de warme maaltijd en kleinere voor de broodmaaltijd), mokken, koppen en schotels, waterglazen, schalen in diverse maten, waarvan ten minste één ovenschaal, dessertschaaltjes, citruspers, eierdoppen * theepot, aparte koffiepot of thermoskan (die alleen voor koffie wordt gebruikt in verband met achterblijvende koffiegeur/-smaak), (keramieke, metalen of plastic) koffiefilter, thee-ei als u losse thee gebruikt, theemuts * onderzetters voor hete pannen * goed afsluitbare voorraadbussen en/of -potten voor beschuit, crackers/knäckebröd, soepstengels, macaroni, rijst, havermout, volkorenmeel, peulvruchten, koffie, thee, suiker en andere droge voedingsmiddelen, koelkastdozen; mede afhankelijk van voorkeuren * goed afsluitbare bewaarbakjes, die zowel in de koelkast als in de vriezer bewaard kunnen worden; eventueel ook vershoudfolie * voorraad: zilvervliesrijst, volkoren macaroni, spaghetti en/of mie, volkoren soepstengels, diverse soorten gedroogde peulvruchten, tuinkruiden, specerijen; volkoren crackers en beschuit, volkoren ontbijtgranen zonder suiker (zoals havermout en Brinta), diverse soorten noten, pindakaas, zonnebloemolie, thee, koffie, papieren koffiefilters; noodvoorraad met conserven (potten en blikken groente, soep, vis, peulvruchten, bouillon), flessen water en pakken lang houdbare melk (zorg er wel voor dat deze producten binnen de houdbaarheidsdatum worden opgemaakt en steeds vervangen); daarnaast sneller bedervende voedingsmiddelen zoals brood, aardappelen, groente, fruit, vlees, vis, melkproducten, kaas, eieren, halvarine ** een basisvoorraad tuinkruiden en specerijen kan bestaan uit: tijm, rozemarijn, bieslook, basilicum, laurierblad, oregano, dille, bonenkruid, peper, paprikapoeder, kerrie, nootmuskaat, (hele) kruidnagel en gemberpoeder; desgewenst aangevuld met dragon, kervel, majoraan/marjolein, peterselie, munt, venkelzaad, karwij, kaneel (poeder of stokjes), foelie, kurkuma/geelwortel, chilipoeder en wat u verder nog tegenkomt in de kruidenkraam op de weekmarkt of in de Aziatische winkel; experimenteer ermee: koop af en toe iets onbekends, zoek er recepten bij en als het u bevalt, houdt u het in uw basisvoorraad en anders koopt u de volgende keer weer iets anders; ** andere veelgebruikte smaakmakers zijn sojasaus of ketjap, azijn, tomatenpuree, mosterd en vanillestokjes * schoonmaakmiddelen voor in de keuken, zoals zeep en een zeepbakje waarin nat zeep kan uitlekken, afwasmiddel, schuurmiddel, afwasborstel, afwasteil, afdruiprek, schuurspons, boenborstel, keukenrol of een rol WC-papier (die goedkoper in het gebruik is) met houder * dienblad/theeblad * basis-kookboek (zoals {{Wp|Het nieuwe Haagse kookboek|Het nieuwe Haagse kookboek}}, {{Wp| Wannée kookboek|Wannée kookboek}} of het Margriet kookboek). Naar gelang budget, ruimte en behoefte kunnen zowel de soorten als de aantallen worden uitgebreid, zie {{Wp|Categorie:Keukengerei|Categorie:Keukengerei}} en {{Wp|Categorie:Keukenapparatuur|Categorie:Keukenapparatuur}} in Wikipedia voor inspiratie. Let er bij het '''kopen''' van vaatwerk op, bijvoorbeeld servies, bestek en pannen, dat ze in de vaatwasser mogen. Het gaat in ieder geval om plastic (zoals spatels, koelkastdozen, opbergbussen, litermaat, beslagkom), metalen en keramische voorwerpen (pannen, koekenpannen, bestek), natuurstenen voorwerpen (zoals marmeren snijplanken, overschalen), delicaat glas en porselein. Ook al heeft u nu nog geen vaatwasser, dat kan in de toekomst veranderen. Een keukenuitrusting kost veel geld, zelfs als je die tot het minimum beperkt. Het sparen voor een ouderwetse {{Wp|Uitzet (uitrusting)|uitzet}} was nog niet zo'n slecht idee. Begin er als tiener al mee, oriënteer je op wat handig is, op kwaliteit en prijzen, vraag advies aan volwassenen die bedreven zijn in het huishouden (zoals je ouders), weet wat je wilt, zet dat op een verlanglijstje, koop beetje bij beetje voorwerpen die naar je zin zijn, vraag ze als cadeau voor je verjaardag of andere gelegenheden (Sinterklaas, kerst) en sla ze op in een doos op je kamer of op zolder bij je ouders totdat je ze nodig hebt. Ze hoeven niet allemaal nieuw te zijn, de kringloopwinkel of andere tweedehandswinkel kunnen ook uitkomst bieden en zorgen ervoor dat de kosten laag blijven (en het afvalprobleem binnen de perken blijft). En: schaf liever iets aan dat een levenlang meegaat en wat duurder is, dan goedkope spullen die snel kapot gaan of slijten of toch niet zo handig in gebruik zijn. Probeer het aantal apparaten zoveel mogelijk te beperken. Ze nemen ruimte in, hebben onderhoud nodig, gaan beperkte tijd mee, kosten geld en grondstoffen en leveren afvalproblemen op. Oplossingen: * Water koken kan in een fluitketel of steelpan met een deksel, dan is er geen waterkoker en/of koffiezetapparaat nodig. * Koffie zetten kan met een thermoskan en een koffiefilter. * Fijnmalen van ingrediënten kan ook met een roerzeef in plaats van met een keukenmachine. <gallery widths="140" heights="140"> Filters, അരിപ്പ.JPG|Verschillende maten zeven Schälmesser.jpg|Schilmesje en twee soorten dunschillers Flessenschraper, objectnr KB 2615.tif|Flessenschraper en houder voor het laten uitlekken van flessen Pfannenwender-1.jpg|Pannenkoekenmes (boven) en bakspatel (onder) Citrus-hand juicer. (8178990049).jpg|Citruspers Manual coffee preperation.jpg|Koffie zetten met een koffiefilter en koffiepot Passe-legumes.JPG|Roerzeef met drie verschillende zeven/bodems Terka.jpg|Verschillende soorten raspen Râpe à fromage - démontée.jpg|Handraspmolen 18-03-25-Küchenutensil-DSCF1421.jpg|Messenslijper </gallery> === Noodpakket === Het is verstandig om een [https://www.voedingscentrum.nl/nl/service/vraag-en-antwoord/eten-kopen-en-keurmerken/moet-ik-een-noodpakket-met-eten-en-drinken-in-huis-hebben.aspx noodvoorraad] in huis te hebben voor een plotselinge ramp of andere noodsituatie; dat kan ook al hevige sneeuwval of ijzel zijn, of, zoals aan het begin van de coronacrisis, dat plotseling de flessen bakolie en pakken wc-papier waren uitverkocht. Ga er daarbij van uit dat water, gas en elektra niet beschikbaar zijn. Zorg ook voor gereedschap om verpakkingen open te maken, zoals een schaar, blik- en flesopener indien die van toepassing zijn. Voedsel kun je buiten verwarmen op een campinggasbrander of barbecue die op houtskool (+ aanmaakblokjes + lucifers) werkt. Let er wel op om dit pakket jaarlijks te verversen en oude spullen op tijd op te maken of weg te doen. Voor een noodvoorraad zijn vooral lang houdbare producten geschikt, zoals rijst, pasta, blikgroente, soep, tonijn en havermout. Bewaar ze droog, koel, donker en goed afgesloten. Denk ook aan voldoende drinkwater.&nbsp;<ref>https://www.allprepare.com/blog/zelf-een-noodrantsoen-aanleggen-met-lang-houdbaar-voedsel-uit-de-supermarkt/</ref><br> Officiële website voor Nederland: [https://www.denkvooruit.nl/bereid-je-voor/stel-je-noodpakket-samen Denkvooruit.nl]. == Meer externe bronnen == * [https://www.voedingswaardetabel.nl/ Voedingswaardetabel] voedingswaarde (voedingsstoffen) per voedingsmiddel == Bronnen, noten en/of referenties == {{Appendix}} {{Sub}} [[Categorie:Voeding]] sp8ab5hl4u95wzuk6j0p0wbxlnpdl8d 0 43627 427378 391131 2026-05-17T07:10:39Z Erik Baas 2193 lf 427378 wikitext text/x-wiki {{Alfabet met ankers}} {{Index Huishouden}} Dit is een overzicht met termen die in dit Wikibook worden gebruikt; de link onder het indexwoord verwijst naar uitleg erover in dit wikiboek, bij afwezigheid daarvan soms naar een Wikipedia-pagina. ==A== ; [[Huishouden/Huisinrichting#Grote aankopen doen|(Grote) aankopen doen]] ; [[Huishouden/Textiel#Aanschaf|Aanschaf van textiel]] ; [[Huishouden/Financiën#Meer_tips|Abonnementen]] doorlichten ; [[Huishouden/Financiën#Administratie|Administratie]] ; [[Huishouden/Textiel#Afdanken|Afdanken van textiel]] ; [[Huishouden/Hygiëne#Afvalbeheer|Afvalbeheer]] ; [[Huishouden/Hygiëne#Afwassen|Afwassen]] - met de hand en met een afwasmachine ==B== ; [[Huishouden/Huisinrichting#Badkamer|Badkamer inrichten]] ; [[Huishouden/Hygiëne#Sanitaire ruimtes|Badkamer schoonmaken]] ; [[Huishouden/Huisinrichting#Buitenruimte|Balkon inrichten]] ; [[Huishouden/Financiën#Bankafschriften|Bankzaken]] ; Beddengoed: zie [[Huishouden/Textiel|Textiel]] ; [[Huishouden/Economie|Behoeftes]] ; [[Huishouden/Financiën#Valkuilen|Beleggen]] ; [[Huishouden/Voeding#Bereiding van voeding|Bereiding van voeding]] ; [[Huishouden/Voeding#Bewaren van voedsel|Bewaren van voedsel]] ; [[Huishouden/Financiën#Bezuinigen|Bezuinigen]] ; [[Huishouden/Huisinrichting#Stap 5 Aankleding van het huis|Bloemen in huis]] (functie, aanschaf en verzorging) ; [[Huishouden/Voeding#Inkopen van voedsel|Boodschappen doen]] (levensmiddelen) ; [[Huishouden/Voeding#Brandstoffen|Brandstoffen]] (voedingsstoffen) ; [[Huishouden/Financiën#Budgetteren|Budgetteren]] of begroting ; [[Huishouden/Huisinrichting#Buitenruimte|Buitenruimte inrichten]] ; [[Huishouden/Juridische zaken#Burenrecht|Burenrecht]] ; ==C== ; [[Huishouden/Juridische zaken#Rechten van consumenten|Colportage]] ; [[Huishouden/Hygiëne#Stoffen|Computers schoonmaken]] ; [[Huishouden/Juridische zaken#Consumentenrecht|Consumentenrecht]] : '''[[Huishouden/Juridische zaken#Rechten van consumenten|Rechten van consumenten]]''' : '''[[Huishouden/Juridische zaken#Verplichtingen van consumenten|Verplichtingen van consumenten]]''' ==D== ; [[Huishouden/Organisatie#Doelen,_taken_en_huishoudschema's|Doelen van een huishouden]] (zelf opstellen) ; {{Wp|Douchewarmtewisselaar|Douchewarmtewisselaar}} ; [[Huishouden/Gastvrijheid#Vantevoren|Drankjes]] ; [[Huishouden/Textiel#Onderhoud|Drogen van textiel]] ; [[Huishouden/Hygiëne#Vloeren|Dweilen]] ==E== ; [[Huishouden/Huisinrichting#Woonkamer|Eethoek inrichten]] ; [[Huishouden/Economie|Efficiënt huishouden (definitie)]] ; [[Huishouden/Voeding#Brandstoffen|Eiwitten]] ; [[Huishouden/Huisinrichting#Stap 6 Elektriciteit in huis|Elektriciteit in huis]] over elektrische apparaten en geaarde stopcontacten ; [[Huishouden/Technische_klussen#Tips_per_soort_klus|Elektriciteit - doorgeslagen stop]] ; [[Huishouden/Energiebesparing#Wonen_en_huishouden|Elektriciteitsgebruik]] en energiebesparing ; [[Huishouden/Energiebesparing|Energiebesparing]] ; [[Huishouden/Financiën#Meer_tips|Energieleverancier]] ; [[Huishouden/Organisatie#Evaluatie|Evaluatie huishoudtaken]] ==F== ; [[Huishouden/Financiën|Financiën]], Financiële zaken ; ==G== ; [[Huishouden/Huisinrichting#Gang|Gang inrichten]] ; [[Huishouden/Huisinrichting#Garage/schuur|Garage inrichten]] ; [[Huishouden/Juridische zaken#Rechten van consumenten|Garantie]] ; [[Huishouden/Gastvrijheid|Gasten ontvangen]] ; [[Huishouden/Gastvrijheid|Gastvrijheid]] ; [[Huishouden/Juridische zaken#Gemeentelijke verordeningen|Gemeentelijke verordeningen]] ; [[Huishouden/Textiel#Gebruik|Gebruik van textiel]] ; [[Huishouden/Technische klussen#Benodigdheden|Gereedschap]] ; [[Huishouden/Voeding#Aandachtspunten|Op gewicht blijven]] ; [[Huishouden/Financiën#Loterijen|Gokken]] ; Gordijnen: zie [[Huishouden/Huisinrichting|Huisinrichting]] en [[Huishouden/Textiel|Textiel]] ; [[Huishouden/Voeding#Weekmenu|Groente- en fruitkalender]] ==H== ; Handdoeken: zie [[Huishouden/Textiel|Textiel]] ; [[Huishouden/Textiel#Schoonmaken_van_textiel|Handwas]] ; [[Huishouden/Gastvrijheid#Vantevoren|Hapjes]] ; [[Huishouden/Huisinrichting#Hobbykamer|Hobbykamer inrichten]] ; [[Huishouden/Voeding#Maaltijden samenstellen|Hoofdmaaltijd]] in Nederland: de warme maaltijd, meestal 's avonds ; [[Huishouden/Financiën#Huishoudboek|Huishoudboek]] (financiële administratie) ; [[Huishouden/Organisatie#Doelen,_taken_en_huishoudschema's|Huishoudschema's]] (organisatie) ; [[Huishouden/Huisinrichting|Huisinrichting]] ; [[Huishouden/Voeding#Hygiëne en voedselveiligheid in de keuken|Hygiëne in de keuken]] ; [[Huishouden/Juridische zaken#Huurrecht|Huurrecht]] : '''[[Huishouden/Juridische zaken#Huurbescherming|Huurbescherming]]''' : '''[[Huishouden/Juridische zaken#Huurovereenkomst|Huurovereenkomst]]''' ; [[Huishouden/Hygiëne|Hygiëne]] ==I== ; [[Huishouden/Financiën|Inkomsten]] ; [[Huishouden/Voeding#Inkopen|Inkopen van levensmiddelen]] ; {{Wp|Warmte-isolatie|Isolatie}} ==J== ; [[Huishouden/Juridische zaken|Juridische zaken]] ==K== ; [[Huishouden/Huisinrichting#Stap 5 Aankleding van het huis|Kamerplanten]] (functie, aanschaf en verzorging) ; [[Huishouden/Financiën#Kasboek|Kasboek]] ; [[Huishouden/Hygiëne#Kasten|Kasten schoonmaken]] ; [[Huishouden/Huisinrichting#Keuken|Keuken]] - in Huisinrichting ; [[Huishouden/Voeding#Hygiëne en voedselveiligheid in de keuken|Keuken]] - Hygiëne en voedselveiligheid ; Keukentextiel: zie [[Huishouden/Textiel|Textiel]] ; [[Huishouden/Voeding#Keukenuitrusting|Keukenuitrusting]] ; Kleding: zie [[Huishouden/Textiel|Textiel]] ; [[Huishouden/Technische klussen|Klussen (technische)]] ; [[Huishouden/Technische klussen#Organisatie|Klussenlijst]] ; [[Huishouden/Energiebesparing#Wonen_en_huishouden|Koken]] en energiebesparing ; [[Huishouden/Voeding#Brandstoffen|Koolhydraten]] ; [[Huishouden/Financiën#Valkuilen|Kopen op afbetaling]] ; [[Huishouden/Juridische zaken#Verplichtingen van consumenten|Verplichtingen bij koop]] ; [[Huishouden/Textiel#Aanschaf|Kopen van textiel]] ; [[Kookboek/Kruiden en specerijen|Kruiden en specerijen]] (in Kookboek) ==L== ; [[Huishouden/Energiebesparing#Levensstijl|Levensstijl]] en energiebesparing ; [[Huishouden/Huisinrichting#Stap 5 Aankleding van het huis|Lampen]] ; [[Huishouden/Gastvrijheid#Vantevoren|Lekkers bij de koffie/thee/borrel]] ; [[Huishouden/Financiën#Valkuilen|Leningen]] ; [[Huishouden/Voeding#Lichtverteerbaar en zwaarverteerbaar voedsel|Lichtverteerbaar voedsel]] ; [[Huishouden/Huisinrichting#Logeerkamer|Logeerkamer inrichten]] ; [[Huishouden/Gastvrijheid|Logé's ontvangen]] ; [[Huishouden/Financiën#Loterijen|Loterijen]] ==M== ; [[Huishouden/Voeding#Maaltijden samenstellen|Maaltijden]] ; [[Huishouden/Textiel#Aanschaf|Materialen (textiel)]] ; [[Huishouden/Economie#Middelen|Middelen]] ; [[Huishouden/Voeding#Mineralen en spoorelementen|Mineralen]] (voedingsstoffen) ==N== ; [[Huishouden/Voeding#Noodpakket|Noodpakket]], noodvoorraad ==O== ; [[Huishouden/Voeding#Brandstoffen|Oliën en vetten]] (voedingsstoffen) ; [[Huishouden/Textiel#Onderhoud|Onderhoud van textiel]] (schoonmaken, vlekken, wassen, strijken en verstellen) ; [[Huishouden/Hygiëne#Ongediertebestrijding|Ongediertebestrijding]] ; [[Huishouden/Huisinrichting#Een opgeruimd huis|Opgeruimd huis]] ; [[Huishouden/Organisatie|Organisatie van het huishouden]] ; [[Huishouden/Technische klussen#Organisatie|Organisatie van technische klussen]] ==P== ; [[Huishouden/Organisatie#Dagelijkse_en_wekelijkse_planningen|Persoonlijke planningen huishoudtaken]] ; [[Huishouden/Voeding#Aandachtspunten|Peulvruchten]] ; [[Huishouden/Voeding#Picknicken|Picknicken]] ; [[Huishouden/Hygiëne#Stoffen|Plafonds schoonmaken]] ; [[Huishouden/Huisinrichting#Stap 1 Maak een planning|Planning voor huisinrichting]] ; [[Huishouden/Organisatie#Doelen,_taken_en_huishoudschema's|Planningen voor huishoudtaken]] ; [[Huishouden/Huisinrichting#Stap_3_Inventariseer beschikbare ruimtes|Plattegrond maken]] ==Q== ==R== ; [[Huishouden/Huisinrichting#Stap 5 Aankleding van het huis|Ramen]] in Huisinrichting ; [[Huishouden/Hygiëne#Ramen wassen|Ramen wassen]] ; [[Huishouden/Juridische zaken|Recht]], rechten en plichten ; [[Huishouden/Energiebesparing#Wonen en huishouden|Ongewenste reclame]] (punt 7) ; [[Huishouden/Juridische zaken#Rechten van consumenten|Ruilen, annuleren, geld terug]] ==S== ; [[Huishouden/Hygiëne#Sanitaire ruimtes|Sanitaire ruimtes schoonmaken]] - badkamer en WC ; [[Huishouden/Voeding#De Schijf van Vijf (voedingsmiddelen)|Schijf van Vijf]] (voedingsmiddelen) ; [[Huishouden/Organisatie#Doelen,_taken_en_huishoudschema's|Schema's]] (huishoudschema's met planningen) ; [[Huishouden/Hygiëne#Schoeisel onderhouden|Schoeisel onderhouden]] - schoenen, schaatsen ; [[Huishouden/Hygiëne#Schoonmaakmethoden|Schoonmaakmethoden]] ; [[Huishouden/Hygiëne#Schoonmaakmiddelen|Schoonmaakmiddelen]] ; [[Huishouden/Textiel#Schoonmaken van textiel|Schoonmaken van textiel]] (vlekken, wassen, drogen) ; [[Huishouden/Huisinrichting#Garage/schuur|Schuur inrichten]] ; [[Huishouden/Huisinrichting#Stap 5 Aankleding van het huis|Sfeer in huis]] (huisinrichting) ; [[Huishouden/Huisinrichting#Stap 5 Aankleding van het huis|Snijbloemen]] (functie, aanschaf en verzorging) ; [[Huishouden/Huisinrichting#Slaapkamer|Slaapkamer inrichten]] ; [[Huishouden/Financiën|Sparen]] ; [[Huishouden/Voeding#Mineralen en spoorelementen|Spoorelementen]] (voedingsstoffen) ; [[Huishouden/Hygiëne#Stoffen|Stoffen]] ; [[Huishouden/Hygiëne#Vloeren|Stofzuigen]] ; [[Huishouden/Textiel#Strijken|Strijken]] (inlc. wassymbolen voor strijken) ; [[Huishouden/Huisinrichting#Werkkamer|Studeerkamer inrichten]] ==T== ; [[Huishouden/Organisatie#Doelen,_taken_en_huishoudschema's|Taakverdeling]] ; [[Huishouden/Huisinrichting#Stap_4 Combineer woonfuncties en ruimtes|Tabel woonfuncties en ruimtes]] ; [[Huishouden/Voeding#Aan tafel|Tafel dekken]] ; [[Huishouden/Organisatie#Doelen,_taken_en_huishoudschema's|Taken in een huishouden]] ; Tafellinnen: zie [[Huishouden/Voeding#Aan tafel|Tafel dekken]] en [[Huishouden/Textiel|Textiel]] ; [[Huishouden/Financiën#Valkuilen|Te mooi om waar te zijn]] (financiële producten) ; [[Huishouden/Technische klussen|Technische klussen]] ; [[Huishouden/Textiel|Textiel]] (o.a. aanschaf, opbergen, onderhoud en afdanken) ; {{Wp|Schakelaar#Tijdschakelaar,_timer_of_schakelklok|Tijdklok}} (voor verwarming) ; {{Wp|Tochtportaal|Tochtportaal}} ; [[Huishouden/Huisinrichting#Trappen|Trappen inrichten]] ; {{Wp|Trias energetica|Trias energetica}} ; [[Huishouden/Tuin|Tuin]] ; [[Huishouden/Voeding#Aandachtspunten|Tussendoortjes]] ; [[Huishouden/Hygiëne#Stoffen|TV-scherm schoonmaken]] ==U== ; [[Huishouden/Financiën|Uitgaven]] ; ==V== ; [[Huishouden/Financiën#Meer tips|Vakantiehuis kopen?]] ; [[Huishouden/Financiën#Valkuilen|Valkuilen en financiën]] ; [[Huishouden/Huisinrichting#Veiligheid|Veiligheid in huis]] ; [[Huishouden/Huisinrichting#Stap 5 Aankleding van het huis|Verlichting]] ; [[Huishouden/Juridische zaken#Verplichtingen van consumenten|Verplichtingen van consumenten]] ; [[Huishouden/Juridische zaken#Verplichtingen van de verhuurder en huurder|Verplichtingen van de verhuurder en huurder]] ; [[Huishouden/Textiel#Verstellen|Verstellen]] (van textiel) ; [[Huishouden/Energiebesparing#Vervoer|Vervoer]] en energiebesparing ; [[Huishouden/Energiebesparing#Wonen_en_huishouden|Verwarming]] en energiebesparing ; [[Huishouden/Financiën#Meer_tips|Verzekeringen]] ; [[Huishouden/Voeding#Overige voedingsstoffen|Vezels]] ; [[Huishouden/Voeding#Brandstoffen|Vetten]] (voedingsstoffen) ; [[Huishouden/Voeding#Weekmenu|Viskalender]] ; [[Huishouden/Voeding#Vitamines|Vitamines]] ; [[Huishouden/Vlekkengids|Vlekkengids]] ; [[Huishouden/Textiel#Schoonmaken van textiel|Schoonmaken van textiel]] (vlekken, wassen, drogen) ; [[Huishouden/Huisinrichting#Stap 5 Aankleding van het huis|Vloeren]] in Huisinrichting ; [[Huishouden/Hygiëne#Vloeren|Vloeren schoonmaken]] ; [[Huishouden/Voeding|Voeding]] ; [[Huishouden/Voeding#Voedingsleer|Voedingsleer]] ; [[Huishouden/Voeding#De Schijf van Vijf (voedingsmiddelen)|Voedingsmiddelen]] ; [[Huishouden/Voeding#Voedingsstoffen|Voedingsstoffen]] ; [[Huishouden/Voeding#Weekmenu|Voedselkalenders]] ; [[Huishouden/Voeding#Hygiëne en voedselveiligheid in de keuken|Voedselveiligheid]] ==W== ; [[Huishouden/Huisinrichting#Wasruimte|Wasruimte inrichten]] ; [[Huishouden/Textiel#Onderhoud|Wassen van textiel]] incl. wassymbolen en was drogen ; [[Huishouden/Hygiëne#Sanitaire ruimtes|WC schoonmaken]] ; [[Huishouden/Energiebesparing#Wonen_en_huishouden|Wassen]] en energiebesparing ; [[Huishouden/Voeding#Overige voedingsstoffen|Water]] als noodzakelijk voedingsmiddel ; [[Huishouden/Hygiëne|Water]] zuinig met water ; [[Huishouden/Huisinrichting#WC|WC inrichten]] ; [[Huishouden/Voeding#Weekmenu|Weekmenu]] plannen en samenstellen ; [[Huishouden/Textiel#Afdanken|Wegdoen van textiel]] ; [[Huishouden/Huisinrichting#Werkkamer|Werkkamer inrichten]] ; [[Huishouden/Financiën#Winkelen|Winkelen]] ; [[Huishouden/Huisinrichting#Stap 5 Aankleding van het huis|Woondecoraties]] ; [[Huishouden/Huisinrichting#Stap 2 Inventariseer woonfuncties|Woonfuncties]] ; [[Huishouden/Huisinrichting#Woonkamer|Woonkamer inrichten]] ==X== ==Y== ==Z== ; [[Huishouden/Voeding#Aandachtspunten|Ziekte]] en voeding ; [[Huishouden/Huisinrichting#Woonkamer|Zithoek inrichten]] ; [[Huishouden/Huisinrichting#Zolder|Zolder inrichten]] ; [[Huishouden/Voeding#Lichtverteerbaar en zwaarverteerbaar voedsel|Zwaarverteerbaar voedsel]] {{Sub}} nucj88gkq2sip7et6k65fw544myn5zx 0 43628 427377 391286 2026-05-17T07:10:38Z Erik Baas 2193 lf 427377 wikitext text/x-wiki {{Index Huishouden}} Bij '''energiebesparing''' gaat het om alle acties die het gebruik van energie verminderen. Men kan energie willen besparen vanwege de kosten, om het milieu minder te belasten en/of om minder afhankelijk te zijn van energieleveranciers. De overheid kan energiebesparing stimuleren door maatregelen te nemen. Consumenten en bedrijven kunnen ook op eigen houtje energie besparen. Er zijn vele mogelijkheden en manieren om zuiniger met energie om te gaan. Bedenk dat ook elektriciteit opgewekt moet worden, ook als dat via wind- of zonne-energie gebeurt. Windturbines en zonnepanelen kosten ook grondstoffen en energie om te maken. En elektriciteitscentrales gestookt op steenkool of gas stoten ook nog eens CO₂ uit. Dus deste minder elektriciteitscentrales er nodig zijn, hoe beter dat het is. Energie bespaar je niet alleen direct, maar ook door een keten te doorbreken, bijvoorbeeld door minder producten te kopen, waardoor fabrikanten en andere leveranciers in een bedrijfstak minder energie gaan gebruiken. Ook al ben je maar een van de vele consumenten: alle kleine beetjes helpen. Hier enkele suggesties. Enkele ervan zullen drastische keuzes vereisen. === Bouw === [[Bestand:Cavity wall.JPG|thumb|Muurisolatie]] De meeste winst valt te behalen door al bij de bouw van een woning of bedrijfspand prioriteit te geven aan energiezuinigheid: van het ontwerp tot aan de gebruikte bouwmaterialen, installaties en het bouwproces. Dit betekent meestal dat de bouw zelf iets duurder uitvalt, maar dat veel winst te behalen valt bij het gebruik van het gebouw. Enkele aandachtspunten: # {{Wp|Trias energetica|Trias energetica}}: een driestappenstrategie om een energiezuinig ontwerp te maken. # Deel een gebouw in kleine ruimtes in: zij warmen sneller op dan grote open woon-keukenvertrekken of kantoorkamers en kosten bovendien minder energie om ze warm te houden. # {{Wp|Warmte-isolatie|Isolatie}} van vloeren, muren en daken en ook dubbel of driedubbel glas voorkomen het weglekken van warmte naar buiten. Zorg wel voor goede ventilatie. # Het moet mogelijk zijn om alleen die ruimtes te verwarmen die op een bepaald moment gebruikt worden. Nu is het vaak zo dat verwarmingssystemen er op zijn gericht dat in één ruimte de verwarming altijd aan staat (de woonkamer), ook als men overdag bijvoorbeeld voornamelijk een andere kamer (zoals een werk-/studeer- of hobbykamer) gebruikt. [[Bestand:Deurbrievenbus met klep en borstel tegen tocht.jpg|thumb|Deurbrievenbus met klep en borstel tegen tocht]] # Een {{Wp|tochtportaal|tochtportaal}} voorkomt dat warmte naar buiten vliegt als de voordeur open gaat. # Voorzie de binnenkant van de deurbrievenbus van een borstel tegen tocht. # Een {{Wp|Douchewarmtewisselaar|douchewarmtewisselaar}} zorgt voor het herbenutten van warmte in het afvoerwater van de douche. # Bouw standaard een tijdklok voor de verwarming in, dan kunnen bewoners niet vergeten om 's avonds op tijd de verwarming uit te zetten. # Eén bron voor warm water; warm water van een keukenboiler kost zelden minder energie dan warm water van de combi-ketel die op zolder staat&nbsp;<ref>https://www.milieucentraal.nl/energie-besparen/duurzaam-warm-water/close-in-boiler/</ref>, zeker in combinatie met een afwasmachine. # Overal in huis: goede ventilatie. === Wonen en huishouden === Een gebouw kan nog zo energiezuinig zijn gebouwd, als de gebruikers ervan nonchalant ermee omgaan, zal dat alsnog een hoog energiegebruik betekenen. Daarom is ook gedrag belangrijk. # Warm water: ## Gebruik alleen warm water als dat echt nodig is. Bijvoorbeeld handen wassen, gootsteen schuren en vaatwerk afspoelen kunnen prima met koud water. ## Douche korter en minder vaak; een bad nemen is een luxe voor incidentele gelegenheden. ## Zet de standaard temperatuur zo laag mogelijk, maar niet lager dan 60 °C vanwege het risico op legionella. # Koken: ## Kies zoveel mogelijk voor verse groente en vers fruit uit de buurt (of ten minste uit het eigen land) èn uit het seizoen: die hebben de minste energie gekost om ze te verbouwen en vervoeren. Zie [https://www.voedingscentrum.nl/nl/service/vraag-en-antwoord/gezonde-voeding-en-voedingsstoffen/wat-zijn-seizoensgroenten-en-seizoensfruit.aspx seizoenskalender van het Voedingscentrum] voor een overzicht per maand voor Nederland. ## Gebruik de waakvlam van het gasfornuis niet, steek pitten aan met een lucifer. ## Zet tijdens het koken deksels op de pannen, zowel op kookpannen als op {{Wp|Hapjespan|hapjespannen}}. Dit zorgt ervoor dat de warmte in de pan blijft en de temperatuurknop lager kan. ## Kook vaker {{Wp|Eenpansgerecht|eenpansgerechten}}, dan is er maar één kookpit nodig. ## Kook gerechten voor meerdere dagen tegelijk, vooral die een lange gaartijd hebben. Laat het restant afkoelen en vries het in, in eenpersoonsportie(s). Wel is het zo dat invriezen van maaltijden anderhalf tot twee keer zoveel energie kost als het koelen van koelverse maaltijden.&nbsp;<ref>https://www.milieucentraal.nl/eten-en-drinken/voedselverspilling/koken-op-maat/</ref> ## Ovengerechten kosten in de regel meer tijd en daardoor meer energie dan gerechten die op een fornuis worden gemaakt. Bereid daarom ovengerechten alleen voor speciale gelegenheden. ## Gebruik een {{Wp|hogedrukpan|hogedrukpan}} of {{Wp|hooikist|hooikist}} voor gerechten die lang moeten garen (zoals {{Wp|stoofvlees|stoofvlees}}, enkele soorten {{Wp|Peul (Vrucht)|peulvruchten}} zoals groene erwten, bruine en witte bonen, en verse {{Wp|Rode biet|rode bieten}}). ### Een hogedrukpan zorgt voor een aanzienlijk kortere kooktijd en dus minder energiegebruik. Voor het gebruik en de kooktijd: zie de handleiding van de hogedrukpan (lees die zorgvuldig door), de kooktijd is voor elk gerecht anders. Zet ook steeds een {{Wp|Kookwekker|kookwekker}}. ### Bij garen in een hooikist moet de pan met het gerecht eerst goed op temperatuur worden gebracht en zo'n vijf minuten koken. Zet direct daarna de goed afgesloten pan in een hooikist en laat het gerecht zo'n 8 à 12 uur laten garen, afhankelijk van het gerecht en de plaats van de hooikist (in een koude ruimte langer dan in een warme). Een hooikist kan zelf worden gemaakt van een doos of kist van de juiste grootte; drapeer daarin kussens, een oude wollen deken of slaapzak of een gedeelte daarvan; zorg ook voor een goed isolerend deksel. # Wassen: ## Was alleen met een volle trommel. ## Was op lagere temperaturen, maar was textiel waarin veel bacteriën zitten, zoals vaatdoeken, dweilen, luiers, en kleding van zieken, wel altijd op minimaal 60 °C. Was minstens één keer per maand op 60 °C, dat is beter voor de machine: het voorkomt de groei van micro-organismes.&nbsp;<ref>https://www.milieucentraal.nl/energie-besparen/apparaten-in-huis/wasmachine/</ref> ## Droog de was buiten als het weer dat toelaat en anders binnen als er daar ruimte voor is of is gemaakt. Gebruik een droogtrommel alléén als het niet anders kan. # Strijk zo min mogelijk. Vraag u af of bijvoorbeeld handdoeken, keukentextiel, ondergoed, lakens en zakdoeken echt superglad moeten zijn. # Verwarming: ## Plaats een zuinige verwarmingsketel, of nog beter: een {{Wp|Hoogrendementsketel|hoogrendementsketel}}. ## Bekleed verwarmingsleidingen met isolatiemateriaal (pijpisolatie, te koop bij elke bouwmarkt, is gemakkelijk aan te brengen), vooral die in ruimtes die zelden of nooit worden verwarmd, zoals de zolder en slaapkamers. ## Plaats radiatorfolie achter radiatoren. ## "Isoleer" buitenmuren door er een grote kast en boekenkasten tegenaan te zetten. ## Zorg ervoor dat gordijnen niet voor de verwarming hangen, maar laat ze tot op of net een enkele centimeter over de vensterbanken komen. Anders kan de warmte van de verwarming niet de kamer in. ## Verwarm zo min mogelijk ruimtes en doe dat zo kort mogelijk. ## Zet de verwarming alleen aan in ruimtes waar iemand verblijft. Slaapkamers en de gang hoeven in de regel niet verwarmd te worden (tenzij er gewerkt word of huiswerk wordt gemaakt), de badkamer hoeft alleen verwarmd te worden als men zich er wast, daarna kan hij weer uit. Laat de verwarming overdag uit als iedereen naar werk of school is. ## Verwarm op lagere temperatuur. Draag 's winters winterkleding: warme truien (eventueel meerdere over elkaar) en warme sokken of kousen, in huis en op kantoor/het werk. Dan kan de verwarming lager worden gezet (18°C à 19,5°C is in de regel warm genoeg). ## Gebruik de voorzieningen in een gebouw zoals ze bedoeld zijn: tochtdeuren en andere deuren dicht doen, zodat er geen warmte ontsnapt naar de gang en naar buiten, gordijnen 's avonds dicht, tijdklok verwarming goed instellen of op tijd de thermostaat lager zetten (ongeveer 1 uur voor het naar bed gaan). # Elektriciteitsgebruik: ## Wees zuinig met elektriciteit. ## Koop zo min mogelijk elektrische apparaten, en die je hebt: gebruik ze zo min mogelijk. Beruchte stroomvreters zijn in het algemeen: oude apparaten, elektrische boiler, Quooker (voor direct kokend water uit de kraan), vijverpomp, tropisch aquarium, elektrische kachel, waterbed, wasdroger, hottub, sauna, airconditioner, een tweede koelkast en/of diepvriezer, grote televisieschermen en alle soorten computers.&nbsp;<ref>Diverse bronnen, waaronder [https://www.milieucentraal.nl/energie-besparen/apparaten-in-huis/grote-energieslurpers/ Milieucentraal]</ref> Vraag je daarnaast af of je wel echt elektrisch tuingereedschap, een blender, een elektrische citruspers en andere keukenapparaten nodig hebt, of het ook handmatig kunt doen. Hetzelfde geldt voor kinderspeelgoed. ## Een lamp met één lichtbron verbruikt minder energie dan één met meerdere. ## Gebruik spaarlampen. ## Dimmers gebruiken meer elektriciteit dan lampen met een laag wattage. ## Doe zo min mogelijk lampen aan. ### Doe lampen uit als u de ruimte verlaat. ### Enkele schemerlampen door de kamer heen is gezellig, maar één lamp aan die de hele ruimte verlicht kost minder energie. ### Vraag u af of er bij de voordeur altijd een lampje moet branden als het donker is. Of is het voldoende als zo'n lamp even wordt aangezet als er wordt aangebeld? Of kan er een systeem worden geïnstalleerd dat zo'n lamp alleen aan gaat als er beweging is? ### Moet de kerstverlichting al een maand (of langer) vóór Kerst worden opgehangen en per se elke avond worden aangestoken, of zelfs de hele dag aanblijven, zelfs als u niet thuis bent? ## Richt kamers zo in dat de plek waar veel wordt gelezen of gewerkt bij een raam is. Dan hoeft overdag het licht niet aan. ## Zet elektrische apparaten uit als ze niet worden gebruikt (zet bijvoorbeeld pc en laptop 's nachts uit). ## Gebruik een koffiezetapparaat alleen om koffie te zetten, niet om koffie warm te houden. Warm houden kan beter in een thermosfles. ## Let bij de aankoop van elektrische apparaten op het energielabel: hoe groener hoe beter. ### Vermijd allerlei energieverslindende extra's zoals in een #### koelkast: een ijsblokjesapparaat en een snelvriesvak #### oven: zelfreinigende oven, dit gemak kost veel energie. Maak liever regelmatig zelf de oven schoon. ## Koop apparaten die geen energie gebruiken als ze niet worden gebruikt (zonder timer of stand-byknop) of plaats een stekkerdoos met schakelaar tussen de apparaten en het stopcontact, en zet die standaard op "uit". ### Fabrikanten: ga over op het maken van apparaten die geen energie gebruiken als ze niet worden gebruikt en zorg voor echte aan/uit knoppen. Een klok in bijvoorbeeld een magnetron is alleen nodig tijdens gebruik; de rest van de tijd is hij overbodig en kost dan alleen maar energie. Dit geldt ook voor vele andere apparaten! En per huishouden mag het relatief weinig schelen in energiegebruik, maar alle miljarden huishoudens (inclusief bedrijven) bij elkaar opgeteld, kan dit een enorme besparing opleveren. ## Koelkastgebruik: ### Ontdooi hem regelmatig: een rijplaag van 2 mm geeft al een verhoging van 10% meer stroomgebruik. ### Minimaliseer het aantal malen dat een koelkastdeur open gaat: haal in één keer alles voor een maaltijd eruit en zet afgekoelde restjes in één keer terug. ### Dek alle levensmiddelen goed afgesloten weg. Dit voorkomt rijpvorming. ### Laat warm voedsel voor de diepvries eerst afkoelen en dan nog verder afkoelen in de koelkast, dat scheelt energie. ## Bij zomerse hitte: gebruik zo min mogelijk apparaten, zij geven allemaal warmte af, van wasdrogers en afwasmachines tot pc's en tv's. Dat geldt ook voor warm water. Gebruik wel minstens één keer per dag warm water om de vorming van legionella tegen te gaan. ## Wees kritisch op verlanglijstjes: geef bij voorkeur geen cadeaus die elektriciteit of batterijen nodig hebben. Het is net zo leuk en leerzaam om bijvoorbeeld ouderwetse spelletjes te spelen. # Ongewenste reclame: hoe minder reclame u ontvangt, hoe minder u in de verleiding kunt komen om iets te kopen wat u niet nodig hebt èn alle soorten reclame kosten energie. Stoppen kan als volgt: ## Ongeadresseerd reclamedrukwerk in de brievenbus: afhankelijk van de regels in uw gemeente: plak een NEE-NEE-sticker of een NEE-JA-sticker op de brievenbus (de JA is voor huis-aan-huisbladen). In sommige gemeentes hoeft u geen sticker te plakken, alleen als u wel reclamdrukwerk wilt ontvangen. ## Geadresseerd reclamedrukwerk in de brievenbus: meld u af bij de afzender en/of bij [https://postfilter.nl/ Postfilter]. ## Meer informatie: [https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/bescherming-van-consumenten/vraag-en-antwoord/wat-kan-ik-doen-tegen-ongewenste-reclame-en-folders-in-mijn-brievenbus ''Ongewenst reclamedrukwerk'' door Rijksoverheid]. ## Ongewenste telefoontjes van verkopers: zie [https://www.consuwijzer.nl/telefonische-verkoop/telemarketing/wanneer-mag-bedrijf-ongevraagd-bellen ''Telemarketing'' door Consuwijzer] ## Ongewenste mail/spam: zie [https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/telecommunicatie/vraag-en-antwoord/wat-doen-tegen-spam ''Wat te doen tegen spam'' van Rijksoverheid] <gallery widths="180" heights="180"> Cooking potatos on a large hobo stove 03.jpg|Kook met een deksel op de pan Fissler Dampfkochtopf Vitavit.jpg|Hogedrukpan Hooikist “Het Spaarvarken” van Blauwe Express Rotterdam, objectnr 79730.JPG|Hooikist File:9-groot-maastricht-no-was-marcel-van-den-bergh-vrom.jpg|Droogmolens met wasgoed File:Interieur, gedeelte van de gang met openstaande tochtpui en zicht op het tochtportaal met de binnenzijde van de voordeur - Dinteloord - 20336419 - RCE.jpg|Tochtportaal File:Energy label en.svg|Energielabel File:WLANL - 23dingenvoormusea - lichtkroon.jpg|Lamp met meerdere lichtbronnen Dassler Cabin Living Room (5d3674dd-1dd8-b71b-0b0a-5a7dffdfdb26).JPG|Tafel bij het raam voor meer licht Wikipedia 12. Fotoworkshop by-RaBoe 07.jpg|Stekkerdoos met schakelaar </gallery> === Levensstijl === Veel winst valt te behalen door over te schakelen op een sobere {{Wp|levensstijl|levensstijl}}. Dat betekent onder andere dat gemak en comfort een lagere prioriteit krijgen dan zuinig omgaan met energie en spullen. Dus: # Alleen spullen kopen als het echt nodig is. Hoe minder spullen er verkocht worden, hoe minder er (uiteindelijk) gemaakt worden en hoe minder energie, grondstoffen en andere bronnen daarvoor worden gebruikt. Minder spullen betekent uiteindelijk ook minder afval, wat ook beter is voor het energiegebruik van afvalbedrijven en voor het milieu. # Schaf alleen goederen aan die lang meegaan: tijdloos, mooi en van goede kwaliteit, die ook gerepareerd kunnen worden als ze toch voortijdig stuk gaan. Die zijn vaak wat duurder, maar je hoeft er ook minder van aan te schaffen en zo scheelt dat ook weer energie. # Doe niet mee aan elke modetrend, niet alleen qua kleding, maar ook qua apparaten/gadgets, auto's en woninginrichting. # Kleding: ## De minste energie kost kleding die je niet aanschaft. Hoe minder kleding, hoe beter. ## De meest duurzame kleding is gemaakt van biologisch katoen of andere natuurlijke materialen die minder belastend zijn voor het milieu, zoals linnen (vlas), hennep, bamboe, wol en tencel, èn die niet gemengd zijn met synthetische stoffen zoals polyester, polyamide en elastaan. ## Verstel kapotte kleding (zelf of door een kleermaker; zie [[Huishouden/Textiel#Verstellen|Textiel]]). ## De huidige methode in de kledingindustrie om grote hoeveelheden goedkope kleding van slechte kwaliteit te vervaardigen en vervolgens ongebruikt te dumpen, is een gruwel; koop zulke kleding niet! # Doe goederen pas weg als ze versleten zijn of niet meer passen (te groot, te klein). Kleding en andere voorwerpen die niet meer worden gebruikt en nog goed zijn, kunnen worden verkocht via tweede-hands websites, of naar een tweedehandswinkel of {{Wp|Kringloopcentrum|kringloopcentrum}} worden gebracht. # Webwinkels: ## Voor afnemers/consumenten: Probeer zo goed mogelijk de juiste producten te bestellen, in de juiste maat, zodat je zo weinig mogelijk hoeft te retourneren. ## Webwinkels: ### Geef zo veel mogelijk informatie over producten op de website, publiceer foto's in de correcte kleuren, probeer zo veel mogelijk teleurstelling bij het uitpakken en uitproberen te voorkomen, zodat er zo min mogelijk geretourneerd hoeft te worden. ### Stimuleer dat zoveel mogelijk goederen tegelijk/in één zending/pakket worden bezorgd/vervoerd. ### Hergebruik retouren, bied ze eventueel met korting aan, voorkom dumpen/weggooien. === Vervoer === # Doe zoveel mogelijk lopend (eventueel met een boodschappentrolley of ander karretje) of met een gewone fiets (met een stevige bagagedrager, een mandje voorop en eventueel fietstassen en/of aanhangkar); dit vervoer kost verreweg de minste energie en is ook nog eens goed voor de dagelijkse lichaamsbeweging. # Een gewone {{Wp|Step|step}} is gemakkelijk mee te nemen en soms ook te gebruiken in gebouwen. Ze zijn geschikt voor korte afstanden en als je hooguit een rugzak als bagage hebt. # Openbaar en groepsvervoer is in corona-vrije tijden èn met een redelijke bezettingsgraad het energiezuinigste vervoer over middellange en lange afstanden. # Bromfietsen, elektrische fietsen, elektrische steps, scooters, motorfietsen (motoren) zijn voor langere afstanden die niet per gewone fiets kunnen worden afgelegd. # Gebruik een auto alleen voor langere afstanden, het vervoer van meerdere personen tegelijk of als er veel goederen moeten worden vervoerd die niet per fiets met een aanhangkar kunnen worden vervoerd. Let op de juiste {{Wp|Bandenspanning|bandenspanning}} en het {{Wp|Brandstofverbruik|brandstofverbruik}}. ## {{Wp|Het nieuwe rijden|Het nieuwe rijden}} kan helpen zo min mogelijk energie te gebruiken tijdens autoritten. # Vaartuigen zonder motor (zoals een roeiboten en zeilboten) verdienen de voorkeur boven vaartuigen met motor. # Beperk het vliegen zoveel mogelijk, beschouw het als noodzakelijk kwaad: alleen als het echt niet anders kan en er geen alternatieven zijn, zoals reizen per openbaar vervoer, fietsvakanties en gesprekken voeren via teleconferenties. # Pleziertochten, ritjes voor je plezier: alleen te voet, per fiets, step en vaartuig zonder motor. === Tot slot === # Meten is weten: monitor het eigen verbruik van elektra en gas, vergelijk het gebruik met soortgelijke huishoudens en trek er conclusies uit. # Wellicht dat een energie-audit een keer handig kan zijn om de mogelijkheden om energie te besparen te (laten) onderzoeken. Sommige gemeenten bieden die aan in het kader van energiebesparing. === Meer informatie === * [https://www.milieucentraal.nl/energie-besparen/ MilieuCentraal] ===Literatuur=== {{Sub}} qqagc2emcdypbrj44oiblh2bgquwfsl 0 43650 427385 396259 2026-05-17T07:10:46Z Erik Baas 2193 lf 427385 wikitext text/x-wiki {{Index Huishouden}} [[Bestand:Clifford O. Reid Architect S Type House S TYPE RESIDENCE LA FIRST FLOOR PLAN.jpg|600px|Plattegrond van een ingericht huis]]<br> '''Plattegrond van een huis dat is ingericht''' '''Huisinrichting''' gaat over de inrichting van je huis: Je hebt woonruimte bemachtigd, huur of koop, en hoe gaat het dan daarna? Hoe ga je de beschikbare ruimte inrichten, welke functies komen waar terecht?