Wikibooks nlwikibooks https://nl.wikibooks.org/wiki/Hoofdpagina MediaWiki 1.47.0-wmf.3 first-letter Media Speciaal Overleg Gebruiker Overleg gebruiker Wikibooks Overleg Wikibooks Bestand Overleg bestand MediaWiki Overleg MediaWiki Sjabloon Overleg sjabloon Help Overleg help Categorie Overleg categorie Transwiki Overleg transwiki Wikijunior Overleg Wikijunior TimedText TimedText talk Module Overleg module Event Event talk 4 51 428243 427815 2026-05-20T13:00:30Z Erik Baas 2193 +1 428243 wikitext text/x-wiki {{TOC zonder automatische nummering}} == Uitleg == {{Te verwijderen pagina's}} <!--Niet verwijderd... een week laten staan--> == Archief == <div style="font-size: smaller; margin: 3px 0 5px 10px;"> *[[Wikibooks:Logboek verwijderde pagina's|2004]] &middot; {{Archieflinks|vanaf=2014}} *[[Speciaal:Logboeken/delete|Verwijderingslogboek]] </div> <!-- Voorbeeld: == Jaar == === Maand === ====Toegevoegd dd-mm, te verwijderen op of na dd-mm+1 ==== *[[Paginatitel]] - wiu --> ==2026== ===januari=== ====Toegevoegd 19 januari, te verwijderen op of na 19 februari==== * [[Implementeren van computersystemen]] - duplicaat van [[Implementeren van informatiesystemen]], die ietsje uitgebreider en beter lijkt. --[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 19 jan 2026 12:56 (CET) ::{{Done|Verwijderd}} - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 8 mrt 2026 07:25 (CET) <span style="font-size: x-small;">(te laat, sorry)</span> ===februari=== ====Toegevoegd 18 februari, te verwijderen op of na 18 maart==== *[[In mensentaal/Techniek]] - Te kort, geen subpagina's *[[In mensentaal/Toets techniek - Versie B/Antwoorden]] - Antwoorden bij vragen die er niet (meer?) zijn over een boek wat er ook niet (meer?) is. *[[Toetsenbank/Inleidende toets techniek/Antwoorden]] - Idem ::- [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 18 feb 2026 22:58 (CET) :{{Done|Verwijderd}} - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 20 mrt 2026 11:21 (CET) ===maart=== ====Toegevoegd 12 maart, te verwijderen op of na 12 april==== * [[Mens en maatschappij/Flashcards]] - leeg, omdat ''alle'' afbeeldingen verwijderd zijn van commons - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 12 mrt 2026 19:55 (CET) :{{Done|Verwijderd}} - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 15 apr 2026 09:28 (CEST) ====Toegevoegd 15 maart, te verwijderen op of na 15 april==== *[[Programmeren in Small Basic]] - Eén pagina, nauwelijks enige inhoud. Naar wachtruimte? - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 15 mrt 2026 12:53 (CET) :{{Done|Verwijderd}} - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 15 apr 2026 09:28 (CEST) ===mei=== ====Toegevoegd 9 mei, te verwijderen op of na 9 juni==== *[[Inleiding in de moderne, hedendaagse architectuur]], :[[Sjabloon:Bouwkunst, moderne hedendaagse architectuur]] :: - geen inhoud, alleen een voorwoord - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 9 mei 2026 07:04 (CEST) *[[Programmeren in VB & VBA]], :[[Wikibooks:Infobox/Programmeren in VB & VBA]] :: - niet meer dan een beginnetje - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 9 mei 2026 07:19 (CEST) ====Toegevoegd 20 mei, te verwijderen op of na 20 juni==== *[[Wikijunior:Topografie]] - een lijstje met notities, nog niet eens een beginnetje - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 20 mei 2026 15:00 (CEST) == Kandidaten voor directe verwijdering == * .. Hier worden maximaal 10 kandidaten voor directe verwijdering geplaatst: {{Kolommen automatisch |style=border: 1px solid silver; padding-left: 5px; |inhoud= <dynamicPageList> category = Wikibooks:Nuweg mode = ordered count = 10 redirects = include </dynamicPageList> }} * [[:Categorie:Wikibooks:Nuweg|Klik hier]] voor het volledige overzicht ({{PAGESINCATEGORY:Wikibooks:Nuweg}} pagina's en/of categorieën). [[Categorie:Wikibooks]] fja35rqcvhic33v4c0r4otzd3sqogkq 0 5654 428264 420726 2026-05-21T06:47:38Z Erik Baas 2193 /* Landen */ 428264 wikitext text/x-wiki __NOTOC__Klik op een land voor meer informatie daarover. Wijs met de muis een land aan om de naam te zien. <imagemap>Afbeelding:Blank_Map_of_Europe_-w_boundaries.svg|750px poly 855 1012 872 994 878 976 880 966 887 971 897 961 924 952 924 964 930 968 924 986 916 985 915 992 925 991 923 1003 915 1006 919 1011 898 1013 908 1025 899 1040 903 1045 897 1049 891 1046 896 1034 882 1029 879 1022 857 1028 844 1023 [[Atlas_van_Europa/Nederland|Nederland]] poly 826 1032 861 1014 898 1028 898 1049 909 1061 902 1068 894 1072 891 1078 896 1085 894 1090 887 1091 882 1081 873 1079 873 1067 865 1075 857 1072 861 1060 849 1058 839 1048 838 1040 831 1044 [[Atlas_van_Europa/België|België]] poly 911 1080 905 1093 891 1090 883 1066 902 1067 903 1077 [[Atlas_van_Europa/Luxemburg|Luxemburg]] poly 980 914 956 907 960 888 950 887 952 855 956 833 976 832 986 814 998 814 993 819 997 822 995 833 991 839 992 851 996 857 1004 857 997 871 992 865 989 878 983 885 986 887 993 885 1000 888 1003 901 996 904 987 899 981 889 976 890 978 903 [[Atlas_van_Europa/Denemarken|Denemarken]] poly 1007 913 1012 907 1019 910 1020 900 1010 898 1011 886 1006 881 1016 875 1028 864 1033 865 1037 881 1030 886 1034 895 1026 898 1027 916 1015 919 [[Atlas_van_Europa/Denemarken|Denemarken]] poly 549 520 535 499 511 485 516 478 526 487 534 477 535 460 508 449 519 449 550 460 539 449 552 447 539 433 528 436 521 424 546 414 551 433 557 426 552 411 565 416 569 440 558 451 557 464 571 448 569 454 576 450 581 435 617 452 640 447 656 480 656 510 629 524 563 531 [[Atlas_van_Europa/IJsland|IJsland]] poly 975 1169 980 1180 967 1181 [[Atlas_van_Europa/Liechtenstein|Liechtenstein]] poly 771 1313 779 1310 780 1321 769 1320 [[Atlas_van_Europa/Andorra|Andorra]] poly 915 1293 911 1287 919 1281 922 1287 [[Atlas_van_Europa/Monaco|Monaco]] poly 1042 1281 1048 1275 1053 1281 1047 1286 [[Atlas_van_Europa/San Marino|San_Marino]] poly 1045 1351 1050 1345 1056 1352 1050 1355 [[Atlas_van_Europa/Vaticaanstad|Vaticaanstad]] poly 929 1158 936 1123 949 1106 916 1102 904 1091 885 1040 935 960 928 953 933 945 946 950 955 963 958 945 963 944 967 930 957 930 966 924 956 905 976 908 987 918 989 927 1000 930 1008 928 1009 931 1001 938 1004 942 1011 940 1011 945 1015 943 1018 936 1028 933 1037 923 1054 918 1059 921 1056 927 1062 929 1052 932 1054 935 1061 934 1061 940 1070 948 1077 963 1070 975 1074 980 1080 983 1080 993 1086 1005 1083 1014 1087 1021 1090 1022 1091 1042 1087 1044 1079 1038 1077 1040 1082 1043 1055 1056 1040 1063 1037 1069 1030 1064 1042 1079 1038 1083 1047 1096 1053 1097 1058 1106 1070 1113 1072 1124 1064 1121 1065 1130 1049 1136 1055 1149 1051 1152 1057 1155 1055 1162 1050 1155 1034 1152 1035 1157 1021 1158 1011 1165 1006 1160 996 1158 997 1164 990 1168 986 1160 981 1158 975 1162 969 1155 959 1154 956 1149 948 1157 [[Atlas_van_Europa/Duitsland|Duitsland]] poly 890 1206 897 1184 905 1177 917 1167 914 1161 919 1158 923 1162 970 1135 976 1170 975 1179 984 1178 989 1183 997 1180 995 1188 996 1194 987 1192 991 1205 982 1198 978 1204 972 1194 970 1203 963 1210 965 1219 956 1212 958 1208 949 1204 949 1195 942 1202 945 1205 934 1215 929 1212 917 1214 912 1196 899 1195 899 1203 [[Atlas_van_Europa/Zwitserland|Zwitserland]] poly 1143 1110 1138 1124 1149 1134 1147 1148 1133 1146 1139 1154 1133 1157 1136 1168 1126 1182 1115 1182 1113 1186 1100 1186 1092 1195 1071 1191 1038 1184 1036 1176 1013 1179 1009 1188 999 1183 953 1189 962 1116 1072 1117 1081 1121 1092 1118 1099 1106 1125 1113 1134 1108 [[Atlas_van_Europa/Oostenrijk|Oostenrijk]] poly 1073 1226 1080 1219 1070 1212 1069 1198 1083 1176 1131 1176 1140 1188 1119 1199 1123 1211 1111 1216 1113 1227 1101 1226 1095 1220 1090 1225 [[Atlas_van_Europa/Slovenië|Slovenië]] poly 1082 1251 1065 1224 1084 1223 1142 1183 1159 1204 1176 1208 1196 1202 1207 1238 1184 1229 1171 1234 1148 1228 1137 1240 1127 1232 1125 1249 1132 1253 1138 1266 1166 1288 1177 1302 1196 1317 1152 1290 1134 1290 1135 1286 1116 1276 1108 1257 1103 1237 1089 1229 1086 1243 [[Atlas_van_Europa/Kroatië|Kroatië]] poly 471 1448 490 1398 476 1403 471 1387 482 1368 508 1327 512 1289 531 1284 527 1294 535 1293 549 1299 552 1296 568 1299 567 1309 577 1313 575 1320 554 1329 551 1356 544 1357 545 1365 541 1373 527 1371 531 1378 531 1388 537 1395 528 1405 525 1414 529 1422 536 1423 522 1428 514 1452 501 1457 483 1449 [[Atlas_van_Europa/Portugal|Portugal]] poly 699 1277 707 1267 722 1204 733 1231 730 1207 723 1197 726 1180 711 1175 704 1157 712 1151 697 1134 672 1119 659 1117 653 1107 664 1107 663 1096 652 1098 656 1092 678 1087 695 1090 699 1098 709 1095 714 1103 721 1098 732 1103 728 1094 730 1081 724 1069 727 1066 740 1066 739 1080 761 1085 772 1082 769 1075 774 1070 806 1060 802 1053 808 1034 838 1031 958 1099 911 1219 920 1230 911 1239 905 1238 905 1243 916 1251 908 1264 916 1271 928 1271 925 1285 904 1299 900 1305 887 1308 854 1294 833 1287 826 1296 810 1302 808 1311 815 1324 800 1326 789 1321 786 1324 766 1307 752 1302 753 1308 739 1304 721 1297 707 1288 [[Atlas_van_Europa/Frankrijk|Frankrijk]] poly 513 1248 552 1232 562 1236 567 1248 600 1250 629 1264 651 1263 680 1274 717 1278 820 1329 812 1333 815 1341 799 1350 780 1361 749 1365 746 1370 753 1377 741 1379 732 1391 711 1414 714 1427 726 1439 708 1447 692 1466 696 1475 680 1472 666 1480 654 1496 643 1491 636 1496 625 1491 616 1491 602 1486 588 1487 579 1491 570 1490 555 1505 541 1491 536 1465 526 1454 502 1448 518 1304 513 1289 524 1257 511 1257 [[Atlas_van_Europa/Spanje|Spanje]] poly 1126 1525 1103 1514 1052 1492 1059 1474 1064 1477 1070 1471 1078 1476 1095 1479 1119 1468 1138 1468 1125 1497 1132 1509 [[Atlas_van_Europa/Italië|Sicilië (Italië)]] poly 953 1365 951 1330 969 1324 972 1313 973 1327 975 1336 970 1350 970 1361 965 1369 962 1364 [[Atlas_van_Europa/Frankrijk|Corsica (Frankrijk)]] poly 941 1438 948 1406 943 1390 938 1392 940 1381 945 1386 969 1373 976 1376 972 1383 983 1394 976 1406 976 1447 959 1440 961 1451 951 1453 [[Atlas_van_Europa/Italië|Sardinië (Italië)]] poly 1162 1463 1154 1469 1149 1479 1140 1477 1140 1468 1144 1452 1153 1446 1148 1439 1147 1430 1140 1421 1139 1411 1123 1409 1113 1399 1117 1395 1108 1386 1100 1394 1102 1385 1096 1383 1092 1385 1080 1369 1075 1371 1068 1368 1062 1373 1061 1365 1052 1365 1041 1354 1040 1347 1030 1341 1013 1332 1014 1327 997 1314 1001 1310 991 1279 959 1265 945 1274 938 1283 909 1287 875 1176 1109 1153 1068 1218 1040 1231 1039 1240 1047 1245 1046 1251 1039 1253 1042 1269 1053 1279 1078 1295 1086 1320 1106 1339 1108 1343 1139 1343 1143 1345 1142 1350 1136 1355 1139 1360 1170 1369 1196 1383 1194 1387 1205 1391 1209 1400 1206 1408 1198 1403 1193 1396 1181 1394 1168 1387 1158 1405 1161 1408 1154 1413 1160 1421 1168 1421 1176 1425 1175 1433 1178 1439 1161 1448 [[Atlas_van_Europa/Italië|Italië]] poly 1182 1082 1163 1062 1145 1055 1131 1052 1139 1063 1132 1067 1122 1057 1125 1049 1078 1032 1009 1065 1054 1128 1141 1113 1159 1104 1169 1090 [[Atlas_van_Europa/Tsjechië|Tsjechië]] poly 1260 1107 1247 1111 1244 1104 1219 1110 1218 1119 1200 1123 1185 1133 1188 1139 1163 1144 1153 1134 1130 1136 1124 1092 1178 1079 1184 1083 1194 1075 1203 1086 1217 1078 1242 1075 1253 1079 1264 1084 [[Atlas_van_Europa/Slowakije|Slowakije]] poly 1278 1118 1259 1136 1248 1184 1225 1190 1210 1192 1193 1204 1165 1217 1112 1193 1114 1137 1240 1094 [[Atlas_van_Europa/Hongarije|Hongarije]] poly 1245 1299 1234 1306 1240 1311 1233 1314 1230 1306 1221 1324 1225 1328 1223 1337 1196 1318 1200 1311 1197 1303 1204 1289 1211 1292 1208 1283 1218 1284 1226 1291 [[Atlas_van_Europa/Montenegro|Montenegro]] poly 1209 1255 1224 1265 1211 1266 1221 1278 1214 1290 1196 1316 1161 1290 1125 1264 1117 1225 1202 1229 1212 1236 1207 1247 [[Atlas_van_Europa/Bosnië en Herzegovina|Bosnië en Herzegovina]] poly 1300 1309 1261 1323 1255 1336 1251 1332 1252 1322 1242 1317 1223 1298 1190 1216 1194 1180 1228 1191 1240 1199 1240 1208 1260 1217 1259 1230 1279 1237 1280 1227 1295 1235 1285 1236 1295 1246 1289 1255 1292 1271 1309 1280 1301 1290 1296 1292 [[Atlas_van_Europa/Servië|Servië]] poly 1273 1373 1256 1395 1261 1403 1249 1408 1248 1398 1226 1386 1229 1348 1231 1337 1223 1336 1216 1303 1253 1289 1255 1335 1253 1350 1262 1363 1268 1361 [[Atlas_van_Europa/Albanië|Albanië]] poly 1318 1338 1309 1351 1294 1351 1290 1358 1251 1373 1241 1324 1294 1305 1303 1314 1315 1321 1317 1332 [[Atlas_van_Europa/Noord-Macedonië|Noord-Macedonië]] poly 1453 1132 1443 1119 1433 1118 1432 1105 1428 1108 1419 1101 1419 1087 1404 1083 1394 1083 1381 1078 1370 1086 1359 1088 1370 1097 1380 1111 1409 1135 1410 1155 1413 1173 1417 1176 1424 1173 1421 1163 1426 1160 1426 1154 1429 1155 1428 1142 1425 1140 1428 1135 1435 1139 1445 1137 [[Atlas_van_Europa/Moldavië|Moldavië]] poly 1440 1290 1425 1299 1417 1293 1400 1310 1392 1311 1398 1322 1376 1331 1351 1325 1334 1334 1303 1343 1271 1278 1293 1245 1303 1247 1300 1257 1317 1255 1335 1255 1341 1251 1364 1252 1383 1233 1404 1225 1409 1227 1439 1229 1439 1240 1429 1245 1429 1266 1421 1280 1430 1281 [[Atlas_van_Europa/Bulgarije|Bulgarije]] poly 1302 1114 1316 1113 1329 1122 1333 1111 1351 1102 1354 1094 1361 1087 1414 1131 1420 1179 1447 1170 1453 1179 1453 1189 1443 1193 1440 1185 1435 1189 1437 1199 1441 1198 1435 1206 1435 1229 1312 1270 1237 1238 1213 1170 1273 1117 [[Atlas_van_Europa/Roemenië|Roemenië]] poly 1604 1488 1621 1478 1618 1471 1634 1467 1660 1446 1646 1467 1655 1474 1644 1478 1644 1486 1627 1494 1613 1496 [[Atlas_van_Europa/Cyprus|Cyprus]] poly 1364 1541 1365 1522 1373 1528 1386 1530 1400 1527 1426 1526 1427 1530 1442 1523 1442 1532 1400 1544 1396 1538 1379 1538 [[Atlas_van_Europa/Griekenland|Kreta (Griekenland)]] poly 1309 1500 1302 1486 1305 1479 1288 1465 1294 1451 1300 1453 1304 1447 1317 1448 1333 1454 1339 1446 1317 1441 1300 1442 1287 1448 1280 1438 1274 1435 1274 1446 1282 1460 1268 1458 1270 1424 1250 1407 1260 1356 1393 1303 1411 1318 1404 1328 1402 1340 1374 1340 1364 1347 1365 1356 1358 1357 1361 1345 1351 1356 1339 1355 1339 1359 1349 1366 1364 1376 1356 1375 1346 1367 1342 1372 1354 1379 1349 1384 1340 1374 1334 1374 1345 1384 1336 1384 1332 1375 1319 1371 1319 1362 1312 1369 1317 1376 1314 1382 1338 1408 1357 1404 1357 1411 1337 1411 1328 1405 1328 1414 1334 1418 1340 1413 1366 1424 1369 1434 1379 1437 1378 1445 1369 1437 1361 1430 1353 1433 1350 1426 1333 1419 1323 1425 1353 1437 1364 1442 1362 1446 1364 1454 1348 1447 1336 1456 1354 1470 1330 1467 1340 1483 1350 1503 1334 1492 1330 1497 1330 1509 1324 1494 1320 1489 1312 1487 1314 1500 [[Atlas_van_Europa/Griekenland|Griekenland]] poly 1204 878 1231 884 1236 890 1237 907 1212 911 1176 911 1181 903 1179 895 1206 892 [[Atlas_van_Europa/Rusland|Rusland]] poly 1108 925 1115 917 1148 901 1157 916 1170 917 1185 906 1251 906 1273 955 1257 974 1266 975 1271 988 1273 1000 1288 1020 1287 1033 1277 1039 1262 1065 1271 1082 1235 1091 1045 1040 1072 941 1091 933 [[Atlas_van_Europa/Polen|Polen]] poly 1315 973 1381 969 1419 971 1412 957 1416 942 1435 935 1443 924 1471 913 1487 926 1484 934 1489 947 1510 944 1528 965 1548 961 1566 945 1581 959 1584 953 1631 951 1630 975 1641 992 1646 1010 1623 1015 1625 1022 1618 1031 1622 1049 1602 1060 1579 1080 1563 1109 1557 1105 1565 1117 1579 1128 1604 1116 1604 1132 1585 1133 1580 1149 1573 1150 1560 1170 1545 1170 1544 1153 1511 1146 1538 1123 1534 1114 1510 1126 1492 1124 1505 1108 1491 1111 1488 1103 1487 1113 1466 1119 1463 1145 1444 1179 1365 1181 1216 1096 1267 994 1282 992 1290 980 [[Atlas_van_Europa/Oekraïne|Oekraïne]] poly 1194 853 1215 838 1249 835 1266 828 1271 834 1285 836 1300 846 1299 855 1308 856 1305 864 1300 864 1291 878 1292 894 1298 898 1292 904 1291 897 1279 901 1276 910 1229 931 1202 878 [[Atlas_van_Europa/Litouwen|Litouwen]] poly 1195 804 1215 791 1215 799 1227 805 1230 814 1239 814 1247 803 1242 783 1258 773 1274 776 1283 783 1304 780 1312 787 1309 803 1321 808 1325 825 1318 837 1286 853 1195 855 1190 829 1196 820 [[Atlas_van_Europa/Letland|Letland]] poly 1219 741 1256 719 1298 717 1291 741 1306 770 1299 786 1243 786 1244 765 1235 773 1225 765 1222 755 1223 749 1217 747 [[Atlas_van_Europa/Estland|Estland]] poly 1382 825 1389 853 1407 871 1433 880 1439 894 1427 901 1414 901 1414 908 1446 947 1395 1003 1232 998 1239 884 1316 821 [[Atlas_van_Europa/Wit-Rusland|Wit-Rusland]] poly 574 967 565 946 571 937 608 913 594 911 594 903 582 901 582 895 601 887 594 873 609 874 623 881 635 873 625 866 638 856 657 862 648 872 641 870 644 875 633 879 638 887 647 892 653 885 659 885 657 893 660 895 657 900 663 900 667 896 672 902 664 904 663 943 648 962 623 956 603 968 [[Atlas_van_Europa/Ierland|Ierland]] rect 700 620 730 670 [[Atlas van Europa/Faroër Eilanden|Faroër Eilanden]] poly 679 862 687 894 659 908 626 875 660 860 [[Atlas_van_Europa/Verenigd_Koninkrijk|Verenigd Koninkrijk]] poly 648 1034 694 1004 710 1007 730 992 705 1002 695 991 688 992 688 982 672 985 669 972 691 971 702 956 698 946 687 949 699 930 707 937 724 935 731 909 720 891 734 886 692 876 706 856 707 831 696 838 707 812 683 825 704 798 701 774 723 751 758 762 751 769 729 788 732 793 748 792 772 798 775 805 750 833 752 843 734 845 744 852 749 848 761 860 765 872 769 902 780 909 788 920 784 924 791 941 787 941 794 954 784 962 791 970 795 962 810 965 815 973 814 985 801 1000 786 1011 806 1017 800 1027 777 1034 741 1028 716 1030 702 1024 692 1038 672 1029 660 1043 [[Atlas_van_Europa/Verenigd_Koninkrijk|Verenigd Koninkrijk]] poly 1183 521 1167 497 1172 484 1163 472 1168 467 1160 467 1159 447 1129 433 1119 418 1121 409 1131 411 1139 428 1156 428 1158 418 1170 425 1175 414 1173 389 1178 374 1193 367 1212 381 1211 400 1215 405 1209 408 1216 410 1214 420 1223 429 1244 439 1235 470 1265 501 1262 516 1268 520 1262 526 1276 533 1272 537 1278 546 1289 550 1283 568 1314 583 1312 606 1281 680 1248 693 1222 712 1205 714 1176 703 1168 687 1173 664 1156 628 1163 609 1188 567 1204 542 1197 522 [[Atlas_van_Europa/Finland|Finland]] poly 906 780 903 725 907 670 940 642 991 601 1028 530 1049 462 1052 435 1070 422 1110 375 1157 346 1188 332 1222 345 1219 360 1202 362 1226 375 1207 408 1155 437 1116 417 1107 422 1116 441 1087 444 1088 463 1078 461 1066 480 1074 496 1057 517 1063 525 1047 527 1052 555 1040 580 1048 585 1048 598 1032 598 1017 610 1021 659 1022 683 1031 688 1029 702 1020 703 1028 718 1028 737 1016 742 1017 775 1009 772 1005 764 992 737 993 767 973 777 959 796 936 803 918 793 [[Atlas_van_Europa/Noorwegen|Noorwegen]] poly 1046 895 1035 861 1043 851 1021 816 1020 793 1011 798 1007 788 1010 756 1003 650 1023 568 1092 417 1142 390 1184 520 1155 526 1144 562 1154 572 1145 596 1114 626 1103 666 1108 709 1123 714 1143 735 1123 749 1115 737 1117 748 1091 748 1110 751 1120 757 1129 750 1134 758 1114 769 1106 781 1106 819 1095 862 1074 865 1067 877 1070 891 1059 890 [[Atlas_van_Europa/Zweden|Zweden]] #<!-- Created by Online Image Map Editor (https://www.maschek.hu/imagemap/index) --> </imagemap> <onlyinclude>De volgende gebieden worden tot '''[[../Europa/]]''' gerekend: ==Landen== {{Kolommen automatisch|inhoud= {{Lijst|inhoud= [[../Albanië/]] [[../Andorra/]] [[../Armenië/]] [[../Azerbeidzjan/]] <span style="font-size: smaller;">(gedeelte ten noorden van het Kaukasusgebergte)</span> [[../België/]] [[../Bosnië en Herzegovina/]] [[../Bulgarije/]] [[../Denemarken/]] [[../Duitsland/]] [[../Estland/]] [[../Finland/]] [[../Frankrijk/]] [[../Georgië/]] [[../Griekenland/]] [[../Hongarije/]] [[../Ierland/]] [[../IJsland/]]&nbsp;<ref name=a>Alhoewel deze eilanden niet op het Europees continentaal plat liggen worden zij vaak om historische, staatkundige en etnologische redenen toch beschouwd als behorend tot Europa.</ref> [[../Italië/]] [[../Kazachstan/]] <span style="font-size: smaller;">(gedeelte ten westen van de Oeralrivier)</span> [[../Kosovo/]] [[../Kroatië/]] [[../Letland/]] [[../Liberland/]] [[../Liechtenstein/]] [[../Litouwen/]] [[../Luxemburg/]] [[../Noord-Macedonië/]] [[../Malta/]] [[../Moldavië/]] [[../Monaco/]] [[../Montenegro/]] [[../Nederland/]] [[../Noorwegen/]] [[../Oekraïne/]] [[../Oostenrijk/]] [[../Polen/]] [[../Portugal/]] [[../Roemenië/]] [[../Rusland/]] <span style="font-size: smaller;">(gedeelte ten westen van het Oeralgebergte)</span> [[../San Marino/]] [[../Servië/]] [[../Slovenië/]] [[../Slowakije/]] [[../Spanje/]] [[../Tsjechië/]] [[../Turkije/]] <span style="font-size: smaller;">(gedeelte ten westen en ten noorden van de Bosporus, de Zee van Marmara en de Dardanellen)</span> [[../Vaticaanstad/]] [[../Verenigd Koninkrijk/]] [[../Wit-Rusland/]] [[../Zweden/]] [[../Zwitserland/]] }} }} ===Voormalige landen=== {{Lijst|inhoud= [[../Joegoslavië/]] [[../Tsjecho-Slowakije/]] }}</onlyinclude> ==Voetnoten== {{References|smaller}} {{Sub}} {{Navigatie Atlas van Europa}} 6e8ujrp4qhldqa9y5bxmuvke4r9trvn 2 8767 428244 56099 2026-05-20T13:02:25Z Erik Baas 2193 -cat 428244 wikitext text/x-wiki == Test == <!--Deze tekst staat er alleen zodat mensen je vraag terug kunnen vinden. Haal dit dus niet weg!--> [ [Categorie:Vragen over boeken in Wikijunior]] <!--Typ hieronder je vraag.--> Inputbox uitproberen d9bsbdauwo8ikljesuvy2he8zq0bfv1 3 10277 428257 397668 2026-05-20T17:16:55Z MediaWiki message delivery 11625 /* Je mag kunnen stemmen bij de U4C verkiezingen . */ — nieuwe sectie 428257 wikitext text/x-wiki '''Beste {{#Switch: {{{1}}}|PAGENAME={{{2}}}|{{PAGENAME}}}}''', [[Wikibooks:Welkom|welkom op Wikibooks!]] Met serieuze gebruikers kan Wikibooks uitgroeien tot een nuttig project. Daarom worden jouw (toekomstige) bijdragen zeer gewaardeerd.<br> Nuttige links kan je vinden op het [[Wikibooks:Gebruikersportaal|gebruikersportaal]], zoals bijvoorbeeld de pagina's: [[Help:Hoe kan ik meedoen|Hoe kan ik meedoen]], [[Wikibooks:Afspraken|afspraken en conventies]] en [[Help:Boekstructuur|boekstructuur]]. Als je algemene vragen hebt, kan je deze stellen in de [[Wikibooks:Lerarenkamer|lerarenkamer]]. Als je echt een knellende vraag hebt, kan je terecht bij een ervaren gebruiker of bij een van de [[Speciaal:Listadmins|moderators]]. Als je wilt oefenen met bijvoorbeeld de wiki-opmaak, dan kan dat in de [[Wikibooks:Zandbak|zandbak]]. Veel plezier en succes namens alle wikibookianen! :P.S.: Overleg ondertekenen gaat met 4 tildes dus: <nowiki>~~~~</nowiki> ''Dit bericht verschijnt niet automatisch, maar wordt geplaatst door een gebruiker die de moeite neemt om jou persoonlijk te verwelkomen op Wikibooks.'' ---- We zijn blij dat U/je ons wilt helpen de kwaliteit van dit project beter te maken. Er is nog veel te doen. WELKOM dus, namens de gemeenschap {{:Gebruiker:Londenp/Sig}} 9 jun 2007 13:44 (CEST) == Italiaans == OK. 2 betekenissen dus. Helaas heb ik geen enkele kennis van het Italiaans dus ik kan je daarbij niet helpen. Dat wat ik vroeg was me alleen opgevallen bij het technisch deel van de bewerkingen die ik deed. Ik hoop dat het je lukt om het in je eentje te doen, hoewel je nooit weet uit welke hoek ineens hulp komt, want het is geloof zo'n jaar geleden dat Dion bezig was en dat is zonde omdat het boek al vrij ver is. Succes, --{{Gebruiker:Vangelis/Handtekening}} 14 aug 2009 20:52 (CEST) == Klassieke mechanica: basisbegrippen == Hans, iemand heeft ooit alle afkortingen opnieuw voluit geschreven. Er is daarover ergens een korte discussie geweest, maar het blijkt niet bij dit artikel. Ik kon niet alles terugdraaien omdat de man ook wat goede correcties aangebracht had. Bedankt om nu opnieuw de afkortingen ingevoerd te hebben! Mijn spellingchecker steigert bij "vectoriëel" maar niet bij "vectorieel" en ik denk dat hij gelijk heeft. Groeten,--[[Gebruiker:Huibc|Huibc]] 20 aug 2009 15:50 (CEST) == Verzoek == {{Verzoek}} * [[Welsh]] == Moderator? == Hallo Hansmuller, Bij Wikibooks hanteren we de regel dat iedere vertrouwde gebruiker zich kan aanmelden als moderator (https://nl.wikibooks.org/wiki/Wikibooks:Aanmelding_moderatoren). Hierbij verzoek ik je te overwegen op de lijst bijgeschreven te worden en je aan te melden. Vriendelijke groet, --{{Gebruiker:Vangelis/Handtekening}} 15 jun 2012 10:32 (CEST) :Daar gedaan op 14 juli 2012. [[Gebruiker:Hansmuller|Hansmuller]] ([[Overleg gebruiker:Hansmuller|overleg]]) 14 jul 2012 13:18 (CEST) ::Gefeliciteerd, je bent met algemene stemmen aangenomen. --{{Gebruiker:Vangelis/Handtekening}} 29 jul 2012 12:07 (CEST) :Dankjewel, ik ga aan de slag! [[Gebruiker:Hansmuller|Hansmuller]] ([[Overleg gebruiker:Hansmuller|overleg]]) 7 aug 2012 11:19 (CEST) == Bijdrage over Wikibooks op WCN_2012 == Dag Hans, Ik heb mijn lezing daar gepresenteerd onder de vorm van 2 Wikibooks. Dat sloot beter aan bij het thema, dan een powerpoint. Die wikibooks vind je hier terug: * [[Een papieren cursus omzetten in een Wikibook]] * [[Groepsopdracht Samen een wiki maken]] Ik kan helaas niets toevoegen op https://nl.wikimedia.org/wiki/WCN_2012. De optie '''Bewerken''' ontbreekt op die pagina. Ik zou het aan Vadim moeten vragen.--[[Gebruiker:Jos Punie|Jos Punie]] ([[Overleg gebruiker:Jos Punie|overleg]]) 14 dec 2012 16:33 (CET) :@Jos_Punie: Beste Jos, dank voor je mooie werk! Heb de links aangebracht. Beter laat dan nooit? Vriendelijke groet, [[Gebruiker:Hansmuller|Hansmuller]] ([[Overleg gebruiker:Hansmuller|overleg]]) 7 jun 2017 16:02 (CEST) == Pluim in lerarenkamer == via deze weg wil ik wikibooks bedanken voor een zeer leerrijke, niet te ingewikkelde en goed in elkaar gestoken cursus italiaans! groetjes :) (geen afzender) --{{Gebruiker:Vangelis/Handtekening}} 25 mei 2013 06:16 (CEST) :Mag ik mede namens de mij onbekende co-auteur en pionier van dat boek Dion: Bedankt! zeggen? [[Gebruiker:Hansmuller|Hansmuller]] ([[Overleg gebruiker:Hansmuller|overleg]]) 30 mei 2013 21:11 (CEST) ==Eigen terugdraaiing van vandalisme teruggedraaid?== Hoi Hansmuller, [https://nl.wikibooks.org/w/index.php?title=In_mensentaal/Klonen&diff=prev&oldid=263770 dit] was toch neem ik aan niet de bedoeling? Ben je trouwens bekend met de functie om alle achtereenvolgende niet-constructieve bewerkingen van een I.P.- of account op een bepaalde pagina in 1 keer terug te draaien? Iedere moderator hier beschikt over die extra functie. Groeten, [[Gebruiker:De Wikischim|De Wikischim]] ([[Overleg gebruiker:De Wikischim|overleg]]) 18 nov 2013 15:21 (CET) :Beste Schim, dank, was gewoon moe, dan moet ik niet prutsen... groeten, [[Gebruiker:Hansmuller|Hansmuller]] ([[Overleg gebruiker:Hansmuller|overleg]]) ==Even ter attentie== Hoi Hans, je had [https://nl.wikibooks.org/w/index.php?title=Italiaans/Les08&diff=next&oldid=247418 hier] samen met alle nuttige toevoegingen ook een fout gemaakt; het is ''centosedici'' in het Italiaans. Pas bij het volgende getal (117) komt de ''-dicia-'' erin. Het voorbeeld ''mi(l)lione'' - dat er veel langer in stond - klopte ook niet, moet met één ''l''. Een IP-er heeft deze dingen gisteren gecorrigeerd. Groeten, [[Gebruiker:De Wikischim|De Wikischim]] ([[Overleg gebruiker:De Wikischim|overleg]]) 29 apr 2014 11:20 (CEST) :Beste Wikischim, bedankt! Groeten, [[Gebruiker:Hansmuller|Hansmuller]] ([[Overleg gebruiker:Hansmuller|overleg]]) 29 apr 2014 13:12 (CEST) ==[[Italiaans/Inhoudsopgave]]== Hallo Hans, een anoniem heeft vanavond een aantal wijzigingen gedaan op [[Italiaans/Inhoudsopgave]]. Zou jij ze misschien kunnen beoordelen, jij kunt dat wellicht het beste. Groet, [[Gebruiker:De Wikischim|De Wikischim]] ([[Overleg gebruiker:De Wikischim|overleg]]) 3 jun 2014 22:00 (CEST) :Beste Schim, bedankt voor je waakzaamheid. Anoniem heeft gelijk, geloof ik, met haar subtiele toevoeging. Salutoni, [[Gebruiker:Hansmuller|Hansmuller]] ([[Overleg gebruiker:Hansmuller|overleg]]) 5 jun 2014 14:32 (CEST) == {{Int:right-upload}}, [[commons:Special:MyLanguage/Commons:Upload Wizard|{{Int:uploadwizard}}]]? == [[Image:Commons-logo.svg|right|100px|alt=Wikimedia Commons logo]] Hello! Sorry for writing in English. As you're an administrator here, please check the message I left on [[MediaWiki talk:Licenses]] and the village pump. Thanks, [[m:User:Nemo_bis|Nemo]] 18 sep 2014 21:22 (CEST) <!-- Bericht verzonden door User:Nemo bis@metawiki via de lijst op de pagina https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User_talk:Nemo_bis/Unused_local_uploads&oldid=9923284 --> == [[Leer jezelf ecologisch tuinieren/Aristolochia]] == Dag [[Gebruiker:Hansmuller|Hansmuller]], kan U dit artikel hier verwijderen? Zie hiervoor [[:w:Wikipedia:De kroeg#Wikibooks|De kroeg]]. Dank u bij voorbaat. [[Gebruiker:Lotje|Lotje]] ([[Overleg gebruiker:Lotje|overleg]]) 28 jun 2015 16:57 (CEST) :Beste Lotje, ik leg het voor aan de oorspronkelijke auteur @[[Gebruiker:TeunSpaans|TeunSpaans]] ([[Overleg gebruiker:TeunSpaans|overleg]]) en importeur @[[Gebruiker:Vangelis|Vangelis]]([[Overleg gebruiker:Vangelis|overleg]]) . Vriendelijke groet, [[Gebruiker:Hansmuller|Hansmuller]] ([[Overleg gebruiker:Hansmuller|overleg]]) 1 jul 2015 09:16 (CEST) ::Ik betwijfel of ik de oorspronkelijke auteur ben, ondanks dat dit in de geschiedenis zo vermeld staat. Het lijkt meer een kopie van het oorspronkelijke artikel. Dat kan wel door mij gestart zijn. De kopie kan van mij weg. [[Gebruiker:TeunSpaans|TeunSpaans]] ([[Overleg gebruiker:TeunSpaans|overleg]]) 13 jul 2015 20:29 (CEST) :Inmidels staat de oorspronkelijke discussie op [[w:nl:Wikipedia:De_kroeg/Archief/20150711|Wikipedia:De_kroeg/Archief/20150711]]. Volgens mij mag kopieren, wel met bronvermelding (versienummer), maar als er geen bewerking volgt, werkt een link beter. Groeten, [[Gebruiker:Hansmuller|Hansmuller]] ([[Overleg gebruiker:Hansmuller|overleg]]) 20 jul 2015 11:47 (CEST) == [[Leer jezelf ecologisch tuinieren/Veenmossenfamilie]] en [[Leer jezelf ecologisch tuinieren/Veenmos]] == Idem dito als hierboven? [[Gebruiker:Lotje|Lotje]] ([[Overleg gebruiker:Lotje|overleg]]) 14 jul 2015 16:12 (CEST) *Waarom is dit toch? Ik dacht altijd dat WP pagina's vrij te importeren waren. Verder ben ik (soms) hard bezig om de pagina's aan te passen aan gebruik binnen het tuinboek. --{{Gebruiker:Vangelis/Handtekening}} 15 jul 2015 08:58 (CEST) ::Zie boven, groeten, [[Gebruiker:Hansmuller|Hansmuller]] ([[Overleg gebruiker:Hansmuller|overleg]]) 20 jul 2015 11:47 (CEST) :::Pff, ik had bijna mijn lol om te werken aan het 'tuinboek' opgegeven ;) Groet, --{{Gebruiker:Vangelis/Handtekening}} 20 jul 2015 12:35 (CEST) (na bwc) Volgens mij is de belangrijkste voorwaarde als er vanaf WP wordt geïmporteerd toch, dat er vervolgens ook echt iets nieuws mee gebeurt. WB blijft een zelfstandig project dat met WP in feite alleen gemeen heeft dat beide onder de paraplu van WMF vallen en er over en weer gelinkt kan worden. Wellicht kan het handig zijn een overzichtje te maken van geïmporteerde WP-pagina's in [[Leer jezelf ecologisch tuinieren]] die nog niet of niet voldoende herwerkt zijn. Is dat herschrijven eenmaal gebeurd, dan hebben de gebruikers op WP die nu wat lopen te mekkeren ook geen poot meer om op te staan. [[Gebruiker:De Wikischim|De Wikischim]] ([[Overleg gebruiker:De Wikischim|overleg]]) 20 jul 2015 12:46 (CEST) :Zie deze vreemde discussie nu weer. De bedoeling van wikimedia-spullen is toch, dat iedereen ze overal in het heelal mag gebruiken MITS met auteursvermelding (dus hier bron en versienummer, heel mooi met eventueel de auteur(s) als het er niet teveel zijn). Vriendelijke groet, [[Gebruiker:Hansmuller|Hansmuller]] ([[Overleg gebruiker:Hansmuller|overleg]]) 27 okt 2019 17:28 (CET) ::Toevallig zie ik net deze nieuwe reactie. Ja, overnemen vanaf WP mag natuurlijk, maar toch blijft het me opvallen dat sommige pagina's in dit Wikiboek sinds de import (van soms al vele jaren geleden) nog steeds heel weinig zijn aangepast. Ik vind het jammer (zie nogmaals mijn opmerking hierboven) maar verder is [[Leer jezelf ecologisch tuinieren]] geen boek waar ik zelf erg veel mee bezig ben. Een ander deel van de inhoud is overigens (gelukkig) wel aangepast, ik zou wel iets voor opdelen van dit boek voelen. ([[gebruiker:Vangelis]], deze discussie is dus weer hervat.) [[Gebruiker:De Wikischim|De Wikischim]] ([[Overleg gebruiker:De Wikischim|overleg]]) 28 okt 2019 16:44 (CET) :::Haha, je raakt nooit uitgepraat of geschreven. Ik ben (bijna) de enige die aan het boek werkt en soms gaat dat wat traag. Ik heb meer te doen ;) Soms importeer ik een pagina van WP (ook dat mag) met de bedoeling om die aan te passen. Er wordt aan gewerkt. --{{Gebruiker:Vangelis/Handtekening}} 29 okt 2019 16:45 (CET) == Moderator == Beste Hansmuller, er is al bijna een jaar niets meer van je vernomen op Wikibooks. Zoals de 'regel' geldt wordt een moderator actief genoemd als hij/zij minstens een edit heeft gedaan in de afgelopen drie maanden, anders wordt de moderator als (tijdelijk) inactief beschouwd. Ik wil graag weten of je afwezigheid tijdelijk is. Groet, --{{Gebruiker:Vangelis/Handtekening}} 18 apr 2016 15:49 (CEST) :Leuk van je te horen. Af en toe kan ik wel iets doen. Verplichtingen op Commons slokken me helaas meestal op - 275.000+ opladingen voor Naturalis - enz. Maar ik vind het leuk om moderator te blijven. Soms uit het oog, maar niet uit het hart! Zal meteen kijken. Vriendelijke groet, [[Gebruiker:Hansmuller|Hansmuller]] ([[Overleg gebruiker:Hansmuller|overleg]]) 18 apr 2016 18:36 (CEST) :OK, goed dat je zo druk bezig bent met Commons. Ik zal de aantekening wijzigen. --{{Gebruiker:Vangelis/Handtekening}} 18 apr 2016 18:55 (CEST) ::Je kan weer drie maanden vooruit ;) --{{Gebruiker:Vangelis/Handtekening}} 19 apr 2016 11:03 (CEST) == How we will see unregistered users == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin=content/> Hi! You get this message because you are an admin on a Wikimedia wiki. When someone edits a Wikimedia wiki without being logged in today, we show their IP address. As you may already know, we will not be able to do this in the future. This is a decision by the Wikimedia Foundation Legal department, because norms and regulations for privacy online have changed. Instead of the IP we will show a masked identity. You as an admin '''will still be able to access the IP'''. There will also be a new user right for those who need to see the full IPs of unregistered users to fight vandalism, harassment and spam without being admins. Patrollers will also see part of the IP even without this user right. We are also working on [[m:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation/Improving tools|better tools]] to help. If you have not seen it before, you can [[m:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation|read more on Meta]]. If you want to make sure you don’t miss technical changes on the Wikimedia wikis, you can [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|subscribe]] to [[m:Tech/News|the weekly technical newsletter]]. We have [[m:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation#IP Masking Implementation Approaches (FAQ)|two suggested ways]] this identity could work. '''We would appreciate your feedback''' on which way you think would work best for you and your wiki, now and in the future. You can [[m:Talk:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation|let us know on the talk page]]. You can write in your language. The suggestions were posted in October and we will decide after 17 January. Thank you. /[[m:User:Johan (WMF)|Johan (WMF)]]<section end=content/> </div> 4 jan 2022 19:18 (CET) <!-- Bericht verzonden door User:Johan (WMF)@metawiki via de lijst op de pagina https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johan_(WMF)/Target_lists/Admins2022(6)&oldid=22532666 --> == Winnie de Poeh == Bij [[Winnie de Poeh en de vrees voor het multiple choice-tentamen|dit boek]] geef je als licentie "CC-BY-SA-4.0" op, maar dat zie ik bij de bron niet vermeld worden; waar heb jij het gezien? - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 21 mei 2023 02:17 (CEST) :@Erik Baas . Scherp gezien Erik. Je hebt gelijk, ik heb net een soort "permission-pending" verklaring (toestemming in behandeling) toegevoegd aan [[Winnie de Poeh en de vrees voor het multiple choice-tentamen]]. Hoop dat dit zo werkt. Anders moest het via eerst een tekstdocument op Commons? (Ingewikkeld. De auteur had desgevraagd geen behoefte aan een eigen verklaring op zijn bron-website, en ik bood de gevolgde route al eerder aan.) Kijken wat VTRS doet? Misschien moet ik een sjabloon maken, wat denk jij? Goed om een VTRS-route te hebben? Dank en wikigroeten, [[Gebruiker:Hansmuller|Hansmuller]] ([[Overleg gebruiker:Hansmuller|overleg]]) 21 mei 2023 09:46 (CEST) ::Als de auteur ''expliciet'' toestemming geeft voor publicatie op Wikibooks (en dat zal idd. via [[meta:Volunteer Response Team|VRT]] moeten danwel dmv. een melding op zijn eigen webpagina) is het in orde. Ik wacht even af. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 21 mei 2023 15:29 (CEST) <!-- lastige materie, geen ervaring mee :-( --> :::@[[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] Beste Erik, :::Ja, even afwachten, VTRS zal een sjabloon willen voor het te verlenen ticketnummer van hun registratie. :::Door een moderator te plaatsen? :::Ik gebruikte voor de auteur onderstaand type formuliertekst voor de gevraagde verklaring (omdat er een illustratie van Shepard in zit expliciet "tekst in het bestand", enzovoorts): :::--------------- :::Hierbij verklaar ik de auteur en/of de enige eigenaar van de exclusieve auteursrechten te zijn (hier: van de tekst in ) het bestand :::(hier: https://nl.wikibooks.org/wiki/Winnie_de_Poeh_en_de_vrees_voor_het_multiple_choice-tentamen , algemeen: ) :::https://nl.wikibooks.org/wiki/.... :::Ik verklaar hierbij dit werk te publiceren onder de CC-BY-SA-4.0 licentie ( https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/deed.nl ). :::Ik verleen iedereen het recht om het werk te gebruiken in elk mogelijk product (ook commercieel) en het te wijzigen naar behoefte, zoals CC-BY-SA voorschrijft. ::: :::Ik ben me ervan bewust dat ik altijd de rechten van mijn werk behoud en het recht behoud om met mijn naam vermeld te worden volgens CC-BY-SA-4.0. :::Ik ben me ervan bewust dat ik deze verklaring niet in kan trekken, en dat het werk permanent kan worden bewaard op een Wikimedia-project. :::(XXX Uw naam, de datum en uw woonplaats) :::---------------------- :::Misschien is deze formuliertekst nuttig voor later gebruik. :::Met Wikigroeten, [[Gebruiker:Hansmuller|Hansmuller]] ([[Overleg gebruiker:Hansmuller|overleg]]) 22 mei 2023 10:46 (CEST) ::::Hans, [https://nl.wikibooks.org/w/index.php?title=Gebruiker:Hansmuller/Kladblok&oldid=378614 dit] werkt niet op nl-wikibooks, wel op commons (en alleen daar, denk ik). - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 23 mei 2023 14:04 (CEST) :::::@Erik_Baas Beste Erik, :::::Waarom zou het niet werken? Als het auteursrechtelijk maar klopt, met registratie door VTRS. Verder gaat het alleen om de vormgeving van de vermelding van het toegekende Ticketnummer. Een schenking van een tekst aan nl.wikibooks moet toch kunnen, net als op nl.wiki of Commons, maakt niet uit? :::::Groetjes, [[Gebruiker:Hansmuller|Hansmuller]] ([[Overleg gebruiker:Hansmuller|overleg]]) 24 mei 2023 14:46 (CEST) == [[:Gebruiker:Hansmuller/Kladblok]] == Hallo Hansmuller, de link werkt niet. {{smiley}} [[Gebruiker:Lotje|Lotje]] ([[Overleg gebruiker:Lotje|overleg]]) 13 okt 2023 12:30 (CEST) :{{Ping|Hansmuller}} [[Gebruiker:Lotje|Lotje]] ([[Overleg gebruiker:Lotje|overleg]]) 16 okt 2023 11:55 (CEST) ::@Lotje Beste Lotje, Het is juist dat die link (nog) niet werkt! Ooit stond ik op het punt om... en ben dromerig op dat punt blijven staan, genietend van het weidse uitzicht over wikibooks.nl. Maar op ieder moment kan de kladlust toch heftig doorbreken, ik sta daar niet voor in, ken mijn eigen kracht niet. Prettige voortzetting gewenst, met vriendelijke groeten, [[Gebruiker:Hansmuller|Hansmuller]] ([[Overleg gebruiker:Hansmuller|overleg]]) 16 okt 2023 12:02 (CEST) :::Dat, mijn dierbare Hansmuller, wacht ik met spanning af. Ondertussen wil ik met volle teugen genieten van [[:afbeelding:Lollum in Friesland van ver gezien.jpg|dit]] weidse uitzicht op lol(lum)... [[Gebruiker:Lotje|Lotje]] ([[Overleg gebruiker:Lotje|overleg]]) 16 okt 2023 13:00 (CEST) == Aantal taalversies op hoofdpagina == Goed idee, maar... de table wordt "updated four times a day", en het aantal staat nu op 77 (waarvan twee foutmeldingen). Die info is dus zelden correct, en dan kan het mi. beter helemaal niet getoond worden. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 15 okt 2023 08:55 (CEST) == Twee vrijwel dezelfde pagina's in [[Spinoza Ethica]] == Beste Hansmuller, Er bestaan twee pagina's die (vrijwel?) identiek lijken: * [[Spinoza Ethica]] * [[Spinoza Ethica/Overzicht]] Zou u die SVP willen samenvoegen en eventueel de één naar de andere willen laten verwijzen? Wellicht moeten dan ook [[Sjabloon:Spinoza Ethica]] en het Wikidata-item [[d:Q862816]] nog worden aangepast (het Wikidata-item moet naar de hoofd-pagina/landingspagina verwijzen). [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 28 jun 2025 08:46 (CEST) :Het blijkt dat Hansmuller Wikimedia-breed is verbannen, dus ik ga er zelf mee aan de slag. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 28 jun 2025 08:53 (CEST) ::Uitgevoerd. Overlap op de voorpagina overgeheveld naar het Overzicht. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 28 jun 2025 11:54 (CEST) == Je mag kunnen stemmen bij de U4C verkiezingen . == <section begin="announcement-content" /> Ik neem contact met u op omdat u eerder hebt gestemd bij verkiezingen met betrekking tot het [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Coördinatiecomité voor de Universele Gedragscode (U4C)]]. U komt mogelijk in aanmerking om te stemmen bij de huidige U4C-verkiezing, die nu geopend is en sluit op 2 juni 2026. U kunt meer informatie over de kandidaten en de verkiezing vinden op [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|de verkiezingspagina op Meta]], en van daaruit kunt u stemmen. Uw deelname aan deze verkiezingen is belangrijk voor het bestuur van Wikimedia-gemeenschappen, en uw tijd die u besteedt aan het leren kennen van de kandidaten en het stemmen wordt op prijs gesteld. -- In samenwerking met de U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]])<section end="announcement-content" /> [[m:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 20 mei 2026 19:16 (CEST) <!-- Bericht verzonden door User:Keegan (WMF)@metawiki via de lijst op de pagina https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Keegan_(WMF)/test&oldid=30569826 --> 96glt1gdc3vc8oqakkd89l2yien35xa 104 12220 428242 292271 2026-05-20T12:58:25Z Erik Baas 2193 {{weg}} 428242 wikitext text/x-wiki {{Weg}}Het onderdeel topografie is een van de belangrijkste onderdelen van aardrijkskunde op school. Dit boek gaat over topografie van Nederland, België, Europa en de Wereld, kaarten, kaarten lezen en de ligging van plaatsen, maar probeert dat tevens te koppelen aan de wereld buiten de kaarten. Je leert niet alleen hoe ze een bepaalde plaats op een kaart kunnen aanwijzen, maar ook waar die plaats in werkelijkheid ligt, ten opzichte van bijvoorbeeld hun eigen woonplaats, en hoe ze er zouden kunnen komen. Uitgebreidere kennis wordt ook vergaard op het gebied van het vinden van provincies, het benoemen van de hoofdsteden van deze provincies en het onderscheiden van plaatsen, zeeën en rivieren. Dit boek kan zowel in Nederland als in België worden gebruikt. ==Uitleg van de oefeningen== (er mogen oefeningen worden toegevoegd of weggehaald. Dit is een idee van hoe we de lessen van een thema KUNNEN opbouwen) * '''Les 1: Puzzel.''' Maak een legpuzzel van Nederland, België, Europa of de Wereld. * '''Les 2: Schudden.''' De letters van een topografische naam zijn geschud. Welke naam wordt bedoeld? * '''Les 3: Plaatsenquiz.''' Twintig vragen die met een stad, berggebied of water te maken hebben. (bijvoorbeeld "Welk berggebied loopt door Duitsland, Frankrijk, Zwitserland, Oostenrijk, Italië en Slovenië? Antwoord: '''ALPEN''') Over welke plaats gaat de vraag? * '''Les 4: De windroos.''' Zet de plaatsen in de goede volgorde: van noord naar zuid, van oost naar west of andersom. * '''Les 5: Navigatie.''' Hier krijg je een route met plaatsen die geografisch gezien bij elkaar in de buurt liggen of elkaar opvolgen. Er ontbreekt steeds een plaats, hier moet de juiste naam van ingevuld worden. * '''Les 6: Combineren.''' Er zijn twee kolommen. In de linkerkolom staat een kaart, in de rechterkolom staan namen. De juiste naam moet aan de juiste plek in de kaart gekoppeld worden. * '''Les 7: Oefentoets.''' Hier moet een plaats, berggebied of water gekoppeld worden aan een van de gegeven namen buiten het kaartje. * '''Les 8: Toets.''' Op de kaart van Nederland, België, Europa of de Wereld staan in totaal 50 steden, berggebieden en wateren gemarkeerd. Het gaat erom de juiste namen van deze plaatsen te geven. {{Juniorboek}} ggj8w85wty0tk29b7dsfdjz1b4ewcoa 0 14043 428245 421507 2026-05-20T13:06:26Z Erik Baas 2193 lf 428245 wikitext text/x-wiki {{Index Leer jezelf ecologisch tuinieren|Afbeelding=Nymphalis_io_Luc_Viatour.jpg}} {{Groen}}<span style="font-size:10pt;">'''Weet je dat...'''</span> <span style="font-size:8pt;font-family:verdana;">De [[#Rups|rups]] van de [[#Dagpauwoog|dagpauwoog]] voornamelijk leeft van het eten van [[../Grote brandnetel|brandnetelblad]]? In mindere mate wordt ook de [[../Hop|hop]] verkozen. De vlinder komt vooral af op de [[../Vlinderstruik|vlinderstruik]].</span> <div style="text-align:right;"><span style="font-size: small;">''Dagpauwoog op bloemen van de [[../Laurierkers|laurierkers]].''