Wikibooks nlwikibooks https://nl.wikibooks.org/wiki/Hoofdpagina MediaWiki 1.47.0-wmf.4 first-letter Media Speciaal Overleg Gebruiker Overleg gebruiker Wikibooks Overleg Wikibooks Bestand Overleg bestand MediaWiki Overleg MediaWiki Sjabloon Overleg sjabloon Help Overleg help Categorie Overleg categorie Transwiki Overleg transwiki Wikijunior Overleg Wikijunior TimedText TimedText talk Module Overleg module Event Event talk 0 21248 428843 402872 2026-05-26T13:30:51Z ~2026-31388-44 29657 428843 wikitext text/x-wiki {{Sociale geschiedenis van de late middeleeuwen}} <span style="font-size: large;">'''4. De stad'''</span> {{Wrapper|links}} | [[Bestand:Gentile da Fabriano 025.jpg|thumb|200px|left|[[w:Gentile da Fabriano|Gentile da Fabriano]], stadsgezicht, (1423)]] |- | [[Bestand:Novara 1500.jpg|thumb|200px|left|[[w:de:Diebold Schilling der Jüngere|Diebold Schilling der Jüngere]], overgave van [[w:Novara (stad)|Novara]], 1500]] |- | [[Bestand:Luzerner Schilling 206r.jpg|thumb|200px|left|Diebold Schilling der Jüngere, stadsgezichten, ~1500]] |} ==De stad== Hoewel de midreoygdi6et7t7irdeleeuwers bijna overal omheiningen omheen bouwden, bouwden ze toch pas betrekkelijk laat muren om hun steden. Die muren en wallen verkeerden vaak in een slechte staat omdat men het in tijden van vrede vaak te duur vond om ze te onderhouden. En langs de toegangswegen tot die steden lagen buitenwijken die niet ommuurd waren. In de steden stonden de straten en de pleinen onder het gezag van het [[w:patriciër|stadsbestuur]] of van de heer of de koning. Er waren weinig openbare gebouwen en pleinen, hoewel er wel eens particuliere gebouwen werden onteigend (tegen een schadevergoeding) om een openbare ruimte te creëren. Toch was er maar weinig in het publieke domein en dat weinige werd ook nog eens geregeld ingepikt door particulieren (die zich bijvoorbeeld soms een steegje toe-eigenden). Dergelijk gedrag werd vaak door de autoriteiten gelegaliseerd want de staat was nog heel zwak en had maar weinig middelen en bronnen van inkomsten. Sommige steden raakten ontvolkt door oorlogen (vooral in de [[w:Honderdjarige Oorlog|honderdjarige oorlog]]<ref>[[Sociale geschiedenis van de late middeleeuwen/Bevolkingsopbouw#Bevolkingsopbouw|Ontvolking en overbevolking in de honderdjarige oorlog.]]</ref>), de [[w:pest (ziekte)|pest]] of doordat de economische situatie van de streek verslechterde. Maar er waren ook steden die zelfs midden in de honderdjarige oorlog hun bevolkingsaantal op peil konden houden of zelfs overbevolkt raakten, steden als Parijs die nieuwe economische bronnen wisten aan te boren en zelfs nieuwbouw pleegden. ==Kerken en kloosters== In de steden stonden heel veel kerken en kloosters en die hoorden vaak tot de beste gebouwen. Bij die kerken en kloosters hoorden: hoven, tuinen, [[Leer jezelf ecologisch tuinieren/De moestuin|moestuinen]] en [[w:begraafplaats|kerkhoven]] die binnen de stadsmuren lagen. Soms lagen de kerkhoven los van een kerk of klooster maar meestal lagen ze tegen een parochiekerk aan, zodat de levende en de dode gelovigen in elkaars gezelschap konden verkeren. ==Binnenplaatsen en tuinen== In veel steden hadden de meeste huizen aan de achterzijde een binnenplaatsje dat gebruikt werd voor de beroepsuitoefening of voor het familieleven. Vaak was er ook nog een tuintje achter het huis, zelfs in de dichtst bebouwde wijken. Meestal waren