<br> NB Hier blijven eventuele verbouwingen, nieuwe keuken, badkamer, onderhoud en andere reparaties buiten beschouwing. Het gaat puur om het inrichten van een woning. == Stappenplan == Om dit systematisch aan te pakken, kun je werken met een stappenplan. === Stap 1 Maak een planning === Maak zo snel mogelijk een planning nadat je het contract hebt getekend. Als het goed is, weet je dan ook wanneer de sleuteloverdracht is. Zo'n planning bevat in ieder geval: # Afspraken maken met je werkgever. Begin vroeg met het sparen van vrije dagen, koop eventueel extra vrije dagen in als dat nodig is en kan, leg vast op welke dagen je vrij wilt zijn, of nog beter: probeer daarover flexibele afspraken te maken, zodat je geen vrije dagen verliest als er iets tegen zit. Als je zzp'er bent: blokkeer je agenda zoveel als nodig is, tot enkele dagen na de verhuizing. # Afspraken maken met leveranciers en andere hulptroepen. NB Sommige leveranciers hanteren lange wachttijden voordat ze hun diensten kunnen uitvoeren, wees er dus op tijd bij. Een verhuizing is al stressvol genoeg op zichzelf. Daarom, als je daarvoor het geld hebt: probeer zoveel mogelijk uit te besteden. # De inrichting van het huis bedenken (zie stappen 2-5 hieronder). # Klussen en klusjes uitvoeren. Maak een klussenlijst. Van verbouwingen tot drempels in de vernis zetten. Zorg voor gladde ondervloeren. Klussen moeten zijn uitgevoerd vóórdat het huis kan worden ingericht. # Aanschaffen en/of bestellen: alles voor het klussen, inclusief gereedschap (probeer te lenen of huren wat je slechts eenmalig nodig hebt), verf, behang, vloerbedekking, gordijnen of gordijnstof, ontbrekende meubels, kasten en andere spullen voor het nieuwe interieur. Zorg dat je de maten van vloeren en ramen bij de hand hebt. Zorg in de slaapkamers voor niet-lichtdoorlatende gordijnen. # Plafonds schilderen (indien nodig). # Muren schilderen, stuccen of behangen en ander schilderwerk (laten) uitvoeren. # Vloerbedekking (laten) leggen. # Gordijnen (laten) maken en ophangen. # Verhuizen: inpakken van de spullen in het oude huis (en wegdoen wat niet meer nodig is) en vervoeren van de inventaris naar het nieuwe huis. [Als je zelf inpakt:] Zorg dat bij de sleuteloverdracht minstens de helft al is ingepakt en alleen de noodzakelijke spullen voor de tijd tot de verhuizing nog niet. Na de sleuteloverdracht heb je alle tijd nodig om het nieuwe huis verhuisklaar te maken. # Vergeet niet binnen 5 dagen het nieuwe adres door te geven aan de (nieuwe) gemeente, zie [https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/gemeenten/vraag-en-antwoord/hoe-kan-ik-mijn-verhuizing-doorgeven-aan-de-gemeente ''Verhuizing doorgeven'' van Rijksoverheid], anders kun je een boete krijgen. # Uitpakken van de inventaris in het nieuwe huis, kasten in elkaar zetten, alles een plekje geven aan de hand van de uitkomsten van de volgende stappen in het stappenplan (zie hieronder). # Lampen, boekenplanken, wanddecoraties, haakjes en dergelijke ophangen, meestal is hiervoor een boormachine nodig. # Apparatuur installeren, snoeren wegwerken. Zie [[Huishouden/Huisinrichting#Stap 6 Elektriciteit in huis|Stap 6 Elektriciteit in huis]] voor aandachtspunten. # De tuin eventueel van onkruid ontdoen en inrichten. # De finishing touch, de puntjes op de i: loop het huis door en maak een lijst met alle klusjes die nog moeten worden uitgevoerd, decoraties en andere spullen die nog aangeschaft moeten worden en andere dingen die nog veranderd moeten worden. === Stap 2 Inventariseer woonfuncties === Maak een overzicht met alle functies die je in woning en buitenruimtes wilt hebben en activiteiten die jij en eventuele huisgenoten willen doen. De meeste zullen voor de hand liggen, sommige zijn al door de bouw bepaald (zoals wc, douchen en afwassen) maar andere zie je soms over het hoofd en dan kom je er pas later achter dat er alleen met veel kunst-en-vliegwerk nog ruimte voor te vinden is. Suggesties (NB dit is geen uitputtende lijst en kan voor iedereen weer anders zijn!): * slapen * eten * voedselbereiding * voedsel en drank (alcoholische en non-alcoholische) bewaren * persoonlijke verzorging, zoals douchen, tanden poetsen, make-up verzorgen, haar kammen, nagels knippen en naar de wc gaan * gasten ontvangen (visite) * garderobe (kapstok, sjaals, handschoenen, mutsen, hoeden, paraplu's, tassen, sleutels, schoenen, laarzen, e.d.) * logé's ontvangen (logeerbed(den)) * hobby's (schrijf ze allemaal uit, van jezelf en huisgenoten) * kranten, tijdschriften lezen * boek lezen * tv kijken * speelplek voor de kinderen * spelletjes (zowel bordspellen met een gezelschap als online), andere ontspanning * streaming kijken (films, series) * radio luisteren * muziek luisteren * muziek maken * rustig telefoneren * thuiswerken, ruimte voor werken op de computer, per bewoner * administratie en correspondentie * werkplaats, knutselen, timmeren, zagen, klussen * vakantie voorbereiden * kleding en ander textiel wassen, drogen, strijken * verstellen, naaien, ruimte voor een naaimachine * sporten, gymnastiek, lichaamsbeweging, sportfaciliteiten * opslagruimtes, kasten, per onderdeel, van voedsel, schoonmaakmiddelen en kleding tot vervoermiddelen en vuilnis * buiten zitten en spelen === Stap 3 Inventariseer beschikbare ruimtes === [[Bestand:Graph paper pad and examples (16645340674).jpg|thumb|Ruitjespapier]] Maak een tekening op schaal van de plattegronden (begane grond en elke verdieping, inclusief schuur/garage), bij voorkeur met potlood op ruitjespapier. Teken ook de vaste onderdelen erin, zoals pilaren, kachels, vaste en ingebouwde kasten, aanrecht, WC, bad, douche en wasbak. Zet er afmetingen bij. Maak kopieën en werk vervolgens op de kopieën, zodat er altijd een origineel achter de hand is. Zie [https://www.rtl.nl/lifestyle/wonen/artikel/5154661/deze-stappen-teken-jij-een-plattegrond-van-je-interieur Teken een plattegrond van je interieur] voor hoe je dat doet. === Stap 4 Combineer woonfuncties en ruimtes === Kort door de bocht: wat komt waar? Waar komt de eethoek, de zithoek, de TV, waar doe je de was, administratie, waar komt een rustig hoekje om te telefoneren of muziek te luisteren, waar is ruimte voor gymnastiek of andere lichaamsbeweging en al die andere functies van je lijst? Welke functies kun je combineren? Want tenzij je in een paleis woont, zul je niet voor elke functie een aparte ruimte hebben. Houd verwarmingselementen vrij (zet niet de bank pal voor een radiator) en houd ook rekening met looppaden (een looppad moet minstens ± 85 cm breed zijn) en gewenste "flow" in het huis, en waar lampen kunnen komen. Een tabel kan daarbij handzaam zijn (in een tekstverwerker als Word, spreadsheetprogramma als Excel of wat je het gemakkelijkste vindt). Zet in de eerste kolom alle functies en in de overige de ruimtes. Bijvoorbeeld: {| class="wikitable" |- ! !! Woonkamer !! Keuken !! Gang !! Slaapkamer 1 !! Slaapkamer 2 !! Zolder !! Tuin !! Etc. |- | Slapen || || || || bed || || || || |- | Make-up || || || || kaptafel met stoel || || || || |- | Eten || eettafel met stoelen, kast met serviesgoed, e.d. || || || || || || tuinset || |- | Gasten ontvangen || zithoek || || || || || || || |- | Logé's ontvangen || || || || || bed, kast || || || |- | Garderobe || || || kapstok, spiegel || || || || || |- | Thuiswerken|| || || || || bureau, pc, printer || || || |- | Administratie || || || || || X || || || |- | Opslag || servies, boeken, foto-albums, CD-collectie || keukenuitrusting, incl. schoonmaakmiddelen, voedingsmiddelen || kapstok || garderobekast, linnenkast || naslagwerken || archief, koffers, zelden gebruikte spullen || afvalkliko's || |- | Rustig telefoneren || || || || || X || || || |- | Sporten || || || || || hometrainer || || || |- | Wassen, drogen, strijken || || || || || || wasmachine, droger, droogrek, strijkplank|| || |- | Buiten zitten, spelen || || || || || || || tuinmeubels, zandbak, speeltoestellen || |- | Etc. || || || || || || || || |} Aan de hand van deze tabel kun je bepalen of: * bepaalde ruimtes te vol worden en je functies beter kunt verschuiven; * er nog meubels of andere spullen ontbreken of juist overtollig zijn; maak daarvan een lijstje. '''Opmeten, passen en meten'''<br> Meet alle kasten, meubels, bedden, wasmachine, koelkast en andere grote spullen (ook die je nog wilt aanschaffen) op. Teken de contouren ervan op een stuk karton of ander stevig papier op dezelfde schaal als van je plattegronden, en knip ze uit. Daarmee kun je op de plattegronden passen en meten, en alternatieven bedenken. Als een ontwerp naar je zin is, kun je op de plattegronden met potlood de contouren intekenen. Definitieve ontwerpen zijn handig bij de verhuizing, want dan weet niet alleen jijzelf maar dan weten straks ook verhuizers waar meubels en andere voorwerpen komen te staan. === Stap 5 Aankleding van het huis === Als duidelijk is wat de bestemming van elke ruimte in huis is, is de volgende stap om te bedenken hoe al die ruimtes precies worden ingericht. Welke kleuren passen er bij elke ruimte, welke vloerbedekking komt er, hoe gaan de muren er uitzien, hoe worden de ramen "aangekleed", welke meubels zijn nodig en waar komen die te staan, wat voor lampen komen er? Een huis moet niet alleen functioneel zijn, je wilt ook een prettige sfeer, aankleding en decoratie van het huis in kleuren en patronen naar je zin. '''Kleuren'''<br> Bepaal per ruimte welke kleuren daar passen. Dit is mede afhankelijk van de kleuren van meubels en andere inrichtingsspullen die je al hebt. Aan de hand daarvan kun je op zoek gaan naar wandbekleding (behang of verf voor de muren), gordijnen en vloerbedekking. En misschien zijn ook één of meer deuren aan een nieuw verfje toe. Op internet zijn verschillende websites met tips over het kiezen van kleuren in je interieur, bijvoorbeeld die van [https://www.trendhopper.nl/inspiratie-kleur-in-je-interieur Trendhopper] en [https://www.vtwonen.nl/woontest/welk-moodboard-past-bij-jou~f76a5ab VT Wonen]. '''Vloerbedekking'''<br> In een efficiënte huishouding zijn gladde vloeren het meest praktisch: die kosten de minste tijd om schoon te houden. Het stofzuigen van gladde vloeren kost veel minder tijd dan van tapijten en vloerkleden. Hooguit moeten ze af en toe gedweild worden. Bescherm zo'n vloer wel door viltglijders of vloerglijders onder de stoelpoten te monteren en er zo min mogelijk met schoenen op te lopen (draag binnen pantoffels of slippers). '''Raambedekking'''<br> * Raambedekking kan inkijk voorkomen, de zon buiten houden en warmte binnen houden. * Zorg ervoor dat gordijnen niet voor de verwarming hangen, maar laat ze tot op of net een enkele centimeter onder de vensterbanken komen. Anders kan de warmte van de verwarming niet de kamer in. * {{Wp|Zonsering|Zonwering}}: het beste is om de zon op hete dagen van de ramen af te houden. Dit kan het beste door zonwering aan de buitenkant van ramen te plaatsen, zoals een {{Wp|Zonnescherm|zonnescherm}}. Binnenzonwering, zoals jaloezieën, voorkomen wel dat de zon de kamer in schijnt, maar nauwelijks dat de kamer niet opwarmt. Jaloezieën en glasgordijnen (vitrage) zijn wel een probaat middel tegen inkijk. * Hang alleen vitrage op als het echt nodig is, bijvoorbeeld om inkijk vanaf de straat tegen te gaan. Anders kost het geld om ze aan te schaffen en tijd voor onderhoud. Vitrage hoeft niet een heel raam te bedekken om inkijk tegen te gaan, het onderste deel is voldoende, dan blijft er meer licht binnenkomen door de bovenste helft. '''Lampen'''<br> Bedenk waar lampen nodig zijn en wat voor soort lampen er nodig zijn. Er zijn drie soorten verlichting&nbsp;<ref>[https://cavetown.nl/blog/je-huis-inrichten-wij-geven-je-alle-dos-donts/ Cavetown] punt 2</ref>: # Verlichting die een hele ruimte verlicht, zoals een plafondlamp in de woonkamer of wc. # Gericht licht op een bepaalde plek, bijvoorbeeld om te lezen, of boven het aanrecht of de werktafel, die helder licht verspreiden. # Sfeerverlichting: bijvoorbeeld indirect licht en lampen die je kunt dimmen, passend bij een zithoek of een intiem etentje. Ook brandende kaarsen kunnen deel uitmaken van sfeerverlichting. Teken die gewenste lichtplekken ook in op de plattegronden. Als er geen aansluitpunt is op de plek waar een lamp moet komen, kan een verlengsnoer uitkomst brengen. Oriënteer je uitgebreid op de mogelijkheden, je zult er immers lang gebruik van maken. Lampen hoeven niet vanaf dag 1 al helemaal goed te zijn; de eerste tijd kun je prima wonen met een enkele lamp per kamer, een staande lamp of peertje per ruimte kan al voldoende zijn. Sommige ruimtes hebben aan een simpele, goedkope doch functionele lamp genoeg, bijvoorbeeld de wc, badkamer, overloop, gang en gangkast/pantry, en wellicht ook de slaapkamers, zolder en schuur/garage. Begin daarmee. '''Woondecoraties'''<br> Bedenk welke andere woondecoraties je wilt, zoals kunstvoorwerpen, iets om naar te kijken aan de muur (zoals posters, schilderijen, foto's, knutsels van de kinderen), kamerplanten, bloemenvazen en andere siervoorwerpen. Je hoeft niet alles direct al te hebben, je kunt je ook na de verhuizing op je gemak oriënteren en een verlanglijstje maken met spullen die je nog wilt hebben. Zo'n verlanglijstje kan bijvoorbeeld van pas komen als je een housewarming party geeft en mensen iets voor het huis willen meenemen. Of ga te rade bij kringloopwinkels en andere tweedehands winkels en laat je verrassen. [[Bestand:Ceramic flowerpot (2015-10-03) 01.JPG|thumb|120px|Keramische basispot]] [[Bestand:2007-03-19Thymus citriodorus08.jpg|thumb|120px|Blauwe sierpot]] [[Bestand:Buket.png|thumb|120px|Vaas met snijbloemen]] * Kamerplanten: ** Let bij de aanschaf van kamerplanten op de giftigheid ervan, vooral als er kleine kinderen of huisdieren in huis zijn. Let ook op de eisen die een plant stelt, hoe intensief de verzorging is. ** Planten hebben een juiste standplaats nodig, afhankelijk van de soort niet of wel in de zon. ** Geef ze regelmatig water, maar niet te vaak of te weinig, afhankelijk van de soort. Soms hebben ze ook bijvoeding nodig, dat is per plantensoort verschillend. ** Planten die te groot worden, moeten verpot worden, d.w.z. overgebracht naar een grotere pot om verder te kunnen groeien. Plaats onderin de keramische/klei-pot een waterabsorberend materiaal, zoals enkele scherven van een kapotte andere pot of hydrokorrels, voordat de aarde erin gaat. Hierdoor wordt water aanvankelijk geabsorbeerd en vervolgens weer langzaam afgegeven aan de plant. Dit voorkomt bovendien dat er aarde door de gaten van de pot komt. Deze basispot kan geplaatst worden in een sierpot, waardoor het geheel beter oogt en voorkomen wordt dat er water weglekt uit de pot, bijvoorbeeld op de vensterbank. Het is ook verstandig om planten na aanschaf te verpotten naar een keramische pot als zij in een plastic bloempot staan. ** Meer informatie: [https://www.123planten.nl/verzorging 123planten], [https://www.biogroei.nl/ik-bescherm/kamerplanten Biogroei] * Snijbloemen: ** Allereerst: hoe minder, hoe beter, vooral als ze door reguliere telers zijn geteeld, die met gif werken, zie [https://www.maxvandaag.nl/sessies/themas/gezondheid-sport/zo-ongevaarlijk-is-een-bosje-bloemen/ ''Hoe ongevaarlijk is een bosje bloemen'' van Maxvandaag] en [https://www.milieucentraal.nl/bewust-winkelen/uitgelichte-producten/bloemen/ ''Bloemen'' van MilieuCentraal]. Beter is een bosje uit eigen tuin of van een biologische teler. ** Bloemen verzorgen: Kies een passende vaas, snij de uiteinde van de stelen, verwijder bladeren die in de vaas onder water komen te staan, gebruik water op kamertemperatuur en ververs het water elke drie à vier dagen. Details: zie [https://www.biogroei.be/kenniscentrum/hoe-snijbloemen-langer-houden ''Snijbloemen langer houden'' van Biogroei]. ** Zet ze op een goed zichtbare plek, waar ze niet in de weg staan en niet omgegooid kunnen worden. === Stap 6 Elektriciteit in huis === Let op: er zijn vele elektrische apparaten waarvan de stekker alleen rechtstreeks in een '''geaard''' stopcontact mag worden gestoken, zonder verlengsnoer of stekkerdoos. Het gaat om apparaten die veel stroom gebruiken en problemen, zoals kortsluiting en erger, kunnen veroorzaken als ze niet rechtstreeks op een geaard stopcontact zijn aangesloten. Het gaat in ieder geval om&nbsp;<ref>[https://www-michigansthumb-com.translate.goog/opinion/article/11-things-never-plug-power-strip-18281988.php?_x_tr_sl=en&_x_tr_tl=nl&_x_tr_hl=nl&_x_tr_pto=rq&_x_tr_hist=true 11 dingen die je nooit in een stekkerdoos moet steken]</ref>: * Kappersapparatuur zoals haardroger, haarföhn en krultang * Koelkast * Vriezer * Koffiezetapparaat * Waterkoker * Broodrooster, toaster * Frituurpan * Slowcooker * Magnetron * Elektrische verwarming, draagbare kachel, straalkachel * Airconditioner * Blender * Wasmachine * Wasdroger * Andere stekkerdozen; een stekkerdoos moet altijd rechtstreeks op een stopcontact worden aangesloten Een betere oplossing is een elektricien vragen om extra stopcontacten aan te leggen, op de gewenste plaatsen. Dat kost geld, maar is wel veel veiliger. Tip: vraag van tevoren een prijsopgave/offerte. Let op: Een '''elektrische kookplaat''' of fornuis mocht tot 2005 niet in een gewoon geaard stopcontact worden aangesloten, maar alleen op een {{Wp|Perilex|Perilex-}}aansluiting. Inmiddels zijn er andere systemen en andere regels, maar als u nog een oud fornuis hebt of naar een ouder huis verhuist, let dan op. Let ook op als u met een nieuwer elektrisch kooktoestel verhuist naar een ouder huis: controleer of er een aansluiting is voor dit toestel. == Suggesties per kamer == === Gang === [[Bestand:Städskåp.JPG|thumb|180px|Bezemkast of werkkast]] In veel gevallen zal de gang na de voordeur als ontvangstruimte dienen, daar waar huisgenoten en gasten binnenkomen en weer vanuit vertrekken, en is er geen aparte vestibule mogelijk. Benodigdheden (voor zover er ruimte is): * Zorg voor een luide voordeurbel die overal in huis goed te horen is. * Deurmat direct bij de voordeur, die goed vocht opneemt. * Kapstok * Spiegel * Kast met laden voor handschoenen, wanten, sjaals, mutsen, schoenpoets en wellicht tassen, sleutels. NB Hang sleutels niet in het zicht; met enig kunst-en-vliegwerk kunnen kwaadwilligen ze via de brievenbus naar buiten hengelen. Ook voor insluipers zijn sleutels een goede vondst. * Paraplubak met paraplu's * Ruimte voor schoenen. * Een bankje voor het aan- en uittrekken van schoenen. * Faciliteiten voor het poetsen van schoeisel. * Plek(ken) voor het drogen van regenjassen, regenpakken en paraplu's * Plek voor inkomende en uitgaande post. * Bezemkast of werkkast voor het opbergen van de stofzuiger, veger, stoffer en blik, emmer en andere schoonmaakmiddelen, voor zover die niet in een keukenkastje passen. Als er in de gang geen plaats voor een of meer bepaalde functies is, zullen die elders in huis gevonden moeten worden. === Woonkamer === Een woonkamer is meestal een multifunctionele ruimte, waar men eet, ontspant, leest, TV kijkt, muziek luistert, visite ontvangt en vaak ook spullen opbergt. Er zullen dus meerdere hoeken en hoekjes zijn met elk hun eigen functie, of waar functies in elkaar overlopen. In het algemeen geldt: ''Less is more'', houdt het simpel, minder spullen = meer ruimte. Enkele kamerplanten maken een kamer gezelliger, maar maak er geen oerwoud van. Dat geldt ook voor andere voorwerpen. Zet basis-benodigdheden in de kamer en haal er meer (van zolder, opslagruimte, schuur) als ze nodig zijn; zet ze weer terug na gebruik. Dit geldt in ieder geval voor meubels, maar kan ook gelden voor serviesgoed, vazen en dat lelijke prul dat je van een dierbaar familielid kreeg die morgen op visite komt. Plaats enkele persoonlijke accenten (zoals (koffietafel-)boeken, wandplaten, foto's, kunstvoorwerpen) en wissel die regelmatig, bijvoorbeeld éénmaal per jaar. Als het om een grote woonkamer gaat, overweeg dan een schuifwand te plaatsen: kleine kamers zijn sneller warm dan grote en dan kunnen bovendien in beide ruimtes verschillende activiteiten tegelijkertijd plaatsvinden, zoals in de éne iets rustigs doen (lezen, schrijven, werken) en in de andere TV kijken of visite ontvangen. Als de hele ruimte nodig is, kan de schuifdeur worden open gezet. '''De eethoek'''<br> Een flexibele tafel voor de eethoek is een uitschuiftafel of uitklapbare tafel. Voor een klein gezelschap kan de tafel klein zijn, bijvoorbeeld met vier of zes plaatsen, voor een groter gezelschap of als voor een andere activiteit een grote tafel nodig is, kan hij worden uitgeklapt of uitgeschoven, zodat er 6-10 personen aan tafel kunnen. Als je bijpassende stoelen aan het kopen bent: * koop stoelen met goede rugleuningen, die prettig zitten * probeer uit of de stoelen wel hoog genoeg zijn, of je met je armen/ellebogen in een goede houding kunt eten en werken aan die tafel, en of je benen niet knellen. Als je een gladde vloer hebt: bescherm die door viltglijders of vloerglijders onder de stoelpoten te monteren. Bij een eethoek staat een kast of {{Wp|Dressoir|dressoir}} met voorwerpen die voor een maaltijd nodig zijn, zoals tafellakens, servetten, servies, bestek, broodschalen, vleesschalen, dekschalen, glazen, broodbeleg dat niet in de koelkast hoeft (zoals hagelslag en pindakaas), broodtrommel, beschuitbus en broodrooster. Als je dat gemakkelijker vindt en de keuken dichtbij is, kunnen enkele of alle van deze zaken ook in de keuken worden bewaard. <gallery widths="180" heights="180"> Folding wall in an apartment in New York City 2018.jpg|Eenvoudige schuifwand in een appartement 2008-04-13 Expandable table expanding.jpg|Uitklapbare eettafel Möbeltassar tre typer.jpg|Vloerglijders, viltglijders Interieur, zicht op wandkast in de eetkamer - Leiden - 20411006 - RCE.jpg|Eethoek met wandkast </gallery> '''De zithoek'''<br> Ook de zithoek kan multifunctioneel zijn: om gasten te ontvangen, maar ook om na een vermoeiende dag uit te rusten, TV te kijken of muziek te luisteren. Hij kan dus zowel gezelligheid als rust uitstralen. Benodigdheden: * Ten minste een of twee luie stoelen of fauteuils, en/of een bank, afhankelijk van het aantal huisgenoten en de ruimte die er beschikbaar is. Desgewenst een voetenbankje. * Eén salontafel en eventueel bijzettafeltjes voor als er een uitgebreid gezelschap is. * Tijdschriften en/of koffietafelboek(en) als gasten even moeten wachten totdat je er als gastheer/-vrouw bij kunt zijn. * Sfeerverlichting, leeslamp. * Een kast met alles wat er in een zithoek nodig kan zijn, zoals thee- en koffiekopjes of mokken, theelepeltjes, theelichtje, suikerpot en melkkannetje, gebakschoteltjes, gebaksvorkjes, onderzettertjes, glazen, drank, muziek, presenteerschaaltje(s), koektrommel, zoutjes en schaaltjes daarvoor. NB Een ''open haard'' is om verschillende redenen niet wenselijk: * Een open haard past niet in een efficiënt huishouden, met drukbezette bewoners. Je moet zorgen voor brandstof (zoals hout), hij moet worden schoongemaakt (in principe na elke keer branden) en de schoorsteen vergt onderhoud. * Het rendement is laag, veel warmte verdwijnt door de schoorsteen. * In steeds meer gemeenten geldt een verbod op het gebruik bij bepaald weer, zoals windstilte of lage windkracht, vanwege overlast en gezondheidsschade door door rook en fijnstof. === Keuken === [[Bestand:Keuken Vijfhuizen (NL) 2017.jpg|thumb|280px|Keuken in Vijfhuizen]] [[Bestand:Kitchen utensils-01.jpg|thumb|Rek met keukengerei]] In de keuken zul je voedsel bereiden, zoals aardappelen schillen, groenten wassen en snijden, koken, bakken, braden, sinaasappelen persen, en voedsel bewaren en afwassen. Daarvoor heb je een keukenuitrusting nodig, een aanrecht met ten minste één spoelbak/gootsteen en keukenkastjes. * Een aanrechtblad van ''marmer of ander natuursteen'' is mooi, maar er komen gemakkelijk vlekken en kringen in. Bovendien wordt het aangetast door zuren (zoals azijn, citroensap en sinaasappelsap), soda en schuurmiddelen en vereist het speciaal onderhoud.&nbsp;<ref>Onderhoud van marmer: zie [https://www.flinders.nl/adviesmodule/onderhoud/marmer-reinigen-tips-tricks Marmer reinigen door Flinders]</ref> Dergelijk materiaal is niet geschikt voor een efficiënt huishouden. * Zie [[Huishouden/Voeding#Keukenuitrusting|Keukenuitrusting]] voor wat minimaal in een keuken nodig is. Zorg daarnaast voor: * Een efficiënte indeling: met ** de gootsteen bij voorkeur midden in het aanrecht, zodat aan beide kanten een werkblad is; ** benodigdheden voor het koken dichtbij het kooktoestel en het aangrenzende aanrecht, zoals pannen, kruiden, een la met keukenbestek, de keukenweegschaal, rijst, pasta, olijf- of zonnebloemolie, azijn en sauzen die tijdens het voedsel bereiden worden gebruikt (zoals ketjap, sambal en mosterd); ** genoeg ruimte op het werkblad voor keukenapparatuur die men vaak gebruikt, met voldoende geaarde stopcontacten. * Opbergruimte voor de keukenuitrusting, niet alleen kasten, maar ook haakjes en rekken. * Afwasbare muren. Tegels en gladde wanden zijn prima. * Vloeren die weinig onderhoud vergen en waarop spetters en gemors op de vloer gemakkelijk te verwijderen zijn. Gladde vloeren die bestand zijn tegen vocht en hitte, en bij voorkeur enigszins meeveren (zodat niet alles dat op de grond valt direct stuk is) zijn daarom ideaal. * Goede verlichting, met ook 's avonds licht op het werkblad, bijvoorbeeld aangebracht op daarboven hangende keukenkastjes. Bij voorkeur is de gootsteen en (een deel van) het aanrecht direct onder het keukenraam, zodat er daar overdag goed licht is (en er ook nog iets te kijken valt). * Goede ventilatie. Dat kan een open raam zijn of een afzuigkap. * Een donkere en koele plek voor aardappelen, uien en andere groenten die niet in de koelkast mogen (zie [[Huishouden/Voeding#Bewaren van voedsel|Bewaren van voedsel]]). * Een fruitschaal met altijd fruit voor het grijpen. * Een plek voor herbruikbare zakken, bijvoorbeeld van brood en groenten. * Een vaste plaats voor het noteren van boodschappen, voor spullen die op zijn, of bijna op zijn en aangeschaft moeten worden. Plaats de koelkast (en vriezer) dicht bij een geaard stopcontact zodat geen verlengsnoer nodig is. Zet ze bovendien op een koele plaats, niet vlak naast de kookplaat of fornuis. Zorg voor voldoende ruimte voor ventilatie aan de achterkant van de koelkast, zodat de warmte weg kan. Als er een aparte vriezer is, hoeft die niet per se in de keuken te staan, dat kan ook in een garage, schuurtje of kelder met een geaard stopcontact, mits het om een droge ruimte gaat. En ook een vriezer moet zijn warmte goed kunnen afvoeren, zet hem dus iets van de muur af. Een radio of ander apparaat waarmee men muziek of podcasts kan beluisteren kunnen aangenaam zijn tijdens het koken of de afwas. === Trap(pen) === Naar verdiepingen of kelder. * Zorg dat ze veilig zijn: geen gladde treden. * De wand ernaast kan als expositieruimte gebruikt worden, met foto's schilderijen, tekeningen, souvenirs en andere voorwerpen. === Slaapkamer === [[Bestand:Oplenova omara.JPG|thumb|Hangkast met roede en legplank]] Laat een slaapkamer rust uitstralen, met rustige kleuren en aankleding, en gordijnen die voldoende verduisteren. Houd het sober. Benodigdheden: * Bed of bedden, afhankelijk van het aantal bewoners dat gebruikmaakt van de slaapkamer, elk met een molton onderlaken om het matras te beschermen, hoeslakens, bovenlaken met dekens, of dekbed en dekbedovertrekken, hoofdkussen met kussenslopen. * Een of meer kledingkasten: met legplanken, lades en ten minste één met een roede om kleding uit te hangen. Het is handig om 's zomers de winterkleren te kunnen wegbergen, hoog in een legkast of op zolder, en 's winters de zomerkleren. * Linnenkast voor bijvoorbeeld handdoeken, washandjes, lakens, dekbedovertrekken, kussenslopen, reserve-dekens, -dekbedden en -kussens, voorraad toiletspullen (zoals zeep, tandpasta, tandenborstels en shampoo). Een linnenkast hoeft niet per se op een slaapkamer te staan, maar kan ook op de overloop staan als daar voldoende ruimte is, zodat alle bewoners er gemakkelijk bij kunnen. * Eén nachtkastje per persoon. * Bedlampje. * Eén stoel per persoon. * Klerenhangers. * Eén of meerdere haakjes voor een duster/peignoir/ochtendjas/badjas. Uiteraard is deze lijst naar believen uit te breiden. Maar een TV valt af te raden: die activeert de hersenen juist in plaats van ze in een slaaptoestand te brengen. Zorg op de slaapverdieping voor: * (ten minste) één lange spiegel waarin elke huisgenoot (ook de lange) zich van top tot teen kan zien; een spiegel kan desgewenst ook aan de binnenkant van een kast worden bevestigd. * Een werkkast voor het opbergen van de stofzuiger, eventueel strijkplank en mouwstrijkplank, veger, stoffer en blik, emmer, teiltje, en andere schoonmaakmiddelen, zodat je niet elke keer alles heen en weer hoeft te slepen. === Logeerkamer === In veel huizen zal geen aparte kamer voor logé's beschikbaar zijn. Mocht dat wel het geval zijn, dan is het prettig voor logé's om de beschikking te hebben over: * een bed met bedlampje * een tafel om de koffer uit te pakken * een hang- en legkast met enkele klerenhangers en een extra deken * een stoel * een nachtkastje * een prullebak. Als er geen logeerkamer is, overweeg dan een {{Wp|Uitklapbed|opklapbed}} op één van de andere kamers, of een {{Wp|Veldbed#Stretcher|stretcher}}, die ook als tuinmeubel dienst kan doen. === WC === Een wc of toilet moet vooral functioneel zijn: met reserve-wc-rollen (twee-laags en ongekleurd), een prullenbak, een fonteintje met zeep en een handdoekje, een toiletborstel in een houder en schoonmaakmiddel zoals een flacon WC-reiniger. Meer hoeft het niet te zijn. Wie wil kan nog decoraties en/of geurzakjes (met bijvoorbeeld lavendel erin) ophangen of tijdschriften neerleggen. Als u er toch iets bijzonders van wil maken: zie [https://indebuurt.nl/amersfoort/amersfoorters/meest-unieke-wcs-van-amersfoort~307494/ Unieke wc's van Amersfoort] voor inspiratie. === Badkamer === [[Bestand:Badkamer.jpg|thumb|Badkamer]] De basis zal aanwezig zijn: een bad en/of douche, wastafel met spiegel en een wastafel-planchet (plankje boven de wastafel) en vaak een wc met een wc-rol-houder. De rest verzorg je zelf. Benodigdheden: * Handdoekenrek of haakjes * Toiletartikelen zoals zeep, shampoo, tandenborstel (voor elk lid van de huishouding een eigen tandenborstel in een eigen kleur), tandpasta, tandenstokers en floss * Schoonmaakmiddelen * Prullenbak * Zo mogelijk een kast(je) met handdoeken, washandjes, een voorraad zeep, shampoo en andere toiletartikelen * Wasmanden voor vuile was; als die niet in de badkamer passen, zullen die in de buurt ervan een plaatsje moeten krijgen * Een antislip douchemat voorkomt uitglijden (wel na elke douchebeurt schoonspoelen en te drogen hangen) * Een personenweegschaal (facultatief). === Werkkamer === [[Bestand:Interieur slaapkamer op de tweede verdieping met dakkapel - Leiden - 20411134 - RCE.jpg|thumb|Voorbeeld van een werkkamer]] [[Bestand:Bergmannstrasse 4 Dornbirn Indoor 6.JPG|thumb|Voorbeeld van een secretaire]] Een kamer voor thuiswerken, studie, administratie, correspondentie, digitale foto's behandelen (waaronder selecteren, archiveren, doorsturen en eventueel uploaden op [[Handboek_Wikimedia_Commons|Commons]]), schrijven (bijvoorbeeld aan een Wikibook- of Wikipedia-artikel), rustig telefoneren, eventueel gamen en/of .... (vul zelf maar in). Zet het bureau bij het raam, zeker als daar een fraai uitzicht is. Zorg dat het raam links