</span> →</div>{{Einde}} == Inleiding == Er wordt veel gesproken over nuttige beestjes (een '''bij''' die het stuifmeel verspreidt, een '''vogel''' die insecten en slakken eet) en 'schadelijke' insecten. Maar ook die hebben een functie in het geheel van de kringloop. Daarom is hier geen onderscheid gemaakt, maar staat bij de beschrijvingen hoe je vogels '''lokt''' om de slakken en rupsen binnen de perken te houden en soms ook '''weert''' omdat je toch zelf ook wel een paar aardbeien wilt eten. Kijk bij de remedie tegen bijvoorbeeld insecten wel of het vermelde niet op de lijst 'slechte buren' bij het gewas staat waardoor de groei geremd wordt en dergelijke. ;Het (on)nut van insecten. [[Afbeelding:Hainich fg04.jpg|left|200px]] Insecten zijn er in alle vormen en maten, rond of langwerpig, kruipend of vliegend, en van goed gecamoufleerd tot felgekleurd. Er zijn ongeveer 5000 libellen, 20&nbsp;000 sprinkhanen, 170&nbsp;000 vlinders, 82&nbsp;000 wantsen, 120&nbsp;000 vliegen en 110&nbsp;000 bijen en wespensoorten. De kevers zijn de grootste groep met minstens 350&nbsp;000 soorten. Met name van de vliegen, de vliesvleugeligen en de vlinders zouden de werkelijke aantal soorten nog wel eens enorm veel hoger kunnen liggen. Sommige insecten leven grotendeels onder water en kunnen goed zwemmen of over het water lopen. Insecten komen overal ter wereld voor, behalve op open zee, en bewonen alle mogelijke [[wikt:niche|niches]] in de natuur. De meeste soorten insecten leven van planten, maar een groot aantal leeft van andere dieren, vaak andere insecten. De combinatie van hun enorme soortenaantal en grote vormenrijkdom zorgen ervoor dat de insecten een belangrijke schakel zijn in ieder ecosysteem, op mariene ecosystemen na. De insecteneters waartoe de [[#Muis|spitsmuizen]] en [[#Vleermuis|vleermuizen]] behoren zou bijvoorbeeld niet bestaan zonder insecten. Ook andere groepen dieren zoals [[#Reptiel|reptielen]], [[#Amfibie|amfibieën]] en insectenetende [[#Vogel|vogels]] zijn afhankelijk van insecten. Ook zijn veel soorten planten van insecten afhankelijk voor de bestuiving, niet alleen [[#Bij|bijen]] maar ook sommige [[#Kever|kevers]] en [[#Vlieg|vliegen]]. Ook mensen hebben gemak van insecten. Dankzij insecten zijn producten als honing, zijde en bijenwas beschikbaar en ook spelen insecten een rol in de bestuiving in de natuur. Zelfs voor de bestrijding van insecten worden andere soorten gebruikt, zoals [[#Sluipwesp|sluipwespen]] die [[#Rups|rupsen]] doden en een aantal [[#Lieveheersbeestje|lieveheersbeestjes]] die bekend staan om hun dieet van [[#Bladluis|bladluizen]]. Sommige insecten worden als schadelijk beschouwd omdat ze pijnlijk kunnen bijten of steken. De meeste schade ondervindt de mens echter van plantenetende insecten als luizen, [[#Rups|rupsen]], [[#Thrips|thripsen]] en andere zuigende en knagende insecten die hele oogsten kunnen ruïneren. Vaak zijn de larven of nimfen van insecten veel schadelijker omdat ze snel moeten groeien en daardoor zeer vraatzuchtig zijn, bovendien vinden ze in gecultiveerde tuinbouw hun ideale leefomgeving. [[#Boktor|Boktorren]] zijn een familie van kevers en meestal onschuldige insecten die leven van kleine hoeveelheden nectar of stuifmeel, ze zijn voornamelijk bezig met de voortplanting. De larven daarentegen kunnen grote schade toebrengen aan dode of levende bomen maar ook aan allerlei houten objecten als kunstwerken en met name steunbalken in oude gebouwen. Er zijn bepaalde insecten die soms een onvoorstelbare schade aan kunnen richten door te zwermen, een voorbeeld is de woestijnsprinkhaan. == Let op == Bij de preventieve en/of nabestrijding met andere gewassen kijk je even op de pagina's van de betreffende gewassen of het geen slechte buren zijn zodat bijvoorbeeld de groei belemmerd wordt. == Aaltje == {{Tuinbestrijding |plaatje= Soybean_cyst_nematode_and_egg_SEM.jpg |tekst= Een aaltje dat soja-bonen aantast (met ei). |omschrijving= Aaltjes zitten onder de grond en tasten de wortels aan. Er zijn ongeveer 2000 plantensoorten die aangetast kunnen worden. In Nederland zijn dit vaak de aardappel en de tomaat. Na infectie worden er gallen op de wortels gevormd, waarin de aaltjes leven en voedingsstoffen uit de plantencellen zuigen. (Zie ook {{Wp|Stengelaaltje}}). |schade= Afgestorven wortels en misvorming van de stengels, wortels en blad. |nut= |planten= [[../Aardappel|Aardappel]] {{Wp|Aardappelmoeheid|(aardappelmoeheid)}}, [[../Aardbei|aardbei]], [[../Bladrammenas|bladrammenas]], [[../Mais|mais]], sierplanten (bijv. [[../Roos|roos]]), [[../Tomaat|tomaat]]. |vijand= |preventief= Pas combinatieteelt toe en laat geen onkruid woekeren. Zet [[../Afrikaantje|afrikaantjes]] en [[../Goudsbloem|goudsbloem]] als randbeplanting bij de kwetsbare planten. |bestrijding= |lokplant= Je kan ook [[../Bladrammenas|bladrammenas]] zaaien om de aaltjes weg te lokken. Door de wortels van de bladrammenas worden de larven uit de cysten gelokt, maar ze kunnen zich hierop niet vermeerderen. Hiervoor moet voor een goed resultaat wel in het voorjaar gezaaid worden, omdat in het najaar de bodemtemperatuur te laag is voor een goede lokking. |info wp= Wortelknobbelaaltje |info wb= |info wj= }} == Aardvlo == {{Tuinbestrijding |plaatje= Small beetle from Commanster, Belgium.jpg |tekst= Aardvlo |omschrijving= Een aardvlo is geen vlo maar een 2 tot 3 millimeter lang klein kevertje dat echter grote sprongen kan maken doordat het bovenste deel van zijn achterste poten sterk gespierd en verdikt is. Veel soorten hebben een glanzende staalblauwe kleur of zijn zwart met gele strepen. In het begin van de zomer worden boven in de grond de eitjes gelegd. Na het uitkomen vreten de larven aan de plantenwortels, zonder echt schade te veroorzaken of ze kruipen omhoog en maken een 'mijn' in een blad om zich daarin vervolgens vol te eten aan het blad totdat ze groot genoeg zijn om te verpoppen. Hiervoor kruipen de larven weer onder de grond. De kever overwintert in volwassen vorm en veroorzaakt het volgende jaar de schade. Als de luchttemperatuur 18 °C is, komen ze tevoorschijn. Aardvlooien hebben een hekel aan vocht, de aantasting treedt vooral op onder droge omstandigheden, bij bieten van half april tot begin juli. |schade= Gaten in het blad. |nut= |planten= Kruisbloemen zoals [[../De moestuin#Kool|kool]], [[../Koolrabi|koolrabi]], [[../Radijs|radijs]], [[../Rammenas|rammenas]] en [[../Rode biet|rode biet]]. |vijand= |preventief= Houdt de grond vochtig. Aardvlooien vermeerderen zich bij droogte. Plant [[../Alsem|alsem]], [[../Ganzenbloem|chrysant]], [[../Pepermunt|pepermunt]], [[../De moestuin#Sla|sla]], [[../Tuinkers|tuinkers]], [[../Spinazie|spinazie]]. |bestrijding= Bij aantasting tweemaal per week een aftreksel van [[../Alsem|alsem]]- of [[../Boerenwormkruid|boerenwormkruid]] spuiten. [[../Algemeen#Gesteentemeel|Gesteentemeel]] strooien. In geval van nood spuiten met [[../Algemeen#Spruzit|Spruzit]]. |lokplant= |info wp= Aardvlooien |info wb= |info wj= }} == Appelbloesemkever == {{Tuinbestrijding |plaatje= Anthonomus_pomorum_03.JPG |tekst= Appelbloesemkever (Anthonomus Pomorum) |omschrijving= |schade= |nut= |planten= |vijand= |preventief= |bestrijding= |lokplant= |info wp= |info wb= |info wj= }} == Appelspintkever == {{Tuinbestrijding |omschrijving= De walsvormige, zwarte kever is 3-4 mm lang. Het halsschild is groot en aan de voorkant vernauwt. De basis en de zijkanten zijn kantig gerand. Het halsschild bedekt van bovenaf gezien niet de kop. De voorkant van de kop van de mannelijke kever is plat en behaard, bij het vrouwtje is de voorkant gewelfd en kaal. Het anaalsterniet heeft bij het mannetje een dwarse deuk, bij het vrouwtje zit er een kleine lengte deuk (seksueel dimorfisme). De voorkant heeft geen lengtekiel. De donkerbruine dekschilden hebben twee roodbruine, soorten rijen met puntjes. De rijtjes liggen verder dan de grootte van de puntjes uit elkaar. De naadstrepen van de dekschilden zijn niet ingedrukt. Het achterlijf loopt vanaf het tweede sterniet tot aan het eind schuin omhoog. De schenen van de voorpoten zijn glad en hebben een haakvormige, kromme punt. De derde tarsus is tweedelig. |plaatje= 01f Scolytus mali Weibchen Imago 40fach von oben und rechts.jpg |tekst= Vrouwelijke appelspintkever |schade= De appelspintkever tast verzwakte bomen aan en komt vooral voor op peren (Pyrus) en Prunus-soorten, maar ook op lijsterbes (Sorbus), meidoorn (Crataegus), dwergmispels (Cotoneaster), haagbeuken (Carpinus) en soms ook op iep (Ulmus) en hazelaar (Corylus)-soorten. De kever leeft in de bast van de boom. In de bast zitten talrijke kleine gaatjes. Onder de bast bestaat het vraatbeeld van de kever uit een moedergang met door de larven gemaakte zijdelings weglopende zijgangen. Tijdens de rijpingsvreterij wordt van naburige gezonde bomen de okselknoppen weggevreten. |nut= <!-- als het (ook) een nuttig doel heeft (bijvoorbeeld vogels die schadelijke beestjes eten maar ook je bessen) --> |planten= [[Leer jezelf ecologisch tuinieren/Amerikaanse vogelkers|Amerikaanse vogelkers]] |vijand= <!-- de eventuele natuurlijke vijand van de probleem oorzaak --> |preventief= <!-- dat wat je kan doen om de schade te voorkomen --> |bestrijding= <!-- wat je kan doen ter bestrijding van de ziekte of plaag --> |lokplant= |info wp= Appelspintkever |info wb= <!-- de naam voor meer info in Wikibooks, bijv. in [[Portaal:Huisdierengids|de huisdierengids]] --> |info wj= <!-- de naam voor info in Wikijunior, bijv. Kriebelbeestjes/Vlieg --> }} == Appelzaagwesp == {{Tuinbestrijding |plaatje= ImageNeeded.png |tekst= Foto gezocht |omschrijving= |schade= |nut= |planten= gevoelig |vijand= |preventief= vooraf |bestrijding= tijdens |lokplant= |info wp= |info wb= |info wj= }} == Aspergevlieg == {{Tuinbestrijding |plaatje= Sparrisflyga_ugglan.jpg |tekst= Aspergevlieg |omschrijving= De aspergevlieg legt in het voorjaar eitjes op de jonge net zichtbare kopjes van de asperge. De larven die uit de eitjes tevoorschijn komen eten verticale gangen en verpoppen in het stengeldeel onder de grond. Er kunnen bij een zware aantasting wel 3- 4 larven in een aspergestengel actief zijn. karakteristiek voor de aspergevlieg zijn de zigzag gestreepte vleugels, de vlieg is ongeveer 6 mm groot en is vooral waarneembaar op windstille avonden. Van deze vlieg komt maar een generatie per jaar voor, na eind juli is de aspergevlieg nauwelijks nog actief. |schade= De stengel van de asperge kan aangetast worden door de aspergevlieg (Platyparea poeciloptera), waardoor de stengels wat vergroeiïngen vertonen, geel kunnen verkleuren en zelfs af kunnen sterven. Controle of aspergevlieg de boosdoener is kan eenvoudig door afstervende stengels op verschillende plaatsen dwars door te snijden en te kijken of de typische vreetgangetjes van de larven te vinden zijn. |nut= |planten= [[Leer jezelf ecologisch tuinieren/Asperge|Asperge]]. |vijand= ? |preventief= ? |bestrijding= ? |lokplant= |info wp= Aspergevlieg |info wb= |info wj= }} == Bastaardrups == {{Tuinbestrijding |plaatje= Lindebladwesp_(Caliroa_annulipes)_op_zomereik_(Quercus_robur).jpg |tekst= Bastaardrups van lindebladwesp op zomereik |omschrijving= De bastaardrups is de larve van de plantenwespen (Symphyta), zoals de lindebladwesp, kruisbessenbladwesp en vruchtboombladwesp, en is geen echte rups. Er is tussen buik- en borstpoten slechts 1 segment pootloos in plaats van 2 segmenten bij de gewone rups. Er zijn dus drie paar borstpoten en zeven of acht paar achterlijfspoten aanwezig. De bastaardrups heeft een bolronde kop met een oog. |schade= Sommige jaren komen bastaardrupsen opzetten die de struiken volkomen kaalvreten. Meestal kiezen ze voor de [[../Kruisbes|kruisbes]]. In april leggen de '''bessenbladwespen''' witte eitjes op de nerven aan de onderzijde. De larven (3 mm) eten kleine gaatjes in het blad in het hart van de struik, je ziet ze dus vaak te laat. de snel groeiende larven verspreiden zich over de hele plant. |nut= |planten= Bessenstruiken, maar ook het blad van bomen. |vijand= [[#Vogel|Vogels]] |preventief= Er valt vooraf niet veel aan te doen. |bestrijding= Zodra je iets opmerkt spuiten met een krachtige waterstraal of leg papier onder de struik en schudt ze eruit. Helpt het niet dan bestrijden met basalt- of lavameel. |lokplant= |info wp= Bastaardrups |info wb= |info wj= Kriebelbeestjes/Rups }} == Bastaardsatijnvlinder == {{Tuinbestrijding |plaatje= Euproctis_chrysorrhoea-02_%28xndr%29.jpg |tekst= Rups van de bastaardsatijnvlinder. |omschrijving= De spanwijdte bedraagt tussen de 36 en 42 millimeter. De vlinder is sneeuwwit met een bruin achterlichaam. De rups is in het begin zeer klein (1 mm dik en 5 mm lang), pikzwart van kleur en lastig te zien. De haren van de rupsen irriteren sterk en kunnen dus beter niet worden aangeraakt. |schade= Vreetschade aan knoppen en blad. Spinsels aan het blad wemelend van de rupsen. |nut= |planten= [[../Appel|Appel]], [[../Kweepeer|kweepeer]] en [[../Pruim|pruim]]. |vijand= [[../Dieren#Sluipwesp|Sluipwespen]] en [[../Dieren#Vogels|vogels]]. |preventief= De meidoorn, die de vlinder aantrekt als afleiding planten. |bestrijding= Spinsels weghalen en de rupsen afschudden (natuurlijk niet vlak bij die fruitbomen want dan kruipen ze er weer in). Met een harde waterstraal de bomen afspuiten of met een zeep-spiritus oplossing bespuiten kan ook. Je kan ook de stam in herfst en voorjaar insmeren met [[../Prei|preicobact]]. |lokplant= Meidoorn. |info wp= Bastaardsatijnvlinder |info wb= |info wj= }} == Bessenglasvlinder == {{Tuinbestrijding |plaatje= Synanthedon_tipuliformis.jpg |tekst= Bessenglasvlinder. |omschrijving= De bessenglasvlinder (Synanthedon tipuliformis) is een insect uit de familie wesp- of glasvlinders (Sesiidae). De spanwijdte bedraagt 17 tot 20 millimeter. De waardplanten komen uit het geslacht Ribes, maar ook op wilde kardinaalsmuts. De rupsen leven van de bast en het hout van de planten. De soort overwintert als rups meestal in een tak. De vliegtijd is halverwege mei tot en met juli. |schade= Deze vlinder komt gelukkig niet zo vaak voor. Meer in het binnenland dan in de kuststreken. De metaalblauwe vlinder heeft een ivoorkleurige rups die gangen vreet in het merg van twijgen. De takken verwelken en soms gaat de hele struik eraan. |nut= |planten= Vooral bessenstruiken. |vijand= |preventief= Laat geen snoeistompjes staan. Daarin leggen de vlinders hun eitjes. |bestrijding= De struik terug snoeien tot op het niet aangetaste hout. Verbrand het aangetaste snoeihout. |lokplant= |info wp= Bessenglasvlinder |info wb= |info wj= }} == Bietenvlieg == {{Tuinbestrijding |plaatje= Spinach leafminer (adult).jpg |tekst= Bietenvlieg. |omschrijving= Een vlieg uit de familie van de Anthomyiidae (Bloemvliegen). |schade= Deze vlieg legt zijn larven in rode biet, spinazie of snijbiet, meestal rond de periode april-mei. |nut= |planten= [[../Rode biet|Rode biet]], [[../Snijbiet|Snijbiet]] en [[../Spinazie|Spinazie]]. |vijand= |preventief= Spuit over het jonge blad een [[Leer jezelf ecologisch tuinieren/Algemeen#Kruidenoplossing|kruidenoplossing]], dan lust de larve ze niet meer. |bestrijding= |lokplant= |info wp= Bietevlieg |info wb= |info wj= }} == Bladluis == {{Tuinbestrijding |plaatje= Bladluis_kerstroos.jpg |tekst= Bladluis op het blad van een kerstroos. |omschrijving= Bladluizen (Aphidoidea) zijn kleine plantenetende insecten, die zich met stekende en zuigende monddelen (stiletten) passief voeden met sappen uit het floëem (net als een aantal verwante superfamilies, zoals 'witte vlieg' bijvoorbeeld superfamilie Aleurodidae). Er zijn groene, witte, zwarte, gele, rode en paarse bladluizen. Uit de lichamen van sommige soorten worden zelfs knalrode pigmenten, zoals karmijn uit de cochenilleluis gewonnen. Het zachte, peervormige lichaam wordt meestal niet groter dan 5 mm. Aan het achterlijf bevinden zich twee buisvormige organen, waaruit een vloeistof kan worden afgescheiden. |schade= Bladluizen veroorzaken voornamelijk schade door virusoverdracht, maar ook kan de plant geel worden (chlorosis), groeistoornissen vertonen, verdrogen of zelfs afsterven (necrosis). Bovendien kan de honingdauw een voedingsbodem vormen voor schimmelgroei, die vanwege hun zwarte kleur, 'roetdauw' wordt genoemd. |nut= |planten= |vijand= Het [[#Lieveheersbeestje|lieveheersbeestje]] is een uitstekend biologische luisbestrijding. Verder de [[#Gaasvlieg|gaasvlies]], [[#Oorworm|oorwormen]], [[#Zweefvlieg|zweefvlieg]] en hun larven, de [[#Sluipwesp|sluipwesp]] en [[#Loopkever|loopkevers]]. |preventief= Plant de ''goede buren'', sommigen daarvan weren de bladluis, ze houden bijvoorbeeld niet van [[../Anijs|anijs]], [[../Dille|dille]] en [[../De moestuin#Ui|ui]]. |bestrijding= Bladluis kan je bestrijden door met een krachtige waterstraal te spuiten of spuit met een kruidenoplossing, bijvoorbeeld [[../Brandnetel|brandnetelgier]].<br> Ook kan je 1 kg rabarberblad een half uur in 2,5 liter water koken en vermengen met 10 gram zachte zeep. Met dit mengsel spuiten. Let hierbij op dat gericht te doen want zeep doodt ook nuttige insecten. Bovendien is rabarberblad ook giftig voor mensen. |lokplant= |info wp= Bladluizen |info wb= |info wj= Kriebelbeestjes/Bladluis }} == Bloedluis == {{Tuinbestrijding |plaatje= Ladybird_aphid_7462.jpg |tekst= Wollige bloedluis. |omschrijving= De bloedluis is een ectoparasiet van vogels (waaronder pluimvee, waardoor de schade die de mijt oplevert voor de mens economisch van belang is). Ook kunnen ze voorkomen op huisdieren zoals katten, konijnen en knaagdieren zoals de hamster, muis of gerbil. De mijten voeden zich 's nachts met het bloed van rustende en slapende vogels. Overdag verbergen ze zich uit het zicht en licht waar ze paren en eieren leggen. Onder gunstige omstandigheden duurt de voortplantingscyclus 7 dagen en is een explosieve groei van de populatie in korte tijd mogelijk, wat een negatief effect heeft op de aangetaste vogelpopulatie. Bloedluizen kunnen tot 10 maanden overleven in een leeg vogelverblijf, vandaar dat het ontsmetten van dit soort hokken zorgvuldig dient te gebeuren. Het hok moet dusdanig ontworpen zijn dat er weinig plaatsen zijn waar de bloedluizen kunnen verblijven. Dermansyssus gallinae voedt zich ook met het bloed van zoogdieren, waaronder mensen. De mijten hebben echter vogelbloed nodig om zich voort te kunnen planten. |schade= Verspreid een schimmel die zorgt voor [[../Algemeen#Kanker|vruchtboomkanker]]. |nut= |planten= [[../Appel|Appelboom]]. Soms [[../De moestuin#Boon|boon]], [[../Broccoli|broccoli]], [[../Gladde iep|iep]], [[../Meidoorn|meidoorn]], [[../Peer|peer]], [[../Roos|roos]]. |vijand= [[#Sluipwesp|Sluipwespen]]. |preventief= Kies resistente soorten. Zaai [[../Oost-Indische kers|oost-indische kers]] onder vruchtbomen en naast broccoli. Naast de rozen [[../Lavendel|lavendel]] en bij de bonen [[../Bonenkruid|bonenkruid]]. |bestrijding= Borstel de schors af en snoei zieke takken. Spuit met een extract van [[../Blaasvaren|varens]] of een zeep-spiritus oplossing. |lokplant= |info wp= Bloedluis |info wb= |info wj= }} == Bonenkever == {{Tuinbestrijding |plaatje= Bonenkevertje_(1).jpg |tekst= Bonenkever. |omschrijving= De bonenkever (Bruchus rufimanus) is een keversoort uit de familie bladhaantjes (Chrysomelidae). |schade= |nut= |planten= [[../De moestuin#Boon|Bonen]]. |vijand= |preventief= Plant [[../Aardappel|aardappelen]] tussen de bonen. |bestrijding= Laat tijdens de vorst de bonen nog enkele dagen hangen. |lokplant= |info wp= Bonenkever |info wb= |info wj= Kriebelbeestjes/Bonenkever }} == Bonte bessenvlinder == {{Tuinbestrijding |plaatje= Caterpillar_Abraxas_grossulariata_01.jpg |tekst= Rups van de bonte bessenvlinder. |omschrijving= De bonte bessenvlinder (Abraxas grossulariata) of Harlekijn is een nachtvlinder uit de familie Geometridae, de spanners. De soort heeft een voorvleugellengte van 18 tot 25 millimeter. Als leefgebied geeft de vlinder de voorkeur aan vochtige bossen, houtwallen, tuinen en heide en is algemeen in Nederland en België. De vliegtijd is van mei tot en met augustus. Bij zonnig weer zijn ze waar te nemen rond kruisbessen- en frambozenstruiken. Op deze struiken leven ook de rupsen in grote aantallen, maar ook andere struiken en loofbomen worden als waardplanten gebruikt. Ze overwinteren er van augustus tot juni. De tot ruim drie centimeter lange rupsen worden ook wel gezien op [[../Kardinaalsmuts|kardinaalsmuts]], [[../Gewone vogelkers|vogelkers]] en [[../Hazelaar|hazelaar]]. Kenmerkend voor deze soort is dat alle stadia, zowel rups, pop als imago dezelfde waarschuwingskleuren hebben. Zij worden hierdoor niet door vogels gegeten. De bonte bessenvlinder lijkt qua uiterlijk en grootte enigszins op de [[#Brandnetelmot|brandnetelmot]], bij de laatste ontbreekt echter de gele vlekkenstreep over de vleugels. |schade= Vroeg in het voorjaar (april) vreten de rupsen van deze vlinder aan knoppen, blad en jonge vruchtjes. Bij een plaag vreten ze de hele takken kaal. De rupsen hebben een witte bovenkant met zwarte vierkanten en een gele buik, ze zien er opvallend hetzelfde uit als de vlinder. De jonge rups overwintert op de struik. Er is elk jaar maar een generatie. |nut= |planten= Bessenstruiken. |vijand= |preventief= |bestrijding= De rups kan alleen (bij ernstige aantasting) met een biologisch bestrijdingsmiddel worden bestreden. |lokplant= |info wp= Bonte bessenvlinder |info wb= |info wj= }} == Bij == {{Tuinbestrijding |plaatje= Bee_PD_foto_explained1.jpg |tekst= Honingbij |omschrijving= Er bestaan meer dan 300 soorten bijen, bruingestreept achterlijf, behaard lijf, kleiner dan hommel. |schade= Aan gewassen soms bladvraat, ook een nest kan op een ongelukkige plek zitten. Sommige mensen krijgen een allergische reactie van een steek en moeten direct naar een arts. De zijdebij kan schade aanbrengen aan zandsteen gemetselde muren. |nut= Bijen produceren honing en was, dat is echter niet hun belangrijkste taak. De bijen bestuiven de bloemen van alle planten die zij bezoeken. Daarom zien we vaak bij fruittelers bijenkasten. Doordat de bloemen bestoven worden, zullen er meer en betere vruchten aan de bomen groeien. Het bijzondere van de honingbij is dat zij plantvast is. Dat wil zeggen een bij vliegt altijd maar op één soort plant, pas als de bloemen van die plant geen honing meer geven zoekt zij een andere plant. Zet de kruiden dus in grote groepen bij elkaar. Op deze wijze ontstaat altijd een bestuiving met het stuifmeel van dezelfde soort plant. |planten= Bevrucht bijna alle fruitbomen, planten en bloemen. |vijand= Vogels. |preventief= Waar geen bloemen zijn, daar zijn ook weinig bijen. |bestrijding= Laat een imker het nest verwijderen, geen gif strooien! |lokplant= [[../Aardpeer|Aardpeer]], [[../Basilicum|basilicum]], [[../Bieslook|bieslook]], [[../Boerenwormkruid|boerenwormkruid]], [[../Bonenkruid|bonenkruid]], [[../Borago|borago]], [[../Bosandoorn|bosandoorn]], [[../Citroenmelisse|citroenmelisse]], [[../Damastbloem|damastbloem]], [[../Dille|dille]], [[../Dophei|dopheide]], [[../Dropplant|dropplant]], [[../Echte kervel|echte kervel]], [[../Ezelsoor|ezelsoor]], [[../Grootbloemige lavatera|grootbloemige lavatera]], [[../Guldenroede|guldenroede]], [[../Hondsdraf|hondsdraf]], [[../Hysop|hysop]],[[../Incarnaatklaver|incarnaatklaver]], [[../Kattenkruid|kattenkruid]], [[../Knoopkruid|knoopkruid]], [[../Koriander|koriander]], [[../Lavendel|lavendel]], [[../Longkruid|longkruid]], [[../Marjolein|marjolein]], [[../Munt|munt]], [[../Molsla|paardenbloem]], [[../Phacelia|phacelia]], [[../Ruig klokje|ruig klokje]], [[../Wilde marjolein|oregano]], [[../Rozemarijn|rozemarijn]], [[../Salie|salie]], [[../Sporkehout|sporkehout]], [[../Tijm|tijm]], [[../Welriekende lathyrus|welriekende lathyrus]] en [[../Zonnebloem|zonnebloem]]. |info wp= Honingbij |info wb= |info wj= Kriebelbeestjes/Bij }} === Bijenkast === Het meest eenvoudige is een 'bijenhotel'. Neem een blok hout (bijv. een stuk boomstam) en boor daar gaten in van 10 cm diep (niet door en door). Boor gaten met een dikte tussen 2 en 12 mm. Hang dit blok op een beschutte plek in een boom. Voor uitgebreide bijenklossen en bijenkorven zie {{Wp|Bijenkorf (voorwerp)|Bijenkorf}}. ==Brandnetelmot== {{Tuinbestrijding |omschrijving= De brandnetelmot of bonte brandnetelroller is een dagactieve nachtvlinder uit de familie Crambidae, de grasmotten. Met een spanwijdte van 24 tot 28 millimeter is het een vrij grote vlinder uit de familie van de lichtmotten. De vliegtijd van de brandnetelmot is juni en juli. De bonte brandnetelroller lijkt enigszins op de [[#Bonte bessenvlinder|bonte bessenvlinder]], deze laatste heeft echter een duidelijke gele vlekkenbaan over de vleugels. |plaatje= Eurrhypara hortulata-01 (xndr).jpg |tekst= Brandnetelmot |schade= <!-- een omschrijving van de waarneembare schade --> |nut= <!-- als het (ook) een nuttig doel heeft (bijvoorbeeld vogels die schadelijke beestjes eten maar ook je bessen) --> |planten= [[Leer jezelf ecologisch tuinieren/Andoorn|andoorn]] en [[Leer jezelf ecologisch tuinieren/Munt|munt]]. |vijand= <!-- de eventuele natuurlijke vijand van de probleem oorzaak --> |preventief= <!-- dat wat je kan doen om de schade te voorkomen --> |bestrijding= <!-- wat je kan doen ter bestrijding van de ziekte of plaag --> |lokplant= De waardplant voor de vlinder is voornamelijk de [[../Brandnetel|brandnetel]]. |info wp= Brandnetelmot |info wb= <!-- de naam voor meer info in Wikibooks, bijv. in [[Portaal:Huisdierengids|de huisdierengids]] --> |info wj= <!-- de naam voor info in Wikijunior, bijv. Kriebelbeestjes/Vlieg --> }} ==Cicaden== {{Tuinbestrijding |omschrijving= Veel soorten blijven erg klein en de cicaden zijn niet zo bekend als andere halfvleugeligen, zoals de bladluizen en de wantsen. Toch zijn de cicaden bij het grote publiek bekend door de op spuug gelijkende schuimnesten waarin de larvale stadia van een aantal soorten cicaden zich ontwikkelt. Dergelijke nesten worden wel koekoeksspuug genoemd en kunnen worden aangetroffen op verschillende wilde en gecultiveerde planten. Andere cicaden eten als larve van plantenwortels en leven ondergronds, ze zijn hierdoor moeilijk zichtbaar. |plaatje= Graphocephala coccinea 6.jpg |tekst= |schade= Naast de directe schade die veroorzaakt wordt door het zuigen van plantensappen kunnen cicaden ook plantenziektes verspreiden. Cicaden zijn verwant aan de plantenluizen en zijn in staat enkele honderden meters per dag af te leggen, van veld naar veld. Ook verspreiden ze stoffen die bladgroen afbreken en stoffen die het voedseltransport van een plant verhinderen. Cicaden zijn in de bloemen- en plantenteelt berucht om de schade die ze kunnen veroorzaken; meestal witte of bruine 'brandachtige plekjes', doordat de dieren het bladgroen uit het blad zuigen. |nut= <!-- als het (ook) een nuttig doel heeft (bijvoorbeeld vogels die schadelijke beestjes eten maar ook je bessen) --> |planten= De [[../Koekoeksbloem|koekoeksbloem]], een favoriete plant van veel schuimbeestjes, heeft hieraan zijn naam te danken en de [[../Pinksterbloem|pinksterbloem]] werd vroeger wel schuimkruid genoemd vanwege de voorkeur van de cicaden als voedselplant. |vijand= Ze vallen ten prooi aan onder andere kleine zoogdieren, vogels, reptielen en amfibieën. Ook vele ongewervelde dieren jagen op cicaden zoals spinnen, wantsen en sluipwespen. Sommige roofwantsen zuigen de nimfen uit door het schuim heen, en graafwespen zoeken gericht naar spuug en nemen de larve mee naar het hol voor het nageslacht. |preventief= De [[../Ganzenbloem|chrysant]] weert de cicade. |bestrijding= <!-- wat je kan doen ter bestrijding van de ziekte of plaag --> |lokplant= <!-- de naam van de plant om (vooral nuttige dieren) te lokken --> |info wp= Cicaden |info wb= <!-- de naam voor meer info in Wikibooks, bijv. in [[Portaal:Huisdierengids|de huisdierengids]] --> |info wj= <!-- de naam voor info in Wikijunior, bijv. Kriebelbeestjes/Vlieg --> }} == Coloradokever == {{Tuinbestrijding |plaatje= Colorado_potato_beetle.jpg |tekst= |omschrijving= De coloradokever behoort tot de familie van de bladhaantjes (Chrysomelidae) en is een gemakkelijk herkenbare zwart-geel gestreepte kever die oorspronkelijk afkomstig is uit zuidelijk Noord-Amerika, waarschijnlijk Mexico (niet Colorado). De kever is ongeveer 10 mm lang en 7 mm breed en geel/oranje met tien dikke bruine strepen in de lengte over zijn dekschilden. Op het kopschild zitten zwarte vlekken. Coloradokevers leggen gedurende twee tot drie weken hun eitjes op de onderkant van de bladeren. De eitjes zijn oranje-geel, ongeveer 1-2 mm lang. De eilegsels bestaan uit 15 tot 80 eitjes, die met de punt aan het blad gekleefd keurig naast elkaar staan. |schade= Het blad wordt tot op de stengel afgevreten. |nut= |planten= [[../Aardappel|Aardappel]], soms [[../Bilzekruid|bilzekruid]], [[../Tomaat|tomaat]] en [[../Wolfskers|wolfskers]] |vijand= |preventief= Plant bonen of erwten om coloradokever te weren. Ook [[../Dovenetel|dovenetel]] en [[../Mierikswortel|Mierikswortel]] weren de kever. Het blad met [[../Algemeen#Gesteentenmeel|gesteentenmeel]] bestuiven, [[../Brandnetel|brandnetelgier]] spuiten. |bestrijding= Kevers en larven vangen. Afhankelijk van de temperatuur komen de larven na 5 tot 21 dagen uit de eitjes. De jonge grijsachtige larven eten eerst de resten van de eischaal op en verkleuren na enkele dagen naar lichtrood, wat later overgaat in een donkerrode kleur. De larven hebben zoals alle keverlarven drie paar borstpoten. De kop van de larve heeft een duidelijke zwarte kleur. Op het dikke achterlijf zitten aan elke kant van het lijf twee rijen bruine vlekjes. Deze vlek zit op elk lichaamssegment rondom de ademshalingsopening (stigma). De larven vervellen in drie tot vijf weken drie keer. Na de laatste vervelling zijn ze oranje-rood gekleurd. Als ze genoeg gegeten hebben laten ze zich op de grond vallen en kruipen ze de grond in. Bij sterke aantasting spuiten met {{Wp|Spruzit|Spruzit}}. |lokplant= |info wp= Coloradokever |info wb= |info wj= }} == Engerling == {{Tuinbestrijding |plaatje= Engerling_Melolontha.jpg |tekst= |omschrijving= Een engerling heeft een karakteristiek uiterlijk; een duidelijk 'C'- vormig gekromd rups-achtig lichaam met een zakvormig verdikt achterlijf. De meeste soorten hebben een harde oranjebruine kop en de kleur van het lijf is geelwit. Aan de zijkanten zitten ademopeningen. De larve verblijft een of meerdere jaren in de grond alvorens zich te verpoppen. Engerlingen leven 3 jaar in de grond, het vierde jaar vliegt de [[#Meikever|meikever]] uit. |schade= Afgevreten wortels. Engerlingen vreten aan de ondergrondse delen van de grasplant. In de periode tussen juli en september kan de vraatschade zulke vormen aannemen dat hele delen van het gazon afsterven. Ook andere gewassen kunnen doodgaan ten gevolge van de schade die aan de wortels worden toegebracht. |nut= |planten= [[../Aardbei|Aardbei]], [[../Roos|roos]], [[../De moestuin#Sla|sla]] en gras. |vijand= [[#Egel|Egels]], [[#Spreeuw|spreeuwen]], [[#Mol|mollen]], [[#Mus|mussen]] en [[#Spitsmuis|spitsmuizen]]. |preventief= Plant [[../Knoflook|knoflook]]. Houd de grond los door te hakken. |bestrijding= Tuin spitten |lokplant= Gebruik [[../De moestuin#Sla|sla]] als lokplant. |info wp= Engerling |info wb= |info wj= }} == Erwtenpeulboorder == {{Tuinbestrijding |plaatje= 49.324 BF1257 Pea Moth, Cydia nigricana, larva. (2630688669).jpg |tekst= |omschrijving= De erwtenbladroller (Cydia nigricana) is een nachtvlinder uit de familie Tortricidae, de bladrollers. De spanwijdte van de vlinder bedraagt tussen de 12 en 16 millimeter. De soort overwintert als rups. Het diertje komt verspreid over Europa voor. |schade= De erwtenpeulboorder is de larve van de nachtvlinder en veroorzaakt vreetschade aan peulen en zaden. Deze larve kan de peulen aantasten door een gaatje in de peulwand te boren en vervolgens de erwten aan te tasten. |nut= |planten= [[../De moestuin#Boon|Bonen]] en [[../De moestuin#Erwt|erwten]] maar ook [[../Lathyrus|lathyrus]] en [[../Wikke|wikke]]. |vijand= |preventief= Vermijd de vliegtijd (mei-juni) door vroeg of laat te zaaien. Combinatieteelt met [[../Tomaat|tomaat]] wil ook wel helpen. Spuit met een [[../Algemeen#Kruidenoplossing|kruidenextract]] als de bloei van de erwt begint. |bestrijding= Strooi maerl bij de planten. Tegen het eind van de bloeitijd in de avond spuiten met Spruzit. |lokplant= |info wp= Erwtenpeulboorder |info wb= |info wj= }} == Frambozenkever == {{Tuinbestrijding |plaatje= Byturus_tomentosus01.jpg |tekst= De frambozenkever. |omschrijving= De lengte van de kever is ongeveer 5 millimeter, de kleur is lichtbruin. Opvallend is de lichte, sliertige beharing over het hele lichaam. De kop is wat omlaag gebogen, de tasters zijn 11-ledig en eindigen in een knotsvormige verdikking. De larve is rupsachtig van vorm en wit van kleur, heeft zes pootjes aan de voorzijde van het lichaam en donkere vlekken aan de bovenzijde. De larve wordt iets langer dan de kever: tot 7 mm. |schade= Eet bloemknoppen, blaadjes en stuifmeel. |nut= |planten= [[../Braam|Braam]], [[../Framboos|framboos]], [[../Loganbes|loganbes]]. De volwassen kever vreet aan de bloemknoppen, jonge blaadjes en stuifmeel van frambozen-, bramen- en loganbesplanten, vooral bij warmer weer als de planten in bloei staan. De larven eten de bloembodems van vruchten, waardoor deze ernstig aangetast raken. Na ongever 7 weken stopt de larve met eten en verpopt zich onder de grond. De pop overwintert om in de lente als kever weer tevoorschijn te komen. Er is één generatie per jaar. De kevers zijn van april tot augustus te zien; de larven tot in september. |vijand= |preventief= Leg kleine stukjes (10cm) van het eigen snoeihout binnen het wortelbereik van de planten. Geef ook goede compost. |bestrijding= |lokplant= |info wp= Frambozenkever |info wb= |info wj= }} == Fruitmot == {{Tuinbestrijding |plaatje= Cydia.pomonella.7162.jpg |tekst= Cydia pomonella |omschrijving= De fruitmot (Cydia pomonella), ook wel appelbladroller, is een nachtvlinder uit de familie Tortricidae, de bladrollers. De spanwijdte van de vlinder bedraagt tussen de 14 en 22 millimeter. De soort overwintert als rups en vliegt van mei tot halverwege augustus. |schade= Eerst kleine eitjes op de vrucht, dan maken de rupsen gangen in het vruchtvlees en het klokhuis. Je ziet uitwerpselen bij het gaatje. De vlinder kan zich ontwikkelen als plaaginsect in de fruitteelt. |nut= |planten= [[../Appel|Appel]], [[../Ficus|ficus]], [[../Kastanje|kastanje]], [[../Kweepeer|kweepeer]], [[../Meelbes|meelbes]], [[../Peer|peer]] en [[../Prunus|prunus]]. |vijand= [[#Vleermuis|Vleermuizen]], [[#Vogel|vogels]] en [[#Sluipwesp|sluipwespen]]. |preventief= Afgevallen fruit direct weghalen en het schors onderhouden. Maak kragen van karton om de stam op 20 cm boven de grond als val waar de rupsen in de winter onder kruipen zodat je ze kunt weghalen. |bestrijding= [[../Alsem|Alsem-]] of [[../Boerenwormkruid|boerenwormkruidthee]] spuiten. Spuiten met groene zeep oplossing. |lokplant= |info wp= Fruitmot |info wb= |info wj= }} == Fruitvlieg == {{Tuinbestrijding |plaatje= Drosophila melanogaster - side (aka).jpg |tekst= Drosophila melanogaster |omschrijving= Drosophila is een geslacht van kleine vliegjes dat meestal als 'fruitvliegjes' wordt aangeduid. Fruitvliegjes leggen hun eitjes op (over)rijp fruit, opdat larven genoeg te eten hebben. De vliegjes komen van buiten op het rijpe fruit af, maar zijn daarna moeilijk weer kwijt te raken. |schade= |nut= |planten= Fruitbomen. |vijand= |preventief= Plant [[../Citroenkruid|citroenkruid]] rond de stam. In huis komen wanneer fruit wordt bewaard al gauw fruitvliegjes voor, met name bij hogere temperaturen. Omdat deze zich razendsnel voortplanten moeten maatregelen genomen worden, zoals het opslaan van fruitafval in middelen die niet toegankelijk zijn voor de vliegjes (bijvoorbeeld goed dichtgedraaide plastic zakken). Ook fruit met rotte(nde) plekjes moet dan onbereikbaar gemaakt worden. |bestrijding= |lokplant= |info wp= Drosophila (dier) |info wb= |info wj= }} == Fruitspintmijt == Zie [[#Spint (mijt)|Spint (mijt)]] == Gans == {{Tuinbestrijding |plaatje=Bbb (316)1.jpg |tekst= Gans |omschrijving= Ganzen zijn grote, zwaargebouwde watervogels uit de familie Anatidae (zwanen, ganzen en eenden). Hierbinnen behoren ze tot de onderfamilie Anserinae (zwanen en ganzen). Ganzen zijn gespecialiseerd in het grazen en leven meer op het land dan andere Anatidae. Daarvoor hebben ze sterke, vrij lange poten, die midden onder het lichaam geplaatst zijn. Hierdoor kunnen ze goed lopen. In Europa leven twee geslachten: Anser (Grijze ganzen) en Branta (Zwart-witte ganzen). |schade= |nut= Ganzen zijn zeer waaks en kunnen lelijk met hun vleugels slaan. Bij naderend gevaar zullen ganzen luid gakken. Om deze reden werden ganzen vroeger als waakvogel gehouden. |planten= |vijand= |preventief= |bestrijding= |lokplant= |info wp= Gans |info wb= Huisdierengids gans |info wj= }} == Geit == {{Tuinbestrijding |plaatje= Nederlandse_Landgeit_geiten.jpg |tekst= Nederlandse landgeit. |omschrijving= |schade= Zij eet graag gras, kruiden, groenten, plantenscheuten, bladeren en boomschors. Dus je moet je (moes)tuin wel goed afschermen |nut= Voor mensen die allergisch zijn voor koeienmelk is geitenmelk meestal een goede vervanger. De melk bevat ongeveer hetzelfde vet- en eiwitgehalte als koeienmelk. Geitenmelk is lichter verteerbaar. Een geit geeft gemiddeld drie liter melk per dag. Slechts een beperkt aantal rassen wordt voor de wol gehouden, het bekendste is de Angorageit. |planten= |vijand= |preventief= |bestrijding= |lokplant= |info wp= Geit |info wb= Huisdierengids geit |info wj= }} == Haas == {{Tuinbestrijding |omschrijving= De haas is een grote haasachtige met een langwerpig lichaam, zeer lange oren en lange poten. De achterpoten zijn langer en krachtiger dan de voorpoten. Iedere poot heeft vijf tenen en behaarde zoolkussens. |plaatje= Haas-in-landschap.jpg |tekst= Haas. |schade= De haas leeft voornamelijk van grassen en kruiden als [[../Klaver|klaver]], kruisbloemigen en [[../Molsla|paardenbloemen]], aangevuld met knoppen, zaden, twijgen, wortels en landbouwgewassen als [[../Biet|bieten]], koolplanten, [[../Wortel|wortelen]] en granen. Daarnaast eet hij ook schors, paddenstoelen en vruchten als [[../Appel|appels]] en bessen. De haas heeft een voorkeur voor wilde kruiden boven gecultiveerde.[3] 's Zomers eet hij voornamelijk kruiden, wortels en scheuten, 's winters voornamelijk grassen, knollen, kool, knoppen, zaden en twijgen. In strenge winters eet hij tevens schors. Hierbij kunnen ze veel schade toebrengen aan jonge bomen. |nut= <!-- als het (ook) een nuttig doel heeft (bijvoorbeeld vogels die schadelijke beestjes eten maar ook je bessen) --> |planten= Zie schade. |vijand= Verschillende roofdieren. |preventief= Weren door [[../Kamille|kamille]] en/of [[../Ui|ui]]. |bestrijding= <!-- wat je kan doen ter bestrijding van de ziekte of plaag --> |lokplant= <!-- de naam van de plant om (vooral nuttige dieren) te lokken --> |info wp= Haas (dier) |info wb= <!-- de naam voor meer info in Wikibooks, bijv. in [[Portaal:Huisdierengids|de huisdierengids]] --> |info wj= <!-- de naam voor info in Wikijunior, bijv. Kriebelbeestjes/Vlieg --> }} == Hond == {{Tuinbestrijding |omschrijving= De hond (Canis lupus familiaris) is een gedomesticeerde ondersoort van de wolf. De hond is een roofdier uit de familie van de hondachtigen (Canidae). De hond komt op alle continenten voor, meestal in gezelschap van de mens. Al sinds duizenden jaren wordt de hond gebruikt voor bewakingstaken, bij de jacht, als herdershond en als trekdier. |plaatje= CPRileyFace.jpg |tekst= Golden retriever |schade= <!-- een omschrijving van de waarneembare schade --> |nut= <!-- als het (ook) een nuttig doel heeft (bijvoorbeeld vogels die schadelijke beestjes eten maar ook je bessen) --> |planten= |vijand= <!-- de eventuele natuurlijke vijand van de probleem oorzaak --> |preventief= Honden kunnen geweerd worden met [[../Wijnruit|wijnruit]]. |bestrijding= <!-- wat je kan doen ter bestrijding van de ziekte of plaag --> |lokplant= <!-- de naam van de plant om (vooral nuttige dieren) te lokken --> |info wp= Hond |info wb= Huisdierengids_hond |info wj= <!-- de naam voor info in Wikijunior, bijv. Kriebelbeestjes/Vlieg --> }} == Kakkerlak == {{Tuinbestrijding |omschrijving= De kakkerlakken (Blattodea) vormen een orde van insecten, die oppervlakkig enigszins lijken op kevers maar hiervan toch sterk verschillen, onder andere door het ontbreken van een volledige gedaanteverwisseling. Bidsprinkhanen en termieten zijn sterker verwant aan de kakkerlakken dan andere insectenorden. Er zijn 4690 soorten kakkerlakken beschreven, waarvan er ongeveer twintig wel eens als plaag kunnen voorkomen. In Nederland komen in huizen de Duitse en de Amerikaanse kakkerlak nog wel eens voor als plaag. |plaatje= Blaberus giganteus MHNT.jpg |tekst= Kakkerlak. |schade= De snelheid van ontwikkeling hangt af van de omgeving, vooral de temperatuur en het voedselaanbod: het voorkomen van kakkerlakken in een huis kan een teken zijn van te wensen overlatende hygiëne, zoals rondslingerende etensresten. Een vrouwelijke kakkerlak draagt ongeveer dertig kakkerlakken in een eipakket die na 3 à 5 weken van het lichaam worden afgezet. Hoewel kakkerlakken zelf voor de mens onschadelijk zijn, kunnen ze bacteriën en ziektes overbrengen door van voedsel te eten, er hun behoefte op te doen of eroverheen te lopen. |nut= <!-- als het (ook) een nuttig doel heeft (bijvoorbeeld vogels die schadelijke beestjes eten maar ook je bessen) --> |planten= |vijand= [[../Dieren#Kikker|Kikker]]. |preventief= <!-- dat wat je kan doen om de schade te voorkomen --> |bestrijding= Kakkerlakkenplagen in huis kunnen moeilijk te bestrijden zijn, omdat de kakkerlakken in spleten wegkruipen en verbazend goed tegen de meest gebruikte gifstoffen kunnen. Door massaal en preventief gebruik van bestrijdingsmiddelen treedt namelijk resistentie op. Een andere, zeer efficiënte en niet-giftige methode is de zogenaamde "Vegas roach trap". Deze bestaat eenvoudigweg uit een glazen pot met nauwere opening (bijvoorbeeld een groentepot), gedeeltelijk gevuld met koffiedik (en eventueel water) of bier. De buitenkant van de pot kan desnoods worden bedekt met ruw plakband, zodat de kakkerlakken makkelijker naar binnen kunnen klimmen. De "Vegas roach trap" is in zoverre insectvriendelijk, dat andere insecten niet aangetrokken worden. |lokplant= <!-- de naam van de plant om (vooral nuttige dieren) te lokken --> |info wp= Kakkerlak |info wb= <!-- de naam voor meer info in Wikibooks, bijv. in [[Portaal:Huisdierengids|de huisdierengids]] --> |info wj= <!-- de naam voor info in Wikijunior, bijv. Kriebelbeestjes/Vlieg --> }} == Kat == {{Tuinbestrijding |omschrijving= De kat of huiskat (Felis catus) is een van de oudste huisdieren van de mens. De gedomesticeerde kat behoort tot de familie der katachtigen (Felidae). De oude soortnaam was Felis domesticus, tegenwoordig is deze vervangen door Felis catus. In het Nederlands wordt ook het woord poes gebruikt, soms meer specifiek in het geval van een vrouwelijke kat. Eind 2009 waren in Nederland ongeveer 3,6 miljoen katten aanwezig. De neiging om langdurig met de gewonde prooi te spelen wordt bij alle katachtigen waargenomen, ook bij de gedomesticeerde kat. Het is een middel om de prooi onschadelijk te maken zonder zelf verwondingen op te lopen als deze zich door bijten verdedigt. |plaatje= Cat poster 2.jpg |tekst= Verschillende katten. |schade= Katten zijn vijanden van (kleine) vogels. |nut= Katten zijn nuttige beesten bij het bestrijden van muizen en ratten. |planten= |vijand= <!-- de eventuele natuurlijke vijand van de probleem oorzaak --> |preventief= |bestrijding= <!-- wat je kan doen ter bestrijding van de ziekte of plaag --> |lokplant= Om katten te lokken kan je [[../Valeriaan|valeriaan]] planten. |info wp= Kat (dier) |info wb= Huisdierengids kat |info wj= Katachtigen }} == Kersenvlieg == {{Tuinbestrijding |plaatje= Rhagoletis cerasi01.jpg |tekst= Kersenvlieg. |omschrijving= De europese kersenboorvlieg (Rhagoletis cerasi), ook wel simpelweg kersenvlieg genoemd, is een tweevleugelige uit de familie van de boorvliegen (Tephritidae). Het is een plaaginsect dat schade veroorzaakt in de kersenteelt. De soort komt voor in Europa. De europese kersenboorvlieg wordt 3,5 tot 5 millimeter lang. De vleugels hebben een opvallende zwarte tekening, bestaande uit drie dikke dwarslijnen waarvan de buitenste doorloopt langs de vleugelrand en een klein voor deze soort dwarsstreepje tegen de vleugelrand tussen de twee buitenste dikke dwarslijnen. Op het borststuk bevindt zich een opvallende oranjegele vlek. |schade= De soort vliegt van juni tot augustus. Het vrouwtje legt 50 tot 80 eitjes een voor een in bijna rijpe vruchten. Na 5 tot 12 dagen sluipt de made uit en eet van het vruchtvlees. Na 30 dagen is de made volgroeid en verpopt in de grond. De pop overwintert, soms 2 of 3 keer. |nut= |planten= Gebruikt de zure kers en zoete kers (zie [[../Kers|Kers]]) als waardplanten. In de teelt van deze soorten kan het insect een plaag zijn. Daarnaast is de soort ook voorkomend op de vruchten van de [[../Sneeuwbes|sneeuwbes]], de rode [[../Kamperfoelie|kamperfoelie]] en de tartaarse kamperfoelie. |vijand= |preventief= Twee keer per jaar spuiten met [[../Algemeen#Kruidenoplossing|kruidenoplossing]] en/of [[../Algemeen#Maerl|maerl]]. |bestrijding= |lokplant= |info wp= Europese kersenboorvlieg |info wb= |info wj= }} == Kever == {{Tuinbestrijding |omschrijving= <!