die plaatsjes en tuintjes aan het zicht onttrokken door hoge muren of omdat er ononderbroken rijen huizen omheen stonden. In de zeer compacte Zuid-Franse steden hadden de huizen echter vaak geen tuinen en binnenplaatsjes. Sommige rijke en machtige mensen (als bisschoppen en graven) hadden een grote tuin of een boomgaard in de stad, vaak tegen de stadsmuur aan. Soms lagen er binnen de muren en los van de woonhuizen ook groepen van omheinde tuinen die vaak in het bezit waren van kerkelijke instellingen. ==Doolhof== De meeste straten in de stad waren erg smal, vaak waren ze maar 1,20-1,50 meter breed zodat er nog geen kar doorheen kon. Een straat van 7 meter breed gold als zeer breed. Al die kronkelige, vaak steil op- en aflopende straatjes en steegjes waren doorlopend verstopt met mensen, karren en dieren. De straatjes gingen zo vaak onder de huizen door dat het soms wel donkere gangen leken. Deze hele wirwar van straatjes leek wel een doolhof. Er waren veel binnenplaatsen en nauwe, doodlopende stegen. Je kon nergens ver kijken. Ook de toenmalige bewoners vonden het verre van ideaal, maar men voelde zich in de stad veilig tegen weer en wind en tegen indringers. De straten stonken en ze waren nauw en lawaaierig. Het was er altijd druk en er was altijd wel iets te doen. Mensen gingen graag en vaak de straat op. De vele werkplaatsen die er in de stad waren, kwamen bijna allemaal op de straat uit, overal hingen uithangborden. Aan de straatzijde verzorgde en versierde men zijn huis het best en waren de ramen het grootst. De beste kamers van een huis (zoals de kamer van de heer en vrouw des huizes) lagen aan de straatkant. Als voorbeeld van hoe een laatmiddeleeuwse stad eruit gezien zou kunnen hebben, wordt hier een fotogalerij van de [[w:medina (stadsdeel)|Medina]] van [[w:Fez (stad)|Fez]] in [[w:Marokko|Marokko]] getoond. Het is natuurlijk niet zo dat Fez er precies hetzelfde uitziet als een laatmiddeleeuwse West-Europese stad, want het is bijvoorbeeld een moslimstad in plaats van een christelijke stad en op de daken staat het tegenwoordig vol met satellietschotels, maar in grote lijnen lijkt het er veel op. Het zal niet eenvoudig zijn om een stad te vinden die nog gewoon in gebruik is en die meer lijkt op "onze" middeleeuwse steden. <gallery> File:Medina Fez 1.jpg| File:Medina Fez 2.jpg| File:Medina Fez 3.jpg| File:Medina Fez 4.jpg| File:Medina Fez 5.jpg| File:Medina Fez 6.jpg| File:Fes Tannery 1.JPG| File:Medina Fez 8.jpg| File:Medina Fez 9.jpg| File:Medina Fez 10.jpg| File:Médina de Fès (2).jpg| File:Médina de Fès (3).jpg| </gallery> ==Vernieuwingen== Mensen bouwden op elke mogelijke en onmogelijke plaats in de stad een huis, want de stadsbesturen konden het particuliere initiatief aanvankelijk weinig in de weg leggen. Sommige vooruitstrevende stadsbestuurders wilden wel anders en al in de dertiende eeuw begonnen zij hier en daar met de bouw van een nieuw soort steden met een [[w:Meetkunde|geometrische]] plattegrond en met rechte en brede straten, soms wel tot 11 meter breed, en voorzien van ruime pleinen (zoals in [[w:fr:Libourne|Libourne]]). In veel Franse steden heerste er tussen 1350 en 1450 een diepe troosteloosheid vanwege de door de honderdjarige oorlog en de pestepidemieën veroorzaakte depressie. Tussen 1450 en 1500 waren er nog niet teveel mensen in de steden en vonden er veel stadsvernieuwingen plaats met