is als u rechtshandig bent en rechts als u linkshandig bent. Dan valt het licht mooi op het bureau als u aan het schrijven bent. Benodigdheden: * Bureau met lades. * Een goede bureaustoel, die lekker zit en een goede steun in de rug biedt. Bezuinig hier niet op. * Kasten en/of boekenplanken. * PC of laptop met toebehoren (zoals Wifi-ontvanger, koptelefoon/oortjes, microfoon, webcam, snoeren, batterij-oplader), printer. Een doos voor het opbergen van toebehoren die niet dagelijks nodig zijn. * Kantoorartikelen voor dagelijks gebruik (zoals een niet-machine, perforator, plakband, pennen en ander schrijfmateriaal) en een kleine voorraad daarvan, van punaises tot printerpapier. * Een bakje of mandje op A4-formaat voor papieren die afgehandeld moeten worden. * Desgewenst een prikbord met bijvoorbeeld een kalender. * Eventueel naslagwerken, studieboeken en tijdschriften. Als uw huis niet groot genoeg is om een aparte werkkamer te hebben, kan ook elders in huis een werkplek worden gecreëerd, bijvoorbeeld een hoekje in de woonkamer, slaapkamer of op zolder. In plaats van een echt bureau kan ook een {{Wp|Secretaire|secretaire}} of een uitklapbare plank in een wandkast als schrijfblad worden gebruikt. === Zolder === De indeling van en benodigdheden op een zolder zijn geheel afhankelijk van de functie(s) die een zolder heeft of krijgt. Vaak zal hij worden gebruikt als opslagruimte en dan zijn er veelal kasten en/of kisten nodig. === Wasruimte === Vaak is de wasmachine-aansluiting op zolder, waardoor het logisch is om daar te wassen, drogen, strijken en verstellen. Maar zo'n ruimte kan ook elders in huis komen, bijvoorbeeld in een daarvoor aangepaste slaapkamer of in de bijkeuken. Voorwaarden: * Goed te ventileren. * Met een wasmachine-aansluiting (d.w.z. een wasmachinekraan, afvoer en minimaal één geaard stopcontact, en een tweede als er ook een wasdroger en/of aparte centrifuge is). * Een wasdroger heeft naast een geaard stopcontact ook een afvoer nodig voor water, condens of waterdamp, afhankelijk van het type. * Een wasbak in de buurt is handig om je handen te kunnen wassen vóórdat je schone was uit de wasmachine of droger haalt, schone was ophangt of opvouwt, voor het weggieten van water uit uitgeknepen was, uit de wasdroger of uit de centrifuge, en voor een handwasje. * Gladde vloerbedekking. Benodigdheden: * Wasmanden, in ieder geval één voor de hete was (zoals ondergoed, lakens, handdoeken, theedoeken en vaatdoeken) en één voor de fijne en bonte was (zoals bovenkleding en gekleurde pannenlappen). * Wasmachine met eronder een lekbak voor het geval hij gaat lekken. Bij de aanschaf van een wasmachine: let op water- en energiegebruik. Dan is er nog de keuze: Bij een ''bovenlader'' hoeft men niet te bukken om was erin te doen en eruit te halen; bij een wasmachine met de klep van voren kan er een droger bovenop worden geplaatst, bedenk wat in uw situatie het handigste is. * Opbergruimte voor wasmiddelen, vlekkenverwijderaars, e.d. * Droogrek(ken) met knijpers; een droogmolen voor buiten (die in de schuur kan staan); en/of een wasdroger. * Een tafel om de was op te vouwen (of gebruik hiervoor de strijkplank). * Een strijkplank met strijkijzer, een plantenspuit om de te strijken spullen te bevochtigen, eventueel een mouwplankje; zorg dat het stopcontact rechts is als je rechtshandig bent en links als je linkshandig bent. * Een rek en/of kast om de te strijken, gestreken en te verstellen voorwerpen tijdelijk te bewaren. * Radio of ander toestel dat voor muziek of gesproken tekst kan zorgen als men in de wasruimte bezig is. Als in deze ruimte ook versteld wordt: * Naaidoos. * Naaitafel (kan wellicht dezelfde zijn als waarop de was wordt opgevouwen) en stoel. * Goed licht op de naaitafel. * Naaimachine. Een mooie plek voor de strijkplank is voor een raam, dan valt overdag goed licht op de plank en kan men tussendoor naar buiten kijken. Er moet wel een stopcontact in de buurt zijn. === Hobbyruimte === [[Bestand:Erasmus College Zoetermeer (34).jpg|thumb|250px|Werkbank met gereedschap]] Een hobbyruimte kan gerealiseerd worden in een slaapkamer, op zolder, in de schuur/garage of in een hoekje in de woonkamer, afhankelijk van de indeling en ruimte in het huis. De eisen die er aan gesteld worden, zullen afhankelijk zijn van het soort hobby. Meestal zijn nodig: * Veel licht. * Een wastafel in de buurt. * Stevige tafel of werkbank. * De mogelijkheid om gereedschap en materialen overzichtelijk op te bergen. * Goede ventilatie. === Garage/schuur === [[Bestand:Bicycle rack at TRI Translational Research Institute, Brisbane, Queensland.jpg|thumb|Rechtop geparkeerde fietsen]] De inrichting van een garage en/of schuur is afhankelijk van de functie die hij krijgt. Vaak worden er fietsen en andere voertuigen gestald, en ook tuinmeubelen, speelgoed voor in de tuin, en allerlei soorten gereedschap. Meestal zijn nodig: * Legplanken en/of een of meerdere open of gesloten kasten voor het opbergen van tuingereedschap en andere spullen voor in de tuin (waaronder tuinaarde, mest en bestrijdingsmiddelen), timmergereedschap, spijkers, schroeven en ander timmermansbenodigdheden, bloempotten, klusspullen en andere spullen waarvoor elders in het huis geen ruimte is. * [Soms] Een fietsrek; er bestaan ook ruimtebesparende systemen waarbij fietsen rechtop kunnen worden geplaatst. * [Soms] Een werkbank. NB Betonnen vloeren zonder enige vloerbedekking, zoals in schuren en garages, mogen niet gestofzuigd worden, maar moeten geveegd worden. Gewone stofzuigers kunnen geen fijnstof van betonnen vloeren aan. Als het om een grote ruimte gaat, is het verstandig eerst her en der wat water op de betonnen vloer te druppelen om verstuiving van stof bij het vegen te voorkomen. === Buitenruimte === '''Tuin:''' Zie het hoofdstuk [[Huishouden/Tuin|Tuin]]. '''Balkon:''' [[Bestand:Chiodi antipiccione.jpg|thumb|Duivenpinnen]] Een balkon is vooral roeien met de riemen die je hebt. Soms kun je waslijnen ophangen, een tafel(tje) en één of twee tuinstoelen neerzetten en één of enkele plantenbakken ophangen. En een balkon is handig om zelf de ramen te kunnen wassen. * In geval van duivenoverlast: verwijder water en voedsel, plaats duivenpinnen, strooi kaneel en/of peper, of schakel een professionele bestrijder in. == Een opgeruimd huis == Het ideaalbeeld: Een opgeruimd huis waar alles gemakkelijk is te vinden. Dat vergt vooral het aanleren van goede gewoontes en ijzeren discipline, van iedereen die in een huis woont. * Zorg voor genoeg opbergruimte, zoals kasten met een handige indeling, met lades, haken en brede legplanken, waarin alle ruimte goed wordt benut. Voor kleinbehuisden kan opbergruimte gecombineerd worden met andere soorten meubels, zoals opbergkisten en/of lades onder banken en/of tafels. Of maak planken boven een bureau of werktafel. En gebruik hangmandjes die je onder een plank kunt hangen. * Geef alle spullen een eigen plaats, zet spullen bij elkaar die bij elkaar horen, op een plek waar je ze nodig hebt: theedoeken in een keukenkastje en niet in de linnenkast, het goede servies in een kast bij de eettafel, de cd-collectie bij de cd-speler, wanten, sjaals en mutsen in de gangkast. Dan kun je ze altijd weer gemakkelijk terugvinden. ** Zet ook alle keukenspullen op een logische manier bij elkaar, bijvoorbeeld kruiden, specerijen en andere smaakmakers bij elkaar in de buurt van het fornuis, zodat je ze voor het grijpen hebt tijdens het koken. ** Ruim boekenkasten in zoals het voor jou handig is, sorteer ze bijvoorbeeld op genre (romans, studieboeken, fotoboeken, etc.), onderwerp (waar gaat het boek over), alfabetisch op titel of auteur, of op kleur. ** Zet geen losse spullen op het aanrecht of een bureau, maar direct op hun plaats in een keukenkastje of bureaulade. * Zet spullen die veel gebruikt worden gemakkelijk voor het grijpen, bijvoorbeeld op ooghoogte. Spullen die minder vaak worden gebruikt kunnen laag, hoog of achterin een kast worden gezet. * Zet spullen weer op hun eigen opbergplek direct nadat je ze gebruikt hebt. * Zet zo weinig mogelijk losse spullen in het zicht, zoals portretjes en snuisterijen. Je moet ze immers steeds weer afstoffen en je kunt je tijd wel beter besteden. Probeer het evenwicht te vinden tussen gezelligheid/sfeer en praktisch. * Gooi spullen weg zodra ze versleten zijn. * Doe spullen weg die niet meer gebruikt worden, zoals lege flacons en speelgoed zodra de kinderen er niet meer naar omkijken. * Bestem één doos of kist voor spullen die naar de kringloop kunnen en doe daar elke keer iets in dat weg kan. Zodra de doos vol is, breng je hem weg. * Wees kritisch op wat er het huis binnenkomt. Het lelijke vaasje dat je voor je verjaardag kreeg kan beter naar de kringloopwinkel of op [https://www.marktplaats.nl/ Marktplaats] worden gezet. Een zakje snoep dat in een opwelling is gekocht, maar niemand in huis lekker vindt: in de vuilnisbak. * Probeer verzamelwoede te voorkomen. Verzamelwoede kan geen kwaad in grote huizen waar weinig mensen wonen. Maar in de huidige tijd van woningnood, is het juist andersom en is er geen plek voor grote verzamelingen. * Bij wijze van uitlaatklep kan er één rommellade zijn: een plek waar alle kleine spulletjes belanden waarvan je niet direct weet wat je ermee moet, zoals elastiekjes, paperclips, losse potloden, oplaadsnoertjes, make-upmonstertjes. Als die la vol is, ruim je hem op.&nbsp;<ref>[https://www.demorgen.be/beter-leven/hoe-krijg-je-een-echt-opgeruimd-huis-8-tips~b56a88fa/ Hoe krijg je een echt opgeruimd huis]</ref> * Voor huishoudens waar het regelmatig de spuigaten uitloopt: stel de regel in dat telkens als er iets inkomt (bij verjaardagen bijvoorbeeld) dat er dan iets anders weer uit moet. Daarop kan geanticipeerd worden door al vóór een verjaardag met de jarige uit te zoeken wat weg kan. * Ruim elke dag rondslingerende spullen op. * Voer huishoudelijke taken consequent uit, vooral die waarbij het gauw een rommeltje wordt als het niet gebeurt: vuile vaat verzamelen en afwassen, keuken opruimen, vuilnis wegbrengen, wassen, strijken en verstellen. * Loop minstens 1x per jaar het huis door, kamer voor kamer, kast voor kast, plank voor plank. Verzamel alles dat stuk is, en wat niet meer wordt gebruikt en waarvoor je ook in de toekomst geen nut meer ziet. Dat hoeft niet allemaal op één dag; een kwartier of half uur per dag kan al genoeg zijn, en dan gaat het ook niet tegenstaan. Soms is het al fijn als één plank helemaal opgeruimd is. Laat vervolgens kapotte spullen repareren als dat nog de moeite waard is. Doe andere spullen weg (Marktplaats, weggeven, tweedehands winkel of de -juiste- vuilnisbak). Het kan helpen om foto's te maken van spullen die weggaan en er zo nog een herinnering aan te hebben. ** Vaak is het handig om op zolder te beginnen, daar staan in het algemeen de spullen die het minst worden gebruikt en waarvan een deel weg kan. Dat ruimt op en maakt ruimte voor spullen van andere verdiepingen die je zelden gebruikt maar waarvan je nog geen afscheid kunt nemen. Uiteindelijk wordt ruimte gecreëerd in kamers en kasten die het belangrijkste zijn. Meer inspiratie: * [https://www.gewoonopgeruimd.nl/inspiratie/manieren-huis-opgeruimd-houden-nooit-meer-rommelig-wordt/ Gewoon opgeruimd] * [https://leukegeit.nl/opruimen-voor-dummies-7-stappen/ Opruimen voor dummies] <gallery widths="180" heights="130"> Antikes Sofa Diwan 1880 furniert.jpg|Bank met laden eronder Tomado boekenrek.jpg|Boekenrek aan de muur Barbertje.jpg|Hangmand onder plank </gallery> == Overige suggesties == === Veiligheid === # '''Brand'''veiligheid: zie [https://www.brandweer.nl/onderwerpen/brandpreventie/ Tips van de brandweer] en [https://www.eigenhuis.nl/wonen/veilig-wonen/veiligheid-in-om-huis/brand Brand voorkomen door Eigen Huis]. ## Rookmelders zijn in Nederland verplicht op iedere verdieping in elke woning.&nbsp;<ref>https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/gezond-en-veilig-wonen/vraag-en-antwoord/hoeveel-rookmelders-moet-ik-in-mijn-huis-hebben</ref> # '''Inbraak'''beveiliging: zie [https://www.politie.nl/informatie/tips-om-woninginbraak-te-voorkomen.html Preventips van de politie] en [https://www.eigenhuis.nl/wonen/veilig-wonen/veiligheid-in-om-huis/inbraak-voorkomen Inbraakpreventie van Eigen Huis]. # Veilig '''aan de deur''': maak het kwaadwillenden moeilijker om met geweld via de voordeur naar binnen te komen als je thuis bent: [[Bestand:Door chain.JPG|thumb|Dievenketting]] ## Via een {{Wp|Spionnetje|spionnetje}}, een goed afsluitbaar luikje op ooghoogte in de deur, een {{Wp|Boerendeur|boerendeur}} (sluit wel de onderdeur goed af!) of via een naastgelegen (keuken)raam kun je ook zien wie er aanbelt en vragen wat men wil. Dan hoef je niet de (hele) deur open te doen als je niemand verwacht of het niet vertrouwt. ## Een deurketting/dievenketting vertraagt binnendringen door een kwaadwillende. ## Als er grof grind is waar mensen overheen moeten om bij de voor- en/of achterdeur te komen, hoor je altijd of er iemand aankomt. ## Als je overweegt een camera op te hangen: oriënteer je goed, let op de privacy van anderen (zie [https://www.autoriteitpersoonsgegevens.nl/themas/cameratoezicht/cameragebruik-in-en-om-het-huis Cameragebruik van AP]), en zorg voor een veilige internetverbinding (verander bijvoorbeeld het standaard wachtwoord zo snel mogelijk). # Veilig '''in huis''': ## Voorkom koolmonoxide-vergifiging, zie [https://www.eigenhuis.nl/wonen/veilig-wonen/veiligheid-in-om-huis/voorkom-koolmonoxidevergiftiging Voorkom Koolmonoxidevergiftiging door Eigen Huis]. ### Wettelijke verplichting in Nederland: Schakel altijd een gecertificeerd bedrijf in voor installatie, onderhoud en reparatie aan een cv-ketel, geiser, gashaard of gaskachel. Zelf eraan klussen is strafbaar. ### Als je op gas kookt: zet altijd een raam open en/of zet de afzuigkap aan. ## Voorkom legionellabesmetting, zie [https://www.eigenhuis.nl/wonen/veilig-wonen/veiligheid-in-om-huis/voorkom-legionella Voorkom legionella van Eigen Huis] en [https://www.rivm.nl/legionella/legionella-preventie Legionella-preventie van het RIVM]. ## Valpreventie: ### Maak losse snoeren netjes vast, zodat niemand erover kan struikelen. ### Tapijt op een trap voorkomt dat je uitglijdt en het dempt geluid (ook prettig voor de buren). ### Maak losse traproedes direct vast, dit voorkomt vallen op de trap als de traploper los ligt. ### Loop niet met pantoffels met gladde zolen op gladde vloeren. Let er bij het kopen van huisschoeisel op dat de zolen ruw zijn. ### Verwijder losse vloerkleden of leg er anti-slipmateriaal onder. ### Laat looppaden in huis vrij. [[Bestand:HEMA stopcontactbeveiligers, Oude Pekela (2019).jpg|thumb|115px|Stopcontact-beveiligers]] ### Zet zo weinig mogelijk losse spullen permanent op de vloer, zet bijzettafeltjes bijvoorbeeld aan de kant als ze niet in nodig zijn. ### Zorg ervoor dat er geen kleine spullen op de grond blijven liggen, bijvoorbeeld als er iets op de grond is gevallen of nadat de kinderen uitgespeeld zijn. ## Als er kleine kinderen in huis zijn: zorg voor kindveilige stopcontacten door stopcontactbeveiligers op stopcontacten te plaatsen, voor elk stopcontact waar kinderen bij kunnen. ## Voorkom scherpe hoeken en randen aan bijvoorbeeld kasten en tafels, hierdoor levert er tegen aan stoten meestal niet direct wonden op. ## Ongedierte buiten houden: zie [https://www.milieucentraal.nl/huis-en-tuin/ongediertebestrijding/tips-tegen-plagen-en-ongedierte/ Tips tegen ongedierte van Milieucentraal] En verder: gebruik vooral je gezond verstand en wees voorzichtig met vuur, gas, elektriciteit en elektrische apparaten. === Grote aankopen doen === Het gaat bijvoorbeeld om kasten en andere meubels, lampen, apparatuur, muziekinstrumenten en andere dure hobby-artikelen. * '''Oriëntatiefase''' ** Oriënteer je op wat er zoal te koop is en bedenk waaraan de aankoop moet voldoen, wat je precies wilt hebben: de specificaties. Zoals materiaal, brandbaarheid (natuurlijke materialen zijn in de regel minder brandbaar dan kunststoffen), kleur(en), maximum prijs, technische specificaties (van apparaten), energieverbruik en/of indeling (van een kast bijvoorbeeld). En let ook op assecoires: goedkope stofzuigers kunnen dure stofzuigerzakken vereisen, een goedkope printer dure inkt. Neem dat in de overwegingen mee. ** Meet de plek op waar de aankoop komt te staan en bepaal de maximum afmetingen van de aankoop. Zet die ook op de lijst met specificaties. * '''Winkelen''' ** Kies één of meer winkels uit, let daarbij ook op leveringsvoorwaarden, zoals de bezorgkosten, of tegelijkertijd met de bezorging eventuele oude spullen kunnen worden meegenomen, service en (extra) garantie. ** Ga daar op een rustig tijdstip naar toe. Neem de specificaties mee, en ook een {{Wp|Meetlint|meetlint}}, {{Wp|Duimstok|duimstok}} of {{Wp|Rolmaat|rolmaat}} en eventueel voorwerpen die in de nieuwe aankoop moeten passen. Neem voor het kopen van bijvoorbeeld een koelkast een bij u in huis veelgebruikte limonadefles, een leeg melkpak, een pakje margarine en andere veelgebruikte producten mee en kijk of en hoe ze erin passen. Is er niet teveel loze ruimte, is de koelkast en vooral de deur handig en flexibel ingedeeld (geen vast eierrek als je nauwelijks eieren gebruikt)? ** Zoek in de winkel naar producten die aan de specificaties voldoen. Vraag eventueel aan een verkoper of die kan helpen en vertel hem/haar de specificaties. Meet de beoogde aankoop op: is die niet te groot (of te klein)? Probeer potentiële aankopen uit: passen de meegebrachte voorwerpen in de beoogde koelkast, ga een tijdje zitten op een stoel of bank, doe uw schoenen uit en ga ook liggen op een bank of matras, hoe zwaar zijn meubels en andere voorwerpen (kun je ze zelf gemakkelijk verplaatsen?). Let ook op de kwaliteit: hoe stevig/gammel is de beoogde aankoop, is het voorwerp duurzaam gemaakt (d.w.z. voldoet het aan milieunormen), is een kast gemaakt van stevig hout, zijn onderdelen gelijmd of geschroefd, etc. ** Als je weet wat je wilt: sluit de '''koopovereenkomst'''. Misschien kun je nog onderhandelen, krijg je korting als je meerdere spullen tegelijk koopt. Spreek in ieder geval goed af wanneer de aankoop geleverd en geïnstalleerd wordt en waar die dan wordt neergezet: in de gang bij de voordeur of direct op de juiste plaats, ook als dat vier hoog is. Laat de afspraken schriftelijk vastleggen, waaronder de garantietermijn (zie ook [https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/bescherming-van-consumenten/vraag-en-antwoord/welke-garanties-heb-ik-op-een-product Wettelijke garanties voor consumenten (Rijksoverheid)]). Koop alleen extra garantie bij als dat lonend is, wat in het algemeen niet het geval is. En sluit in het algemeen geen (extra) verzekering af: vaak wordt de aankoop immers onderdeel van de inboedelverzekering en heb je geen extra verzekering nodig; sluit uiteraard wel een wettelijk verplichte verzekering af zoals voor een auto (voor een nieuwe auto kan het lonen om een all-risk verzekering af te sluiten). Lees voor het tekenen van de overeenkomst alles goed door, stel vragen als je iets niet begrijpt of als je iets raar vindt. * Bij de '''levering''': controleer of het juiste is geleverd, is wat je krijgt ook wat je hebt besteld, zoals merk en productnummer, ziet het er onbeschadigd uit. Wordt een apparaat correct geïnstalleerd, werkt het naar behoren? Als iets niet klopt: neem direct contact op met de leverancier. === Diversen === * Zorg voor een goed afgesloten {{Wp|Eerste hulp bij ongevallen#Verbandkoffer en verbandtas|EHBO-doos}} of EHBO-kastje op een goed bereikbare, centrale plaats, maar buiten het bereik van kinderen. Zorg ook voor basis-medicijnen zoals pijnstillers, keeltabletten en hoestdrank. Vul de voorraad regelmatig aan en beoordeel hem een maal per jaar op onbruikbaar geworden verbandmiddelen en verlopen datums van medicijnen (breng die naar de apotheek). Volg bij voorkeur een EHBO-cursus (voor één in de opstartfase: zie het Wikiboek [[EHBO]]). Meer informatie: {{Wp|Eerste hulp bij ongevallen|EHBO}} in Wikipedia. * Spiegels uit de zon hangen, van zonnestralen worden ze dof. [[Bestand:Rooster1.jpg|thumb|120px|Afvoerzeefje]] * Voorzie elk afvoerputje van een afvoerzeefje, van de gootsteen tot die in de badkamer. Dit voorkomt verstoppingen. * Leg op plaatsen waar veel wordt getelefoneerd een bloknoot of kladblok neer met een pen (aan een touwtje anders is hij steeds weer kwijt). * Leg of hang op een centrale plaats een telefoonboekje neer/op met belangrijke en veelgebruikte telefoonnummers, zoals van politie, huisarts, de internetprovider (voor als internet er uit ligt) en enkele andere belangrijke leveranciers, degene die een reservesleutel van het huis heeft, naaste familie en goede vrienden. * ''Boekenkasten'' kunnen het beste afgesloten zijn (bijvoorbeeld met glazen deurtjes) zodat de boeken niet stoffig worden. Dat scheelt weer schoonmaken. == Geraadpleegde bronnen == {{Sub}} qs6xb9leauzv35sedd1jlvpz5tefs6r 0 43651 427388 406557 2026-05-17T07:10:49Z Erik Baas 2193 lf 427388 wikitext text/x-wiki {{Index Huishouden}} Deze gids biedt suggesties voor methoden om vlekken te verwijderen. {| class="wikitable" style="border: 2px solid red; color: black; background-color:#ffe0e0; " | <span style="font-size: large;">'''Disclaimer'''</span> Deze gids is met zorg samengesteld, op basis van gezaghebbende bronnen en inzichten van de schrijvers. Maar de schrijvers zijn geen professionals op dit gebied. Daarom geldt een voorbehoud: * De schrijvers en de Wikimedia-organisatie zijn op geen enkele manier verantwoordelijk of aansprakelijk voor schade die is ontstaan door het toepassen van onderstaande suggesties. Lees labels en gebruiksaanwijzingen die behoren bij de materialen die worden schoongemaakt goed door en volg deze op. Raadpleeg bij twijfel de fabrikant of een professioneel schoonmaakbedrijf. |} '''Verzoek:''' Als iemand onverhoopt toch schade heeft ondervonden van een hier vermelde suggestie: laat het s.v.p. weten op de overleg-pagina, dan passen we het lemma aan of verwijderen het. {| class="wikitable" ; style="color: black; background-color:yellow;" |- | '''Dit is een lijst waaraan iedereen kan bijdragen!'''<br> Vermeld eerst het soort vlek en daarachter de oplossing. |} '''Aanwijzingen voor schrijvers:''' * Vermeld het ook als een middel schade kan veroorzaken aan bepaalde materialen, zoals soda aan aluminium. * Vermeld een bronverwijzing als een bron is gebruikt. == Algemeen == * Hoe sneller een vlek wordt behandeld, hoe gemakkelijker de vlek te verwijderen is. Wees er dus snel bij. * Begin eerst met het droogdeppen van natte vlekken of schoonkrabben van droge vlekken. * Probeer vervolgens of een vlek verdwijnt met '''afwasmiddel''', '''{{Wp|Groene zeep|groene zeep}}''', '''{{Wp|Ossengalzeep|ossengalzeep}}''' of een '''inweekmiddel''' zoals {{Wp|Biotex|Biotex Groen}}, voordat u met aggressievere schoonmaakmiddelen aan de slag gaat. Dit is zowel beter voor uw spullen als voor het milieu. '''Waarschuwingen'''<br> # Schoonmaakmiddelen buiten bereik van kinderen houden. Gebruik er een hoog hangende kast voor, waar ze niet bij kunnen, of monteer een slot op de kast met schoonmaakmiddelen. # Houdt u aan de gebruiksaanwijzing op de verpakkingen van schoonmaakmiddelen. # Meng schoonmaakmiddelen NIET, gebruik ze nooit door elkaar. Elk schoonmaakmiddel is chemisch, ook azijn en groene zeep. Dat betekent dat bij menging altijd een gevaarlijke reactie kan ontstaan, ook al zijn de middelen afzonderlijk veilig. # Laat schoonmaakmiddelen in hun oorspronkelijke verpakking (bus, flacon). Dan kan altijd weer de gebruiksaanwijzing worden gelezen. # Trek bij schoonmaakklussen huishoudhandschoenen aan als u iets anders dan afwasmiddel gebruikt. # Zet de ramen open als u werkt met gevaarlijke stoffen zoals ammonia en terpentine. Gebruik dan ook een mondkapje zodat u de gevaarlijke stoffen zo min mogelijk inademt. # Alleen inweken en wassen als het materiaal daartegen bestand is (zie het wasetiket op textiel). In ieder geval wol en zijde NIET weken. # Test een schoonmaakmiddel eerst op een onopvallend stukje van het schoon te maken voorwerp. # Begin met een lage dosering. Gebruik liever enkele keren een zwakke oplossing, dan in één keer een veel te sterke. # '''Azijn''' mag niet worden gebruikt voor ijzeren voorwerpen, zoals ijzeren potten, pannen en bestek en strijkijzers, en ook niet voor digitale schermen, monitoren, stenen tafelbladen en tegels, natuurstenen oppervlakten, hardhouten vloeren en het verwijderen van vlekken van natuurlijke oorsprong (ei, bloed, gras, urine, chocolade).&nbsp;<ref>https://www.welke.nl/artikel/2460-niet-schoonmaken-met-azijn</ref> # '''Groene zeep''': Gebruik huishoudhandschoenen, niet gebruiken voor het schoonmaken van huid (zoals handen of haar wassen), voor PVC en marmoleum/linoleum vloerbedekking en natuursteen (zoals marmer en graniet).&nbsp;<ref>[https://web.archive.org/web/20240529075405/https://poetsprins.nl/blog/groene-zeep/ Poetsprins]</ref> # '''Soda''' opgelost in kokend water is goed voor het verwijderen van vele soorten vlekken. ## Soda mag '''niet''' worden gebruikt op: aluminium, roestvrij staal (waarvan vele pannen en aanrechten zijn gemaakt), hout, natuursteen (marmer, graniet), delicate stoffen (zijde, linnen en wol).&nbsp;<ref>[https://www.handdoekentoiletpapier.nl/blog/10-dingen-die-u-eenvoudig-kunt-schoonmaken-met-soda Schoonmaken met soda]</ref> # '''Spiritus, alcohol, thinner en terpentine''' zijn brandbaar, alleen in een ruimte gebruiken die goed geventileerd wordt. # '''Wasbenzine''' is licht ontvlambaar, alleen buitenshuis gebruiken. Zie voor meer algemene waarschuwingen en tips: [https://www.tantekaat.be/algemene-gouden-vlekkentips/ Algemene gouden vlekkentips van Tante Kaat]. {{Alfabet met ankers}} ==A== ; Aluminium (pannen): Nooit soda gebruiken. Pan met water vullen en koken, daarna met pollepel of ander onscherp materiaal het vuil afkrabben ==B== ; Ballpointinkt: Spiritus (deppen met een schone doek), daarna behandelen met een sopje van huishoudzeep ; Bloed: IJskoud water, weken in een sopje van biologisch inweekmiddel ; Braaksel: Direct opruimen, niet laten indrogen, resten verwijderen met water. Kleding uitspoelen en wassen. Vlekken op andere plekken insmeren met zeep en afspoelen/afnemen met water. ; ==C== ; Chocolade: Weken in een sopje van biologisch inweekmiddel + wassen met zeepsop. Chocolade in vaste vorm eerste met terpentine behandelen, mits het te behandelen materiaal daar tegen bestand is. ; ==D== ; ==E== ; Ei: Afschrapen of opbetten + inweken met biologisch inweekmiddel + uitspoelen ; Emaille (bijvoorbeeld braadpannen): Aangebrande pannen uitkoken met water en soda of bakpoeder, daarna gewoon afwassen ==F== ; Fornuis met aankoeksel: Inweken met biologisch inweekmiddel ==G== ; ==H== ; ==I== ; ==J== ; Jodium: Spiritus (deppen met een doek of weken) ; ==K== ; Kaarsvet: :# Gestold kaarsvet breken en wegborstelen. Eventueel met een bot mesje of creditcard wegkrabben, pas op voor beschadigingen. :# Voor het vervolg: zie [https://www.123schoon.nl/Helpcentrum/Vlekkenhulp/Kaarsvet-verwijderen-p33436.html Kaarsvet verwijderen van 123schoon] met per materiaal een aanbevolen methode. ; Kauwgom: :# Hardmaken met ijsblokjes in een plastic zakje, met een hamer verkruimelen en wegvegen; resten verwijderen met wasbenzine. :# Zie [[Handige Harry/Kauwgom aan je schoen]] ; Koffie: :# Strooi zout op de nog natte vlek, 10 minuten laten intrekken, zout verwijderen en vervolgens wassen. :# Giet een flinke scheut bruiswater (koolzuurhoudend water) op de nog natte vlek en wrijf dat er goed in met een doek. Daarna wassen. :# Opgedroogde koffievlekken: behandelen met ossegalzeep of met witte natuurazijn (3 delen azijn, 1 deel water, nacht laten weken). Daarna wassen. :# Met vochtige doek opbetten, daarna inweken met biologisch inweekmiddel. Overgebleven vlek behandelen met spiritus. ==L== ; Limonade: Lauw water + inweken met biologisch inweekmiddel ==M== ; Melk: Inweken met biologisch inweekmiddel ; ==N== ; ==O== ; Ontlasting (ook van huisdieren): Inweken met biologisch inweekmiddel ; ==P== ; ==Q== ; ==R== ; Roestvrij staal (RVS; vaak pannen, bestek en aanrecht): Heet sop en/of vloeibaar schuurmiddel en goed naspoelen. Nooit bleekwater, scherpe scuurmiddelen (zoals een staalspons en schuurpoeder), azijn of zilverpoets gebruiken ==S== ; ==T== ; Transpiratie: Inweken met biologisch inweekmiddel ; ==U== ; ==V== ; Vet: Groene zeep ==W== ; Wijn (rode): Meteen witte wijn erop druppelen of direct (veel) zout erop strooien, laten intrekken en uitspoelen, daarna wassen ==X== ; ==Y== ; ==Z== ; == Meer tips voor het verwijderen van vlekken == * [https://www.tantekaat.be/category/vlekken/ Vlekkentips van "tante Kaat"] * [https://www.vooroma.nl/vlekkengids/vlekkengids.htm Vlekkengids van "Voor Oma"] * [https://www.123schoon.nl/Helpcentrum/Vlekkenhulp-p33021.html Vlekkenhulp van 123schoon] == Bronverwijzingen == * ''Huishouden op rolletjes'' / Lia Jongbloed-van Nuys. - Den Haag/Antwerpen: Nederlandse Boekenclub, zonder jaartal, 212 p. + ongenummerde foto-pagina's. Hoofdstuk 9 Vlekken verwijderen. ---- '''Referenties'''<br> {{Sub}} mfs4xz9mzv2cfie1lmu8xc80v3k4bxj 0 43659 427379 390912 2026-05-17T07:10:40Z Erik Baas 2193 lf 427379 wikitext text/x-wiki {{Index Huishouden}} [[Bestand:Overzicht linker zijgevel directeurswoning met serre - Stadskanaal - 20530634 - RCE.jpg|600px|Tuin met terras]]<br> '''Tuin met terras''' In een tuin kun je genieten van planten, buitenlucht en mooi weer. Voor de aanleg van een tuin, of verandering ervan: maak vantevoren een '''plattegrond''' en een plan, net als voor de [[Huishouden/Huisinrichting#Stap_4_Combineer_woonfuncties_en_ruimtes|inrichting van de woning]]. Bedenk welke functies de tuin gaat vervullen: bloeiende planten die insecten aantrekken (goed voor de bijenstand!), relaxen, lezen, een hangmat, buiten eten, barbecueën, speelplek voor de kinderen, was drogen (op een plek waar zon en wind vrij spel hebben), moestuin, vijver, feestjes geven (denk dan wel aan de buren en waarschuw ze vantevoren), een buitenkeuken? Meet de tuin op. Zorg dat de indeling en de meubels in verhouding zijn met de grootte van de tuin. Waar wil je schaduw, waar juist een zonnig gedeelte? Welk deel krijgt bestrating? NB Hoe minder tegels, hoe beter voor het milieu! Tips: * Hoeveel tijd wilt u besteden aan het onderhoud van uw tuin? Houd daarmee rekening als u de tuin inricht. Een moestuin is veel werk. Gras moet 's zomers regelmatig gemaaid en besproeid worden. Tussen tegels kan onkruid groeien, tegels kunnen begroeid raken met mos. In een plantentuin moet regelmatig onkruid gewied worden, struiken en bomen moeten jaarlijks gesnoeid worden om de groei binnen de perken te houden. * Is de afscheiding (omheining, heg, schutting) naar uw zin? Zo nee: overleg met de buren over uw wensen. Aanpassingen zullen met wederzijds goedvinden moeten gebeuren, de kosten worden gedeeld. Meer informatie: [https://www.juridischloket.nl/wonen-en-buren/buren/erfafscheiding/ Erfafscheiding van Juridisch Loket]. * Waar komen lage en waar hoge planten? Bloemenborders of verplaatsbare plantenbakken (die 's winters vorstvrij worden gezet)? Eenjarige of vaste planten? Zorg voor variatie, in bloeitijd (vroegbloeiers, zomerbloemen en laatbloeiers), in kleur en soort beplanting. Dat is niet alleen aantrekkelijker, maar ook ecologisch beter, want dat zorgt voor meer biodiversiteit. * Houd rekening met de stand van de zon. Zowel voor het soort planten dat je in de tuin wilt hebben (sommige planten staan graag in de zon, andere juist in de schaduw), als voor de plek(ken) waar je wilt kunnen zitten. * Zorg voor gemakkelijk verplaatsbare tuinmeubelen. Zet ze op een zonnige plaats in het voorjaar en najaar; in de zomer is een plek in de schaduw vaak fijner. [[Bestand:Yellow hose.jpg|thumb|Buitenkraan met tuinslang]] * Zorg voor een goede afwatering. * Een kraan in de tuin is in ieder geval handig voor besproeiing van planten, dat kan met een tuinslang, maar ook met een tuingieter. Tap hem wel elk jaar in het najaar af vóór er vorst komt. Of overweeg een regenton voor water om de tuin mee te sproeien. * Sproei alleen als dat echt nodig is, hooguit één maal per week, vroeg in de ochtend of na zonsondergang. Sproei liever iets langer dan vaker, uitgezonderd net geplante planten, anders worden plantenwortels lui, ze doen dan niet meer hun best om het water dieper uit de grond te halen. En sproei alleen als het van overheidswege niet veboden is, bijvoorbeeld tijdens drinkwaterschaarste. * Let op: ** Er gelden wettelijke regels voor het planten van (hoge) '''bomen en heggen'''. Zo moet een boom minimaal 2 meter en een heg op minimaal 0,5 meter van de erfgrens geplant worden. ** Ook voor het kappen van bomen kunnen regels gelden, vaak zal een kapvergunning bij de gemeente moeten worden aangevraagd. ** Voor het aanleggen van een '''moestuin''' is het verstandig eerst uit te zoeken of dat mag èn of de grond niet te vervuild is om dat te doen. ** Pas ook op met bamboe, bramen- en frambozenstruiken, die gaan gemakkelijk woekeren. * Ongewenste dieren in de tuin: ** ''Katten'': plant bodembedekkers en/of stekelige planten, strooi boomschors, cacaodoppen, houtsnippers of koffieprut op favoriete plaatsen van de kat(ten), plaats vogelpinnen bovenop de schutting of gaas met een hoek van 45°, span (kippen)gaas tussen alle gaten en spleten in de schutting, gebruik een plantespuit of waterpistool om ze weg te jagen. ** ''Mieren'': op ongewenste plaatsen (bij de buitendeur, op tuinmeubels): strooi daar gemalen kaneel; meer tips: zie [https://www.milieucentraal.nl/huis-en-tuin/ongediertebestrijding/mieren/ Mieren bestrijden door Milieu Centraal] ** ''Wespen'': leg een opengesneden ui of een schoteltje ammonia op de tuintafel; meer tips: [https://www.milieucentraal.nl/huis-en-tuin/ongediertebestrijding/wespen/ Wespen bestrijden door Milieu Centraal] ** Andere plagen bestrijden: [https://www.milieucentraal.nl/huis-en-tuin/ongediertebestrijding/tips-tegen-plagen-en-ongedierte/ Tips van Milieu Centraal] * Afhankelijk van de samenstelling van het huishouden en de mate waarin u visite wilt ontvangen, is een grote of kleinere tafel waaraan gegeten kan worden een basismeubel. Meer over tuinieren: [[Leer jezelf ecologisch tuinieren]] (Wikibooks), ook voor de verwerking van tuinafval tot [[Leer_jezelf_ecologisch_tuinieren/De_basis#Compost|compost]]. {{Sub}} cwq7ofl9yv4agaclzeihon6xhhnsahe 0 43660 427387 391762 2026-05-17T07:10:49Z Erik Baas 2193 lf 427387 wikitext text/x-wiki {{Index Huishouden}} <gallery mode="packed" widths=120px heights=120px> Renswoude Dorpsstraat 38 Linnenkast.jpg|Kleding Towel and small towel.jpg|Handdoeken Dishcloths woven in museum Het Leids Wevershuis 2.jpg|Keukentextiel La cama deshecha (2724466831).jpg|Beddengoed Folded napkin in a restaurant in Carlton Hotel, Singapore - 20121003.jpg|Tafellinnen - panoramio - akeren (9).jpg|Gordijnen </gallery> In dit hoofdstuk gaat het om het aanschaffen van textiel, opbergen, gebruik, onderhoud (wassen, strijken, verstellen) en afdanken ervan. Textiel in het huishouden is bijvoorbeeld kleding, beddengoed, handdoeken, washandjes, keukentextiel (zoals theedoeken, keukenhanddoeken, vaatdoeken en pannenlappen), tafellinnen (tafellakens, servetten) en gordijnen. Andere vormen van handwerken, zoals breien, haken en borduren, komen hier niet aan bod omdat die over hobby's gaan, en niet per se met huishouden te maken hebben. == Aanschaf == Let bij het kopen van textiel op het waslabel/-etiket: [[Bestand:Label with care symbols.JPG|thumb|Textiel-etiket]] * ''Materiaal'': Natuurlijke stoffen zoals wol, katoen en linnen ademen in het algemeen beter dan kunststoffen zoals acryl, polyester en polyamide. Ze doen ook beter wat ze moeten doen: koeler (katoen en linnen) in de zomer, warmer (wol) in de winter. Bovendien zijn ze afbreekbaar en vervuilen op die manier het milieu niet langdurig (bij de productie kunnen ze wel het milieu belasten, voor de productie van katoen bijvoorbeeld, is veel grond nodig, wat kan leiden tot ontbossing, en worden veel water, kunstmest, pesticiden en chemicaliën gebruikt, daarom is biologisch katoen beter). Katoen en linnen hebben wel het nadeel dat ze snel kreuken en kunnen krimpen in de was, zelfs als ze je op lage temperaturen wast; koop eventueel een maatje groter. Wol heeft als voordeel dat je producten ervan veel minder vaak hoeft te wassen dan die van andere materialen. * ''Reiniging'': Ben je bereid een product te kopen als het alleen met de hand gewassen mag worden of zelfs alleen chemisch gereinigd mag worden? Voor een wollen trui of gordijnen is dat wellicht niet zo'n bezwaar omdat die niet vaak gewassen hoeven te worden. Maar met een zijden bloes of andere stukken die je graag na elk gebruik wilt wassen, zal dat anders zijn. Overige aanbevelingen: * ''Sokken'': koop zoveel mogelijk dezelfde sokken, qua kleur, lengte en materiaal. Dat is handig bij het sorteren van sokken na een wasbeurt èn het voorkomt veel enkele sokken als de ander kwijt of versleten is. * [Voor echte vrekken :] Dit geldt ook voor ''panty's'': knip de pijp af van een panty waarin een ladder of haal zit, maar laat het broekje en de goede pijp intact. Draag hem tezamen met een soortgelijke panty (maar dan in spiegelbeeld) en je hebt weer een volledige panty. Voor de betekenis van de symbolen: * [[c:Wassymbolen|Wassymbolen]] * [https://www.modewijzer.com/advies/wassymbolen.pdf Wassymbolen van Modewijzer] (een compacter overzicht, maar auteursrechtelijk beschermd) == Opbergen == [[Bestand:Oplenova omara.JPG|thumb|Hangkast]] Zorg voor droge, schone kasten met voldoende planken, laden en roedes om alles op te bergen. Leg katoenen zakjes met (een mix van) lavendel, vlierbloesem, kamfer, boerenwormkruid of lievevrouwebedstro in kledingkasten om motten te voorkomen.