-- hier wat algemene info over het beest of de plaag --> |plaatje= Chrysomelidae - Chrysolina americana.JPG |tekst= Kevers |schade= <!-- een omschrijving van de waarneembare schade --> |nut= <!-- als het (ook) een nuttig doel heeft (bijvoorbeeld vogels die schadelijke beestjes eten maar ook je bessen) --> |planten= |vijand= <!-- de eventuele natuurlijke vijand van de probleem oorzaak --> |preventief= <!-- dat wat je kan doen om de schade te voorkomen --> |bestrijding= <!-- wat je kan doen ter bestrijding van de ziekte of plaag --> |lokplant= <!-- de naam van de plant om (vooral nuttige dieren) te lokken --> |info wp= Kevers |info wb= <!-- de naam voor meer info in Wikibooks, bijv. in [[Portaal:Huisdierengids|de huisdierengids]] --> |info wj= <!-- de naam voor info in Wikijunior, bijv. Kriebelbeestjes/Vlieg --> }} == Kikker == {{Tuinbestrijding |plaatje=Bgbo frosch ies.jpg |tekst= Bruine kikker. |omschrijving= Kikkers (Anura) zijn een van de drie groepen van amfibieën, naast de salamanders (Caudata) en de wormsalamanders (Gymnophiona). Kikkers zijn ook de grootste groep; van de ongeveer 7150 soorten amfibieën behoort ruim 88% tot de kikkers. Er zijn tegenwoordig ongeveer 6300 verschillende soorten beschreven. Kikkers hebben een vrijwel wereldwijde verspreiding en leven in uiteenlopende habitats. |schade= |nut= Kikkers eten veel plaaginsecten als vliegen en muggen, krekels, slakken en kakkerlakken en ruimen grote hoeveelheden insecten op. |planten= |vijand= Reigers en slangen. |preventief= Als je geen kikkers in de tuin wilt (hoezo niet?) zorgen dat er geen rommelhoekjes of struiken zijn. |bestrijding= |lokplant= Struiken. |info wp= Kikkers |info wb= |info wj= }} == Kip == {{Tuinbestrijding |plaatje= Mother_hen_with_chicks.jpg |tekst= Hen met kuikens. |omschrijving= De kip (Gallus gallus domesticus) is een zeer bekende gedomesticeerde vogel uit de familie van de fazantachtigen (Phasianidae) die weer behoort tot de orde Hoendervogels (Galliformes). De kip is de meest voorkomende vogelsoort ter wereld. Met 52 miljard kippen zijn er ruim 7 kippen voor elke mens. |schade= Kippen kunnen in de (moes)tuin veel schade aanrichten. Op zoek naar voedsel woelen ze de grond om zodat jonge planten vernield worden. |nut= Kippen eten ook slakken. |planten= |vijand= |preventief= |bestrijding= |lokplant= |info wp= Kip (vogel) |info wb= Huisdierengids kip |info wj= }} == Klerenmot == {{Tuinbestrijding |plaatje= Tineola.bisselliella.7218.jpg |tekst= Imago. |omschrijving= Van nature leeft de rups van de kleermot in oude vogelnesten en holen van zoogdieren, of wespennesten. De rupsen leven ook binnenshuis en eten van verschillende soorten organische materialen zoals wol en haar, bont, leer, en veren, zijde, maar ook katoen en linnen. Het vrouwtje legt 50-90 eieren, meestal op de plaats waar ze zelf is uitgekomen. |schade= De rupsen leven ook binnenshuis en eten van verschillende soorten organische materialen zoals wol en haar, bont, leer, en veren, zijde, maar ook katoen en linnen. |nut= |planten= |vijand= |preventief= Leg [[../Echte lavendel|echte lavendel]] tussen genoemde materialen. |bestrijding= |lokplant= |info wp= Klerenmot |info wb= |info wj= }} == Konijn == {{Tuinbestrijding |omschrijving= Het konijn (Oryctolagus cuniculus) is een zoogdier, behorende tot de orde der haasachtigen (Lagomorpha). Het is de enige soort uit het geslacht Oryctolagus. Het konijn wordt veelvuldig gehouden als huisdier. Konijnen zijn heel kwetsbaar voor ziekten en dan vooral voor myxomatose en rabbit haemorrhagic disease (RHD), twee virusziekten. |plaatje= Oryctolagus cuniculus Tasmania 2.jpg |tekst= Europees konijn |schade= Het konijn leeft van plantaardig voedsel. Zij zullen daarom uit de (moes/sier)tuin moeten worden geweerd. |nut= <!-- als het (ook) een nuttig doel heeft (bijvoorbeeld vogels die schadelijke beestjes eten maar ook je bessen) --> |planten= Het konijn leeft van een grote variatie aan plantaardig voedsel: grassen, kruiden, loten, knollen, bast en akkergewassen als graan en kool. |vijand= Vossen. |preventief= Konijnen houden niet van [[../Echte kamille|kamille]] en [[../Ui|uien]]. |bestrijding= <!-- wat je kan doen ter bestrijding van de ziekte of plaag --> |lokplant= <!-- de naam van de plant om (vooral nuttige dieren) te lokken --> |info wp= Konijn |info wb= <!-- de naam voor meer info in Wikibooks, bijv. in [[Portaal:Huisdierengids|de huisdierengids]] --> |info wj= <!-- de naam voor info in Wikijunior, bijv. Kriebelbeestjes/Vlieg --> }} == Koolrups == {{Tuinbestrijding |omschrijving= De koolrups komt uit het eitje van het koolwitje. De rupsen kunnen een ware plaag vormen bij de teelt van kool. De rups weert zich tegen vijanden door uit de koolplanten zwavel in zijn lichaam op te slaan in de vorm van glucosinolaten. Deze verbindingen zijn niet schadelijk voor de plant, maar veranderen in vervelende en/of gevaarlijke vluchtige stoffen als een rups aan de plant eet. |plaatje= Pieris brassicae caterpillar.jpg |tekst= Koolrups. |schade= In korte tijd kunnen ze door hun vraat veel schade toebrengen aan koolplanten. |nut= <!-- als het (ook) een nuttig doel heeft (bijvoorbeeld vogels die schadelijke beestjes eten maar ook je bessen) --> |planten= De vlinder legt zijn eitjes in groepjes op de onderkant van de bladeren van onder andere kruisbloemigen zoals [[../Boerenkool|boerenkool]] en [[../Spruitkool|spruitkool]]. |vijand= <!-- de eventuele natuurlijke vijand van de probleem oorzaak --> |preventief= Gemaaid gras weert de koolrups. |bestrijding= De rupsen kunnen geparasiteerd worden door de sluipwesp Apanteles glomeratus, die haar eitjes in de rups afzet, waardoor het nageslacht verzekerd is van een flink lunchpakket. De larven eten de rups van binnenuit op. Een ander, minuscuul sluipwespje (de slechts 0,5 mm kleine Trichogramma brassicae) herkent een geurstof die mannetjes van het koolwitje op zojuist bevruchte vrouwtjes achterlaten en lift dan op de vrouwtjesvlinder mee totdat deze haar eitjes legt. Vervolgens stapt het wespje af en legt haar eigen eitjes weer in die van de vlinder. Na circa tien dagen komen in plaats van kleine rupsjes dan nieuwe sluipwespjes uit de eitjes gekropen. Dit gegeven biedt ook perspectieven voor biologische bestrijding van de rupsen. |lokplant= <!-- de naam van de plant om (vooral nuttige dieren) te lokken --> |info wp= Koolrups |info wb= <!-- de naam voor meer info in Wikibooks, bijv. in [[Portaal:Huisdierengids|de huisdierengids]] --> |info wj= <!-- de naam voor info in Wikijunior, bijv. Kriebelbeestjes/Vlieg --> }} == Koolvlieg == {{Tuinbestrijding |plaatje= Koolvlieg_bloemkool.jpg |tekst= Maden van de koolvlieg op de bloemkoolhals. |omschrijving= De koolvliegen (Delia radicum synoniemen Delia brassicae, Chortophila brassicae en Delia floralis komen voor op kruisbloemigen die mosterdolie of mosterdolieglucoside bevatten. De koolvlieg komt van nature voor in Europa. De koolvlieg Delia radicum lijkt op de huisvlieg, is 4-7 mm lang en heeft een licht- tot donkergrijze kleur. |schade= Vreetschade van de maden aan wortels en stengelhals. Het blad wordt slap en sterft af. De koolvlieg overleeft de winter als pop in de grond. De pop is vier tot acht mm lang, glad, ellipsvormig en geel tot kastanjebruin van kleur. Als de bodemtemperatuur in het voorjaar op 5 tot 8 cm diepte een temperatuur van ongeveer 15°C heeft bereikt kruipen de vliegen uit de pop. Meestal is dit omstreeks half april. Drie tot zeven dagen later begint de eiafzetting en kan drie tot vijf weken (tot eind mei) doorgaan. Een eitje is 1 mm groot en worden per stuk of in groepjes van 2 tot 30 eitjes afgezet. De made ontwikkelt zich in 15 tot 37 dagen, waarna deze zich gaat verpoppen. Bij de tweede en derde vlucht is de periode van eiafzetting langer (eind juni – begin oktober) en worden er minder eitjes afgezet. De tweede vlucht is van eind juni tot begin juli en de derde vanaf augustus. |nut= |planten= [[../De moestuin#Kool|Kool]], [[../Radijs|radijs]] en [[../Rammenas|rammenas]]. |vijand= |preventief= Plant kool buiten de vluchttijd van de koolvlieg (eind april tot begin mei. Zet jonge planten diep in de aarde en plant [[../Tomaat|tomaat]] in de buurt. De koolvlieg kan bestreden worden door koolkragen of insectengaas te gebruiken. Koolkragen zijn te maken door ronde stukken uit oude autobinnenbanden te knippen en op de grond rond de stengel vast te maken. Leg stukjes rabarbersteel bij de kwetsbare planten.<br> Ook kan je de stengel insmeren met [[Leer_jezelf_ecologisch_tuinieren/Algemeen#Kruidenoplossing|kruidengier]], bestrooien met [[Leer_jezelf_ecologisch_tuinieren/Algemeen#Gesteentenmeel|gesteentenmeel]] of as. Verbrand de aangetaste planten. |bestrijding= Spuit met een zeep-spiritus oplossing en strooi Maërl. |lokplant= |info wp= Koolvlieg |info wb= |info wj= }} == Koolwitje == {{Tuinbestrijding |plaatje= Lepidoptera_2005_spring_002.jpg |tekst= Klein geaderd witje. |omschrijving= Het groot koolwitje (''Pieris brassicae'') is een dagvlinder uit de familie Pieridae, de witjes en heeft een spanwijdte 60-70 millimeter. De generaties verschillen van elkaar doordat de eerste generatie vrouwtjes twee duidelijk zwarte stippen heeft, terwijl die bij de tweede generatie zijn versmolten tot een zwarte band op de voorvleugel. De mannetjes van de eerste generatie hebben een donkere vleugeltip en twee grijze stippen en bij de tweede generatie zijn die twee stippen zwart. Het klein koolwitje of knollenwitje (''Pieris rapae'') is een dagvlinder uit de familie witjes (Pieridae) en is te herkennen aan bijna geheel witte vleugels met een paar zwarte vlekken en op de aderen groene bestuiving. Verder bezoekt de tuin nog het klein geaderd witje (''Pieris napi''). Deze heeft een scherpe zwarte tekening op en om de vleugeladers en legt eitjes het liefst op wilde kruisbloemigen in plaats van koolplanten. |schade= Het groot koolwitje legt eitjes in hoopjes bij elkaar. Er komen tientallen rupsen uit. Blad wordt door de rupsen tot op de nerf opgevreten. Het klein kool witje legt evenveel eitjes, maar slecht 1 per plant en zal dus meer planten aantasten. |nut= |planten= [[../De moestuin#Kool|Kool]], [[../Mierik|mierikswortel]] en [[../Radijs|radijs]]. |vijand= [[#Sluipwesp|Sluipwespen]], [[#Lieveheersbeestje|lieveheersbeestjes]] en [[#Hooiwagen|hooiwagens]]. |preventief= Combinatieteelt van kool met [[../Bijvoet|bijvoet]], [[../Brandnetel|brandnetel]], [[../Dille|dille]], [[../Citroenkruid|citroenkruid]], [[../Pepermunt|pepermunt]], [[../Rozemarijn|rozemarijn]], [[../Salie|salie]], [[../Selderie|selderie]], [[../Spinazie|spinazie]], [[../Tomaat|tomaat]], [[../Tijm|tijm]]. Bodem bedekken met [[../Wilde liguster|ligustertakken]]. |bestrijding= [[../Alsem|Alsemthee]] en [[../Tomaat|tomatenbladaftreksel]] spuiten. Rupsen vangen. Eventueel zeep-spiritusoplossing spuiten. |lokplant= [[../Brandnetel|Brandnetel]], [[../Herderstasje|herderstasje]], [[../Judaspenning|judaspenning]]|, [[../Melde|melde]] en [[../Pinksterbloem|pinksterbloem]]. |info wp= Koolwitje |info wb= |info wj= }} == Libel == {{Tuinbestrijding |omschrijving= <!-- hier wat algemene info over het beest of de plaag --> |plaatje= Orthetrum cancellatum.jpg |tekst= Gewone oeverlibel |schade= |nut= |planten= <!-- namen van de kwetsbare gewassen --> |vijand= |preventief= |bestrijding= |lokplant= <!-- de naam van de plant om (vooral nuttige dieren) te lokken --> |info wp= Echte libellen |info wb= <!-- de naam voor meer info in Wikibooks, bijv. in [[Portaal:Huisdierengids|de huisdierengids]] --> |info wj= Kriebelbeestjes/Libel }} == Lieveheersbeestje == {{Tuinbestrijding |plaatje= Ladybird.jpg |tekst= |omschrijving= |schade= |nut= Bestrijding van luis. Alle lieveheersbeestjes zijn in België beschermd bij Koninklijk Besluit van 22-9-1980. Dit betekent dat het verboden is om ze te doden, te bejagen, te vangen of in gevangenschap te houden, ongeacht het ontwikkelingsstadium; hun woon- of schuilplaats te beschadigen of met opzet te verstoren of ze levend of dood, onder welke vorm ook, te vervoeren, te verhandelen of kosteloos of tegen betaling af te staan. |planten= |vijand= |preventief= |bestrijding= |lokplant= |info wp= Lieveheersbeestje |info wb= |info wj= }} == Loopkever == {{Tuinbestrijding |plaatje= Carabus auratus.jpg |tekst= Gouden loopkever |omschrijving= |schade= |nut= Enkele soorten voeden zich met graszaden, maar de meeste zijn carnivoor en voeden zich met larven, slakjes, wormen, spinnen en andere insecten, voor een belangrijk deel aan de wortels knagende plaaginsecten. |planten= |vijand= Grotere spinnen en loopkevers, spitsmuizen, egels, hagedissen en insectenetende vogels. |preventief= |bestrijding= |lokplant= |info wp= Loopkevers |info wb= |info wj= }} == Meikever == {{Tuinbestrijding |plaatje= Maybug.jpg |tekst= Meikever. |omschrijving= |schade= Eten van jong boomblad. Zie verder [[#Engerling|engerling]]. |nut= |planten= |vijand= |preventief= |bestrijding= |lokplant= |info wp= Meikever |info wb= |info wj= }} == Mier == {{Tuinbestrijding |plaatje= Lasius.flavus.jpg |tekst= Mier |omschrijving= |schade= Afgebeten wortels en stengels. Opgegraven zaad. Helpen van [[#Bladluis|bladluizen]] in ruil voor ''melk'' (een zoete honingdauw). |nut= Alleen als mieren een plaag gaan vormen, ga je ze bestrijden. Mieren hebben ook een nuttige functie doordat ze soms schimmels eten. |planten= [[../Roos|Roos]]. |vijand= |preventief= Mieren hebben een hekel aan [[../Boerenwormkruid|boerenwormkruid]], [[../Goudsbloem|goudsbloem]], [[../Lavendel|lavendel]], [[../Marjolein|marjolein]] en [[../Tijm|tijm]]. Ook kan je de bodem [[../De basis#Mulchen|mulchen]] met [[../Tomaat|tomatenblad]], [[../Varen|varens]], [[../Veldsla|veldsla]]. Plant lavendel bij de rozen. |bestrijding= [[../Algemeen#Kruidenoplossing|Plantengier]] spuiten. |lokplant= |info wp= Mieren |info wb= |info wj= }} == Miljoenpoot == {{Tuinbestrijding |plaatje= Millipede.jpg |tekst= |omschrijving= |schade= Vraat aan planten en vruchten. |nut= Miljoenpoten spelen een belangrijke rol in een ecosysteem door het opruimen van grote hoeveelheden dood plantaardig materiaal. |planten= [[../Aardbei|Aardbei]], bloemen en [[../Komkommer|komkommer]]. |vijand= [[../Dieren#Egel|Egel]], kevers, [[../Dieren#Kikker|kikkers]], [[../Dieren#Mol|mollen]] en [[../Dieren#Vogel|vogels]]. |preventief= Bij langdurig nat weer kan een schadelijke vermeerdering optreden van miljoenpoten. Stuif gesteentenmeel op de planten. |bestrijding= Met halve aardappels of omgekeerde bloempotten kan je ze vangen en ergens loslaten waar ze geen kwaad kunnen doen. |lokplant= |info wp= Miljoenpoot |info wb= |info wj= }} == Mol == {{Tuinbestrijding |plaatje= Talpa europaea MHNT.jpg |tekst= Mol |omschrijving= De lichaamslengte van een mol varieert van 11 tot 16 cm en het gewicht ligt tussen de 30 en 130 gram. Het wijfje is iets kleiner dan het mannetje. De mol heeft een korte zwartfluwelen vacht waarmee hij, dankzij een speciale plaatsing van de haren in de huid, even gemakkelijk voor- als achterwaarts door de gangen kan bewegen. Bij de meeste zoogdieren zijn de haren in een bepaalde richting geplaatst, meestal naar achteren, maar bij de mol kunnen de haren in de huidaanhechting kantelen, zodat ze niet blijven steken in de gangwanden als de mol achteruit krabbelt. Kenmerkend voor de mol zijn de tot grote graafhanden omgevormde voorpoten, met elk vijf vingers met puntige nagels en een duimpje, waarmee het dier de ondergrondse gangen graaft. Er worden zowel oppervlakkige gangen (de jaaggangen of mollenritten) als dieper gelegen gangen gegraven (tot op een diepte van 120 cm). De mol heeft kleine, slecht ontwikkelde ogen met een diameter van slechts één millimeter; hij is echter niet blind. Zijn belangrijkste zintuig is zijn spitse roze snuit die gevoelige snorharen en tastzenuwen bevat. Zijn kleine staartje (20-40 mm) wijst altijd omhoog. De mol is ook een goede zwemmer. Hij is zowel overdag als 's nachts actief. |schade= |nut= [[../Dieren#Regenworm|Regenwormen]] zijn het belangrijkste voedsel van de mol. Daarnaast eet hij bijna alle andere dieren die hij in zijn gangen aantreft. [[../Dieren#Engerling|Engerlingen]], maden en andere insectenlarven, [[../Dieren#Duizendpoot|duizend-]] & [[../Dieren#Miljoenpoot|miljoenpoten]], [[../Dieren#Slak|naaktslakken]] en andere weekdieren, enzovoort. Soms grijpt hij ook een gewerveld dier, zoals een [[../Dieren#Kikker|kikker]]. De mol moet per dag 40 tot 50 gram aan voedsel binnenkrijgen. In de herfst en winter legt hij voedselvoorraden aan. Daarvoor bijt hij de kop van regenwormen af, zodat ze verlamd raken. De mol verlaat zelden zijn gangenstelsel. Alleen om een nieuw territorium te zoeken, en een enkele keer om bovengronds insecten te vangen. |planten= |vijand= Onder de grond heeft de mol geen natuurlijke vijanden, alleen zijn eigen soortgenoten. Boven de grond wordt de mol bejaagd door onder andere de uil, de buizerd, de blauwe reiger, de ooievaar, de wezel, de hermelijn en de vos. Andere doodsoorzaken zijn honger door droogte en verdrinking door overstromingen. |preventief= [[../Keizerskroon|Keizerskroon]] planten (ruikt naar vossen. |bestrijding= Halfgekookte ui met water over de molshoop of in de gang gieten (alleen bij overlast, mollen horen thuis in de bio/eko tuin). |lokplant= |info wp= Mol |info wb= |info wj= }} == Muis == {{Tuinbestrijding |plaatje= R%C3%B6telmaus.jpg |tekst= Rosse woelmuis. |omschrijving= |schade= De rosse woelmuizen eten plantaardig voedsel als zachte zaden, vlezige vruchten, bladeren, kruiden en boomschors (tot op vijf meter hoogte), aangevuld met paddenstoelen, mossen, wortels, knoppen en gras. Verder wormen en die zijn weer nuttig voor de tuin. |nut= Nuttig zijn ze ook want ook insecten en slakken staan op de menulijst. |planten= |vijand= [[../Dieren#Uil|Uil]], [[../Dieren#Vos|vos]] en [[../Dieren#Wezel|wezel]]. |preventief= Leg gedroogde stukjes [[../Zonnebloem|zonnebloem]] voor de bloei in het muizengat. Plant [[../Klaver|witte klaver]] om bomen en [[../Keizerskroon|keizerskroon]] of [[../Wolfsmelk|wolfsmelk]] als randbeplanting. Muizen houden ook niet van [[../Knoflook|knoflook]], [[../Narcis|narcis]] en [[../Hondstong|hondstong]]. Plant [[../Narcis|narcissen]] rond (fruit)bomen. |bestrijding= Het is de vraag of je deze leuke beestjes moet bestrijden zolang het geen plaag is. |lokplant= |info wp= Rosse woelmuis |info wb= |info wj= }} == Pad == {{Tuinbestrijding |plaatje= Bufo_bufo_03-clean.jpg |tekst= Gewone pad. |omschrijving= |schade= |nut= Padden eten slakken. |planten= |vijand= |preventief= |bestrijding= |lokplant= |info wp= Gewone pad |info wb= |info wj= Pad }} === Paddenpoel === == Perzikbladwesp == {{Tuinbestrijding |plaatje= ImageNeeded.png |tekst= Foto gezocht |omschrijving= |schade= |nut= |planten= gevoelig |vijand= |preventief= vooraf |bestrijding= tijdens |lokplant= |info wp= |info wb= |info wj= }} == Pissebed == {{Tuinbestrijding |plaatje= Woodlice_in_tree_bark.jpg |tekst= Pissebedden. |omschrijving= |schade= Afgeknaagde kiemplanten en vreetgaten in blad, stengel en wortels van planten. |nut= |planten= Kiemend zaad. |vijand= [[../Dieren#Spitsmuis|Spitsmuis]]. |preventief= Laat geen rottende delen liggen en verstuif [[../De basis#Gesteentenmeel|gesteentenmeel]]. |bestrijding= Je kan vallen uitzetten van uitgeholde aardappels en vochtige jute zakken. |lokplant= |info wp= Landpissebedden |info wb= |info wj= Pissebed }} == Pompoenkever == {{Tuinbestrijding |plaatje=ImageNeeded.png |tekst= |omschrijving= |schade= |nut= |planten= |vijand= |preventief= Plant [[../Oost-Indische kers|oost-Indische kers]] bij [[../Pompoen|pompoen]]. |bestrijding= |lokplant= [[../Pompoen|Pompoen]]. |info wp= |info wb= |info wj= }} == Preimot == {{Tuinbestrijding |plaatje= Acrolepia.assectella.mounted.jpg |tekst= |omschrijving= Een nachtvlindertje, dat ook eitjes afzet op de [[../Prei|prei]] en waarvan de larven zich in de prei vreten. De larven vreten aan het binnenste blad, terwijl ze de bladhuid ongemoeid laten. Je ziet dan 'vensters' in het blad, waarin de larven zich bewegen. Later worden dat witte strepen, die kunnen gaan scheuren en het blad een rafelig uiterlijk geven. |schade= Aan het blad zijn sporen van vraat te zien en er zijn gangen in de plant. De hartbladeren sterven af. |nut= |planten= [[../Prei|Prei]] en [[../De moestuin#Ui|ui]]. |vijand= |preventief= Combinatieteelt met [[../Selderie|selderie]] en [[../De moestuin#Wortel|wortel]]. Gieten met [[Leer_jezelf_ecologisch_tuinieren/Algemeen#Kruidenoplossing|heermoesgier]] bij de planten. |bestrijding= Het zieke blad afsnijden. Spuiten met [[Leer_jezelf_ecologisch_tuinieren/Algemeen#Kruidenoplossing|heermoesgier]]. Ter bestrijding is ook insectengaas effectief. De eitjes worden voornamelijk op het bovenste blad afgezet. |lokplant= |info wp= Preimot |info wb= |info wj= }} == Preivlieg == Preivlieg veroorzaakt knobbeltjes op de steel van de prei, verwijder de aangetaste planten en vernietig ze. == Pruimenmot == {{Tuinbestrijding |plaatje= Grapholita_funebrana_FvL.jpg |tekst= |omschrijving= |schade= Gaatjes in het vel van de pruim en vreetsporen binnenin. Verder uitwerpselen in de gangen en pruimen die afvallen. |nut= |planten= [[../Pruim|Pruim]]. |vijand= [[../Dieren#Vogel|vogels]]. |preventief= Zieke vruchten oprapen en verwijderen. |bestrijding= |lokplant= |info wp= Pruimenmot |info wb= |info wj= }} == Regenworm == {{Tuinbestrijding |plaatje=Earthworm_02.jpg |tekst= Regenworm |omschrijving= |schade= |nut= |planten= gevoelig |vijand= |preventief= vooraf |bestrijding= tijdens |lokplant= |info wp= |info wb= |info wj= }} == Ritnaald == {{Tuinbestrijding |plaatje= Ritnaald_bovenaanzicht.jpg |tekst= Het bovenaanzicht van een Ritnaald. |omschrijving= |schade= Afgevreten wortels en jonge planten. In [[../Aardappel|aardappel]] en [[../De moestuin#Wortel|wortel]] zichtbare gaten. |nut= |planten= [[../Aardappel|Aardappel]], [[../De moestuin#Sla|sla]]. |vijand= [[../Dieren#Loopkever|Loopkever]], [[../Dieren#Mol|mol]], [[../Dieren#Pad|pad]], [[../Dieren#Spitsmuis|spitsmuis]] en [[../Dieren#Vogel|vogels]]. |preventief= Houd de grond goed los. |bestrijding= Vallen maken van halve aardappel of wortel. Gebruik sla als lokplant die je, als ze verwelkt, voorzichtig uitgraaft en de ritnaalden vangt en aan de vogels voert. |lokplant= |info wp= Ritnaald |info wb= |info wj= }} == Rozemarijngoudhaantje == {{Tuinbestrijding |plaatje= Chrysomelidae - Chrysolina americana.JPG |tekst= Rozemarijngoudhaantje |omschrijving= Het rozemarijngoudhaantje (Chrysolina americana) is een keversoort uit de familie bladhaantjes (Chrysomelidae). De soort komt in Nederland en België voor als exoot en is oorspronkelijk afkomstig uit Zuid-Europa. Het dier is overdag actief en kan tot acht millimeter groot worden. Opvallend zijn de kleurrijke en glimmende dekschilden. Hieronder liggen de vleugels, maar deze zijn te kort om mee te kunnen vliegen. De antennes bestaan uit elf geledingen. Bij gevaar gedraagt het rozemarijngoudhaantje zich alsof het dood is en trekt het de pootjes en antennes in. Ei-afzet begint vaak aan het eind van de zomer. De eitjes zijn ongeveer twee millimeter en langwerpig; ze worden aan de onderkant van de bladeren afgezet. De larven komen ongeveer tien dagen na de ei afzet uit. Afhankelijk van de temperatuur voeden de larven zich gedurende een paar weken, waarna ze zich op de grond laten vallen om te verpoppen. De larven zijn grijzig wit met vijf donkere strepen in de lengte; ze zijn vijf tot acht millimeter lang. |schade= De larve is grijszwart en voedt zich met de bladeren van genoemde planten. De schade is te herkennen aan de vraat aan de toppen van de planten, die dan bruin worden. |nut= <!-- als het (ook) een nuttig doel heeft (bijvoorbeeld vogels die schadelijke beestjes eten maar ook je bessen) --> |planten= [[Leer jezelf ecologisch tuinieren/Rozemarijn|Rozemarijn]], [[Leer jezelf ecologisch tuinieren/Lavendel|Lavendel]], [[Leer jezelf ecologisch tuinieren/Tijm|Tijm]] en [[Leer jezelf ecologisch tuinieren/Salie|Salie]]. |vijand= Zover bekend hebben rozemarijngoudhaantjes nog geen natuurlijke vijanden in Nederland. |preventief= <!-- dat wat je kan doen om de schade te voorkomen --> |bestrijding= <!-- wat je kan doen ter bestrijding van de ziekte of plaag --> |lokplant= <!-- de naam van de plant om (vooral nuttige dieren) te lokken --> |info wp= Rozemarijngoudhaantje |info wb= <!-- de naam voor meer info in Wikibooks, bijv. in [[Portaal:Huisdierengids|de huisdierengids]] --> |info wj= <!-- de naam voor info in Wikijunior, bijv. Kriebelbeestjes/Vlieg --> }} == Rups == {{Tuinbestrijding |plaatje= Koningspage_rups12.jpg |tekst= Bij aanraking van de koningspagerups verschijnen als afweermeganisme de twee oranje hoorntjes. |omschrijving= |schade= |nut= |planten= Veel planten zijn gevoelig voor rupsenvraat. |vijand= [[../Dieren#Vogel|Vogels]]. |preventief= Twee keer per jaar spuiten met [[../Algemeen#Kruidenoplossing|kruidenoplossing]] en/of [[../Algemeen#Maerl|maerl]]. |bestrijding= Vogels lokken. |lokplant= Veel rupsen hebben een favoriete plant. Zo laat wat [[../Brandnetel|brandnetels]] staan om het [[../Dieren#Koolwitje|koolwitje]] weg te lokken van je koolgewassen. |info wp= Rups |info wb= |info wj= }} == Schaap == {{Tuinbestrijding |plaatje= Schaap50%25st.jpg |tekst= Grazend schaap. |omschrijving= Het schaap (Ovis aries) is een evenhoevig zoogdier, dat door de mens is gedomesticeerd om onder andere wol te leveren. Het is een herkauwer, nauw verwant met de geit. De soort behoort tot het geslacht Ovis, waar ook de moeflon en het dikhoornschaap toe behoren. Het mannetje wordt ram genoemd, het vrouwtje is een ooi en het jong een lam. Een schaap is bij uitstek een kuddedier en kan slecht tegen alleen zijn. |schade= |nut= |planten= |vijand= |preventief= |bestrijding= |lokplant= |info wp= Schaap_(dier) |info wb= Portaal:Huisdierengids |info wj= }} == Schildluis == {{Tuinbestrijding |plaatje= Wollige_dopluis_moerbei.jpg |tekst= Wollig dopluis in een moerbei. Een van de 7000 soorten schildluizen. |omschrijving= |schade= Er blijven korsten van harde schildjes van de luis op de takken en stammen achter. Verder is er zuigschade. |nut= |planten= [[../De moestuin#Vruchtbomen en struiken|Vruchtbomen]] vooral [[../Appel|appel]], [[../Peer|peer]] en [[../Perzik|perzik]]. Verder [[../Roos|roos]]. |vijand= |preventief= Stammen insmeren met Preicobact. |bestrijding= Stammen afborstelen. |lokplant= |info wp= Schildluizen |info wb= |info wj= }} == Slak == {{Tuinbestrijding |plaatje= Helix.JPG |tekst= Segrijnslak. |omschrijving= |schade= Het menu bestaat voornamelijk uit jonge, groene planten of scheuten, wat schade veroorzaakt aan planten. |nut= Veel soorten (zoals huisjesslakken behalve enkele grotere zoals de segrijnslak) zijn belangrijke opruimers die ten onrechte als schadelijk worden gezien. |planten= Alle jonge planten. |vijand= [[../Dieren#Vogel|Vogels]] (merels en lijsters), kippen, egels, kikkers en padden. |preventief= Slakken houden niet van dennennaalden, houtskool, fijngemaakte schelpen en eierschalen, grind, zaagsel, hulstblad, koffiedik, rottend eikenblad en eikenschors. Strooi die tussen je dierbare plantjes. Afwerende planten zijn verder [[../Alsem|alsem]] (theeaftreksel van blad en knoppen), [[../Hysop|hysop]], [[../Knoflook|knoflook]], [[../Gele mosterd|mosterd]], [[../Heermoes|heermoes]] (1kopje verse gehakt blad op 1 ltr water, 20 min. koken, zeven en spuiten), [[../Oost-Indische kers|oost-indische kers]], [[../Salie|salie]], [[../Tomaat|tomaat]], [[../Tijm|tijm]], [[../De moestuin#Ui|ui]]. |bestrijding= Graaf een conservenblikje met een bodem bier in de grond, de slak wordt daardoor aangetrokken, valt erin en verdrinkt. Dierenvrienden kunnen merels en andere slakkenetende vogels (vooral Franse ;-) lokken. Regelmatig schoffelen helpt ook. Slakken houden niet van losse, droge grond. Geen zout gebruiken, dat is ook slecht voor de planten. |lokplant= |info wp= Slak |info wb= |info wj= }} == Spint (mijt) == {{Tuinbestrijding |plaatje= Spint_%28Tetranychus_urticae%29_op_paprika.jpg |tekst= |omschrijving= |schade= Bij 'Rode spint' zijn onder tegen het blad mijtenkolonies te zien en treedt een bruinachtige verkleurig op, het weefsel valt weg en het blad valt af. Bij gewone spintmijt zijn er kleine witte vlekken en fijn spinsel aan de onderzijde van het blad. Bij aardbei is een misvorming van het blad, bloemen en knoppen te zien. |nut= |planten= [[../Aardbei|Aardbei]], [[../De moestuin#Boon|boon]], [[../Chrysanten|chrysanten]], [[../Hennep|hennep]], [[../Hortensia|hortensia]], [[../Komkommer|komkommer]], [[../Paprika|paprika]], [[../Passiebloem|passiebloem]], [[../Pompoen|pompoen]], [[../De moestuin#Vruchtbomen en struiken|vruchtbomen]] en kasculturen. |vijand= [[../Dieren#Roofmijt|Roofmijt]] en [[../Dieren#Roofwants|roofwants]]. |preventief= Alle biologische verzorging helpt preventief. Geef [[../De basis#Compost|compost]] en [[../De basis#Gesteentenmeel|gesteentenmeel]]. Een [[Leer_jezelf_ecologisch_tuinieren/Algemeen#Kruidenoplossing|kruidenoplossing]] van brandnetel en heermoes helpt ook evenals [[../De basis#Mulchen|mulchen]]. Aardbei in mengteelt met ui en knoflook. Kassen luchten, ook 'koude' kassen of bakken moeten af en toe gelucht worden. |bestrijding= Zieke plantdelen vernietig je. Spuit met een koude watrestraal in de zon de aangetaste plant af en behandel daarna met de [[Leer_jezelf_ecologisch_tuinieren/Algemeen#Kruidenoplossing|kruidenoplossing]]. Indien ernstig kan ook een [[Leer_jezelf_ecologisch_tuinieren/Algemeen#Zeep-spiritus oplossing|Zeep-spiritus oplossing]] worden gespoten. |lokplant= |info wp= Spint (mijt) |info wb= |info wj= }} == Thrips == {{Tuinbestrijding |plaatje= Thysanoptera.jpg |tekst= Een paar van de 5000 soorten. |omschrijving= |schade= Lichte vlekken op het blad, onderkant ziet er vies uit. Tripsen voeden zich met sappen uit cellen van verscheidene soorten planten en dieren door gaatjes in de cel te prikken en de inhoud op te zuigen. |nut= Andere soorten tripsen voeden zich met sappen uit andere insecten of mijten en worden nuttig bevonden. |planten= [[../De moestuin#Erwt|Erwt]] en [[../De moestuin#Ui|ui]]. Vooral bij warm weer. |vijand= |preventief= Zorg voor [[../De moestuin#Teeltwisseling|teeltwisseling]] en luchtige standplaatsen. Houd de gewassen gelijkmatig vochtig en zaai vroeg in het jaar. |bestrijding= |lokplant= |info wp= Tripsen |info wb= |info wj= }} == Uienvlieg == {{Tuinbestrijding |plaatje= Uienvlieg_maden.jpg |tekst= Maden van de uienvlieg. |omschrijving= |schade= De maden vreten de bollen en het blad van binnenuit aan waarna rotting volgt. |nut= |planten= [[../Knoflook|Knoflook]], [[../Prei|prei]] en [[../De moestuin#Ui|ui]]. |vijand= |preventief= Cominatieteelt met [[../De moestuin#Wortel|wortel]]. Vermijd gebruik van stinkende mest. Vermijd zaai tijdens de vlucht van de vlieg (april/mei). |bestrijding= Stuif [[../De basis#Gesteentenmeel|gesteentenmeel]] over de pootuitjes en gebruik [[Leer_jezelf_ecologisch_tuinieren/Algemeen#Kruidenoplossing|kruidenthee]] van [[../Alsem|alsem]] en [[../Boerenwormkruid|boerenwormkruid]]. Aangetaste planten verbranden. |lokplant= |info wp= Uienvlieg |info wb= |info wj= }} == Valse meeldauw == Zie [[#Meeldauw|Meeldauw]] == Veenmol == {{Tuinbestrijding |plaatje= Maulwurfsgrille_Gryllotalpidae_20050921.JPG |tekst= Veenmol. |omschrijving= |schade= Afgevreten wortels en knollen. |nut= Soms ook nuttig, eet andere insecten, maar ook de wormen. |planten= Vooral jonge zaaisels in de bak of kas. |vijand= [[../Dieren#Merel|Merel]], [[../Dieren#Mol|mol]], [[../Dieren#Spitsmuis|spitsmuis]], [[../Dieren#Spreeuw|spreeuw]]. |preventief= Gangen opgraven en de nesten vernielen om plagen te voorkomen. Een glas ingraven tot de rand helpt om ze te vangen. Ze vallen er in en kunnen er niet meer uit klimmen. |bestrijding= |lokplant= |info wp= Veenmol |info wb= |info wj= }} == Vleermuis == {{Tuinbestrijding |plaatje= Myotis daubentonii.jpg |tekst= Myotis daubentonii.jpg |omschrijving= De watervleermuis en de meervleermuis zijn vooral algemeen bekend in Nederland |schade= |nut= eet insecten als muggen, kevers, motten |planten= gevoelig |vijand= |preventief= vooraf |bestrijding= tijdens 'x' ''' Beschermd diersoort''' in heel Nederland en België, niet verstoren, zieke melden bij een vleermuisopvangcentrum, dode bij een onderzoekscentrum, niet met handen aanraken vanwege virussen, slapende vleermuizen laten zitten |lokplant= |info wp= |info wb= |info wj= }} == Vlieg == {{Tuinbestrijding |plaatje= Vlieg_op_camelia_normaal.jpg |tekst= Vlieg. |omschrijving= |schade= |nut= |planten= |vijand= |preventief= Plant [[../Basilicum|basilicum]], [[../Boerenwormkruid|boerenwormkruid]], [[../Zegekruid|zegekruid]] en notenbomen om vliegen te weren. Vooral een [[../Walnoot|walnoot]] bij het terras is aan te bevelen. Ook (takken van) [[../Vlier|vlier]] helpt vliegen verdrijven. |bestrijding= |lokplant= |info wp= Vlieg |info wb= |info wj= Kriebelbeestjes/Vlieg }} == Vlinder == {{Tuinbestrijding |plaatje= Anthocharis euphenoides f1.jpg |tekst= Geel oranjetipje |omschrijving= Vlinders hebben vrijwel alle dezelfde lichaamsbouw maar kennen een grote variatie in de vorm en grootte van de vleugels, ook de vleugelkleuren en -patronen verschillen vaak per soort. De rupsen kennen eveneens een enorme diversiteit aan vormen en zijn vaak goed van elkaar te onderscheiden. Veel vlinders zijn gemakkelijk als zodanig te herkennen maar er zijn uitzonderingen. Zo zijn er ongevleugelde soorten en zijn er soorten die niet beschikken over de voor vlinders zo kenmerkende roltong. {{Wp|Vlinders|Hier}} vind je meer informatie over vlinders of hier [https://www.uwtuinvolvlinders.nl Vlindertuin] Informatie over hoe een Nederlandse tuin aantrekkelijk kan worden gemaakt voor vlinders. |schade= Alleen als rups kan de vlinder soms (grote) schade aanrichten. |nut= Vlinders zorgen voor bestuiving. |planten= Veel planten (bloemen} lokken door de aanwezige nectar een veelheid aan vlinders. |vijand= Zie {{Wp|Vlinders#Vijanden_en_verdediging|vijanden}} op Wikipedia. |preventief= |bestrijding= |lokplant= [[../Gele mosterd|Gele mosterd]] |info wp= Vlinders |info wb= |info wj= }} == Vruchtbladroller == {{Tuinbestrijding |plaatje= ImageNeeded.png |tekst= Foto gezocht |omschrijving= |schade= |nut= |planten= gevoelig |vijand= |preventief= vooraf |bestrijding= tijdens |lokplant= |info wp= |info wb= |info wj= }} == Vogel == {{Tuinbestrijding |plaatje= Nieuwsgierige_mus.jpg |tekst= Een nieuwsgierige huismus. |omschrijving= |schade= In sommige periodes zijn vogels lastig omdat de vruchten opeten die we eigenlijk voor onszelf bestemd hebben. |nut= Vogels zijn leuk om naar te kijken, we genieten van hun zang, ze vespreiden (soms over grote afstand) zaden en veel vogels eten een enorme hoeveelheid (schadelijke en hinderlijke) insecten en andere beesten. Je lokt ze dus door te zorgen dat ze kunnen nestelen. Maak onderkomens zoals [[Handige Harry/Vogelhuisje maken|vogelhuisjes]]. |planten= Vooral gewassen met zacht, rijp fruit (kersen, bessen, druiven, e.d.) zijn het doelwit. |vijand= |preventief= Lang voordat de vruchten rijp zijn kan je stukjes aluminiumfolie, trildraad of zwarte garendraden in de struiken hangen. Vogelnetten helpen het best, maar deze zijn helaas moeilijk bij bomen als bijvoorbeeld de kersenboom. Voor [[../Aardbei|aardbeien]] en [[../Aalbes|bessen]] kun je het beste een soort kooi maken. Span de netten strak over een houten geraamte zodat de vogels niet verstrikt raken. Vooral zwarte of groene netten zijn af te raden, blauwe zijn beter omdat de vogels dat vanuit de lucht aanzien voor water en dus niet zullen landen (en nu maar hopen dat de reiger niet op je aardbeiennetje land.<br> Kattekruid lokt katten wat ook vogels afschrikt al wordt er dan soms wel een gegrepen. |bestrijding= Vogels bestrijd je natuurlijk niet. |lokplant= |info wp= Vogels |info wb= |info wj= }} == Wesp == {{Tuinbestrijding |omschrijving= <!-- hier wat algemene info over het beest of de plaag --> |plaatje= Dolichovespula media, middelste wesp.jpg |tekst= Middelste wesp |schade= |nut= Bestuiving |planten= |vijand= |preventief= |bestrijding= |lokplant= Paarse wespenorchis |info wp= Wespen |info wb= <!-- de naam voor meer info in Wikibooks, bijv. in [[Portaal:Huisdierengids|de huisdierengids]] --> |info wj= <!-- de naam voor info in Wikijunior, bijv. Kriebelbeestjes/Vlieg --> }} == Wittevlieg == {{Tuinbestrijding |plaatje= Weisse-Fliege.jpg |tekst= Witte vlieg aan de onderzijde van een blad. |omschrijving= |schade= Zuigvlekken aan het blad en roetdauw door afscheiding. Waar te nemen door kolonies witte, gevleugelde insecten aan de onderzijde van het blad. |nut= |planten= Vooral in de bak of kas bij [[../Tomaat|tomaten]] en [[../Komkommer|komkommer]], buiten op [[../De moestuin#Kool|kool]]. |vijand= [[../Dieren#Sluipwesp|Sluipwesp]]. |preventief= De bak en kas regelmatig goed luchten. Zaai [[../Afrikaantje|afrikaantjes]]. |bestrijding= Spuiten met [[Leer_jezelf_ecologisch_tuinieren/Algemeen#Kruidenoplossing|brandnetelaftreksel]] en koud water. |lokplant= |info wp= Witte vlieg |info wb= |info wj= }} == Woelrat == {{Tuinbestrijding |plaatje= Arvicola_terrestris.jpg |tekst= Woelrat. |omschrijving= |schade= |nut= |planten= |vijand= |preventief= Plant [[../Narcis|narcissen]] rond (fruit)bomen. |bestrijding= |lokplant= |info wp= Woelrat |info wb= |info wj= }} == Wolluis == {{Tuinbestrijding |plaatje= Schmierlaeuse.uellue.jpg |tekst= Wolluis op een cactus. |omschrijving= |schade= Planten groeien niet, blad wordt geel en valt af. |nut= |planten= Bijna alle planten. |vijand= |preventief= Lok [[../Dieren#Lieveheersbeestje|lieveheersbeestje]] en [[../Dieren#Sluipwesp|sluipwesp]]. Laat [[../Oostindische kers|oostindische kers]] tegen de stam van een boom opklimmen. |bestrijding= |lokplant= |info wp= Wolluis |info wb= |info wj= }} == Wortelvlieg == {{Tuinbestrijding |plaatje= ImageNeeded.png |tekst= Wortelvlieg. |omschrijving= |schade= Roodbruine vraatgangen in wortels die gaan stinken terwijl het blad verkleurt en afsterft. |nut= |planten= Vooral [[../De moestuin#Wortel|wortels]] en soms ook [[../Dille|dille]], [[../Karwij|karwij]], [[../Kervel|kervel]], [[../Peterselie|peterselie]], [[../Selderie|selderie]]. |vijand= |preventief= Zorg voor cominatie met [[../De moestuin#Ui|ui]] en een winderige open plek. Gebruik geen stalmest en zaai vroeg. Ook [[../Salie|salie]] weert de wortelvlieg. |bestrijding= Je kan sterk ruikende kruiden zoals [[../Boerenwormkruid|boerenwormkruid]], [[../Dille|dille]] of [[../Lavendel|lavendel]] tussen de rijen leggen. Verder begieten met een [[Leer_jezelf_ecologisch_tuinieren/Algemeen#Kruidenoplossing|kruidenaftreksel]] van knoflook en uienschillen. |lokplant= |info wp= Wortelvlieg |info wb= |info wj= }} == Zwarte luis == {{Tuinbestrijding |plaatje= Aphis fabae Scopoli RH (13).jpg |tekst= Zwarte luis op Bunium bulbocastanum |omschrijving= |schade= |nut= |planten= [[../Gewone goudsbloem|Gewone goudsbloem]] |vijand= |preventief= vooraf |bestrijding= tijdens |lokplant= |info wp= Zwarte luis |info wb= |info wj= }} {{Sub}} qsml1hkew3bobbyau469jl5iau2opw6 0 14645 428246 359751 2026-05-20T13:06:52Z Erik Baas 2193 428246 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ __NOEDITSECTION__ {{Index Leer jezelf ecologisch tuinieren|Afbeelding=Taraxacum_sect_Ruderalia08_ies.jpg}} {{Tuinkalender-Tabelkop | |plaatje1=Taraxacum_officinale_-_Köhler–s_Medizinal-Pflanzen-135.jpg |plaatje2= Loewenzahn_pae.jpg |plaatje3= Gew%C3%B6hnlicher_L%C3%B6wenzahn_Taraxacum_officinale_agg._big.jpg |plaatje4= 6100-Taraxacum officinale agg-Alpská víska.JPG |plaatje5= SPRING 18.jpg |divers= Molsla is een paardenbloem die op een speciale manier wordt gekweekt en is winterhard. |familie= Composieten |latijn= Asteraceae |geslacht= Taraxacum |soort= Taraxacum officinale |geschikt= |roodlijst= |beschermd= |wortel= |stengel= |blad= |groenblijvend= ja |bloei= |kleur= |vrucht= |hoog= |grond1= ? |compost1= |kali1= |grond2= |compost2= |kali2= |zon= <span style="font-size: small;">◐</span> |water= <span style="color:blue;">≈</span> |goede buren= [[../Aardbei|Aardbei]], [[../De moestuin#Boon|boon]], [[../Dille|dille]], [[../De moestuin#Erwt|erwt]], [[../Kervel (geslacht)|kervel]], [[../Komkommer|komkommer]], [[../Maïs|maïs]], [[../Prei|prei]], [[../De moestuin#Raap|raap]], [[../Radijs|radijs]], [[../Rammenas|rammenas]], [[../De moestuin#Ui|ui]], [[../De moestuin#Wortel|wortel]]. |slechte buren= [[../Tomaat|Tomaat]], [[../Tuinboon|tuinboon]], [[../Venkel|venkel]], [[../Zonnebloem|zonnebloem]]. |weert= |lokt= [[../Dieren#Bij|bijen]], [[../Dieren#Luis|luis]], [[../Dieren#Slak|slak]]. |keuken= Molsla wordt als salade gegeten. Het gebleekte blad is minder bitter. Koken als spinazie kan ook. |kookboek= molsla |genees= nier- en galkwalen (Thee van de wortel in gedroogde vorm). Afkooksel van de wortels, verse worteltinctuur of vers geperst wortelsap van de paardenbloem wordt gebruikt voor de behandeling van {{Wp|artritis|artritis}}. De wortels en bladeren hebben een eetlustopwekkende werking. De melk van de plant kan gebruikt worden tegen puistjes door het rechtstreeks aan te brengen. |vitamine= Veel vitamine C. |waarschuwing= |zaaimaand= 4-8 WM |zaaiomschrijf= Je kan doorzaaien tot augustus. Zaai op een regel (zie verzorgen). |kk= 4 |kt= |lt= 1 |zd= 1 |plantmaand= 5 WM |plantomschrijf= Dun de planten in de regels uit. Zorg voor bodembedekking en schaduw van andere planten. |pa= 15 |ra= 30 |verzorgmaand= 6 |verzorgomschrijf= Als de plant bijna volgroeid is kan je gaan bleken door tussen de regels geulen te maken en de aarde hieruit te vermengen met zaagsel. Dit mengsel strooi je over de planten, nadat je ze hebt samen gebonden, zodat een lange rulle molshoop ontstaat. Als je de molsla wilt aanhouden doe je de bedekking terug in de geulen zodat de plant zich kan herstellen. Je kan ook een omgekeerde bloempot over de plant zetten. |oogstmaand= 7 |oogstomschrijf= Je kan het blad als sla plukken en eten. Ook zijn de bloem en wortel bruikbaar hoewel daar beter de echte paardenbloem voor gebruikt kan worden. |vermeermaand= 7 |vermeeromschrijf= Van de mooiste planten een vroege en een late soort laten doorschieten. Houdt planten over die laat zaad vormen. Blaadjes die gaan scheuren (rotten) wegnemen. Als de zaden gaan pluizen de stengels afsnijden en drogen. Dan schermen tussen de handen wrijven en kaf wegblazen. |vw= Z }} 1xwl14favmqz6ys3o1ujm97bnvo53h1 0 14741 428247 358759 2026-05-20T13:07:14Z Erik Baas 2193 lf 428247 wikitext text/x-wiki __NOEDITSECTION__ {{Index Leer jezelf ecologisch tuinieren|Afbeelding=Valerianella_lucusta.jpg}} {{Tuinkalender-Tabelkop |plaatje1= Illustration Valerianella locusta0.jpg |plaatje2= Corn_salad,_spring,_close_up.JPG |plaatje3= Valerianella locusta.jpeg |plaatje4= Veldsla Valerianella olitoria.jpg |divers= Veldsla is een belangrijke wintergroente. De plant is niet winterhard, maar kan tot -5 °C vorst verdragen. |familie= Kamperfoelie |latijn= Caprifoliaceae |geslacht= Veldsla |soort= Valerianella locusta |roodlijst= |beschermd= |wortel= |stengel= |blad= De bovenste bladeren zijn lancetvormig tot langwerpig. |groenblijvend= ja |bloei= April en mei en soms ook in juli en augustus. |kleur= De vijfslippige bloemen zijn bleeklila, maar soms wit of rozerood. De meeldraden staan op de bloemkroon ingeplant. Het driehokkige vruchtbeginsel is onderstandig, waarbij maar één hokje vruchtbaar is. |vrucht= De vrij grote en zeer lichte vrucht is een nootje en heeft de vorm van een platte ui of tulpenbol. |hoog= 7-25 |grond1= Voedselrijk. |compost1= |kali1= |grond2= |compost2= |kali2= |zon= <span style="font-size: x-large;">&#9675;</span> |water= <span style="font-size: x-large; color: blue;">&#8764;</span> |goede buren= [[../Aardappel|aardappel]], [[../Aardbei|aardbei]], [[../Asperge|asperge]], [[../De moestuin#Boon|boon]], [[../Dille|dille]], [[../De moestuin#Erwt|erwt]], [[../Kervel (geslacht)|kervel]], [[../Knolvenkel|knolvenkel]], [[../Komkommer|komkommer]], [[../De moestuin#Kool|kool]], [[../Koolrabi|koolrabi]], [[../Maïs|maïs]], [[../Pepermunt|pepermunt]], [[../De moestuin#Raap|raap]], [[../Radijs|radijs]], [[../Rammenas|rammenas]], [[../Rode biet|rode biet]], [[../Schorseneer|schorseneer]], [[../Spinazie|spinazie]], [[../Tuinkers|tuinkers]], [[../De moestuin#Ui|ui]], [[../Witlof|witlof]], [[../De moestuin#Wortel|wortel]]. |slechte buren= [[../Peterselie|peterselie]], [[../Selderie|selderie]], [[../Tomaat|tomaat]], [[../Tuinboon|tuinboon]], [[../Venkel|venkel]], [[../Zonnebloem|zonnebloem]]. |weert= |lokt= [[../Dieren#Bladluis|bladluis]] en [[../Dieren#Slak|slak]]. |keuken= Veldsla is een gezonde rauwkost voor de herfst en winter. |kookboek= Veldsla |genees= |waarschuwing= |zaaimaand= 8-10 OM |zaaiomschrijf= Zaaien in de volle grond (niet na andijvie). De september/oktober zaai beschermen door er wat stro of blad op te laten vallen. In de koude bak zaaien kan ook. In de groeiperiode moet de temperatuur eigenlijk boven 10˚C blijven om doorschieten te voorkomen. |kk= 4 |kt= 7 |lt= 1 |zd= 1 |plantmaand= |plantomschrijf= |pa= 10 |ra= 20 |verzorgmaand= 10 |verzorgomschrijf= Ter plaatse laten overwinteren. Kan tegen matige vorst, anders afdekken. |oogstmaand= 10-3 |oogstomschrijf= Regelmatig oogsten door hele plantje uit te trekken en het worteltje af te snijden. Vers eten als salade. Voor zaadwinning laat je de mooiste plantjes staan en dun ze uit op 30 cm. |vermeermaand= 6 |vermeeromschrijf= Als de zaden rijp zijn (afschermen voor vogels) de hele plant uittrekken en laten drogen. Gebruik deze zaden pas het jaar erop dan is de kiemkracht beter. Pas geoogst zaad kiemt slecht door de nog aanwezige kiemrust. |vw= Z }} fj5j5011i1puqt234b59xb53b8zflnd 0 14774 428248 415976 2026-05-20T13:07:32Z Erik Baas 2193 ;f 428248 wikitext text/x-wiki __NOEDITSECTION__ {{Index Leer jezelf ecologisch tuinieren|Afbeelding=Witlofbloem.jpg}} {{Tuinkalender-Tabelkop | |plaatje1= Cichorium intybus Sturm30.jpg |plaatje2= Witlof_wortels_kuil.jpg |plaatje3= Wilof pennenteelt.jpg |plaatje4= Witlof_en_wortel.jpg |plaatje5= Cichorium intybus 280811a.JPG |divers= '''Witlof''' (''Cichorium intybus'' var. ''foliosum''), in Vlaanderen ook wel '''witloof''' genoemd, is een bladgroente dat in het donker wordt geteeld. In het licht wordt de krop door {{Wp|chlorofyl|chlorofyl}} vorming namelijk groen. De afgesneden (afgebroken) krop kan rauw dan wel gekookt gegeten worden. Witlof wordt ook wel '''Brussels lof''' genoemd. Witlof is een bewerkelijk gewas. Witlof behoort tot de cichoreiachtigen, waar onder andere ook [[../Roodlof|Roodlof]] en [[../Andijvie|Andijvie]] toe behoren.