brede, rechte straten en grote pleinen. Het stadsbestuur moest zich daarbij met hand en tand verzetten tegen particulieren die graag veel geld wilden verdienen met het volbouwen van deze pleinen. Het stadsbestuur verfraaide zelfs wel eens die pleinen (zoals in [[w:Mechelen (stad)|Mechelen]]). De straten en pleinen werden geplaveid en de straten werden aan de zijkant een beetje hoger gemaakt zodat het water en de modder er niet in bleven staan. In sommige steden werden kanalen aangelegd. Nogal wat huizen uit die tijd staan nog steeds overeind. Na 1500 kwam er in veel steden een enorme overbevolking.<ref>Nog tot in de negentiende eeuw waren er wijken in de steden die veel weg hadden van een doolhof. In [[w:Parijs|Parijs]] profiteerde een deel van het volk (de [[w:Commune van Parijs (1871)|commune]]) hiervan door er in 1871 een volksopstand te laten ontbranden. Pas nadat deze bloedig was neergeslagen werd het laatste stukje middeleeuwse doolhof van Parijs haastig opgeruimd.</ref> Men denkt wel eens ten onrechte dat het lang duurde voor men in onze streken de vernieuwingen en uitvindingen uit Italië en Frankrijk overnam, maar meestal duurde dit hoogstens enkele decennia omdat kooplieden en kunstenaars heel veel landen bezochten en van alles dat zij zagen notities maakten. {{Wrapper|links}} | [[Bestand:Fort Pampus WC in de binnenring.JPG|thumb|left|200px|Latrines van [[w:Pampus (eiland)|Fort Pampus]].]] |- | [[Afbeelding:Schilling vaud looting.jpg|200px|thumb|left|Diebold Schilling der Jüngere, brandschattende Zwitserse troepen, ca. 1500]] |} ===Hygiëne, verkeer en veiligheid=== Al in de veertiende maar vooral in de vijftiende eeuw werden er stedelijke verordeningen en reglementen uitgevaardigd op het gebied van de openbare [[w:hygiëne|hygiëne]], het verkeer van mensen en goederen en de veiligheid van mensen en hun bezittingen. In dit opzicht lag Frankrijk enkele decennia achter bij de haar omringende landen. Deze verordeningen werden uitgevaardigd omdat:<br> 1) De situatie in de steden vrijwel onhoudbaar was geworden.<br> 2) Ziektes als de pest vrij spel hadden.<br> 3) Doordat de stadsbestuurders meer te vertellen kregen, durfden zij nu zelfs aan het privédomein enkele minimale eisen te gaan stellen. De stadsbestuurders kregen ook wat meer middelen en personeel om hun ideeën te verwezenlijken. Ze namen zelfs wel eens maatregelen die verder gingen dan hun eigenbelang: mogelijk wilden ze graag trots kunnen zijn op "hun" stad. Na 1400 moedigden vooruitstrevende stadsbestuurders hun inwoners aan om de daken van hun huizen met [[w:leisteen|leisteen]] of pannen te bedekken in plaats van met riet, niet alleen omdat rieten daken lekten, maar vooral omdat zij brandgevaarlijk waren. Om dezelfde reden moedigden zij de overgang van centrale stookplaatsen naar [[Sociale geschiedenis van Toscane (1300-1500)/In en rond het huis#Haardvuur|muurschoorstenen]] aan. Soms gebruikten de stadsbesturen zelfs enige dwang om deze veranderingen tot stand te brengen. Na 1450 lieten steeds meer stadsbesturen gemeenschappelijke [[w:latrine|latrines]] aanleggen langs de stadswallen of langs een rivier. Er waren aparte latrines voor mannen en vrouwen, soms zelfs voor kinderen. ''De alinea hieronder heeft als bron: Keith Thomas, Religion and the declline of magic.'' In de middeleeuwen (en ook later nog) konden hele stadsdelen in de vlammen opgaan. Vooral de wijken waarin veel armen woonden, liepen gevaar want de armen hadden nog lang houten huisjes met rieten daken. Soms waren deze branden aangestoken door mensen die zich wilden wreken omdat ze onrechtvaardig behandeld waren, maar meestal ging het om "ongelukjes" zoals: de was die vlam vatte nadat hij bij het vuur te drogen was gezet<ref>[[w:Grote brand van Londen|Half Londen is in 1666 hierdoor afgebrand.]]