&nbsp;<ref>https://www.milieucentraal.nl/huis-en-tuin/ongediertebestrijding/motten/</ref> * Bloezen, jasjes, jassen, jurken, rokken en nette broeken blijven het mooiste als ze hangen in een hangkast. * De rest van het textiel wordt zodanig opgevouwen dat ze in de kast past, het liefst met zo min mogelijk vouwen, omdat kleding op de vouw het gemakkelijkste slijt. Haal daarom ook altijd kragen van bijvoorbeeld bloezen en poloshirts en omgeslagen mouwen uit de vouw voordat ze de kast ingaan. Er bestaan talloze instructiefilmpjes voor het goed opvouwen van was, een goed startpunt is wellicht [https://www.youtube.com/channel/UCpjTrF7bXUNQXdmcVy2BzKA/videos ZIJ blog]. Of zoek anders met ''was opvouwen'' gevolgd door een Nederlandse term van een stuk wasgoed, of ''folding tutorial'' gevolgd door de Engelse term voor het kledingstuk of ander stuk textiel, bijvoorbeeld [https://www.youtube.com/watch?v=124L94hoBQg 6 ways to fold socks], die na afloop moeiteloos overgaat in andere filmpjes over was opvouwen. * Gekreukt textiel eerst strijken. * Wollen sokken en kousen: vóór het eerste gebruik met een zeer natte katoenen doek en een strijkijzer persen (zie bij [[Huishouden/Textiel#Strijken|Strijken]]). Dit voorkomt vervilting in de was. * Berg elk half jaar de kleren en beddengoed op die je het komend half jaar niet zult dragen: zomertextiel omstreeks oktober en wintertextiel omstreeks mei. Na dat half jaar haal je ze weer tevoorschijn en wissel je. Zo houd je overzicht en raakt de kledingkast niet overvol. Dat tijdelijk opbergen kan waar je maar plaats hebt: zoals op de bovenste planken van een kast of op zolder in een zak, doos of kast. Zorg er wel voor dat het textiel schoon is voordat het voor langere tijd wordt opgeborgen, vuil heeft een speciale aantrekkingskracht op motten. Strijken hoeft dan niet, dat kan beter gebeuren als het textiel weer tevoorschijn komt voor het andere seizoen. Wollen textiel (zoals dekens en truien) wordt verpakt in goed afsluitbare zakken, waar mottenlarven geen kans krijgen. == Gebruik == Wees voorzichtig in het gebruik van textiel. Gebruik bijvoorbeeld bij het open- en dichtdoen van gordijnen een trekstang of trektouw, zodat de stof niet hoeft te worden aangeraakt. Voorkom vlekken op kleding, door bijvoorbeeld een schort of een servet te gebruiken. Hang kleding 's avonds uit en berg haar de volgende dag op of stop ze in de wasmand. Was kleding zo min mogelijk, maar wel als ze stinkt of vervelend ruikt, en ondergoed vaker, verschoon onderbroeken in ieder geval elke dag. Lucht elke ochtend het bed, al is het maar door het dekbed of dekens en lakens goed terug te slaan en zo het matras lucht te geven. Uit hygiënisch oogpunt is het beter het bed niet op te maken, alleen recht te trekken, behalve na het verschonen van de lakens. == Onderhoud == Textiel blijft langer bruikbaar als het op de juiste manier gewassen en opgeborgen wordt. De levensduur kan nog worden verlengd door het op tijd te verstellen. === Schoonmaken van textiel === Was textiel niet vaker dan nodig is. Zo slijt het minder snel en blijven de kleuren helderder. '''Vlekken verwijderen'''<br> Als er alleen een vlek in een stuk textiel zit, hoeft het nog niet gewassen te worden, maar is het voldoende als de vlek wordt verwijderd. Hoe sneller een vlek wordt behandeld, hoe gemakkelijker de vlek te verwijderen is. Wees er dus snel bij. Zie [[Huishouden/Vlekkengids|Vlekkengids]] voor de behandeling per soort vlek. '''Wassen'''<br> ''Benodigdheden'': zie de paragraaf [[Huishouden/Huisinrichting#Wasruimte|Wasruimte]] in dit Wikibook.<br> Wassen lijkt gemakkelijk als je het nooit hebt gedaan: je gooit vuile was in de wasmachine en die komt er schoon weer uit. Maar er kan veel mis gaan. Daarom vóórdat je gaat wassen: * Sorteer de vuile was: ** Op wastemperatuur: Kijk op het wasetiket van elk stuk textiel hoe het behandeld moet worden. Veel huishoudtextiel (zoals handdoeken, vaatdoeken en lakens) en veel ondergoed (maar niet: bh's en kanten lingerie) mogen in de regel op 60° C gewassen worden, bovenkleding en tere lingerie mogen in de regel hooguit op 30° of 40° C gewassen worden. Sommige soorten textiel kunnen zelfs alleen met de hand gewassen worden of moeten naar de stomerij. ** Op kleur: maak stapels met wit en lichte kleuren, blauw met aanverwante kleuren (groen, bruin, paars), rood met aanverwante kleuren (oranje, roze), zwart en andere donkere andere kleuren; geel kan vaak bij lichte kleuren. Reden: als je iets roods tegelijk met de lichte was wast, komt de lichte was er roze uit. * Nieuwe, gekleurde kleding en ander gekleurd textiel dat niet eerder is gewassen: Week het eerst een nacht in koud water met een scheutje azijn. Zo geeft het geen kleur af en krimpt het niet.&nbsp;<ref>https://elektrozine.be/vermijd-deze-10-missers-bij-het-wassen-met-de-wasmachine/#:~:text=2Haal%20de%20zakken%20leeg,je%20machine%20en%20je%20kleren</ref>. * Haal zakken van kleding leeg. * Trek ritsen dicht, zodat ze zelf heel blijven èn ander wasgoed niet beschadigen. * Doe delicate was in een dichtgeknoopte kussensloop of speciaal wasnetje, dan is er minder kans op beschadiging. {| class="wikitable" |'''Wassymbolen''' |- | <gallery mode=packed heights=80px style="text-align:left"> File:Waschen.svg|Was-symbool File:Waschen 30.svg|Was <u><</u> 30°C File:Waschen 40.svg|Was <u><</u> 40°C File:Waschen 60.svg|Was <u><</u> 60°C File:Waschen 95.svg|Was <u><</u> 95°C File:Handwäsche.svg|Handwas File:Nicht waschen.svg|Niet wassen </gallery> |} [[Bestand:Waschen 30s.svg|thumb|110px|Enkele streep onder wastobbe]] Let op: * Een <u>enkele streep</u> onder de wastobbe betekent dat het anti-kreukprogramma moet worden gebruikt en dat er op een lager toerental gecentrifugeerd moet worden. * Een <u>dubbele streep</u> onder de wastobbe betekent dat het wolprogramma moet worden gebruikt en er niet gecentrifugeerd mag worden. * Als er <u>geen symbool met een wastobbe</u> staat, mag het stuk textiel niet thuis gewassen worden. Kijk dan in de [[c:Wassymbolen#Professioneel_reinigen|tabel]] of er wel een symbool in het waslabel staat voor het professioneel reinigen; zo ja, breng het naar de stomerij. Doe alleen vuile was bij elkaar in de wasmachine die zowel qua wastemperatuur als qua kleur in dezelfde groep valt. Was alleen met een bijna volle trommel, houdt een handbreedte ruimte. Dat is het meest efficiënt: Als hij helemaal vol is, heeft de was geen ruimte genoeg om schoon te worden, als hij minder beladen is, kun je beter vuile was sparen totdat je genoeg hebt, dat scheelt een extra keer wassen. Als je tussendoor iets nodig hebt, kun je het beter met de hand wassen. Voor fijne was (zoals wol, viscose en synthetische stoffen) mag de trommel maximaal voor de helft beladen zijn.<br> Was vooral op tijdstippen dat de elektriciteit goedkoop is: bij bezit van zonnepanelen is dat overdag als het licht is en nog meer als de zon schijnt, bij gebruik van daluren is dat 's nachts.<br> Vuile was die op 40° C gewassen mag worden, kan ook op 30° C gewassen worden. Dat geldt ook voor andere wastemperaturen: je mag textiel wel op een lagere, maar niet op een hogere temperatuur wassen dan staat aangegeven op het wasetiket.<br> Draai alleen een wasprogramma met voorwas als de was zeer vuil is, anders is alleen het hoofdprogramma voldoende. Dat scheelt water, elektriciteit en wasmiddel.<br> Gebruik ''wasmiddelen'' die passen bij de soort vuile was en het wasprogramma. Voor wol altijd een wolwasmiddel gebruiken. Voor tere was een fijnwasmiddel en voor gekleurde was een wasmiddel gebruiken dat voor kleur geschikt is. Voor witte, hete was kan dat ook worden gebruikt, maar men kan dan ook kiezen voor een speciaal wasmiddel met bleekmiddel erin, dat niet geschikt is voor gekleurd textiel en alleen boven de 60°C goed werkzaam is. Zie de [https://www.vanafhier.nl/duurzame-keuzes/wasmiddelgids Wasmiddelengids van ASN] voor milieuvriendelijke wasmiddelen.<br> Voeg wasmiddel toe volgens de voorschriften op de verpakking. Waspoeder kan op de was worden gegooid. Vloeibaar wasmiddel in de plastic bol, stop deze in de trommel bij de was. Door het wasmiddellaadje niet te gebruiken, kunnen er ook geen zeepresten achterblijven èn spoelt een deel van het wasmiddel ook niet onverrichter zake weg.<br> Doe de wasmachinetrommel en -klep dicht. Zet de wasmachinekraan open, kies het gewenste wasprogramma en de gewenste temperatuur en zet de wasmachine aan. Als de wasmachine is afgelopen, zet je de programmaknop weer in de beginstand en draai je de kraan weer uit. De was is nu meestal ook gecentrifugeerd. Als de wasmachine dat niet doet (bijvoorbeeld omdat het een oud model is), is er ook een centrifuge nodig om de was droog genoeg te slaan om hem te kunnen ophangen of in de droogtrommel te stoppen. Nu haal je de was uit de machine om te drogen. Maak daarna de rubberen afdichting goed droog, laat de deur openstaan zodat waterresten verdampen en maak het zeepbakje regelmatig schoon.&nbsp;<ref>https://www.milieucentraal.nl/energie-besparen/apparaten-in-huis/wasmachine/</ref> '''Was drogen'''<br> Al naargelang de symbolen in hun waslabels, kun je de was nu drogen. Het beste is om buiten de was te drogen, als het label aangeeft dat dat kan. Gekleurde was niet in de zon drogen. {| class="wikitable" |'''Op een natuurlijke manier drogen''' |- | <gallery mode=packed heights=90px style="text-align:left"> File:Trocknen.svg|Droog-symbool File:Trocknen (leine).svg|Drogen aan waslijn File:Trocknen (liegend).svg|Liggend drogen File:Trocknen (tropfnass).svg|Uitdruppelen, niet centrifugeren File:Trocknen (schatten).svg|In schaduw drogen File:Trocknen (leine im schatten).svg|Drogen aan waslijn in schaduw File:Trocknen (liegend im schatten).svg|Liggend drogen in schaduw File:Trocknen (tropfnass im schatten).svg|Uitdruppelen in schaduw </gallery> |} * "Liggend drogen" betekent dat het textiel niet mag worden opgehangen omdat het dan uitrekt of gaat lubberen. Je kunt het dan bovenop een wasrek leggen, eventueel met een handdoek eronder. Ook zelfgebreide kleding moet liggend drogen. * "Uitdruppelen" betekent dat je het wel mag ophangen, maar dat het niet mag worden gecentrifugeerd, kies dan een wasprogramma dat niet centrifugeert. Hang het textiel bijvoorbeeld op boven het bad of in de douche(cabine); als het om kleding gaat, kan dat op een klerenhanger. De overige natte was kan buiten in de tuin of op het balkon aan waslijnen, een droogmolen of een droogrek worden opgehangen, binnen aan wasrekken, en altijd met knijpers. Als de was binnen wordt gedroogd, moet de betreffende ruimte wel goed geventileerd worden, om schimmel te voorkomen. Was buiten of binnen drogen is de meest milieuvriendelijke manier om was te drogen èn het beste voor je portemonnee. {| class="wikitable" |'''Drogen in de droogtrommel''' |- | <gallery mode=packed heights=90px style="text-align:left"> File:Trommeltrocknen.svg|Droogrommel-symbool File:Trommeltrocknen 1.svg|Op lage temperatuur File:Trommeltrocknen 2.svg|Op normale temperatuur File:Nicht trommeltrocknen.svg|Niet in droog-trommel </gallery> |} Let op: niet alle textiel mag in de wasdroger worden gedroogd. Let daarbij op het wasetiket. In ieder geval wol, schuimrubber en schuimplastic mogen niet in de droger.<br> Hoe kreukgevoeliger het wasgoed is, hoe minder ervan tegelijk in de wasdroger mag en hoe lager de temperatuur moet zijn (en dus hoe langer de droogtijd).<br> Haal na afloop van het droogprogramma de was zo snel mogelijk uit de machine, dan kan het textiel gemakkelijker worden opgevouwen en kreukt het het minste. Haal dan ook gelijk het pluis uit de machine. '''Handwas'''<br> [[Bestand:Handwäsche.svg|thumb|110px|Handwas]] Sommige stukken textiel mogen alleen met de hand gewassen worden, dat staat dan in het waslabel. Als eerste maak je een sopje. Afhankelijk van de omvang van het te wassen textiel kan dat in een schone emmer of teil, schone wasbak of een bad. Het water mag niet te warm zijn, maximaal zo'n 30° C (lauwwarm). Het wasmiddel moet geschikt zijn voor de handwas en voor delicaat textiel. Gebruik er niet méér van dan op de verpakking staat aangegeven. Doe het te wassen textiel in het sop en kneed het textiel voorzichtig in het sop. Wrijf en wring zo min mogelijk om de stof niet te beschadigen. Spoel het textiel daarna goed uit in koud water. Gebruik telkens nieuw helder spoelwater totdat het sop helemaal verdwenen is. Daarna kun je het drogen, afhankelijk van het waslabel, zie hierboven. '''Meer informatie over wassen:''' * [https://web.archive.org/web/20240425065827/https://poetsprins.nl/wassen/wasvoorschriften/ Wasvoorschriften van de Poetsprins] voor een uitgebreide instructie over wassen, inclusief symbolen. '''Droge was opbergen'''<br> Als de was droog is, kun je die afhalen en opvouwen of op klerenhangers hangen, zie [[Huishouden/Textiel#Opbergen|Opbergen]] (eerder in dit hoofdstuk). === Strijken === Advies: strijk alleen gekreukt textiel waarmee je netjes voor de dag wilt komen, zoals bovenkleding voor je werk of andere ontmoetingen, tafellinnen, beddengoed voor de logeerkamer en gordijnen. Aan de andere kant: strijken bevordert ook de hygiëne, doordat bacteriën door de hitte gedood worden, bijvoorbeeld in zakdoeken, theedoeken, handdoeken en lakens. Maar als je die op 60° C hebt gewassen en er geen kwetsbare zieken in huis zijn, zal het zo'n vaart niet lopen. Strijken is uit hygiëne-oogpunt wel zinvol om textiel te steriliseren, wat bijvoorbeeld nodig is voor eerste hulp bij brandwonden. '''Benodigdheden'''<br> Een strijkplank met strijkijzer, eventueel een plantenspuit om het te strijken textiel te bevochtigen (niet nodig bij een stoomstrijkijzer), een mouwplankje en/of een rek om gestreken textiel te laten uitdampen voordat het wordt opgevouwen en opgeborgen. * De strijkplank moet in hoogte verstelbaar zijn, zodat zowel staand als zittend gestreken kan worden. Koop een strijkplank op maat, zodat hij ook voor lange en kleine huisgenoten hoog genoeg afgesteld kan worden. De bekleding van de plank moet veerkrachtig zijn, bijvoorbeeld met een molton of dunne schuimrubberen onderlaag, bedekt met een katoenen bovenlaag. Zorg dat het stopcontact rechts is als je rechtshandig bent en links als je linkshandig bent. Zorg ook dat er voldoende licht van voren op de strijkplank valt, zet de plank bijvoorbeeld overdag voor een raam. * Het strijkijzer mag een gewoon, simpel strijkijzer zijn of een stoomstrijkijzer. Bij een ''stroomstrijkijzer'' vul je het waterreservoir direct voor het strijken met gedestilleerd water (niet met leidingwater), kun je tijdens het strijken automatische stoomafgave instellen, maar moet je het reservoir na het strijken helemaal legen; de gaten waardoor de stoom gaat, kunnen dichtslibben met kalk. Bij een ''gewoon strijkijzer'' kun je voor het stomen een ''plantenspuit'' gebruiken. Zorg ook voor wat vertier, bijvoorbeeld een radio of een koptelefoon/oortjes met muziek of een podcast. '''Voorbereiding'''<br> Kijk op het ''waslabel'' in/op het textiel of en hoe warm een stuk textiel gestreken mag worden. Hoe meer bolletjes op het strijksymbool staan, hoe heter het stuk textiel gestreken mag worden. De bolletjes corresponderen met de keuzeschijf op je strijkijzer. Katoen en linnen mogen in de regel op de hoogste stand gestreken worden, wol op de middenstand en kunststoffen op de koudste stand. Badstof kun je beter niet strijken omdat dan de lusjes plat gemaakt worden.<br> {| class="wikitable" |'''Wassymbolen''' |- | <gallery mode=packed heights=75px style="text-align:left"> File:Bügeln.svg|Strijk-symbool File:Bügeln_1.svg|Strijken op één bol File:Bügeln_2.svg|Strijken op twee bollen File:Bügeln_3.svg|Strijken op drie bollen File:Nicht bügeln.svg|Niet strijken </gallery> |} Strijk eerst het textiel dat alleen op de koudste stand gestreken mag worden. En doe het textiel dat het heetst gestreken mag worden als laatste. '''Het strijken zelf'''<br> [[Bestand:Ironing dress (TESDA).webm|thumb|Strijken van een jurk (instructiefilmpje)]] [[Bestand:Sleeve board.jpg|thumb|Mouwplank]] * Strijken mag in de regel rechtstreeks op het textiel gebeuren. Voor gekleurde textiel en linnen is het aan te bevelen om die aan de verkeerde kant te strijken (bijvoorbeeld tafellakens aan de achterkant strijken en kleding binnenstebuiten keren). Ook borduurwerk mag alleen aan de verkeerde kant worden gestreken. Wees voorzichtig met fluweel; het beste kan men fluweel met de binnenkant over een heet strijkijzer bewegen (leg daarvoor het mouwstrijkplankje op zijn kant, bind het goed vast aan de strijkplank en hang het strijkijzer er omgekeerd in). * Leg een te strijken stuk textiel op de strijkplank. Strijk door met het strijkijzer over het textiel te bewegen. Als het deel op de strijkplank is gestreken, bijvoorbeeld een broekspijp, verleg dan het stuk textiel zodat een volgend deel gestreken kan worden, en zo door totdat het hele stuk is gestreken. Hang het dan netjes op een hangertje zodat het even kan uithangen, hang het uit, bijvoorbeeld op een rek, of vouw het op als het op een legplank wordt opgeborgen. Begin dan aan het volgende stuk textiel. * Voor kleding met kragen en/of mouwen: Strijk eerst de kraag (aan de binnenkant), dan de mouwen en tenslotte de overige delen. In de mouwen zit nu een scherpe vouw. Als je dat wilt voorkomen, kun je een mouwplank voor de mouwen gebruiken. * Een stuk textiel met een rij knopen draait men om, de knopen liggen nu direct op de strijkplank, leg er eventueel een molton doek onder zodat de knopen in het molton drukken, de stof is boven. Strijk nu lichtjes over de stof (druk niet te hard, want dat kan de knopen beschadigen). Een alternatief is om tussen elk van de knopen te strijken. * Katoenen en linnen textiel kunnen voor het strijken bevochtigd worden met een plantenspuit, dan gaan de kreukels er tijdens het strijken gemakkelijker uit. In plaats hiervan kan ook stoom uit een stoomstrijkijzer worden gebruikt. * ''Persen'': Sommige stukken textiel worden mooier gestreken met een natgemaakte katoenen doek op het te strijken stuk textiel. Leg een natte doek op het te strijken stuk textiel. Het strijkijzer wordt nu niet heen-en-weer bewogen, maar wordt telkens zo'n 2 seconden op (een stukje van) de natte doek geduwd, wordt opgetild naar het volgende stukje, net zolang totdat de doek bijna droog is. Daarna de doek opnieuw natmaken en het volgende deel van het te strijken stuk textiel zo bewerken. Het gaat bijvoorbeeld om wollen (of {{Wp|Laken (textiel)|lakense}}) kledingstukken of textiel waar de kreukels er moeilijk uit gaan. * Als er per ongeluk een valse vouw is ontstaan (een vouw die je niet wilt): bevochtig de valse vouw en strijk er over heen. '''Na het strijken'''<br> * Zet het strijkijzer op het rooster van de strijkplank om af te koelen en trek direct de stekker van het strijkijzer uit het stopcontact. * Berg het gestreken textiel zodanig op dat het zo min mogelijk kan kreuken. Zie [https://www.werkhoudingvvt.nl/huishoudelijke-verzorging/wasbehandeling/opvouwen-hoe-doe-ik-het-juist/ Opvouwen door VVT] voor instructies. * Als het strijkijzer geheel is afgekoeld, kan de strijkplank worden opgeborgen. '''Waarschuwingen'''&nbsp;<ref>Deze tips zijn mede ontleend aan [https://huishoudeninhokjes.dse.nl/uitleg/Strijken.htm Huishouden in hokjes]</ref>: * Om legionella te voorkomen moet het water in de plantenspuit regelmatig ververst worden, minimaal één keer per week of elke keer vóórdat je gaat strijken. * Als je textiel te warm probeert te strijken (op een hogere stand dan het waslabel aangeeft) of probeert te strijken, terwijl is aangegeven dat dat helemaal niet mag, dan kunnen er bruine plekken of gaten in het textiel komen. * Laat het strijkijzer nooit langer dan enkele seconden met de warme kant op het textiel staan, anders brandt er een bruine vlek in, of brandt er een gat in het textiel. Dit geldt ook voor de strijkplank zelf. * Trek na afloop altijd de stekker uit het stopcontact. * Laat NOOIT het strijkijzer staan zonder dat je er bij bent. * Let op dat kleine kinderen of huisdieren niet de strijkplank kunnen omgooien of aan het snoer kunnen trekken. '''Meer informatie'''<br> * Meer instructiefilmjes op [https://www.youtube.com/results?search_query=strijken YouTube]. === Verstellen === [[Bestand:Nähkasten.jpg|thumb|Naaidoos met basisuitrusting]] * '''Vaardigheden''': Zorg dat je handig bent met naald en draad en bij voorkeur ook met een naaimachine overweg kunt. Als je dat niet vanuit huis of school hebt meegekregen: zoek een cursus of een leermeester die je dat leert. Of zoek op YouTube naar instructiefilmpjes en probeer de handelingen ook zelf uit, net zolang totdat je het kunt. Je hoeft geen coupeuse of kleermaker te worden, kleding kopen loont in het algemeen meer dan zelf maken, maar zorg wel dat je de basisbeginselen beheerst, zoals een draad in een naald steken, knopen aanzetten (of verplaatsen), kleine gaatjes stoppen, rechttoe rechtaan naaien op een naaimachine, mouwen, broeken en rokken inkorten en een gerafeld randje aan een handdoek met een zigzagsteek verhelpen. Je hebt er een leven lang plezier van èn het scheelt geld omdat je langer met je spullen kunt doen of het niet aan een kleermaker hoeft te vragen. (Voor het vervangen van een rits of voering is een kleermaker overigens wel aan te bevelen, omdat dat ingewikkelder klussen zijn.) * Zorg ook voor een '''basisuitrusting''': een naaidoos met een setje verschillende naalden, veiligheidsspelden, kopspelden, vingerhoed, naaigaren in verschillende kleuren die passen bij je smaak, meetlint, tornmesje (vaak inbegrepen bij de uitrusting van een naaimachine) en een schaar. * Een naaimachine is handig voor grotere naaiklussen, maar kost wel minimaal honderd euro en vergt regelmatig onderhoud door een expert. Misschien is anders een tweedehands een optie. Weeg de kosten ervan af tegen het plezier en nut dat je ervan verwacht. == Afdanken == Als een stuk textiel niet meer voldoet, bijvoorbeeld versleten is, niet meer past (te klein/groot, hopeloos uit de mode is, of niet meer bij de rest van het interieur past) of om andere reden niet meer wordt gebruikt, dan wordt het tijd om het weg te doen. NB Was een stuk textiel altijd voordat je het wegdoet. * Als een stuk textiel nog goed is: ** Bedenk of je er zelf nog iets mee kunt. *** Een te korte broek of rok die verder nog goed past, kun je verstellen door er een strook van een bijpassende (of juist contrasterende) stof aan te naaien. Een broek met versleten knieën kan worden vermaakt tot een korte broek. Een te lange broek of rok kun je inkorten. Een bloes met lange mouwen waarvan de ellebogen gaten vertonen of waarvan de mouwen te kort zijn geworden: kort de mouwen in. *** Van de goede stukken van een handdoek kunnen keukenhanddoeken, gastendoekjes, washandjes of poetsdoeken worden gemaakt, van een theedoek of laken nog vaatdoeken resp. kussenslopen. *** Van een laken kan een lakenzak voor in een slaapzak worden gemaakt of een spandoek, of oude lakens kunnen worden gebruikt om spullen af te dekken bij stoffige klussen of schilderwerk. *** Kleding met bijvoorbeeld vlekken die er niet meer uitgaan, kun je bewaren als kluskleding. *** Kleding van volwassenen kan soms worden omgetoverd tot kleding voor kinderen, of gedoneerd worden aan de verkleeddoos van de kinderen. *** Grote gordijnen kunnen wellicht vernaaid worden tot gordijnen voor kleinere ramen. *** Oude vitrage is handig bij het afweren van muggen en andere insecten, bijvoorbeeld over een kinderwagen of voor een raam zonder hor. ** Van een oude ''deken'' kan een {{Wp|Poncho|poncho}} worden gemaakt: Knip van het goede gedeelte van de deken een lap van 1,5 x 1,5 meter. Knip in het midden een gat voor het hoofd. Werk alle randen netjes af met een bandje of trek draden uit voor een rand met franje. (NB Handig zijn met naald en draad en de naaimachine is hiervoor wel een vereiste.) Oude dekens zijn ook prima om achter de hand te hebben bij een inzamelingsactie voor het Rode Kruis en/of een rampgebied, of als u zelf plotseling gevraagd wordt slapers te herbergen. Zorg in alle gevallen dat de dekens schoon zijn. ** Vraag in je omgeving (familielid, vrienden, buren, kennissen) of iemand het nog wil hebben. Vooral baby-, peuter- en kleuterkleding kan gewild zijn. ** Verkoop het via tweede-hands websites of tweede-hands winkel. ** Breng het naar een kringloopcentrum. ** Als kleding echt niet meer bruikbaar is, alleen als vod: haal knopen, drukknopen, haken en ogen en ritsen eraf en bewaar die voor reparaties aan andere kleding. Doe het vod in de textielzak. * Anders: gooi het in de textielbak die vaak bij een winkelcentrum staat, of verzamel het in een zak die één of twee keer per jaar wordt opgehaald voor een goed doel. Aanwijzingen (wat wel/niet, hoe verpakt): zie [https://www.milieucentraal.nl/minder-afval/afval-scheiden/kleding-textiel-en-schoenen/ Inleveren van textiel door Milieu Centraal]. == Geraadpleegde bronnen == {{Sub}} a3wyrgr18j6npcui96nwnckbu0xvgyz 0 43664 427383 407546 2026-05-17T07:10:46Z Erik Baas 2193 lf 427383 wikitext text/x-wiki {{Index Huishouden}} [[Bestand:Shopping with grocery list.jpg|300px|Boodschappen doen met een boodschappenlijstje]]<br> <span style="font-size: small;">Economie is ook: van tevoren een boodschappenlijstje maken</span> Bij economie gaat het om de keuzes tussen oneindige behoeften en beperkt beschikbare middelen om die behoeften te bevredigen. Ook in een huishouden worden dergelijke keuzes gemaakt: welke behoeften en wensen worden wel en niet bevredigd, welke middelen worden daarvoor opgeofferd, wie maakt die keuzes, wie zorgt ervoor dat de gekozen behoeften inderdaad worden bevredigd? Bij behoeften kun je bijvoorbeeld denken aan onderdak, voeding, een schoon huis, kleding en uitgaan. Middelen zijn uiteraard geld, maar ook arbeid, inzet en tijd van de bewoners. In dit hoofdstuk worden suggesties gedaan om efficiënt met de beschikbare middelen om te gaan. (Ook in andere hoofdstukken worden daarvoor weliswaar tips gegeven, maar is het niet het hoofdonderwerp.) Een ''efficiënt huishouden'' kan worden gedefinieerd als: # een huishouden draaiende houden met zo weinig mogelijk middelen; of # met een bepaald aantal middelen zoveel mogelijk doelen (bevredigde behoeftes) in het huishouden bereiken. Hier zullen we beide definities gebruiken, net zoals het uitkomt. == Doelen en taken == De intentie om bepaalde behoeften te bevredigen, kan gelijk gesteld worden met 'het stellen van doelen'. In de rest van dit hoofdstuk gaat het over doelen stellen in plaats van over behoeften bevredigen. Iedereen kan zelf of samen met huisgenoten bepalen welke concrete doelen in het huishouden worden nagestreefd. In dit boek wordt ervan uitgegaan dat huishoudens hun doelen hebben gekozen, die worden in de rest van dit boek als een gegeven beschouwd. Daarbij worden wel veronderstellingen gemaakt: dat huishoudens kiezen voor gezond eten en op een verantwoorde manier met het milieu willen omgaan. Doelen kunnen zijn: het verschaffen van onderdak, voedsel, kleding en veiligheid, en zorgen voor een prettig leefklimaat voor alle bewoners van een huis. Dit zijn brede doelen, die kunnen worden onderverdeeld in bijvoorbeeld: het bevorderen van ieders gezondheid, goed eten, een schoon huis, voldoende kleding voor alle bewoners en voor alle jaargetijden (èn schoon en heel), zo min mogelijk zorgen hebben die gerelateerd zijn aan huishouden. Als er eenmaal keuzes zijn gemaakt, komt het aan op de uitvoering, ervoor zorgen dat de gekozen doelen worden bereikt. Maar daarvoor zullen de doelen eerst moeten worden vertaald in 'taken'. Het doel 'voeding verschaffen' kan worden vertaald naar taken als: boodschappen doen, voorraadbeheer, maaltijden bereiden, tafel dekken en verwante taken als afwassen en de keuken opruimen. Andere taken kunnen zijn: zorgen voor een prettig ingericht huis met voor iedereen een eigen plekje èn ruimtes om samen te eten en activiteiten te ondernemen, faciliteiten bieden voor voldoende lichaamsbeweging, schoonmaken, kleren kopen en onderhouden, goed financieel beleid voeren, gezamenlijke activiteiten ondernemen. De focus in dit hoofdstuk ligt op taken, de organisatie van die taken, efficiëntie en zuinig omgaan met geld en energie (zowel persoonlijke energie als brandstof). De preciezere invulling van de taken komt in de andere hoofdstukken aan bod, uitgezonderd financiën (die één van de onderdelen van dit hoofdstuk is). == Middelen == Om taken te kunnen uitvoeren, zijn middelen nodig. Bij middelen gaat het om: * ''Arbeid''; daarvoor zijn tijd en persoonlijke energie (fut) nodig; hoe energieker iemand is en hoe meer tijd iemand beschikbaar heeft, hoe meer werk hij/zij kan verzetten. * ''Grondstoffen/materialen'', zoals leidingwater, elektriciteit, gas, vers voedsel, planken om een schutting te timmeren. * ''Organisatie'': planning, wie doet wat, wanneer en hoe, maar ook huisregels en de handhaving ervan. * ''Gereedschappen'' (ruim gedefinieerd, ook de keukenuitrusting hoort daar bijvoorbeeld bij). Een investering als een wasmachine (gereedschap) betekent bijvoorbeeld dat er in de toekomst minder arbeid nodig is voor een huishoudelijke taak als wassen (je hoeft niet zelf alle vuile was met de hand te doen, wat tijd bespaart, of elke keer naar de wasserette te gaan, wat niet alleen tijd maar ook geld bespaart), maar het vergt wel een flinke hoeveelheid geld om een wasmachine te kunnen kopen èn je moet hem onderhouden. * ''Informatie'': met de juiste informatie kun je huishoudelijke taken beter of efficiënter uitvoeren; bijvoorbeeld schoonmaken: als je weet met welke schoonmaakmiddelen en/of schoonmaakmethode een schoonmaakklus een fluitje van een cent wordt, bespaar je tijd omdat je dat niet zelf hoeft uit te vinden. * ''Geld'', om alles te kunnen kopen wat je niet zelf kunt vervaardigen, maar wel nodig hebt om te leven. Middelen kunnen soms tegen elkaar worden uitgewisseld. Hoe meer geld iemand heeft, hoe meer uitbesteed kan worden om gebrek aan tijd en/of energie (fut) te compenseren. Iemand met veel energie en tijd kan gebrek aan geld compenseren door veel zelf in huis te doen. == Indeling == Dit hoofdstuk bevat de volgende onderdelen: * [[Huishouden/Organisatie|Organisatie]]: taken benoemen, zorg voor de benodigde middelen om taken te kunnen uitvoeren, het koppelen van taken aan mensen (taakverdeling) en tijden, en dus het maken van planningen * [[Huishouden/Financiën|Financiën]]: hoe verantwoord om te gaan met geld * [[Huishouden/Energiebesparing|Energiebesparing]]: hoe energiegebruik tot een minimum te beperken. {{Sub}} gm5hzwqsx1slba61bolju9954uqxnxu 0 43665 427384 419171 2026-05-17T07:10:46Z Erik Baas 2193 lf 427384 wikitext text/x-wiki {{Index Huishouden}} [[Bestand:Thomas Liddall Armitage - Washing Day.jpg|400px|Samenwerking (Washing Day van Thomas Liddall Armitage)]]<br> '''Samenwerking''' (''Washing Day'' van Thomas Liddall Armitage)<br> Om doelen te bereiken is ten minste enige mate van organisatie nodig: taken benoemen, taakverdeling, hoe en wanneer worden taken uitgevoerd, en dus een planning, het aloude: Wie, wat, hoe, wanneer. Het doel hier is een huishouden efficiënt te laten draaien. Vragen zijn hier: Wat is er nodig om een huishouden efficiënt te laten draaien? Welke middelen zijn er, hoe stem je beschikbare middelen, mensen en tijd zó op elkaar af dat de doelen worden bereikt? Dit zijn de vragen die hier worden behandeld. Hoe beter de onderlinge afstemming is, hoe minder ruzie er komt, hoe prettiger het leefklimaat is. == Doelen, taken en huishoudschema's == '''Doelen'''<br> Bedenk de doelen die uw huishouding vervult of gaat vervullen. Bespreek die met de andere huisgenoten (indien van toepassing). Maak er een lijstje van. Begin met een algemeen, breed doel. Daarin kan ook uw levensvisie tot uiting komen. Maak dit algemene doel concreet met deeldoelen. Voor voorbeelden: zie [[Huishouden/Economie#Doelen en taken|Economie]]. '''Taken'''<br> * Leid vervolgens hiervan taken af. Zorg ervoor dat alle deeldoelen daarbij aan bod komen. Hoe kunnen de doelen worden bereikt? Wat is daarvoor nodig? Welke activiteiten zorgen ervoor dat de doelen worden gehaald? Een van de taken is toezicht houden op de uitvoering van het huishoudschema. * Maak een lange lijst met alle huishoudtaken die in een jaar gedaan moeten worden. Splits een taak als de onderdelen ervan niet per se tegelijk uitgevoerd hoeven te worden, zoals de ramen aan de voorkant en aan de achterkant wassen. '''Taakverdeling '''<br> * Bepaal in welke mate leden van de huishouding kunnen worden ingezet voor taken, rekening houdend met werk, school, huiswerk, sport, clubs, muziekles en andere vaste activiteiten. Laat iedereen genoeg vrije tijd overhouden voor leuke dingen en lummelen. * De volgende stap is om van elke taak te bepalen hoe vaak die moet worden uitgevoerd: dagelijks, wekelijks, maandelijks, jaarlijks of misschien iets ertussin. Hoe vaak een klus gedaan wordt, hangt af van de samenstelling van het huishouden, normen en waarden, en de beschikbare tijd. Voor een huishouden van een alleenstaande zonder huisdieren, die full-time buitenshuis werkt zal bijvoorbeeld minder vaak gestofzuigd hoeven te worden dan in een gezin met jonge kinderen die op de vloer spelen, en/of met honden, katten of andere huisdieren. Ook uw normen en waarden spelen een rol: voor de één is het voldoende als de ramen een keer per half jaar worden gezeemd, een ander wil altijd schone ramen hebben en zal kiezen voor elke twee weken, of iets ertussenin. Soms zullen dan prioriteiten gesteld en keuzes gemaakt moeten worden tussen frequentie (mate van schoon-zijn/hygiëne) en mogelijkheden; als er geld voor is, kan het inschakelen van een schoonmaker een oplossing voor dit dilemma zijn. Probeer niet perfectionistisch in het huishouden te zijn als u leukere dingen weet om te doen. * Bespreek de taken met de andere huisgenoten die oud genoeg zijn om een deel van taken op zich te nemen. Kleine kinderen kunnen bijvoorbeeld leren om hun speelgoed steeds op te ruimen, kinderen vanaf een jaar of zes kunnen de tafel dekken en afruimen, en als ze iets ouder zijn helpen met afwassen, hun eigen kamer schoonhouden en hun eigen bed verschonen. * Geef eventueel fancy namen aan taken, zoals "hoofd afvalbeheer" voor degene die wekelijks de prullenbakken leegt, de vuilniszakken wegbrengt en/of de kliko aan de weg zet, de tuin veegt en verantwoordelijk is voor het schoonhouden van alle afvalbakken. * Maak ook afspraken voor het geval taken niet lukken, qua tijd, qua vaardigheden of als iemand ziek is of met schoolreis gaat. * Leer alle huisgenoten hun eigen rommel op te ruimen, de badkamer opgeruimd achter te laten, vuile was direct in de wasmand te gooien, vuile kopjes en glazen naar de keuken te brengen, afval direct in de prullenbak of (juiste) vuilnisbak te gooien, lege flessen, boeken, kranten, tijdschriften en mobiele telefoons elk op een vaste plaats te zetten/leggen, etc. * Voorbeelden van taken en hun frequentie: ** [https://www.huishoudeninhokjes.nl/ Huishouden in hokjes] en klik op "Huishouden uitleg" en vervolgens op "Plannen huishouden" ** [https://www.francescakookt.nl/huishoudschema-van-een-huishoudkluns/ Huishoudschema van Francescakookt.nl] ** [https://leukegeit.nl/huishoudschema/ Huishoudschema van Leukegeit.nl] ** Als je verder op internet zoekt, vind je ook digitale huishoudschema's en apps om het je gemakkelijker te maken, al of niet tegen betaling. * Alternatieven voor een taakverdeling: Al naar gelang de financiële armslag en naarmate u leukere dingen weet te doen: besteed onderdelen uit, aan machines (vaatwasser, naaimachine), dienstverleners (schoonmaker/huishoudster, ramenlapper, strijkservices, kleermaker (voor verstelwerk), klusjesman, tuinman (m/v), persoonlijk assistent, boodschappenbezorger, afhaal- of bezorgmaaltijden) en abonnementen. Let op: ook delegeren kost tijd en inspanning: dienstverlener(s) naar uw zin vinden, contracten afsluiten, instructies geven, controleren of het werk naar uw zin wordt gedaan, goede band opbouwen en houden met de leverancier/dienstverlener, waaronder vertrouwen hebben in de kennis en vaardigheden omtrent de klussen. Machines hebben onderhoud nodig. '''Planningen en huishoudschema's'''<br> Vervolgens worden alle taken, de taakverdeling en de uitvoerenden in schema's geplaatst. Het moet voor alle betrokkenen duidelijk zijn wie wat doet en wanneer.