<br> Vroeger werd witlof wel eens zeer bitter gevonden. Sommige mensen, vooral kinderen, houden niet van deze bittere smaak van witlof. Er zijn tegenwoordig (2005) rassen die niet of bijna niet bitter zijn. Andere mensen houden juist erg van de bittere smaak van witlof. In rauwe witlof komt de bittere smaak niet naar voren. |familie= Composieten |latijn= Asteraceae |geslacht= Cichorei |soort= Cichorium intybus |geschikt= |roodlijst= |beschermd= |wortel= |stengel= |blad= |groenblijvend= |bloei= |kleur= |vrucht= |hoog= |grond1= |compost1= |kali1= |grond2= |compost2= |kali2= |zon= <span style="color:orange;">●</span> <span style="font-size: small;">◐</span> ● |water= <span style="color:blue;">≈</span> <span style="color:blue;">~</span> ═ |goede buren= [[../Aardbei|Aardbei]], [[../De moestuin#Boon|boon]], [[../De moestuin#Erwt|erwt]], [[../Kervel|kervel]], [[../Knolvenkel|knolvenkel]], [[../Komkommer|komkommer]], [[../Kropsla|kropsla]], [[../De moestuin#Raap|raap]], [[../Radijs|radijs]], [[../Rammenas|rammenas]], [[../Rode biet|rode-biet]], [[../Tomaat|tomaat]], [[../De moestuin#Ui|ui]] en [[../De moestuin#Wortel|wortel]]. |slechte buren= |weert= |lokt= |keuken= Witlof kan rauw gegeten worden als salade met stukjes appel en andere rauwkostgroentes en fruit. Andere bereidingsmethoden zijn gekookt, gebakken of gegratineerd met bijvoorbeeld kaas of met een sauce Hollandaise als "witlof à la crème". Door witlof te koken met naast water wat melk wordt de bittere smaak verzacht. |kookboek= Witlof |genees= |waarschuwing= |zaaimaand= 5-6 AM |zaaiomschrijf= In een rij zaaien en uitdunnen op 12-15 cm. |kk= 3 |kt= |lt= 2 |zd= 1 |plantmaand= 10-11 WM |plantomschrijf= Wortels rooien en het loof zo afsnijden dat er minstens 2 cm loof op de kraag blijft staan. Op het veld uit de zon laten nadrogen. Daarna in een kistje leggen en in de schuur zetten. Een aantal wortels met een doorsnede van 4-7 cm en een lengte van 18 cm die traag doorgeschoten blijken te zijn, houd je apart voor zaadwinning. Ga naar behoefte inkuilen met tussenpozen om de consumptie te spreiden. Graaf een geul van ongeveer 40 cm diep (wel alle geulen graven voordat het gaat vriezen anders lukt dat niet meer). Breng daarin ± 15 cm broeimest aan en dek dit af met 5 cm aarde. Lange wortels kort je met een mes wat af en je zet ze schouder aan schouder onder een hoek van 45˚ in de geul. Daarover fijn verkruimelde aarde en ingieten met veel water (of een regendans uitvoeren). Als de wortels goed ingespoeld zijn breng je daarover nog een heuvel aan van 15 cm droge aarde met zaagsel of stro. Strooi tussen de rijen organische mest.<br>De wortels die je geselecteerd hebt voor zaadwinning zet je in een aparte geul op dezelfde manier en je blijft er tot maart vanaf. |pa= 15 |ra= 30 |verzorgmaand= |verzorgomschrijf= |oogstmaand= 11-03 |oogstomschrijf= Drie tot vier weken na het inkuilen kun je naar behoefte de kroppen oogsten om te eten. Haal voorzichtig wat aarde weg om te kijken hoe het er voor staat en de krop afsnijden. Weer toedekken en op die manier kan je kroppen oogsten tot in maart. |vermeermaand= 3 WM |vermeeromschrijf= Graaf de wortels voor de zaadteelt op, breek de krop van de plant en herplant de wortels. Houd drie krachtige scheuten in stand en steun de bloemstengels. Afschermen tegen vogels (bind een stukje vitrage om de bloem, dan vang je gelijk ook het zaad dat eruit valt op). In augustus moet het zaad ongeveer rijp zijn. Snij de stengels af en hang ze te drogen (de vitrage laten zitten). Schudden tot het zaad eruit valt. |vw= Z }} give64fz5oqpwtk60ivwc10nbke4feq 0 14786 428249 359056 2026-05-20T13:07:57Z Erik Baas 2193 lf 428249 wikitext text/x-wiki __NOEDITSECTION__ {{Index Leer jezelf ecologisch tuinieren|Afbeelding=Iceberg_lettuce_%28IJssla_krop%29.jpg}} {{Tuinkalender-Tabelkop |plaatje1= Iceberg1.jpg |plaatje2= Laitue batavia Iceberg red ( belgique ).jpg |plaatje3= Iceberg lettuce (IJssla krop) bolrot.jpg |plaatje4= |divers= De naam kreeg de soort vanwege het transporteren van de sla, per trein van de west naar de oostkust in Californië, waarbij voor de houdbaarheid een berg ijs op de sla werd gedaan. IJsbergsla doet het in de zomer beter dan kropsla want hij verdraagt beter hitte en droogte. Schiet dus niet zo snel door, maar kan binnenin wel gaan rotten. |familie= Composieten |latijn= Asteraceae |geslacht= Sla |soort= Lactuca sativa |roodlijst= |beschermd= |wortel= |stengel= |blad= |groenblijvend= |bloei= |kleur= |vrucht= |hoog= |grond1= alle |compost1= veel |kali1= geen |grond2= |compost2= |kali2= |zon= <span style="font-size: ;">◐</span> |water= <span style="color: blue;">~</span> |goede buren= [[../Aardappel|Aardappel]], [[../Aardbei|aardbei]], [[../De moestuin#Boon|boon]], [[../Dille|dille]], [[../De moestuin#Erwt|erwt]], [[../Komkommer|komkommer]], [[../Maïs|maïs]], [[../Prei|prei]], [[../De moestuin#Raap|raap]], [[../Radijs|radijs]], [[../Rammenas|rammenas]], [[../De moestuin#Ui|ui]] en [[../De moestuin#Wortel|wortel]]. |slechte buren= [[../Tomaat|tomaat]], [[../Tuinboon|tuinboon]], [[../Venkel|venkel]] en [[../Zonnebloem|zonnebloem]]. |weert= |lokt= [[../Dieren#Bladluis|Bladluis]] en [[../Dieren#Slak|slak]]. |keuken= Na verwijdering van het harde buitenste blad is de IJsbergsla in reepjes te snijden en te gebruiken in salades. |kookboek= IJsbergsla |genees= |waarschuwing= |zaaimaand= 4-7 |zaaiomschrijf= Maartzaai onder glas. Moet tijdens de groeiperiode minstens 10°C hebben tegen doorschieten. Met tussenpozen doorzaaien om de oogst te spreiden. |kk= 4 |kt= 7 |lt= 1 |zd= 1 |plantmaand= 5-8 |plantomschrijf= Uitdunnen en/of –planten op de aangegeven afstand omdat ze snel moeten kunnen drogen en vanwege overdracht van ziekten. Je kan ook om en om een goede buur zetten. |pa= 35 |ra= 40 |verzorgmaand= |verzorgomschrijf= |oogstmaand= 6-10 |oogstomschrijf= Regelmatig oogsten en eten. De sla kan niet lang bewaard worden (ongeveer een week bij 4-7 graden). |vermeermaand= 6-9 |vermeeromschrijf= Kies de kroppen die het laatst doorschieten en neem een vroege soort en een late soort. Zo krijg je zaad voor sla die tegen koude of warmte kan. Laat deze kroppen doorschieten en kropblaadjes die gaan scheuren (rotten) neem je weg. Als de zaden gaan pluizen de stengels afsnijden en drogen. Schermen tussen de handen wrijven om het zaad vrij te maken. Het kaf blaas je weg. |vw= Z }} iwvx4whstwmoqbdyfh1p1nnml8p88mc 0 14884 428250 354502 2026-05-20T13:08:15Z Erik Baas 2193 lf 428250 wikitext text/x-wiki __NOEDITSECTION__ {{Index Leer jezelf ecologisch tuinieren|Afbeelding=Spinacia_oleracea_Breedblad_scherpzaad.jpg}} {{Tuinkalender-Tabelkop | |plaatje1= Illustration_Spinacia_oleracea0.jpg |plaatje2= Spinazie_vrouwelijke_plant_%28Spinacia_oleracea_female_plant%29.jpg |divers= De scherpzadige rassen (o.a. Breedblad Scherpzaad) zijn zeer snelle groeiers, maar schieten ook snel door en worden voor de vroegste teelt gebruikt of in het najaar. Voor de voorjaarsteelt minder snel doorschietende rassen gebruiken, omdat anders bijna geen blad maar wel snel een bloemstengel gevormd wordt. Voor de zomerteelt zeer traag doorschietende rassen gebruiken. |familie= Amaranten |latijn= Amaranthaceae |soort= Spinacia oleracea |roodlijst= |beschermd= |wortel= |stengel= |blad= |groenblijvend= |bloei= |kleur= |vrucht= |hoog= |grond1= alle |compost1= veel |kali1= geen |grond2= |compost2= |kali2= |zon= |water= <span style="color: blue;">~</span color> |goede buren= [[../Aardappel|Aardappel]], [[../Aardbei|aardbei]], [[../Andijvie|andijvie]], [[../De moestuin#Erwt|erwt]], [[../Komkommer|komkommer]], [[../De moestuin#Kool|kool]], [[../Radijs|radijs]], [[../Rammenas|rammenas]], [[../Schorseneer|schorseneer]], [[../Selderie|selderie]], [[../De moestuin#Sla|sla]], [[../De moestuin#Stokboon|stokboon]], [[../Tomaat|tomaat]], [[../Tuinboon|tuinboon]], [[../Venkel|venkel]], [[../De moestuin#Wortel|wortel]]. |slechte buren= [[../Rode biet|Rode biet]]. |weert= |lokt= [[Leer jezelf ecologisch tuinieren/Dieren#Bietenvlieg|Bietenvlieg]]. |keuken= |kookboek= Spinazie |genees= |waarschuwing= |zaaimaand= 2-9 |zaaiomschrijf= Na het voorkiemen zaaien in de koude bak kan van oktober tot februari, maar omdat het nogal wat ruimte vergt zal dit niet veel toegepast worden. Vanaf maart kan elke 4 weken in de volle grond gezaaid worden. Vraagt een ruime bemesting. In juni en juli zaaien wordt afgeraden wegens doorschieten. Water geven bij droog weer voorkomt dit. Maak na het zaaien de grond vlak door er (met een fles) overheen te rollen, dit vergemakkelijkt de oogst. |kk= 4 |kt= 14 |lt= 1 |zd= 2 |plantmaand= 2-9 |plantomschrijf= Spinazie kan niet uitgeplant worden, eventueel uitdunnen, maar beter is steeds te oogsten. |pa= 1 |ra= 15 |verzorgmaand= |verzorgomschrijf= |oogstmaand= 4-3 |oogstomschrijf= Regelmatig jong oogsten, wacht niet te lang want spinazie schiet snel door. Als het hart niet wordt geraakt bij het afsnijden is een tweede oogst mogelijk. Spinazie kan het gehele jaar door geoogst worden. |vermeermaand= 3 |vermeeromschrijf= Goede eigenschap is snelle groei en bestand tegen nachtvorst. Zaai een perceeltje met grote zaden en verwijder slechte planten. Selecteer op bladgrootte en kleur. Mannelijke planten komen het eerst op met stuifmeel, vrouwelijke hebben kleine witte bloemen in de oksels en groter blad. De mannelijke sterven af waarna je ze verwijdert. De vrouwelijke planten steun je en scherm ze af met fijn gaas (vitrage) rond de bloemen tegen de vogels. Het zaad is in augustus rijp waarna je de bloemstengels afsnijdt en droogt. In november wrijf je de zaden eruit met handschoenen aan (het zaad kan scherp zijn). Verwijder het kaf. |vw= Z }} hguddym6xv3y0sernml260iknnkpbg0 2 16781 428251 397731 2026-05-20T13:08:29Z Erik Baas 2193 lf 428251 wikitext text/x-wiki === Krulziekte === {{Tuinbestrijding |omschrijving= |plaatje= Krulziekte_bij_Perzik_Taphrina_deformans_Prunus_persica.jpg |tekst= Een perzik met krulziekte. |schade= Een schimmelziekte met woekering aan het blad waardoor het opkrult. Ook zijn er misvormde scheuten zichtbaar. |nut= |planten= Amandel en [[../Perzik|perzik]]. |vijand= |preventief= Strooi [[../De basis#Compost|compost]] en mulch rond de boom en plant er [[../Oostindische kers|oostindische-kers]] en [[../Knoflook|knoflook]] onder. |bestrijding= Spuit met [[../Heermoes|heermoesthee]] (ook in de herfst op de grond en bomen) en [[../Brandnetel|brandnetelgier]]. |lokplant= |info wp= Taphrinomycetes |info wb= }} === Loodglans === {{Tuinbestrijding |omschrijving= |plaatje= |tekst= |schade= |nut= |planten= |vijand= |preventief= Niet buiten september/oktober snoeien. |bestrijding= |lokplant= |info wp= |info wb= }} === Meeldauw === [[Afbeelding:Komkommer_valse_meeldauw_(Pseudoperonospora_cubensis_on_cucumber)_(1).jpg|thumb|200px|Valse meeldauw bij komkommer]] {{Tuinbestrijding |omschrijving= |plaatje= Tomate_Mehltau_Blatt.jpg |tekst= Echte meeldauw op tomaat. |schade= Er is een verschil in ''echte'' en ''valse'' meeldauw. Beide zijn een schimmelziekte, een wit of grijs schimmelpluis. Bij echte meeldauw zijn op de aangetaste planten eerst witte poederachtige vlekken te zien, die in een later stadium het gehele oppervlak bedekken. Het poeder bestaat uit sporen. Niet alleen de bladeren maar ook de stengels kunnen aangetast worden. Meestal worden de onderste bladeren het eerst aangetast.<br> Valse meeldauw onderscheidt zich doordat het schimmelpluis van valse meeldauw op de onderkant van het blad zit, terwijl dat van echte meeldauw op de bovenkant van het blad zit. De schimmel kan ook andere delen van de plant aantasten. Op de aangetaste planten ontstaan aan de onderkant van de bladeren poederachtige vlekken, die in een later stadium het gehele oppervlak bedekken. Het poeder bestaat uit sporen. Onder vochtige omstandigheden kan de schimmel zich snel uitbreiden. |nut= |planten= |vijand= |preventief= Plant [[../Knoflook|knoflook]] onder vruchtbomen en tussen [[../Aardbei|aardbei]] en [[../Roos|roos]]. Spuit met een [[../Algemeen#Kruidenoplossing|bieslookaftreksel]]. |bestrijding= |lokplant= |info wp= Meeldauw |info wb= }} === Monilia === {{Tuinbestrijding |omschrijving= |plaatje= Kers_Monilia_vruchtrot.jpg |tekst= Door monilia aangetaste kersen. |schade= Monilia is een algemene schimmelziekte. De takken drogen in en op de vruchten onstaan geelbruine ringen waarna ze als een mummie indrogen. De schimmel tast twijgen, bloemknoppen en vruchten aan en overwintert in bloemknoppen, twijgen en afgevallen vruchten. De ziekte is erg besmettelijk. Het aangetaste fruit dient te worden verbrand en de handen moeten goed worden gewassen als besmet fruit is aangeraakt. |nut= |planten= Alle pit- en steen vruchten zoals: [[../Appel|Appel]], [[../Kers|kers]], [[../Peer|peer]], [[../Perzik|perzik]] en [[../Pruim|pruim]]. Vooral bij kers kan veel tak- en bloesemsterfte optreden. |vijand= |preventief= [[../Mierikswortel|Mierikswortel]] onder de boom planten. Zieke takken en fruit vernietigen. |bestrijding= Eventueel spuiten met bestrijdingsmiddel Bio-S. |lokplant= |info wp= Monilia-rot |info wb= }} === Mozaïekvirus === {{Tuinbestrijding |omschrijving= |plaatje= Frambozenblad_virusziek_Sch%C3%B6nemann.jpg |tekst= Frambozenblad met mozaïekvirus. |schade= Lichte, gele of donkere, mozaïekachtige vlekken of bobbels in het blad. Frambozen bij hobbytuinders zijn bijna altijd besmet met het virus. |nut= |planten= [[../Aardappel|Aardappel]], [[../Bloemkool|bloemkool]], [[../De moestuin#Boon|boon]], [[../Courgette|courgette]], [[../Framboos|framboos]], [[../Komkommer|komkommer]], [[../Meloen|meloen]] en [[../Pompoen|pompoen]]. |vijand= |preventief= [[../Dieren#Bladluis|Bladluizen]] brengen het virus over. Lees wat je aan deze beesten kan doen. |bestrijding= Zieke planten vernietigen. Elke twee weken spuiten met [[../Algemeen#Kruidenoplossing|brandnetel-, boerenwormkruid- of alsemoplossing]]. |lokplant= |info wp= Mozaïekvirus |info wb= }} === Omvalziekte === {{Tuinbestrijding |omschrijving= |plaatje= |tekst= |schade= Omvalziekte wordt veroorzaakt door diverse schimmels. Zichtbaar is een donkere insnoering van de stengels, de planten vallen om en sterven af. |nut= |planten= Vooral de zaailingen en jonge planten van [[../Komkommer|komkommer]], [[../De moestuin#Kool|kool]], [[../De moestuin#Sla|sla]] en [[../Tomaat|tomaat]]. |vijand= |preventief= Voorkomen kan dit worden door zorgvuldige voorbereiding van het zaaibed met rijpe compost en gesteentemeel. Kies gezond zaaigoed en zaai of plant niet te dicht opeen. Als er in de bak of kas gezaaid is deze goed luchten en pas [[../De moestuin#Teeltwisseling|teeltwisseling]] toe. |bestrijding= Spuit met [[Leer_jezelf_ecologisch_tuinieren/Algemeen#Kruidenoplossing|heermoesthee]] op de grond en zaailingen. |lokplant= |info wp= Omvalziekte |info wb= }} === Rondknop === {{Tuinbestrijding |omschrijving= |plaatje= |tekst= |schade= |nut= |planten= |vijand= |preventief= |bestrijding= Grote afwijkende ronde knoppen weghalen (aantasting mijten en larven) en verbranden. |lokplant= |info wp= |info wb= }} === Schurft === {{Tuinbestrijding |omschrijving= |plaatje= |tekst= |schade= |nut= |planten= |vijand= |preventief= Bieslook en ui planten. |bestrijding= |lokplant= |info wp= |info wb= }} === Stengelziekte === {{Tuinbestrijding |omschrijving= |plaatje= |tekst= |schade= |nut= |planten= |vijand= |preventief= Geef het gewas goede compost. |bestrijding= |lokplant= |info wp= |info wb= }} === Sterroetdauw === {{Tuinbestrijding |omschrijving= |plaatje= Roos_sterroetdauw_%28Diplocarpon_rosae%29_bij_Z%C3%A9phirine_Drouin.jpg |tekst= Sterroetdauw op een roos. |schade= Een schimmelziekte die ronde, zwart-bruine vlekken geeft op het blad waarna het afvalt. |nut= |planten= [[../Roos|Roos]]. |vijand= |preventief= Zorg voor goede grondverzorging en bemesting. Strooi houtas. |bestrijding= Ziek blad weghalen en [[Leer_jezelf_ecologisch_tuinieren/Algemeen#Kruidenoplossing|heermoesthee]] spuiten. |lokplant= |info wp= Sterroetdauw |info wb= }} === Twijgsterfte === {{Tuinbestrijding |omschrijving= |plaatje=<!-- afbeelding gezocht --> |tekst= |schade= Twijgsterfte is een schimmelziekte met violette of roodbruine vlekken op de takken. De scheuten verdrogen. |nut= |planten= [[../Framboos|Framboos]]. |vijand= |preventief= Framboos moet als bosplant behandelt worden. Zorg voor zure grond en [[../De basis#Mulchen|mulch]] het liefst met blad, stro of turf. Houd de plant gelijkmatig vochtig. Niet te dicht op elkaar en de afgedragen stengels wegsnoeien. |bestrijding= Spuit met een [[Leer_jezelf_ecologisch_tuinieren/Algemeen#Kruidenoplossing|kruidenoplossing]] van afwisseld [[../Heermoes|heermoes]], [[../Brandnetel|brandnetel]] met [[../Kamille|kamille]] en wat [[../Alsem|alsem]] en verbrand de zieke takken. Eventueel de planten op een andere plek zetten. |lokplant= |info wp= Twijgsterfte |info wb= }} === Vlekkenziekte === === Vuur === {{Tuinbestrijding |omschrijving= |plaatje= Nectria_cinnabarina.jpg |tekst= Gewoon meniezwammetje |schade= Vuur wordt veroorzaakt door het meniezwammetje. Het is te zien aan fel oranje pukkeltjes op de takken. Als er zomaar takken afsterven dan is er een grote kans dat dit door vuur komt. |nut= |planten= Bessenstruiken. |vijand= |preventief= Zorg voor een goed waterhuishouding. Te nat of te droog kan het probleem veroorzaken. Vaak zijn struiken op een te natte bodem gevoeliger.Het helpt ook als je laat snoeit, bijvoorbeeld in februari, maar dat moet de vorst toelaten natuurlijk. Snoei in ieder geval alleen bij droog weer. Vermijd te veel stikstof. |bestrijding= Verwijder en verbrand alle aangetaste takken en dood hout. Dicht bij de grond snoeien en geen stompjes laten staan. |lokplant= |info wp= Gewoon meniezwammetje |info wb= }} === Winde === {{Tuinbestrijding |omschrijving= |plaatje= |tekst= |schade= |nut= |planten= |vijand= |preventief= |bestrijding= |lokplant= |info wp= |info wb= }} === Zwamziekte === {{Tuinbestrijding |omschrijving= |plaatje= |tekst= |schade= |nut= |planten= |vijand= |preventief= |bestrijding= |lokplant= |info wp= |info wb= }} === Zwartbenigheid === {{Tuinbestrijding |omschrijving= |plaatje= |tekst= |schade= Deze schimmelziekte veroorzaakt bruine vlekken op het blad en de stengel waarna de plant afsterft. Er komen grijsbruine ingezonken plekken op de knol (van aardappel) daaronder worden ze rot. Op de tomaat bruingroene tot zwarte vlekken eb de vruchten worden hard. |nut= |planten= [[../Aardappel|Aardappel]], [[../Paprika|paprika]] en [[../Tomaat|tomaat]]. |vijand= |preventief= Neem voor aardappel gezonde poters (geen gevoelige zoals 'Bintje'). Aangetaste planten direct verwijderen. |bestrijding= Spuit bij aantasting 2-3 keer per week met [[Leer_jezelf_ecologisch_tuinieren/Algemeen#Kruidenoplossing|brandnetelgier]] en stuif [[../De basis#Gesteentenmeel|gesteentenmeel]]. Tomaat met magere melk of knoflook/uienschillen thee bespuiten. |lokplant= |info wp= Zwartbenigheid |info wb= }} <div style="text-align:right;"><span style="font-size: small;">[[../De moestuin|Volgende hoofdstuk >]]</span></div> {{Index Leer jezelf ecologisch tuinieren|Afbeelding=Nymphalis_io_Luc_Viatour.jpg}} {{Groen}}<span style="font-size: small;">Wist je dat de [[#Rups|rups]] van de [[#Dagpauwoog|dagpauwoog]] voornamelijk leeft van het eten van [[Leer jezelf ecologisch tuinieren/Brandnetel|brandnetelblad]]? In mindere mate wordt ook de [[Leer jezelf ecologisch tuinieren/Hop|hop]] verkozen. De vlinder komt vooral af op de [[Leer jezelf ecologisch tuinieren/Vlinderstruik|vlinderstruik]]. <div style="text-align:right;">Dagpauwoog op bloemen van de [[Leer jezelf ecologisch tuinieren/Laurierkers|laurierkers]]. →</div></span>.{{Einde}} Er wordt veel gesproken over nuttige beestjes (een bij die het stuifmeel verspreidt, een vogel die insecten en slakken eet) en 'schadelijke' insecten. Maar ook die hebben een functie in het geheel van de kringloop. Daarom is hier geen onderscheid gemaakt, maar staat bij de beschrijvingen hoe je vogels '''lokt''' om de slakken en rupsen binnen de perken te houden en soms ook '''weert''' omdat je toch zelf ook wel een paar aardbeien wilt eten. Kijk bij de remedie tegen bijvoorbeeld insecten wel of het vermelde niet op de lijst 'slechte buren' bij het gewas staat waardoor de groei geremd wordt en dergelijke. '''Het (on)nut van insecten.''' [[Afbeelding:Hainich fg04.jpg|left|200px]] Insecten zijn er in alle vormen en maten, rond of langwerpig, kruipend of vliegend, en van goed gecamoufleerd tot felgekleurd. Er zijn ongeveer 5000 libellen, 20&nbsp;000 sprinkhanen, 170&nbsp;000 vlinders, 82&nbsp;000 wantsen, 120&nbsp;000 vliegen en 110&nbsp;000 bijen en wespen. De kevers zijn de grootste groep met minstens 350&nbsp;000 soorten. Met name van de vliegen, de vliesvleugeligen en de vlinders zouden de werkelijke soortenaantallen nog wel eens enorm veel hoger kunnen liggen. Sommige insecten leven grotendeels onder water en kunnen goed zwemmen of over het water lopen. Insecten komen overal ter wereld voor, behalve op open zee, en bewonen alle mogelijke niches in de natuur. De meeste soorten insecten leven van planten, maar een groot aantal leeft van andere dieren, vaak andere insecten. De combinatie van hun enorme soortenaantal en grote vormenrijkdom zorgen ervoor dat de insecten een belangrijke schakel zijn in ieder ecosysteem, op mariene ecosystemen na. De insecteneters waartoe de [[#Muis|spitsmuizen]] en [[#Vleermuis|vleermuizen]] behoren zou bijvoorbeeld niet bestaan zonder insecten. Ook andere groepen dieren zoals [[#Reptiel|reptielen]], [[#Amfibie|amfibieën]] en insectenetende [[#Vogel|vogels]] zijn afhankelijk van insecten. Ook zijn veel soorten planten van insecten afhankelijk voor de bestuiving, niet alleen [[#Bij|bijen]] maar ook sommige [[#Kever|kevers]] en [[#Vlieg|vliegen]]. Ook mensen hebben gemak van insecten. Dankzij insecten zijn producten als honing, zijde en bijenwas beschikbaar en ook spelen insecten een rol in de bestuiving in de natuur. Zelfs voor de bestrijding van insecten worden andere soorten gebruikt, zoals [[#Sluipwesp|sluipwespen]] die [[#Rups|rupsen]] doden en een aantal [[#Lieveheersbeestje|lieveheersbeestjes]] die bekend staan om hun dieet van [[#Bladluis|bladluizen]]. Sommige insecten worden als schadelijk beschouwd omdat ze pijnlijk kunnen bijten of steken. De meeste schade ondervindt de mens echter van plantenetende insecten als luizen, [[#Rups|rupsen]], [[#Thrips|thripsen]] en andere zuigende en knagende insecten die hele oogsten kunnen ruïneren. Vaak zijn de larven of nimfen van insecten veel schadelijker omdat ze snel moeten groeien en daardoor zeer vraatzuchtig zijn, bovendien vinden ze in gecultiveerde tuinbouw hun ideale leefomgeving. [[#Boktor|Boktorren]] zijn een familie van kevers en meestal onschuldige insecten die leven van kleine hoeveelheden nectar of stuifmeel, ze zijn voornamelijk bezig met de voortplanting. De larven daarentegen kunnen grote schade toebrengen aan dode of levende bomen maar ook aan allerlei houten objecten als kunstwerken en met name steunbalken in oude gebouwen. Er zijn bepaalde insecten die soms een onvoorstelbare schade aan kunnen richten door te zwermen, een voorbeeld is de woestijnsprinkhaan. == Aaltje == {{Tuinbestrijding |omschrijving= Aaltjes zitten onder de grond en tasten de wortels aan. Er zijn ongeveer 2000 plantensoorten die aangetast kunnen worden. In Nederland vaak aardappel en tomaat. Na infectie worden er gallen op de wortels gevormd, waarin de aaltjes leven en voedingsstoffen uit de plantencellen zuigen. |schade= Afgestorven wortels en misvorming van de stengels, wortels en blad. |plaatje= Soybean_cyst_nematode_and_egg_SEM.jpg |tekst= Een aaltje die soja-bonen aantast (met ei). |nut= |planten= [[Leer jezelf ecologisch tuinieren/Aardappel|Aardappel]] [[w:Aardappelmoeheid|(aardappelmoeheid)]], [[Leer jezelf ecologisch tuinieren/Aardbei|aardbei]], sierplanten ([[Leer jezelf ecologisch tuinieren/Roos|roos]]), [[Leer jezelf ecologisch tuinieren/Tomaat|tomaat]]. |vijand= |preventief= Pas combinatieteelt toe en laat geen onkruid woekeren. |bestrijding= [[Leer jezelf ecologisch tuinieren/Afrikaantje|Afrikaantjes]] en [[Leer jezelf ecologisch tuinieren/Goudsbloem|goudsbloem]] als randbeplanting bij de kwetsbare planten zetten. |lokplant= |info wp= Wortelknobbelaaltje |info wb= }} == Aardvlo == {{Tuinbestrijding |plaatje= ImageNeeded.png |tekst= Foto gevraagd |schade= Gaten in het blad. |nut= |planten= Kruisbloemen zoals [[Leer jezelf ecologisch tuinieren/De moestuin#Kool|kool]], [[Leer jezelf ecologisch tuinieren/Koolrabi|koolrabi]], [[Leer jezelf ecologisch tuinieren/Radijs|radijs]] en [[Leer jezelf ecologisch tuinieren/Rammenas|rammenas]]. |vijand= |preventief= Houdt de grond vochtig. Aardvlooien vermeerderen zich bij droogte. Plant [[Leer jezelf ecologisch tuinieren/Alsem|alsem]], [[Leer jezelf ecologisch tuinieren/Pepermunt|pepermunt]], [[Leer jezelf ecologisch tuinieren/De moestuin#Sla|sla]] en [[Leer jezelf ecologisch tuinieren/Spinazie|spinazie]]. |bestrijding= Bij aantasting twee maal per week een aftreksel van [[Leer jezelf ecologisch tuinieren/Alsem|alsem]]- of [[Leer jezelf ecologisch tuinieren/Boerenwormkruid|boerenwormkruid]] spuiten. [[Leer jezelf ecologisch tuinieren/Algemeen#Gesteentemeel|Gesteentemeel]] strooien. In geval van nood spuiten met [[Leer jezelf ecologisch tuinieren/Algemeen#Spruzit|Spruzit]]. |lokplant= |info wp= Aardvlooien |info wb= }} == Appelbloesemkever == {{Tuinbestrijding |plaatje= |tekst= plaatje |schade= |nut= |planten= |vijand= |preventief= |bestrijding= |lokplant= |info= wikilink |info2= omschrijf }} == Appelzaagwesp == {{Tuinbestrijding |plaatje= |tekst= plaatje |schade= |nut= |planten= gevoelig |vijand= |preventief= vooraf |bestrijding= tijdens |lokplant= |info= wikilink |info2= omschrijf }} == Bastaardrups == {{Tuinbestrijding |plaatje= Lindebladwesp_(Caliroa_annulipes)_op_zomereik_(Quercus_robur).jpg |tekst= Bastaardrups van lindebladwesp op zomereik |schade= Sommige jaren komen bastaardrupsen opzetten die de struiken volkomen kaalvreten. Meestal kiezen ze voor de [[Leer jezelf ecologisch tuinieren/Kruisbes|kruisbes]]. In april leggen de '''bessenbladwespen''' witte eitjes op de nerven aan de onderzijde. De larven (3 mm) eten kleine gaatjes in het blad in het hart van de struik, je ziet ze dus vaak te laat. de snel groeiende larven verspreiden zich over de hele plant. |nut= |planten= Bessenstruiken, maar ook het blad van bomen. |vijand= |preventief= Er valt vooraf niet veel aan te doen. |bestrijding= Zodra je iets opmerkt spuiten met een krachtige waterstraal of leg papier onder de struik en schudt ze eruit. Helpt het niet dan bestrijden met basalt- of lavameel. |lokplant= |info= Bastaardrups |info2= Bastaardrups }} == Bastaardsatijnvlinder == {{Tuinbestrijding |plaatje= Euproctis_chrysorrhoea-02_%28xndr%29.jpg |tekst= Rups van de bastaardsatijnvlinder. |schade= Vreetschade aan knoppen en blad. Spinsels aan het blad wemelend van de rupsen. |nut= |planten= [[Leer jezelf ecologisch tuinieren/Appel|Appel]], [[Leer jezelf ecologisch tuinieren/Kwee|kwee]] en [[Leer jezelf ecologisch tuinieren/Pruim|pruim]]. |vijand= [[Leer jezelf ecologisch tuinieren/Dieren#Sluipwesp|Sluipwespen]] en [[Leer jezelf ecologisch tuinieren/Dieren#Vogels|vogels]]. |preventief= De meidoorn, die de vlinder aantrekt als afleiding planten. |bestrijding= Spinsels weghalen en de rupsen afschudden (natuurlijk niet vlak bij die fruitbomen want dan kruipen ze er weer in). Met een harde waterstraal de bomen afspuiten of met een zeep-spiritus oplossing bespuiten kan ook. Je kan ook de stam in herfst en voorjaar insmeren met [[Leer jezelf ecologisch tuinieren/Prei|preicobact]]. |lokplant= Meidoorn. |info wp= Bastaardsatijnvlinder |info wb= }} == Bessenglasvlinder == {{Tuinbestrijding |plaatje= Synanthedon_tipuliformis.jpg |tekst= Bessenglasvlinder. |schade= Deze vlinder komt gelukkig niet zo vaak voor. Meer in het binnenland dan in de kuststreken. De metaalblauwe vlinder heeft een ivoorkleurige rups die gangen vreet in het merg van twijgen. De takken verwelken en soms gaat de hele struik eraan. |nut= |planten= Vooral bessenstruiken. |vijand= |preventief= Laat geen snoeistompjes staan. Daarin leggen de vlinders hun eitjes. |bestrijding= De struik terug snoeien tot op het niet aangetaste hout. Verbrand het aangetaste snoeihout. |lokplant= |info= Bessenglasvlinder |info2= Bessenglasvlinder |info wb= }} == Bladluis == {{Tuinbestrijding |plaatje= Bladluis_kerstroos.jpg |tekst= Bladluis op het blad van een kerstroos. |schade= |nut= |planten= |vijand= Het [[#Lieveheersbeestje|lieveheersbeestje]] is een uitstekend biologische luisbestrijding. Verder de [[Leer jezelf ecologisch tuinieren/Dieren#Gaasvlieg|gaasvlies]], de [[Leer jezelf ecologisch tuinieren/Dieren#Zweefvlieg|zweefvlieg]] en hun larven, de [[Leer jezelf ecologisch tuinieren/Dieren#Sluipwesp|sluipwesp]] en [[Leer jezelf ecologisch tuinieren/Dieren#Loopkever|loopkevers]]. |preventief= Plant de ''goede buren'', sommigen daarvan weren de bladluis, ze houden bijvoorbeeld niet van [[Leer jezelf ecologisch tuinieren/Anijs|anijs]], [[Leer jezelf ecologisch tuinieren/Dille|dille]], [[Leer jezelf ecologisch tuinieren/Oostindische kers|oostindische_kers]] en [[Leer jezelf ecologisch tuinieren/De moestuin#Ui|ui]]. |bestrijding= Bladluis kan je bestrijden door met een krachtige waterstraal te spuiten of spuit met een kruidenoplossing, bijvoorbeeld [[Leer jezelf ecologisch tuinieren/Brandnetel|brandnetelgier]].<br> Ook kan je 1 kilo rabarberblad een half uur in 2,5 liter water koken en vermengen met 10 gram zachte zeep. Met dit mengsel spuiten. Let hierbij op dat gericht te doen want zeep doodt ook nuttige insecten. |lokplant= |info= Bladluis |info2= Bladluis }} == Bloedluis == {{Tuinbestrijding |plaatje= Ladybird_aphid_7462.jpg |tekst= Wollige bloedluis. |schade= Verspreid een schimmel die zorgt voor [[Leer jezelf ecologisch tuinieren/Algemeen#Kanker|vruchtboomkanker]]. |nut= |planten= [[Leer jezelf ecologisch tuinieren/Appel|Appelboom]]. Soms [[Leer jezelf ecologisch tuinieren/De moestuin#Boon|boon]], [[Leer jezelf ecologisch tuinieren/Broccoli|broccoli]], [[Leer jezelf ecologisch tuinieren/Iep|iep]], [[Leer jezelf ecologisch tuinieren/Meidoorn|meidoorn]], [[Leer jezelf ecologisch tuinieren/Peer|peer]], [[Leer jezelf ecologisch tuinieren/Roos|roos]]. |vijand= [[#Sluipwesp|Sluipwespen]]. |preventief= Kies resistente soorten. Zaai [[Leer jezelf ecologisch tuinieren/Oostindische kers|oostindische kers]] onder vruchtbomen en naast broccoli. Naast de rozen [[Leer jezelf ecologisch tuinieren/Lavendel|lavendel]] en bij de bonen [[Leer jezelf ecologisch tuinieren/Bonenkruid|bonenkruid]]. |bestrijding= Borstel de schors af en snoei zieke takken. Spuit met een extract van [[Leer jezelf ecologisch tuinieren/Varen|varens]] of een zeep-spiritus oplossing. |lokplant= |info wp= Bloedluis |info wb= }} == Bonenkever == {{Tuinbestrijding |plaatje= Bonenkevertje_(1).jpg |tekst= Bonenkever. |schade= |nut= |planten= [[Leer jezelf ecologisch tuinieren/De moestuin#Boon|Bonen]]. |vijand= |preventief= Plant [[Leer jezelf ecologisch tuinieren/Aardappel|aardappelen]] tussen de bonen. |bestrijding= Laat tijdens de vorst de bonen nog enkele dagen hangen. |lokplant= |info= Bonenkever |info2= Bonenkever }} == Bonte bessenvlinder == {{Tuinbestrijding |plaatje= Caterpillar_Abraxas_grossulariata_01.jpg |tekst= Rups van de bonte bessenvlinder. |schade= Vroeg in het voorjaar (april) vreten de rupsen van deze vlinder aan knoppen, blad en jonge vruchtjes. Bij een plaag vreten ze de hele takken kaal. De rupsen hebben een witte bovenkant met zwarte vierkanten en een gele buik, ze zien er opvallend hetzelfde uit als de vlinder. De jonge rups overwintert op de struik. Er is elk jaar maar een generatie. |nut= |planten= Bessenstruik. |vijand= |preventief= |bestrijding= De rups kan alleen (bij ernstige aantasting) met een biologisch bestrijdingsmiddel worden bestreden. |lokplant= |info= Bonte bessenvlinder |info2= Bonte bessenvlinder }} == Bij == {{Tuinbestrijding |plaatje= Bee_PD_foto_explained1.jpg |tekst= Honingbij |schade= |nut= Bijen produceren honing en was, dat is echter niet hun belangrijkste taak. De bijen bestuiven de bloemen van alle planten die zij bezoeken. Daarom zien we vaak bij fruittelers bijenkasten. Doordat de bloemen bestoven worden, zullen er meer en betere vruchten aan de bomen groeien. Het bijzondere van de honingbij is dat zij plantvast is. Dat wil zeggen een bij vliegt altijd maar op één soort plant, pas als de bloemen van die plant geen honing meer geven zoekt zij een andere plant. Op deze wijze ontstaat altijd een bestuiving met het stuifmeel van dezelfde soort plant. |planten= |vijand= |preventief= |bestrijding= |lokplant= [[Leer jezelf ecologisch tuinieren/Phacelia|Phacelia]], [[Leer jezelf ecologisch tuinieren/Boerenwormkruid|Boerenwormkruid]]. |info wp= Honingbij |info wb= Huisdierengids bij }} === Bijenkast === == Coloradokever == {{Tuinbestrijding |plaatje= Colorado_potato_beetle.jpg |schade= Het blad wordt tot op de stengel afgevreten. |nut= |planten= [[Leer jezelf ecologisch tuinieren/Aardappel|Aardappel]], soms [[Leer jezelf ecologisch tuinieren/Bilzekruid|bilzekruid]], [[Leer jezelf ecologisch tuinieren/Tomaat|tomaat]] en [[Leer jezelf ecologisch tuinieren/Wolfskers|wolfskers]] |vijand= |preventief= Plant bonen of erwten om coloradokever te weren. Ook [[Leer jezelf ecologisch tuinieren/Dovenetel|dovenetel]] en [[Leer jezelf ecologisch tuinieren/Mierikswortel|Mierikswortel]] weren de kever. Het blad met [[Leer jezelf ecologisch tuinieren/Algemeen#Gesteentenmeel|gesteentenmeel]] bestuiven, [[Leer jezelf ecologisch tuinieren/Brandnetel|brandnetelgier]] spuiten. |bestrijding= Kevers en larven vangen. Bij sterke aantasting spuiten met [[Leer jezelf ecologisch tuinieren/Spruzit|Spruzit]]. |lokplant= |info= Coloradokever |info2= Coloradokever }} == Engerling == {{Tuinbestrijding |plaatje= Engerling_Melolontha.jpg |schade= Afgevreten wortels. Engerlingen vreten aan de ondergrondse delen van de grasplant. In de periode tussen juli en september kan de vraatschade zulke vormen aannemen dat hele delen van het gazon afsterven. Ook andere gewassen kunnen doodgaan ten gevolge van de schade die aan de wortels worden toegebracht. Engerlingen leven 3 jaar in de grond, het vierde jaar vliegt de [[#Meikever|meikever]] uit. |nut= |planten= [[Leer jezelf ecologisch tuinieren/Aardbei|Aardbei]], [[Leer jezelf ecologisch tuinieren/Roos|roos]], [[Leer jezelf ecologisch tuinieren/De moestuin#Sla|sla]] en gras. |vijand= [[#Egel|Egels]], [[#Spreeuw|spreeuwen]], [[#Mol|mollen]], [[#Mus|mussen]] en [[#Spitsmuis|spitsmuizen]]. |preventief= Plant [[Leer jezelf ecologisch tuinieren/Knoflook|knoflook]]. Houd de grond los door te hakken. |bestrijding= |lokplant= Gebruik [[Leer jezelf ecologisch tuinieren/De moestuin#Sla|sla]] als lokplant. |info= Engerling |info2= Engerling }} == Erwtenpeulboorder == {{Tuinbestrijding |plaatje= Cydia.nigricana.jpg |schade= De erwtenpeulboorder is de larve van de nachtvlinder [[w:Erwtenbladroller|erwtenbladroller]] en veroorzaakt vreetschade aan peulen en zaden. |nut= |planten= [[Leer jezelf ecologisch tuinieren/De moestuin#Boon|Bonen]] en [[Leer jezelf ecologisch tuinieren/De moestuin#Erwt|erwten]]. |vijand= |preventief= Vermijd de vliegtijd (mei-juni) door vroeg of laat te zaaien. Combinatieteelt met [[Leer jezelf ecologisch tuinieren/Tomaat|tomaat]] wil ook wel helpen. Spuit met een [[Leer jezelf ecologisch tuinieren/Algemeen#Kruidenoplossing|kruidenextract]] als de bloei van de erwt begint. |bestrijding= Strooi maerl bij de planten. Tegen het eind van de bloeitijd in de avond spuiten met Spruzit. |lokplant= |info= Erwtenbladroller |info2= Erwtenpeulboorder }} == Frambozenkever == {{Tuinbestrijding |omschrijving= |plaatje= Byturus_tomentosus01.jpg |tekst= De frambozenkever. |schade= Eet bloemknoppen, blaadjes en stuifmeel. |nut= |planten= [[Leer jezelf ecologisch tuinieren/Braam|Braam]], [[Leer jezelf ecologisch tuinieren/Framboos|framboos]], [[Leer jezelf ecologisch tuinieren/Loganbes|loganbes]]. |vijand= |preventief= Leg kleine stukjes (10cm) van het eigen snoeihout binnen het wortelbereik van de planten. Geef ook goede compost. |bestrijding= |lokplant= |info= Frambozenkever |info2= Frambozenkever }} == Fruitmot == {{Tuinbestrijding |plaatje= Cydia.pomonella.7162.jpg |schade= Eerst kleine eitjes op de vrucht, dan maken de rupsen gangen in het vruchtvlees en het klokhuis. Je ziet uitwerpselen bij het gaatje. |nut= |planten= [[Leer jezelf ecologisch tuinieren/Appel|Appel]], [[Leer jezelf ecologisch tuinieren/Ficus|ficus]], [[Leer jezelf ecologisch tuinieren/Kastanje|kastanje]], [[Leer jezelf ecologisch tuinieren/Kweepeer|kweepeer]], [[Leer jezelf ecologisch tuinieren/Meelbes|meelbes]], [[Leer jezelf ecologisch tuinieren/Peer|peer]] en [[Leer jezelf ecologisch tuinieren/Prunus|prunus]]. |vijand= [[#Vleermuis|Vleermuizen]], [[#Vogel|vogels]] en [[#Sluipwesp|sluipwespen]]. |preventief= Afgevallen fruit direct weghalen en het schors onderhouden. Maak kragen van karton om de stam op 20 cm boven de grond als val waar de rupsen in de winter onder kruipen zodat je ze kunt weghalen. [[Leer jezelf ecologisch tuinieren/Alsem|alsem-]] of [[Leer jezelf ecologisch tuinieren/Boerenwormkruid|boerenwormkruidthee]] spuiten. Spuiten met groene zeep oplossing. |bestrijding= |lokplant= |info= Fruitmot |info2= Fruitmot }} == Fruitvlieg == Plant [[Leer jezelf ecologisch tuinieren/Citroenkruid|citroenkruid]] rond de stam. {{Tuinbestrijding |plaatje= |tekst= plaatje |schade= |nut= |planten= gevoelig |vijand= |preventief= vooraf |bestrijding= tijdens |lokplant= |info= wikilink |info2= omschrijf }} == Fruitspintmijt == Zie [[#Rode spint|Rode spint]] {{Tuinbestrijding |plaatje= |tekst= plaatje |schade= |nut= |planten= gevoelig |vijand= |preventief= vooraf |bestrijding= tijdens |lokplant= |info= wikilink |info2= omschrijf }} == Gans == {{Tuinbestrijding |plaatje= |tekst= plaatje |schade= |nut= |planten= |vijand= |preventief= |bestrijding= |lokplant= |info= wikilink |info2= omschrijf |info wb= Huisdierengids gans }} == Geit == {{Tuinbestrijding |omschrijving= |plaatje= Nederlandse_Landgeit_geiten.jpg |tekst= Nederlandse landgeit. |schade= |nut= |planten= |vijand= |preventief= |bestrijding= |lokplant= |info= Geit |info2= Geit |info wb= Huisdierengids geit }} == Kersenvlieg == Twee keer per jaar spuiten met [[Leer jezelf ecologisch tuinieren/Algemeen#Kruidenoplossing|kruidenoplossing]] en/of [[Leer jezelf ecologisch tuinieren/Algemeen#Maerl|maerl]]. {{Tuinbestrijding |plaatje= |tekst= plaatje |schade= |nut= |planten= gevoelig |vijand= |preventief= vooraf |bestrijding= tijdens |lokplant= |info= wikilink |info2= omschrijf }} == Kikker == {{Tuinbestrijding |plaatje=Bgbo frosch ies.jpg |tekst= Bruine kikker. |schade= |nut= Kikkers eten veel plaaginsecten als vliegen en muggen, krekels, slakken en kakkerlakken en ruimen grote hoeveelheden insecten op. |planten= |vijand= Milieuvervuiling |preventief= |bestrijding= |lokplant= |info wp= Kikkers |info wb= }} == Kip == {{Tuinbestrijding |plaatje= Mother_hen_with_chicks.jpg |tekst= Hen met kuikens. |schade= |nut= |planten= |vijand= |preventief= |bestrijding= |lokplant= |info wp= Kip (vogel) |info wb= Huisdierengids kip }} == Koolvlieg == {{Tuinbestrijding |plaatje= Koolvlieg_bloemkool.jpg |tekst= Maden van de koolvlieg op de bloemkoolhals. |schade= Vreetschade van de maden aan wortels en stengelhals. Het blad wordt slap en sterft af. De koolvlieg overleeft de winter als pop in de grond. De pop is vier tot acht mm lang, glad, ellipsvormig en geel tot kastanjebruin van kleur. Als de bodemtemperatuur in het voorjaar op 5 tot 8 cm diepte een temperatuur van ongeveer 15°C heeft bereikt kruipen de vliegen uit de pop. Meestal is dit omstreeks half april. Drie tot zeven dagen later begint de eiafzetting en kan drie tot vijf weken (tot eind mei) doorgaan. Een eitje is 1 mm groot en worden per stuk of in groepjes van 2 tot 30 eitjes afgezet. De made ontwikkelt zich in 15 tot 37 dagen, waarna deze zich gaat verpoppen. Bij de tweede en derde vlucht is de periode van eiafzetting langer (eind juni – begin oktober) en worden er minder eitjes afgezet. De tweede vlucht is van eind juni tot begin juli en de derde vanaf augustus. |nut= |planten= [[Leer jezelf ecologisch tuinieren/De moestuin#Kool|Kool]] en [[Leer jezelf ecologisch tuinieren/Rammenas|rammenas]]. |vijand= |preventief= Plant kool buiten de vluchttijd van de koolvlieg (eind april tot begin mei. Zet jonge planten diep in de aarde en plant [[Leer jezelf ecologisch tuinieren/Tomaat|tomaat]] in de buurt. De koolvlieg kan bestreden worden door koolkragen of insectengaas te gebruiken. Koolkragen zijn te maken door ronde stukken uit oude autobinnenbanden te knippen en op de grond rond de stengel vast te maken. Leg stukjes rabarbersteel bij de kwetsbare planten.<br> Ook kan je de stengel insmeren met [[Leer_jezelf_ecologisch_tuinieren/Algemeen#Kruidenoplossing|kruidengier]], bestrooien met [[Leer_jezelf_ecologisch_tuinieren/Algemeen#Gesteentenmeel|gesteentenmeel]] of as. Verbrand de aangetaste planten. |bestrijding= Spuit met een zeep-spiritus oplossing en strooi Maërl. |lokplant= |info= Koolvlieg |info2= Koolvlieg }} == Koolwitje == {{Tuinbestrijding |plaatje= Lepidoptera_2005_spring_002.jpg |schade= Blad tot op de nerf opgevreten. |nut= |planten= [[Leer jezelf ecologisch tuinieren/De moestuin#Kool|Kool]] en [[Leer jezelf ecologisch tuinieren/Mierikswortel|mierikswortel]]. |vijand= [[#Sluipwesp|Sluipwespen]], [[#Lieveheersbeestje|lieveheersbeestjes]] en [[#Hooiwagen|hooiwagens]]. |preventief= Combinatieteelt van kool met [[Leer jezelf ecologisch tuinieren/Bijvoet|bijvoet]], [[Leer jezelf ecologisch tuinieren/Brandnetel|brandnetel]], [[Leer jezelf ecologisch tuinieren/Dille|dille]], [[Leer jezelf ecologisch tuinieren/Citroenkruid|citroenkruid]], [[Leer jezelf ecologisch tuinieren/Pepermunt|pepermunt]], [[Leer jezelf ecologisch tuinieren/Rozemarijn|rozemarijn]], [[Leer jezelf ecologisch tuinieren/Salie|salie]], [[Leer jezelf ecologisch tuinieren/Selderie|selderie]], [[Leer jezelf ecologisch tuinieren/Spinazie|spinazie]], [[Leer jezelf ecologisch tuinieren/Tomaat|tomaat]], [[Leer jezelf ecologisch tuinieren/Tijm|tijm]]. Bodem bedekken met [[Leer jezelf ecologisch tuinieren/Liguster|ligustertakken]]. |bestrijding= [[Leer jezelf ecologisch tuinieren/Alsem|Alsemthee]] en [[Leer jezelf ecologisch tuinieren/Tomaat|tomatenbladaftreksel]] spuiten. Rupsen vangen. Eventueel zeep-spiritusoplossing spuiten. |lokplant= |info= Koolwitje |info2= Koolwitje }} == Lieveheersbeestje == {{Tuinbestrijding |plaatje= Ladybird.jpg |schade= |nut= Bestrijding van luis. Alle lieveheersbeestjes zijn in België beschermd bij Koninklijk Besluit van 22-9-1980. Dit betekent dat het verboden is om ze te doden, te bejagen, te vangen of in gevangenschap te houden, ongeacht het ontwikkelingsstadium; hun woon- of schuilplaats te beschadigen of met opzet te verstoren of ze levend of dood, onder welke vorm ook, te vervoeren, te verhandelen of kosteloos of tegen betaling af te staan. |planten= |vijand= |preventief= |bestrijding= |lokplant= |info= Lieveheersbeestje |info2= Lieveheersbeestje }} == Loopkever == {{Tuinbestrijding |plaatje= |tekst= plaatje |schade= |nut= |planten= gevoelig |vijand= |preventief= vooraf |bestrijding= tijdens |lokplant= |info= wikilink |info2= omschrijf }} == Meikever == {{Tuinbestrijding |plaatje= Maybug.jpg |tekst= Meikever. |schade= Eten van jong boomblad. Zie verder [[#Engerling|engerling]]. |nut= |planten= |vijand= |preventief= |bestrijding= |lokplant= |info= Meikever |info2= Meikever }} 6o3n1tjlqbw4qmcyerldo8bzncyz6b4 0 37742 428262 422843 2026-05-21T04:56:48Z CommonsDelinker 1053 Replacing President_Ronald_Reagan_meeting_with_Soviet_General_Secretary_Mikhail_Gorbachev_at_Maison_de_Saussure_during_the_Geneva_Summit.jpg with [[File:President_Ronald_Reagan_Meeting_with_Soviet_General_Secretary_Gorbachev_at_Maison_De_Saussure_During_T 428262 wikitext text/x-wiki {{TOC rechts}} === Verzorgingsstaat === {| style="border: 1px solid darkgrey;" |+ De Nederlandse verzorgingsstaat na de Tweede Wereldoorlog | style="width: 13%;" | 1945 | style="width: 5%;" | 1958 | style="width: 3%;" | <!--1963--> | style="width: 10%;" | <!--1966--> | style="width: 6%;" | 1976 | style="width: 7%;" | <!--1982--> | style="width: 1%;" | <!