</ref>, een verstopte schoorsteen die met een geweerschot van onderaf werd open "geveegd" enzovoort. De brandbestrijding was in die tijd nog minimaal: er werd soms wat met emmers water vanaf de rivier of stadsgracht gezeuld maar meestal functioneerde dat in de paniek van de brand helemaal niet en probeerde iedereen alleen maar om het vege lijf te redden. Soms staken de autoriteiten rijen huizen opzettelijk in brand om een soort '[[w:brandgang|brandgang]]' te vormen. Soms deden zij dat door huizen op te blazen met [[w:buskruit|buskruit]]. Velen verloren bij dit soort branden hun leven en degenen die het overleefden, werden vaak dakloos en afhankelijk van de steun van de kerk en het stadsbestuur. ===Openbare ruimten=== In veel steden was er een zaal die bestemd was voor de bijeenkomsten van de stadsvergadering: het "communehuis" of het "stadhuis". Op het einde van de middeleeuwen kwamen er ook zalen voor het [[w:kaatsen|kaatsspel]] en het steekspel, er waren omheinde terreinen waar men met de kruisboog kon schieten en na 1400-1450 ook met de [[w:haakbus|haakbus]]. Er was een schuur voor de [[w:artillerie|artillerie]] en een toren voor de klok. Er waren gebouwen met een universitaire bestemming zoals een aktenzaal en een boekerij en er waren leslokalen voor leerlingen en studenten. Soms was er een openbare bibliotheek. Er was vaak een stadsarchief. Er werden openbare hallen gebouwd met stalletjes en kraampjes voor het houden van markten en jaarbeurzen. ===Gebruik van de ruimte=== In de laatste decennia van de middeleeuwen: #Ging men dingen die men vroeger buitenshuis en in de openlucht deed, nu binnenshuis doen. #Kregen ruimtes een enkele, strak gedefinieerde bestemming, terwijl de meeste ruimtes vroeger bestemd waren voor meerdere doeleinden. Er kwamen afzonderlijke plaatsen om in te spelen, te werken, recht te spreken, in eenzaamheid te bidden, gezamenlijk te bidden, onderwijs te geven, onderwijs te krijgen. Er kwam een plaats voor culturele bezigheden er kwam zelfs een [[w:foyer|foyer]] in de schouwburg. ===Gezag=== De autoriteiten streefden ernaar om meer greep op het volk te krijgen.<ref>[[Sociale geschiedenis van Toscane (1300-1500)/Sociaal netwerk#Wederzijds dienstbetoon|In Toscane voerden de Medici een tamelijk dictatoriaal bewind.]]</ref> Als reactie daarop trokken de mensen zich meer en meer terug in hun huizen, waarvan de kwaliteit in de late middeleeuwen, zowel in de stad als op het platteland, langzamerhand beter werd. De autoriteiten wilden de [[w:prostitutie|prostitutie]] terugdringen<ref>[[Sociale geschiedenis van Toscane (1300-1500)/Stadsbestuur|Punt 6. Terugdringen van de prostitutie door de Toscaanse autoriteiten.]]</ref> naar bepaalde wijken of straten of naar publieke [[w:bordeel|bordelen]]. Er was strenge controle op de openbare badhuizen, zo waren er soms zelfs aparte openingstijden voor mannen en voor vrouwen.<ref>[[Sociale geschiedenis in de literatuur/Het lichaam#Baden en badhuizen|Strenge controle in de laatmiddeleeuwse badhuizen.]]