<br> * Groepeer de taken per periode (dagelijks, wekelijks, etc.) in overzichten (tabellen). De taken komen per periode onder elkaar te staan, achter elke taak komen de namen te staan. Dus er komt een tabel per dag, per week, per maand en per jaar (en eventueel per twee maanden, drie maanden en halfjaar, het gaat erom waar u voor gekozen heeft). Achter de taken en namen komen lege vakjes waarin steeds de datum kan worden vermeld waarop een taak is afgerond. Leg deze schema's op een centrale plek met een pen erbij.<br> Je kunt de taken digitaal bijhouden (bijvoorbeeld via een app) of op papier printen/kopiëren (al dan niet handgeschreven of met behulp van Word- of Excel-tabellen of equivalenten daarvan). '''Voorbeeld weekschema:'''<br> [[Bestand:Weekschema huishoudtaken.png|800px|Voorbeeld weekschema]]<br> === Dagelijkse en wekelijkse planningen === Ten slotte is het handig om overzichten/samenvattingen per uitvoerende te hebben, zodat iedereen weet wat er van hem/haar verwacht wordt. Dat is om te beginnen per persoon een lange lijst met taken, met onderverdelingen naar periodes (dagelijks, wekelijks, etc.). Sommige mensen zullen daar genoeg aan hebben. Voor anderen is het overzichtelijker om voor elke week een samenvatting te hebben. Op zo'n persoonlijke weekplanning komen ook een kwart van de maandtaken voor die persoon voor die maand te staan en 1/52e van zijn/haar jaartaken. De '''dagelijkse''' planning is afhankelijk van de bezigheden die voor die dag gepland staan. Iemand die hele dagen buitenshuis werkt zal al blij zijn als de maaltijden goed verzorgd zijn en de keuken 's avonds opgeruimd is. Op dagen dat men meer thuis is, kan men ook meer in huis doen. Een planning voor een thuisdag kan er qua huishouden als volgt uitzien: * Bed(den) afhalen, kamers luchten (NB met de verwarming in die kamers uit!). Maak de wasbak snel schoon (later in de week krijgt hij een grote poetsbeurt) en haal een vaatdoek over de wc-brillen. * Was in de wasmachine doen (als er genoeg vuile was is; in een druk gezin zal er dagelijks gewassen worden, in een eenpersoonshuishouden hooguit enkele keren per week) en laten draaien. * Ontbijt klaarmaken, lunchpakket(ten) maken (indien van toepassing) en na afloop de ontbijtboel opruimen. * Misschien boodschappen doen, een of meer huishoudklussen uit de weekplanning doen, de was uit de wasmachine halen en laten drogen. * Lunch klaarmaken en na afloop weer opruimen. * Een of meer klussen uit de weekplanning doen, en de was afhalen (of uit de droger halen) en opbergen. * Warme maaltijd verzorgen en na afloop weer opruimen. Haal een (natte/vochtige) vaatdoek over het aanrecht en fornuis (het is overigens niet verboden om dat meerdere keren per dag te doen). * Elke dag ten minste eenmaal afwassen of de vuile vaat in de afwasmachine zetten, die laten draaien als hij vol is, de vaat opbergen als die gewassen en gedroogd is. * Plan op een thuisdag ook altijd enkele persoonlijke/leuke activiteiten, zoals rusttijden (elke keer als u er aan toe bent maar minimaal een kwartier per dagdeel en een lunchpauze van ten minste een half uur, kopje koffie of thee, even op de bank met uw favoriete tijdschrift en schaam u ook niet voor een middagdutje), sporten, buitenrecreatie (wandelen, fietsen, met de kinderen buiten spelen), hobby's, naar de bibliotheek, in de tuin luieren, samen spelletjes doen. * Plan gerichte tijden in waarop u met uw mobiele telefoon aan de slag bent, zodat u niet de hele dag door de neiging hebt om er op te kijken. Voor sommigen werkt het goed om een bepaald ritme, een dagelijkse routine te krijgen, bijvoorbeeld elke avond de afwasmachine of de wasmachine aanzetten en de volgende morgen die weer uitruimen.<br> Ook kan het goed werken om dagelijks op een vast tijdstip (bijvoorbeeld een half uurtje na het avondeten) met elkaar de taken uit te voeren en er iets gezamenlijks van te maken. De '''wekelijkse''' planning bevat taken die elke week gedaan moeten worden, een kwart deel van de maandelijkse taken en 1/52e van de jaartaken. Op een wekelijkse planning staan ook: * Maak (gezamenlijk) een weekmenu, zie [[Huishouden/Voeding#Weekmenu|Weekmenu]] in dit Wikibook, en maak aan de hand daarvan een boodschappenlijst zoals daar is aangegeven. * Plan één of twee dagen waarop de boodschappen worden gedaan. Houd daarbij rekening met marktdagen en openingstijden van winkels. Ga vroeg, dan is het rustiger in winkels, heeft men de meeste keus in versproducten en kan men op zijn gemak winkelen, zonder lange rijen bij de kassa's. === Als het niet lukt === Als het tijdelijk of permanent niet lukt om planningen en schema's binnen de tijd uit te voeren: # Als kinderen niet willen meehelpen:&nbsp;<ref>Tips overgenomen uit: Opgevoed : Hoe zorgen we ervoor dat onze kinderen meehelpen in het huishouden? / Annemiek Leclaire, Bas Levering (pedagoog) en Marga Akkerman (jeugd- en kinderpsycholoog). - In: [https://www.nrc.nl/nieuws/2026/01/26/hoe-zorgen-we-ervoor-dat-onze-kinderen-meehelpen-in-het-huishouden-a4918645 ''NRC'', 27 januari 2026, p. C7] en daarna aangepast. En lees anders het boek [https://www.awbruna.nl/boek/non-fictie/michaeleen-doucleff/jagen-verzamelen-opvoeden/#inhoud Jagen, verzamelen, opvoeden / Michaeleen Doucleff. - Lev (uitgever), 2021.] - {{ISBN|9789400513167}}</ref> ## Begin vroeg: jonge kinderen willen graag meehelpen. ## Laat ze dagelijks/wekelijks zelf kiezen wat ze wèl willen doen. Laat ze die klussen zelf noteren op een lijst. ## Ga wekelijks één dagdeel gezamenlijk aan de slag, zodat ze niet het gevoel hebben alleen te werken. Onderbreek dan met aangename pauzes en stel een beloning in het vooruitzicht als de klussen zijn geklaard. Complimenteer ze dan ook. ## Aan het einde van een dag heeft niemand zin om direct corveedienst te doen. Zorg daarom eerst voor iets prettigs, zoals een borrelplank met limonade, om weer even op te laden. Ga daarna gezamenlijk aan de slag met eten koken, tafel dekken en eventuele dagelijkse schoonmaakklussen. # Stel prioriteiten. Doe wat hoge prioriteit heeft en schuif andere taken door naar later. # Stel uw normen en ambities naar beneden bij: verlaag de frequentie van taken die minder vaak uitgevoerd kunnen worden en/of voer ze minder goed uit (een zesje is soms ook genoeg). # Schakel hulp in, bijvoorbeeld van huisgenoten, of van betaalde schoonmakers (als u zich dat kunt veroorloven). # Overweeg een cursus of doe-boek over {{Wp|Tijdmanagement|Time management}}. == Evaluatie == Evalueer eenmaal per jaar: hoe ging het, zijn de doelen gehaald, welke niet en waar lag dat aan, zijn de doelen zelf nog OK of moeten ze worden aangepast, passen de taken nog bij de doelen, welke taken kunnen vervallen, welke moeten erbij komen of worden aangepast (qua inhoud, frequentie, manier van uitvoering en personen die ze uitvoeren = taakroulatie), hoe ging de uitvoering van de taken (wat ging er goed en wat kan beter), kunnen we aanstaand jaar rekenen op dezelfde mensen (zijn kleine kinderen inmiddels zo groot geworden dat ze kunnen meedraaien, gaat er iemand het huis uit), moet de verdeling van de taken worden aangepast (meer/andere taken, minder taken in een eindexamenjaar, wat na het eindexamen kan worden gecompenseerd als er een lange zomervakantie aanbreekt), moet het schema worden aangepast? Een goed tijdstip voor zo'n evaluatie is in de zomervakantie, op een dag dat alle leden van de huishouding thuis zijn en er een relaxte sfeer heerst, maar niet vlak voor het einde van de schoolvakantie. Na de zomervakantie breekt er voor kinderen een nieuw (school)jaar aan, en zo kunnen ze alvast wennen aan een nieuwe planning en eventueel op hun gemak worden ingewijd in nieuwe taken (dat kan door een van de ouders of een ouder broertje of zusje die het afgelopen jaar die taak heeft uitgevoerd). Kondig een evaluatie van tevoren aan zodat alle gespreksdeelnemers er goed over kunnen nadenken en hun wensen kunnen formuleren. Door kinderen op een vanzelfsprekende manier mee te laten draaien in een huishouden, leren ze zelf de fijne kneepjes van het vak, kunnen de ouders worden ontlast en kan het hen een gevoel geven iets samen te doen, deel van het gezin uit te maken en nodig te zijn. Ook wordt hun sociale ontwikkeling gestimuleerd en leren ze zich aan afspraken te houden. Trap niet in de val dat ze voor elk karweitje moeten worden gecompenseerd/betaald. Ze wonen in een fijn huis, hebben een eigen kamer/plekje, worden gevoed, krijgen kleren (of kleedgeld), mogen mee op vakantie, krijgen zakgeld, etc. Meehelpen in een huishouden hoort er gewoon bij, ook als vriendjes/vriendinnetjes dat niet hoeven te doen. Zeker als beide ouders werken, zal er financieel ook iets meer kunnen, waarvan de kinderen meeprofiteren. Daar moet van hun kant ook iets tegenover staan. U kunt natuurlijk wel van de evaluatie-bijeenkomst iets feestelijks maken, met taart of iets anders lekkers, daarna uit eten gaan of een bonus bij het zakgeld, wat u passend vindt voor de inzet die ze het afgelopen jaar getoond hebben. == Bronnen en referenties == {{Sub}} dvfa4g0cng90gkn8s6wjxkwi08fv247 0 43669 427382 417919 2026-05-17T07:10:45Z Erik Baas 2193 lf 427382 wikitext text/x-wiki {{Index Huishouden}} [[Bestand:Czech Wallet.jpg|400px|Czech Wallet]]<br> In veel huishoudens zullen er (veel) meer wensen zijn dan er geld is. Er zullen keuzes gemaakt moeten worden. Een belangrijk aspect van huishouden is daarom verantwoord omgaan met geld: wat koop je wel en wat niet, welke wensen gaan in de ijskast of worden juist wel vervuld. Om verantwoord met geld te kunnen omgaan, is er een financiële administratie nodig (meten is immers weten), moeten budgetten worden opgesteld, kosten en baten in evenwicht gehouden en gespaard worden. '''Een woord vooraf'''<br> Hier worden géén adviezen verstrekt over fondsen om in te beleggen, welke banken betrouwbaar genoeg zijn om je spaargeld aan toe te vertrouwen en andere risicovolle financiële zaken. Hiervoor kunt u het beste zelf enige research doen (vertrouw niet al te veel op influencers!) en/of bespreken met een betrouwbare financieel adviseur (zie [https://www.nibud.nl/onderwerpen/pensioen/financieel-adviseur/ NIBUD] en [https://www.afm.nl/nl-nl/consumenten/themas/financieel-advies/adviestraject ''Adviestraject'' door AFM] voor enkele aanwijzingen daarvoor). Wel worden hier enkele waarschuwingen vermeld voor financiële producten waarmee het voor veel mensen slecht is afgelopen. NB De meeste regels die hier zijn vermeld, gelden alleen voor Nederland. Voor België, Suriname en de andere landen binnen het Koninkrijk der Nederlanden kunnen andere wetten en regels gelden. == Administratie == '''Meten is weten'''. Om de financiën van een huishouden goed te kunnen beheren is het nodig om precies te weten: * Hoeveel er is uitgegeven in een periode (bijvoorbeeld maand of jaar). * Waaraan het geld precies is uitgegeven. * Welke inkomsten er zijn. Daarvoor wordt een administratie ingericht. Voor een administratie zijn de volgende hulpmiddelen nodig: * Een bureau met lades en een goed zittende stoel. Daarnaast een of meer kasten voor het opbergen van rekeningen, bankafschriften en andere financiële zaken. * ''Opbergsysteem'': Documenten kunnen worden opgeborgen in ordners, multomappen met tabbladen en/of hangmappen in een bureaulade. Bedenk een systeem waardoor je snel een document kunt terugvinden. Dat kan alfabetisch op naam van de leverancier zijn, maar ook op onderwerp of datum, of een combinatie (eerst op onderwerp, daarbinnen alfabetisch en op datum). Wie vooral een digitale administratie heeft, heeft ook "mappen" nodig voor het bewaren van documenten, maar dan digitale, bij voorkeur op de eigen pc of laptop, met regelmatig back-ups. Voor particulieren wordt aanbevolen om de administratie voor de belastingdienst minimaal 5 jaar te bewaren, voor bedrijven gelden langere termijnen, zie [https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/inkomstenbelasting/vraag-en-antwoord/hoe-lang-moet-ik-mijn-financiele-administratie-bewaren Hoe lang administratie bewaren]. Bewaar salarisstroken langer, bijvoorbeeld voor het geval er later gedoe komt over pensioenaanspraken. Print salarisstroken elke maand uit (op papier of digitaal) en bewaar ze in uw eigen administratie, want als u uit dienst gaat, heeft u er misschien geen toegang meer toe. Bewaar echt belangrijke documenten bij voorkeur in een brandvrije kluis, maak er kopieën van en houd die onder handbereik. Bijvoorbeeld diploma's, verzekeringspapieren, koopakte van het huis of het huurcontract, een setje foto's van uw dierbaren en/of fotonegatieven, backups van de computer. * Kantoorartikelen, waaronder een rekenmachine (al dan niet digitaal), {{Wp|Nietapparaat|nietmachine}} en een {{Wp|Perforator|perforator}}. * Een "systeem", op papier of digitaal, waarmee de administratie gevoerd wordt. Dit wordt hieronder besproken. === Huishoudboek === [[Bestand:Kasboek van Anna Bernardine Baelde-Delprat, objectnr 36013(2).JPG|thumb|350px|Voorbeeld van een kasboek met kolommen voor datums, omschrijving en bedragen]] In een huishoudboek worden alle uitgaven en inkomsten bijgehouden. Hierdoor weet u waar het geld naartoe is gegaan. Per onderwerp zijn er steeds drie kolommen: voor datums, omschrijvingen en bedragen. Voor elk onderwerp wordt een categorie gemaakt, bijvoorbeeld: Inkomsten (salaris, winst, uitkeringen, toeslagen, ontvangen rente), Huisvesting (hypotheek/huur, energie, water, gemeentebelastingen, huishoudelijke artikelen, tuin), Voeding, Verzekeringen, Gezondheid (incl. eigen bijdrage, apotheek, tandarts), Kleding, Rijksbelastingen (inkomstenbelasting, vermogensbelasting), Kantoorartikelen (incl. kosten voor PC en printer), Telefoon, internet en TV, Contributies, Vervoer/Reizen, Cadeaus, Uitjes & uitgaan, Correspondentie, Hobby's, Vakanties, Aflossingen, Grote uitgaven (incidentele uitgaven zoals aan nieuwe meubels, huishoudelijke apparaten, TV), Bankzaken (bankkosten, betaalde rente excl. hypotheek), Zakgeld kinderen en Onvoorziene uitgaven. Bepaal zelf welke categorieën voor u van belang zijn, waaraan binnen jullie huishouden geld wordt besteed. Wellicht kunnen enkele onderwerpen worden samengevoegd zodat er minder categorieën ontstaan. Als u met meerdere personen een huishouden vormt, kan er voor gekozen worden om per (volwassen) persoon een eigen administratie te voeren, en een voor het gezamenlijke huishouden. Persoonlijke uitgaven, zoals kleding, uitjes, mobiele telefoon, contributies, vervoer en hobby's, blijven dan gescheiden van huishoudelijke uitgaven. Houd per categorie bij wat er uitgegeven is. Zie [https://www.nibud.nl/tools/stappenplan-kasboek-maken/ ''Stappenplan kasboek'' van NIBUD] voor een methode. Dat kan op papier of digitaal. Als u handig bent met Excel of een soortgelijk spreadsheet-programma, dan kan het digitaal. Of u kunt een digitaal huishoudboekje kiezen, vaak kan dat via uw bank, zie [https://www.wijzeringeldzaken.nl/huishoudboekjes/ ''Huishoudboekjes'' van Wijzeringeldzaken]. Maar met een multoband of ordner, tabbladen, multobladen met lijntjes en een rekenmachine kan het ook. Hoe dan ook: Bewaar kassabonnetjes, facturen/rekeningen en andere betalingsbewijzen en registreer die steeds in de juiste categorie, doe dat ook met alle posten (= een bedrag met omschrijving) op bankafschriften. Sommigen registreren ook op bankafschriften of pin-betalingen zijn afgeschreven. Zo kunt u ook goed controleren of er niet ten onrechte bedragen van uw bankrekening zijn afgeschreven. Kassabonnetjes van producten die geen lang leven zijn beschoren, zoals voedsel, toiletartikelen, schoonmaakmiddelen en de kapper, kunnen na registratie worden weggegooid. Betaalbewijzen van producten die langer worden gebruikt, zoals kleding, huisraad en een fiets, worden langer bewaard: als bewijzen voor garantie en voor de verzekering (bijvoorbeeld als de goederen gestolen worden of tijdens een brand onbruikbaar worden). Ook van uitgaven die u als aftrekpost op uw belastingaangifte wilt vermelden, zijn harde bewijzen nodig. Maak per maand of aan het eind van het jaar het hele huishoudboek op: tel alle bedragen per categorie bij elkaar op en maak een overzicht met alle categorieën en de uitgegeven totaal-bedragen. Als u vorig jaar een budget hebt opgesteld, kunt u nu vergelijken of de werkelijkheid en het budget min of meer overeenkomen. Vraag u af hoe de verschillen zijn ontstaan en of er voor volgend jaar lessen uit zijn te trekken. === Kasboek === Daarnaast is het handig om een kasboek bij te houden. Hierin worden uitgaven vermeld die contant, met munten en bankbiljetten, zijn gedaan, en wat er bij gekomen is (bijvoorbeeld gepind bedrag bij geldautomaat; vraag ook hiervan steeds een bon). Deze uitgaven moeten ook in het huishoudboek worden geregistreerd. Gepinde bedragen bij de geldautomaat moeten wel worden geregistreerd in het kasboek, maar niet in het huishoudboek, omdat dat geen inkomsten zijn; het is alleen een andere verschijningsvorm: bankbiljetten in plaats van geld op je bankrekening. Andere contante inkomsten, zoals verjaardagsgeld en teruggaves van teveel betaalde bedragen aan de kassa, worden zowel in het kasboek als in het huishoudboek geregistreerd.<br> De belangrijkste functie van een kasboek in een consumentenhuishouding is dat periodiek (bijvoorbeeld wekelijks of maandelijks) gecontroleerd wordt of het bedrag in de portemonnee nog hetzelfde is als het op papier zou moeten zijn. Als dat niet zo is, kan misschien nog achterhaald worden waar dat aan ligt. Anders moet het in het huishoudboek geregistreerd worden als kastekort (als het bedrag in de portemonnee lager is dan in het kasboek) of kasoverschot. === Bankafschriften === Bankafschriften maken een integraal onderdeel uit van de administratie. * Tip: Maak regelmatig een papieren of digitale print -of neem een abonnement op de maandelijkse afschriften van uw bank- van elke bankrekening met daarop de inkomsten en uitgaven van de afgelopen periode, bijvoorbeeld een maand. Bewaar die in huis, op papier of digitaal op een pc of andere {{Wp|Gegevensdrager|gegevensdrager}}. Dan kunt u toch nog zaken nakijken, ook als uw rekening is opgezegd of anderszins digitaal onbereikbaar is. Ze kunnen zelfs nodig zijn als bewijs, bijvoorbeeld als er problemen bij de bank zijn, zoals (dreigend) faillissement. == Budgetteren == [[Bestand:Calculator-385506 1280.jpg|thumb|Financiële planning]] Een budget of begroting geeft aan wat er de komende periode (bijvoorbeeld een maand of jaar) aan uitgaven te verwachten zijn en/of maximaal te besteden is. Om een budget te maken is informatie nodig over inkomsten en noodzakelijke en gewenste uitgaven. Voor sommige posten staan die vast, andere moeten geschat worden en hangen ook af van prijsontwikkelingen/inflatie. In het algemeen is het verstandig om voorzichtig te budgetteren: schat voor uitgaven liever iets hogere bedragen in en voor inkomsten juist iets lagere. Dan komt u minder snel voor nare verrassingen te staan. Zie [https://www.nibud.nl/tools/stappenplan-jaarbegroting-maken/ ''Stappenplan jaarbegroting maken'' van NIBUD] voor een methode op maandbasis. Als u het afgelopen jaar (of maand) al een huishoudboek hebt bijgehouden, kunnen de bedragen daarin als basis dienen, die aan de situatie van volgend jaar (maand) worden aangepast. # Begin met de '''inkomsten''' te schatten: netto-salaris (incl. vakantiegeld, 13e maand en bonussen), winst, uitkeringen, toeslagen, ontvangen rente, dividenden en overige inkomsten (zoals alimentatie en ontvangen kostgeld). # Maak dan per '''kosten'''categorie een budget. Schat in hoeveel u volgend jaar per categorie maximaal wilt en kunt uitgeven. Neem daarbij inflatie mee, maar ook of er volgend jaar grote uitgaven zijn, zoals een winterjas, een PC die aan vervanging toe is of groot onderhoud aan uw koophuis. Neem ook een maandelijks bedrag op voor [https://www.nibud.nl/onderwerpen/sparen/ sparen] als uw inkomsten dat toelaten. Tel alle bedragen bij elkaar op. Als de totale uitgaven lager uitkomen dan de totale inkomsten, kunt u het beoogde spaarbedrag verhogen en zo een hogere buffer opbouwen, de hypotheek of andere lening(en) sneller aflossen of de gebudgetteerde bedragen van een of meer van de andere categorieën verhogen. Dat laatste (meer uitgeven) is in het algemeen af te raden, omdat men snel went aan een luxer leven, maar dat moeilijk weer terug kan draaien als het leven tegen zit, zie [https://www.intermediair.nl/personal-finance/geldzaken/loonsverhoging-gehad-mooi-maar-trap-niet-in-deze-val Column van Vincent Kouters over ''Leefstijlinflatie''].<br> Als de totale uitgaven daarentegen hoger uitvallen dan de totale inkomsten, zult u de gebudgetteerde bedragen voor de uitgaven moeten verlagen en daarnaar volgend jaar ook moeten handelen. Alternatieven zijn: (1) spaargeld aanspreken (dat zou bijvoorbeeld kunnen voor grote uitgaven die niet elk jaar gedaan hoeven te worden zoals groot onderhoud of een huishoudelijk apparaat vervangen), of (2) bedenken of de inkomsten verhoogd kunnen worden; wellicht is een bijbaan mogelijk, maar kies dan wel iets wat u leuk vindt, waarvan u energie krijgt. Persoonlijke leningen aangaan om uw lopende uitgaven te dekken, is een slecht idee. U vult dan het ene gat met het andere en eens zult u toch moeten betalen, en dan nog extra vanwege de hoge rente die zo'n lening kost. Een nog slechter idee is om te gaan gokken, dan komt u in nog grotere financiële ellende terecht. Ook meedoen met loterijen kost in het algemeen meer dan het oplevert. (3) Als u er niet uitkomt, kunt u beter hulp/advies vragen, zie [https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/schulden/vraag-en-antwoord/hoe-kom-ik-van-mijn-schulden-af Hulp bij beginnende geldzorgen en schulden]. Schaam u daarvoor niet! Dat is nergens voor nodig en het voorkomt grotere financiële problemen in de toekomst. Hoe eerder u hulp vraagt, hoe sneller u uit de problemen bent. Zo'n adviseur kan bijvoorbeeld beoordelen of u in aanmerking komt voor (meer) toeslagen en/of de Voedselbank, of adviseren hoe u uw uitgaven naar beneden of inkomsten omhoog kunt brengen. Reken nu voor posten die maandelijks niet veel verschillen (zoals boodschappen/voedsel, vervoer, zakgeld en telefoon) uit, hoeveel u per maand mag besteden. Hiervoor deelt u het jaarbudget door 12 (maanden). En dan volgt de proef op de som: ervoor zorgen dat u steeds uitkomt met het budget. === Winkelen === Veel mensen vinden het leuk om samen met een vriend(in) naar een stads- of winkelcentrum te gaan, in de ene na de andere winkels te kijken wat er van hun gading is, spontaan producten te kopen, tussendoor iets te drinken of te eten en met volle tassen weer naar huis te gaan. Vrijwel hetzelfde geldt voor online shoppen: er komt iets leuks in je tijdlijn, een influencer prijst iets aan en voordat je het weet, heb je op de bestelknop gedrukt. En voordat je het weet heb je in een middag je hele maandbudget er doorheen gejaagd. Dat is uiteraard niet zuinig met geld, grondstoffen, energie en het milieu omgaan. Hoe kan het beter? * Maak van tevoren een plan, met een boodschappenlijstje, ook als je gaat winkelen of online gaat shoppen: Wat heb je nodig? Wat zijn je criteria (qua materiaal, duurzaamheid, prijs)? Hoe blijf je binnen je budget voor die categorie/categorieën, hoeveel mag je dan maximaal uitgeven als je later dit jaar nog vaker wilt gaan winkelen? * Oriënteer je van tevoren al op internet en/of vraag in je omgeving na waar je iets speciaals kunt kopen: waar zijn de producten te koop waar je naar op zoek bent, hoe duur zijn ze daar, welke winkels en producten krijgen goede reviews? Stippel een winkelroute uit. * Als je samen met iemand anders gaat winkelen: maak samen een plan: waar gaan jullie winkelen, welke winkels wil je beslist bezoeken, gaan jullie nog iets drinken en/of eten en waar dan? Of neem je zelf drinken en een lunchpakket of snack mee die je in het nabijgelegen park opeet? Naar de wc kun je wel in een warenhuis, openbare bibliotheek of gemeentehuis. Beperk je anders tot goedkope horeca, duurdere zijn voor speciale gelegenheden. * Ga op pad en ga als eerste naar de winkel(s) waar je verwacht dat de gezochte producten er te koop zijn. * Koop niets buiten je boodschappenlijst om, hoe aantrekkelijk het product ook is qua uiterlijk en prijs. Je kunt natuurlijk wel ideeën opdoen, maar koop het niet nu, maak er een foto van en zet het op je verlanglijstje (ook online zijn daar bij vele websites mogelijkheden voor). Te vaak blijkt het idee de tand des tijds niet te doorstaan, en verdwijnt het weer van je verlanglijstje, zonder dat je een miskoop hebt gedaan. * Als je allebei je boodschappenlijst hebt afgewerkt, kun je naar huis. Blijven rondhangen biedt alleen maar verleiding om meer te kopen, zonder dat je er iets mee opschiet. Als je je verveelt, kun je beter niet gaan winkelen, maar iets anders leuks gaan doen dat niets of minder kost: een fietstochtje maken, thee drinken met een vriend(in), naar het park om een boek te lezen, langs de boekenplanken in de bibliotheek struinen naar leuke boeken of er een tijdschrift lezen, ... vul zelf maar in. '''Online winkelen'''<br> Let er bij het online winkelen op dat het om een betrouwbare leverancier gaat. Check een onbekende winkel vooraf via een zoekmachine, zoek naar reviews (bijvoorbeeld Google Reviews en pas op voor nepreviews), klacht en/of ervaringen, via Trustpilot en/of [https://www.politie.nl/aangifte-of-melding-doen/controleer-handelspartij.html Politie], let er op dat de webwinkel is aangesloten bij een [https://www.consumentenbond.nl/online-kopen/keurmerken-webwinkels erkend keurmerk], is het KvK-nummer vermeld op de website, waar kun je terecht bij klachten (probeer eerst het telefoonnummer uit voordat je een bestelling doet), is de webwinkel aangesloten bij een geschillencommissie, wat zijn de leveringsvoorwaarden, garantiebepalingen, retourbeleid, waar is de webwinkel gevestigd (in de EU is het gemakkelijker verhaal te halen dan in China). Meer tips: [https://www.consumentenbond.nl/online-kopen ''Online kopen'' van Consumentenbond]. En is er toch iets niet in de haak of bent u misleid of bedrogen door een webwinkel, meld het bij [https://www.acm.nl/nl Autoriteit Consument & Markt] (Nederland). Als een webwinkel buiten de EU is gevestigd: let er dan ook op of de producten voldoen aan de eisen die de EU stelt aan producten, zoals veiligheid en kwaliteit. Goedkoop kan anders duurkoop worden. Ook hier geldt: als iets te mooi is om waar te zijn, dan is het in de regel ook zo. En soms lijkt het er op dat een webwinkel in de EU is gevestigd, maar dan blijkt die achteraf alleen maar tussenpersoon te zijn en worden de producten toch uit China of een ander ver-weg land naar jou verstuurd. Probeer ook dat te checken. === Bezuinigen === Moeten bezuinigen is niet leuk, maar soms wel noodzakelijk. In dit Wikibook staan in elk hoofdstuk al tips om zuinig te leven. Als die niet volstaan: denk ook eens aan deze geldverslindende posten: * '''Roken''', of het nu op de ouderwetse manier met tabak is of via vapen. Reken eens uit wat het per week kost en vermenigvuldig dat met 52. Bovendien is het slecht voor uw gezondheid, die van uw naasten en het milieu. Leer ook uw kinderen om er niet aan te beginnen, eenmaal ermee begonnen, kun je vaak alleen met veel moeite stoppen. * (veel) '''Alcohol''' drinken. Idem. * Een eigen '''auto'''. Beoordeel of de auto echt nodig is, of dat er bijvoorbeeld een gehuurd kan worden als de auto meer voor de deur staat dan gebruikt wordt, of dat het concept deelauto/leenauto iets voor u is. Reken uit wat een auto per jaar kost, incl. alle kosten (ook beurten bij de garage, reparatie, belastingen, verzekeringen, etc.) en of dat het waard is. En/of gebruik vaker de fiets en het openbaar vervoer. * '''Buitenshuis eten en drinken''': van koffie en lunches tot regelmatig in een restaurant eten. Neem liever zelf een thermoskan met hete koffie mee en maak een lunchtrommeltje met lekkere boterhammen en wat rauwkost. De tijd dat u op uw beurt moet wachten voor de koffie of lunch, duurt in de regel langer dan wanneer u het zelf bereidt en scheelt bovendien veel geld. Koop desnoods goede kant-en-klaarmaaltijden in een winkel tezamen met een lekkere fles wijn, dan bent u al een stuk goedkoper dan wanneer u in een restaurant eet, laat dat laatste tot de feestelijke uitzonderingen horen. Reken eens uit wat u er per week aan uitgeeft, vermenigvuldig dat met het aantal werkweken (52 - vakantieweken) en verminder dat bedrag met de kosten van de vervangers. * '''Vuurwerk''': binnen luttele minuten knal je honderden euro's in de lucht. Die kun je ook op andere manieren besteden, bijvoorbeeld luxe uit eten (een hele avond gezelligheid in plaats van enkele minuten), met vakantie, iets waarvoor je aan het sparen bent. Meer bespaartips en tips over zuinig leven: * [https://www.nibud.nl/onderwerpen/uitgaven/geld-besparen ''Geld besparen'' van NIBUD] * [https://genoeg.nl/ Genoeg] * [https://www.vrekkenpagina.nl/ Vrekkenpagina] == Rekeningen niet (op tijd) betalen == Rekeningen/facturen die je niet (op tijd) betaalt, worden alleen maar duurder. Na de eerste aanmaning komen er incasso- en/of deurwaarderskosten bij, en die zijn niet mals. Zonde van het geld. Betaal rekeningen dus altijd op tijd! Als u het niet eens bent met een rekening: reageer direct! Bel eerst op en meld dat u het niet eens bent met de rekening en waarom niet. Blijf beleefd, dan krijgt u in de regel meer voor elkaar. En het kan een vergissing zijn, fouten maken is menselijk. Afhankelijk van hoe het gesprek verloopt en wat er wordt afgesproken: bevestig het gesprek met een mail of brief, herhaal uw bezwaren tegen de rekening, beschrijf de (afgesproken of door u voorgestelde) oplossing en vraag om de afspraken te bevestigen. Houd de zaak in de gaten, twee weken is een redelijke termijn om de oplossing uit te voeren. Als u, door wat voor oorzaken ook, een of meer rekeningen niet kunt betalen, of een achterstand heeft met het betalen van rekeningen: # Steek uw kop niet in het zand. Maak alle rekeningen en aanmaningen open. Bundel ze per schuldeiser en reken uit hoeveel elke schuldeiser nog van u tegoed heeft. Hoe sneller u handelt, hoe eerder een oplossing kan worden gevonden en u er weer van af bent. # Bedenk van tevoren wat wèl mogelijk is. Wat kunt u een schuldeiser bieden? Is het product nog ongebruikt en kunt u het terugsturen, ook al is het buiten de bedenktijd? Welke bedragen kunt u wel betalen en wanneer? Kan een abonnement eerder worden stopgezet? Overleg eventueel met een goede vriend(in), kennis of buur met verstand van financiële zaken hoe u dit het beste kunt aanpakken en of hij/zij u wilt helpen met die aanpak. Vraag geen geld aan uw helper! Het is uw probleem (en misschien dat van de schuldeisers), niet dat van de helper. # Verzamel al uw moed en meld de achterstand telefonisch aan de schuldeiser(s). Leg uit wat er aan de hand is. Als dat realistisch is: zeg dat u de schulden per [datum] zult voldoen. Probeer anders een betalingsregeling af te spreken. Als dat lukt: bevestig de betalingsregeling schriftelijk, schrijf precies op wat jullie hebben afgesproken, vraag in de brief of dat correct is en stuur de brief/mail op naar de schuldeiser. Als u schuldeisers niet inlicht, zijn de gevolgen in het algemeen nog veel erger en lopen de schulden alleen maar op door incassokosten, deurwaarders, e.d. Zie voor meer informatie: [https://www.justitia.nl/incassokosten ''Incassokosten'' door Justitia]. # Als er geen betalingsregeling mogelijk is, of alleen een betalingsregeling waar u niet aan kunt voldoen: zoek [https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/schulden/vraag-en-antwoord/hoe-kom-ik-van-mijn-schulden-af Hulp bij beginnende geldzorgen en schulden]. == Sparen == Sparen wordt gedaan om een appeltje voor de dorst, een buffer, te hebben, of voor iets concreets, dat te duur is om direct te kopen. Iedereen kan in slechte tijden terecht komen, een studie die langer duurt dan gepland, werk verliezen, langere tijd ziek worden, een ongeluk krijgen, of de wasmachine die het begeeft. Het is dan prettig om geld achter de hand te hebben, een spaarbuffer biedt dan rust in plaats van paniek. Sparen kan door een spaarrekening bij een bank te openen en daar automatisch elke maand een deel van je netto-salaris op te laten storten, direct na het uitbetalen van je salaris.<br> Zie [https://www.nibud.nl/onderwerpen/sparen// ''Sparen'' door NIBUD] voor tips, mogelijke doelen, een stappenplan en een spaarrekening kiezen.