--1989--> | style="width: 4%;" | <!--1990--> | style="width: 8%;" | <!--1994--> | style="width: 4%;" | <!--2002--> | style="width: 3%;" | <!--2006--> | style="width: 10%;" | <!--2008--> |- | colspan="1" style="background: CadetBlue; color: white; font-weight: bold;" | Opbouw verzorgingsstaat | colspan="3" style="background: CadetBlue; color: white; font-weight: bold;" | Uitbouw verzorgingsstaat | colspan="8" style="background: CadetBlue; color: white; font-weight: bold;" | Herstructurering verzorgingsstaat |} ==== Opbouw (1945-1958) ==== In de jaren na de oorlog was de politieke macht in handen van de katholieke KVP en de socialistische PvdA (een 'rooms-rode’ coalitie). Als enige in West Europa vonden in Nederland tijdens de wederopbouw nauwelijks loonstijgingen plaats. Hierdoor kreeg Nederland een goede concurrentiepositie ten opzichte van andere landen. Onbemiddelde ouderen ontvingen sinds 1947 een vaste staatsuitkering. Met deze <i>Noodwet Ouderdomsvoorziening</i> legt Drees als minister van Sociale Zaken de grondslag van sociale wetgevingen. In 1957, als Drees bijna 10 jaar minister president is, wordt de Algemene Ouderdomswet (AOW) ingevoerd. ==== Uitbouw (1958-1976) ==== Na de regeerperiode van Drees kwamen in 1963 de Algemene Kinderbijslagwet (AKW) en in 1965 de Algemene Bijstandswet (Abw). Hiermee kregen gezinnen en mensen met financiële problemen recht op steun van de staat. Ook de kosten van gezondheidszorg en onderwijs werden door de staat betaald. Door de groeiende welvaart kon de overheid meer geld uitgeven aan bijvoorbeeld uitkeringen, infrastructuur en onderwijs. Er was voldoende werkgelegenheid en doordat burgers het financieel goed hadden, steeg de koopkracht. Vanwege de forse economische groei, kon de overheid de betastingen verzwaren en had ze voldoende inkomsten om alles te betalen. ==== Herstructurering (1976-heden) ==== Nederland kon goedkoop produceren omdat de lonen relatief laag waren. Buitenlandse kopers stonden in de rij voor Nederlandse producten. In 1964 lukt het de overheid niet langer om de lonen laag te houden. Werkgevers hadden dringend personeel nodig dus de lonen stegen. Bedrijven namen gastarbeiders aan om alle beschikbare banen te vullen. Na de eerste oliecrisis (1973-1974) steeg de werkloosheid. Mensen die werkloos raakten, kwamen in de WW en veel kwamen onterecht in de WAO. Door de tweede oliecrisis (1979-1981), kregen bedrijven het nog zwaarder omdat de energiekosten stegen. Aan de opbrengsten uit belasting en aardgas had de overheid niet langer voldoende om alles te kunnen betalen. De staatsschuld nam toe. Onder leiding van premier Ruud Lubbers werd tussen 1982 en 1994 flink bezuinigd. De uitkeringen en zelfs de WAO gingen omlaag. Overheidsuitgaven liepen terug en het aantal banen groeide. Toen in 2000 de internetzeepbel knapte, zorgde dit voor een wereldwijde recessie. Ook nu werd er bezuinigd op de sociale uitkeringen. De economische crisis die in 2008 uitbreekt, zorgde opnieuw tot problemen. Er werd flink bezuinigd, op verschillende overheidsinstanties, de sociale zekerheid en zorg. <br> === Internationalisering === [[ File:President Ronald Reagan Meeting with Soviet General Secretary Gorbachev at Maison De Saussure During The Geneva Summit - DPLA - 0a9298dbcc5a5de3ab7cd722c22af83f.jpg | thumb | Topoverleg tussen Reagan en Gorbatsjov in Genève (20 november 1985). ]] {| style="border: 1px solid darkgrey;" |+ Internationalisering van de kapitaalmarkt | style="width: 13%;" | 1945 | style="width: 5%;" | <!--1958--> | style="width: 3%;" | <!--1963--> | style="width: 10%;" | <!--1966--> | style="width: 6%;" | <!--1976--> | style="width: 7%;" | <!--1982--> | style="width: 1%;" | 1989 | style="width: 4%;" | <!--1990--> | style="width: 8%;" | <!--1994--> | style="width: 4%;" | <!--2002--> | style="width: 3%;" | <!--2006--> | style="width: 10%;" | 2008 |- | colspan="6" style="background: CadetBlue; color: white; font-weight: bold;" | Koude Oorlog | colspan="5" style="background: CadetBlue; color: white; font-weight: bold;" | Neoliberale globalisering | colspan="1" style="background: CadetBlue; color: white; font-weight: bold;" | Crises |} ==== Koude oorlog (1945-1989) ==== De koude oorlog is een periode van gewapende vrede. In deze jaren stonden de Verenigde Staten en de Sovjet-Unie (USSR) lijnrecht tegenover elkaar. De westerse landen waren kapitalistisch en een groot aantal landen in Oost-Europa en Azië communistisch. Deze landengroepen werkten samen om hun landen zo goed mogelijk te verdedigen. De kapitalistische westerse landen werden de eerstewereldlanden genoemd. Met landen van de tweede wereld werden de landen van het machtsblok daar tegenover bedoeld. Neutrale landen kregen de titel derdewereldlanden. Tegenwoordig gebruiken we deze benamingen niet meer. Ontwikkelingslanden noemen we soms nog wel eens derdewereldlanden. [[Bestand:Cold_War_alliances_mid-1975.svg | Koude Oorlog allianties ]] {{Legenda|red|Communistisch blok}} {{Legenda|blue|Kapitalistisch blok}} {{Legenda|lime|Neutrale landen}} ==== Neoliberale globalisering (1989-2008) ==== [[ File:World_Bank_building_at_Washington.jpg | thumb | Gebouw van de Wereldbank in Washington. ]] Grote internationale financiële instellingen zoals het IMF en de Wereldbank wilden de economie verbeteren. Zij maakten afspraken over handel die moesten zorgen voor meer welvaart. Bedrijven moesten bijvoorbeeld gemakkelijker handel kunnen drijven met andere landen. Volgens het neoliberalisme zorgt de vrije markt voor economische groei en welvaart. Minder regels maken het voor bedrijven gemakkelijker om te handelen en winst te maken. En daar heeft iedereen in het land profijt van. Tegenstanders van deze gedachte, wijzen erop dat de wereldwijde economische groei al jaren is afgenomen. Daarnaast stellen zij dat een vrije markt voor meer ongelijkheid zorgt. ==== Crises (2008-heden) ==== Door de globalisering van de markt raakten nationale economieën sterk met elkaar verweven. Een economische crisis op de woningmarkt in de Verenigde Staten leidde tot een wereldwijde economische crisis. Banken durfden elkaar geen geld meer te lenen en verschillende banken zijn genationaliseerd, failliet gegaan of overgenomen. De verschillende overheden hebben toen ingegrepen. Anders waren de geldstromen (tussen de banken onderling en naar burgers en bedrijven) stilgevallen. <br> === Economie === {| style="border: 1px solid darkgrey;" |+ Economische ontwikkelingen | style="width: 13%;" | 1945 | style="width: 5%;" | <!--1958--> | style="width: 3%;" | 1963 | style="width: 10%;" | <!--1966--> | style="width: 6%;" | <!--1976--> | style="width: 7%;" | 1982 | style="width: 1%;" | <!--1989--> | style="width: 4%;" | 1990 | style="width: 8%;" | <!--1994--> | style="width: 4%;" | <!--2002--> | style="width: 3%;" | <!--2006--> | style="width: 10%;" | 2008 |- | colspan="2" style="background: CadetBlue; color: white; font-weight: bold;" | Geleide loonpolitiek | colspan="3" style="background: CadetBlue; color: white; font-weight: bold;" | De Hollandse ziekte: aardgas | colspan="2" style="background: CadetBlue; color: white; font-weight: bold;" | Akkoord van Wassenaar | colspan="4" style="background: CadetBlue; color: white; font-weight: bold;" | Globalisering en Europa | colspan="1" style="background: CadetBlue; color: white; font-weight: bold;" | Crises |} ==== Geleide loonpolitiek (1945-1963) ==== Tijdens de wederopbouw bemoeide de staat zich intensief met de binnenlandse economie. De rijksoverheid matigde de lonen en hield de productiekosten laag om de Nederlandse concurrentiepositie te versterken. Alleen als de productiviteit steeg, stond de overheid toe dat ook de lonen stegen. Alle arbeidskrachten stonden in dienst van de wederopbouw. ==== De Hollandse ziekte: aardgas (1963-1982) ==== Begin jaren zestig werden aardgasreserves ontdekt. Een deel hiervan werd verkocht aan het buitenland. Daardoor steeg de waarde van de gulden. Door deze waardestijging werd de concurrentiepositie van Nederland minder sterk. Hierdoor daalt de economische productie en stijgt de werkloosheid. Ook bekend als de Hollandse ziekte. Omdat in deze periode de inflatie hoog was, de economische groei vertraagde en de werkloosheid hoog bleef, wordt wel gesproken van stagflatie. ==== Akkoord van Wassenaar (1982-1990) ==== [[ File:Bosnian_war_header.no.png | thumb | De Bosnische Oorlog. Links: het brandende Bosnische parlement in Sarajevo, na inslagen van artillerievuur in mei 1992. Rechtsboven: Generaal Ratko Mladić met Bosnisch-Servische soldaten. Rechtsonder: een VN-militair in Sarajevo. ]] De Nederlandse economie was na de oliecrises van 1973 en 1979 in grote problemen gekomen. De werkloosheid werd steeds groter en de overheid dreigde met maatregelen. Op 24 november 1982 bereikten kabinet en FNV bereikten een akkoord. De lonen werden gematigd in ruil voor arbeidstijdverkorting. Na dit akkoord zou de het kabinet zich verder niet bemoeien met de loononderhandelingen. Onder andere pensioenfondsen konden nu investeren in buitenlandse beleggingen en aandelen, waardoor de welvaart toenam. ==== Globalisering en Europa (1990-2008) ==== In de jaren negentig lieten de meeste Oost-Europese landen het communisme los. De overstap naar een markteconomie was niet eenvoudig. Joegoslavië verviel in oorlog en andere landen stortten economisch in elkaar. Dit zorgde ook voor allerlei sociale problemen. De Midden-Europese landen (Polen, Hongarije, de Tsjechische Republiek en Slowakije sloten zich in 2004 aan bij de Europese Unie. ==== Crises (2008-heden) ==== De Verenigde Staten en Europa besteden gaven veel geld uit om de financiële sector te redden. Dit geld ging naar banken en andere financiële instellingen. Ook in de Europese Unie wordt van alles gedaan om de kredietcrisis het hoofd te bieden. Banken krijgen extra geld en het spaargeld van burgers wordt door de overheden gegarandeerd. In Nederland stond de staat garant voor banken en het spaargeld van klanten. Maar ook het bedrijfsleven, de bouw en de woningmarkt werden ondersteund. Het kabinet-Balkenende IV heeft in 2009 en 2010 in totaal bijna € 6 miljard uitgegeven om de kredietcrisis aan te pakken. <br> === Sleutelgebeurtenissen === {| style="border: 1px solid darkgrey;" |+ Sleutelgebeurtenissen | style="width: 13%;" | 1945 | style="width: 5%;" | <!--1958--> | style="width: 3%;" | <!--1963--> | style="width: 10%;" | 1966 | style="width: 6%;" | <!--1976--> | style="width: 7%;" | <!--1982--> | style="width: 1%;" | 1989 | style="width: 4%;" | <!--1990--> | style="width: 8%;" | 1994 | style="width: 4%;" | 2002 | style="width: 3%;" | 2006 | style="width: 10%;" | <!--2008--> |- | colspan="3" style="background: CadetBlue; color: white; font-weight: bold;" | Wederopbouw | colspan="3" style="background: CadetBlue; color: white; font-weight: bold;" | Ontzuiling | colspan="2" style="background: CadetBlue; color: white; font-weight: bold;" | Val Berlijnse Muur | colspan="1" style="background: CadetBlue; color: white; font-weight: bold;" | Paars | colspan="1" style="background: CadetBlue; color: white; font-weight: bold;" | Leefbaren | colspan="2" style="background: CadetBlue; color: white; font-weight: bold;" | Diploma democratie |} ==== Wederopbouw (1945-1966) ==== [[ File:Lieftinck,_Mr._Dr._P._-_SFA001006500.jpg | thumb | Minister Lieftinck met het koffertje op Prinsjesdag, 19 september 1950. ]] In de jaren na de oorlog werd met Amerikaanse financiële steun (Marshallplan) hard gewerkt om het land weer op te bouwen. Door de hoge inflatie tijdens de oorlog was de Nederlandse samenleving ontwricht geraakt. De regering hield de lonen laag en de sociale uitkeringen stellen nog weinig voor. Onder leiding van Pieter Lieftinck (Minister van financiën van 1945-1952) werd de Gulden gedevalueerd en werden nieuwe belastingen ingevoerd als actie tegen zwart geld. Tijdens de jaren vijftig en zestig groeit de economie als kool. Dit worden de gouden jaren genoemd. Door de toename in welvaar heeft de overheid voldoende financiële middelen om de verzorgingsstaat op poten te zetten. Piet de Rooy typeert deze periode als 'jaren van tucht en ascese'. Nederland bleef ook na de oorlog verzuild. Pogingen om de katholieke, protestantse, sociaaldemocratische of liberale achtergrond te verenigen. Maar de verzuiling zorgde voor een zekere mate van stabiliteit van de politieke cultuur. ==== Ontzuiling (1966-1989)==== [[ File:Veronica_Norderney_1973.JPG | thumb | Radio Veronica begon in 1960 met uitzendingen vanaf zee. Het verzuilde publieke bestel kwam zo onder vuur te liggen. ]] Tot 1958 werd in de politiek de dienst uitgemaakt door de katholieke en sociaaldemocratische zuilen. De verzuiling was overheersend in de manier waarop politici met elkaar omgingen (politieke cultuur). Maar in de jaren zestig nam door ontkerkelijking, toegenomen welvaart en individualisering de invloed van de zuilen af. Door de toegenomen welvaart kregen mensen ook meer vrije tijd. Zij werden financieel onafhankelijker en de banden tussen de verschillende organisaties werden losser of verdwenen (Wilterdink & van Heerikhuizen, 2009). De verschillen tussen de zuilen werden minder scherp. Jongeren zetten zich af tegen het gevestigde bestuur. Politieke partijen verloren in snel tempo leden. Gezag was niet meer vanzelfsprekend en de politiek was minder goed in staat om het land te besturen. Tegelijkertijd kregen de werknemers en werkgeversorganisaties meer invloed. Ondanks deze culturele omslag bleef de politieke structuur onveranderd. De politiek en de sociale partners gingen samenwerken: een beleid van schikken en plooien (het poldermodel). ==== Val Berlijnse Muur (1989-1994) ==== [[ File:Berlin_mauerrest_niederkirchner_str.jpg | thumb | Restant van de Muur aan de Niederkirchnerstraße. ]] In Duitsland kon men het na de Tweede Wereldoorlog niet eens worden over de invoering van een Duitse munteenheid. Dit leidde tot een opsplitsing van het land. De DDR en Oost-Berlijn waren voor westerlingen nauwelijks toegankelijk. Oost-Duitsers konden relatief gemakkelijk via West-Berlijn naar de westerse wereld komen. Miljoenen Oost-Duitsers ontvluchtten op die manier het regime van de DDR. Met de bouw van de muur rondom heel West-Berlijn in 1961 wilde men de leegloop tegengaan. Het was alleen nog mogelijk om via één van de twaalf grensovergangen naar West-Berlijn te gaan. De Muur viel op 19 november 1989. Reeds vanaf 1986 waren er politieke en economische hervormingen gaande in de Sovjet-Unie. Onder invloed van Michail Gorbatsjov kwamen er grote veranderingen op gang binnen het communistische bolwerk. Deze veranderingen moesten leiden naar een normale markteconomie. De scheiding tussen het West-Europese kapitalisme en communisme in Oost-Europa kwam ten einde. Dit had grote gevolgen voor de politiek, de economie / handel en het sociaal culturele leven in heel Europa. ==== Paars (1994-2002) ==== [[ File:Kabinet-Kok_II.jpg | thumb | Groepsfoto van koningin Beatrix met de ministers van het kabinet-Kok II na de beëdiging door de koningin. ]] De kabinetten Kok I en Kok II gevormd door PvdA, VVD en D66 noemen we paarse kabinetten. Dit werd zo genoemd vanwege het feit dat paars de politieke mengkleur is van het blauwe liberalisme en de rode sociaaldemocratie. Deze kabinetten waren de eerste in een lange tijd waarin geen confessionele partij betrokken was. De verschillen tussen de politieke partijen werden in de jaren zeventig en tachtig steeds meer benoemd in de hoop kiezers een duidelijkere keuze konden maken. De veranderde politieke verhoudingen maakten in de jaren negentig een samenwerking mogelijk tussen de vroegere tegenstanders PvdA en VVD. Omdat de christendemocraten voor het eerst niet mee regeerden, kwam er verandering in de politieke structuur. De marktwerking nam toe. ==== Leefbaren (2002-2006) ==== [[ File:Pim_Fortuyn_-_May_4.jpg | thumb | Pim Fortuyn op 4 mei 2002, twee dagen voordat hij werd vermoord. ]] Er was onvrede bij een grote groep van de samenleving. Veel burgers voelden zich niet langer vertegenwoordigd door de politiek. Politieke partijen als Leefbaar Nederland en Lijst Pim Fortuyn kregen steeds meer steun en bij de Tweede Kamerverkiezingen in 2002 behaalde de LPF 26 zetels. Vlak daarvoor echter, werd politiek leider Pim Fortuyn vermoord. In het kabinet met CDA, VVD en LPF (Balkenende I) was veel onrust waardoor deze samenwerking mislukte. In 2003 waren opnieuw verkiezingen en nu zat LPF met 8 zetels in de oppositie. Kabinet Balkenende II voerde bezuinigingen door op onder andere de sociale zekerheid. Ook werd in 2006 een nieuw zorgstelsel ingevoerd. De politieke structuur bleef in deze jaren onveranderd. De politieke cultuur schoof op naar rechts. ==== Diplomademocratie (2006-heden) ==== Nederland wordt bestuurd door burgers met een hoge opleiding. Dit noemen we ook wel een diplomademocratie. In de politiek, maar ook in de samenleving als geheel, wordt de kloof tussen hoger en lager opgeleiden steeds groter. Hooggeschoolden hebben andere politieke voorkeuren en belangen dan laaggeschoolden. Ze zullen om die reden ook andere politieke keuzes maken. Populistische partijen krijgen meer gehoor. Ze doen mee aan de politiek en hun achterban krijgt ook meer te zeggen. Ook gaat er meer aandacht naar lokale partijen en er komen andere onderwerpen op de politieke agenda. De programmapunten van de populistische partijen worden deels door de bestaande politieke partijen overgenomen. De politieke structuur is onveranderd gebleven. <!-- 1945 / 1958 / 1963 / 1966 / 1975 / 1982 / 1989 / 1990 / 1994 / 2002 / 2006 / 2008 --> {| style="border: 1px solid darkgrey;" |+ Totaaloverzicht | style="width: 13%;" | 1945 | style="width: 5%;" | 1958 | style="width: 3%;" | 1963 | style="width: 10%;" | 1966 | style="width: 6%;" | 1976 | style="width: 7%;" | 1982 | style="width: 1%;" | 1989 | style="width: 4%;" | 1990 | style="width: 8%;" | 1994 | style="width: 4%;" | 2002 | style="width: 3%;" | 2006 | style="width: 10%;" | 2008 |- | colspan="1" style="background: CadetBlue; color: white; font-weight: bold;" | Opbouw verzorgingsstaat | colspan="3" style="background: CadetBlue; color: white; font-weight: bold;" | Uitbouw verzorgingsstaat | colspan="8" style="background: CadetBlue; color: white; font-weight: bold;" | Herstructurering verzorgingsstaat |- | colspan="6" style="background: CadetBlue; color: white; font-weight: bold;" | Koude Oorlog | colspan="5" style="background: CadetBlue; color: white; font-weight: bold;" | Neoliberale globalisering | colspan="1" rowspan="2" style="background: CadetBlue; color: white; font-weight: bold;" | Crises |- | colspan="2" style="background: CadetBlue; color: white; font-weight: bold;" | Geleide loonpolitiek | colspan="3" style="background: CadetBlue; color: white; font-weight: bold;" | De Hollandse ziekte: aardgas | colspan="2" style="background: CadetBlue; color: white; font-weight: bold;" | Akkoord van Wassenaar | colspan="4" style="background: CadetBlue; color: white; font-weight: bold;" | Globalisering en Europa |- | colspan="3" style="background: CadetBlue; color: white; font-weight: bold;" | Wederopbouw | colspan="3" style="background: CadetBlue; color: white; font-weight: bold;" | Ontzuiling | colspan="2" style="background: CadetBlue; color: white; font-weight: bold;" | Val Berlijnse Muur | colspan="1" style="background: CadetBlue; color: white; font-weight: bold;" | Paars | colspan="1" style="background: CadetBlue; color: white; font-weight: bold;" | Leefbaren | colspan="2" style="background: CadetBlue; color: white; font-weight: bold;" | Diploma democratie |} <br> === Bijlage: Europese ontwikkelingen === De Europese samenwerking begon met de oprichting van de Europese Gemeenschap voor Kolen en Staal in 1951. West-Duitsland, Frankrijk, Italië, Nederland, België en Luxemburg maakten afspraken over de productie van kolen en staal. Dit waren de belangrijkste grondstoffen voor het maken van wapens. Door deze afspraken zou een volgende oorlog voorkomen moeten worden. Na de ondertekening van het Verdrag van Rome (1957) werd deze economische samenwerking verder uitgebreid. En in 1973 sloten Groot-Brittannië, Ierland en Denemarken zich aan. Vanaf dat moment werd er van een Europese Unie gesproken. De Europese samenwerking moest zorgen voor vrede en economische ontwikkeling. Op 4 november 1982 werd Ruud Lubbers minister president in Nederland. Bij zijn aantreden verkeerde Nederland in een crisis. Door het beleid van de jaren tijdens de twee oliecrises was Nederland in financiële problemen gekomen. Dit was ook het geval in andere grote economieën als Groot-Brittannië en de Verenigde staten. De internationale kapitaalmarkt werd in de jaren tachtig verder versoepeld. In Nederland werd onder leiding van Lubbers flink bezuinigd. De overheidsuitgaven moesten omlaag. Er werd gekort op uitkeringen en salarissen in het onderwijs en ambtenarensalarissen. Ook ging er minder geld naar volksgezondheid en welzijn. De werkloosheid nam hierdoor geleidelijk af. {{Sub}} {{Links}} eglq04tk5h0s2tw5nf3xs6dwttrviun 0 38567 428263 427636 2026-05-21T05:56:12Z CommonsDelinker 1053 Replacing President_Ronald_Reagan_and_Nancy_Reagan_in_The_East_Room_Congratulating_Milton_Friedman_Receiving_The_Presidential_Medal_of_Freedom.jpg with [[File:President_Ronald_Reagan_and_Nancy_Reagan_in_The_East_Room_Congratulating_Milton_Friedman_Receivi 428263 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable" style="width:18em;" border=1 align="right" |- | <span style="font-size: small;">'''Benodigde voorkennis:'''</span> * <span style="font-size: small;">Het hoofdstuk [[Economie/Economische_orde|Economische orde]]</span> * <span style="font-size: small;">Het hoofdstuk [[Economie/Micro-economie|Micro-economie]]</span> * <span style="font-size: small;">Het hoofdstuk [[Economie/Macro-economie|Macro-economie]]</span> * <span style="font-size: small;">Het hoofdstuk [[Economie/Monetaire_economie|Monetaire economie]]</span> * <span style="font-size: small;">Algemene geschiedenis - in grote lijnen.</span> |} {{Index Economie}} [[Bestand:Si las paredes hablaran… de Economía (Idígoras, 2022) 01.jpg|thumb|350px|Muurschildering met beroemde economen (Malaga, 2022) Zie [[c:Category:Si las paredes hablaran… de Economía (Idígoras, 2022)|Commons-categorie]] voor details]] <div style="text-align:center;">"''Economics is the only field in which two people can share a Nobel Prize for saying opposing things.''" Specifically, Myrdahl and Hayek shared one.&nbsp;<ref>https://www.uh.edu/~trdegreg/econjoke.htm. Economie is de enige discipline waarin twee mensen de Nobelprijs kunnen krijgen voor het zeggen van het tegenovergestelde. Myrdahl en Von Hayek hebben er namelijk één gedeeld, in 1974.</ref><br><br> </div> Dit hoofdstuk gaat over de ontstaansgeschiedenis van de economische wetenschap. Die beperkt zich voornamelijk tot die van de macro-, monetaire en micro-economie. En aangezien de economische theorie tamelijk Westers georiënteerd is, beperken we ons ook tot die van Westerse samenlevingen.<br> Net als in de andere hoofdstukken gaat het om de grote lijn, om de belangrijkste bijdragen van de belangrijkste economen en economische stromingen. Zoals we zullen zien, zijn er enkele grote economen geweest en vele anderen die een klein stukje aan de theorie hebben bijgedragen. Anderen konden daarop weer voortborduren en verfijnen. Er komen dus veel namen voorbij met korte beschrijvingen. En nòg worden lang niet alle economen behandeld die een bijdrage aan de economische wetenschap hebben geleverd. ==Van de oude Grieken tot en met het Mercantilisme== Het woord 'economie' is ontleend aan het Grieks, οικονομία, oikonomía. Dit woord is samengesteld uit: * Oikos (οικοσ) = huis(houding), in de betekenis van een grote eenheid, waarin zowel geproduceerd als geconsumeerd wordt, alles wat men bezit en waar men profijt van trekt (productiemiddelen), zoals op een landgoed. * Nomos (νόμους) = wetten, iets dat waar is, regel, gewoonte. Dus niet in de juridische betekenis. Economie betekende bij de Grieken (± 500 - 146 v. Chr.) dus: de wetten/regels van het huishouden, huishoudkunde. Een econoom was een bedrijfsbeheerder, die zijn bedrijf goed en efficiënt beheerde, alle rekeningen betaalde en het bedrijfsvermogen evenwichtig uitbreidde;&nbsp;<ref>Ontleend aan Klever, p. 18-19</ref> hij was geen wetenschapper.<br> Economie is niet door de Grieken uitgevonden; ook het faraoïstische Egypte (±3000 - 332 v. Chr.) en de Chinese dynastieën (± 2200 v. Chr. - 1912 na Chr.) kenden al geleerden die over het besturen van staat en huishouden ideeën hadden. In het oude Griekenland werd economie echter als eerste als zodanig benoemd. De wortels van onze economische wetenschap zijn daar terug te vinden. Daarom starten wij ons overzicht bij de oude Griekse leermeesters. ===Economische theorie bij de Grieken=== Economie was bij de Grieken geen afzonderlijke discipline, maar maakte onderdeel uit van de algemene levensfilosofie en staatsleer, was ingebed in het volledige leven. Het heeft tot 1776 (publicatie van ''The Wealth of Nations'' van Adam Smith) geduurd voordat economie een zelfstandige wetenschap werd.<br> In de Griekse samenleving functioneerde het marktmechanisme al volop. Er was een ingewikkelde keten van nijverheidstakken, wereldwijde handel en concurrentie, conjunctuurschommelingen en crises. Geld werd gebruikt als ruilmiddel, voor leningen (met rente) en als oppotmiddel.&nbsp;<ref>Ontleend aan Klever, p. 71</ref> Grieken propageerden evenwicht, maat houden, zich richten op het mogelijke en zich tevreden stellen met wat beschikbaar is, zijn ogen niet richten op dingen die niet nodig zijn. Orde, harmonie en proportie waren belangrijk.<br> Wat al bekend was:<br> * De waarde van goederen en diensten is afhankelijk van hun begeerlijkheid, en dus niet van wat het gekost heeft om het te maken. Aan wat zeldzaam is, beleven we het meeste genoegen en heeft dus de meeste waarde.&nbsp;<ref>Klever, p. 70</ref> ({{Wp|Democritus|Democritus}}, ± 460-± 356 v. Chr.) * ­Oude munten van uitstekend gehalte worden overal aanvaard, zowel in Griekenland als in den vreemde en nochtans worden ze aan de circulatie onttrokken, terwijl we ons in het verkeer bedienen van de slechte, onlangs gesmolten en gesnoeide koperstukken. ({{Wp|Aristophanes_(blijspeldichter)|Aristophanes}}, 450-385 v. Chr.)&nbsp;<ref>Zimmerman (1987), p. 24</ref> Oftewel: Bad money drives out good money, een regel die {{Wp|Thomas_Gresham|Thomas Gresham}}, (1519-1579) nieuw leven inblies. * ­De wetten van vraag en aanbod: als er teveel kopersmeden komen, dan daalt de prijs van koperproducten en gaan er smeden bankroet.&nbsp;<ref>Klever, p. 25</ref> ({{Wp|Xenophon|Xenophon}}, 430-355 v. Chr.) * ­De wet van de afnemende meeropbrengsten: als er geen oneindige vraag bestaat, dan nemen de winsten af.&nbsp;<ref>Klever, p. 24-25</ref> (Xenophon, 430-355 v. Chr.) Wat al werd aanbevolen: * Vrije handelspolitiek: laat de staat zorgen voor infrastructuur en belemmeringen wegnemen voor de detailhandel. Hierdoor zou de staat hogere accijnzen en andere inkomsten krijgen.&nbsp;<ref>Ontleend aan Klever, p. 23 en 24</ref> (Xenophon). '''Vertegenwoordigers''' * <u>{{Wp|Plato|Plato}}</u>'s (427-347 v. Chr.) economische beschouwingen maken deel uit van zijn staatsleer in de ''Politeia'' ({{Wp|Staat_(Plato)|De Staat}}; ±374 v. Chr.) en de ''Nomoi'' ({{Wp|Wetten_(Plato)|De Wetten}}; ± 348 v. Chr.). Zijn denkbeelden waren een reactie op de toenmalige staat van luxe, overvloed, ongehinderd winstbejag en oorlogsvoering. Hij ging met zijn theorie een stap verder dan zijn voorgangers, die zich concentreerden op wat we nu bedrijfskunde en micro-economie zouden noemen&nbsp;<ref>Ontleend aan Klever, p. 26-67</ref>: [[Bestand:Sanzio_01_Plato_Aristotle.jpg|alt=|miniatuur|294x294px|Plato en Aristoteles (detail uit het fresco ''De School van Athene'' (1509-1511) van Rafaël (1483-1520) in de Stanza della Seg­natu­ra in het Vaticaan)]] # Schaalvergroting: bij Plato ging het om staatshuishoudkunde, om macro-economie. # Plato introduceerde economie als normatieve wetenschap, niet meer alleen beschrijvend, maar met wetten die een staat zou moeten uitvaardigen om ieder een minimum-bestaan te garanderen. :Plato's ideale staat was gebaseerd op een agrarische en ambachtelijke economie, gesloten, d.w.z. zonder handel met het buitenland, en statisch, strak georganiseerd, en met weinig luxe. Zijn aanbevelingen: een gelijk stuk land voor elk gezin, bezit van goud en zilver verbieden, geld dient uitsluitend voor de ruil. Hij wilde schommelingen en cyclische fluctuaties van de economie zoveel mogelijk beperken. Wel zag hij in dat alleen persoonlijk belang mensen aan het werk kan krijgen en dat arbeidsverdeling en specialisatie tot betere producten leiden. * <u>{{Wp|Aristoteles|Aristoteles}}</u> (384-322 v. Chr.) was een leerling van Plato. Hij was praktischer ingesteld, zijn leer was gebaseerd op {{Wp|Empirisch_onderzoek|empirisch onderzoek}}, d.w.z. op eigen waarnemingen. Zijn belangrijkste werken zijn de {{Wp|Ethica_Nicomachea|''Ethica''}} (± 350 v. Chr.) en de {{Wp|Politika_(Aristoteles)|''Politica''}} (± 340 v. Chr.). De basis van een gemeenschap bestond voor hem uit behoeften en de daaruit voortspruitende ruilhandel. Enkelingen hebben voor hun behoeften anderen nodig, niemand kan alles zelf produceren, en daardoor is ruilhandel noodzakelijk. Geld is een goede maateenheid voor het waarderen van producten. Producten kunnen bij hem twee doelen dienen: allereerst voor de behoeftebevrediging van de eigen huishouding. Als er een overschot is, dan ook als ruilgoederen.&nbsp;<ref>Zimmerman (1957), p. 15</ref> Ruil behoort evenwichtig te zijn: men behoort evenveel te ontvangen als te geven. Als maatstaf wordt 'chreia' gebruikt: bruikbaarheid, de mate waarin het voldoet aan de behoefte, vraag, nut. Handel drijven als beroep vond Aristoteles onnatuurlijk en verwierp hij. Ook geld vergaren en rente vragen vond hij verwerpelijk, geld is bedoeld als ruilmiddel, niet om rijkdom op te stapelen. Deze ideeën hebben via de {{Wp|Kerkvader|Kerkvaders}}, zoals {{Wp|Thomas_van_Aquino|Thomas van Aquino}} (1225-1274), doorgewerkt tot aan het eind van de Middeleeuwen. Aristoteles gebruikte de term "oikonomía" voor het eerst. Hij had nog meer opvattingen over economie als wetenschap: **Wij kunnen ons niet permitteren om met slechts enkele factoren van de werkelijkheid rekening te houden. Economie is immers vervlochten met andere handelingswetenschappen, zoals recht en ethiek. **Aristoteles gebruikte de analytische èn de synthetische methode: hij ontleedde de staat, huishoudingen en individueel gedrag in hun enkelvoudige componenten (analyse), om die vervolgens weer samen te voegen tot één geheel (synthese). Zo kon hij het feitelijke economische gebeuren beter bestuderen en voorwaarden en concrete wetmatigheden ontdekken die hij zonder die methoden niet had gevonden. Op deze manier ontdekte hij bijvoorbeeld dat de wet van vraag en aanbod afhankelijk is van mensen die als leden van een gemeenschap functioneren, met zekere gebruiken en gewoontes. **Geen twee situaties zijn eender, er is complexiteit, menselijke keuzes kunnen elke keer weer anders uitvallen. Uitspraken en conclusies over economie kunnen dan ook niet absoluut zijn, maar geven op zijn best een waarschijnlijkheid aan. Hij beval prudentie aan. ===De Romeinen=== Over de Romeinen kunnen we kort zijn: ze hebben grootse werken verricht op het gebied van recht, wegenbouw, organisatie en oorlogsvoering, maar aan de economische theorie hebben ze geen noemenswaardige bijdrage geleverd. ===De Middeleeuwen=== {| border="0" cellspacing="0" align="right" cellpadding="2" |align="center"|[[Bestand:Nuremberg Chronicle f 222v 3.jpg|alt=|miniatuur|Richard de Mediavilla|170px]] |align="center"|[[Bestand:Oresme-Nicole.jpg|alt=|miniatuur|Nicola Oresmius|150px]] |} In de Middeleeuwen waren economische uitspraken normatief van aard, d.w.z. dat werd aangegeven hoe mensen behoorden te handelen. De maatstaf was de christelijke ethiek, de leidraad was de Bijbel aangevuld met de geschriften van de {{Wp|Kerkvader|kerkvaders}}. Het ging bijvoorbeeld om rechtvaardige prijzen, verwerping van hebzucht, al of geen rente rekenen bij het uitlenen van geld en voldoende middelen verwerven om te kunnen leven naar je stand.<br> In de Late Middeleeuwen kwamen er andere ideeën en verschenen de eerste economische geschriften: * De franciscaner filosoof <u>Ricardus de Media(villa)</u> (1249-1307): Ruil kan voordelig zijn voor beide partijen indien er ongelijke ruilverhoudingen zijn. Bijvoorbeeld: land A produceert veel graan, maar weinig wijn. De wijnprijs zal er hoog zijn, de graanprijs laag. In land B is het net andersom. Een koopman koopt graan in A en verkoopt het in B. Hij koopt wijn in B en verkoopt die weer in A. De kopers van respectievelijk graan in B en wijn in A worden niet benadeeld. De koopman maakt toch winst. * De Franse theoloog <u>{{Wp|Nicolaas_van_Oresme|Nicola Oresmius}}</u> (of Oresme; 1325-1382) schreef de eerste geschriften die uitsluitend over economische problemen handelen, over muntgeld: ''De Moneta'' (±1350) en ''Traicté de la première invention des monoies'' (±1360). * De Italiaanse wiskundige <u>{{Wp|Luca_Pacioli |Luca Pacioli}}</u> (1445-1517) was het brein achter het dubbel-boekhouden. Het systeem was in de 15e eeuw in de buurt van Venetië ontstaan. Pacioli heeft er een systeem met vaste regels van gemaakt&nbsp;<ref>Ontleend aan: Brein achter dubbel boekhouden herdacht. - In: ''Intermediair'' van 10 juni 1994, p. 45.</ref> dat hij opnam in zijn ''Summa de arithmetica, geometria, proportioni et proportionalita''.&nbsp;<ref>Zie [https://www-groups.dcs.st-andrews.ac.uk/~history/Biographies/Pacioli.html|Zie https://www-groups.dcs.st-andrews.ac.uk/~history/Biographies/Pacioli.html]</ref> ===1500-1700 (algemeen)=== {| border="0" cellspacing="0" align="right" cellpadding="2" |align="center"|[[Bestand:Thomas_Cajetan_Kupferstich.jpg|alt=|miniatuur|165px|Thomas Cajetan Kupferstich]] |align="center"|[[Bestand:Sir William Petty. Mezzotint by J. Smith, 1696, after J. Clo Wellcome V0004638.jpg|alt=|miniatuur|170px|Sir William Petty]] |} Vanaf de 16e eeuw werd het maatschappelijk leven niet langer beschouwd als een onderdeel van de theologie, maar het werd nu als afzonderlijk kennisgebied onderzocht. Hiervóór was de economie voornamelijk lokaal ingericht: stad met omliggende landbouwgebied (zie het hoofdstuk [[Economie/Geschiedenis_van_het_economisch_leven#Stadshuishouding|Geschiedenis van het economisch leven]]). Met het ontstaan van grotere vorstendommen en staten begon een zoektocht naar de beste manier om de economie voor landen en staten in te richten: vrijheid blijheid of in sterke mate door de staat gestuurd? Dit was ook een tijd van oorlogen, waarvoor vorsten veel geld nodig hadden. Om die te kunnen bekostigen richtte een vorst zich op het verrijken van zijn staat, ten koste van andere staten. Zijn raadgevers en geleerden probeerden inzicht te krijgen in het feitelijk economisch gebeuren via statistisch onderzoek.<br> '''Enkele belangrijke ideeën:''' [[Bestand:Traicté_de_l'oeconomie_politique_(1615)_written_by_Antoyne_de_Montchrétien.jpg|alt=|miniatuur|211x211px|Titelblad ''Traicté de l'oeconomie politique'' (1615) door Antoyne de Montchrétien]] * De Italiaanse theoloog <u>{{Wp|Thomas_Cajetanus|Kardinaal Cajetan}}</u> (1468-1524) veroordeelde als één der eersten het proberen uit te stijgen boven de gegeven sociale status níét. Ieder mag volledig gebruik maken van zijn capaciteiten en mag de daarbij behorende status voeren, zolang dit maar niet geschiedt uit hoogmoed of in een ongebreidelde vorm. * De kerkhervormer <u>{{Wp|Johannes_Calvijn|Johannes Calvijn}}</u> (1509-1567) verwierp de argumenten van de kerk tegen rente. Hij moedigde hard werken, sparen en sober leven aan, waardoor kapitaalvorming optreedt. Hij was belangrijk voor de ontwikkeling van het kapitalisme. * De Franse hugenoot <u>{{Wp|Claude_Saumaise|Claudius Salmasius}}</u> (1588-1653) vond dat rente een volkomen rechtvaardige vergoeding was voor de onthouding van consumptie. Geld is -net als goederen- onvruchtbaar, het werpt geen vruchten af als het niet gebruikt wordt. * De Brit <u>{{Wp|William_Petty_(econoom)|Sir William Petty}}</u> (1623-1687) was een pionier: hij en andere vroege statistici brachten een koppeling aan tussen de wetenschap en de dagelijkse praktijk. * De Engelse filosoof <u>{{Wp|Thomas_Hobbes|Thomas Hobbes}}</u> (1588-1679) zag dat mensen vooral uit eigenbelang worden gedreven. Hij vond dat er daarom een vorst nodig is om orde op zaken te stellen, om ervoor te zorgen dat iedereen zich aan afspraken houdt en er geen permanente oorlog van allen tegen allen is. De opkomst van de {{Wp|Politieke_economie|Politieke economie}}, staatshuishoudkunde. In Frankrijk gebeurde dat voor het eerst: * In 1611 gebruikt de Fransman <u>Louis Turquet de Mayerne</u> (1550?-1618) voor het eerst de term 'oeconomie politique'.&nbsp;<ref>Zie [https://fr.wikipedia.org/wiki/Économie_politique Économie_politique]</ref> * De Franse tragedieschrijver <u>{{Wp|en:Antoine de Montchrestien|Antoyne de Montchrétien de Vatteville}}</u> (±1575-1621) gebruikte voor het eerst de term 'oeconomie politique' in de titel van een boek: ''Traicté de l'oeconomie politique'' (1615). Deze Fransman vond dat de rijkdom van een land bepaald wordt door de mate waarin het land wordt bebouwd voor agrarische doeleinden. ===Mercantilisme (1500-1750)=== [[Bestand:Jean-Baptiste_Colbert_-_Dossier_01.jpg|alt=|miniatuur|203x203px|Jean-Baptiste Colbert]] Mercantilisme is een economische politiek die erop gericht is om de rijkdom van het eigen land te vergroten door de import klein te houden en de export zo groot mogelijk te maken. Er werd dus gestreefd naar een overschot op de [[Economie/Verklarende_woordenlijst#H|handelsbalans]]. De import moest vooral bestaan uit grondstoffen en andere onbewerkte goederen, terwijl de export gericht was op hoogwaardige eindproducten. De overheid bemoeide zich actief met dit streven, door de binnenlandse productie en export te stimuleren en de import af te remmen, bijvoorbeeld met vergaande steun voor nieuwe industrieën en importheffingen op eindproducten. Het hebben van koloniën was voordelig: als leveranciers van goedkope grondstoffen èn als afzetgebieden. Er waren twee productiefactoren bekend: arbeid en vruchtbare grond voor landbouw (natuur).<br> '''Belangrijke vertegenwoordigers''': * De Engelse zakenman <u>{{Wp|Thomas_Mun|Thomas Mun}}</u> (1571-1641) * De Franse politicus <u>{{Wp|Jean-Baptiste_Colbert|Jean Baptiste Colbert}}</u> (1619-1683) * De Schotse econoom <u>{{Wp|James_Steuart|James Steuart}}</u> (1712-1780); hij markeerde de overgang naar de Klassieke economen. Zijn I''nquiry into the Principles of Political Economy'' (1767) was het eerste systematische werk over economie in de Engelse taal. Als voorloper van de Klassieken benoemde hij eigenbelang al als uitgangspunt voor economische ontwikkeling, wilde hij een surplus produceren en was hij tegenstander van protectie. Maar hij was ook nog Mercantilist in de vele taken die hij de overheid toebedeelde.<br> [[Bestand:Johann_Joachim_Becher._Line_engraving_by_W._P._Kilian,_1675._Wellcome_V0000426.jpg|alt=|miniatuur|140px|Johann Joachim Becher]] De Duitse en Oostenrijkse variant van het Mercantilisme heette '''Kameralisme'''. De Kameralisten waren ambtenaren die toegang hadden tot de raadskamer van de vorst. Zij adviseerden de vorst, o.a. over manieren om de schatkist te vullen en andere economische aangelegenheden. De regering zou het belang van de bevolking moeten dienen, zodanig dat de onderdanen in hun eigen levensonderhoud konden voorzien. Anderzijds zou het volledige productiepotentieel van zowel fysiek als menslijk kapitaal benut moeten worden om zoveel mogelijk goud en zilver te vergaren voor de vorst.<br> Tot de Kameralisten behoorden: * De Duitse geleerde <u>Johann Joachim Becher</u> (1625/35-1682).&nbsp;<ref>Deze alinea is gebaseerd op: * Zimmerman (1957), p. 33-34<br> * Günther Chaloupek - Seckendorff as an Economist in Comparison with Contemporary Writers. - In: ''European Journal of Law and Economics'', vol. 19 (2005), nr 3, p. 235-247</ref> Hij onderkende drie marktvormen: monopolium (monopolie), polypolium ([[Economie/Verklarende_woordenlijst#V|VVM]]) en propolium (een combinatie van voorverkoop en agressieve prijsbiedingen). Becher was van alle drie geen voorstander. Hij beval de oprichting van grote werkhuizen (fabrieken) en handelsbedrijven aan, monopolisten onder toezicht van de vorst. Door de grootte zou snel vooruitgang worden geboekt met het maken en verhandelen van nieuwe producten, als substituten voor geïmporteerde goederen. * De Oostenrijkse ambtenaar <u>{{Wp|Geschiedenis_van_het_economisch_denken#Philipp_von_ Hörnigk|Philipp von Hörnigk}}</u> (1640-1712). In 1727 benoemde vorst Friedrich Wilhelm I van Pruisen de eerste hoogleraren in Politica, Oeconomia en Cameralia ({{Wp|Kameralistiek|Kameralisme}}) aan de universiteit van Halle (Duitsland), om ambtenaren op te leiden. ==Mainstream: de Klassieken en hun opvolgers== Mainstream wil hier zeggen: de dominante theorie van de Klassieke economen en hun opvolgers, die door vele economen uit die tijd en de eeuwen daarna als waarheid werd geaccepteerd en die zij verder ontwikkelden. Na deze paragraaf komen de andersdenkende economen aan bod. De scheidslijn ligt bij het afwijzen (Klassieken) of aanbevelen (overigen) van overheidsingrijpen in de economie, die grosso modo overeenkomt met die tussen de Angelsaksische en Rijnlandse varianten van het kapitalisme die in het hoofdstuk [[Economie/Economische_orde#Prototypen_van_het_kapitalisme|Economische orde]] aan bod zijn geweest. Wel is er over-en-weer beïnvloeding geweest en hebben economen in hun theorieën onderdelen van het "andere kamp" overgenomen. Voor veel economen begint de economische wetenschap bij de '''{{Wp|Klassieke_economie|Klassieken}}'''. In feite beschreven de Klassieke economen het kapitalistische systeem en maakten zij het acceptabel voor de Westerse wereld. Het startpunt ervan was de publicatie van ''The wealth of nations'' van Adam Smith in 1776. {| border="0" cellspacing="0" align="right" cellpadding="2" |align="center"|[[Bestand:Fable of the bees.jpg|thumb|Fable of the Bees (ed. 1714)|120px]] |align="center"|[[Bestand:Josiah_Tucker,_Dean_of_Gloucester_02259.jpg|alt=|miniatuur|150px|Josiah Tucker]] |} ===Enkele voorlopers van de Klassieken=== De Klassiekers kwamen niet uit de lucht vallen. Er waren enkele voorlopers: * De naar Engeland gevluchte Nederlander&nbsp;<ref>Kennelijk waren destijds wel Hugenoten en Remonstranten welkom in Nederland, wier godsdiensten nauw verwant waren met het Nederlandse protestantisme, maar mocht je niet de goede zeden ondermijnen.</ref> <u>{{Wp|Bernard_Mandeville|Bernard Mandeville}}</u> (1670-1733) stelde in zijn publicaties, waarvan ''The fable of the bees : or, private vices, public benefits''&nbsp;<ref>In het Nederlands: ''Fabel van de Bijen, particuliere zonden, algemeen profijt''</ref> (1714) de bekendste is, vast, dat ondeugd de eigenlijke bron voor algemeen welzijn is, terwijl deugd die juist kan schaden. Zonden als hebzucht, afgunst, ijdelheid en verkwisting leveren "''werk op voor kleermakers, dienstknechten, parfumeurs, koks en dames van lichte zeden, die op hun beurt weer bakkers, timmerlui enzovoort nodig hebben''." * De enigszins vergeten theoloog en economisch denker <u>Josiah Tucker</u> (1712-1799) uit Wales kwam met logisch redeneren tot de conclusie dat een rijk land door vrije handel (d.w.z. zonder beperkingen als invoerrechten waar de Mercantilisten voorstander van waren) met een arm land daar toch niet armer van wordt.&nbsp;<ref>Tract I : The great Question resolved, Whether a rich Country can stand a Competition with a poor Country (of equal natural Advantages) in raising of Provisions, and Cheapness of Manufactures?—With suitable Inferences and Deductions. - Josiah Tucker. - In: Four tracts on political and commercial subjects. - 1774 (2e herz. dr. )</ref> [[Bestand:Quesnay_-_Tableau_économiques,_1759.djvu|alt=|miniatuur|275x275px|Quesnay - Tableau économiques (1759)]] * Net als de Mercantilisten stond ook voor de Franse '''{{Wp|Fysiocratisme|Physiocraten}}''' (18e eeuw) nationale rijkdom voorop. Alleen waren hun inzichten tegengesteld aan die van de Mercantilisten. Hun slogan was: ''Laissez faire, laissez-passer''.