</ref> ==Noten== {{References|95%}} {{Sub}} nopnn4bhqgwj4w1ncou6gttqn8se52c 428844 428843 2026-05-26T17:22:50Z Erik Baas (mobiel) 20436 Versie [[Special:Diff/428843|428843]] van [[Special:Contributions/~2026-31388-44|~2026-31388-44]] ([[User talk:~2026-31388-44|overleg]]) ongedaan gemaakt 428844 wikitext text/x-wiki {{Sociale geschiedenis van de late middeleeuwen}} <span style="font-size: large;">'''4. De stad'''</span> {{Wrapper|links}} | [[Bestand:Gentile da Fabriano 025.jpg|thumb|200px|left|[[w:Gentile da Fabriano|Gentile da Fabriano]], stadsgezicht, (1423)]] |- | [[Bestand:Novara 1500.jpg|thumb|200px|left|[[w:de:Diebold Schilling der Jüngere|Diebold Schilling der Jüngere]], overgave van [[w:Novara (stad)|Novara]], 1500]] |- | [[Bestand:Luzerner Schilling 206r.jpg|thumb|200px|left|Diebold Schilling der Jüngere, stadsgezichten, ~1500]] |} ==De stad== Hoewel de middeleeuwers bijna overal omheiningen omheen bouwden, bouwden ze toch pas betrekkelijk laat muren om hun steden. Die muren en wallen verkeerden vaak in een slechte staat omdat men het in tijden van vrede vaak te duur vond om ze te onderhouden. En langs de toegangswegen tot die steden lagen buitenwijken die niet ommuurd waren. In de steden stonden de straten en de pleinen onder het gezag van het [[w:patriciër|stadsbestuur]] of van de heer of de koning. Er waren weinig openbare gebouwen en pleinen, hoewel er wel eens particuliere gebouwen werden onteigend (tegen een schadevergoeding) om een openbare ruimte te creëren. Toch was er maar weinig in het publieke domein en dat weinige werd ook nog eens geregeld ingepikt door particulieren (die zich bijvoorbeeld soms een steegje toe-eigenden). Dergelijk gedrag werd vaak door de autoriteiten gelegaliseerd want de staat was nog heel zwak en had maar weinig middelen en bronnen van inkomsten. Sommige steden raakten ontvolkt door oorlogen (vooral in de [[w:Honderdjarige Oorlog|honderdjarige oorlog]]<ref>[[Sociale geschiedenis van de late middeleeuwen/Bevolkingsopbouw#Bevolkingsopbouw|Ontvolking en overbevolking in de honderdjarige oorlog.]]</ref>), de [[w:pest (ziekte)|pest]] of doordat de economische situatie van de streek verslechterde. Maar er waren ook steden die zelfs midden in de honderdjarige oorlog hun bevolkingsaantal op peil konden houden of zelfs overbevolkt raakten, steden als Parijs die nieuwe economische bronnen wisten aan te boren en zelfs nieuwbouw pleegden. ==Kerken en kloosters== In de steden stonden heel veel kerken en kloosters en die hoorden vaak tot de beste gebouwen. Bij die kerken en kloosters hoorden: hoven, tuinen, [[Leer jezelf ecologisch tuinieren/De moestuin|moestuinen]] en [[w:begraafplaats|kerkhoven]] die binnen de stadsmuren lagen. Soms lagen de kerkhoven los van een kerk of klooster maar meestal lagen ze tegen een parochiekerk aan, zodat de levende en de dode gelovigen in elkaars gezelschap konden verkeren. ==Binnenplaatsen en tuinen== In veel steden hadden de meeste huizen aan de achterzijde een binnenplaatsje dat gebruikt werd voor de beroepsuitoefening of voor het familieleven. Vaak was er ook nog een tuintje achter het huis, zelfs in de dichtst bebouwde wijken. Meestal waren die plaatsjes en tuintjes aan het zicht onttrokken door hoge muren of omdat er ononderbroken rijen huizen omheen stonden. In de zeer compacte Zuid-Franse steden hadden