<br> Ambitieuze doelen om voor te sparen zijn de hypotheek versneld aflossen, minder gaan werken en eerder met pensioen kunnen gaan. Zie bijvoorbeeld [https://porterenee.nl/hoe-ik-op-mijn-33e-al-gedeeltelijk-met-vervroegd-pensioen-kon/ deze blog van Porterenee] (let op: de rest van de website is tamelijk commercieel), voor een manier om in een druk huisgezin relaxt met tijd te kunnen omgaan. Hiervoor moet je vroeg beginnen met sparen, zuinig leven en een baan of werk hebben met een goed inkomen. Leer ook kinderen al vroeg om te sparen. Geld dat ze voor hun verjaardag of een andere gelegenheid hebben gekregen: een deel mogen ze direct besteden, de rest gaat in hun spaarpot. Eens in de zoveel tijd wordt de spaarpot geleegd en wordt het geld op een eigen spaarrekening gezet. Dat geld is van hen, kom niet in de verleiding om er uit te stelen, ook niet als u krap bij kas zit. U zou voor altijd hun vertrouwen beschamen. Dat geld zullen ze hard nodig hebben als ze het huis uit gaan en op zichzelf gaan wonen. == Valkuilen == Gezien het aantal mensen in de schuldsanering en jongeren met financiële problemen en al grote schulden nog vóórdat ze het huis uit gaan, zijn er vele financiële valkuilen. Hier een kleine greep (niet uitputtend): * ''Leefstijl'': Op hoop van zegen leven. Budgetten aan je laars lappen, helemaal geen inzicht in de eigen financiën willen hebben, desinteresse in financiële zaken, een hekel hebben aan planningen en administratie, spontaniteit hoog in het vaandel hebben, boven je stand leven, je leeft maar één keer. Betere mantra's zijn: ** [https://www.ensie.nl/spreekwoord/bezint-eer-gij-begint Bezint eer ge begint]. ** [https://www.ensie.nl/spreekwoord/een-uur-van-onbedachtzaamheid-kan-maken-dat-men-jaren-schreit Eén uur van onbedachtzaamheid kan maken dat men jaren schreit]. ** [https://www.ensie.nl/spreekwoord/de-tering-naar-de-nering-zetten De tering naar de nering zetten]. * Onderschatten van uitgaven, bijvoorbeeld voor een auto, zie [https://www.nibud.nl/onderwerpen/uitgaven/autokosten/ Autokosten van Nibud]. (Toelichting: "Afschrijving" = reservering van bedragen voor het kopen van de volgende auto als de huidige auto aan zijn eind is. Deze bedragen kunnen het beste tot die tijd op een -aparte- spaarrekening worden gezet.) * Teveel en/of te hoge ''leningen'' afsluiten, waardoor andere posten in het geding komen of je met schuldsanering te maken krijgt, waardoor je langere tijd op het absolute minimum moet leven. * Rekenen op hogere inkomsten en daar naar leven. Maar als de inkomsten juist tegenvallen, zit je met de gebakken peren en moet je weer terugschakelen, wat véél moeilijker blijkt te zijn dan op grotere voet gaan leven. * ''Kopen op afbetaling''. Meestal is het goedkoper om een persoonlijke lening af te sluiten: vergelijk daarvoor de totaalbedragen die u moet aflossen en de effectieve rente. En bijna altijd is het in ieder geval nog goedkoper om eerst te sparen voor het product en het pas te kopen als het bedrag bijeengespaard is. Dan hoeft u geen rente te betalen, maar ontvangt u vaak rente over uw spaargeld. Bovendien zijn er dan minder hoofdbrekens. Al te vaak komt het voor dat het restant van de aflossing nog moet worden voldaan terwijl het product al ter ziele is; breng dan de motivatie nog maar eens op om het toch af te betalen. Want juridisch zit u wel vast aan zo'n lening. * Er worden vaak ''speciale verzekeringen'' aangeboden, voor één bepaalde aankoop of gebeurtenis, zoals een bril, laptop of begrafenis, ook wel een "financieel aspirientje" genoemd. Die zijn zelden lonend en bovendien loopt u het risico dat een schade net buiten de voorwaarden valt, de uitbetaling bij schade lager uitvalt dan verwacht of dat het risico al gedekt wordt door en andere verzekering zoals een inboedelverzekering of reisverzekering. Zorg liever voor een ruime buffer (op een spaarrekening) en stop daar al die verzekeringspremies in die u anders had moeten betalen. '''Te mooi om waar te zijn'''<br> Als een voorstel te mooi is om waar te zijn, dan is het in de regel ook te mooi om waar te zijn. Er zit een adder(tje) onder het gras, er worden extra kosten verborgen, of het gaat gewoon om oplichting. Enkele voorbeelden: * Pas op met geldproducten die je de hemel voorspiegelen: kijk altijd welk eindbedrag zo'n product werkelijk geeft, zwart op wit(!), want meestal gaat het om beleggingen en worden alleen mooie prognoses voorgesteld die je in het allerbeste geval zou kunnen halen (bedenk: iedereen kan mooie prognoses voorspiegelen), maar in de praktijk zul je later spijt hebben. Zie bijvoorbeeld de {{Wp|Woekerpolisaffaire|Woekerpolisaffaire}} en {{Wp| Aandelenlease-affaire|Aandelenlease-affaire}}. * Hetzelfde geldt voor een {{Wp|Beleggingshypotheek|beleggingshypotheek}}. * Beleg ook niet in oncontroleerbare zaken als teakhout en ver weg gelegen percelen grond. Tussentijdse verkoop is vaak onmogelijk en u kunt {{Wp|Rente-_en_valutamanagement#Valutarisico|valutarisico}} lopen. Bedenk altijd bij dergelijke "te mooi om waar te zijn" aanbiedingen: waarom leent een aanbieder niet zelf het benodigde geld bij een bank en belegt hij dan zelf in het product om het voorgespiegelde rendement te incasseren? Zie ook de film {{Wp| Margin Call|Margin Call}} om meer inzicht te krijgen in de beweegredenen en mentaliteit in de financiële sector (in ieder geval in Amerika). * Iemand die je op internet hebt ontmoet (bijvoorbeeld via een datingsite) en je vertrouwen heeft gewonnen, of een kennis van een kennis, of wie dan ook, vertelt enthousiast over zijn/haar successen met beleggen. Hij/Zij probeert je over te halen ook in dat product te beleggen. Trap er NIET in! Maak geen geld over naar die persoon of naar wie dan ook om te beleggen. Grote kans dat het om oplichting gaat. Als je wilt beleggen, bespreek het dan met een adviseur van je bank (meestal gratis, maar die is ook verkoper en zal alleen adviseren over de eigen beleggingsproducten) of een onafhankelijk financieel adviseur (berekent kosten voor elk advies, vraag daar van tevoren naar, maar zo'n adviseur neemt wel beleggingsproducten van vele aanbieders in beschouwing). Zij zijn verplicht je situatie in kaart te brengen, je wensen omtrent risico's die je wilt of kunt lopen mee te wegen in hun advies en je te wijzen op de risico's die je loopt bij beleggen. En dan nog kun je besluiten dat je liever blijft sparen, omdat je beleggen te risicovol vindt. === Loterijen === '''<span style="font-size: large;">'' <span style="color:red;">Loterijen zijn belastingen voor de armen</span>''</span>''' of de [https://uitklokken.nl/belasting/belasting-op-domheid/ dommen]<br> Arme mensen kopen veel vaker loten dan rijke mensen, en meedoen aan loterijen kost gemiddeld meer geld dan het oplevert. Dom/onwetend omdat loten vooral worden gekocht door mensen die de kansberekening en de kans op geluk niet begrijpen.<br> Ga maar na: als er een miljoen deelnemers zijn, is de kans dat u de hoofdprijs wint 1 : 1.000.000, een op een miljoen. De kans dat u de gelukkige wordt is dus extreem klein. Er zijn vele mensen die een levenlang meedoen aan een loterij, soms een kleine prijs winnen, maar zelfs nooit hun inleg van al die jaren terug winnen. De andere 999.999 deelnemers sponsoren dus een onbekende die de prijs wint en -als het niet tegen zit- enkele goede doelen. De goede doelen worden gekozen door de loterij-organisatie, u heeft er geen invloed op. Bovendien zijn de voorgespiegelde bedragen die te winnen zijn vaak geen netto-bedragen: er wordt nog [https://www.belastingdienst.nl/wps/wcm/connect/bldcontentnl/belastingdienst/zakelijk/overige_belastingen/kansspelbelasting/ik-heb-een-prijs-gewonnen-moet-ik-nu-kansspelbelasting-betalen/ kansspelbelasting] van afgetrokken, afhankelijk van het gewonnen bedrag algauw 37,8% (in 2025). En vraag u ook eens af hoeveel mensen, een (kras-)lot van € 5,= moeten hebben gekocht om een van hen € 250.000 te laten winnen, terwijl de rest allemaal niets wint. (Het is "maar" € 5,=, maar als u elke week zo'n lot koopt, kost het wel € 260,= per jaar, als het bij één lot per week blijft...) De "belasting" (inleg) gaat dus naar drie soorten partijen: één winnaar, de belastingdienst en goede doelen die niet democratisch zijn vastgesteld. Verstandiger is het om uw geld niet aan loterijen en goksites te spenderen, maar het zo uitgespaarde bedrag op een spaarrekening te zetten. Of zelf één of meer goede doelen uit te kiezen en met zelf gekozen bedragen te sponsoren (dan kunt u nog belastingaftrek krijgen ook, in plaats van te betalen). Of het aan iemand te geven die u (goed) kent en die financieel in de knel zit, dan weet u zeker dat het geld goed terecht komt. == Meer tips == * ''Leefstijl'': Leef zuinig, met af en toe een uitspatting. En laat zo'n uitspatting dan ook iets bijzonders zijn. Het is altijd gemakkelijker om meer geld uit te geven als er een financiële meevaller is, dan te bezuinigen als er tegenvallers zijn. Stel het in zoals u het kunt uithouden: kies (zuinige en andere) gewoontes en huishoudelijke afspraken die u lang kunt volhouden en die ook bij tegenslag toepasbaar zijn of u er dan juist doorheen helpen. Laat jaloezie of begeerte niet uw leidraad zijn. Dit vergt zelfbeheersing. Maar vergeet ook niet te leven. Bepaal wat het leven voor u de moeite waard maakt en probeer daar aan te voldoen, ook als dat geld kost. * Leer ook uw ''kinderen'' om verstandig om te gaan met geld, dat geld een serieuze zaak is en niet zomaar vanzelf op een bankrekening komt. Laat ze jaarlijks zelf van tevoren bedenken wat ze allemaal van hun zakgeld willen kopen en hoeveel ze dan nodig hebben. Bespreek ook wat u niet (meer) voor hen koopt en ze dus voortaan van hun zakgeld moeten kopen. En op = op. Wat gaan ze voortaan zelf kopen? Cadeautjes voor de andere gezinsleden en vriend(innet)jes, batterijen, sparen, uitjes (kermis, op stap met vrienden, schoolavonden), abonnementen, lidmaatschappen van (sport- en andere) verenigingen? Dat zal ook afhankelijk zijn van de leeftijd, wat ze aankunnen en wat u redelijk vindt. Later kunt u ze ook kleedgeld geven en hen zelf verantwoordelijk maken voor hun eigen kleren. Laat ze vanaf het begin een kasboek bijhouden. Dat hoeft niet zo uitgebreid als u zelf doet, het gaat er om dat ze zich bewust worden wat ze (wekelijks, maandelijks) uitgeven en waar ze dat aan uitgeven. Meer tips: [https://www.nibud.nl/onderwerpen/kinderen-en-jongeren/zakgeld-en-kleedgeld/ ''Zakgeld en kleedgeld'' (NIBUD)]. * Voordat u een ''verzekering'' afsluit: ** Vergelijk premies en dekkingen van verzekeringen. Dat kan via betrouwbare vergelijkingssites, let daarbij op een AFM-vergunning . Onbetrouwbare en nep-vergelijkingssites sturen je naar de verzekeraar die henzelf de hoogste bemiddelingspremie bieden. ** Een hoog eigen risico verlaagt de premie. Vraag u af of een lagere premie opweegt tegen een hoger eigen risico, kunt u dat dragen als onverhoopt zich een situatie zich voordoet om een beroep op de verzekering te doen? ** Lees goed de voorwaarden, dekt die inderdaad eventuele schade die u ermee hoopt af te dekken? Wordt er niet te veel uitgesloten? * Vaak wordt gesteld dat bij het afsluiten van een ''lening'' ook verzekeringspolissen voor overlijden, arbeidsongeschiktheid en werkloosheid verplicht zijn. Doe dat alleen als dat strikt noodzakelijk is en u dat zelf ook zinvol vindt. Vergelijk dan ook de kosten van de aanbieder van de lening/hypotheek met die van echte verzekeraars. Het voordeel van dergelijke polissen is dat u of uw gezinsleden het huis niet hoeven te verkopen als dit soort gebeurtenissen financiële problemen opleveren. Maar als u bijvoorbeeld een alleenstaande bent en goed gedekt bent tegen arbeidsongeschiktheid en werkloosheid (als u werknemer bent of als zelfstandige hiervoor al goede verzekeringen hebt afgesloten), dan is een overlijdenspolis alleen zinvol als u een huis op de top van de markt koopt en een hoge hypotheek afsluit (van 90% of meer van de waarde van het huis); als u overlijdt en de markt is ingestort, dan zadelt u uw nabestaanden met zo'n polis niet op met een restschuld. * ''Beoordeel één keer per jaar'': ** Uw ''verzekeringen'': zijn ze nog nodig, zijn er betere en/of goedkopere verzekeringen die beter bij uw situatie passen? Een goed moment is de decembermaand, wanneer in ieder geval de ziektekostenverzekering verlengd moet worden. Een verzekering sluit je vooral af voor hoge schades die je zelf niet kunt betalen. In ieder geval nodig zijn (afgezien van verplichte ziektekosten- en motorrijtuigenverzekeringen): verzekeringen met een brede dekking, zoals: *** Opstalverzekering als u een koophuis heeft. Voor huurhuizen is de verhuurder verantwoordelijk. *** Inboedelverzekering, tegen brand, wateroverlast en diefstal. *** Aansprakelijkheidsverzekering die de aansprakelijkheid dekt voor schade toegebracht aan anderen. *** Aanbevolen: een rechtsbijstandverzekering. Iedereen kan in conflicten terechtkomen waarbij juridisch advies of zelfs een rechtsgang is geboden. Advocaten zijn duur. *** Het overwegen waard: een reisverzekering; denk aan repatriëring, ziektekosten die in het buitenland veel hoger liggen en waarvoor je standaard op zijn best de Nederlandse prijzen vergoed krijgt, die in veel gevallen lager is dan de gemaakte kosten. ** ''Abonnementen'' (zoals op kranten, tijdschriften, bibliotheek, (meerdere?) streamingsdiensten, allerlei andere diensten): maak eerst een overzicht van alle abonnementen; weeg vervolgens af of de kosten nog opwegen tegen het plezier en nut dat u ervan heeft, maakt u er nog voldoende gebruik van om de kosten te rechtvaardigen? Hiervoor is november een goed tijdstip, veel abonnementen worden (al of niet automatisch) verlengd per 1 januari en dan heeft u in de regel nog tot 1 december om abonnementen op te zeggen.Let op dat u het abonnement opzegt bij de echte leverancier en niet terechtkomt bij een opzegdienst die geld rekent voor het opzeggen. Tussentijds opzeggen van abonnementen en meer informatie: zie [https://www.consumentenbond.nl/juridisch-advies/rechten-bij-aankoop/verlengen-en-opzeggen-van-abonnementen ''Opzeggen van abonnementen'' van Consumentenbond]. Als u een abonnement niet kwijt wil, maar het ook te duur vindt: overweeg of delen met een buurtgenoot een optie is. Dat kan in de regel alleen met papieren abonnementen en vereist goede afspraken en die ook nakomen. Kranten en tijdschriften kunt u ook in de openbare bibliotheek lezen, daarvoor hoeft u niet eens lid te zijn. Voor streamingsdiensten kun je één abonnement tegelijk afsluiten, daarvan de meest interessante onderdelen bekijken, dan opzeggen en overgaan op de volgende. ** ''Lidmaatschappen'' van verenigingen: idem: inventariseren en afwegen van nut en kosten. Lidmaatschappen kunnen in de regel alleen na afloop van de lidmaatschapsperiode worden opgezegd. Zie de website van de betreffende vereniging of het contactorgaan (zoals een nieuwsbrief en kwartaalblad) voor details, of vraag het anders aan de ledenadministratie. ** ''Energieleverancier'': is hij nog steeds betrouwbaar en biedt hij waar voor uw geld? Is er misschien een andere die net zo betrouwbaar is, maar wel goedkoper of waarvoor een redelijke vergoeding bij teruglevering van zonne-energie wel vanzelfsprekend is? Voor het opzeggen van een energiecontract: zie [https://www.consumentenbond.nl/energie-vergelijken/energiecontract-tussentijds-beeindigen ''Energiecontracten beëindigen'' van Consumentenbond]. * Voor werknemers: Neem alleen ''ontslag'' als u een andere baan hebt, d.w.z. een getekend arbeidscontract bij een andere organisatie. Vrijwillig ontslag nemen betekent dat u waarschijnlijk geen recht hebt op een werkloosheidsuitkering, zie [https://www.uwv.nl/nl/ontslag/zelf-ontslag-nemen ''Zelf ontslag nemen'' door UWV] * Een ''vakantiehuis'' kopen? Daar zitten veel haken en ogen aan, risico's en zorgen: ** Hoe vaak gaan we er als gezin plezier van hebben? Wilt u bij wijze van spreken elk weekend of om het weekend er steeds heen reizen? Is dat plezier het waard om een eigen vakantiehuis voor te hebben? En willen we inderdaad dan elke keer naar dezelfde stek of willen we op vakantie juist steeds andere omgevingen ontdekken? ** Een vakantiehuis is geen woonhuis, er zijn regels aan verbonden, u mag er niet permanent wonen. Wat is het maximum aantal dagen dat u er zelf mag verblijven? Is dat acceptabel? ** De prijs die u betaalt is meer dan de verkoopprijs alleen: er komen allerlei extra kosten bij, zoals makelaars- en notariskosten, overdrachtsbelasting en kosten van een hypotheek, voor een nieuwe vakantiewoning betaalt u 21% BTW (in Nederland); daarnaast kunnen er kosten zijn voor verbouwing en inrichting van de woning. Daarna betaalt u elk jaar in ieder geval nog vermogensbelasting (hier of in het buitenland) over de actuele waarde van het vakantiehuis, en talloze andere kosten, zoals verzekeringen, een (jaarlijkse/maandelijkse) bijdrage voor de faciliteiten in het park, gemeentelijke belastingen, energiekosten, reparaties, en hypotheekrente. ** Als u het wilt verhuren: wat zijn de mogelijkheden? Is er een instantie die u het werk uit handen neemt, van boekingen, in- en uitchecken en schoonmaak tot reparaties en klachtenbehandeling? Welke huurprijs is mogelijk, wat zijn de kosten van verhuur? Wat is realistisch qua bezettingsgraad? Zullen andere toeristen er net zo graag vakantie vieren als uzelf? Staat het in een aantrekkelijk toeristisch gebied? Wellicht wilt u juist in het hoogseizoen zelf gebruik maken van het vakantiehuis? Wat kan de opbrengst dan nog zijn? Huuropbrengsten kunnen onderhevig zijn aan BTW en inkomstenbelasting, wat het rendement drukt. ** Als u het weer wil verkopen, is de opbrengst afhankelijk van de op dat moment geldende verkoopprijzen, die kunnen hoger zijn dan de aankoopprijs, maar ook lager, afhankelijk van vraag en aanbod, de staat van het huis, de dan geldende wet- en regelgeving en eventuele plannen voor het terrein waarop het huis staat. ** Zet alle voor- en nadelen op een rijtje en neem ook deze beslissing met uw verstand, vergeet alle verkooppraatjes. Het gaat immers om serieus geld, om een investering voor ten minste enkele jaren. Draai zo mogelijk eerst proef: huur het huisje voor enkele dagen, of een ander huisje op hetzelfde park, beoordeel of de afstand goed te doen is, probeer alle faciliteiten uit, kijk hoe wordt gereageerd op klachten, is de omgeving echt zo aantrekkelijk als wordt voorgesteld? == Meer informatie == * [https://www.nibud.nl/onderwerpen/ NIBUD] - Informatie, tips en wegwijzer naar hulp * [https://www.wijzeringeldzaken.nl/ Wijzer in geldzaken] {{Sub}} cyylyoomnysn40i0giaym654rzf3lxa 0 43671 427381 396472 2026-05-17T07:10:42Z Erik Baas 2193 lf 427381 wikitext text/x-wiki {{Index Huishouden}} [[Bestand:1923 Kirchner Kaffeetisch.jpg|450px|Gezamenlijk koffie drinken]]<br> '''Schilder Kirchner met gasten aan de koffietafel (1923-24)''' '''Gastvrijheid''' gaat over het welkom heten van gasten in het eigen huis en daar samen met hen een prettige tijd doorbrengen. Daar horen in de regel eten en drinken bij, maar ook ruimte maken voor de gast, een ontvangstkamer die is ingericht op de ontvangst van gasten, gesprekken voeren en eventueel andere activiteiten. Hier gaat het vooral om gasten die vantevoren zijn uitgenodigd. Als iemand onverwacht op de stoep staat, zal hij/zij niet op dezelfde ontvangst kunnen rekenen als een uitgenodigde gast. We zijn er immers niet op voorbereid. Er zijn verschillende gelegenheden waarbij gasten worden ontvangen. Van zakenlui die iets met ons te bespreken hebben, vriendjes van de kinderen die komen spelen, de buurvrouw die een kopje koffie komt drinken, verjaardagsvisite en mee-eters, tot monteurs en andere vaklieden die iets bij ons komen installeren of repareren. == Vantevoren == Zorg voor: * Een opgeruimd huis. Als de monteur komt voor onderhoud van de verwarmingsketel op zolder, dan moet de weg erheen vrij zijn èn de ruimte rondom de ketel. Als u visite krijgt, dan zal de zithoek in de woonkamer uitnodigend moeten zijn, met bijvoorbeeld een mooi fotoboek of tijdschrift op de salontafel, dat u wegruimt zodra er iets te drinken wordt geserveerd. Beschouw ook de schoonmaakster als een gast, als het huis is opgeruimd, kan zij direct aan de slag. * Voldoende zitplaatsen en (bijzet-)tafeltjes. Haal benodigde meubels van zolder of uit de opslag en maak ze even schoon. Zet alles aan de kant of elders in huis dat niet aan de feestvreugde zal bijdragen. * Voldoende ruimte op de kapstok, zodat de jassen van gasten kunnen worden opgehangen. Een {{Wp|Paraplubak|paraplubak}} voor natte paraplu's. (Zie ook [[Huishouden/Huisinrichting#Gang|Inrichting gang]].) * Een schoon toilet, met een prullebak, handdoekje en zeep. * Een bordje dat er in huis niet gerookt mag worden, als dat zo is. Anders: zet asbakken klaar. [[Bestand:02014 Zitronenwasser.JPG|thumb|120px|Kan water met citroen en munt]] * Voldoende drinken, zoals [[Kookboek/Koffie|koffie]], koffiemelk, suiker, [[Kookboek/Thee|thee]] (met eventueel schijfjes citroen, melk, honing of rum), limonade, mineraalwater (met/zonder prik) en sap. Een goede dorstlesser bij warm weer: een grote kan koud leidingwater met enkele takjes munt en (schoongeboende) schijfjes citroen er in, eventueel aangevuld met een schijftje verse gember en/of ijsblokjes (vlak voor het serveren). Maak een of meer kannen (of lege flessen) ruim van tevoren klaar, in de koelkast of op een andere koele plaats; hoe langer ze staan, hoe lekkerder ze worden. Als gasten ook tijdens het borreluur blijven: bied ook iets sterkers, zoals bier, wijn en een enkele fles sterkere drank. Maar u hoeft zeker geen complete bar-uitrusting in huis te hebben. * Iets lekker erbij, steeds afhankelijk van de gelegenheid. Bij iets feestelijks hoort uiteraard taart, al of niet zelfgebakken. Anders (zelfgebakken of gekochte) cake, boterkoek of kruidkoek; en/of een koekje bij de koffie, en chocolaatjes, biscuitjes en/of pâtes de fruits bij de thee. Tijdens het borreluur kunnen diverse soorten zoutjes, chips en noten gepresenteerd worden, al of niet samen met diverse hapjes zoals blokjes kaas en worst, augurkjes, radijsjes, kerstomaatjes (met prikkertjes te combineren tot feestelijke hapjes), toastjes met lekker beleg (zoals salades, smeerkaas, paté, plakjes buitenlandse kaas en/of gerookte zalm), en/of een {{Wp|Bittergarnituur|bittergarnituur}}. De keuze is aan u, mede afhankelijk van het gezelschap (voor vegetariërs ook hapjes zonder dierlijke producten, voor wie een dieet volgt (zoals vanwege diabetes, of zoutarm) ook iets dat zij mogen eten), de grootte van het gezelschap en hetgeen er bij u en uw gasten gebruikelijk is. Vraag eventueel vantevoren aan gasten wat zij graag of juist niet eten/drinken en houd daar rekening mee. Meer suggesties voor hapjes: zie [[Kookboek/Borrelhapjes]]. * Zet ook kopjes, schoteltjes, mokken, glazen, theelepeltjes, gebaksschoteltjes en gebaksvorkjes klaar (afhankelijk van wat er wordt geserveerd), en laat dat zo min mogelijk wegwerpartikelen zijn. * Een maaltijd als gasten blijven mee-eten. Het beste is om alles vantevoren te kunnen bereiden, zodat u op het moment suprême zo lang mogelijk bij de gasten kan zijn en maar kort in de keuken. Als u het geld ervoor heeft, kunt u ook denken aan {{Wp|Maaltijdbezorging|maaltijdbezorging}}, catering en de ouderwetse afhaal-Chinees, afhankelijk van het gezelschap en hun smaken. Soms zijn er in de wijk amateurs die tegen een vergoeding graag voor anderen koken, probeer dat wel eerst uit. * Een tafelschikking: bij een wat groter gezelschap en een formele setting. Anders kiezen de gasten zelf waar en naast wie ze willen zitten. * [Eventueel:] Muziek die bij de gelegenheid past. In veel gevallen kan het ook zonder muziek. * Waarschuw de buren als er overlast voor hen is te verwachten, bijvoorbeeld door harde muziek. Dat kan met een briefje door de brievenbus, met daarop duidelijk vermeld: de datum, tijden en aard van de mogelijke overlast. * Een logeerplek voor een gast die blijft slapen voor één of enkele nachten. Ideaal is een [[Huishouden/Huisinrichting#Logeerkamer|logeerkamer]], anders een {{Wp|Uitklapbed|opklapbed}} of een ({{Wp|Kermisbed|kermis-}})bed in één van de andere slaapkamers. Een vriendje of nichtje dat komt logeren kan gerust op de kamer bij de zoon resp. dochter slapen op een geïmproviseerde slaapplaats met een stretcher, matras of luchtbed op de grond en een slaapzak. Zorg dat de logeerplek in orde is, het bed is opgemaakt en leg per persoon klaar: 2 badhanddoeken, 2 washandjes, een glas, nieuw stukje zeep en eventueel een extra deken. Zorg bij een logeerpartij ook voor een schone badkamer. * Vazen voor het grijpen voor het geval de gast(en) bloemen voor u meeneemt. Wees overigens niet teleurgesteld als ze een andere verrassing voor u in petto hebben, of niets meenemen. Het belangrijkste is, dat ze er zijn. * Een plek voor cadeautjes in het geval een verjaardag wordt gevierd. * Een planning, maar dat is afhankelijk van de gelegenheid. Voor koffie drinken met de buurvrouw is dat niet nodig, voor de ontvangst van een groter gezelschap dat enkele uren blijft, is dat wel handig. Het kan altijd anders lopen, maar dan is er in ieder geval een leidraad. Spreek met huisgenoten een taakverdeling af. * Activiteiten die jullie gezamenlijk kunnen ondernemen als de gasten meerdere uren blijven. Bijvoorbeeld met de kinderen naar de speeltuin, een wandeling in een nabijgelegen park, spelletjes in de tuin of binnen. '''Ideeën voor lekkers erbij:''' <gallery widths="110" heights="90"> Polish cakes.jpg|Schaal met taartjes Koekjes.jpg|Presenteerschaaltje met koekjes Loaded Tea Tray (7610014554).jpg|Thee met lekkers Bandeja bombones-2011.JPG|Schaaltje met bonbons/chocolaatjes Fruits confits d'Apt.jpg|Pâtes de fruits Crudites Platter.JPG|Rauwkost met dipsauzen 4003 - Zermatt - Restaurant Weisshorn.JPG|Tortilla-chips met dipsauzen Mixed nuts small tile.jpg|Schaaltje noten (maar dan met een lepeltje) A Selection of Cornish Cheeses - Burgers and FIsh, Padstow.jpg|Toastjes met kaas Wikimedia France buffet de la remise des prix WLM 2014 - 4.jpg|Prikkertjes met tomaatjes, kaas en olijven 0598 Brötchen mit ... Sanok.JPG|Diverse hapjes Bittergarnituur.jpg|Bittergarnituur </gallery> == Na het arriveren van de gast(en) == * Uiteraard heet u hen welkom en neemt u hun jassen en eventuele paraplu's aan. * U nodigt hen uit naar de woonkamer of andere geschikte ruimte (de verwarmingsmonteur bijvoorbeeld naar zolder). * Als er in huis niet gerookt mag worden, en u weet dat een gast graag rookt, meld dan direct het verbod en wijs hem/haar een plek waar hij wel kan roken, bijvoorbeeld in de tuin of op het balkon (met een asbak). * In de woonkamer: zet de TV en radio uit (tenzij de gasten juist komen om gezamenlijk naar een TV-uitzending te kijken), laat hooguit op de achtergrond een rustig muziekje spelen. Het gaat om de gesprekken met de gast(en) in een aangename sfeer. Op een dansfeestje kan de muziek uiteraard harder staan, mits de buren zijn gewaarschuwd, maar na 23:00 hoort het rustig te zijn. * Veelal zal het minimum zijn om een gast iets te drinken aan te bieden. Afhankelijk van het tijdstip en het doel van de bijeenkomst: vaak koffie of thee, limonade of sap voor kinderen en eventueel iets lekkers erbij, afhankelijk van de gelegenheid. Dit geldt ook voor zakelijke gasten, en voor monteurs en andere vaklieden die langer dan ongeveer een half uur blijven. Voor een borrel worden uiteraard alcoholische dranken of fris aangeboden, vergezeld van zoutjes, noten en/of hartige hapjes. * Zie [[Huishouden/Voeding#Aan_tafel|Aan tafel]] voor tafel dekken en suggesties voor broodmaaltijden; zie [[Huishouden/Voeding#Basis|Hoofdstuk Voeding]] voor links naar suggesties voor overige maaltijden. Als de maaltijd en de tafel gereed zijn, nodigt de gastvrouw of gastheer de gasten aan tafel en wijst hen eventueel hun plaats (als er een tafelschikking is). Zelf zit ten minste één van hen dicht bij de keuken om gemakkelijk gerechten te kunnen halen en afwas naar de keuken te kunnen brengen. * Na het eten kan koffie of thee worden aangeboden. Later op de avond kunnen andere dranken worden geschonken, eventueel vergezeld van hartige hapjes. * Bij het afscheid vergezelt de gastvrouw of gastheer de gasten naar de hal, helpt hen in hun jas, vergeet niet de paraplu mee te geven (indien van toepassing), bedankt hen voor hun komst (en opnieuw voor de cadeaus, als dat van toepassing is) en laat hen uit. {{Sub}} rc8gtm4m24ozs2t5mpbahp8xkgz0uvb 0 43673 427390 414665 2026-05-17T07:10:49Z Erik Baas 2193 lf 427390 wikitext text/x-wiki {{Index Huishouden}} [[Bestand:Justice at Stadhuis Haarlem.jpg|400px|Vrouwe Justitia Stadhuis Haarlem]]<br> '''Vrouwe Justitia op het Stadhuis van Haarlem'''<br><br> {| class="wikitable"; style="border:solid 6px red; background-color: #FC9; color: black;" | <span style="font-size: large;">'''Disclaimers'''</span> # Dit hoofdstuk is met zorg samengesteld, op basis van gezaghebbende bronnen en inzichten van de schrijvers. Maar de schrijvers zijn geen juristen. Daarom geldt een voorbehoud: De schrijvers en de Wikimedia-organisatie zijn op geen enkele manier verantwoordelijk of aansprakelijk voor schade die is ontstaan door het toepassen van onderstaande suggesties. # Dit hoofdstuk is gebaseerd op Nederlands en EU-recht. Voor België, Suriname en de andere landen binnen het Koninkrijk der Nederlanden kunnen andere wetten en regels gelden. |} Dit hoofdstuk gaat over rechten èn plichten van consumenten, huurders en buren. Met als beperking dat het alleen over huis, huishouden en tuin gaat. Vrijwel dagelijks hebben we te maken met juridische aspecten van het leven, of doen we dingen waaruit juridische consequenties kunnen voortvloeien, zonder dat we daar elke keer bij stil staan. Boodschappen doen, deelnemen aan het verkeer, bankzaken, vakanties boeken, belastingaangifte doen, abonnementen aangaan, verzekeringen afsluiten, een huurcontract ondertekenen, een boom in de tuin planten, met de buren afspraken maken over de gezamenlijke schutting, en nog veel meer. In het algemeen gaat er veel goed zonder dat daar een rechter of andere jurist aan te pas hoeft te komen. Veel mensen kunnen ook wel een behoorlijke inschatting maken van hun rechten tegenover bijvoorbeeld verkopers, mede dankzij TV-programma's over consumentenrecht. Maar er gaat ook nog wel eens iets mis. Daarom worden hier enkele juridische aspecten besproken waar consumenten, huurders en buren mee te maken kunnen krijgen. == Consumentenrecht == Consumentenrecht omvat alle regelgeving ter bescherming van de consument tegenover een professionele partij, zoals een winkel, webshop, financiële dienstverlener, klusbedrijf, aannemer, uitgever of ander bedrijf. Let op: consumentenrecht geldt dus niet als je tweedehands spullen van een particulier koopt! In het algemeen: laat u niet verleiden/overhalen door verkopers om iets te kopen; zij weten in de regel goed op uw gevoel in te spelen. Kopen is iets wat u uiteindelijk met uw hoofd moet doen, niet met uw gevoel: uw gevoel kan richting geven, uw verstand moet daarna altijd nog even checken of het OK is. === Verplichtingen van consumenten === In het algemeen moet een consument vooraf onderzoek doen en bij een koop aan de betalingsverplichting(en) voldoen. * '''Prijsvergelijking''' is de eigen verantwoordelijkheid. Als u na uw aankoop nog een andere aanbieder vindt waar hetzelfde product aanmerkelijk goedkoper is, is dat pech gehad. U heeft geen poot om op te staan als u bij uw eigen winkelier verhaal gaat halen, eigen schuld dikke bult. Vooral bij grote aankopen, zoals een wasmachine of een boormachine, is het daarom zaak zelf grondig onderzoek te doen naar prijzen bij verschillende winkels, vóórdat u een bestelling plaatst (in een fysieke winkel of een webwinkel). * '''Etiketten''' op producten lezen. * '''Keurmerken''': onderzoek wat ze betekenen en wat er precies is gekeurd. Iedereen kan wel een logo met een leuke naam verzinnen die lijken alsof het tezamen een keurmerk is. Daarom hoeft het nog niet zo te zijn. * De '''betrouwbaarheid van leveranciers''' onderzoeken, zoals webwinkels en tweede-hands websites. Ook op sites als Marktplaats kunnen oplichters actief zijn. Zoek op internet naar onafhankelijke reviews. * Lees de '''leveringsvoorwaarden''' (de kleine lettertjes) vóórdat u een bestelling doet. * Een '''koop''' is gesloten als u dat mondeling of schriftelijk hebt afgesproken, bijvoorbeeld door het bevestigen van een online bestelling, af te rekenen aan de kassa in een winkel, handtekeningen van beide partijen te zetten onder een koop- of leveringsovereenkomst of een telefonische afspraak te hebben gemaakt met een klusjesman. Daarna kunt u er in principe niet meer onderuit (tenzij de verkoper coulant is of er sprake is van colportage, zie hieronder). Leg daarom naast de prijs en specificaties ook de levertijd altijd schriftelijk vast, zeker als dat belangrijk is (bijvoorbeeld voor een trouwjurk). * Lees voordat u een '''handtekening''' zet, altijd de tekst waarvoor u tekent. Achteraf is die tekst altijd geldend, ook al denkt u dat er iets anders is afgesproken. Als u iets niet begrijpt: schaam u niet en vraag het, al moet de hele tekst zin voor zin worden doorgenomen. Zorg dat ook de punten die u belangrijk vindt in zo'n overeenkomst er in staan, zoals de levertijd, de aflevering (in de gang of op bijvoorbeeld de zolder). * De '''contractvoorwaarden nakomen''', zoals op tijd betalen. * Als consumenten van '''garantie''' gebruik willen maken, moeten ze zich aan de gebruiksaanwijzing houden, het product niet verkeerd gebruiken en andere voorwaarden van de leverancier naleven. === Rechten van consumenten === * Recht op een '''deugdelijk product''' of dienst, zoals u mocht verwachten te krijgen. * Er bestaat in het algemeen '''geen recht op ruilen, retourneren, annuleren of geld terug''', tenzij (1) het product via '''colportage''' is gekocht, d.w.z. dat een product online, telefonisch, aan de deur of tijdens verkoopdemonstraties is gekocht, èn (2) u binnen twee weken na aankoop aangeeft dat u wilt ruilen/retourneren. Zorg in dergelijke gevallen dat u altijd contactgegevens van de verkoper heeft. Een product dat in een winkel of bij een marktkraam is gekocht, mag alleen worden geruild of er kan dan alleen geld terug worden verwacht als dat bij de koop is afgesproken of als dat duidelijk in de winkel staat aangegeven. NB "Ruilen" is niet hetzelfde als "geld terug krijgen": het kan zijn dat een winkelier in bijzondere gevallen wel bereid is te ruilen (bijvoorbeeld als het om een ondeugdelijk product blijkt te gaan), maar niet het geld terug wil geven, en daartoe heeft hij in het algemeen het recht ook toe. Annulering is alleen mogelijk als dat vantevoren is afgesproken of in de leveringsvoorwaarden staat. Bij annulering (van bijvoorbeeld een reis) kunnen annuleringskosten in rekening gebracht worden, ook als u er een goede reden voor heeft. Meer informatie: ** [https://www.consumentenbond.nl/juridisch-advies/rechten-bij-aankoop/spijt-van-je-aankoop-of-bestelling ''Spijt van uw aankoop'' door Consumentenbond] ** [https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/bescherming-van-consumenten/vraag-en-antwoord/wat-zijn-mijn-rechten-bij-verkoop-aan-huis-colportage ''Colportage'' van Rijksoverheid]. * U hebt wettelijke '''garantie''' zolang u mag verwachten dat uw product meegaat, ook als de leverancier of producent een kortere garantietermijn biedt. Meer informatie: [https://www.consuwijzer.nl/garantie-reparatie-geld-terug/gekocht-maar-kapot/wat-zijn-mijn-rechten ''Garantierechten'' door Consuwijzer]. De hamvraag is: hoe haal je je recht, waar kun je terecht? # Probeer er mondeling met de leverancier uit te komen. Als dat niet lukt: # Dien schriftelijk een klacht in bij de leverancier met een brief, eventueel aangetekend. Geef de leverancier een redelijke termijn om de klacht op te lossen. Als de klacht niet binnen de termijn wordt opgelost: # Zoek contact met een [https://www.rijksoverheid.nl/contact/contactgids/de-geschillencommissie geschillencommissie]. === Verplichtingen van leveranciers === De verkoper of leverancier is verplicht om een product of dienst te leveren die deugdelijk is en de bepalingen in een contract/overeenkomst of leveringsvoorwaarden na te leven. === Overige waarschuwingen === * Bij '''vooruit betalen''' bestaat bijna altijd het risico van faillissement van de leverancier. Als dat gebeurt, bent u in de regel uw geld kwijt. Probeer dus altijd te voorkomen dat u vooruit moet betalen. Als het toch niet anders kan, probeer dan garanties te krijgen dat u het product toch geleverd krijgt als de leverancier failliet gaat. Daarvoor bestaan enkele garantiefondsen, zoals voor reizen, bouwen en keukens. Kijk of de leverancier bij zo'n garantiefonds is aangesloten. * Maak het risico op '''malversatie/oplichting''' zo klein mogelijk. Als een voorstel (zoals de prijs voor een product) te mooi is om waar te zijn, dan is het in de regel ook te mooi om waar te zijn. Zoek op internet naar ervaringen met dit product, de website of leverancier en als u niets vindt, wees dan extra wantrouwend. * '''Ruilen''' of geld terug krijgen mag niet altijd, zie hierboven bij [[Huishouden/Juridische zaken#Rechten van consumenten|Rechten van consumenten]]. * '''Diensten''', zoals reparaties, ramen wassen en tuin opknappen, in de werkplaats of aan huis: maak goede afspraken over prijs en werkzaamheden en leg die (gedetailleerd) schriftelijk vast, ook als er spoed bij is, zoals bij een verstopte afvoer (bij zoekresultaten verschijnen loodgieters die achteraf hoge prijzen vragen vaak bovenaan, wees daar alert op), zie [https://www.consumentenbond.nl/verbouwen-en-klussen/een-goede-loodgieter-vinden ''Een goede loodgieter vinden'' via Consumentenbond]. Vraag een schriftelijke offerte voor grote klussen, maar let op: die zijn vaak beperkt geldig dus reageer op tijd; let ook op deskundigheid, raadpleeg reviews. ** Voor het inschakelen van een schoonmaker, klusjesman of andere dienstverlener geldt hetzelfde: maak goede afspraken, zodat iedereen weet waar hij/zij aan toe is. Dit voorkomt onenigheid later en bevordert in het algemeen een prettige samenwerking. * Honden, katten en andere '''huisdieren''': dierenbezitters zijn te allen tijde verantwoordelijk voor hun huisdieren, en dus ook aansprakelijk als die dieren schade aanrichten, fietsers ten val brengen, mensen of andere dieren aanvallen, bijten, etc. Zie o.a. [https://wetboekplus.nl/burgerlijk-wetboek-boek-6-artikel-179-aansprakelijkheid-voor-dieren/ Burgerlijk wetboek] en [https://www.minderhondenbeten.nl/wetgeving/aansprakelijkheid/ Aansprakelijkheid hondenbeten]. * Het '''kopen van een huis''' is in de regel een complex en stressvol traject, met veel juridische angels en voetklemmen. Voor een overzicht zie bijvoorbeeld de websites van: ** [https://www.eigenhuis.nl/huis-kopen Eigen Huis], een belangenbehartiger van huiseigenaren ** [https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/huis-kopen Rijksoverheid] ** [https://www.nvm.nl/wonen/kopen/ NVM], website van makelaars (tussenpersonen tussen verkopers en kopers van huizen) * '''Huiseigenaren''' hebben meer verplichtingen dan huurders, waaronder {{Wp|Groot onderhoud (bouw)|groot onderhoud}}, afsluiten van een {{Wp|Opstalverzekering|opstalverzekering}}, betalen van het eigenaarsdeel van de gemeentelijke {{Wp|Onroerendezaakbelasting|Onroerendezaakbelasting}} en zorgen voor een {{Wp|Energielabel#Gebouwen|energielabel}}. Daartegenover staat dat zij ook meer rechten hebben: ze kunnen zonder een huisbaas te raadplegen hun huis verbouwen en hoeven het niet in dezelfde staat weer op te leveren als toen zij het betrokken. NB Bij het verbouwen van een huis kunnen wel gemeentelijke verordeningen van kracht zijn. === Meer onderwerpen uit het consumentenrecht en meer informatie === * [https://www.justitia.nl/consumentenrecht Justitia] * Zoek op [https://www.consumentenbond.nl/ website Consumentenbond] == Huurrecht == '''Huurrecht''' betreft huurovereenkomsten, in de breedste zin des woord: niet alleen woningen, kamers en bedrijfspanden, maar bijvoorbeeld ook parkeersplaatsen, vervoermiddelen, wasmachines, telefoonapparatuur en energiemeters. In dit hoofdstuk beperken we ons tot de huur van woningen. '''Huur''' is dan een overeenkomst waarbij een verhuurder een woning ter beschikking stelt aan een huurder en die huurder zich verbindt tot een tegenprestatie (in het algemeen: de afgesproken huur op tijd betalen, de woning en buitenruimte netjes houden en geen overlast veroorzaken). === Huurovereenkomst === In een huurovereenkomst staan de namen van de huurder en verhuurder vermeld, het adres van de huurwoning, de soort huur die geldt (zoals: zelfstandig of onzelfstandig, bepaalde doelgroep), de ingangsdatum en termijn van de huur (een bepaalde tijd of onbepaalde tijd), de voorwaarden (zoals de huurprijs en eventuele bijkomende kosten zoals servicekosten), bepalingen over jaarlijkse huurverhoging en welke voorzieningen inbegrepen zijn. Ook kan een waarborgsom worden gevraagd en een boetebepaling van kracht zijn (als bijvoorbeeld de huurder de woning na aflooop van de huur niet oplevert conform de afspraken ). Lees een huurovereenkomst zorgvuldig door voordat u tekent. Vraag wat u niet begrijpt of niet begrijpt van de consequenties van een regel kunnen zijn. Schaam u daarvoor niet! Het gaat vaak om juridische taal die voor gewone stervelingen moeilijk te begrijpen kan zijn. Een huurovereenkomst is een belangrijk document waar u rechten aan kunt ontlenen. Bewaar het daarom zorgvuldig. Zie [https://roz.nl/de-roz-modellen/model-woonruimte/ Modellen vn ROZ]] voor een model van een huurovereenkomst voor een woning, dat aan de wettelijke vereisten voldoet. === Verplichtingen van de verhuurder en huurder === Zowel de verhuurder als de huurder hebben verplichtingen. Zie {{Wp|Huurrecht (Nederland)|Huurrecht (Nederland)}} in Wikipedia voor meer informatie.