&nbsp;<ref>De volledige uitdrukking luidt volgens [https://fr.wikipedia.org/wiki/Physiocratie#Laissez_faire_les_hommes,_laissez-passer_les_marchandises ''Physiocratie'']: ''Laissez faire les hommes, laissez-passer les marchandises'', oftewel: laat de mensen (het werk) doen, laat de handelsgoederen door (passeren)</ref>, ook wel: "''Laissez faire, laissez passer, le monde va de lui-même''"&nbsp;<ref>Van Vincent de Gournay (1712-1759). Laat begaan, laat doorgaan, de wereld gaat vanzelf; zie {{Wp|Vincent_de_Gournay|Vincent de Gournay}}</ref> Oftewel: laat de overheid zo weinig mogelijk ingrijpen, laat de natuurlijke orde zijn gang gaan. De stelling van de Physiocraten was dat eigenbelang een belangrijke motiverende reden is om harder te werken en zo meer welvaart te verkrijgen. Elk individu is het meest geschikt om zelf te bepalen welke goederen hij wil en wat voor werk hij wil verrichten. Handelsbeperkingen vormen een onnatuurlijke barrière voor het bereiken van iemands doelen. Daarnaast ontwikkelden zij een economische theorie waarbij de beschikbare landbouwgronden en agrarische arbeid centraal stonden als bronnen van die rijkdom. Helaas ging het in de praktijk fout, toen koning Lodewijk XVI hun adviezen opvolgde en de graanprijzen losliet. Door speculatie bleef het graan in de opslagplaatsen, leed de bevolking honger en braken er opstanden uit. Belangrijke '''vertegenwoordigers''' van de Physiocraten: **(Voorloper:) De Franse econoom <u> {{Wp|Fysiocratisme#Geschiedenis|Pierre Le Pesant de Boisguilbert}}</u> (1646-1714) bepleitte minder overheidsbemoeienis in de graanmarkt, aangezien elke activiteit van de overheid "verwachtingen" zou wekken die het beleid direct zouden verhinderen te werken. **De Fransman <u>{{Wp|François_Quesnay|François Quesnay}}</u> (1694-1774) is bekend gebleven van zijn {{Wp|Tableau_Economique|Tableau économique}}, de economische kringloop, die {{Wp|Richard_Cantillon|Richard Cantillon}} (1697-1734) eerder alleen had beschreven. Een vereenvoudigde versie daarvan is opgenomen in het hoofdstuk [[Economie/Macro-economie#Inleiding_en_economische_kringloop|Macro-economie]]. **De Fransman <u>{{Wp|Anne_Robert_Jacques_Turgot|Anne Robert Jacques Turgot}}</u> (1727-1781); zijn ''Réflexions sur la Formation et la Distribution de Richesses'' (1766) is de eerste grote abstract-theoretische verhandeling in de economische wetenschap: ''économie pure''. Hij benoemde kapitaal als derde productiefactor (naast arbeid en landbouwgrond). ===De Klassieken=== [[Bestand:AdamSmith1790b.jpg|alt=|miniatuur|297x297px|Adam Smith (getekend in 1790)]] De klassieke economen waren sterke voorstanders van ieders persoonlijke vrijheid om de eigen belangen te behartigen. Zij richtten zich op lange-termijnontwikkelingen. Het sturend mechanisme bij de Klassieken is het streven naar maximale winst door kapitaalbezitters. Zij investeren hun kapitaal in [[Economie/Verklarende_woordenlijst#K|kapitaalgoederen]], maken daarmee producten en scheppen zo vraag naar productiemiddelen (incl. arbeid). De productie levert (aanbod van) producten op. De beloning van de productiefactoren (lonen, rente, pachten, winsten) schept vraag naar producten, want die inkomsten worden voor het grootste deel weer uitgegeven. De vrije markt zorgt ervoor dat vraag en aanbod in evenwicht zijn via concurrentie en het prijsmechanisme.<br> '''Belangrijke vertegenwoordigers:''' * De Schotse moraalfilosoof <u>{{Wp|Adam_Smith|Adam Smith}}</u> (1723-1790). Zijn hoofdwerk is: ''{{Wp|The_Wealth_of_Nations|An Inquiry into the Nature and Causes of the Wealth of nations}}'' (1776), meestal afgekort tot "''The Wealth of Nations''". Hij verschafte een rechtvaardiging aan het handelen op markten en daarmee aan het kapitalisme. Hij verdedigde de principes van de vrijemarkteconomie op een systematische manier. Hij betoogde dat mensen uit eigenbelang kunnen handelen en daarmee tegelijkertijd het algemeen belang kunnen dienen, dankzij het prijsmechanisme (zie het hoofdstuk [[Economie/Micro-economie#Markten_en_hoe_prijzen_tot_stand_komen|Micro-economie]]) en concurrentie. Hij gebruikte de metafoor van de "onzichtbare hand", die ervoor zou zorgen dat vanzelf harmonie en welvaart zouden ontstaan.&nbsp;<ref>Zie {{Wp|Onzichtbare_hand|De onzichtbare hand}}</ref> Meer welvaart wordt bereikt via een hogere productie; arbeidsdeling (specialisatie) en investeringen in vernieuwingen helpen de productie te verhogen. Deze theorie is algemeen bekend als de "Klassieke evenwichtstheorie". Kritiek is er ook: zo'n mechanisme werkt alleen bij veel kleine aanbieders en vragers die elkaar in evenwicht houden en niet met elkaar samenspannen. Het werkt niet bij economische machtsconcentraties (monopolies, oligopolies, kartels, e.d.) en ook niet als de prijselasticiteit laag is (zie het hoofdstuk [[Economie/Micro-economie#De_gevolgen_van_veranderingen_in_inkomen_of_prijzen:_Elasticiteiten_&_soorten_goederen|Micro-economie]]). Smith nam bovendien onderdelen van oudere economen over zonder hun namen te noemen en deed het zo voorkomen alsof hij zelf de vader van die ideeën was. * De in de vergetelheid geraakte Engelsman <u>Henry Thornton</u> (1760-1815) legde de basis voor het [[Economie/Monetaire_economie#Basismodel|monetaire model]]. Hij schreef in ''An Enquiry into the Nature and Effects of the Paper Credit of Great Britain'' (1802; meestal afgekort tot ''Paper Credit'') over het verband tussen de benodigde hoeveelheid kasgeld, de omloopsnelheid van het geld en het prijsniveau. Ook toonde hij aan dat er inflatie en devaluatie van de munt ontstaat bij overmatige uitgifte van niet-inwisselbaar (voor goud) papiergeld. Ricardo nam veel van hem over, en ging met de eer strijken...&nbsp;<ref>Gebaseerd op Zimmerman (1987), pag. 168-172</ref> [[Bestand:Jean-Baptiste Say.jpg|thumb|Jean-Baptiste Say]] * De Engelsman <u>{{Wp|Thomas_Malthus|Thomas Robert Malthus}}</u> (1766-1834) is bekend gebleven door zijn bevolkingstheorie uit 1798: "''Het vermogen van de mens tot bevolkingsgroei is onbegrensd veel groter dan het vermogen van de aarde om voor de mens een bestaan te produceren.''".&nbsp;<ref>''An essay on the principle of population, or, a view of its past and present effects on human happiness : with an inquiry into our prospects respecting the future removal or mitigation of the evils which it occasions'' / T.R. Malthus. - 1798. pag. 13 in de Oxford World's Classics herdruk</ref> Dit zou leiden tot de rand van de afgrond. Hij pleitte ervoor net zoveel kinderen te krijgen als men kon voeden en onderhouden en de armen niet te ondersteunen want dat zou de bevolkingstoename alleen maar stimuleren. Malthus schreef zijn essay in een tijd dat er veel armoede, hoge werkloosheid en een hoog geboortecijfer was, terwijl er nauwelijks voorbehoedmiddelen waren. Het effect van zijn essay was groot: het optimistisch vooruitgangsdenken uit die tijd werd in één klap teniet gedaan. * De Fransman <u>{{Wp|Jean-Baptiste_Say|Jean-Baptiste Say}}</u> (1767-1832) vond als enige klassieke econoom dat er ook op lange termijn een grote stijging in de productie mogelijk is. De andere klassieken dachten dat op den duur een stationaire toestand zou ontstaan. Volgens Say zou de vraag steeds worden gestimuleerd door een uitbreiding van de productie. Bij toeneming van de productie zou de vraag vanzelf volgen. Wie geld ontvangt, wil het weer uitgeven; de behoeften zijn immers onbegrensd. De productiefactoren zouden daarom de omvang van de productie bepalen, niet de consumptie. En zo kwam hij tot de '''Wet van Say''': "Elk aanbod schept zijn eigen vraag". Hij baseerde zijn wet op de economische kringloop: iedere verkoop van goederen (waardoor de verkoper geld in handen krijgt) leidt automatisch tot aankoop van (andere) goederen tot eenzelfde bedrag. Het gaat mis als het publiek teveel geld in kas wil houden, dan ontstaat overproductie, dalende prijzen en werkloosheid. Een goede overheid zal daarom de ''productie'' stimuleren, een slechte overheid zal de ''consumptie'' stimuleren. * De Engelse economen <u>{{Wp|David_Ricardo|David Ricardo}}</u> (1772-1823) en <u>{{Wp|John_Stuart_Mill|John Stuart Mill}}</u> (1806-1873) analyseerden de manieren waarop grondbezitters, kapitalisten en de werkende klasse nationale rijkdom produceerden en verdeelden. {| border="0" cellspacing="0" align="right" cellpadding="2" |align="center"|[[Bestand:Distribution_of_income_in_the_Ricardian_system.png|alt=|miniatuur|294x294px|Inkomensverdeling in het Ricardiaanse systeem]] |align="center"|[[Bestand:PSM_V03_D380_John_Stuart_Mill.jpg|alt=|miniatuur|227x227px|John Stuart Mill]] |} * '''Ricardo''' bestudeerde de verdeling van het nationale product over de productiefactoren (arbeid, grond, kapitaal) nadat het verdiend is. Hiervoor construeerde hij een abstract en vereenvoudigd wiskundig model. Lonen stabiliseren zich op een punt vlak boven het bestaansminimum, zolang er genoeg arbeiders zijn om aan nieuwe vraag naar arbeid te voldoen. Producenten willen niet meer loon betalen dan strikt noodzakelijk is, voor hen zijn het kosten die de winst drukken. Arbeiders zullen minimaal het loon willen ontvangen dat nodig is voor het bestaansminimum. De winsten hangen dus af van de hoogte van de lonen: hoe hoger de lonen, hoe lager de winsten. Kapitalisten hebben er zo belang bij om de lonen èn de prijzen van basale producten, zoals graan, laag te houden. Hogere lonen zullen leiden tot meer machines die arbeid vervangen. Bij scherpe concurrentie dalen de winsten en is er slechts kort voordeel boven anderen. Pachten, of grondrenten zoals Ricardo ze noemde, stijgen met de vruchtbaarheid van de grond: hoe hoger de opbrengst, hoe hoger de pacht. Ricardo constateerde: kapitalisme werkt niet voor iedereen rechtvaardig: harde werkers zijn niet degenen die het meeste profiteren. Onder de rijksten (de bazen) vinden gevechten plaats om de veiligste plaats in het systeem. * '''Mill''' daarentegen zag dat de verdeling van de rijkdommen mede afhankelijk is van wetten en gebruiken van de gemeenschap en dat die veranderbaar zijn. Als de feitelijke verdeling de gemeenschap niet aanstaat, dan kan zij belastingen heffen (bijvoorbeeld op pacht en erfenissen), subsidies geven, onteigenen en opnieuw verdelen, en ze kan arbeiders opvoeden en onderwijzen (o.a. over kindertal en Malthus). De juistheid van de verdeling wordt niet in de economie, maar in de maatschappij getoetst. Dit is het terrein van de ethiek en de moraal. Welke beloning iemand verdient om bepaalde redenen is een kwestie van discussie, níét van mathematische wet. Mill beschreef dit in ''Principles of political economy : with some of their applications to social philosophy'' (1848), een uitgebreide inleiding in de economie, dat decennialang het standaard boek was voor de studie economie aan de Oxford University. Als eindpunt van de Klassieken wordt 1871 gezien, de opkomst van de Marginalisten. ==={{Wp|Grensnutschool|Marginalisten}} & {{Wp|Oostenrijkse_school|Oostenrijkse school}}=== '''Marginalisten''' voerden wiskundige analyses uit op zeer kleine veranderingen van economische grootheden zoals nut, kosten, productie, productiviteit en opbrengsten. Hoe veranderen de kosten en de opbrengsten als er één eenheid meer wordt geproduceerd en verkocht? Zij noemden de kosten van zo'n extra eenheid de '''marginale kosten''' en de opbrengsten ervan de '''marginale opbrengsten'''. Ze bestudeerden onder andere de afweging tussen marginale baten en kosten. Ze hadden dus een micro-economische benadering (in tegenstelling tot de Klassieken, die meer macro-economisch waren gericht).<br> Hoeveel meer nut biedt nog een extra product? Dit noemden ze het '''grensnut'''. Zij stelden dat de waarde van een goed wordt bepaald door het grensnut, d.w.z. het nut dat een economisch subject toekent aan de laatste toegevoegde eenheid. Deze leer wordt ook wel de {{Wp|Subjectieve_waardetheorie|subjectieve waardeleer}} genoemd. Zo verlegden ze de focus van de productie (zoals de Klassieken) naar de consumptie.<br> Nauw verwant aan de Marginalisten was de '''Oostenrijkse school'''. Ook bij deze school staan de concepten grensnut en de subjectieve waardetheorie centraal. Maar de leden ervan hadden een afkeer van wiskundige modellen. [[Bestand:Johann_Heinrich_von_Thuenen.jpg|alt=|miniatuur|289x289px|Johann Heinrich von Thünen]] '''Voorlopers'''<br> * De Duitse landbouwkundige en wiskundige <u>{{Wp|Johann_Heinrich_von_Thünen|Johann Heinrich von Thünen}}</u> (1783-1850). Baanbrekend was zijn wiskundige benadering van economische kwesties, gecombineerd met [[Economie/Verklarende_woordenlijst#E|empirische]] toetsing van zijn modellen. Hij bood systematische verklaringen voor de hoogte der lonen, rente en pachten en de verdeling van het nationale inkomen. Zo ontwikkelde hij een economisch model voor de pachtprijs en van landbouwgrond, waarin de afstand tot de dichtstbijzijnde stad was opgenomen en waarin werd uitgedrukt dat landbouwgrond duurder is, naarmate die dichter bij een stad ligt. Vervolgens legde hij een verband tussen het toenemen van de arbeidsproductiviteit en de stijging van het loon. En hij legde de basis voor de [[Economie/Verklarende_woordenlijst#M|marginale productiviteitstheorie]], ook wel grensproductiviteit, met zijn "zuletzt angelegten Kapitalteilchen" (laatst geïnvesteerde kapitaaldeeltje). * De Franse wiskundige, econoom en filosoof <u>{{Wp|Antoine-Augustin_Cournot|Antoine-Augustin Cournot}}</u> (1801-1877). Hij was de eerste Fransman die de mathematische methode in de economie een vaste grondslag gaf. Hij wees op het grote belang van de wiskunde voor het oplossen van economische problemen. Hij paste formules en symbolen uit de wiskunde toe op economische analyse. Hij was een inspiratiebron voor Léon Walras. * De Duitse econoom <u>{{Wp|Hermann_Heinrich_Gossen|Hermann Heinrich Gossen}}</u> (1810-1858) is bekend gebleven door zijn twee wetten:<br> :'''1e:''' Wet van het '''afnemend grensnut''': ''Het extra nut door één extra goed (grensnut) neemt bij ononderbroken behoeftebevrediging voortdurend af, totdat verzadiging wordt bereikt.'' Voorbeeld: de eerste slok of hap geeft een hoog nut, elke volgende steeds minder, totdat je verzadigd bent.<br> :'''2e:''' Gaat over '''[[Economie/Verklarende_woordenlijst#N|nutsmaximalisatie]]''', over het marginale nut van verschillende producten, hun prijzen en de vergelijking ertussen: ''Bij een optimale goederencombinatie is het additionele nut van elke laatst aangekochte eenheid van de verschillende goederen gedeeld door de prijs gelijk.'' Oftewel: Je zult je inkomen zó besteden dat het grensnut van een goed gedeeld door zijn prijs, gelijk is aan die van alle andere goederen die je koopt of gekocht hebt. Dit geldt niet alleen voor consumenten, maar ook voor producenten: zij zullen bijvoorbeeld net zoveel arbeid inhuren totdat de waarde van de output van de laatst ingehuurde arbeider gelijk is aan zijn kosten (MO = MK).<br> '''Belangrijke vertegenwoordigers''' {| border="0" cellspacing="0" align="right" cellpadding="2" |align="center"|[[Bestand:Picture of jevons.jpg|alt=|miniatuur|William Jevons|216x216px]] |align="center"|[[Bestand:Carl Menger (Nr. 3) Bust in the Arkadenhof, University of Vienna-1329.jpg|thumb|Carl Menger|216x216px]] |align="center"|[[Bestand:Lwalras.jpg|alt=|miniatuur|Léon Walras|218x218px]] |} Drie grondleggers publiceerden hun theorieën onafhankelijk van elkaar in verschillende landen en talen: * De Britse econoom <u>{{Wp|William_Stanley_Jevons|William Stanley Jevons}}</u> (1835-1882) publiceerde in 1863 en 1871 ''The Theory of Political Economy''. * De Oostenrijker <u>{{Wp|Carl_Menger|Carl Menger}}</u> (1840-1921) in 1871: ''Grundsätze der Volkswirtschaftslehre''. * De Franse econoom <u>{{Wp|Léon_Walras| Léon Walras}}</u> (1834-1910) in 1874: ''Éléments d'économie politique pure: théorie de la richesse sociale''. Hij legde daarin bovendien de basis voor de theorie van algemeen evenwicht. Hij verklaarde de samenhang tussen vraag, aanbod en prijzen in een groot aantal markten aan de hand van een wiskundig stelsel van algebraïsche vergelijkingen. De '''Wet van Walras''' luidt: ''Wanneer men één bepaalde markt beschouwt èn alle andere markten in de economie in evenwicht zijn, dan moet ook deze specifieke markt in evenwicht zijn.'' Toelichting: dit geldt alleen in een gesloten economie. Daar is immers het totaal van de ontvangsten van de ene groep gelijk aan het totaal van de bestedingen van een andere groep. Het totaal moet daarom in evenwicht zijn. <!-- [[Bestand:100_Schilling_Eugen_Boehm_von_Bawerk_obverse.jpg|alt=|miniatuur|200x200px|100 Schilling-biljet met Eugen von Böhm-Bawerk]] --> '''Hun opvolgers'''<br> * De Oostenrijker <u>{{Wp|Eugen_von_Böhm-Bawerk|Eugen von Böhm-Bawerk}}</u> (1851-1914) die ''Kapital und Kapitalzins'' (2 delen: 1884 en 1889) schreef. Hij introduceerde de Agio-theorie, die stelt dat wij liever nú producten hebben dan in de toekomst. Daarom willen we een agio, een premie, hebben als we consumptie uitstellen door te sparen. Bij sparen heet die agio rente ("Zins" in het Duits). * De Oostenrijkse jurist en socioloog <u>{{Wp|Friedrich_von_Wieser|Friedrich Von Wieser}}</u> (1851-1926). Zijn bekendste bijdragen zijn: # De toerekeningtheorie in zijn ''Der natürliche Wert'' (1889), waarin hij stelde dat factorprijzen (prijzen van de productiefactoren) bepaald worden door de prijzen van eindproducten. # De theorie van de alternatieve kosten (opportunity cost) in zijn ''Theorie der gesellschaftlichten Wirtschaft'' (1914); hij maakte onderscheid tussen boekhoudkundige kosten (productiekosten) en economische kosten (productiekosten + opportunity cost, dus inclusief het gederfde voordeel van de beste alternatieve oplossing, die niet gekozen is). :Ook benadrukte hij het belang van ondernemers voor economische vooruitgang. NB Marginalisten en Oostenrijkers worden ook wel als integraal onderdeel van de Neoklassieken gezien, zonder onderscheid te maken. Hier beginnen de Neoklassieken in 1890. === {{Wp|Neoklassieke_economie|Neoklassieken}}=== Neoklassieken (incl. Marginalisten) wilden de economische theorie naar een hoger plan trekken door er een wiskundige en wetenschappelijke fundering onder te leggen.<br> De Neoklassieken bestudeerden de allocatie van productiemiddelen. Ze bouwden de markttheorie van de Marginalisten uit, met rente-, kapitaal- en inkomensverdelingtheorieën. Hun uitgangspunten waren: # Alles wat er in de economie gebeurt, is te verklaren uit het gedrag van individuen (producenten, consumenten, spaarders). # Mensen maken rationele en consistente keuzes tussen alternatieven. Deze voorkeuren kunnen worden geïdentificeerd en kunnen in waarden worden uitgedrukt. # Consumenten maximaliseren nut en ondernemingen maximaliseren winsten. Bij hun keuzes zijn dit hun belangrijkste criteria. # Mensen handelen individualistisch en onafhankelijk van elkaar, op basis van volledige informatie. # De vrije markt is de beste methode voor een efficiënte allocatie van productiemiddelen. Geef ondernemers alle ruimte en er ontstaat vanzelf evenwicht tussen vraag en aanbod. Recessies lossen zich vanzelf op doordat de lonen dalen totdat werkgevers weer extra mensen gaan aannemen. [[Bestand:Marshallian_cross.jpeg|alt=|miniatuur|304x304px|Marshall-kruis]] * '''Grondlegger''': de Engelse econoom en wiskundige <u>{{Wp|Alfred_Marshall|Alfred Marshall}}</u> (1842-1924). Zijn ''Principles of Economics'' (1890) was decennia lang het dominante leerboek over economie in Engelssprekende landen. Hij combineerde de ideeën van vraag en aanbod, marginaal nut en productiekosten tot één theorie. Marshall legde prijzen uit als het snijpunt van de vraag- en aanbodcurven, die in de loop van de tijd kunnen variëren en in meer of mindere mate elasticiteit vertonen. Hij was de eerste die de vraag- en aanbodgrafieken ontwikkelde. **Op de zeer korte termijn wordt het aanbod als een gegeven beschouwd en past de prijs zich aan als er meer of minder vraag is. De prijs hangt hier dus af van de vraag. Denk aan een veiling of een weekmarkt waar de kooplui tegen sluitingstijd de prijzen verlagen als er overschotten van bederfelijke goederen dreigen. **Op de korte en middellange termijn wordt de maximale productiecapaciteit als een gegeven beschouwd. Het niveau van de output, de vraag naar arbeid en het aanbod van grondstoffen variëren; de prijzen daarvan variëren mee totdat voor de producenten de marginale kosten en marginale opbrengsten aan elkaar gelijk zijn (zie het hoofdstuk [[Economie/Micro-economie#Producentengedrag|Micro-economie]]. Op dat punt is de winst maximaal. De productie kan immers worden uitgebreid zonder de bestaande faciliteiten (gebouwen, machines) aan te hoeven passen, mits de maximale capaciteit niet is bereikt; daar hoeven geen extra kosten voor gemaakt te worden. De extra productiekosten (marginale productiekosten) bestaan dan ook vooral uit variabele kosten per product. **Op de lange termijn is ook de productiecapaciteit variabel. [[Bestand:Irvingfisher.jpg|alt=|miniatuur|244x244px|Irving Fisher]] '''Andere vertegenwoordigers'''<br> * De Amerikaanse econoom <u>{{Wp|Irving_Fisher|Irving Fisher}}</u> (1867-1947) ontwierp het monetair model, waarvan een vereenvoudigde versie is opgenomen in het hoofdstuk [[Economie/Monetaire_economie#Basismodel|Monetaire economie]]. Naast werken over monetaire economie, schreef hij ook gezaghebbend over nutstheorie, rente en kapitaal, en over {{Wp|Schulddeflatie|schulddeflatie}}. * De Oostenrijker <u>{{Wp|Joseph_Schumpeter|Joseph A. Schumpeter}}</u> (1883-1950) was de grondlegger van de moderne economische visie op innovatie&nbsp;<ref>Bron: Voorrang voor innovatie / J.J.M. Theeuwes. In: ''ESB-Dossier Informatiegoederen en marktwerking'', 86e jg nr. 4307 (03-05-2001), p. D8-D10</ref> en gebruikte daarbij het concept {{Wp|Creatieve_destructie|creatieve destructie}}. Volgens Schumpeter was technische innovatie de enige bron van economische groei. Als onderdeel van innovatie zullen succesvolle nieuwe technieken de oude vernietigen. Succesvolle innovatie verschaft tijdelijke marktmacht, die de winsten en marktaandelen aantast van op voorgaande technieken gevestigde bedrijven. In een nooit eindigend proces van opkomst en ondergang worden oude bedrijven vernietigd door nieuwe. Essentieel daarvoor is een goed ontwikkeld financieel systeem, dat het entrepreneurs mogelijk maakt om hun ideeën te realiseren door alle benodigde productiemiddelen in te kopen. Schumpeter wordt gezien als de meest invloedrijke econoom in de 20e eeuw na Keynes. Zijn bekendste boek is ''Capitalism, Socialism, and Democracy'' (''Kapitalisme, Socialisme en Democratie''; 1942), waarin hij de theorieën van Karl Marx en het concept creatieve destructie bespreekt. * De Britse econoom <u>Lionel C. Robbins</u> (1898-1984) gaf ons de definitie van economie: "''Economics is the science which studies human behaviour as a relationship between ends and scarce means which have alternative uses.''"&nbsp;<ref>Economie is de wetenschap die menselijk gedrag bestudeert als een relatie tussen doelen en schaarse middelen die alternatieve aanwendingen hebben. In: ''An Essay on the nature and significance of Economic Science'' / Lionel C. Robbins, p. 15</ref>, die ook in de [[Economie/Inleiding#Economie|Inleiding]] van dit Wikiboek is gebruikt. * De Oostenrijkse wetenschapper en neoliberaal <u>{{Wp|Friedrich_Hayek|Friedrich (von) Hayek}}</u> (1899-1992) werkte aan universiteiten in Oostenrijk, Londen, Amerika en Freiburg. Zijn belangrijkste werken zijn ''Geldtheorie und Konjunkturtheorie'' (1929) en ''Prices and Production'' (1931) waarin hij zijn ideeën over de conjunctuurcyclus en inflatie uitwerkte (centrale banken moeten vooral geen soepel rentebeleid voeren dat investeringen onnodig aanwakkert), en ''The road to serfdom'' (De weg naar slavernij; 1944) waarin hij de verzorgingsstaat en de planeconomie verwierp. In de jaren '80 van de 20e eeuw omarmden {{Wp|Margaret_Thatcher|Margaret Thatcher}} (GB) en {{Wp|Ronald_Reagan|Ronald Reagan}} (USA) Hayeks ideeën en de aanpassingen daarop door Milton Friedman en {{Wp|James_M._Buchanan|James Buchanan}}. * De Amerikaanse econoom <u>{{Wp|Simon_Kuznets|Simon Kuznets}}</u> (1901-1985) presenteerde in 1934 voor het eerst de nationale rekeningen van Amerika. Vele landen zouden snel volgen. ===Monetaristen=== [[Bestand:President Ronald Reagan and Nancy Reagan in The East Room Congratulating Milton Friedman Receiving The Presidential Medal of Freedom - DPLA - 185d0a10c1b918fb02b27e4d4d56f2be.jpg|alt=|miniatuur|261x261px|Ronald Reagan feliciteert Milton Friedman met de Presidential Medal of Freedom]] In de tweede helft van de 20e eeuw werd het gedachtegoed van de Neoklassieken voortgezet door de Monetaristen, onder aanvoering van <u>{{Wp|Milton_Friedman|Milton Friedman}}</u> (1912-2006), verbonden met de Universiteit van Chicago. Monetaristen kennen een grote rol toe aan geld in het economisch verkeer. Volgens hen wordt de inflatie aangewakkerd als de geldhoeveelheid te groot wordt. Zij pleitten daarom voor een monetaire politiek die géén bewuste beïnvloeding van de economische activiteit voorstaat: geen financieringstekort bij de overheid, geen werkloosheidsbestrijding door extra uitgaven. De monetaire politiek moet er alleen op gericht zijn dat de geldhoeveelheid toeneemt met eenzelfde percentage als de reële productie. Ook zijn zij voorstanders van een sterke liberalisering van het economisch verkeer (d.w.z. met zo min mogelijk regels, toezicht en andere beperkingen). Friedman droeg deze visie uit met columns in het tijdschrift ''Newsweek'' (1966-1984), een televisieserie en het boek ''Free to Choose'' (1980). Hiermee bereikte hij een miljoenenpubliek. Zijn invloed is wereldwijd niet te onderschatten groot geweest, vooral vanaf de jaren '80 van de 20e eeuw. Hij werd adviseur van zowel de Britse premier {{Wp|Margaret_Thatcher|Thatcher}} als de Amerikaanse president {{Wp|Ronald_Reagan|Reagan}}. Andere landen gingen hun beleid volgen, ook Nederland, zelfs sociaal-democratische partijen als GroenLinks en de PvdA. Er kwam een kentering op gang in het denken over de verzorgingsstaat en men ging in de decennia daarna op grote schaal over op het streven naar een kleinere overheid (lees: lagere belastingen en dus minder voorzieningen), deregulering (ruim baan voor ondernemingen), privatisering en marktwerking. Denk aan privatisering van postbezorging, telefoonverkeer en openbaar vervoer, toegang van commerciële tv-zenders tot de ether, marktconforme ambtenarensalarissen en deregulering van het bankwezen (met wereldwijd fatale gevolgen in 2008). Bij overheidstaken als zorg, politie en het onderwijs kwam meer nadruk te liggen op doelmatigheid, verantwoording afleggen en dus op meetbare doelen, waaraan de kwaliteit vaak ondergeschikt raakte. ==Andere stromingen, andersdenkenden & buitenbeentjes== Dominant in de economische wetenschap zijn de hiervoor beschreven theorieën van de Klassieken en hun opvolgers. Deze theorieën benadrukken vrijheid van handelen voor economische subjecten (in het bijzonder die van de kapitalisten) en niet-ingrijpen door de overheid in economische processen. Daarnaast en daar tegenover zijn er andere economen die daar anders over dachten en denken, waarvan er in deze paragraaf enkele worden besproken. Hun invloed is in het algemeen groter geweest dan hun status als off-mainstream in de economische theorie doet vermoeden, vooral bij politici en beleidsmakers. ===Vroege dissidenten=== * De Britse sociaal hervormer <u>{{Wp|Robert_Owen|Robert Owen}}</u> (1771-1858) runde een modelfabriek nabij Glasgow en behandelde de arbeiders vriendelijk, voerde kortere werktijden in, schafte kinderarbeid onder de 10 jaar af, zorgde voor betere huisvesting voor de arbeiders en voor scholen. En desondanks maakte hij winst. Hiermee leverde hij het bewijs dat industrialisatie niet gebaseerd hoefde te zijn op brute uitbuiting en goedkope arbeidskrachten. Hij baande de weg voor arbeidswetgeving. {| border="0" cellspacing="0" align="right" cellpadding="2" |align="center"|[[Bestand:Marx_Engels_Denkmal_Berlin.jpg|alt=|miniatuur|192x192px|Marx en Engels, beeldengroep in Berlijn]] |align="center"|[[Bestand:Marx_-_Das_Kapital_-_1867_-_DHM.JPG|alt=|miniatuur|205x205px|Das Kapital - 1867]] |} * De Duitse filosoof <u>{{Wp|Karl_Marx|Karl Marx}}</u> (1818-1883) en zijn vriend <u>{{Wp|Friedrich_Engels|Friedrich Engels}}</u> verwierpen het exploitatieve en ontvreemdende kapitalistische systeem dat zij om zich heen zagen. In {{Wp|Het_Kapitaal|''Das Kapital : Kritik der politischen Oekonomie''}} (afgekort tot ''Das Kapital''; drie lijvige delen, verschenen in 1867, 1885, 1894; begonnen door Marx, na zijn dood afgemaakt door Engels) analyseerden en bekritiseerden zij de gevolgen van het kapitalisme. Marx probeerde aan te tonen dat het kapitalisme zichzelf zou vernietigen en dan zou worden opgevolgd door een socialistisch systeem van gecentraliseerde productiemiddelen, socialisatie van de arbeid en een planmatige opzet van het maatschappelijk leven. Het uit dit werk voortspruitende {{Wp|Marxisme|Marxisme}} heeft zeer grote invloed in de 20e eeuw gehad. {{Wp|Vladimir_Lenin|Lenin}} baseerde er het [[Economie/Economische_orde#Centraal_geleide_economie,_planeconomie,_communisme|communisme]] op dat vanaf 1917 eerst in Rusland en later in andere landen werd ingesteld, van Cuba en Oost-Europa tot Noord-Korea en China. In Oost-Europa zou het communisme na de val van de Muur in 1989 worden afgeschaft. Als er één econoom grote invloed heeft gehad op de levens van miljarden mensen, dan was het Marx wel. * De Amerikaanse politiek econoom <u>{{Wp|Henry George (econoom)|Henry George}}</u> (1839–1897) richtte zich op de economische betekenis van land. Zijn hoofdwerk is ''{{Wp|Vooruitgang en Armoede|Progress and Poverty}}'' (1879). Hij onderzocht waarom economische en technologische vooruitgang gepaard gaat met groeiende armoede bij een groot deel van de bevolking. Zijn conclusie: de opbrengsten van de vooruitgang komen terecht bij de grondeigenaren en grondspeculanten, terwijl zij niets voor die winsten hebben gedaan. Juist arbeiders of pachters hebben er hard voor gewerkt, maar hun inkomens zijn laag. Hij bepleitte daarom een “land value taks” (ook voor andere natuurlijke hulpbronnen), om die opbrengsten en waardevermeerdering van land ten goede te laten komen aan de maatschappij (die immers onder andere riolering, infrastructuur en nutsvoorzieningen aanlegt en onderhoudt). Invloed: zijn boek werd wereldwijd een bestseller en er volgde een economische stroming, het {{Wp|Geoïsme|Georgisme}}. ===Historische school=== Economen van de Duitse {{Wp|Historische_school|Historische school}} (± 1850-1950)&nbsp;<ref>Deze beschrijving is onder meer gebaseerd op [https://de.wikipedia.org/wiki/Historische_Schule_der_Nationalökonomie Historische Schule der Nationalökonomie]</ref> formuleerden theorieën op basis van empirisch, historisch onderzoek. Zij bestudeerden economieën binnen hun historische context van tijd, plaats en omstandigheden. Mensen handelen niet alleen uit individualistisch eigenbelang, zoals de Klassieken stellen, maar maken ook deel uit van een culturele gemeenschap, die van invloed is op hun (economisch) handelen. Niet alleen direct, maar ook door de [[Economie/Verklarende_woordenlijst#I|instituties]] die er in de loop der eeuwen zijn gevormd. Vrijheid is noodzakelijk, maar niet voldoende om welvaart te bereiken. De staat moet ongewenste resultaten corrigeren, zoals concentratie (monopolies) en toenemende ongelijkheid. Enkele vertegenwoordigers: {| border="0" cellspacing="0" align="right" cellpadding="2" |align="center"|[[Bestand:Friedrich List (timbre RFA).jpg|alt=|miniatuur|Friedrich List op een Duitse postzegel|191x191px]] |align="center"|[[Bestand:Roscher02.jpg|alt=|miniatuur|Wilhelm Roscher|181x181px]] |} * (Voorloper) De Duitse econoom <u>{{Wp|Friedrich_List|Friedrich List}}</u> (1789-1846). Hij stelde o.a. dat een industrie, die in de startfase verkeert, bescherming nodig heeft in de vorm van invoerrechten. Als een industrie eenmaal volwassen is, dan dient de bescherming plaats te maken voor vrijhandel. * (Grondlegger) De Duitse econoom <u>Wilhelm Roscher</u> (1817-1894): ''System der Volks-wirtschaft'' (1854-1894) * De Duitse econoom en statisticus <u>{{Wp|Ernst_Engel|Ernst Engel}}</u> (1821-1896) is bekend door de ''''wet van Engel'''': ''Naarmate het inkomen stijgt, daalt het aandeel van de uitgaven dat wordt besteed aan noodzakelijke producten'' (zoals voedsel). * De Duitser <u>{{Wp|Gustav_von_Schmoller|Gustav von Schmoller}}</u> (1838-1917) * De Duitse econoom <u>Karl Bücher</u> (1847-1930) formuleerde de Stufentheorie (Fasentheorie) in de economische geschiedenis: # individueel in levensonderhoud voorzien # gesloten familiehuishouding (zonder ruil) # stadshuishouding, kleine bedrijven produceren voor de naaste omgeving, levering op bestelling, met geld als ruilmiddel # volkshuishouding, met productie voor nationale markt :Het aantal individuen, dat aan het ruilverkeer deelneemt (de ruilcirkel) wordt steeds groter. ===Andere inzichten=== {| border="0" cellspacing="0" align="right" cellpadding="2" |align="center"|[[Bestand:Wicksell.jpg|alt=|miniatuur|184x184px|Knut Wicksell]] |align="center"|[[Bestand:Veblen3a.jpg|alt=|miniatuur|186x186px|Thorstein Veblen]] |} * De Zweedse econoom <u>{{Wp|Knut_Wicksell|Knut Wicksell}}</u> (1851-1926) maakte een synthese van de theorieën van Walras, Von Böhm-Bawerk en Ricardo. Maar anders dan hen concludeerde hij dat er wèl overheidsingrijpen nodig is om de nationale welvaart te verhogen. Hij stelde dat bij economische groei het vermogen cumuleert bij hen die al over vermogen beschikken. Om die gegroeide welvaart evenwichtiger te verdelen, is overheidsinterventie nodig. Daarnaast verrichtte hij baanbrekend monetair-theoretische werk met zijn ''Geldzins und Güterpreise'' (Rente en prijzen; 1898). Daarin schreef hij dat een verstoring van het monetaire evenwicht niet automatisch naar een nieuwe evenwicht hoefde te tenderen. Er kunnen cumulatieve effecten optreden, die het evenwicht steeds verder weg brengen. * De Amerikaan <u>{{Wp|Thorstein_Veblen|Thorstein Veblen}}</u> (1857-1929) benaderde de economie vanuit antropologisch en psychologisch oogpunt en zette de mens centraal. Hij bekritiseerde de theoretische benadering van andere economen: de mens is niet dat rationeel calculerende wezen waar de klassieke economen en hun opvolgers van uitgaan. Economisch gedrag is ook sociaal bepaald. De economische organisatie is geen statisch, maar een voortdurend evolutionair proces, dat gedreven wordt door menselijke instincten. * De Rus <u>{{Wp|/wiki/Nikolaj_Kondratjev|Nikolai Dmitrievitsj Kondratieff}}</u> (1892-1938) ontdekte de lange conjunctuurgolven aan de hand van statistieken over Frankrijk, Groot-Brittannië en de Verenigde Staten, die zo'n 40-60 jaar duren. Ze werden naar hem genoemd: de '''{{Wp|Kondratieffgolf|Kondratieff-golf}}'''. {{Wp|Jozef Stalin|Stalin}} had echter liever gehad dat het kapitalisme zichzelf zou vernietigen in plaats van elke keer weer op te leven. Stalin verbande Kondratieff daarom vanaf 1932 tot gevangenisstraf en uiteindelijk het vuurpeloton. :[[Bestand:Kondratiev-waves_IT_and_Health_with_phase_shift_acc_to_Goldschmidt-AJW_2004.jpg|alt=|miniatuur|450px|Kondratieff-golven, getekend door Andreas J. W. Goldschmidt (2004)|geen]] ===Econometrie=== {{Wp|Econometrie|Econometrie}} kwam op in de jaren '30 van de 20e eeuw. Deze discipline richt zich op het kwantificeren van de relaties tussen economische grootheden en kan het beste worden omschreven als de wetenschap van het economisch modelleren. Daarbij wordt een groot beroep gedaan op technieken uit de wiskunde, de waarschijnlijkheidsrekening en de statistiek. * (Grondlegger) De Noor <u>{{Wp|Ragnar_Frisch|Ragnar Frisch}}</u> (1895-1973) * (Grondlegger) De Nederlander <u>{{Wp|Jan_Tinbergen|Jan Tinbergen}}</u> (1903-1994; de enige Nederlander in dit hoofdstuk) * De Rus <u>{{Wp|Wassily_Leontief|Wassily Leontief}}</u> (1906-1999); hij ontwikkelde in Berlijn de input-output-analyse. In 1931 zette hij zijn carrière voort in de Verenigde Staten. In Nederland is het Centraal Planbureau gesticht naar aanleiding van zijn modellen. ==={{Wp|Welvaartseconomie|Welvaartseconomie}} en {{Wp|Ontwikkelingseconomie|Ontwikkelingseconomie}}=== Welvaartseconomie is gericht op het maximaliseren van de [[Economie/Verklarende_woordenlijst#W|welvaart]]. Centraal staat de optimale allocatie van schaarse, alternatieve middelen. * (Voorloper) <u>{{Wp| Vilfredo_Pareto|Vilfredo Pareto}}</u> (1848-1923) is bekend gebleven door het '''{{Wp|Pareto-efficiëntie|Pareto-optimum}}''', waardoor over welvaart gesproken kan worden zonder die te hoeven meten. Het luidde: "''Van een optimale allocatie is sprake als de allocatie van middelen dusdanig is, dat niemand in een groep er op vooruit kan gaan zonder dat iemand anders er op achteruit gaat.''" Oftewel: De welvaart van de gemeenschap gaat alleen omhoog als ze voor één of meer subjecten toeneemt en voor geen enkel afneemt. In 1939 werd daar door <u>{{Wp|Kaldor-Hicks-efficiëntie|Kaldor en Hicks}}</u> aan toegevoegd dat de welvaart ook toeneemt als de verliezers gecompenseerd kunnen worden uit de winst van de winnaars. Als deze theorie toegepast zou worden op de markteconomie, dan zouden àlle kosten zichtbaar gemaakt moeten worden (ook bijvoorbeeld milieukosten en -een recent voorbeeld- aardbevingskosten bij gaswinning). [[Bestand:A.C._Pigou.jpg|alt=|miniatuur|192x192px|A.C. Pigou]] * (Grondlegger) De Engelse econoom <u>{{Wp|Arthur_Cecil_Pigou|Arthur Cecil Pigou}}</u> (1877-1959). In ''The Economics of Welfare'' (1920) besteedde Pigou aandacht aan defecten van de vrije markt, zoals het onderaanbod van collectieve goederen, vorming van monopolies, arbeidsomstandigheden en de ongelijke verdeling van inkomens en vermogens. In aanvulling op het Pareto-optimum vond hij dat de economic welfare ook wordt verhoogd indien de verdeling van het nationale product minder ongelijk wordt en als de variabiliteit van het inkomen wordt verkleind (stabieler inkomen, demping van conjunctuurgolven). Hij introduceerde het begrip ''{{Wp|Externaliteit|externe effecten}}'', die zowel positief als negatief kunnen zijn. Denk aan de mooie tuin van de buren resp. lawaai door vliegverkeer. De negatieve effecten kunnen worden gecorrigeerd door een {{Wp|Pigouviaanse_belasting|(Pigouviaanse) belasting}} op te leggen aan de veroorzaker ervan. * De Duitse econoom <u>{{Wp|Ernst_Friedrich_Schumacher|Ernst Friedrich Schumacher}}</u> (1911-1977) is bekend door zijn kritiek op de Westerse economieën (hij vond ze teveel op maximering van de behoeftebevrediging gericht in plaats van op 'genoeg is genoeg') en zijn voorstellen voor op mensenmaat aangepaste en gedecentraliseerde technologieën. Zijn pleidooi voor een economie op menselijke maat, verwoord in ''Small is beautiful : economics as if people mattered'' (meestal afgekort tot ''Small is beautiful''; 1973; in het Nederlands: ''Hou het klein : een economische studie waarbij de mens weer meetelt''), vormde wereldwijd een inspiratiebron voor vele plaatselijke initiatieven voor kleinschaligheid. Hij greep daarbij terug op oude deugden als zorgvuldigheid, rechtvaardigheid, gematigdheid en moed. * De Amerikaanse wiskundig-econoom <u>{{Wp|Kenneth_Arrow|Kenneth J. Arrow}}</u> (1921-2017) was een pionier op het gebied van het spanningsveld tussen maatschappelijke keuzes en individuele waarden. Hij ontwikkelde een neoklassieke&nbsp;<ref>Dus eigenlijk zou hij bij de Neoklassieke economen een plaatsje moeten hebben, maar om alles over de welvaartstheorie op bij elkaar te houden, is hij hier beschreven.</ref> welvaartseconomie, waarin hij stelde dat individuen hun preferenties alleen maar in volgorde kunnen zetten; je kunt ze niet meten en ook niet onderling vergelijken. {| border="0" cellspacing="0" align="right" cellpadding="2" |align="center"|[[Bestand:Kenneth Arrow, Stanford University.jpg|thumb|Kenneth J. Arrow|183x183px]] |align="center"|[[Bestand:Amartya Sen no Fronteiras do Pensamento Porto Alegre 2012 (6971623486).jpg|alt=|miniatuur|Amartya Sen]] |} :Over de individuele voorkeuren van mensen is het onmogelijk om een collectieve keuzeregel te vinden waarin er één optie met de meeste voorkeur uitkomt. Oftewel: het is logisch onmogelijk om de keuzes van individuen op te tellen of te combineren tot een eenduidige sociale keuze. Daarom wordt hij de aartsvader van de "Public Choice" genoemd. * De Indiase econoom <u>{{Wp|Amartya_Sen|Amartya Sen}}</u> (1933-) is bekend van zijn strijd tegen armoede. Ontwikkeling is volgens hem meer dan alleen een hoger inkomen, zij bestaat ook uit het verruimen van (politieke en economische) vrijheden en sociale voorzieningen. '''Wet van Sen''': ''In een pluriforme, democratische samenleving komt geen hongersnood voor'' (want een regering kan zich dat niet veroorloven, ze zou bij de eerstvolgende verkiezingen worden afgestraft). Hij bekritiseerde de traditionele economische theorie met als uitgangspunt rationele en egoïstische keuzes, en pleitte voor een meer pluralistische mensbeeld, met ruimte voor waarden en idealen. In tegenstelling tot Arrow stelde hij dat het onder bepaalde omstandigheden (andere uitgangspunten) wèl mogelijk is om een collectieve keuzeregel te formuleren. ===Keynes & de Keynesianen=== Tot aan de Grote Depressie van de jaren '30 in de 20e eeuw heerste het neoklassieke gedachtegoed in de economische wetenschap: elke economie is in wezen zelfregulerend. Keynes bestreed deze aanname, en met hem zijn navolgers. Zij boden beleidsrecepten om de effecten van conjunctuurschommelingen op te vangen, werkgelegenheid te scheppen in slechte tijden en zo markteconomieën te stabiliseren.&nbsp;<ref>Bron: {{Wp|Keynesiaanse_economie|Keynesiaanse economie}}</ref> [[Bestand:Keynes_1933_cropped.jpg|alt=|miniatuur|J.M. Keynes (1933)]] * De Britse econoom <u>{{Wp|John_Maynard_Keynes|John Maynard Keynes}}</u> (1883-1946) verschafte een verklaring èn een oplossing voor de wereldwijde economische crisis van de jaren '30 en werd daarmee de belangrijkste econoom van de 20e eeuw. Zijn hoofdwerk ''The General Theory of Employment, Interest and Money'' (meestal afgekort tot ''The General Theory'') verscheen in 1936. Het bevatte o.a. de drie motieven om geld in kas te houden die in het hoofdstuk [[Economie/Monetaire_economie#Eenvoudig_model_voor_de_geldhoeveelheid|Monetaire economie]] zijn overgenomen. Maar zijn grote bekendheid dankte hij aan zijn macro-economische theorie. Volgens Keynes hoefden besparingen (S) en voorgenomen investeringen (I) niet gelijk te zijn, zoals eerdere economen veronderstelden. Als er teveel wordt gespaard, is er onderbesteding en te weinig consumptie (C). Als er te weinig wordt geïnvesteerd, zal er werkloosheid ontstaan, waardoor er nog minder wordt geconsumeerd. Hij constateerde dat een depressie die op zo'n situatie volgt, zo ernstig kan zijn, dat zij niet vanzelf overgaat, zoals de Neoklassieken volhielden; zij geloofden nog steeds in de 'onzichtbare hand' van Adam Smith. Ja, misschien op lange termijn. Maar een gevleugelde uitspraak van Keynes was: "''In the long run we are all dead''" (op de lange termijn zijn we allemaal dood). Keynes' oplossing: de overheid kan de economie uit een depressie verlossen door de bestedingen te stimuleren. Dat kan zij doen door TIJDELIJKE extra overheidsinvesteringen, totdat het systeem weer in evenwicht is. Ook kan zij de koopkracht van burgers vergroten door tijdelijke belastingverlaging. In beide gevallen geeft de overheid extra geld uit zonder extra belastingen te heffen, waardoor er een begrotingstekort ontstaat. Ook kan de inflatie oplopen en de import aantrekken (wat betekent dat er vraag weglekt naar het buitenland, wat niet de bedoeling is in zo'n situatie). :Vervolgens zijn overheden met zijn theorie aan de haal gegaan en hebben er vooral het stimuleren van de vraag uit gepikt om hun economieën op te krikken. Tussen 1945 en 1965 ontstond daardoor in het Westen de grootste economische hausse uit de geschiedenis. De voorwaarden van de theorie, zoals het tijdelijke karakter ervan en na een crisis tegenovergesteld beleid voeren van bezuinigen en sparen, hebben velen aan hun laars gelapt. Hierdoor kon er een soort permanente situatie van overheidstekorten, grote overheidsschulden en hoge inflatie ontstaan. '''Keynesianen'''<br> * De Britse econoom <u>{{Wp|Roy_Harrod|Roy Harrod}}</u> (1900-1978) en de Russich-Amerikaanse econoom <u>Evsey Domar</u> (1914-1997) ontwikkelden onafhankelijk van elkaar het Harrod-Domar-model, in 1939 resp. 1946. Daarmee kan economische groei in ontwikkelingslanden verklaard worden aan de hand van besparingen (S), en kapitaalproductiviteit. Het model geeft aan dat economische groei afhankelijk is van hogere investeringen en besparingen, en van efficiënt gebruik van technologische vooruitgang. Bovendien concludeert het model dat een economie niet automatisch naar volledige werkgelegenheid en stabiele groei leidt.