<br> Voor de wettelijke taakverdeling tussen een ''huurder en verhuurder'' omtrent onderhoud van de woning: zie [https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/woning-huren/vraag-en-antwoord/welke-kosten-zijn-voor-de-huurder-en-welke-voor-de-verhuurder ''Overzicht kostenverdeling huurwoning'' van de Rijksoverheid (Nederlands recht)].<br> Let op '''onderhuur''': Een huurder mag niet zomaar een kamer of de hele woning tijdelijk of permanent onderverhuren, zie daarvoor de huurovereenkomst. Als er niets over in het huurcontract staat, is het toegestaan. === Huurbescherming === Huurders van woonruimte genieten een bepaalde mate van bescherming tegen opzegging van de huur en exhorbitante huurverhogingen. Zie {{Wp|Huurrecht_(Nederland)#Huur_van_woonruimte|Huur van woonruimte}} in Wikipedia voor meer informatie. === Meer informatie === * [https://www.juridischloket.nl/wonen-en-buren/huurwoning/ Juridisch loket] met vragen en antwoorden * [https://www.justitia.nl/huurrecht/huur-woonruimte# Justitia], o.a. gronden voor opzegging van de huur en diverse tips * {{Wp|Huurrecht (Nederland)|Huurrecht (Nederland)}} in Wikipedia == Burenrecht == Het {{Wp|Burenrecht (Nederland)|burenrecht}} regelt de bevoegdheden en verplichtingen van bewoners van naburige erven ("buren"). Buren mogen elkaar geen zodanige hinder toebrengen dat die onrechtmatig is. Het gaat daarbij in ieder geval om geluidsoverlast, trillingen, stank, rook, het onthouden van licht of lucht, of het ontnemen van steun, en om het inrichten van de tuin: bomen moeten minstens 2 meter vanaf de erfgrens worden geplant en heesters en heggen minimaal 50 centimeter (tenzij gemeentelijke verordeningen kortere afstanden toestaan). Ook [https://pointer.kro-ncrv.nl/bij-treiterzaken-worden-mensen-door-hun-buren-geniepig-en-langdurig-geintimideerd pesten, treiteren en intimidatie] leveren onrechtmatige overlast op. In het algemeen geldt dat buren het één-en-ander van elkaar te dulden hebben, maar niet zoveel dat het onleefbaar wordt. Iedereen begrijpt dat bij een verhuizing het nodige aan timmeren, boren en ander lawaai noodzakelijk is. Maar niet dat dat ook 's avonds laat of zelfs 's nachts moet gebeuren, dan is sprake van burenoverlast. Zo nu en dan een feestje is acceptabel, zeker als dat ook vantevoren is aangekondigd. Maar niet als zo'n feestje na middernacht op dezelfde geluidssterkte doorgaat of elke week wordt gehouden. Het is logisch dat de hond van de buren af ten toe blaft. Maar één of zelfs meerdere honden gedurende langere tijd alleen thuis laten die daar niet tegen kunnen en de hele tijd door blijven blaffen, is onrechtmatig. Dat een buur overdag maximaal 1 uur een muziekinstrument bespeelt, zal geaccepteerd moeten worden, hooguit kunnen afspraken worden gemaakt over de tijden waarop wordt geoefend. Barbecueën is leuk, maar probeer rookoverlast voor buren te voorkomen. Een vuurtje in de open haard of een vuurkorf is gezellig, maar helemaal niet leuk voor een buur met astma of andere luchtwegziekte. In sommige gemeenten is het zelfs verboden om hout te stoken als de weercondities zodanig zijn dat er dan overlast wordt ervaren (bijvoorbeeld bij windstil weer). Probeer op goede voet te (blijven) staan met de buren. Probeer zelf zo min mogelijk overlast te veroorzaken. Leg tapijt op de trap, zet vilten dopjes onder stoelen, draag binnen schoeisel dat geen geluid maakt (zoals pantoffels en slippers), laat een hond niet lange tijd alleen thuis. Maak kennis met de buren, nodig ze een keer uit op de koffie, maak een praatje als jullie elkaar tegenkomen, wees behulpzaam en vooral: bespreek problemen op een rustige manier. Probeer samen een oplossing te vinden waarin beide partijen zich zullen kunnen vinden. Als u er echt niet samen uitkomt, zijn er verschillende mogelijkheden: * Leg een logboek aan van de klachten. Noteer elke keer de soort overlast (met beschrijving), dag, tijdstip en duur van de overlast. Dit heeft u nodig voor vervolgstappen. * Voor een huurhuis: meld uw klacht bij de verhuurder en vraag of die wil bemiddelen of de zaak willen oplossen. * Schakel de politie in, bijvoorbeeld de wijkagent. De politie kan beide partijen aanhoren en een bemiddelende rol spelen of ingrijpen als gedrag of overlast niet door de beugel kan. Als de overlast niet ophoudt: meldt het elke keer bij de politie en vraag steeds om het procec-verbaal. Dit zorgt ervoor dat u sterker staat als u het hogerop wilt zoeken. * Juridische stappen. Overleg dit met een [https://www.juridischloket.nl/ Juridisch loket] of uw rechtsbijstandsverzekeraar. Meer informatie: * [https://www.juridischloket.nl/wonen-en-buren/ ''Wonen en buren'' van Juridisch Loket] met o.a. een (uitgebreider) stappenplan voor als er problemen zijn * [https://www.justitia.nl/burenrecht/ ''Burenrecht'' van Justitia] * [https://strooming.nl/particulier/blog/geluid/geluidsoverlast-buren/ ''Geluidsoverlast'' door Strooming] met concrete normen voor geluidsoverlast: tijden waarop geluid wel en niet geaccepteerd worden, en de bijbehorende geluidsterktes * [https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/leefbaarheid/vraag-en-antwoord/wat-moet-ik-doen-bij-burenoverlast ''Wat te doen bij burenoverlast'' van Rijksoverheid] == Gemeentelijke verordeningen == Inwoners kunnen te maken hebben met {{Wp|Gemeentelijke verordening|gemeentelijke verordeningen}}. Deze regelen van alles om de leefbaarheid in de gemeente te bevorderen en waarborgen. Ze kunnen onder andere gaan over: * Bomen planten of kappen, schuttingen bouwen en andere zaken die de tuin en erfafscheiding als onderwerp hebben. * Parkeren. * Afval scheiden en afvoeren. * Burengerucht en stille uren. * Sneeuw ruimen op het troittoir voor het huis en het pad naar het huis. * Verbouwingen, hiervoor kan een {{Wp|Omgevingsvergunning|omgevingsvergunning}} (voorheen: bouwvergunning) nodig zijn. * Het bouwen van een huis of bijgebouw: kijk of het betreffende {{Wp|Bestemmingsplan|bestemmingsplan}} het toelaat om een stuk grond te bebouwen. Daarnaast is een omgevingsvergunning verplicht. * Het uitoefenen van beroep of bedrijf aan huis. In het algmeen zal het zijn toegestaan om thuis te werken als het om kantoorwerk of vergelijkbaar rustig werk gaat. Maar het zal niet zonder meer zijn toegestaan als het thuiswerk extra verkeer, parkeerproblemen of lawaai met zich meebrengt, zoals een kapsalon, notariskantoor, prostitutie of timmerbedrijf. * Als de samenstelling van het huishouden verandert (door bijvoorbeeld geboorte, sterfte, kind dat uit huis gaat, verhuizing) moet dat bij de gemeente worden aangegeven, zodat dat in het bevolkingsregister kan worden opgenomen. Zie de website van een gemeente voor welke verordeningen en andere regels er gelden en in welke gevallen een omgevingsvergunning moet worden aangevraagd. == Meer informatie == * [https://www.juridischloket.nl/ Juridisch loket] stichting voor eerstelijns juridisch advies aan burgers in Nederland, gefinancierd door het Ministerie van Justitie en Veiligheid * [https://www.consuwijzer.nl/ Consuwijzer] van de [https://www.acm.nl/nl ACM] (Autoriteit Consument en Markt in Nederland) biedt praktisch advies voor consumenten * [https://www.justitia.nl/ Justitia], o.a. over Nederlands consumentenrecht, huurrecht en burenrecht * Diverse Nederlandse {{Wp|Consumentenprogramma|tv-programma's}} {{Sub}} qddery0w3o9q8j8sns9q0b4ud5eit19 0 43675 427386 420415 2026-05-17T07:10:48Z Erik Baas 2193 lf 427386 wikitext text/x-wiki {{Index Huishouden}} [[Bestand:Arthur Thiele Katzen beim Hausputz.jpg|600px|Arthur Thiele Katzen ]]<br> '''Katten maken schoon''' (ansichtkaart door Carl Robert Arthur Thiele, begin 20e eeuw)<br><br> {| class="wikitable"; style="border:solid 6px red; color: inherit; background-color:#FC9;" | <span style="font-size: large;">'''Disclaimer'''</span> Dit hoofdstuk is met zorg samengesteld, op basis van gezaghebbende bronnen en inzichten van de schrijvers. Maar zij zijn geen professionele schoonmakers. Daarom geldt een voorbehoud: De schrijvers en de Wikimedia-organisatie zijn op geen enkele manier verantwoordelijk of aansprakelijk voor schade die is ontstaan door het toepassen van onderstaande suggesties.<br> Raadpleeg in geval van twijfel altijd een professional.<br> |} '''Hygiëne''' in huis (en daarbuiten) is noodzakelijke om ongedierte en andere ziekteverwekkers uit de buurt te houden. Dat gebeurt vooral door goed en regelmatig schoon te maken. In dit hoofdstuk worden hiervoor suggesties gedaan. Het doel is immers een prettig leefklimaat. Dat kan niet zonder aandacht en tijd aan gezondheid te besteden en dus schoon te maken. Wees '''zuinig met water''': Voorkom verspilling. Niet alleen omdat schoon drinkwater ook in Nederland schaarser wordt en het voor waterbedrijven steeds moeilijker wordt (en dus duurder voor ons) om schoon drinkwater te leveren, maar ook omdat het energie kost om vervuild water te reinigen. Gebruik ook zo min mogelijk water bij het schoonmaken. * Laat de kraan niet zomaar lopen. Zet de kraan uit als je geen water meer nodig hebt. ** Gebruik bij het tandpoetsen een glas of een bekertje, bij het nat scheren een scheerkom of een volgelopen wastafel. ** Was niet af en spoel de vaat niet voor onder een lopende kraan, gebruik een afwasteil daarvoor. * Voor het wassen van handen en andere zaken hoeft de kraan niet op vol vermogen te lopen; een dun straaltje is vaak ook genoeg. Dat is ook bevorderlijk voor het doden van bacteriën en virussen: het afspoelen van zeep duurt zo automatisch langer, waardoor zij langer de tijd krijgen om dood te gaan. * Was liever de auto met een emmertje en een borstel dan met de tuinslang of een andere waterslang. * Installeer een waterbesparende douchekop, dit kan 20% à 30% water besparen of zo'n 3 liter per minuut douchen. * Repareer lekkende kranen. * Laat wasmachines en afwasmachines alleen draaien als ze volgeladen zijn. * Sproei de tuin zo min mogelijk. Zorg voor planten die goed tegen een beetje droogte kunnen. * Laat na de vakantie of andere afwezigheid van meerdere dagen wel alle warmwaterkranen goed doorlopen, zodat legionella-bacteriën geen kans krijgen, ventileer daarbij de betreffende ruimtes goed. Drink dan ook niet direct water uit de kraan, maar laat ook de koude kraan even doorlopen, handen wassen is al voldoende; stilstaand leidingwater kan koper bevatten wat niet gezond is. == Schoonmaakmiddelen == '''Waarschuwingen''': * Schoonmaakmiddelen buiten bereik van kinderen houden. * Houdt u aan de gebruiksaanwijzing. * Meng nooit verschillende schoonmaakmiddelen door elkaar, dit kan een onaangename chemische reactie veroorzaken!! * Wasbenzine is licht ontvlambaar, alleen buitenshuis gebruiken. * Spiritus, alcohol, thinner en terpentine zijn ook brandbaar, alleen in een ruimte gebruiken die goed geventileerd wordt. '''Basisvoorraad''' schoonmaakartikelen: * ''Middelen'': Afwasmiddel, groene zeep, schoonmaakazijn, soda, toiletreiniger zonder chloor, schuurmiddel (zowel poeder als vloeibaar). Andere schoonmaakmiddelen belasten het milieu meer. * ''Materialen'': Vaatdoeken, spons, zeem, raamwisser, borstels (waaronder een afwasborstel), vuilniszakken, vuilnisbakken, prullenbakken, theedoeken, stoffer en blik, bezem, stofzuiger, afwasteil, emmers (grote en kleine). Oude afwasborstels zijn prima om gootstenen en wasbakken mee te reinigen. Oude tandenborstels worden gebruikt op moeilijk bereikbare plaatsen. NB Bijzondere materialen, zoals kunstvoorwerpen, ivoor, marmer, kristal, goud, zilver, moeten op een speciale manier worden schoongemaakt, met speciale schoonmaakmiddelen. Zie [https://www.tantekaat.be/category/onderhoud/ ''Onderhoud'' door Tante Kaat].<br> Gebruik de juiste dosering van schoonmaakmiddelen, een teveel belast het milieu en kan resten achterlaten op het schoongemaakte voorwerp. == Schoonmaakmethoden == Er zijn verschillende methoden om schoon te maken, afhankelijk van de voorwerpen en onderdelen van het huis die schoongemaakt worden. === Vlekken behandelen === Zie de [[Huishouden/Vlekkengids|Vlekkengids]] in dit Wikibook. === Afwassen === Afwassen is het schoonmaken van vuil serviesgoed, bestek en kookgerei. Er zijn twee methoden: met de hand en met een afwasmachine. '''Met de hand afwassen'''<br> [[Bestand:Dishes in a dutch kitchen.jpg|thumb|Twee afdruiprekken met schoon vaatwerk]] Benodigdheden: afwasteil, afwasborstel, afwasmiddel, afdruiprek, theedoek, eventueel huishoudhandschoenen.<br> Verwijder etensresten. Spoel aangekoekte resten en zeer vuile vaat eerst af. Sorteer het vaatwerk in (1) glaswerk, (2) serviesgoed, (3) bestek en (4) pannen. Doe een scheutje afwasmiddel in een afwasteil en vul die met warm water (zo warm dat u er nog net met de hand in kan). Dompel nu stuk voor stuk het vaatwerk (in de hierboven vermelde volgorde) in de teil en poets het schoon met de hand of een afwasborstel. (Facultatief: spoel vervolgens het afgewassen vaatwerk in een andere teil met warm, schoon water, om resten afwasmiddel af te spoelen.) Zet het vaatwerk omgekeerd in het afdruiprek, zodat het kan uitdruipen. Als er een grote vaat is en het afwaswater is te vuil geworden of te veel afgekoeld: gooi dit afwaswater dan weg en vul de afwasteil opnieuw met warm afwaswater. Voor het drogen van de vaat zijn er verschillende mogelijkheden: * Een huisgenoot, goede vriendin of familielid (de laatste twee alleen in een informele setting) kan helpen met afdrogen (met een theedoek de vaat droog maken). Dit kan ook nog gezellig zijn. * De afwasser kan na afloop zelf de vaat afdrogen. * Giet na het afwassen heet water over de vaat en laat het enkele uren staan. Daarna is het merendeel van de vaat droog, het restant wordt alsnog met een theedoek droog gemaakt. '''Met de afwasmachine afwassen'''<br> [[Bestand:Geschirrspuelmaschine.JPG|thumb|Gevulde afwasmachine]] De afwasmachine kan ons veel werk uit handen nemen. In het algemeen gebruiken ze ook nog eens minder water dan met de hand afwassen. Ze hebben wel een gebruiksaanwijzing en niet alles mag in de afwasmachine. Wat niet in de afwasmachine mag&nbsp;<ref>Belangrijkste bron: https://www.horeca.com/nl/blog/178/8-dingen-die-je-niet-in-de-vaatwasser-mag-doen</ref>: * Sommige plastic voorwerpen: check vantevoren of het wel/niet kan, let er al bij het kopen op. * Alle metalen voorwerpen die geen roestvrij staal (rvs) zijn, zoals pannen en koekenpannen gemaakt van of met gietijzer, aluminium, koper, of met een een anti-aanbaklaag, maar ook zilver en tin. * Delicaat glas en kristal. * Porselein, fijn en handbeschilderd servies en servies met een gouden randje. * Antieke voorwerpen. * Thermosflessen en thermosbekers. * Goede/dure koksmessen (die verliezen hun scherpte). * Wees sowieso voorzichtig met scherpe messen, raspen en andere scherpe vaat: plaats ze zodanig in de afwasmachine dat ze geen risico zijn (voor u en uw huisgenoten) of was ze met de hand af. * Houten snijplanken en pollepels. * Keramische pannen. * Natuursteen, zoals marmeren snijplanken, pizzastenen en sommige ovenschalen (let er op bij de aankoop). * Voorwerpen met mechanische onderdelen, zoals deksels voor snelkookpannen vlees-, pasta-, peper- en andere molens die niet uit elkaar gehaald kunnen worden. Plaats de rest van de vaat volgens de gebruiksaanwijzing in de afwasmachine. Laat de vaatwasser alleen draaien als hij vol is. Als er tussendoor toch iets nodig is dat al in de vaatwasser staat: was het dan met de hand af. Bij een volle machine: zet de kraan aan, doe vaatwaspoeder of een vaatwastablet in het daarvoor bestemde vakje, doe de deur van de machine dicht en kies het gewenste programma. Het eco-programma duurt langer, maar gebruikt wel minder water en stroom. Na afloop: doe de kraan uit, zet de afwasmachine open om de vaat te laten drogen. Ruim daarna de vaat eruit, van beneden naar boven omdat anders nog restjes water kunnen vallen op de schone vaat in lagere contreien. Controleer regelmatig of er nog genoeg glansmiddel en vaatwaszout aanwezig is. Onderhoud hem volgens de richtlijnen van de gebruiksaanwijzing. Zie ook: [[Huishouden/Voeding#Hygiëne_en_voedselveiligheid_in_de_keuken|Hygiëne in de keuken]]. === Stoffen === '''Stoffen, afstoffen of stof afnemen''' is het schoonmaken van oppervlakten waarop stof of ander vuil ligt. Gebruik hiervoor niet de gebruikelijke stofdoek, plumeau of ragebol, want daarmee wordt stof alleen verplaatst. Gebruik liever een vochtige vaatdoek en spoel die elke keer uit in een sopje. Zo verdwijnt het vuil uiteindelijk door de gootsteen. Werk van boven naar beneden (dus eerst bovenop kasten, dan lager gelegen gedeeltes). Neem ook lampen, {{Wp|Deurknop|deurklinken}}, losse spullen, radiators en apparaten (voorzichtig!) mee. NB Gebruik wel een droge stofdoek of plumeau voor '''kwetsbare voorwerpen''' en materialen die niet tegen vocht kunnen, zoals schilderijen en andere kunstvoorwerpen, gepolitoerd hout en met boenwas behandeld hout. Voor het schoonmaken/stoffen van deze voorwerpen: * '''Computers''': zie [https://www.consumentenbond.nl/digitaalgids/digitaalgids-uitgelicht/je-computer-schoon-en-stofvrij ''Je computer schoon en stofvrij'' van Consumentenbond]. * '''Plafonds en muren''': met een ragebol of andere bezem en eventueel een vochtige stofdoek er omheen geknoopt voorzichtig over het plafond en de muur vegen. Meer informatie: [https://www.werkhoudingvvt.nl/huishoudelijke-verzorging/schoonmaken/plafonds-ragen/ ''Plafonds ragen'' van VVT]. * '''TV-scherm''': zie [https://www.consumentenbond.nl/tv/tv-scherm-schoonmaken ''Tv-scherm schoonmaken'' van Consumentenbond]. Meer informatie: [https://www.werkhoudingvvt.nl/huishoudelijke-verzorging/schoonmaken/klamvochtig-afnemen-hoe-doe-ik-het-juist/ ''Vochtig afnemen'' van VVT] <gallery widths="150" heights="150"> Cleaning the table.jpg|Tafel afstoffen Ragebol 01.jpg|Ragebol </gallery> === Vloeren === '''Vegen'''<br> Als u geen stofzuiger heeft (of hij is net stuk) kunnen vloeren worden geveegd, met een {{Wp|Bezem|bezem}} om de vloer te vegen, en {{Wp|Stoffer en blik|stoffer en blik}} om het stof op het blik te vegen en weg te kunnen gooien.<br> NB '''Betonnen vloeren''' zonder enige vloerbedekking, zoals in schuren en garages, mogen niet gestofzuigd worden, maar moeten ook geveegd worden. Gewone stofzuigers kunnen in het algemeen het fijnstof van betonnen vloeren niet aan. '''Stofzuigen'''<br> Stofzuig regelmatig, ook vanwege de chemicaliën die in huisstof zitten, doordat bijvoorbeeld elektrische apparaten en meubels langzaam slijten. Daardoor komen kleine chemische deeltjes in het huisstof, die we vervolgens inademen of in het milieu terecht komen.<br> Voor een huis met verdiepingen: overweeg een extra stofzuiger voor de bovenverdieping, dan hoeft u hem niet elke keer heen-en-weer te slepen. Zorg wel dat beide stofzuigers dezelfde soort stofzuigzakken gebruiken, zodat u maar één soort op voorraad hoeft te houden.<br> Als een stofzuiger zelf geen ruimte voor het opbergen van hulpstukken heeft, kan een kangoeroeschort uitkomst bieden om ze toch tijdens het stofzuigen bij de hand te hebben. Een kangoeroeschort heeft één grote zak die doorloopt van links naar rechts.<br> Meer informatie: [https://www.werkhoudingvvt.nl/huishoudelijke-verzorging/schoonmaken/stofzuigen-hoe-doe-ik-het-juist/ ''Stofzuigen'' door VVT] '''Dweilen'''<br> Na het stofzuigen of vegen kunnen gladde vloeren worden gedweild. Dat hoeft niet elke keer, maar wel als ze na het stofzuigen nog vuile plekken hebben of er vlekken zijn (een enkele vlek kan meestal met een natte doek worden verwijderd). In geval van kleine kinderen die op de vloer spelen, huisdieren, en/of huisgenoten die met vuile schoenen binnen lopen, zal het vaker nodig zijn, wellicht één of twee keer per week.<br> ''Benodigdheden'': een emmer met lauw of koud water met daarin een scheutje allesreiniger of groene zeep, een dweil en een luiwagen of trekker waar je de dweil omheen draait; handiger is een vloerwisser of vloermop waarbij steel en dweil één geheel zijn, maar dan heb je ook een bredere emmer nodig waar de vloerwisser in past. Doe de dweil, vloerwisser of mop in het sop en wring hem uit. Hij mag niet kletsnat zijn, maar ook niet zo droog als een zemelap als je de ramen zeemt. Begin in het verste hoekje van een kamer en dweil van daaruit de hele kamer. Zorg dat u niet op het gedweilde gedeelte hoeft te lopen totdat dat droog is. Doe de doek regelmatig in het sop om het vuil uit te spoelen en weer met een schonere doek verder te gaan. Als het water (te) vies is geworden, maak dan schoon sop, net zo lang totdat een verdieping helemaal schoon is. Spoel een dweil na afloop goed uit, laat hem drogen en was hem in de wasmachine mee met een hete was op minstens 60°C. Behandel een vloerwisser of mop na afloop volgens de gebruiksaanwijzing. Meer informatie: [https://www.werkhoudingvvt.nl/huishoudelijke-verzorging/schoonmaken/dweilen-hoe-doe-ik-het-juist/ ''Dweilen'' door VVT] <gallery widths="140" heights="140"> La Balayeuse, Renoir 1889.jpg|Vloer vegen Stoffer-en-blik.jpg|Stoffer en blik Pepe passant l'aspiradora (País Valencià, 2023).jpg|Stofzuigen Apron with pockets for clothes pegs.png|Kangoeroeschort voor knijpers en stozuiger-hulpstukken Feudel 01.jpg|Dweil met luiwagen Råve måjhon.jpg|Dweil met trekker Mops cleaning equpement.jpg|Dweil en bezem in één Janitor's bucket with mop.jpg|Speciale emmer met mop </gallery> === Ramen wassen === * Benodigdheden: emmer met water en een scheutje schoonmaakazijn of een drupje allesreiniger, spons of inwasser, rakel (trekker), zeem en meestal een huishoudtrap. Voor de sponningen/houtwerk: een vaatdoek of schoonmaakborstel met niet al te harde haren. Ook zijn er wassystemen met een lange steel waardoor er soms geen trap nodig is.<br> * Zorg dat u goed bij de ramen kunt komen, zet (tuin)meubels, speelgoed e.d. een eindje ervan af, zorg dat gordijnen en zonwerking niet in de weg zitten en niet nat worden. * Zie voor de rest van het proces: [https://www.werkhoudingvvt.nl/huishoudelijke-verzorging/schoonmaken/ramen-wassen-hoe-doe-ik-het-juist/ ''Ramen wassen'' van VVT], ook voor het gebruik van een trap. <gallery widths="140" heights="140"> Buket HDPE01.png|Emmer met water Traditionele glasbewassing.jpg|Inwasser en spons Rakel (fcm).jpg|Rakel (trekker) Chamois-natural.jpg|Zeem of zemelap Brosse à main dite aussi brosse à laver, brosse chiendent.jpg|Schoonmaakborstel Stepladder (PSF).png|Huishoudtrap Genève Cornavin nettoyage ascenseur-2.jpg|Systeem met lange steel om ramen te wassen </gallery> === Keuken === Zie [[Huishouden/Voeding#Hygiëne en voedselveiligheid in de keuken|Hygiëne en voedselveiligheid in de keuken]]. === Sanitaire ruimtes === Het schoonmaken van de badkamer en het toilet/de wc betreft verschillende onderdelen.<br> Benodigdheden: * Voor alle onderdelen: een vaatdoek en een teil of emmer met sop (warm water en een scheutje afwasmiddel). * Voor de wc: toiletreiniger, wc-borstel. * Voor wastafel en bad: vloeibaar schuurmiddel, een borstel. * Voor wanden: baking soda, schoonmaakazijn en/of groene zeep, spuitfles (zoals een plantenspuit), tandenborstel of schuurspons Volgorde: Doe de wc als laatste, daarna kan de vaatdoek uitgespoeld worden, drogen en in de was (op minstens 60°C). * '''Douchekoppen''' laten weken in een oplossing van zout en azijnwater (één deel water en één deel schoonmaakazijn) om de kalkaanslag te verwijderen. * '''Wanden''': met een (uitgeknepen) vaatdoek en een sopje van warm water en afwasmiddel. Eventueel met vloeibaar schuurmiddel moeilijk verwijderbare plekken behandelen. Hardnekkige kalk: met schoonmaakazijn en water, zie bij "Vieze voegen". * Vieze '''voegen''' (in de badkamer): drie methoden: ** Maak de voegen vochtig met water. Meng baking soda met een beetje water tot een pasta. Breng dit aan op de voegen en laat het 15 tot 30 minuten intrekken. Nu is het goedje meestal een beetje opgedroogd, maak het dan weer een beetje vochtig met water. Schrob daarna de pasta weg met een oude tandenborstel. Spoel de voegen af met schoon water en maak ze droog. ** Meng één deel water en één deel schoonmaakazijn en doe dit in een spuitfles. Spuit het mengsel op de voegen, en laat dit minstens een half uur in trekken. Daarna de voegen schoon boenen met een schuursponsje en afspoelen met water. Maak de voegen en tegels daarna goed droog. Deze zelfde methode kan ook gebruikt worden voor '''kalkvlekken en kalkaanslag''' op bijvoorbeeld badkamertegels. *** Let op: Zorg dat dit mengsel niet op gekitte voegen komt. Niet gebruiken op tegels van natuursteen. ** Smeer de voegen royaal in met vloeibare groene zeep en laat die twee uur intrekken. Verwijder de zeep met een harde borstel en wat water. Maak de voegen en tegels daarna goed droog. * '''Spiegels''' schoonmaken: met warm water en een klein beetje afwasmiddel. Daarna droogwrijven met een zachte doek. * '''Kammen en haarborstels''': enkele uren weken in een sopje van inweekmiddel (zoals BioTex) en daarna met een nagelborsteltje de laatste restjes vuil eruit borstelen. NB Deze methode is niet geschikt voor houten borstels en kammen. Meer informatie: [https://www.werkhoudingvvt.nl/huishoudelijke-verzorging/schoonmaken/sanitair-reinigen-hoe-doe-ik-het-juist/ ''Sanitair'' door VVT] <gallery widths="150" heights="150"> US Navy 101013-N-2953W-696 Machinist's Mate Fireman Diane Allen cleanS a stateroom aboard the aircraft carrier USS Carl Vinson (CVN 70).jpg|Wasbak schoonmaken SANDRA WATKINS CLEANS THE BATHTUB IN THE FAMILY'S NEW HOME THIS HOUSE IS LARGER AND MUCH CLEANER THAN THEIR FORMER... - NARA - 557366.jpg|Bad schoonmaken Bathroom cleaning.jpg|Douchecabine schoonmaken Swab in toilet bowl.jpg|WC schoonmaken, met wc-borstel </gallery> === Textiel wassen === Zie [[Huishouden/Textiel#Schoonmaken_van_textiel|Schoonmaken van textiel]] in het hoofdstuk Textiel. === Schoeisel onderhouden === * Schoenen: ** Natte schoenen: Met een doek aan de bovenkant droogwrijven. Vervolgens (op kamertemperatuur!) opvullen met kranten, keukenpapier of oude lappen om de binnenkant droog te krijgen. Als het vocht in het papier of de lap is getrokken maar de schoenen nog niet droog zijn: herhalen met droog papier of lappen. '''Niet''' doen: bij of op de verwarming zetten, in de droger of met een föhn droogblazen. ** Te gladde zolen: met schuurpapier bewerken. ** Leren schoenen: zie [https://www.ambachtnederland.nl/leren-schoenen-onderhouden ''Leren schoenen onderhouden'' van Ambacht Nederland] (inclusief schoenen poetsen). ** Sportschoenen: zie [https://radar.avrotros.nl/artikel/witte-sneakers-schoonmaken-zo-doe-je-het-50582 ''Witte sneakers schoonmaken'' van Radar]. * Schaatsen: zie [https://www.ijce.nl/nl/inhoud/schaatsonderhoud ''Schaatsonderhoud'' van IJsclub Eindhoven] <gallery widths="150" heights="150"> Can of shoe polish-open - fs PNr°0289.jpg|Schoensmeer: kies de juiste kleur Twee bijna gelijke insmeerborstels voor het poetsen van schoenen, driehoekig met steel, objectnr 68232-1-2(1).JPG|Insmeerborstel Schoenborstel, blank hout met zwarte haren, objectnr 66256.JPG|Schoenborstel om schoensmeer uit te wrijven OPP Dec 1978 Police training shoe shine.jpg|Schoenen poetsen </gallery> === Kasten === Als u eenmaal per jaar alle kasten langs loopt voor het verzamelen van spullen die niet meer worden gebruikt of stuk zijn (zie [[Huishouden/Huisinrichting#Een_opgeruimd_huis|Een opgeruimd huis]]), haal ze dan helemaal leeg en sop ze gelijk (warm water en een scheutje afwasmiddel). Zorg wel dat ze goed droog zijn voordat ze weer worden ingeruimd. * Boekenkasten: Haal alle boeken er uit en maak de boekenkast schoon. Zorg dat de kast droog is, voordat hij weer wordt ingeruimd. Bepaal van elk boek of het teruggezet wordt of wordt afgevoerd (weggegeven, kringloop, [https://www.boekwinkeltjes.nl/ Boekwinkeltjes], papierbak, etc.). Boeken die worden teruggezet: stof ze af terwijl ze gesloten zijn. * Keukenkasten wellicht vaker, naar eigen oordeel. Een keukenkast moet in ieder geval worden schoongemaakt als er kruimels of ander vuil is te zien: dat trekt ongedierte aan. * Koelkast schoonmaken: zie [https://www.consumentenbond.nl/koelkast/koelkast-schoonmaken ''Koelkast schoonmaken'' door Consumentenbond]. == Afvalbeheer == Zie het Nederlandse Wikibook [[Save Our Future Today, a SOFT revolution]] voor het hoofdwerk over dit onderwerp. Afval is een bron van ziektekiemen en schimmel, en aanlokkelijk voor fruitvliegjes, gewone vliegen (vlees), muizen, ratten, kakkerlakken en ander gespuis. Het is dus zaak er goed mee om te gaan en er steeds op tijd van af te komen. Leeg afvalbakken niet alleen op tijd, maar maak ze ook regelmatig schoon. Verschillende soorten afval worden apart afgevoerd. Dat betekent dat ook u afvalstromen in huis moet scheiden, op dezelfde manier. Hier worden de meest voorkomende afvalstromen beschreven zoals ze in veel gemeentes in Nederland voorkomen. Veel afval wordt opgehaald door de vuilophaaldienst van de gemeente, volgens een rooster. Kijk op de website van de vuilophaler in uw gemeente wanneer er vuilnis bij u in de wijk wordt opgehaald en welke afvalstroom dan aan de beurt is. Andere soorten kunt u naar een container in uw wijk brengen of naar een vestiging van de vuilophaaldienst. * Allereerst: hoe minder spullen er het huis ingaan, hoe minder afval er zal zijn. Vraag u dus altijd af als u wat koopt (of krijgt): is het wel echt nodig? Selecteer streng aan de poort. * Als iets in de huidige staat niet meer bruikbaar is: kan het worden gerepareerd? Zo ja: (laten) repareren. * Kan het nog herbruikt worden? Zo ja: zelf hergebruiken, verkopen, weggeven (kringloopwinkel, weggeefwinkel) of ruilen (bijvoorbeeld op {{Wp|Ruilhandel#Ruilbeurs|ruilbeurzen}}). Er kan veel zelf ''hergebruikt'' worden, enkele voorbeelden&nbsp;<ref>Enkele van deze voorbeelden zijn ontleend aan ''Hergebruik van A tot Z : 1001 manieren om 'afval' te gebruiken'' / Carolyn Jabs. - Baarn: Bosch & Keuning, Baarn, 1983. - {{ISBN|902464478}}X</ref>: ** ''Bakjes'' van de Chinees en andere restaurants, van schepijs en ander diepgevroren voedsel, margarinekuipjes, groot en klein, kunnen worden hergebruikt als koelkastdozen, lunchbox, surprisehapjes met voor elk kind een bakje, pennenbakje, voor het bewaren van spijkers, schroeven en pluggen, kraaltjes, fournituren (naaigerei) en veel ander kleine spul. Ze kunnen eventueel etiketten krijgen om te weten wat er in zit. ** ''Cadeaupapier'': Maak cadeautjes voorzichtig open, zodat het papier opnieuw gebruikt kan worden. Of gebruik kleurenpagina's uit tijdschriften of resten behangpapier. Bewaar ook strikken en linten op cadeautjes voor hergebruik. ** Van een ''deodorantroller'' kan de rollerkap voorzichtig worden verwijderd door een mesje eronder te steken. Maak het flesje schoon. Daarna kan het flesje worden gevuld met bijvoorbeeld zonnebrandmiddel (voor smeren zonder vette handen), kinderverf of water (voor bijvoorbeeld het bevochtigen van postzegels) en kan de rollerkap terug geplaatst worden. ** Een ''douchegordijn'' kan nog dienst doen als autoruitbeschermer bij vrieskou of als afdekscherm van tuinmeubelen bij plotselinge regenbuien. ** Ontvangen ''enveloppen'': *** Opnieuw gebruiken als envelop door een etiket voor de adressering te gebruiken. *** Een postzegel kan nog waarde hebben voor postzegelverzamelaars. *** Bewaren van documenten (zoals belastingpapieren per jaar) en aantekeningen die bij elkaar horen, (uit te zoeken) foto's, ansichtkaarten, negatieven, zegeltjes, garantiebewijzen, kassabonnetjes en vele andere voorwerpen. *** Als kladpapier, boodschappenbriefjes en bladwijzers. ** Een lege ''flacon'' (van bijvoorbeeld afwasmiddel of shampoo) die goed is schoongemaakt, kan hergebruikt