&nbsp;<ref>Bron: [https://en.wikipedia.org/wiki/Harrod-Domar_model Harrod-Domar model]</ref> {| border="0" cellspacing="0" align="right" cellpadding="2" |align="center"|[[Bestand:John Kenneth Galbraith 1982.jpg|thumb|John Kenneth Galbraith (1982)|236x236px]] |align="center"|[[Bestand:Piketty in Cambridge 3 crop.jpg|thumb|Thomas Piketty (2014)|190px]] |} * De Engelse econoom <u>{{Wp|John_Hicks_(econoom)|John Richard Hicks}}</u> (1904-1989) droeg bij aan de algemene evenwichtstheorie en de "welfare economics". Hicks was bovendien de geestelijk vader van het IS-LM-model uit het hoofdstuk {{Wp|Economie/Monetaire_economie#Mogelijkheden_van_het_model|Monetaire economie}} en de uitspraak 'Bygones are forever bygones'. * De Canadees-Amerikaanse econoom <u>{{Wp|John_Kenneth_Galbraith|John Kenneth Galbraith}}</u> (1908-2006) werd bekend door zijn boek ''The Affluent Society'' (1958) waarin hij de kloof tussen private rijkdom en publieke armoede in Amerika aan de kaak stelde. Hij constateerde gebrek aan een behoorlijke sociaal-economische infrastructuur (zoals goed onderwijs voor iedereen, cultuur, gezondheidszorg en sociale zekerheid), en een voortdurende inkomensongelijkheid. Hij pleitte voor meer overheidsbemoeienis op deze terreinen. Galbraith heeft veel invloed gehad: in de Verenigde Staten op de economische koers van de presidenten Roosevelt en Kennedy, in Nederland op {{Wp|Joop_den_Uyl|Joop den Uyl}} en vervolgens op het beleid van het Kabinet-Den Uyl (1973-1977). * De Franse econoom <u>{{Wp|Thomas_Piketty|Thomas Piketty}}</u>&nbsp;<ref>Bij de Keynesianen ingedeeld op basis van de Engelstalige Wikipedia, zie [https://en.wikipedia.org/wiki/Category:Keynesians de Category Keynesians]</ref> (1971-) is gespecialiseerd in economische ongelijkheid. Zijn ''{{Wp|Kapitaal_in_de_21ste_eeuw|Le Capital au XXIe siècle}}'' (2013) werd een wereldwijd succes. Het bevat een analyse van inkomens- en vermogensverdelingen sinds de achttiende eeuw, gebaseerd op historische data uit diverse Westerse landen. Hieruit blijkt dat het rendement op vermogen historisch gezien vrijwel altijd hoger is geweest dan economische groei. Dit heeft tot gevolg dat de rijken rijker worden en dat de [[Economie/Verklarende_woordenlijst#A|arbeidsinkomensquote]] daalt. '''Neo-Keynesianen'''<br> De {{Wp|Neokeynesiaanse_economie|Neo-Keynesianen}} ontwikkelden na de Tweede Wereldoorlog uit de geschriften van Keynes een synthese met de neoklassieke modellen. In de jaren 1950, '60 en '70 vormden hun ideeën de hoofdstroom van het macro-economisch denken. * (Grondlegger) De Amerikaanse econoom <u>{{Wp|Paul_Samuelson|Paul Samuelson}}</u> (1915-2009); zijn boek ''Economics: An Introductory Analysis'' (1948) was deciannalang hèt economieboek voor miljoenen studenten over de hele wereld. Zijn wetenschappelijke magnus opus was echter ''Foundations of Economic Analysis'' (1946), waarin hij thermodynamische principes toepaste op economische evenwichten. * De Italiaans-Amerikaanse econoom <u>{{Wp|Franco_Modigliani|Franco Modigliani}}</u> (1918-2003) ontwikkelde de levenscyclus-hypothese, waarin hij stelde dat consumenten streven naar een stabiel niveau van consumptie gedurende hun leven. Bijvoorbeeld: tijdens hun werkzame leven zullen ze sparen, om hun spaargeld tijdens hun pensionering uit te geven. [[Bestand:Joseph Stiglitz no Fronteiras do Pensamento São Paulo 2015 (22828712695).jpg|thumb|Joseph Stiglitz (2015)]] * De Amerikaanse econoom <u>{{Wp|William_Baumol|William J. Baumol}}</u>&nbsp;<ref>Bij de Neo-Keynesianen ingedeeld op basis van de Engelstalige Wikipedia, zie [https://en.wikipedia.org/wiki/Category:Neo-Keynesian_economists de Category Neo-Keynesian economists]</ref> (1922-2017) stelde dat ondernemers verantwoordelijk zijn voor (vrijwel) alle innovatie en daarmee voor economische groei. Als tegenprestatie moeten ze wel een passende beloning kunnen ontvangen, waardoor zij gestimuleerd blijven om te innoveren. Ook is Baumol bekend van de verklaring over de afnemende productiviteit van landen naarmate ze rijker worden: die leunen steeds meer op de dienstensector en die is nu eenmaal moeilijk productiever te maken. * De Amerikaanse econoom <u>{{Wp|Robert_Solow|Robert M. Solow}}</u> (1924-) ontwikkelde een groeimodel met zijn naam (1956), dat dertig jaar het denken over de economische groei domineerde. * De Amerikaanse econoom <u>{{Wp| Joseph_Stiglitz|Joseph Stiglitz}}</u> (1943-) analyseerde onder meer markten met asymmetrische informatie (waarbij de ene marktpartij over meer informatie beschikt dan de andere). Daarnaast was hij kritisch over globalisering. '''Post-Keynesianen'''<br> De '''{{Wp|Postkeynesiaanse_economie|Post-Keynesianen}}''' baseerden zich op het werk van Keynes en opereerden tussen ± 1950 en 1970. Hun basisgedachten: * Economische beslissingen worden onder onzekerheid genomen. * Werkloosheid wordt veroorzaakt door gebrek aan vraag. De productie-omvang bepaalt het aantal banen. * Onvolkomen concurrentie is de normale situatie, niet [[Economie/Verklarende_woordenlijst#V|VVM]]. * Geld is niet neutraal. Veranderingen in de geldhoeveelheid hebben invloed op de reële grootheden omdat dan de rentestand verandert, en daarmee investeringsbeslissingen worden beïnvloed, die weer van invloed zijn op het reële inkomen en de werkgelegenheid.<br> [[Bestand:HymanMinsky-1.jpg|thumb|Hyman Minsky]] Kortom: anders dan de klassieken en neoklassieken dachten, is de economie een instabiel systeem, dat niet naar evenwicht tendeert; investeringen worden schoksgewijze gedaan, voortgedreven door technische vooruitgang en vooruitzicht op winsten. Overheidsingrijpen kan de wanorde enigszins bezweren.<br> Belangrijke vertegenwoordigers: * De Britse <u>{{Wp|Joan_Robinson|Joan Violet Robinson}}</u> (1903-1983) richtte zich op de lange-termijnaspecten van de Keynesiaanse theorie en introduceerde het concept [[Economie/Verklarende_woordenlijst#M|monopsonie]]. * De Amerikaanse econoom <u>{{Wp|Hyman_Minsky|Hyman Minsky}}</u> (1919-1996) bestudeerde de conjunctuur en in het bijzonder bubbels. Hij waarschuwde voor bubbels, maar werd verguisd. Pas tijdens de financiële crisis van 2008-2014 kreeg hij de aandacht die hij verdiende, o.a. in de documentaire ''Boom Bust Boom'' (2014), maar ja, toen was het te laat. ===Gedragseconomie=== {{Wp|Gedragseconomie|Gedragseconomie}} (in het Engels: Behavioral economics) probeert de economische wetenschap realistischer te maken door psychologische aspecten er in te integreren. Vertegenwoordigers van de gedragseconomie bestudeerden bijvoorbeeld economisch gedrag onder onzekerheid. Prominente vertegenwoordigers: * De Israëlisch-Amerikaanse psycholoog <u>{{Wp|Daniel_Kahneman|Daniel Kahneman}}</u> (1934-) onderzocht of mensen zich gedragen zoals de economische theorie voorspelt. Hij maakte korte metten met de vooronderstelling van de rationeel-calculerende mens die in zijn eigen voordeel handelt. Mensen blijken bijvoorbeeld slecht in kansrekening en sluiten vaak verzekeringen af voor producten waarvan de kans zeer klein is dat die binnen de verzekeringstermijn kapot gaan. * De Amerikaanse econoom <u>{{Wp|Robert_Shiller|Robert J. Shiller}}</u> (1946-) onderzocht het gedrag op financiële markten. Beleggers en handelaars bleken hun gedrag minder te baseren op rationele afwegingen dan we denken, en meer op emoties. Een markt kan nog zo efficiënt zijn, van collectieve psychologie wint de beurs het niet. ===Complexiteitseconomie=== Complexiteitseconomie is ontstaan door de {{Wp|Complex adaptief systeem|complexiteitstheorie}} toe te passen op de economie. Grondleggers waren de Brits-Amerikaanse econoom {{Wp|en:W. Brian Arthur|Brian Arthur}} en de Amerikaanse econoom {{Wp|Kenneth Arrow|Kenneth Arrow}} van het {{Wp|Santa Fe Institute|Santa Fe Institute}}, rond 1987. In tegenstelling tot de traditionele economie gaat deze theorie uit van: * open, dynamische systemen, waar evenwicht niet of nauwelijks van toepassing is; * actoren die incomplete informatie hebben, fouten maken, leren, zich voortdurend aanpassen, beslissingen vaak nemen aan de hand van vuistregels en verwachtingen omtrent acties van anderen; * netwerken, vele niveaus van organisatie en interactie, relaties tussen actoren, waaronder coördinatie en bemiddeling; * een evolutionair proces, differentiatie, selectie, vermenigvuldiging, voortdurende vernieuwing, toenemende groei in orde en complexiteit. ==Epiloog== [[Bestand:"The_School_of_Athens"_by_Raffaello_Sanzio_da_Urbino.jpg|koppeling=Bestand:%22The_School_of_Athens%22_by_Raffaello_Sanzio_da_Urbino.jpg|alt=|geen|miniatuur|600x600px|"De school van Athene" (1509-1510) door Rafaël, in het Vaticaan]] De geschiedenis van het economisch denken is als op het fresco ''{{Wp|De_school_van_Athene|De school van Athene}}'' van Rafaël: de éne econoom is idealistisch, de andere aardser, de één is filosofisch ingesteld, de ander houdt meer van empirisch onderzoek of wiskundige modellen. Ze lezen elkaars boeken en artikelen, ze schrijven en doceren, ze discussiëren met elkaar, soms begrijpen ze elkaar, maar ze zijn het zelden eens. Wetenschappelijk verantwoord betekent nog niet dat een theorie of model ook in de praktijk werkt, laat staan dat er invloed is op beleidsmakers. Alles overziende is de economische wetenschap een bolwerk van witte, Angelsaksische mannen, en af en toe mogen andere Westerlingen en enkele Russen meedoen, een enkele uitzondering daar gelaten (zoals mevrouw Joan Robinson en de Indiër Amartya Sen). ==Van harte aanbevolen== Voor een nadere algemene kennismaking: * ''Economie! uitgelegd in woord en beeld door de grootste economen'' [vert. uit het Frans] / Benoist Simmat en Vincent Caut. - Bussum: Toth, 2016. - {{ISBN|978 90 6868 700 2}}. * ''De filosofen van het dagelijks brood'' / R.L. Heilbroner. - Groningen: Muusses. Vertaling van: ''The wordly philosophers''. Penguin Books London. * De in de tekst opgenomen links naar de Nederlandstalige Wikipedia-pagina's van de vermelde economen en stromingen. Wie nòg meer informatie zoekt, kan in de regel terecht bij de Engelse, Duitse of Franstalige Wikipedia, afhankelijk van de nationaliteit van de econoom of stroming (kijk links onderin de Wikipedia-pagina's voor de rechtstreekse links). Voor een diepergaande algemene kennismaking: * ''Politieke economie van Plato tot Marx'' / L.J. Zimmerman. - Groningen: Wolters-Noordhoff, 1987. {{ISBN|9001984800}}. Leesniveau: voor 3e-jaars economie-studenten. * ''Archeologie van de economie : de economische theorie in de Griekse oudheid'' / W.N.A. Klever. - Nijmegen, Markant, 1988 (3e druk). - {{ISBN|90-6772-005-4}}. Leesniveau: 3e-jaars economie-studenten * The History of Economic Thought op [https://www.hetwebsite.net/het/index.htm HET] (Engels) * De Engelstalige Wikipediapagina [https://en.wikipedia.org/wiki/List_of_economists List of economists] Voor kritiek op de Klassieke economische theorie en haar opvolgers, o.a.: * ''De grootste show op aarde'' / Koen Haegens. - Amsterdam: Ambo|Anthos, [2015]. - {{ISBN|978-90-263-2785-8}}. ==Geraadpleegde bronnen== * [Heilbroner]: ''De filosofen van het dagelijks brood'' / R.L. Heilbroner. - Groningen: Muusses, 1987. {{ISBN|9069700107}} * [Klever]: ''Archeologie van de economie : de economische theorie in de Griekse oudheid'' / W.N.A. Klever. - Nijmegen: Markant, 1988 (3e druk). - {{ISBN|90-6772-005-4}} * [Zimmerman (1957)]: ''Geschiedenis van het economisch denken'' / L.J. Zimmerman. - Den Haag: Albani, 1957 (5e herz. dr) * [Zimmerman (1987)]: ''Politieke economie van Plato tot Marx'' / L.J. Zimmerman. - Groningen: Wolters-Noordhoff, 1987. {{ISBN|9001984800}}. * De bij de economen en stromingen vermelde Nederlandstalige Wikipedia-pagina's, meestal ook de Engelse zuster-pagina's en incidenteel ook de Franse en Duitse, afhankelijk van de herkomst van de economen en stromingen. {{Appendix}} {{Sub}} bd3jchi6rybskw5knxzg7m4kmtidas0 0 40242 428265 424606 2026-05-21T07:19:34Z ~2026-30327-80 29650 428265 wikitext text/x-wiki {{Opmaak}} Een leergame is een (computer)spel dat de gebruiker ondersteunt in het leren. Het verschil met een educatieve game is dat een leergame het leren zelf als [[Leren leren/Doel|leerdoel]] heeft en niet een bepaald onderwerp of vak. Een leergame maakt gebruik van leertechnologie en leert daarmee de gebruiker om beter te leren. Een leergame heeft als bedoeling de lerende te leren om op een succesvolle manier meer regie te geven over zijn eigen leren en kan daarom zelf redelijk sturend zijn (in het begin) als het gaat om het versterken van metacognitie. == Voorwaarden == Games hebben de mogelijkheid een effectief en efficiënt instrument te leveren voor [[leren]]<ref>De Schutter, Bob, and Vanden Abeele, Vero. Digitale Spellen Als Bron Van Leren. Groep T; Leuven, 2008. Web.</ref>, [[Leren/Onbewust_leren|onbewust leren]] en voor het [[Leren/Leren_leren|leren leren]]. Games geven bijvoorbeeld direct feedback en besteden veel aandacht aan hoogwaardige instructie. Als men effectief wil leren, is het verstandig een game te zoeken die men al kent en in die game aan te sluiten bij wat men al weet. Spellen die naast vermaak ook een ander doel nastreven, zoals in dit geval leren, noemt men vaak "games that matter", "games with a purpose" of nog vaker [[w:Serious_game|"serious games"]]. Voor het leren is het van belang dat games zoveel mogelijk play zijn, of anders gezegd dat ze veel vrijheid hebben om zelf de game met eigen regels te vormen of naar eigen inzicht te spelen. De krachtigste leergames stimuleren het zelf denken en creativiteit. Lego is dus prima, als je handleidingen weglaat! Als de game al iets doceert dan is het over het leren zelf en niet over een onderwerp. Games kennen veel eigenschappen die we als analogie kunnen gebruiken voor concepten uit het leren. Omdat we deze eigenschappen al kennen, zullen we de verwante leerconcepten sneller en diepgaander eigen kunnen maken. Bijvoorbeeld het concept vrijheid. Leren bezorgt je vrijheid, dit kan worden symboliseert in speels leren door meer vrijheidsgraden (unlocken van levels). Meer voorbeelden van analogieën zijn: * Net als '''resource'''s nodig zijn om om te zetten in dingen of energie (door te smelten, te verbinden, te katalyseren of te voeden), heb je leermiddelen of leerobjecten nodig om je leren te synthetiseren. Deze resources kun je vinden op bepaalde plekken. * Net als '''items''', artifacts, building blocks enzovoort bouw je met kleine leereenheden steeds grotere leereenheden op. * Net als bij '''onderzoeken''' in games ontvang je in het onderzoekend leren ook steeds meer tools waarmee je toegang krijgt tot nieuwe leerobjecten. * Net als bij het '''ontwerpen''' van je eigen leeromgeving kun je in games vaak je eigen huis, stad, rijk of wereld creëren. * Net als bij de '''missie''' in een game kun je leerdoelen samenstellen door het (leer)gebied ('''area''') te kiezen van je uitdaging, het '''level''' waarop je de missie uitvoert, de opbrengst of '''goal''' van de missie en wat je als gereedschapskist of '''toolbox''' nodig hebt. * Net als bij '''multiplayer''' leer je effectiever (sociaal constructivisme) als je dat samen met anderen doet. Ervaren en ambitieuze gamers doen veel moeite om een ideaal team samen te stellen om een '''campaign''' succesvol af te ronden. * Net als de '''status''' in een game door ervaring en waardering kan groeien, kun je ook in het leren een andere rol toe-eigenen (buddy, ervaringsdeskundige, expert). * Net als '''likes''' krijg je in het leren een waardering door cijfers. * Net als '''badges''' in games krijg je in het leren certificaten of overgangsrapporten, wat weer speciale toegang geeft tot andere games of game-onderdelen. * Net als in een '''end-game''' heb je ook een hopelijk vermakelijk feest bij je eindexamen, diplomering of promotie. == Types == De volgende type leergames kunnen we onderscheiden op grond van de mate van vrijheid (fixed versus free) wat betreft de inhoud en het spel. De voorkeur voor een bepaald type spel is te koppelen aan de (meest waarschijnlijke) [[leerstijl]] van de speler in een bepaalde context. Daarop kan men afleiden welke vorm van leren het beste bij de speler zal aansluiten. Hieronder zijn als voorbeelden vormen van [[vrij leren]] opgenomen. {| class="wikitable" |- ! Types!! ''Fixed''<br>Content!! ''Free''<br>Content |- | '''''Fixed'''''<br>Play|| '''Mission games'''<br>Reproductieve leerstijl<br>[[Model leren]] || '''Simulation'''<br>Toepassingsgerichte leerstijl<br>[[Ontwerpend leren]] |- | '''''Free'''''<br>Play|| '''Adventure game'''<br>Betekenisgerichte leerstijl<br>[[Onderzoekend leren]] || '''Sandbox'''<br>Productieve leerstijl<br>[[Ondernemend leren]] |} Als iemand natuurlijk zelf een game voor zijn leren ontwerpt, dan is er sprake van de hoogst mogelijke vrijheid en daarmee de ultieme leergame. Veel moderne games hebben overigens de verschillende types geïntegreerd. Zo kun je bijvoorbeeld in het als sandboxgame gekwalificeerde [[w:en:Astroneer|Astroneer]] ook missies volgen, bouwen of ontdekken. Men kan de deskundigheid waarmee men de vrijheid om het eigen leren in te richten ook op een competitieve manier vaststellen, zoals met de [[w:/Fédération_Internationale_des_Échecs|FIDE]]-rating bij het [[schaken]] gebeurt. Afhankelijk van hoe je game ten opzichte van anderen speelt (hoe goed is je onderwijsarchitectuur in vergelijking met anderen die dezelfde leerdoelen nastreven) bepaalt je ranking. == Ideeën == === Multiverse === De Multiverse Game is een interactieve ervaring die zich concentreert op het inzichtelijk maken van vaardigheden die we gaan of hebben geleerd door ze te koppelen aan een rol. Het unieke aan deze game is dat het idee van het multiversum als fundament dient. In dit concept leeft elk personage, dat een avatar of een vertegenwoordiging van een mens is, in zijn eigen unieke universum. Dit sluit aan bij de natuurkundige theorie van het multiversum, waarin wordt gesteld dat er mogelijk meerdere universums naast elkaar kunnen bestaan. Elk van deze universums biedt een unieke set van omstandigheden en mogelijkheden, wat bijdraagt aan de complexiteit, diepgang als wel de ordening van de vaardigheden die we leren of hebben geleerd. In de game kunnen spelers een personage kiezen door een universum te selecteren. Dit personage heeft bepaalde vaardigheden. Deze vaardigheden zijn niet zomaar willekeurige eigenschappen; ze zijn integraal verbonden met het personage en zijn of haar universum. Eenmaal gekozen, kunnen spelers verder specificeren in welke galaxy, wereld, of zelfs welk land hun personage zal opereren. Dit stelt hen in staat om de vaardigheden waar de game om draait verder te specificeren en te ontwikkelen. De speler zal door [[Model leren|modelleren]] de vaardigheden die bij het character horen zich eigen maken. === Magistrate === Magistrate is een leergame dat is bedoeld om het traditionele educatieve portfolio om te zetten in een interactieve ervaring. In dit spel neemt de student de rol aan van een advocaat die moet bewijzen dat hij of zij een bepaalde vaardigheid onder de knie heeft. De student verzamelt bewijzen in de vorm van 'collectibles' uit andere leergames of kan zelf bewijzen inbrengen. Vervolgens verdedigt de student zijn of haar stelling op basis van geldende 'laws' (wetten) in zijn of haar onderwijs en eigen logica of redenering. Wat het spel uniek maakt, is de rol van de Magistraat, een AI-entiteit die de taak heeft om de ingebrachte bewijzen en de bewijsvoering van de student te beoordelen. Na het wegen van de bewijzen en de bewijsvoering, geeft de Magistraat advies over de sterkte ervan. Als het bewijs en de bewijsvoering niet overtuigend genoeg zijn, zal de AI suggesties doen voor verbetering. Een van de voordelen van Magistrate is dat het kiezen van 'collectibles' en 'laws' een snelle samenstelling van het portfolio mogelijk maakt. Daarnaast biedt de game de mogelijkheid om een persoonlijk tintje te geven aan het portfolio. Dit maakt het proces van het samenstellen van een portfolio veel aantrekkelijker en kan leiden tot een certificaat voor de betreffende vaardigheid. === Multiwall === Iedereen bouwt tijdens zijn leven op grond van goedbedoelde adviezen een muur om zich heen. Deze wand is samengesteld uit meerdere lagen door verschillende actoren uit de omgeving; ouders, familie, vrienden, leraren, geestelijken enzovoort. In deze game wordt deze muur steun voor steen en laag voor laag verlaagd, zodat de speler steeds meer zicht krijgt op wat voor de speler zelf van belang is. Aangeboren gewoontes die zorgen voor een gelukkig leven voor de speler zelf in plaats van voor anderen. Dit spel draait zodoende niet om leren, maar om afleren. Het afbreken van de meerwandige muren die anderen om ons heen hebben gemetseld en ons beperken in het leren. Als stootram kan men versterkende overtuigingen inzetten die onderdelen van de muur slopen. === [[Speels leren/Memory|Memory]] === ''Onderwijstaal'' Een spel dat ieder mens wel eens heeft gespeeld, is memory. Een manier om snel nieuwe concepten te leren is door aan te sluiten bij concepten die veel overeenkomsten hebben. Bijvoorbeeld woorden uit twee talen die hetzelfde klinken en dan de kleine verschillen in schrijfwijze uit te vergroten. Of een plaatje dat men herkent te koppelen aan een woord uit een andere taal (een mens is van nature visueel ingesteld). Door dit stapsgewijs op te bouwen (bijvoorbeeld als volgt): # plaatjes met woorden erin uit bekende taal matchen # plaatjes met woorden erin uit nieuwe taal matchen # plaatjes en losse woorden uit nieuwe taal matchen # woorden uit bekende taal met woorden uit nieuwe taal matchen kan men door aan te sluiten de nieuwe taal bewust verbinden in het hoofd met een nieuwe taal. Of bij het überhaupt leren van (de eerste) taal, dus lezen en schrijven, denk aan het [[w:Leesplankje van Hoogeveen|Leesplankje van Hoogeveen]] met de plaatjes Aap, Noot, Mies ... enzovoort als afbeeldingen van de memorykaarten. In dat geval zien de stappen er als volgt uit # duo-kaarten van alle plaatjes uit het leesplankje met het woord erin geschreven. # één kaart van het duo heeft het plaatje uit het leesplankje met het bijpassende woord eronder en de andere kaart heeft alleen het woord als tekst. # duo-kaarten van alle woorden uit het leesplankje # één kaart van het duo heeft het woord uit het leesplankje met een audiofragment waarin het woord wordt uitgesproken; de andere kaart heeft alleen het woord. # één kaart heeft alleen een audiofragment waarin het woord wordt uitgesproken, de andere kaart heeft alleen het woord. Het [[bewust leren]] kan door de game worden ondersteund als deze bijvoorbeeld eerst de gebruiker zijn eigen manier laat doen om een reeks woorden uit een vreemde taal te leren. Dan kan die voorkeursstrategie worden vergeleken met de snelheid van en de hoeveelheid woorden die men kan onthouden door het spelen van de game. Men kan de memory game zelfs wetenschappelijk valideren door bij een grotere groep mensen dit toe te passen en te variëren binnen dezelfde persoon. Omdat de eigen strategie heel verschillend kan zijn van persoon tot persoon, dienen in de wetenschappelijke analyse bepaalde vaste deelstrategieën te worden vergeleken door ze wel of niet toe te passen; bepaalde stappen uit de opbouw aan of uit te zetten. Lees meer hierover in het hoofdstuk "[[Speels leren/Memory|Memory]]". === [[Speels_leren/Maze|Maze]] === ''Ken uzelf'' De [[Speels_leren/Maze|maze]] is een game waarin we ervaren dat leren is als een doolhof. Elke keer denk je dichter bij de uitgang te komen, maar dan blijkt er ineens een hek tussen te staan. Steeds meer games en andere softwareprogramma's zoals zoekmachines, hebben een [[w:Kunstmatige_intelligentie|kunstmatige intelligentie (KI of AI)]] die jou al doende beter leert kennen. Op die manier krijg je naarmate je het programma meer gebruikt, passender suggesties qua passies en talenten. Echter, je hebt zelf nauwelijks inzicht in hoe die AI dat doet en hoe goed de AI je al kent. Ook voor de AI ben je aanvankelijk een doolhof. Afhankelijk van de consistentie (eerlijkheid) waarmee jij keuzes in het programma maakt en hoe complex je als persoon in elkaar steekt, zal de AI steeds meer duidelijkheid en zekerheid krijgen over de te volgen weg. Dit lijkt op het steeds minder verstrikt raken in een doolhof of maze. Als we dit proces in een doolhof weergeven; de positie van de AI geeft aan in hoeverre hij je kent en de beweging die je mag maken laat zien welke keuze de AI verrast (verder in het doolhof verstrikt raakt) of bevestigt (naar de uitgang brengt), dan kun je wat de AI over jou leert visualiseren. En dat geeft weer inzicht in jezelf. Je zou dit ook met credits of coins die je verzamelt kunnen symboliseren. Wat een AI doet is in feite vragen over jou beantwoord zien te krijgen. Wat is je favoriete hobby, met wie heb je het liefste contact, welke spullen vind je het leukst enzovoort. Deze vragen worden ons echter niet rechtstreeks gesteld, maar afgeleid uit onze klikkeuzes en zoekopdrachten als het gaat om bijvoorbeeld de Google AI. Dat is een gemiste kans om iets over onszelf te leren. Voor het speels leren, zullen de vragen gericht zijn op iemands voorkeuren voor het leren. Zo kan de AI leervoorkeuren vaststellen en die terugkoppelen. Op die wijze kan een bekend spel, de maze of doolhof, worden ingezet om inzicht te krijgen in je eigen leerstijl. Lees meer hierover in het hoofdstuk [[Speels_leren/Maze|Maze]]. === Mission === Stel we maken een afspraak. Dan is het belangrijk dat ik plaats en tijd noem. Immers, anders als we niet beide precies benoemen, dan gaan we elkaar niet ontmoeten. Dit lijkt vanzelfsprekend, maar is dat ook in het onderwijs wel zo? Als je een docent vraagt; "wat dienen de leerlingen te leren", dan krijg je nogal eens als antwoord paragraaf 14, hoofdstuk 3. Als je dan vervolgens vraagt; "wat leren ze dan?", dan wordt het lastig. De tijd wil vaak nog wel, maar de plaats? Leerdoelen specificeren is een lastige, tijdrovende en saaie activiteit. Maar als ik het niet goed genoeg doe, dan krijgen we problemen met onze afspraak. Als ik "Nieuw" vergeet, als ik in Nieuw Amsterdam wil afspreken, dan kan er wel eens 200 km tussen ons komen te zitten. En als ik het niet beperk, dan wel een hele oceaan (New York). Leerdoelen dienen daarom SMART te zijn geformuleerd (specifiek, meetbaar, acceptabel, realistisch en tijdgebonden). Hoe kan een game dit leuk maken, makkelijker en sneller? In feite doen we dit al in games of navigatiesystemen. Als we een missie kiezen in een game, dan kies je een plaats, een gewenste aankomsttijd. een passend voertuig, wat je meeneemt voor de reis (rugzak) en wat je denkt te halen uit de missie. Eem missie is in feite het vooraf verzinnen van een verhaal (dit kan leiden tot leeractiviteiten die leiden tot bepaalde leerdoelen) of het achteraf vertellen wat er is gebeurd (een portfolio om eerder verworven competenties aan te tonen). Verhalen vertellen is tegelijkertijd ook een sterke leermethode, niet alleen om dingen te onthouden, maar ook om beter te begrijpen en beter te plannen. Lees meer hierover in het hoofdstuk [[Speels leren/Mission|Mission]]. === Merge === We hebben allemaal weleens gespeeld met Lego. Door allerlei blokjes met verschillende vormen, kleuren en aantallen noppen, aan elkaar te verbinden, kunnen we van alles bouwen. Dat kan braaf de manual opvolgend, maar ook geheel vrij al spelend. We kunnen het vrije leerproces gebruiken om te leren leren. Dat begint met het verzoek om met het legobouwwerk iets uit te beelden dat de eigen wensen of doelen als uitkomst van een leerproces visualiseert. Stel men wil een grote IT-entrepreneur worden alla Steve Jobs, dan kan men zijn gezicht nabootsen, maar ook een Apple computer of het logo bouwen. Wat men kiest zegt al iets over welke aspecten met van het doel interessant vindt: de persoonlijkheid, het mooie product of het bekend zijn. Met andere woorden, het bouwen zet je aan het denken en concretiseren van wat je wenst te bereiken. We kunnen dit concretiseren van je eigen wensen nog verder uitdiepen. Hoe is het gezicht opgebouwd, ogen, mond, oren enzovoort? En een oog zal weer opgebouwd zijn uit meerdere legoblokjes. Als we deze blokjes beschouwen als elementaire eenheden die een deelconcept weerspiegelen van het hoofdconcept Steve Jobs, dan krijg je inzicht welke concepten er nodig zijn om een bepaalde wens te realiseren. Het voordeel van deze benaderwijze (een hoofdconcept ontleden in samenstellende deelconcepten) is dat zowel de context als het nut is gewaarborgd. Immers, het plaatsen van een los legoblokje (lees concept) op de juiste plek, maakt de context visueel meteen duidelijk. Omdat de bouwer vrij zijn bouwsel bepaald afhankelijk van de eigen voorkeuren, is ook het nut van de concept meteen duidelijk voor de lerende (zie [[Leren/Leren_leren#Leernut|leernut]]). Een overzicht van de concepten die leiden tot een groter concept dat men nastreeft, helpt bij het maken van een leerdoel-hiërarchie; een ordening van leerdoelen die uiteindelijk leiden tot een overkoepelend leerdoel. Het helpt subleerdoelen specifiek maken en realistisch, twee aspecten van een SMART (specifiek, meetbaar, acceptabel, realistisch en tijdgebonden) leerdoel. En SMART leerdoelen zijn cruciaal om effectief dus doelgericht te kunnen zijn. En aangezien de kwaliteit van leren een integraal over de tijd is van het product van effectiviteit en efficiency, dus ook cruciaal voor een hoge [[Leren/Leren_leren#Kwaliteit|leerkwaliteit]]. === Minding === [[File:Minding.webp|thumb|300px|Minding]] In deze game verken je je eigen brein door middel van archeologische technieken. Een archeoloog voert een opgraving uit op het brein, waarbij hij met een schep, kwast en vergrootglas neurale verbindingen onderzoekt en verborgen patronen onthult. Archeologie biedt een inspirerende metafoor voor het verkennen van je eigen brein en onbewustheid. Hier zijn enkele archeologische technieken en hoe ze kunnen worden toegepast op het leren kennen van jezelf: # '''Opgraving''': Graaf in je verleden en herinneringen om patronen en ervaringen te ontdekken die je huidige gedrag en gedachten beïnvloeden. Dit kan door middel van zelfreflectie, journaling of therapie. # '''Artefacten''': Onderzoek je gedrag, gewoonten en reacties als 'artefacten' van je psyche. Analyseer waarom je bepaalde keuzes maakt en welke onderliggende overtuigingen of gevoelens hieraan ten grondslag liggen. # '''Stratigrafie''': Beschouw de lagen van je ervaringen. Hoe hebben verschillende levensfasen en gebeurtenissen je gevormd? Herken de gelaagdheid in je persoonlijkheid en hoe eerdere ervaringen je huidige zelf beïnvloeden. # '''Typologie''': Categoriseer je gedachten, emoties en gedragingen. Welke patronen zie je? Wat zijn de herkomst en ontwikkeling van bepaalde gedachten en gewoonten in je leven? # '''Context''': Bestudeer je gedachten en gedragingen in de context van je omgeving en sociale relaties. Hoe beïnvloeden je omgeving en de mensen om je heen je zelfbeeld en gedrag? # '''Interpretatie''': Interpreteer je inzichten om een coherent verhaal over jezelf te vormen. Dit helpt bij het begrijpen van je identiteit en de weg die je hebt afgelegd. Door deze technieken toe te passen op je eigen bewustzijn, kun je een dieper inzicht krijgen in wie je bent, waarom je bent zoals je bent, en hoe je kunt groeien en veranderen. Net als archeologen bouw je langzaam een completer en genuanceerder beeld van jezelf op, wat essentieel is voor persoonlijke groei en zelfbegrip. === Mindmapper === [[File:Mindmapper.webp|thumb|300px|Game to build learning paths]] In de game stippelt de leerling bewust een weg uit om bepaalde leerdoelen te bereiken. Hierbij moeten ze verbindingen aanleggen, verbreden, versmallen of zelfs verwijderen tussen verschillende neuronen. Leerlingen ontdekken hoe leren werkt door het simuleren van hersenactiviteit. Ze moeten nieuwe paden creëren en bestaande paden aanpassen om specifieke leerdoelen te bereiken. * '''Nieuwe verbindingen aanleggen''': Net zoals de bouw van nieuwe wegen tussen neuronen in het brein, moeten leerlingen nieuwe paden creëren door obstakels te verwijderen en nieuwe routes te bouwen. * '''Bestaande verbindingen verbreden''': Net zoals in het plaatje waar een kind een bestaande tweebaansweg naar een vierbaansweg verbreedt, moeten leerlingen bestaande verbindingen versterken om efficiënter te leren. * '''Verbindingen versmallen of verwijderen''': Soms moeten leerlingen onnodige of verkeerde verbindingen verwijderen of versmallen om ruimte te maken voor betere leerpaden. Het spel stelt leerlingen in staat om verschillende leerpaden uit te stippelen, waarbij ze neuronen verbinden op een manier die hun leerdoelen ondersteunt. Ze leren strategieën om hun leerproces te optimaliseren door het juiste pad te kiezen. De interactieve aspecten van bouwen en aanpassen houden de interesse vast en bevorderen het begrip van complexe hersenprocessen. Deze game helpt leerlingen bewust te worden van hoe ze leren en geeft hen inzicht in de wetenschap achter het vormen en aanpassen van neurale verbindingen in hun hersenen. === Mindsport === Op het moment dat de [[Leren/Leren_leren#Leercontext|leercontext]] een sociale component heeft, spelen anderen een rol in iemands leren; de leeractoren. Het kan voor het leren leren handig zijn de invloeden, spelregels en de bewegingsruimte van deze leeractoren heel inzichtelijk te maken voor de lerende. Denk aan schaken waarin allerlei schaakstukken bepaalde invloeden op elkaar uitoefenen (aanvallen of verdedigen) en op bepaalde vakken (32 witte en 32 zwarte velden) van het schaakbord mogen bewegen (de pion, de koning, de dame, de loper, de toren en het paard hebben elk een andere vrijheid om zich te verplaatsen). In een game zou men een eigen soort schaakspel kunnen ontwerpen; welke stukken (spelers) zijn er, welke ruimte mogen deze op de lappendeken (bordspel) innemen (spelregels) en wanneer is er sprake van winst (spelbegin en speleinde). Vanuit deze game opzet kan de lerende ook verkennen welke leerstrategieën tot de meeste winst leiden (hoogste leerkwaliteit) (strategy game). === Minecraft === Leerobjecten kunnen we opvatten als onderwijsblokken. De blokachtige benadering die we kennen van Minecraft, kan dit modelleren. Deze blokken, ook wel voxels genoemd, kunnen net als leerobjecten worden geassembleerd tot een groter blok of worden afgeleid van een bestaand blok. Het spelen van Minecraft is populair en wordt door velen als heel lerend beschouwd. Minecraft kan men uitbreiden met zogenaamde mods geschreven in Java. Daarnaast kan men een eigen server draaien waaraan gebruikers online kunnen participeren. Deze functionaliteit maken het mogen om met een relatief kleine inspanning een Education Design-server in te richten. Via deze server bouwen gebruikers hun onderwijs. De server zorgt ervoor dat de bouwwerken worden vertaal naar Learning Objects die bijvoorbeeld in een blockchain kunnen worden gedeeld. Er zijn ook open source alternatieven voor Minecraft (Eduvoxel bijvoorbeeld) die men naar eigen inzicht kan aanpassen. Om een eigen Minecraft-server te realiseren, dienen de volgende zaken gebouwd te worden: * Eigen texture pack * Eigen wereld * Eigen mods Voor het laatste is het nodig om Bukkit te gebruiken als gemodificeerde versie van de Minecraft-software. Met plug-ins is het al mogelijk om een handelssysteem in leerarchitecturen te introduceren, zoals het kopen van een eigen perceel waar men zijn eigen ontwerp kan bouwen. Of koop items van andere spelers die hun eigen winkel runnen. Er zijn verder tal van voorbeelden van het gebruik van Minecraft als een volledig rollenspel (RPG). Men kan in Minecraft een eigen thema, skin en avatar kiezen of zelfs ontwikkelen. Spelers kunnen communiceren via tekst in de console, en de meesten van hen spreken via Voice over IP (VoIP) door bijvoorbeeld Skype of Google Chat. In MineCraft kun je machines bouwen die automatische taken kunnen uitvoeren. De gedachte om met blokken de onderwijsarchitectuur te visualiseren is geïnspireerd op de LEGO SERIOUS PLAY methode. De leerlingen bedenken eerst een idee en proberen dit (eventueel middels een metafoor) dit te bouwen in MineCraft. Hun bouwwerk delen ze met andere spelers in de hoop te komen tot verbindingen om zo een gezamenlijke wereld te bouwen. De leerlingen blikken terug op het proces en proberen zo de belangrijkste leerdoelen te achterhalen en hoe ze dit kunnen bewijzen in hun portfolio. In de game hebben de bouwers de beschikking over een inventory met daarin de mogelijkheden om * processen (redstone en command blokken) * blokken * tools * potion * spawners in te zetten. Hiermee kunnen de bouwers hun * uiteindelijk doel van hun ondernemend project uitbeelden; het WAT, * kiezen welke players deelnemen; het WIE en * de uitdaging om dat te bereiken modelleren in een Quest; het HOE. In Minecraft kun je met een speciaal blok (Craft blok) spullen maken door verschillende onderdelen samen te smelten. Met een zogenaamde Texture pack kan qua uiterlijk het blok worden omgezet in eentje waarin je de verschillende onderwijsfuncties in een leerobject (leerblok) kunt samensmelten. Een bepaald leerblok kan dan uit een of meerdere onderwijsfuncties zijn samengesteld. Een blok of groep van blokken wordt een volwaardig leerobject als alle onderwijsfuncties samen aanwezig zijn. In Minecraft kun je dieren, mensen, wezens en planten spawnen en kun je acties laten uitvoeren en zelfs daarbij laten veranderen. Dit kan analogie zijn voor hoe je met anderen zaken kunt laten groeien en veranderen. Op een Minecraft-server kun je bankieren als plug-in installeren. Je komt dan bijvoorbeeld binnen met een banksaldo van 20.000 euro. Dan kun je daar werk zoeken of een winkel op te zetten om meer geld te verdienen om een plot (stuk land) te kopen of een lening af te betalen. Deze online role-playing kun je zien als serious gaming als voorbereiding op de echte wereld. Deze rollen kunnen echte spelers zijn of virtuele spelers (computer). Op de server kunnen de spelers ook onderhandelen om plots van elkaar te kopen. Op een plot kun je bouwen met een bouwteam (goede bouwers) en hier moet je een bouwvergunning aanvragen en een bedrijfsvergunning (inschrijving KvK) als je een shop start. Politie en CIA als rolplating is ook aanwezig om te zorgen voor eerlijk handelen. {{Opmaak | Voettekst | website ; Maze leergame ; https://github.com/HeDude/Lega/tree/main/Maze ; Github HeDude ; Prototype van de Maze leergame ontwikkeld door studenten van het [https://nl.wikipedia.org/wiki/Alfa-college <span style="color:white">Alfa-college</span>] }} b1rmoro01cn3epcbjiivv0apoyzbqyr 0 40389 428266 425714 2026-05-21T07:21:29Z ~2026-30327-80 29650 428266 wikitext text/x-wiki {{Opmaak}} ''"De tacticus moet weten wat te doen als er wat te doen valt; de strateeg moet weten wat te doen als er niets te doen valt."'' - {{Wp|Sawielly_Tartakower|Sawielly Tartakower}} (Pools schaakgrootmeester). == Leren == === Bewust onbewust leren === Voor beginners is het van belang eerst [[Leren leren|bewust schaken te leren]]. De reden hiervoor is dat je het krachtigste leermiddel, namelijk het [[Onbewust leren|onbewust leren]] daarna veel succesvoller kunt inzetten. Een voorbeeld daarvan is de belangrijk techniek van [[visualisatie]]. Als je veel wedstrijden speelt, zonder grondige studie, dan wil je dat het onbewuste de verwerking op zich neemt. Dat kan het beter doen als het een automatisch begrip heeft aangeleerd van hoe een opstelling is te analyseren, maar ook dat die opstelling kan worden opgeslagen, dat wil zeggen dat je hoofd het kan voorstellen. Je traint het opnemen van visuele informatie en hoe die te verwerken, alvorens je heel veel informatie aanbiedt aan het onbewuste die dat vele malen beter en sneller kan verwerken dan het bewuste. === Puzzelen === Schaken kun je goed leren door allerlei schaakpuzzeltjes op te lossen. Waarom leer je minder van puzzels zoals hieronder? {{Schaak/Bord2 |left | | 8 |kl| |kd| | | | | | 7 |pl| |pl|pd| | | | | 6 | |pd| |pl| | | | | 5 | | | | | | | | | 4 |pd| | | | | | | | 3 |pl| | |pl| | | | | 2 | | | | | | | | | 1 | | | | | | | | | a b c d e f g h |Pawn: Chess review, 1922 - T.R. Dawson }} <br> {{Schaak/Oplossing|{{Schaak/Bord2 |left | | 8 |kl| |kd| | | | | | 7 |pl|pl|pl|pd| | | | | 6 | | | |pl| | | | | 5 | | | |pl| | | | | 4 | | | | | | | | | 3 | | | | | | | | | 2 | | | | | | | | | 1 |qd| | | | | | | | a b c d e f g h |Alle zetten tot deze mat zijn geforceerd}} De bedenker van deze puzzel schijnt hiermee zijn buurman, die geen goed schaker was, toch een trots gevoel te willen geven. }} === Verliezen === Schaken leer je ook beter door te verliezen. Dan leer je van je tegenstander - die meestal wint omdat hij meer ervaring heeft - bepaalde patronen. Vaak is een keer verliezen door een patroon niet op tijd te herkennen niet voldoende. Dus heb geduld, speel met betere tegenstanders die meer patronen kennen en kijk niet naar of en hoe vaak je wint, maar wees blij als je betere tegenstanders het steeds moeilijker tegen jou krijgen. == Ontwikkelen == === Richtlijnen === Richtlijnen (geen harde regels): * Sla bij een dubbelpion richting het centrum. * Zorg dat er een pion direct voor de koning staat. * Een toren staat het best op een vrije (geen pion er tussen) horizontaal of verticale lijn en het liefst beide. * Als een tegenstander een rokade heeft gedaan, jijzelf nog niet, beweeg de pionnen aan de kant waar de koning van de tegenstander staat dan naar voren om zijn pionnenstructuur te doorbreken. === Stukken === We gaan er bij strategisch spelen al van uit dat je regelmatig schaakpartijen hebt gespeeld en nu graag een niveau hoger wilt bereiken. De eerste stap is de stukken beter te leren kennen, zoals hun waarde in het spel. Die wordt niet alleen bepaald door de bewegingsvrijheid volgens de spelregels, maar ook door de positie op het schaakbord, zoals we eerder zagen. {{Schaak/Bord2 |left | | 8 | | | | | | | |nd| 7 | | | | | |xo| | | 6 | | |xx| |xx| |xo| | 5 | |xx| | | |xx| | | 4 | | | |nl| | | | | 3 | |xx| | | |xx| | | 2 | | |xx| |xx| | | | 1 | | | | | | | | | a b c d e f g h |De waarde van het witte paard is groter, omdat die meer velden X bewaakt}} De schaakstukken vanuit de opening verplaatsen zodat ze meer waarde krijgen, noemen we het ontwikkelen van de stukken. Als de schaakstukken opgeteld meer waarde hebben, zijn ze dus beter inzetbaar voor een aanval of een verdediging. {{Schaak/Bord2 |left | | 8 | | | | | | | | | 7 | | | | | | | | | 6 | | | | | | | | | 5 | | | | | | | | | 4 | | |bl|pl|pl|bl| | | 3 | | |nl| | |nl| | | 2 |pl|pl|pl| |ql|pl|pl|pl| 1 | | | |rl|rl| | | | a b c d e f g h |Een voorbeeld van een goede ontwikkeling van de witte schaakstukken}} Het ontwikkelen van de schaakstukken gebeurt door schaakzetten te doen die in een zo hoog mogelijk {{Wp|Tempo_(schaken)|tempo}} je stukken op de gewenste posities brengen. Wit heeft hierbij het voordeel dat het mag beginnen. Maar als zwart-wit dwingt ({{Wp|Tempo_(schaken)#Tempodwang|tempodwang}}) tot het doen van zetten die niet bijdragen aan de ontwikkeling dan wint zwart een tempo (extra beurt) van wit. Andersom kan ook. {{Schaak/Bord2 |left | | 8 |rd|nd|bd|qd|kd|bd| |rd| 7 |pd|pd|pd| |pd|pd|pd|pd| 6 | | | | | |nd| | | 5 | | | |pd| | | | | 4 | | |pl|pl| | | | | 3 | | | | | | | | | 2 |pl|pl| | |pl|pl|pl|pl| 1 |rl|nl|bl|ql|kl|bl|nl|rl| a b c d e f g h |Wie wint tempo als het spel verder gaat met 3. cxd5 Pxd5 4. e4 Pf6}} {{Schaak/Oplossing|{{Schaak/Bord2 |left | | 8 |rd|nd|bd|qd|kd|bd| |rd| 7 |pd|pd|pd| |pd|pd|pd|pd| 6 | | | | | |nd| | | 5 | | | | | | | | | 4 | | | |pl|pl| | | | 3 | | | | | | | | | 2 |pl|pl| | | |pl|pl|pl| 1 |rl|nl|bl|ql|kl|bl|nl|rl| a b c d e f g h |Wit heeft een tempo gewonnen omdat hij twee pionnen nuttig heeft verzet, terwijl zwart alleen zijn paard heeft verzet}} Zwart verloor een tempo noodgedwongen ({{Wp|Tempo_(schaken)#Tempodwang|tempodwang}}) omdat het paard moest terugslaan en wit het paard verjoeg naar zijn oude plek. }} == Oorlogsvoering == {{Wp|De kunst van het oorlogvoeren|De kunst van het oorlogvoeren}} van {{Wp|Sun_Tzu|Tzu}}, generaal en militair strateeg van het Chinese {{Wp|Wu_(staat)|koninkrijk Wu}}, geeft goede tips hoe je vanuit kalmte als schaakgeneraal een slimme strategie kan uitstippelen * "Er zijn vijf gevaarlijke karaktereigenschappen voor een generaal." * "Als hij roekeloos is, kan hij gedood worden." * "Als hij laf is, kan hij gevangen worden." * "Als hij opvliegend is, kan hij tot dwaasheden worden gedreven." * "Als hij zich snel in zijn eer voelt aangetast, kan hij belasterd worden." * "Als hij meedogend van aard is, kan hij getergd worden." * "Verleid de vijand met een lokaas; lijk wanordelijk en sla vervolgens toe." * "Bereid je voor als de vijand samenkomt op één punt; mijd hem waar hij sterk is." * "Blijf hem onder druk zetten en put hem uit." * "Val aan waar hij onvoorbereid is; val aan waar hij u niet verwacht." * "De allerbeste strategie bij oorlogvoering is het aanvallen van de strategie van de vijand." * "Hij die weet wanneer hij kan vechten en wanneer niet, zal zegevieren." * "Hij wiens soldaten verenigd zijn in hun streven, zal zegevieren." * "Hij die zich voorbereidt en wacht op een vijand die dat niet doet, zal zegevieren." * "Ken de vijand en ken uzelf, dan zult u in geen honderd gevechten gevaar lopen." * "Vanouds maakten vaardige krijgers zich eerst onoverwinnelijk om daarna te wachten tot de vijand zich kwetsbaar opstelde." * "Onoverwinnelijkheid is gelegen in de verdediging; de mogelijkheid op een overwinning is gelegen in de aanval." * "Strategische opstelling stelt een zegevierend generaal in staat zijn manschappen te laten vechten als ingesloten water dat zich, bij plotse uitbraak, in een bodemloze afgrond stort." * "Als een havik zijn prooi op slag doodt, komt dat door het juiste aanvalsmoment." * "Als we aanvallen wat de vijand niet verdedigt, zijn we er zeker van dat wij veroveren wat wij aanvallen." * "Als we verdedigen wat de vijand niet aanvalt, zijn we er zeker van dat wij behouden wat wij verdedigen." * "De vijand mag niet weten waar ik wil toeslaan." * "Het hoogst bereikbare bij het opstellen van troepen, is geen waarneembare vorm aannemen." * "Manoeuvres kunnen zowel voordeel als gevaar opleveren." * "Manoeuvreer als dat voordeel oplevert, en wijzig de situatie door troepen te verspreiden en te concentreren." * "Beoordeel de situatie alvorens in actie te komen." * "Schrok niet het lokaas van de vijand op." * "Daarom moet de wijze generaal bij zijn besluitvorming zowel gunstige als ongunstige factoren in ogenschouw nemen." * "Snelheid is de essentie van oorlogvoering." * "De essentie van militaire operaties is gelegen in de schijn wekken dat u zich schikt naar de strategie van de vijand." == Combinaties == === Schaakmat === Combinaties die direct tot mat leiden zijn de meest spectaculaire en bevredigende acties op het bord. Vaak wordt er een stuk geofferd