worden als trechter (bovenste deel eraf knippen) of als knijpfles met water (voor bijvoorbeeld schoonmaakkarweitjes, in de auto voor de voorruit en voor zomerse waterpret). ** ''Kalenders'' kunnen na verloop van tijd opnieuw worden gebruikt als ze niet beschreven zijn: namelijk als 1 januari op dezelfde dag valt en het -net als het gewenste jaar- geen/wel een schrikkeljaar is. Typ op [https://www.antrovista.com/extra/eeuwige-kalender.html Eeuwige kalender] een weekdag en 1 januari in om te zien welke kalender voor het volgende jaar van toepassing kan zijn, selecteer nog wel alleen de schrikkeljaren/gewone jaren. Zo heeft u maximaal 14 kalenders nodig (zeven voor schrikkeljaren en zeven voor gewone jaren). ** ''Papier'': Aan één zijde bedrukt papier kan nog worden gebruikt als notitiepapier en misschien als printerpapier (voor een printertest of een andere afdruk die niet zo belangrijk is). Voor een knutselmiddag: maak iets met papier-maché. ** ''Papieren zakken'': voor het bewaren van fruit en groente en voor het inpakken van postpakketjes. ** Meer tips: *** [[Huishouden/Textiel#Afdanken|Afdanken van textiel]] in het hoofdstuk Textiel. *** ''Hergebruik van A tot Z : 1001 manieren om 'afval' te gebruiken'' / Carolyn Jabs. - Baarn: Bosch & Keuning, Baarn, 1983. - {{ISBN|902464478}}X. *** [https://groengezin.nu/meer-dan-40-tips-om-te-hergebruiken/ ''Tips'' van Groengezin] [[Bestand:Drie vuilnisbakken Nederland 2024.jpg|thumb|Vuilnisbakken voor PMD (oranje), GFT (groen) en papier (blauw)]] * Resten van '''voedsel en tuinafval''' gaan naar de GFT-bak (GFT = groente, fruit, tuin), vaak groen van kleur. Daar mag heel veel keukenafval in, maar bepaalde zaken juist niet, zoals frituurvet. Kijk op de website van de vuilophaler in uw gemeente wat wel en niet mag. U kunt ook overwegen om deze resten zelf te [[Leer jezelf ecologisch tuinieren/De basis#Compost|composteren]] (maar in compost mag niet alle keukenafval). * '''Plastic''' verpakkingen, '''metalen''' verpakkingen en '''drankenkartons''' (PMD): in de PMD-bak, vaak oranje van kleur. * '''Glas''': alleen verpakkingsglas, zoals flessen en potten: in de glasbak in de wijk, gescheiden naar kleur. Beslist niet: (gloei-)lampen en kapot serviesgoed; vensterglas kan vaak naar een vestiging van de vuilophaaldienst worden gebracht. * '''Oud papier''', zoals kranten, tijdschriften, karton, maar wel schoon, droog en zonder plastic laagje (dus geen pizzadoos en gebruikt keukenpapier): in de papierbak. * '''Textiel''': zie zie [[Huishouden/Textiel#Afdanken]]. Ook schoenen mogen in de textielbak, mits bij elkaar gebonden/verpakt. * '''Chemisch afval''' (milieuschadelijke stoffen): ** Oude medicijnen: inleveren bij de apotheek. ** Batterijen: inleveren in de speciale verzamelboxen bij supermarkten en andere winkels waar batterijen worden verkocht. ** Al het andere chemisch afval (zoals verf en aanverwante artikelen, spuitbussen, schoonmaakmiddelen met chloor, bestrijdingsmiddelen): kijk op de website van de vuilophaler in uw gemeente voor mogelijkheden (soms is er een chemokar die eens in de maand bij u in de wijk komt, kan het worden opgehaald of kunt u het naar een vestiging van de vuilophaaldienst brengen). * Afgedankte elektrische en elektronische '''apparaten''': geef ze mee aan de leverancier van het nieuwe apparaat (spreek dat wel af bij de aankoop) of kijk op de website van de vuilophaler in uw gemeente. * '''Grofvuil''', bouwafval, puin: kijk op de website van de vuilophaler in uw gemeente. * Ander specifiek afval: kijk op de website van de vuilophaler in uw gemeente. * '''Restafval''': al het andere afval dat niet gescheiden wordt: in de restafvalbak (meestal grijs of een ondergrondse container waar u het met een pasje kan dumpen). '''Dringend verzoek:''' Ga zorgvuldig met afval om, zorg dat het niet in het milieu terecht komt en dus dat het geen zwerfafval wordt. Gooi geen schadelijke stoffen in de gootsteen, wc of in een afvoerputje. Als u ergens afval ziet liggen waar het niet hoort: spreek de bewoners er op aan en/of bel de vuilophaler in de betreffende gemeente, zij halen het liever op dan dat het gaat zwerven of er ongedierte op af komt. == Ongediertebestrijding == De beste manier is om ongedierte in huis, tuin en omgeving te voorkomen: Berg voedsel goed op, maak regelmatig schoon, maak naden, kieren en mogelijke andere ingangen goed dicht (maar zorg wel voor voldoende ventilatie), ruim afval op in goed afsluitbare afvalbakken die bovendien regelmatig worden geleegd, pleeg goed onderhoud, vermijd vochtige plekken. Als er dan toch nog een plaag is, raadpleeg: * [https://www.milieucentraal.nl/huis-en-tuin/ongediertebestrijding/ ''Ongediertebestrijding'' van MilieuCentraal] (wat u zelf kan doen) * [https://www.kad.nl/ Kennis- en Adviescentrum Dierplagen] * De (website van de) vuilophaler in uw gemeente; deze gaat in de regel ook over het bestrijden van ongedierte in de gemeente als u dat niet zelf kunt, zoals wespennesten, houtworm en kakkerlakken. * [https://www.meldpuntongedierte.nl/ Meldpunt Ongedierte] * [[Handige Harry/Huisstofmijt|Huisstofmijt bestrijden]] (van het Wikibook Handige Harry) == Meer externe bronnen == Deze websites bieden nog veel meer tips, ook voor specifieke gevallen: * [https://www.werkhoudingvvt.nl/huishoudelijke-verzorging/schoonmaken/ Schoonmaken door VVT], o.a. over werkmethoden, juiste werkmaterialen en een goede werkhouding om lichamelijke klachten te voorkomen * [https://www.tantekaat.be/ Tante Kaat] * [https://www.milieucentraal.nl/minder-afval/ MilieuCentraal over afval] * [https://schoonmaakgoeroe.nl/handleidingen/ Schoonmaakgoeroe] * [https://www.poetsbureau.be/nl/schoonmaaktips/p1?q=&category=# Poetsbureau] == Literatuur en gebruikte bronnen == {{Sub}} bbdsnn5jji0zgxeoopskt4jusrpe6yt 0 43677 427389 412172 2026-05-17T07:10:49Z Erik Baas 2193 lf 427389 wikitext text/x-wiki {{Index Huishouden}} [[Bestand:Noto Emoji v2.034 1f6e0.svg|300px|Technisch gereedschap]]<br> '''Technisch gereedschap'''<br> {| class="wikitable" ; style="background-color: yellow; color: black;" |- | '''Dit hoofdstuk is nog niet helemaal af.'''<br>Iedereen met verstand van technische klussen kan hieraan bijdragen! |} Bij '''technische klussen''' gaat het om klussen in en om het huis die ambachtelijk van aard zijn en waarbij in de regel technisch inzicht nodig is, zoals timmeren, zagen, boren, metselen, schilderen, loodgieterswerk, elektricienswerk en behangen. Het Wikibook [[Handige Harry]] is het hoofdwerk over dit onderwerp. Hier alleen enkele basis-tips. == Benodigdheden == '''Basis-gereedschap''': hamer, goede boormachine, schroevendraaiers in verschillende maten (klein-middel) en soorten (gewone + kruisschroevendraaier), waterpas, nijptang of andere tang, moersleutels of Engelse sleutel, priem, duimstok en/of rolmaat, spijkers, schroeven en pluggen in verschillende maten, stanley-mes, schuurpapier. '''Opbergen'''<br> * Gereedschap kan worden opgeborgen in een gereedschapskist of hangend aan een gereedschapsrek/-wand. * Voor spijkers, schroeven, pluggen en soortgelijke bestaan handige opbergboxen met vakjes of laadjes. <gallery widths="180" heights="180"> Caisse à outils avec petit outillage.JPG|Gereedschapskist Werkzeugwand.jpg|Gereedschapswand Orange screw box - 37 x 28 cm - A.jpg|Opbergbox met vakjes voor spijkers, schroeven, e.d. </gallery> == Organisatie == '''Wie doet wat?''' * De eigenaar van een ''koophuis'', dat geen onderdeel is van een appartementencomplex, is zelf verantwoordelijk voor alle reparaties en onderhoud. * De taakverdeling tussen een ''huurder en verhuurder'': zie [https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/woning-huren/vraag-en-antwoord/welke-kosten-zijn-voor-de-huurder-en-welke-voor-de-verhuurder ''Overzicht'' van de Rijksoverheid (Nederlands recht)]. Sommige verhuurders bieden aan om ook diverse klussen uit te voeren die in principe voor rekening van de huurder komen, zie uw huurcontract of de website van de verhuurder. * De taakverdeling bij een ''appartementencomplex'' met koopflats lijkt op die van huurder-verhuurder, maar dan is de {{Wp|Vereniging van eigenaars|VvE}} de verantwoordelijke in plaats van de verhuurder. In het algemeen geldt dat de VvE verantwoordelijk is voor het onderhoud en herstel van de gemeenschappelijke delen van het gebouw, zoals het dak, de gevel, hal, lift, trappenhuis, galerijen, gemeenschappelijke gangen, de fundering en het leidingwerk dat door meerdere appartementen loopt. Voor details: lees de reglementen van de betreffende VvE. '''Klussenlijst'''<br> Maak een klussenlijst. Loop één maal per jaar door het huis en noteer alle klussen die gedaan moeten worden, van behangen en schilderen tot reparaties en meubels vervangen. Zet de klussen in volgorde van prioriteit. En elke keer als iemand in huis iets constateert dat gerepareerd of vervangen moet worden: repareer of vervang het direct of zet het op de klussenlijst. Doe urgente klussen direct, plan andere klussen in, in volorde van prioriteit. Inplannen wil zeggen: bepaal een tijdstip, wie de klus gaat uitvoeren en welke materialen nodig zijn. Zorg dat de materialen aanwezig zijn vóórdat de klus wordt uitgevoerd. Laat een vakman komen voor klussen die u niet zelf kunt doen, waaronder moeilijke en gevaarlijke klussen. Neem het onderwerp "Klussen" ook op in de week- of maandplanning. En zorg dat ook de kinderen daarbij helpen en zo de benodigde vaardigheden verwerven. == Woningonderhoud == In het algmeen: voorkomen is beter dan genezen. Gooi geen spullen in de afvoer (wc, gootsteen, wasbak) die daar niet in thuis horen, zoals maandverband, luiers, haren en voedsel. Voorzie elk afvoerputje van een afvoerzeefje en leeg dat regelmatig. Voorkom ongedierte, vocht en tocht. Repareer iets dat stuk is zo snel mogelijk, of laat het doen. Vervang een leertje als de kraan duppelt en niet vaster gedraaid kan worden, dat voorkomt waterverspilling. Enkele klussen met hun frequentie: * Verwarming bijvullen en ontluchten: één keer per jaar. * Onderhoud verwarmingsketel: elke 1 à 2 jaar (Let op: dit mag alleen een vakman doen, u mag het niet zelf doen). * Vervanging verwarmingsketel: na 12 à 15 jaar. * Buitenschilderwerk: elke 7 à 10 jaar. * Binnenschilderwerk, behangen, gordijnen, vloerbedekking en keuken vernieuwen: wanneer u vindt dat het nodig is. * Dakgoten schoonmaken: eenmaal per jaar, bij voorkeur vóór het begin van de winter, nadat de herfstbladeren zijn gevallen en voordat het echt slechte weer begint, dus eind oktober, november. * Schoorsteen vegen: elke twee jaar. * Reparaties uitvoeren: wanneer dat nodig is. == Tips per soort klus == [[Bestand:Plopper.jpg|thumb|140px|Plopper voor een ontstopte afvoer]] * Wees voorzichtig met '''elektriciteit'''. Als je met een apparaat aan de slag gaat: trek de stekker uit het stopcontact. Voor grotere klussen: zet de stroom uit: zoek op welke stop ({{Wp|Smeltveiligheid|zekering}}) hoort bij de ruimte waarin je aan de slag gaat, en zet die stop uit. Wanneer je automatische stoppen hebt, kun je de stop gewoon met de schakelaar uitschakelen. Wanneer je schroefstoppen hebt, kun je de stop er uit draaien.&nbsp;<ref>https://elektriciens-utrecht.nl/hoe-schakel-stroom-woning</ref> Zet de stroom na de klus weer aan. Als er dan kortsluiting ontstaat, heb je de klus niet goed uitgevoerd. Trek de stekker van het betreffende apparaat uit het stopcontact. Zie [https://www.unitedconsumers.com/energie/blog/stoppen-doorgeslagen Stoppen doorgeslagen] om het probleem van de doorgeslagen stop op te lossen. Laat het apparaat door een erkende reperateur repareren of vervang het apparaat. * '''Verstopte afvoer''': strooi een beetje soda in de afvoer en spoel na met heet/kokend water. Als dat niet voldoende helpt: doe het een tweede keer en/of gebruik een plopper. Als dat ook niet helpt: gebruik een milieuvriendelijke ontstopper. ** Wasbak ontstoppen: zie [[Handige Harry/Wasbak ontstoppen|Wasbak ontstoppen]] in het Wikibook [[Handige Harry]]. == Meer externe bronnen == '''Video's over klussen:''' * [https://www.youtube.com/channel/UCsDNqI3D4bZPVB98fSDFC3g Klussen met Henk] * T[https://www.youtube.com/user/timmermankoos immerman Koos] '''Reparaties:''' * [https://www.nationaalreparateursregister.nl/ Nationaal Reparateursregister] voor het vinden van (betaalde) reparateurs van consumentenelektronica == Gebruikte bronnen == {{Sub}} o2xkroxt77pc5kss3uybnnbcwq19jnu 14 45912 427197 416982 2026-05-17T06:06:54Z Erik Baas 2193 427197 wikitext text/x-wiki {{Gebied in tijdzone}} 3rjv8duu3jv2db2tqk2fj8jhhyenhd7 14 45913 427198 416988 2026-05-17T06:07:59Z Erik Baas 2193 lf 427198 wikitext text/x-wiki {{Gebied in tijdzone}} 3rjv8duu3jv2db2tqk2fj8jhhyenhd7 14 45914 427199 416990 2026-05-17T06:08:08Z Erik Baas 2193 lf 427199 wikitext text/x-wiki {{Gebied in tijdzone}} 3rjv8duu3jv2db2tqk2fj8jhhyenhd7 14 45915 427200 416992 2026-05-17T06:08:15Z Erik Baas 2193 lf 427200 wikitext text/x-wiki {{Gebied in tijdzone}} 3rjv8duu3jv2db2tqk2fj8jhhyenhd7 14 45920 427201 416994 2026-05-17T06:08:17Z Erik Baas 2193 lf 427201 wikitext text/x-wiki {{Gebied in tijdzone}} 3rjv8duu3jv2db2tqk2fj8jhhyenhd7 14 45921 427202 416996 2026-05-17T06:08:20Z Erik Baas 2193 lf 427202 wikitext text/x-wiki {{Gebied in tijdzone}} 3rjv8duu3jv2db2tqk2fj8jhhyenhd7 0 46518 427170 426753 2026-05-16T14:43:06Z Erik Baas 2193 427170 wikitext text/x-wiki {{Kolommen automatisch |columns = 5 |min-width = 12em |inhoud= <onlyinclude> *[[Programmeren in BASIC/Functies/ABS()|ABS()]] *[[Programmeren in BASIC/Functies/ASC()|ASC()]] *[[Programmeren in BASIC/Functies/CDBL()|CDBL()]] *[[Programmeren in BASIC/Functies/CHR$()|CHR$()]] *[[Programmeren in BASIC/Functies/CINT()|CINT()]] *[[Programmeren in BASIC/Functies/COS()|COS()]] *[[Programmeren in BASIC/Functies/FRE()|FRE()]] *[[Programmeren in BASIC/Functies/HEX$()|HEX$()]] *[[Programmeren in BASIC/Functies/INT()|INT()]] *[[Programmeren in BASIC/Functies/LEFT$()|LEFT$()]] *[[Programmeren in BASIC/Functies/LEN()|LEN()]] *[[Programmeren in BASIC/Functies/LOF()|LOF()]] *[[Programmeren in BASIC/Functies/MID$()|MID$()]] *[[Programmeren in BASIC/Functies/PEEK()|PEEK()]] *[[Programmeren in BASIC/Functies/RIGHT$()|RIGHT$()]] *[[Programmeren in BASIC/Functies/RND()|RND()]] *[[Programmeren in BASIC/Functies/SGN()|SGN()]] *[[Programmeren in BASIC/Functies/SIN()|SIN()]] *[[Programmeren in BASIC/Functies/SPACE$()|SPACE$()]] *[[Programmeren in BASIC/Functies/SQR()|SQR()]] *[[Programmeren in BASIC/Functies/STR$()|STR$()]] *[[Programmeren in BASIC/Functies/TAN()|TAN()]] *[[Programmeren in BASIC/Functies/VAL()|VAL()]] </onlyinclude> }} {{Wiu5|rechts|35px}} {{Sub}} {{Links}} 049thkflywvi7pkm8d63wg4aab0m97g 0 46637 427171 425013 2026-05-16T14:53:43Z Erik Baas 2193 427171 wikitext text/x-wiki '''OPEN''' creëert een kanaal om een bestand te lezen en/of schrijven. ===Syntax=== '''OPEN''' <bestandsnaam> FOR <actie> AS <nummer> * ''actie'' kan een van de volgende zijn: ** APPEND: dmv. PRINT# en WRITE# kunnen bytes aan het eind van het bestand toegevoegd worden ** INPUT: opent een bestand uitsluitend om sequentieel te lezen met INPUT# ** OUTPUT: een nieuw bestand wordt aangemaakt, en met PRINT# en WRITE# kan data naar het bestand geschreven worden ** RANDOM: opent een bestand uitsluitend om van willekeurige posities te lezen en/of schrijven * ''nummer'' is een getal (integer) naar keuze dat het te gebruiken "kanaal" aanduidt; opvolgende opdrachten als INPUT#, PRINT# en WRITE# dienen hetzelfde nummer te gebruiken. '''CLOSE''' sluit het gebruikte kanaal en schrijft eventueel gecachte data naar schijf. ===Voorbeeld=== <syntaxhighlight lang=basic> OPEN "Test.txt" FOR OUTPUT AS #1 PRINT#1, "Dit is een test." CLOSE #1 </syntaxhighlight> ==Toepassing== * In een programma. * In programmeermodus. ==Zie ook== *[[Programmeren in BASIC/Functies/LOF()|LOF()]] {{Sub}} {{Links}} f6gk7jxbebxeqzpi1az35mzf3kiszne 0 46662 427169 425517 2026-05-16T14:36:23Z Erik Baas 2193 {{Sub}} 427169 wikitext text/x-wiki [[Bestand:Hofstede 4 countries 6 dimensions.png|thumb|upright=1.5|Hofstede's theorie over culturele dimensies. Vergelijking van 4 landen.]] Bij de [https://en.wikipedia.org/wiki/Hofstede%27s_cultural_dimensions_theory cultuurdimensies van Hofstede] word gekeken naar de algemene mentaliteit van de bevolking van landen en hoe zij met elkaar overeen komen of verschillen op zes gebieden. === Machtafstand === <i>De mate waarin leden van organisaties en instituties accepteren en verwachten dat macht ongelijk verdeeld is.</i><br> Bij een hoge machtsafstand is er een duidelijke hiërarchie waaraan niet getornd wordt en met een lage machtsafstand wordt bedoeld dat mensen autoriteit bevragen en macht gelijker willen verdelen. === Individualisme versus collectivisme === <i>De mate waarin mensen onderdeel zijn van groepen.</i><br> In individualistische samenlevingen ligt de nadruk op het individu en zijn de banden met familie relatief losjes. Collectivistische samenlevingen kenmerken zich door hechte familiebanden en daarbij spelen waarden als loyaliteit en elkaar steunen als dit nodig is een (veel) grotere rol. === Onzekerheidsvermijding === <i>De mate waarin een samenleving ambiguïteit (meerduidigheid) accepteert.</i><br> Samenlevingen met een hoge onzekerheidsvermijding zetten in op duidelijke gedragscodes, regels en wetgeving. Vaak is er weinig ruimte voor andere interpretaties van zaken en zijn er vastomlijnde ideeën over wat juist en onjuist is. In samenlevingen met een lage onzekerheidsvermijding is er meer ruimte voor verschillende denkbeelden en zijn de sociale regels minder stringent. === Masculiniteit versus feminiteit (prestatie- en succesgerichtheid) === <i>De mate waarin prestatie, heldhaftigheid, assertiviteit en materiële beloningen voor succes een belangrijke rol spelen.</i><br> In meer masculine samenleving worden deze waarden vooral door mannen gewaardeerd maar in mindere mate door vrouwen. In meer feminiene samenlevingen geldt een voorkeur voor samenwerking, bescheidenheid, zorg voor de zwakken en kwaliteit van leven die door zowel vrouwen als mannen wordt gewaardeerd. In sterk masculiene samenlevingen worden deze principes vaak als taboe beschouwd: er is dan weinig ruimte voor de waarden en principes van het meer feminiene. === Lange- versus kortetermijnoriëntatie === <i>De mate waarin men waardering heeft voor een pragmatische aanpak en het inspelen op nieuwe situaties</i><br> Bij deze dimensie wordt het verleden en heden gekoppeld aan toekomstige acties en uitdagingen. In samenlevingen met een langetermijnoriëntatie wordt aanpassing aan nieuwe situaties en pragmatische oplossingen voor maatschappelijke problemen gewaardeerd. Terwijl in samenlevingen met een kortetermijnoriëntatie tradities en standvastigheid een meer centrale rol spelen. Landen met een langetermijnoriëntatie kennen over het algemeen een grotere economische ontwikkeling en meer welvaart dan landen met een meer kortetermijnoriëntatie. === Toegeeflijk versus beheersing (mate van terughoudendheid) === <i>De mate van vrijheid die maatschappelijke normen burgers geven bij het vervullen van hun verlangens.</i><br> In een samenleving met een hoge toegeeflijkheid is er relatief veel ruimte voor mensen om hun verlangens te ontplooien en te genieten van het leven en het hebben van plezier. Een samenleving die de bevrediging van fundamentele behoeften controleert en reguleert door middel van (strikte) sociale normen beschouwen we als meer beheerst of terughoudend. {{Sub}} ff61akt8m4m8lleuxi916klzwf8riei 0 46665 427168 425518 2026-05-16T14:36:07Z Erik Baas 2193 {{Sub}} 427168 wikitext text/x-wiki In het ideale geval van het democratische principe hebben de inwoners van een land maximale inspraak. Dit kan georganiseerd worden via verkiezingen op alle niveaus van bestuur en volksstemmingen waarbij voorgestelde wetten door een meerderheid worden aangenomen. {{Sub}} i7u2ct2tlvlhxokr95r5ggmh6ml98m9 0 46671 427187 426739 2026-05-16T21:58:41Z Erik Baas 2193 427187 wikitext text/x-wiki __NOTOC__'''CHR$()''' geeft het karakter waarvan de [[../../ASCII-tabel|ASCII]]-waarde overeenkomt met de opgegeven waarde. ===Syntax=== PRINT '''CHR$('''<ASCII-waarde>''')''' ===Datatype=== Integer, 0 .. 255. Return: string. ===Voorbeeld=== <syntaxhighlight lang=basic> PRINT CHR$(65) → A </syntaxhighlight> ==Toepassing== * In een programma. * In programmeermodus. ==Zie ook== * [[../ASC()/]] {{Sub}} {{Links}} 1rtvb5o8jq9fosv8bnyalo9lyl6opi9 0 46672 427190 426740 2026-05-16T21:59:12Z Erik Baas 2193 427190 wikitext text/x-wiki __NOTOC__'''LEFT$()''' geeft de eerste ''n'' tekens van de opgegeven tekenreeks. ===Syntax=== PRINT '''LEFT$('''<tekenreeks>, <lengte>''')''' ===Datatype=== String, integer. Return: string. ===Voorbeeld=== <syntaxhighlight lang=basic> PRINT LEFT$("ABCDE", 3) → ABC </syntaxhighlight> ==Toepassing== * In een programma. * In programmeermodus. ==Zie ook== * [[../RIGHT$()|RIGHT$()]] * [[../MID$()|MID$()]] {{Sub}} {{Links}} l8oc0d4s9602ct06qm9hdumoysib7yo 0 46673 427193 426742 2026-05-16T21:59:37Z Erik Baas 2193 427193 wikitext text/x-wiki __NOTOC__'''RIGHT$()''' geeft de laatste ''n'' tekens van de opgegeven tekenreeks. ===Syntax=== PRINT '''RIGHT$('''<tekenreeks>, <lengte>''')''' ===Datatype=== String, integer. Return: string. ===Voorbeeld=== <syntaxhighlight lang=basic> PRINT RIGHT$("ABCDE", 3) → CDE </syntaxhighlight> ==Toepassing== * In een programma. * In programmeermodus. ==Zie ook== * [[../LEFT$()|LEFT$()]] * [[../MID$()|MID$()]] {{Sub}} {{Links}} t03iuku22guadidj3lydsc8ujrrb5ir 0 46674 427189 426743 2026-05-16T21:59:04Z Erik Baas 2193 427189 wikitext text/x-wiki __NOTOC__'''MID$()''' geeft een deel van de opgegeven tekenreeks, beginnend bij ''n1'', met een lengte van ''n2'' tekens. ===Syntax=== PRINT '''MID$('''<tekenreeks>, <begin>, <lengte>''')''' ===Datatype=== String, integer. Return: string. ===Voorbeeld=== <syntaxhighlight lang=basic> PRINT MID$("ABCDE", 3, 1) → C </syntaxhighlight> ==Toepassing== * In een programma. * In programmeermodus. ==Zie ook== * [[../LEFT$()|LEFT$()]] * [[../RIGHT$()|RIGHT$()]] {{Sub}} {{Links}} pdqyoczhj05mplwtguaoltan35yvge9 0 46675 427191 426744 2026-05-16T21:59:19Z Erik Baas 2193 427191 wikitext text/x-wiki __NOTOC__'''SPACE$()''' geeft een reeks van ''n'' spaties. ===Syntax=== PRINT '''SPACE$('''<lengte>''')''' ===Datatype=== Integer. Return: string. ===Voorbeeld=== <syntaxhighlight lang=basic> PRINT SPACE$(3) </syntaxhighlight> ==Toepassing== * In een programma. * In programmeermodus. {{Sub}} {{Links}} 77sqrgo9ctc2ep6m0f28vzk4yz3w9xu 0 46677 427192 426746 2026-05-16T21:59:27Z Erik Baas 2193 427192 wikitext text/x-wiki __NOTOC__'''STR$()''' converteert een integer naar een string. ===Syntax=== PRINT '''STR$('''<waarde>''')''' ===Datatype=== Integer. Return: string. ===Voorbeeld=== <syntaxhighlight lang=basic> PRINT STR$(123) → 123 </syntaxhighlight> ==Toepassing== * In een programma. * In programmeermodus. ==Zie ook== * [[../VAL()|VAL()]] {{Sub}} {{Links}} gczmbvzem8nbxli6iquax4j17whqjuz 0 46679 427188 426748 2026-05-16T21:58:51Z Erik Baas 2193 427188 wikitext text/x-wiki __NOTOC__'''HEX$()''' geeft een tekenreeks die de opgegeven waarde weergeeft in hexadecimale tekens. ===Syntax=== PRINT '''HEX$('''<waarde>''')''' ===Datatype=== Integer. Return: string. ===Voorbeeld=== <syntaxhighlight lang=basic> PRINT HEX$(255) → FF </syntaxhighlight> ==Toepassing== * In een programma. * In programmeermodus. {{Sub}} {{Links}} fjf0epdp2jrfx0arlc01oo1kdg4cj3d 0 46680 427172 2026-05-16T14:59:04Z Erik Baas 2193 Nieuwe pagina aangemaakt met '__NOTOC__'''{{Subst:SUBPAGENAME}}''' geeft de grootte van een bestand dat dmv. [[Programmeren in BASIC/Commando's/OPEN|OPEN]] geopend is. ===Syntax=== '''LOF('''<kanaalnummer>''')''' ===Datatype=== Integer. ===Voorbeeld=== <syntaxhighlight lang=basic> OPEN "Test.txt" FOR INPUT AS #1 PRINT LOF(1) CLOSE #1 </syntaxhighlight> ==Toepassing== * In een programma. * In programmeermodus. ==Zie ook== *[[Programmeren in BASIC/Commando's/OPEN|OPEN]] {{Sub}} {{Links}}' 427172 wikitext text/x-wiki __NOTOC__'''LOF()''' geeft de grootte van een bestand dat dmv. [[Programmeren in BASIC/Commando's/OPEN|OPEN]] geopend is. ===Syntax=== '''LOF('''<kanaalnummer>''')''' ===Datatype=== Integer. ===Voorbeeld=== <syntaxhighlight lang=basic> OPEN "Test.txt" FOR INPUT AS #1 PRINT LOF(1) CLOSE #1 </syntaxhighlight> ==Toepassing== * In een programma. * In programmeermodus. ==Zie ook== *[[Programmeren in BASIC/Commando's/OPEN|OPEN]] {{Sub}} {{Links}} 01bg7n4ievnlxf19k6jd0ks7pdwton3 0 46681 427173 2026-05-16T15:09:03Z Erik Baas 2193 Nieuwe pagina aangemaakt met '__NOTOC__'''{{Subst:SUBPAGENAME}}''' converteert een numerieke waarde naar een integer door deze af te ronden naar de dichtstbijzijnde waarde. ===Syntax=== '''CINT('''<waarde>''')''' ===Datatype=== Integer, double. ===Voorbeeld=== <syntaxhighlight lang=basic> PRINT CINT(12.6) → 13 </syntaxhighlight> ==Toepassing== * In een programma. * In programmeermodus. ==Zie ook== * [[../INT()|INT()]] {{Sub}} {{Links}}' 427173 wikitext text/x-wiki __NOTOC__'''CINT()''' converteert een numerieke waarde naar een integer door deze af te ronden naar de dichtstbijzijnde waarde. ===Syntax=== '''CINT('''<waarde>''')''' ===Datatype=== Integer, double. ===Voorbeeld=== <syntaxhighlight lang=basic> PRINT CINT(12.6) → 13 </syntaxhighlight> ==Toepassing== * In een programma. * In programmeermodus. ==Zie ook== * [[../INT()|INT()]] {{Sub}} {{Links}} 07a89cfrh9iyqbmi6yu4ir00k1selop 427177 427173 2026-05-16T15:20:46Z Erik Baas 2193 427177 wikitext text/x-wiki __NOTOC__'''CINT()''' converteert een numerieke waarde naar een integer door deze af te ronden naar de dichtstbijzijnde waarde. ===Syntax=== '''CINT('''<waarde>''')''' ===Datatype=== Integer, double. Return: integer. ===Voorbeeld=== <syntaxhighlight lang=basic> PRINT CINT(12.6) → 13 </syntaxhighlight> ==Toepassing== * In een programma. * In programmeermodus. ==Zie ook== * [[../INT()|INT()]] {{Sub}} {{Links}} 9hjo6otyl9pirmjod8y1g5orhrkizao 0 46682 427174 2026-05-16T15:09:05Z Erik Baas 2193 Nieuwe pagina aangemaakt met '__NOTOC__'''{{Subst:SUBPAGENAME}}''' converteert een numerieke waarde naar een integer door de decimalen te verwijderen. ===Syntax=== '''INT('''<waarde>''')''' ===Datatype=== Integer, double. ===Voorbeeld=== <syntaxhighlight lang=basic> PRINT INT(12.6) → 12 </syntaxhighlight> ==Toepassing== * In een programma. * In programmeermodus. ==Zie ook== * [[../CINT()|CINT()]] {{Sub}} {{Links}}' 427174 wikitext text/x-wiki __NOTOC__'''INT()''' converteert een numerieke waarde naar een integer door de decimalen te verwijderen. ===Syntax=== '''INT('''<waarde>''')''' ===Datatype=== Integer, double. ===Voorbeeld=== <syntaxhighlight lang=basic> PRINT INT(12.6) → 12 </syntaxhighlight> ==Toepassing== * In een programma. * In programmeermodus. ==Zie ook== * [[../CINT()|CINT()]] {{Sub}} {{Links}} cp6m1zwkwlp7ks5ka4jwgk1ru1q55pj 427176 427174 2026-05-16T15:20:28Z Erik Baas 2193 427176 wikitext text/x-wiki __NOTOC__'''INT()''' converteert een numerieke waarde naar een integer door de decimalen te verwijderen. ===Syntax=== '''INT('''<waarde>''')''' ===Datatype=== Integer, double. Return: integer. ===Voorbeeld=== <syntaxhighlight lang=basic> PRINT INT(12.6) → 12 </syntaxhighlight> ==Toepassing== * In een programma. * In programmeermodus. ==Zie ook== * [[../CINT()|CINT()]] {{Sub}} {{Links}} td94e9nkh3609n3l6alppl1xnz1l2cw 0 46683 427175 2026-05-16T15:19:32Z Erik Baas 2193 Nieuwe pagina aangemaakt met '__NOTOC__'''{{Subst:SUBPAGENAME}}''' converteert een numerieke waarde naar een ''double precision'' waarde. ===Syntax=== '''CDBL('''<waarde>''')''' ===Datatype=== Integer, single, double. Return: double. ===Voorbeeld=== <syntaxhighlight lang=basic> PRINT CDBL(22/7) → 3.14285714285714 </syntaxhighlight> ==Toepassing== * In een programma. * In programmeermodus. ==Opmerking== * Ontbreekt in oudere versies van BASIC. {{Sub}} {{Links}}' 427175 wikitext text/x-wiki __NOTOC__'''CDBL()''' converteert een numerieke waarde naar een ''double precision'' waarde. ===Syntax=== '''CDBL('''<waarde>''')''' ===Datatype=== Integer, single, double. Return: double. ===Voorbeeld=== <syntaxhighlight lang=basic> PRINT CDBL(22/7) → 3.14285714285714 </syntaxhighlight> ==Toepassing== * In een programma. * In programmeermodus. ==Opmerking== * Ontbreekt in oudere versies van BASIC. {{Sub}} {{Links}} n3inz08q5lbcejfkq1w946mck9spv90 0 46684 427178 2026-05-16T15:33:01Z Erik Baas 2193 Nieuwe pagina aangemaakt met '__NOTOC__'''{{Subst:SUBPAGENAME}}''' geeft de absolute waarde van een getal, dwz. dat een eventueel aanwezig minteken verwijderd wordt. ===Syntax=== '''ABS('''<waarde>''')''' ===Datatype=== Integer, single, double. ===Voorbeeld=== <syntaxhighlight lang=basic> PRINT ABS(-5) → 5 </syntaxhighlight> ==Toepassing== * In een programma. * In programmeermodus. ==Zie ook== * [[../SGN()|SGN()]] {{Sub}} {{Links}}' 427178 wikitext text/x-wiki __NOTOC__'''ABS()''' geeft de absolute waarde van een getal, dwz. dat een eventueel aanwezig minteken verwijderd wordt. ===Syntax=== '''ABS('''<waarde>''')''' ===Datatype=== Integer, single, double. ===Voorbeeld=== <syntaxhighlight lang=basic> PRINT ABS(-5) → 5 </syntaxhighlight> ==Toepassing== * In een programma. * In programmeermodus. ==Zie ook== * [[../SGN()|SGN()]] {{Sub}} {{Links}} myadvjypjm7kv1ilure9wyd8nt84y5k 0 46685 427179 2026-05-16T15:58:56Z Erik Baas 2193 Nieuwe pagina aangemaakt met '__NOTOC__'''SGN()''' geeft aan of de opgegeven waarde positief, negatief danwel 0 (nul) is. ===Syntax=== '''SGN('''<waarde>''')''' ===Datatype=== Integer, single, double. Return: integer. ===Voorbeeld=== <syntaxhighlight lang=basic> PRINT SGN(5) → 1 PRINT SGN(0) → 0 PRINT SGN(-5) → -1 </syntaxhighlight> ==Toepassing== * In een programma. * In programmeermodus. ==Zie ook== * [[../ABS()|ABS()]] {{Sub}} {{Links}}' 427179 wikitext text/x-wiki __NOTOC__'''SGN()''' geeft aan of de opgegeven waarde positief, negatief danwel 0 (nul) is. ===Syntax=== '''SGN('''<waarde>''')''' ===Datatype=== Integer, single, double. Return: integer. ===Voorbeeld=== <syntaxhighlight lang=basic> PRINT SGN(5) → 1 PRINT SGN(0) → 0 PRINT SGN(-5) → -1 </syntaxhighlight> ==Toepassing== * In een programma. * In programmeermodus. ==Zie ook== * [[../ABS()|ABS()]] {{Sub}} {{Links}} 64v473a2xwlnxlaqfb1babjhmehfacv 0 46686 427180 2026-05-16T16:02:54Z Erik Baas 2193 Nieuwe pagina aangemaakt met '__NOTOC__'''{{Subst:SUBPAGENAME}}''' geeft de vierkantswortel uit de opgegeven waarde. ===Syntax=== '''SQR('''<waarde>''')''' ===Datatype=== Integer, single, double. Return: single, double. ===Voorbeeld=== <syntaxhighlight lang=basic> PRINT SQR(16) → 4 </syntaxhighlight> ==Toepassing== * In een programma. * In programmeermodus. {{Sub}} {{Links}}' 427180 wikitext text/x-wiki __NOTOC__'''SQR()''' geeft de vierkantswortel uit de opgegeven waarde. ===Syntax=== '''SQR('''<waarde>''')''' ===Datatype=== Integer, single, double. Return: single, double. ===Voorbeeld=== <syntaxhighlight lang=basic> PRINT SQR(16) → 4 </syntaxhighlight> ==Toepassing== * In een programma. * In programmeermodus. {{Sub}} {{Links}} 7kzyxg33qzkqozz63pd1t3avgebsblz 0 46687 427181 2026-05-16T16:12:04Z Erik Baas 2193 Nieuwe pagina aangemaakt met '__NOTOC__'''{{Subst:SUBPAGENAME}}''' geeft de hoeveelheid geheugen die vrij is in het huidige geheugensegment, na aftrek van BASIC, het geladen programma en de variabelen. ===Syntax=== '''FRE('''0''')''' ===Datatype=== Integer. Return: insigned integer. ===Voorbeeld=== <syntaxhighlight lang=basic> PRINT FRE(0) → (vrij geheugen in bytes) </syntaxhighlight> ==Toepassing== * In een programma. * In programmeermodus. ==Opmerking== * Ontbreekt in latere vers…' 427181 wikitext text/x-wiki __NOTOC__'''FRE()''' geeft de hoeveelheid geheugen die vrij is in het huidige geheugensegment, na aftrek van BASIC, het geladen programma en de variabelen. ===Syntax=== '''FRE('''0''')''' ===Datatype=== Integer. Return: insigned integer. ===Voorbeeld=== <syntaxhighlight lang=basic> PRINT FRE(0) → (vrij geheugen in bytes) </syntaxhighlight> ==Toepassing== * In een programma. * In programmeermodus. ==Opmerking== * Ontbreekt in latere versies van BASIC, wo. VBA en Visual Basic. {{Sub}} {{Links}} oe5xknl5q72owcf48shons29mxzpkq8 427182 427181 2026-05-16T20:44:16Z Erik Baas 2193 /* Datatype */ 427182 wikitext text/x-wiki __NOTOC__'''FRE()''' geeft de hoeveelheid geheugen die vrij is in het huidige geheugensegment, na aftrek van BASIC, het geladen programma en de variabelen. ===Syntax=== '''FRE('''0''')''' ===Datatype=== Integer. Return: unsigned integer. ===Voorbeeld=== <syntaxhighlight lang=basic> PRINT FRE(0) → (vrij geheugen in bytes) </syntaxhighlight> ==Toepassing== * In een programma. * In programmeermodus. ==Opmerking== * Ontbreekt in latere versies van BASIC, wo. VBA en Visual Basic. {{Sub}} {{Links}} 9tk8h3peh545hc3vupaa3rmrpvaaw8f 0 46688 427183 2026-05-16T21:01:22Z Erik Baas 2193 Nieuwe pagina aangemaakt met '__NOTOC__'''{{Subst:SUBPAGENAME}}''' geeft de [[Tabellenboek Exact/Goniometrie Definities|sinus]] van een opgegeven hoek (in radialen). ===Syntax=== '''SIN('''<waarde>''')''' ===Datatype=== Integer, single, double. Return: double. ===Voorbeeld=== <syntaxhighlight lang=basic> REM Voor een hoek van 30 graden: PRINT SIN(2 * 3.14159 / 12) → 0.499999616987256 </syntaxhighlight> ==Toepassing== * In een programma. * In programmeermodus. ==Zie ook== * ../COS…' 427183 wikitext text/x-wiki __NOTOC__'''SIN()''' geeft de [[Tabellenboek Exact/Goniometrie Definities|sinus]] van een opgegeven hoek (in radialen). ===Syntax=== '''SIN('''<waarde>''')''' ===Datatype=== Integer, single, double. Return: double. ===Voorbeeld=== <syntaxhighlight lang=basic> REM Voor een hoek van 30 graden: PRINT SIN(2 * 3.14159 / 12) → 0.499999616987256 </syntaxhighlight> ==Toepassing== * In een programma. * In programmeermodus. ==Zie ook== * [[../COS()|COS()]] * [[../TAN()|TAN()]] {{Sub}} {{Links}} nmw3v3qx2ty45s2ccdhvd9mjqjdolua 0 46689 427184 2026-05-16T21:01:25Z Erik Baas 2193 Nieuwe pagina aangemaakt met '__NOTOC__'''{{Subst:SUBPAGENAME}}''' geeft de [[Tabellenboek Exact/Goniometrie Definities|cosinus]] van een opgegeven hoek (in radialen). ===Syntax=== '''COS('''<waarde>''')''' ===Datatype=== Integer, single, double. Return: double. ===Voorbeeld=== <syntaxhighlight lang=basic> REM Voor een hoek van 30 graden: PRINT COS(2 * 3.14159 / 12) → 0.866025624916837 </syntaxhighlight> ==Toepassing== * In een programma. * In programmeermodus. ==Zie ook== * ../S…' 427184 wikitext text/x-wiki __NOTOC__'''COS()''' geeft de [[Tabellenboek Exact/Goniometrie Definities|cosinus]] van een opgegeven hoek (in radialen). ===Syntax=== '''COS('''<waarde>''')''' ===Datatype=== Integer, single, double. Return: double. ===Voorbeeld=== <syntaxhighlight lang=basic> REM Voor een hoek van 30 graden: PRINT COS(2 * 3.14159 / 12) → 0.866025624916837 </syntaxhighlight> ==Toepassing== * In een programma. * In programmeermodus. ==Zie ook== * [[../SIN()|SIN()]] * [[../TAN()|TAN()]] {{Sub}} {{Links}} 1a1srwjbypt0x5ipx48t258b5d2iol9 0 46690 427185 2026-05-16T21:01:28Z Erik Baas 2193 Nieuwe pagina aangemaakt met '__NOTOC__'''{{Subst:SUBPAGENAME}}''' geeft de [[Tabellenboek Exact/Goniometrie Definities|tangens]] van een opgegeven hoek (in radialen). ===Syntax=== '''TAN('''<waarde>''')''' ===Datatype=== Integer, single, double. Return: double. ===Voorbeeld=== <syntaxhighlight lang=basic> REM Voor een hoek van 30 graden: PRINT TAN(2 * 3.14159 / 12) → 0.577349679503156 </syntaxhighlight> ==Toepassing== * In een programma. * In programmeermodus. ==Zie ook== * ../S…' 427185 wikitext text/x-wiki __NOTOC__'''TAN()''' geeft de [[Tabellenboek Exact/Goniometrie Definities|tangens]] van een opgegeven hoek (in radialen). ===Syntax=== '''TAN('''<waarde>''')''' ===Datatype=== Integer, single, double. Return: double. ===Voorbeeld=== <syntaxhighlight lang=basic> REM Voor een hoek van 30 graden: PRINT TAN(2 * 3.14159 / 12) → 0.577349679503156 </syntaxhighlight> ==Toepassing== * In een programma. * In programmeermodus. ==Zie ook== * [[../SIN()|SIN()]] * [[../COS()|COS()]] {{Sub}} {{Links}} gqd6stlh0qcix4pesssuh8qiowvafdi