om de verdediging van de koning open te breken of hem naar een veld te dwingen waar hij geen kant meer op kan. * '''Stikmat (Smothered Mate)''': Dit is een mat waarbij de koning volledig is ingesloten door zijn eigen stukken en door een paard schaakmat wordt gezet. {{Schaak/Bord2 |left | | 8 | | | | | | |rd|kd| 7 | | | | | |nl|pd|pd| 6 | | | | | | | | | 5 | | | | | | | | | 4 | | | | | | | | | 3 | | | | | | | | | 2 |pl|pl|pl| | | |pl|pl| 1 | | | | | | |kl| | a b c d e f g h |Wit zet mat met het paard op f7}} * '''Griekse Gift (Loper-offer op h7)''': Een beroemde combinatie waarbij wit de loper offert op h7 (of zwart op h2) om de koning naar buiten te lokken en vervolgens met dame en paard een vernietigende aanval in te zetten. === Verovering === Combinaties voor materiaalwinst zijn bedoeld om een beslissend voordeel in punten te verkrijgen. Een van de krachtigste combinaties is 'de molen'. * '''De Molen (Windmill)''': Dit is een opeenvolging van schaakjes (meestal door een toren) en aftrekschaakjes (met een loper), waarbij de toren telkens stukken van de tegenstander kan slaan terwijl de koning alleen maar heen en weer kan bewegen. {{Schaak/Bord2 |left | | 8 | | | | | |rd| |kd| 7 | | |pd|rd|nd|pd|rl|pd| 6 | | | | | |bl| | | 5 | | | | | | | | | 4 | | | | | | | | | 3 | | | | | | | | | 2 | | |qd| | | | | | 1 | | | | | | |kl| | a b c d e f g h |De witte toren kan hier de hele 7e rij schoonvegen via schaak op g7 en aftrekschaak door de loper}} * '''Aftrekaanval met offer''': Soms offer je een stuk om een lijn te openen voor een aftrekaanval die veel meer materiaal oplevert. === Positioneel === Niet elke combinatie heeft als doel om direct mat te zetten of materiaal te winnen. Soms offer je materiaal om een strategisch voordeel te behalen dat pas veel later in de partij doorslaggevend wordt. * '''Pionnenstructuur vernietigen''': Een combinatie kan bedoeld zijn om de pionnenmuur voor de vijandelijke koning weg te slaan, zelfs als dat een stuk kost. De koning wordt daardoor kwetsbaar voor latere aanvallen. {{Schaak/Bord2 |left | | 8 | | | | | |rd|kd| | 7 | | | | | |pd|bl|pd| 6 | | | | |nd| | | | 5 | | | | | | | | | 4 | | | | | | | | | 3 | | | | | |nl| | | 2 | | |ql| | | | | | 1 | | | | | |rl|kl| | a b c d e f g h |Wit heeft de loper op g7 geofferd om de pionnenstructuur open te breken voor een langdurige aanval}} * '''Blokkade-offer''': Een pion of stuk offeren om een veld vrij te maken voor een ander, sterker stuk (bijvoorbeeld een paard op een 'voorpost'). {{Opmaak | Voettekst}} jwqvmah7nfsybp3q9ywhiwn7cwh80cf 428283 428266 2026-05-21T09:11:09Z Erik Baas 2193 428283 wikitext text/x-wiki {{Opmaak}} ''"De tacticus moet weten wat te doen als er wat te doen valt; de strateeg moet weten wat te doen als er niets te doen valt."'' - {{Wp|Sawielly_Tartakower|Sawielly Tartakower}} (Pools schaakgrootmeester). == Leren == === Bewust onbewust leren === Voor beginners is het van belang eerst [[Leren leren|bewust schaken te leren]]. De reden hiervoor is dat je het krachtigste leermiddel, namelijk het [[Onbewust leren|onbewust leren]] daarna veel succesvoller kunt inzetten. Een voorbeeld daarvan is de belangrijk techniek van [[visualisatie]]. Als je veel wedstrijden speelt, zonder grondige studie, dan wil je dat het onbewuste de verwerking op zich neemt. Dat kan het beter doen als het een automatisch begrip heeft aangeleerd van hoe een opstelling is te analyseren, maar ook dat die opstelling kan worden opgeslagen, dat wil zeggen dat je hoofd het kan voorstellen. Je traint het opnemen van visuele informatie en hoe die te verwerken, alvorens je heel veel informatie aanbiedt aan het onbewuste die dat vele malen beter en sneller kan verwerken dan het bewuste. === Puzzelen === Schaken kun je goed leren door allerlei schaakpuzzeltjes op te lossen. Waarom leer je minder van puzzels zoals hieronder? {{Schaak/Bord2 |left | | 8 |kl| |kd| | | | | | 7 |pl| |pl|pd| | | | | 6 | |pd| |pl| | | | | 5 | | | | | | | | | 4 |pd| | | | | | | | 3 |pl| | |pl| | | | | 2 | | | | | | | | | 1 | | | | | | | | | a b c d e f g h |Pawn: Chess review, 1922 - T.R. Dawson }} <br> {{Schaak/Oplossing|{{Schaak/Bord2 |left | | 8 |kl| |kd| | | | | | 7 |pl|pl|pl|pd| | | | | 6 | | | |pl| | | | | 5 | | | |pl| | | | | 4 | | | | | | | | | 3 | | | | | | | | | 2 | | | | | | | | | 1 |qd| | | | | | | | a b c d e f g h |Alle zetten tot deze mat zijn geforceerd}} De bedenker van deze puzzel schijnt hiermee zijn buurman, die geen goed schaker was, toch een trots gevoel te willen geven. }} === Verliezen === Schaken leer je ook beter door te verliezen. Dan leer je van je tegenstander - die meestal wint omdat hij meer ervaring heeft - bepaalde patronen. Vaak is een keer verliezen door een patroon niet op tijd te herkennen niet voldoende. Dus heb geduld, speel met betere tegenstanders die meer patronen kennen en kijk niet naar of en hoe vaak je wint, maar wees blij als je betere tegenstanders het steeds moeilijker tegen jou krijgen. == Ontwikkelen == === Richtlijnen === Richtlijnen (geen harde regels): * Sla bij een dubbelpion richting het centrum. * Zorg dat er een pion direct voor de koning staat. * Een toren staat het best op een vrije (geen pion er tussen) horizontaal of verticale lijn en het liefst beide. * Als een tegenstander een rokade heeft gedaan, jijzelf nog niet, beweeg de pionnen aan de kant waar de koning van de tegenstander staat dan naar voren om zijn pionnenstructuur te doorbreken. === Stukken === We gaan er bij strategisch spelen al van uit dat je regelmatig schaakpartijen hebt gespeeld en nu graag een niveau hoger wilt bereiken. De eerste stap is de stukken beter te leren kennen, zoals hun waarde in het spel. Die wordt niet alleen bepaald door de bewegingsvrijheid volgens de spelregels, maar ook door de positie op het schaakbord, zoals we eerder zagen. {{Schaak/Bord2 |left | | 8 | | | | | | | |nd| 7 | | | | | |xo| | | 6 | | |xx| |xx| |xo| | 5 | |xx| | | |xx| | | 4 | | | |nl| | | | | 3 | |xx| | | |xx| | | 2 | | |xx| |xx| | | | 1 | | | | | | | | | a b c d e f g h |De waarde van het witte paard is groter, omdat die meer velden X bewaakt}} De schaakstukken vanuit de opening verplaatsen zodat ze meer waarde krijgen, noemen we het ontwikkelen van de stukken. Als de schaakstukken opgeteld meer waarde hebben, zijn ze dus beter inzetbaar voor een aanval of een verdediging. {{Schaak/Bord2 |left | | 8 | | | | | | | | | 7 | | | | | | | | | 6 | | | | | | | | | 5 | | | | | | | | | 4 | | |bl|pl|pl|bl| | | 3 | | |nl| | |nl| | | 2 |pl|pl|pl| |ql|pl|pl|pl| 1 | | | |rl|rl| | | | a b c d e f g h |Een voorbeeld van een goede ontwikkeling van de witte schaakstukken}} Het ontwikkelen van de schaakstukken gebeurt door schaakzetten te doen die in een zo hoog mogelijk {{Wp|Tempo_(schaken)|tempo}} je stukken op de gewenste posities brengen. Wit heeft hierbij het voordeel dat het mag beginnen. Maar als zwart wit dwingt ({{Wp|Tempo_(schaken)#Tempodwang|tempodwang}}) tot het doen van zetten die niet bijdragen aan de ontwikkeling dan wint zwart een tempo (extra beurt) van wit. Andersom kan ook. {{Schaak/Bord2 |left | | 8 |rd|nd|bd|qd|kd|bd| |rd| 7 |pd|pd|pd| |pd|pd|pd|pd| 6 | | | | | |nd| | | 5 | | | |pd| | | | | 4 | | |pl|pl| | | | | 3 | | | | | | | | | 2 |pl|pl| | |pl|pl|pl|pl| 1 |rl|nl|bl|ql|kl|bl|nl|rl| a b c d e f g h |Wie wint tempo als het spel verder gaat met 3. cxd5 Pxd5 4. e4 Pf6}} {{Schaak/Oplossing|{{Schaak/Bord2 |left | | 8 |rd|nd|bd|qd|kd|bd| |rd| 7 |pd|pd|pd| |pd|pd|pd|pd| 6 | | | | | |nd| | | 5 | | | | | | | | | 4 | | | |pl|pl| | | | 3 | | | | | | | | | 2 |pl|pl| | | |pl|pl|pl| 1 |rl|nl|bl|ql|kl|bl|nl|rl| a b c d e f g h |Wit heeft een tempo gewonnen omdat hij twee pionnen nuttig heeft verzet, terwijl zwart alleen zijn paard heeft verzet}} Zwart verloor een tempo noodgedwongen ({{Wp|Tempo_(schaken)#Tempodwang|tempodwang}}) omdat het paard moest terugslaan en wit het paard verjoeg naar zijn oude plek. }} == Oorlogsvoering == {{Wp|De kunst van het oorlogvoeren|De kunst van het oorlogvoeren}} van {{Wp|Sun_Tzu|Tzu}}, generaal en militair strateeg van het Chinese {{Wp|Wu_(staat)|koninkrijk Wu}}, geeft goede tips hoe je vanuit kalmte als schaakgeneraal een slimme strategie kan uitstippelen * "Er zijn vijf gevaarlijke karaktereigenschappen voor een generaal." * "Als hij roekeloos is, kan hij gedood worden." * "Als hij laf is, kan hij gevangen worden." * "Als hij opvliegend is, kan hij tot dwaasheden worden gedreven." * "Als hij zich snel in zijn eer voelt aangetast, kan hij belasterd worden." * "Als hij meedogend van aard is, kan hij getergd worden." * "Verleid de vijand met een lokaas; lijk wanordelijk en sla vervolgens toe." * "Bereid je voor als de vijand samenkomt op één punt; mijd hem waar hij sterk is." * "Blijf hem onder druk zetten en put hem uit." * "Val aan waar hij onvoorbereid is; val aan waar hij u niet verwacht." * "De allerbeste strategie bij oorlogvoering is het aanvallen van de strategie van de vijand." * "Hij die weet wanneer hij kan vechten en wanneer niet, zal zegevieren." * "Hij wiens soldaten verenigd zijn in hun streven, zal zegevieren." * "Hij die zich voorbereidt en wacht op een vijand die dat niet doet, zal zegevieren." * "Ken de vijand en ken uzelf, dan zult u in geen honderd gevechten gevaar lopen." * "Vanouds maakten vaardige krijgers zich eerst onoverwinnelijk om daarna te wachten tot de vijand zich kwetsbaar opstelde." * "Onoverwinnelijkheid is gelegen in de verdediging; de mogelijkheid op een overwinning is gelegen in de aanval." * "Strategische opstelling stelt een zegevierend generaal in staat zijn manschappen te laten vechten als ingesloten water dat zich, bij plotse uitbraak, in een bodemloze afgrond stort." * "Als een havik zijn prooi op slag doodt, komt dat door het juiste aanvalsmoment." * "Als we aanvallen wat de vijand niet verdedigt, zijn we er zeker van dat wij veroveren wat wij aanvallen." * "Als we verdedigen wat de vijand niet aanvalt, zijn we er zeker van dat wij behouden wat wij verdedigen." * "De vijand mag niet weten waar ik wil toeslaan." * "Het hoogst bereikbare bij het opstellen van troepen, is geen waarneembare vorm aannemen." * "Manoeuvres kunnen zowel voordeel als gevaar opleveren." * "Manoeuvreer als dat voordeel oplevert, en wijzig de situatie door troepen te verspreiden en te concentreren." * "Beoordeel de situatie alvorens in actie te komen." * "Schrok niet het lokaas van de vijand op." * "Daarom moet de wijze generaal bij zijn besluitvorming zowel gunstige als ongunstige factoren in ogenschouw nemen." * "Snelheid is de essentie van oorlogvoering." * "De essentie van militaire operaties is gelegen in de schijn wekken dat u zich schikt naar de strategie van de vijand." == Combinaties == === Schaakmat === Combinaties die direct tot mat leiden zijn de meest spectaculaire en bevredigende acties op het bord. Vaak wordt er een stuk geofferd om de verdediging van de koning open te breken of hem naar een veld te dwingen waar hij geen kant meer op kan. * '''Stikmat (Smothered Mate)''': Dit is een mat waarbij de koning volledig is ingesloten door zijn eigen stukken en door een paard schaakmat wordt gezet. {{Schaak/Bord2 |left | | 8 | | | | | | |rd|kd| 7 | | | | | |nl|pd|pd| 6 | | | | | | | | | 5 | | | | | | | | | 4 | | | | | | | | | 3 | | | | | | | | | 2 |pl|pl|pl| | | |pl|pl| 1 | | | | | | |kl| | a b c d e f g h |Wit zet mat met het paard op f7}} * '''Griekse Gift (Loper-offer op h7)''': Een beroemde combinatie waarbij wit de loper offert op h7 (of zwart op h2) om de koning naar buiten te lokken en vervolgens met dame en paard een vernietigende aanval in te zetten. === Verovering === Combinaties voor materiaalwinst zijn bedoeld om een beslissend voordeel in punten te verkrijgen. Een van de krachtigste combinaties is 'de molen'. * '''De Molen (Windmill)''': Dit is een opeenvolging van schaakjes (meestal door een toren) en aftrekschaakjes (met een loper), waarbij de toren telkens stukken van de tegenstander kan slaan terwijl de koning alleen maar heen en weer kan bewegen. {{Schaak/Bord2 |left | | 8 | | | | | |rd| |kd| 7 | | |pd|rd|nd|pd|rl|pd| 6 | | | | | |bl| | | 5 | | | | | | | | | 4 | | | | | | | | | 3 | | | | | | | | | 2 | | |qd| | | | | | 1 | | | | | | |kl| | a b c d e f g h |De witte toren kan hier de hele 7e rij schoonvegen via schaak op g7 en aftrekschaak door de loper}} * '''Aftrekaanval met offer''': Soms offer je een stuk om een lijn te openen voor een aftrekaanval die veel meer materiaal oplevert. === Positioneel === Niet elke combinatie heeft als doel om direct mat te zetten of materiaal te winnen. Soms offer je materiaal om een strategisch voordeel te behalen dat pas veel later in de partij doorslaggevend wordt. * '''Pionnenstructuur vernietigen''': Een combinatie kan bedoeld zijn om de pionnenmuur voor de vijandelijke koning weg te slaan, zelfs als dat een stuk kost. De koning wordt daardoor kwetsbaar voor latere aanvallen. {{Schaak/Bord2 |left | | 8 | | | | | |rd|kd| | 7 | | | | | |pd|bl|pd| 6 | | | | |nd| | | | 5 | | | | | | | | | 4 | | | | | | | | | 3 | | | | | |nl| | | 2 | | |ql| | | | | | 1 | | | | | |rl|kl| | a b c d e f g h |Wit heeft de loper op g7 geofferd om de pionnenstructuur open te breken voor een langdurige aanval}} * '''Blokkade-offer''': Een pion of stuk offeren om een veld vrij te maken voor een ander, sterker stuk (bijvoorbeeld een paard op een 'voorpost'). {{Opmaak | Voettekst}} 1q1kkf07xicfqbfij8lfx404bye43an 12 41140 428252 425701 2026-05-20T16:14:30Z Erik Baas 2193 NOTOC__{{Helpmenu}} 428252 wikitext text/x-wiki __NOTOC__{{Helpmenu}}<templatestyles src="Style.css" />{{Gebruikt Templatestyles|Style.css}} De extensie '''TemplateStyles''' geeft gebruikers de mogelijkheid om [[Cascading Style Sheets|CSS]]-opmaakstijlen te definiëren in een gemeenschappelijk bestand. De weergavestijl van alle elementen van een bepaald type of class kan zodoende bepaald worden dmv. één regel in het stijlbestand, en hoeft deze niet meer bij elk element apart vermeld te worden. Ook opent dit de mogelijkheid om CSS-''rules'' toe te passen, waarmee de weergave afhankelijk kan worden gemaakt van de eigenschappen van scherm, printer of PDF-uitvoer. Stijlbestanden kunnen toegepast worden op een enkele pagina of sjabloon, maar ook op een compleet boek of een groep sjablonen. De definities in een centraal geplaatst stijlbestand kunnen zelfs in ''alle'' modules gebruikt worden. ====Gebruik==== 1: Plaats de volgende tekst op de eerste regel van het document: <pre class="compact"><templatestyles src="style.css" />{{Gebruikt Templatestyles}}</pre> Dit verbindt het bestand [[Sjabloon:Style.css]] met het document, waarna de daarin gedefiniëerde stijlen toegepast kunnen worden. Het genoemde bestand is bedoeld voor algemene stijlen die in alle pagina's en sjablonen op Wikibooks toegepast kunnen worden. NB Omdat de naamruimte "Sjabloon" de default is voor stijlbestanden hoeft in dit geval de naamruimte niet opgegeven te worden. Voor stijlbestanden in andere naamruimtes moet dit wel, op deze manier: <pre class="compact"><templatestyles src="Sjabloon:Style.css" /></pre> Een nieuw stijlbestand krijgt bij voorkeur dezelfde titel als de pagina of sjabloon waar het bij hoort. Voor bv. een sjabloon <code>Sjabloon:Test</code> wordt dit dus <code>Sjabloon:Test/style.css</code>. Plaats een nieuw aangemaakt stijlbestand in de juiste categorie door deze tekst op de laatste regel in te voegen: <pre>/* [[Categorie:Wikibooks:TemplateStyles-pagina's]] */</pre> 2: Het zg. "inhoudsmodel" van het stijlbestand moet "Opgeschoonde CSS" zijn. Dit kan indien nodig (*) voor nieuwe bestanden door een moderator via de link "Paginagegevens" (<code>?action=info</code>) aangepast worden. <span style="font-size: smaller;">(*: Dit lijkt nu automatisch te gebeuren, afhankelijk van de bestandsnaam.)</span> 3: Geef de HTML-elementen die beïnvloed moeten worden een unieke ''id'' (als het om één uniek element gaat) of ''class'' (als er meer van hetzelfde type zijn). Neem, als het stijlbestand al bestaat, de daarin gebruikte class of id letterlijk over. <pre class="compact">&lt;pre class="compact"> (inhoud) &lt;/pre></pre> ====Waarschuwing==== Een stijlbestand dat in een sjabloon is gelinkt kan alle elementen van de pagina's waarin dat sjabloon is opgenomen beïnvloeden! Dit kan voorkomen worden door alle stijldefinities specifiek op een bepaald type element, class of id van toepassing te maken. In stijlbestanden die voor een bepaald boek of project gemaakt zijn kan het daarentegen juist gemakkelijk zijn. ====Rechten==== * Stijlbestanden kunnen door alle gebruikers gemaakt en bewerkt worden, behalve die in naamruimtes "Gebruiker" en "Overleg gebruiker". * Wijzigen van het "inhoudsmodel" kan alleen door een moderator gedaan worden. Plaats hiertoe een verzoek op [[Wikibooks:Verzoekpagina voor moderatoren]]. ====Links==== * [[:Categorie:Wikibooks:Pagina die TemplateStyles gebruikt|Categorie:Pagina die TemplateStyles gebruikt]] * [[mw:Help:TemplateStyles|Help:TemplateStyles]] op www.mediawiki.org {{En}} * [[mw:Extension:TemplateStyles|Extension:TemplateStyles]] op www.mediawiki.org {{En}} {{Wiu4}} [[Categorie:Help|{{PAGENAME}}]] luw7v9pe1cnwv65t0992u13diucr2us 14 42732 428259 422809 2026-05-20T20:13:41Z Erik Baas 2193 428259 wikitext text/x-wiki {{Post-it/Modules}}Beknopt – en mogelijk incompleet – overzicht van public functions in de aanwezige modules: {| class="wikitable vatop" style="font-size: smaller;" |- !Module !Functies |- |[[Module:Alphabet|Alphabet]] |az_anchors() |- |[[Module:CheckIfUserNameIsIP|CheckIfUserNameIsIP]] |isIpV4(), isIpV6(), testip() |- |[[Module:Functions|Functions]] |maandnaam(), pagesInNamespace() |- |[[Module:Graph|Graph]] |chart(), mapWrapper(), chartWrapper(), chartDebuger(), encodeTitleForPath() |- |[[Module:Kolommen2Var|Kolommen2Var]] |kolom() |- |[[Module:Layout|Layout]] | ... |- |[[Module:Legallink|Legallink]] |legal() |- |[[Module:Math|Math]] |decimalToHex(), hex2Decimal() |- |[[Module:Sort list|Sort list]] |asc(), desc() |- |[[Module:String|String]] |len(), sub(), sublength(), match(), pos(), find(), str_find(), replace(), rep() |- |[[Module:String2|String2]] |asc(), chr(), len(), repeatx(), replace_all(), trim() |- |[[Module:SVG|SVG]] |draw() |- |[[Module:SVG example|SVG example]] |drawCircle(), drawGraph() |- |[[Module:Wikidata|Wikidata]] |badges(), claim(), debug(), descriptionIn(), findClaims(), formatDate(), getSiteLink(), getSnakValue(), getValue(), labelIn(), labelOf(), pageId(), sitelinkOf() |- |[[Module:Zandbak|Zandbak]] | ... |} :Bevat de documentatie van Scribunto/Lua-modules :Wordt gevuld via [[MediaWiki:Scribunto-doc-page-header]] :Modules: [[:Categorie:Module]] :Modules zonder documentatie: [[:Categorie:Module zonder documentatie]] :Help: [[Help:Lua]] (in aanbouw) [[Categorie:Module| ]] 7kmizshiglujrgjx6x39qu9j6fq9sfs 10 45336 428260 411421 2026-05-20T20:15:07Z Erik Baas 2193 428260 wikitext text/x-wiki {{Post-it | *[[:Categorie:Module|Modules]] *[[:Categorie:Moduledocumentatie|Moduledocumentatie]] *[[:Categorie:Module zonder documentatie|Modules zonder documentatie]] *[[Module:Zandbak|Modulezandbak]] *[[Help:Modules]] *[[Help:Lua]] }}<noinclude> [[Categorie:Sjablonen Post-it]] </noinclude> 5wvn82fxbr0d51xaf24vkevb5odsz4e 0 46050 428261 416591 2026-05-21T04:50:12Z CommonsDelinker 1053 Replacing Nancy_Reagan_waves_while_visiting_the_Statue_of_Liberty_in_New_York_City.jpg with [[File:Nancy_Reagan_Waves_While_Visiting_The_Statue_of_Liberty_in_New_York_City_-_DPLA_-_27f33ae983dc977c6096f75934bd706d.jpg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|Commo 428261 wikitext text/x-wiki [[File:"What the Well Dressed Navy Chemical Worker Wears" - NARA - 516130.jpg|thumb|upright=1|"What the Well Dressed Navy Chemical Worker Wears" - NARA - 516130]] [[File:Nancy Reagan Waves While Visiting The Statue of Liberty in New York City - DPLA - 27f33ae983dc977c6096f75934bd706d.jpg|thumb|upright=1|Nancy Reagan waves while visiting the Statue of Liberty in New York City]] [[Maatschappijleer/Referentiekader_maatschappijleer/Beeldvorming|Beeldvorming]] | [https://nl.wikipedia.org/wiki/Nepnieuws Nepnieuws] | [https://nl.wikipedia.org/wiki/Bestand:Waarom_geloof_jij_fake_news.webm Waarom geloof jij fake news?] <hr> <p style="font-size: 30px; color: green;">Veiligheid versus vrijheid</p> <div style="font-size: 20px;> <p>Aan het einde van deze les kun je:</p> * voorbeelden geven van hoe in een rechtsstaat veiligheid ten koste kan gaan van vrijheid en andersom; * benoemen en beschrijven hoe opvattingen over rechtvaardigheid kunnen verschillen binnen samenlevingen; * aan de hand van voorbeelden uitleggen welke spanning er zit tussen rechtshandhaving en rechtsbescherming. </div> <br> [[File:Freedom Avenue Logo.jpg|border|600px|location=left]] {{Sub}} 9r24ex51nc2vt34knc1qrqpe51c1bet 12 46696 428253 2026-05-20T16:14:51Z Erik Baas 2193 Nieuwe pagina aangemaakt met '__NOTOC__{{Helpmenu}} De layout van alle pagina's op deze wiki wordt bepaald door de inhoud van een aantal [[Cascading Style Sheets|stijlbestanden]], en wel op vier verschillende niveau's: # Systeem # Gebruiker # Pagina # HTML-element(en) ===Systeem=== De basis wordt gelegd in [[Mediawiki:Common.css]]. Voor de verschillende door de gebruiker te kiezen [[Speciaal:Voorkeuren#mw-prefsection-rendering|skins]] kunnen details worden aangepast dmv. regels in Media…' 428253 wikitext text/x-wiki __NOTOC__{{Helpmenu}} De layout van alle pagina's op deze wiki wordt bepaald door de inhoud van een aantal [[Cascading Style Sheets|stijlbestanden]], en wel op vier verschillende niveau's: # Systeem # Gebruiker # Pagina # HTML-element(en) ===Systeem=== De basis wordt gelegd in [[Mediawiki:Common.css]]. Voor de verschillende door de gebruiker te kiezen [[Speciaal:Voorkeuren#mw-prefsection-rendering|skins]] kunnen details worden aangepast dmv. regels in [[Mediawiki:Vector.css]], [[Mediawiki:Minerva.css]], [[Mediawiki:Timeless.css]] en/of [[Mediawiki:Monobook.css]].<br> * NB Deze bestanden kunnen alleen door een (interface-)moderator worden bewerkt.<br> Voor gebruikers met een tijdelijk account is de "Vector"-skin de standaard, evenals voor nieuwe ''ingelogde'' gebruikers. Vroeger was dit "Monobook", dat door vele gebruikers-van-de-oude-stempel nog steeds gebruikt wordt. ;-) ===Gebruiker=== .. ===Pagina=== * Zie ook: [[Help:TemplateStyles]] ===HTML-element(en)=== .. [[Categorie:Help]] f13akzryg9dj6sgtxxb1v0wur2ni72v 428254 428253 2026-05-20T16:56:59Z Erik Baas 2193 428254 wikitext text/x-wiki __NOTOC__{{Helpmenu}} De layout van alle pagina's op deze wiki wordt bepaald door de inhoud van een aantal [[Cascading Style Sheets|stijlbestanden]], en wel op vier verschillende niveau's: # Systeem # Gebruiker # Pagina # HTML-element(en) ===Systeem=== De basis wordt gelegd in [[Mediawiki:Common.css]]. Voor de verschillende door de gebruiker te kiezen [[Speciaal:Voorkeuren#mw-prefsection-rendering|skins]] kunnen details worden aangepast dmv. regels in [[Mediawiki:Vector.css]], [[Mediawiki:Minerva.css]], [[Mediawiki:Timeless.css]] en/of [[Mediawiki:Monobook.css]].<br> * NB Deze bestanden kunnen alleen door een interface-moderator bewerkt worden.<br> * Voor gebruikers met een tijdelijk account is de "Vector"-skin de standaard, evenals voor nieuwe ''ingelogde'' gebruikers. Vroeger was dit "Monobook", dat door vele gebruikers-van-de-oude-stempel nog steeds gebruikt wordt. ;-) * De "Minerva"-skin is speciaal ontworpen voor gebruik op mobiele apparaten (met een kleiner scherm); bij gebruik worden enkele elementen van de gebruikersinterface verborgen. ===Gebruiker=== Gebruikers kunnen de layout zelf aanpassen dmv. stijlregels in <code><nowiki>[[Gebruiker:<naam>/common.css]]</nowiki></code>, én, afhankelijk van de gekozen skin, in <code><nowiki>[[Gebruiker:<naam>/vector.css]]</nowiki></code>, <code><nowiki>[[Gebruiker:<naam>/minerva.css]]</nowiki></code>, <code><nowiki>[[Gebruiker:<naam>/timeless.css]]</nowiki></code> en/of <code><nowiki>[[Gebruiker:<naam>/monobook.css]]</nowiki></code>. ===Pagina=== * Zie ook: [[Help:TemplateStyles]] ===HTML-element(en)=== .. ===Tot slot=== Voor al deze mogelijkheden geldt dat elke stijlregel alle voorgaande die dezelfde eigenschap betreffen, ahw. overschrijft; de laatste heeft dus de hoogste prioriteit. * Een uitzondering hierop geldt wanneer in een van de eerder toegepaste stijlbestanden de toevoeging <code><nowiki>!important</nowiki></code> is gebruikt. Eventuele volgende regels voor deze eigenschap zullen niet meer uitgevoerd worden, tenzij ook deze met <code><nowiki>[[Gebruiker:<naam>/common.css]]</nowiki></code> worden opgegeven. [[Categorie:Help]] pjsj3ojo5sg9j40xni6eg8gakswq7eh 428255 428254 2026-05-20T17:05:10Z Erik Baas 2193 428255 wikitext text/x-wiki __NOTOC__{{Helpmenu}} De layout van alle pagina's op deze wiki wordt bepaald door de inhoud van een aantal [[Cascading Style Sheets|stijlbestanden]], en wel op vier verschillende niveau's: # Systeem # Gebruiker # Pagina # HTML-element(en) ===Systeem=== De basis wordt gelegd in [[Mediawiki:Common.css]]. Voor de verschillende door de gebruiker te kiezen [[Speciaal:Voorkeuren#mw-prefsection-rendering|skins]] kunnen details worden aangepast dmv. regels in [[Mediawiki:Vector.css]], [[Mediawiki:Minerva.css]], [[Mediawiki:Timeless.css]] en/of [[Mediawiki:Monobook.css]].<br> * NB Deze bestanden kunnen alleen door een interface-moderator bewerkt worden.<br> * Voor gebruikers met een tijdelijk account is de "Vector"-skin de standaard, evenals voor nieuwe ''ingelogde'' gebruikers. Vroeger was dit "Monobook", die door vele gebruikers-van-de-oude-stempel nog steeds gebruikt wordt. ;-) * De "Minerva"-skin is speciaal ontworpen voor gebruik op mobiele apparaten (met een kleiner scherm); bij gebruik worden enkele elementen van de gebruikersinterface verborgen. ===Gebruiker=== Gebruikers kunnen de layout van de hele website zelf aanpassen dmv. stijlregels in <code><nowiki>[[Gebruiker:<naam>/common.css]]</nowiki></code>, én, afhankelijk van de gekozen skin, in <code><nowiki>[[Gebruiker:<naam>/vector.css]]</nowiki></code>, <code><nowiki>[[Gebruiker:<naam>/minerva.css]]</nowiki></code>, <code><nowiki>[[Gebruiker:<naam>/timeless.css]]</nowiki></code> en/of <code><nowiki>[[Gebruiker:<naam>/monobook.css]]</nowiki></code>. * NB Let op: deze paginatitels moeten met een kleine letter beginnen! ===Pagina=== * Zie ook: [[Help:TemplateStyles]] {{Wiu5}} ===HTML-element(en)=== {{Wiu5}} ===Tot slot=== Voor al deze mogelijkheden geldt dat elke stijlregel alle voorgaande die dezelfde eigenschap betreffen, ahw. overschrijft; de laatste heeft dus de hoogste prioriteit. Een uitzondering hierop geldt wanneer in een van de eerder toegepaste stijlbestanden de toevoeging <code><nowiki>!important</nowiki></code> is gebruikt. Eventuele volgende regels voor deze eigenschap zullen niet meer uitgevoerd worden, tenzij ook deze met <code><nowiki>[[Gebruiker:<naam>/common.css]]</nowiki></code> worden opgegeven. [[Categorie:Help]] 1v9fok2bfx97knhiqzxwo6n3xvg2smv 428256 428255 2026-05-20T17:12:41Z Erik Baas 2193 /* Gebruiker */ 428256 wikitext text/x-wiki __NOTOC__{{Helpmenu}} De layout van alle pagina's op deze wiki wordt bepaald door de inhoud van een aantal [[Cascading Style Sheets|stijlbestanden]], en wel op vier verschillende niveau's: # Systeem # Gebruiker # Pagina # HTML-element(en) ===Systeem=== De basis wordt gelegd in [[Mediawiki:Common.css]]. Voor de verschillende door de gebruiker te kiezen [[Speciaal:Voorkeuren#mw-prefsection-rendering|skins]] kunnen details worden aangepast dmv. regels in [[Mediawiki:Vector.css]], [[Mediawiki:Minerva.css]], [[Mediawiki:Timeless.css]] en/of [[Mediawiki:Monobook.css]].<br> * NB Deze bestanden kunnen alleen door een interface-moderator bewerkt worden.<br> * Voor gebruikers met een tijdelijk account is de "Vector"-skin de standaard, evenals voor nieuwe ''ingelogde'' gebruikers. Vroeger was dit "Monobook", die door vele gebruikers-van-de-oude-stempel nog steeds gebruikt wordt. ;-) * De "Minerva"-skin is speciaal ontworpen voor gebruik op mobiele apparaten (met een kleiner scherm); bij gebruik worden enkele elementen van de gebruikersinterface verborgen. ===Gebruiker=== Gebruikers kunnen de layout van de hele website ''voor zichzelf'' aanpassen dmv. stijlregels in <code><nowiki>[[Gebruiker:<naam>/common.css]]</nowiki></code>, én, afhankelijk van de gekozen skin, in <code><nowiki>[[Gebruiker:<naam>/vector.css]]</nowiki></code>, <code><nowiki>[[Gebruiker:<naam>/minerva.css]]</nowiki></code>, <code><nowiki>[[Gebruiker:<naam>/timeless.css]]</nowiki></code> en/of <code><nowiki>[[Gebruiker:<naam>/monobook.css]]</nowiki></code>. * NB Let op: deze paginatitels moeten met een kleine letter beginnen! ===Pagina=== * Zie ook: [[Help:TemplateStyles]] {{Wiu5}} ===HTML-element(en)=== {{Wiu5}} ===Tot slot=== Voor al deze mogelijkheden geldt dat elke stijlregel alle voorgaande die dezelfde eigenschap betreffen, ahw. overschrijft; de laatste heeft dus de hoogste prioriteit. Een uitzondering hierop geldt wanneer in een van de eerder toegepaste stijlbestanden de toevoeging <code><nowiki>!important</nowiki></code> is gebruikt. Eventuele volgende regels voor deze eigenschap zullen niet meer uitgevoerd worden, tenzij ook deze met <code><nowiki>[[Gebruiker:<naam>/common.css]]</nowiki></code> worden opgegeven. [[Categorie:Help]] azi4u24b0cqdm02o4ww3ikn1jt3ti8y 428258 428256 2026-05-20T20:05:34Z Erik Baas 2193 428258 wikitext text/x-wiki __NOTOC__{{Helpmenu}} De layout van alle pagina's op deze wiki wordt (uiteraard na de instellingen van de browser) bepaald door de inhoud van een aantal [[Cascading Style Sheets|stijlbestanden]], en wel op vier verschillende niveau's: # Systeem # Gebruiker # Pagina # HTML-element(en) ===Systeem=== De basis wordt gelegd in [[Mediawiki:Common.css]]. Voor de verschillende door de gebruiker te kiezen [[Speciaal:Voorkeuren#mw-prefsection-rendering|skins]] kunnen details worden aangepast dmv. regels in [[Mediawiki:Vector.css]], [[Mediawiki:Minerva.css]], [[Mediawiki:Timeless.css]] en/of [[Mediawiki:Monobook.css]].<br> * NB Deze bestanden kunnen alleen door een interface-moderator bewerkt worden.<br> * Voor gebruikers met een tijdelijk account is de "Vector"-skin de standaard, evenals voor nieuwe ''ingelogde'' gebruikers. Vroeger was dit "Monobook", die door vele gebruikers-van-de-oude-stempel nog steeds gebruikt wordt. ;-) * De "Minerva"-skin is speciaal ontworpen voor gebruik op mobiele apparaten (met een kleiner scherm); bij gebruik worden enkele elementen van de gebruikersinterface verborgen. ===Gebruiker=== Gebruikers kunnen de layout van de hele website ''voor zichzelf'' aanpassen dmv. stijlregels in <code><nowiki>[[Gebruiker:<naam>/common.css]]</nowiki></code>, én, afhankelijk van de gekozen skin, in <code><nowiki>[[Gebruiker:<naam>/vector.css]]</nowiki></code>, <code><nowiki>[[Gebruiker:<naam>/minerva.css]]</nowiki></code>, <code><nowiki>[[Gebruiker:<naam>/timeless.css]]</nowiki></code> en/of <code><nowiki>[[Gebruiker:<naam>/monobook.css]]</nowiki></code>. * NB Let op: deze paginatitels moeten met een kleine letter beginnen! ===Pagina=== Voor een of enkele pagina's of sjablonen kan de opmaak ''voor alle lezers'' aangepast worden door het gebruik van een CSS-pagina; zie verder: [[Help:TemplateStyles]]. ===HTML-element(en)=== Voor het aanpassen van de stijl van een enkel [[HTML]]-element ''voor alle lezers'' kan inline-CSS toegepast worden. ===Tot slot=== Voor al deze mogelijkheden geldt dat elke stijlregel alle voorafgaande die dezelfde eigenschap betreffen, ahw. overschrijft; de laatste heeft dus de hoogste prioriteit. Een uitzondering hierop geldt wanneer in een van de eerder toegepaste stijlbestanden de toevoeging <code><nowiki>!important</nowiki></code> is gebruikt. Eventuele volgende regels voor deze eigenschap zullen niet meer uitgevoerd worden, tenzij deze ook met <code><nowiki>!important</nowiki></code> worden opgegeven. [[Categorie:Help]] pqo2enzv70rbwbq4sek487yv9c34x20 428267 428258 2026-05-21T07:41:23Z Erik Baas 2193 /* Gebruiker */ 428267 wikitext text/x-wiki __NOTOC__{{Helpmenu}} De layout van alle pagina's op deze wiki wordt (uiteraard na de instellingen van de browser) bepaald door de inhoud van een aantal [[Cascading Style Sheets|stijlbestanden]], en wel op vier verschillende niveau's: # Systeem # Gebruiker # Pagina # HTML-element(en) ===Systeem=== De basis wordt gelegd in [[Mediawiki:Common.css]]. Voor de verschillende door de gebruiker te kiezen [[Speciaal:Voorkeuren#mw-prefsection-rendering|skins]] kunnen details worden aangepast dmv. regels in [[Mediawiki:Vector.css]], [[Mediawiki:Minerva.css]], [[Mediawiki:Timeless.css]] en/of [[Mediawiki:Monobook.css]].<br> * NB Deze bestanden kunnen alleen door een interface-moderator bewerkt worden.<br> * Voor gebruikers met een tijdelijk account is de "Vector"-skin de standaard, evenals voor nieuwe ''ingelogde'' gebruikers. Vroeger was dit "Monobook", die door vele gebruikers-van-de-oude-stempel nog steeds gebruikt wordt. ;-) * De "Minerva"-skin is speciaal ontworpen voor gebruik op mobiele apparaten (met een kleiner scherm); bij gebruik worden enkele elementen van de gebruikersinterface verborgen. ===Gebruiker=== Gebruikers kunnen de layout van de hele website ''voor zichzelf'' aanpassen dmv. stijlregels in [[Speciaal:MijnPagina/common.css|common.css]], én (afhankelijk van de gekozen skin) in [[Speciaal:MijnPagina/vector.css|vector.css]], [[Speciaal:MijnPagina/minerva.css|minerva.css]], [[Speciaal:MijnPagina/timeless.css|timeless.css]] en/of [[Speciaal:MijnPagina/monobook.css|monobook.css]]. * NB Deze paginatitels moeten met een kleine letter beginnen! ===Pagina=== Voor een of enkele pagina's of sjablonen kan de opmaak ''voor alle lezers'' aangepast worden door het gebruik van een CSS-pagina; zie verder: [[Help:TemplateStyles]]. ===HTML-element(en)=== Voor het aanpassen van de stijl van een enkel [[HTML]]-element ''voor alle lezers'' kan inline-CSS toegepast worden. ===Tot slot=== Voor al deze mogelijkheden geldt dat elke stijlregel alle voorafgaande die dezelfde eigenschap betreffen, ahw. overschrijft; de laatste heeft dus de hoogste prioriteit. Een uitzondering hierop geldt wanneer in een van de eerder toegepaste stijlbestanden de toevoeging <code><nowiki>!important</nowiki></code> is gebruikt. Eventuele volgende regels voor deze eigenschap zullen niet meer uitgevoerd worden, tenzij deze ook met <code><nowiki>!important</nowiki></code> worden opgegeven. [[Categorie:Help]] 101nixudshw40i3szss8akkun0rocgh 428268 428267 2026-05-21T07:43:19Z Erik Baas 2193 /* Gebruiker */ 428268 wikitext text/x-wiki __NOTOC__{{Helpmenu}} De layout van alle pagina's op deze wiki wordt (uiteraard na de instellingen van de browser) bepaald door de inhoud van een aantal [[Cascading Style Sheets|stijlbestanden]], en wel op vier verschillende niveau's: # Systeem # Gebruiker # Pagina # HTML-element(en) ===Systeem=== De basis wordt gelegd in [[Mediawiki:Common.css]]. Voor de verschillende door de gebruiker te kiezen [[Speciaal:Voorkeuren#mw-prefsection-rendering|skins]] kunnen details worden aangepast dmv. regels in [[Mediawiki:Vector.css]], [[Mediawiki:Minerva.css]], [[Mediawiki:Timeless.css]] en/of [[Mediawiki:Monobook.css]].<br> * NB Deze bestanden kunnen alleen door een interface-moderator bewerkt worden.<br> * Voor gebruikers met een tijdelijk account is de "Vector"-skin de standaard, evenals voor nieuwe ''ingelogde'' gebruikers. Vroeger was dit "Monobook", die door vele gebruikers-van-de-oude-stempel nog steeds gebruikt wordt. ;-) * De "Minerva"-skin is speciaal ontworpen voor gebruik op mobiele apparaten (met een kleiner scherm); bij gebruik worden enkele elementen van de gebruikersinterface verborgen. ===Gebruiker=== Gebruikers kunnen de layout van de hele website ''voor zichzelf'' aanpassen dmv. stijlregels in hun eigen [[Speciaal:MijnPagina/common.css|common.css]], én (afhankelijk van de gekozen skin) in [[Speciaal:MijnPagina/vector.css|vector.css]], [[Speciaal:MijnPagina/minerva.css|minerva.css]], [[Speciaal:MijnPagina/timeless.css|timeless.css]] en/of [[Speciaal:MijnPagina/monobook.css|monobook.css]]. * NB Deze paginatitels moeten met een kleine letter beginnen! ===Pagina=== Voor een of enkele pagina's of sjablonen kan de opmaak ''voor alle lezers'' aangepast worden door het gebruik van een CSS-pagina; zie verder: [[Help:TemplateStyles]]. ===HTML-element(en)=== Voor het aanpassen van de stijl van een enkel [[HTML]]-element ''voor alle lezers'' kan inline-CSS toegepast worden. ===Tot slot=== Voor al deze mogelijkheden geldt dat elke stijlregel alle voorafgaande die dezelfde eigenschap betreffen, ahw. overschrijft; de laatste heeft dus de hoogste prioriteit. Een uitzondering hierop geldt wanneer in een van de eerder toegepaste stijlbestanden de toevoeging <code><nowiki>!important</nowiki></code> is gebruikt. Eventuele volgende regels voor deze eigenschap zullen niet meer uitgevoerd worden, tenzij deze ook met <code><nowiki>!important</nowiki></code> worden opgegeven. [[Categorie:Help]] jrp7orvg8aeiuy7hg40f69mu9xcdsg1 428269 428268 2026-05-21T08:08:12Z Erik Baas 2193 428269 wikitext text/x-wiki __NOTOC__{{Helpmenu}} De layout van alle pagina's op deze wiki wordt (uiteraard na de instellingen van de browser) bepaald door de inhoud van een aantal [[Cascading Style Sheets|stijlbestanden]], en wel op vier verschillende niveau's: # Systeem # Gebruiker # Pagina # HTML-element(en) ===Systeem=== De basis wordt gelegd in [[Mediawiki:Common.css]]. Voor de verschillende door de gebruiker te kiezen [[Speciaal:Voorkeuren#mw-prefsection-rendering|skins]] kunnen details worden aangepast dmv. regels in [[Mediawiki:Vector.css]], [[Mediawiki:Minerva.css]], [[Mediawiki:Timeless.css]] en/of [[Mediawiki:Monobook.css]].<br> * NB Deze bestanden kunnen alleen door een interface-moderator bewerkt worden.<br> * Voor gebruikers met een tijdelijk account is de "Vector"-skin de standaard, evenals voor nieuwe ''ingelogde'' gebruikers. Vroeger was dit "Monobook", die door vele gebruikers-van-de-oude-stempel nog steeds gebruikt wordt. ;-) * De "Minerva"-skin is speciaal ontworpen voor gebruik op mobiele apparaten (met een kleiner scherm); bij gebruik worden enkele elementen van de gebruikersinterface verborgen. <gallery widths=220> Recreation of PM5544 PAL test pattern (EPROM circle memory).png|Vector Recreation of PM5544 PAL test pattern (EPROM circle memory).png|Minerva Recreation of PM5544 PAL test pattern (EPROM circle memory).png|Timeless Recreation of PM5544 PAL test pattern (EPROM circle memory).png|Monobook </gallery> ===Gebruiker=== Gebruikers kunnen de layout van de hele website ''voor zichzelf'' aanpassen dmv. stijlregels in hun eigen [[Speciaal:MijnPagina/common.css|common.css]], én (afhankelijk van de gekozen skin) in [[Speciaal:MijnPagina/vector.css|vector.css]], [[Speciaal:MijnPagina/minerva.css|minerva.css]], [[Speciaal:MijnPagina/timeless.css|timeless.css]] en/of [[Speciaal:MijnPagina/monobook.css|monobook.css]]. * NB Deze paginatitels moeten met een kleine letter beginnen! ===Pagina=== Voor een of enkele pagina's of sjablonen kan de opmaak ''voor alle lezers'' aangepast worden door het gebruik van een CSS-pagina; zie verder: [[Help:TemplateStyles]]. ===HTML-element(en)=== Voor het aanpassen van de stijl van een enkel [[HTML]]-element ''voor alle lezers'' kan inline-CSS toegepast worden. ===Tot slot=== Voor al deze mogelijkheden geldt dat elke stijlregel alle voorafgaande die dezelfde eigenschap betreffen, ahw. overschrijft; de laatste heeft dus de hoogste prioriteit. Een uitzondering hierop geldt wanneer in een van de eerder toegepaste stijlbestanden de toevoeging <code><nowiki>!important</nowiki></code> is gebruikt. Eventuele volgende regels voor deze eigenschap zullen niet meer uitgevoerd worden, tenzij deze ook met <code><nowiki>!important</nowiki></code> worden opgegeven. [[Categorie:Help]] qe92l85uce09wxr2iyitu51bkfirn70 428274 428269 2026-05-21T08:42:37Z Erik Baas 2193 /* Systeem */ 428274 wikitext text/x-wiki __NOTOC__{{Helpmenu}} De layout van alle pagina's op deze wiki wordt (uiteraard na de instellingen van de browser) bepaald door de inhoud van een aantal [[Cascading Style Sheets|stijlbestanden]], en wel op vier verschillende niveau's: # Systeem # Gebruiker # Pagina # HTML-element(en) ===Systeem=== De basis wordt gelegd in [[Mediawiki:Common.css]]. Voor de verschillende door de gebruiker te kiezen [[Speciaal:Voorkeuren#mw-prefsection-rendering|skins]] kunnen details worden aangepast dmv. regels in [[Mediawiki:Vector.css]], [[Mediawiki:Minerva.css]], [[Mediawiki:Timeless.css]] en/of [[Mediawiki:Monobook.css]].<br> * NB Deze bestanden kunnen alleen door een interface-moderator bewerkt worden.<br> * Voor gebruikers met een tijdelijk account is de "Vector"-skin de standaard, evenals voor nieuwe ''ingelogde'' gebruikers. Vroeger was dit "Monobook", die door vele gebruikers-van-de-oude-stempel nog steeds gebruikt wordt. ;-) * De "Minerva"-skin is speciaal ontworpen voor gebruik op mobiele apparaten (met een kleiner scherm); bij gebruik worden enkele elementen van de gebruikersinterface verborgen. <gallery widths=220> Skin Vector.jpg|Vector Skin Monobook.jpg|Monobook Skin Timeless.jpg|Timeless Skin Minerva.jpg|Minerva </gallery> ===Gebruiker=== Gebruikers kunnen de layout van de hele website ''voor zichzelf'' aanpassen dmv. stijlregels in hun eigen [[Speciaal:MijnPagina/common.css|common.css]], én (afhankelijk van de gekozen skin) in [[Speciaal:MijnPagina/vector.css|vector.css]], [[Speciaal:MijnPagina/minerva.css|minerva.css]], [[Speciaal:MijnPagina/timeless.css|timeless.css]] en/of [[Speciaal:MijnPagina/monobook.css|monobook.css]]. * NB Deze paginatitels moeten met een kleine letter beginnen! ===Pagina=== Voor een of enkele pagina's of sjablonen kan de opmaak ''voor alle lezers'' aangepast worden door het gebruik van een CSS-pagina; zie verder: [[Help:TemplateStyles]]. ===HTML-element(en)=== Voor het aanpassen van de stijl van een enkel [[HTML]]-element ''voor alle lezers'' kan inline-CSS toegepast worden. ===Tot slot=== Voor al deze mogelijkheden geldt dat elke stijlregel alle voorafgaande die dezelfde eigenschap betreffen, ahw. overschrijft; de laatste heeft dus de hoogste prioriteit. Een uitzondering hierop geldt wanneer in een van de eerder toegepaste stijlbestanden de toevoeging <code><nowiki>!important</nowiki></code> is gebruikt. Eventuele volgende regels voor deze eigenschap zullen niet meer uitgevoerd worden, tenzij deze ook met <code><nowiki>!important</nowiki></code> worden opgegeven. [[Categorie:Help]] f28kb5g5reu0224h4oxwj3pipgdw66o 6 46697 428270 2026-05-21T08:38:37Z Erik Baas 2193 428270 wikitext text/x-wiki == Licentie == {{GFDL}} 4s5rp6bf4nowz16bqw0f5mpup1n9ntg 428275 428270 2026-05-21T09:05:50Z Erik Baas 2193 428275 wikitext text/x-wiki {{Informatie |Beschrijving = Schermkopie van [[b:nl:Help:CSS]] |Datum = 21 mei 2026 |Auteur = [[User:Erik Baas]] |Licentie = GFDL }} == Licentie == {{GFDL}} cqexev6gd93g4wa8bm1il25t8tnxjik 428282 428275 2026-05-21T09:09:08Z Erik Baas 2193 428282 wikitext text/x-wiki {{Informatie |Beschrijving = Schermkopie van [[b:nl:Help:CSS]] |Datum = 21 mei 2026 |Auteur = [[User:Erik Baas]] |Licentie = GFDL }} == Licentie == {{GFDL}} {{Niet verplaatsen}} 4aiaen033j6qhidrgwy257wgx0t1321 6 46698 428271 2026-05-21T08:39:02Z Erik Baas 2193 428271 wikitext text/x-wiki == Licentie == {{GFDL}} 4s5rp6bf4nowz16bqw0f5mpup1n9ntg 428277 428271 2026-05-21T09:05:53Z Erik Baas 2193 428277 wikitext text/x-wiki {{Informatie |Beschrijving = Schermkopie van [[b:nl:Help:CSS]] |Datum = 21 mei 2026 |Auteur = [[User:Erik Baas]] |Licentie = GFDL }} == Licentie == {{GFDL}} cqexev6gd93g4wa8bm1il25t8tnxjik 428280 428277 2026-05-21T09:08:57Z Erik Baas 2193 428280 wikitext text/x-wiki {{Informatie |Beschrijving = Schermkopie van [[b:nl:Help:CSS]] |Datum = 21 mei 2026 |Auteur = [[User:Erik Baas]] |Licentie = GFDL }} == Licentie == {{GFDL}} {{Niet verplaatsen}} 4aiaen033j6qhidrgwy257wgx0t1321 6 46699 428272 2026-05-21T08:39:23Z Erik Baas 2193 428272 wikitext text/x-wiki == Licentie == {{GFDL}} 4s5rp6bf4nowz16bqw0f5mpup1n9ntg 428278 428272 2026-05-21T09:05:55Z Erik Baas 2193 428278 wikitext text/x-wiki {{Informatie |Beschrijving = Schermkopie van [[b:nl:Help:CSS]] |Datum = 21 mei 2026 |Auteur = [[User:Erik Baas]] |Licentie = GFDL }} == Licentie == {{GFDL}} cqexev6gd93g4wa8bm1il25t8tnxjik 428281 428278 2026-05-21T09:09:02Z Erik Baas 2193 428281 wikitext text/x-wiki {{Informatie |Beschrijving = Schermkopie van [[b:nl:Help:CSS]] |Datum = 21 mei 2026 |Auteur = [[User:Erik Baas]] |Licentie = GFDL }} == Licentie == {{GFDL}} {{Niet verplaatsen}} 4aiaen033j6qhidrgwy257wgx0t1321 6 46700 428273 2026-05-21T08:39:43Z Erik Baas 2193 428273 wikitext text/x-wiki == Licentie == {{GFDL}} 4s5rp6bf4nowz16bqw0f5mpup1n9ntg 428276 428273 2026-05-21T09:05:52Z Erik Baas 2193 428276 wikitext text/x-wiki {{Informatie |Beschrijving = Schermkopie van [[b:nl:Help:CSS]] |Datum = 21 mei 2026 |Auteur = [[User:Erik Baas]] |Licentie = GFDL }} == Licentie == {{GFDL}} cqexev6gd93g4wa8bm1il25t8tnxjik 428279 428276 2026-05-21T09:08:50Z Erik Baas 2193 428279 wikitext text/x-wiki {{Informatie |Beschrijving = Schermkopie van [[b:nl:Help:CSS]] |Datum = 21 mei 2026 |Auteur = [[User:Erik Baas]] |Licentie = GFDL }} == Licentie == {{GFDL}} {{Niet verplaatsen}} 4aiaen033j6qhidrgwy257wgx0t1321 3 46701 428284 2026-05-21T09:14:05Z Erik Baas 2193 Welkom 428284 wikitext text/x-wiki {{Welkom}} - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 21 mei 2026 11:13 (CEST) tnwsqho5ecccpod0ol4t72jfb6aqnl8