de huizen echter vaak geen tuinen en binnenplaatsjes. Sommige rijke en machtige mensen (als bisschoppen en graven) hadden een grote tuin of een boomgaard in de stad, vaak tegen de stadsmuur aan. Soms lagen er binnen de muren en los van de woonhuizen ook groepen van omheinde tuinen die vaak in het bezit waren van kerkelijke instellingen. ==Doolhof== De meeste straten in de stad waren erg smal, vaak waren ze maar 1,20-1,50 meter breed zodat er nog geen kar doorheen kon. Een straat van 7 meter breed gold als zeer breed. Al die kronkelige, vaak steil op- en aflopende straatjes en steegjes waren doorlopend verstopt met mensen, karren en dieren. De straatjes gingen zo vaak onder de huizen door dat het soms wel donkere gangen leken. Deze hele wirwar van straatjes leek wel een doolhof. Er waren veel binnenplaatsen en nauwe, doodlopende stegen. Je kon nergens ver kijken. Ook de toenmalige bewoners vonden het verre van ideaal, maar men voelde zich in de stad veilig tegen weer en wind en tegen indringers. De straten stonken en ze waren nauw en lawaaierig. Het was er altijd druk en er was altijd wel iets te doen. Mensen gingen graag en vaak de straat op. De vele werkplaatsen die er in de stad waren, kwamen bijna allemaal op de straat uit, overal hingen uithangborden. Aan de straatzijde verzorgde en versierde men zijn huis het best en waren de ramen het grootst. De beste kamers van een huis (zoals de kamer van de heer en vrouw des huizes) lagen aan de straatkant. Als voorbeeld van hoe een laatmiddeleeuwse stad eruit gezien zou kunnen hebben, wordt hier een fotogalerij van de [[w:medina (stadsdeel)|Medina]] van [[w:Fez (stad)|Fez]] in [[w:Marokko|Marokko]] getoond. Het is natuurlijk niet zo dat Fez er precies hetzelfde uitziet als een laatmiddeleeuwse West-Europese stad, want het is bijvoorbeeld een moslimstad in plaats van een christelijke stad en op de daken staat het tegenwoordig vol met satellietschotels, maar in grote lijnen lijkt het er veel op. Het zal niet eenvoudig zijn om een stad te vinden die nog gewoon in gebruik is en die meer lijkt op "onze" middeleeuwse steden. <gallery> File:Medina Fez 1.jpg| File:Medina Fez 2.jpg| File:Medina Fez 3.jpg| File:Medina Fez 4.jpg| File:Medina Fez 5.jpg| File:Medina Fez 6.jpg| File:Fes Tannery 1.JPG| File:Medina Fez 8.jpg| File:Medina Fez 9.jpg| File:Medina Fez 10.jpg| File:Médina de Fès (2).jpg| File:Médina de Fès (3).jpg| </gallery> ==Vernieuwingen== Mensen bouwden op elke mogelijke en onmogelijke plaats in de stad een huis, want de stadsbesturen konden het particuliere initiatief aanvankelijk weinig in de weg leggen. Sommige vooruitstrevende stadsbestuurders wilden wel anders en al in de dertiende eeuw begonnen zij hier en daar met de bouw van een nieuw soort steden met een [[w:Meetkunde|geometrische]] plattegrond en met rechte en brede straten, soms wel tot 11 meter breed, en voorzien van ruime pleinen (zoals in [[w:fr:Libourne|Libourne]]). In veel Franse steden heerste er tussen 1350 en 1450 een diepe troosteloosheid vanwege de door de honderdjarige oorlog en de pestepidemieën veroorzaakte depressie. Tussen 1450 en 1500 waren er nog niet teveel mensen in de steden en vonden er veel stadsvernieuwingen plaats met brede, rechte straten en grote pleinen. Het stadsbestuur moest zich daarbij met hand en tand verzetten tegen particulieren die graag veel geld wilden verdienen met het volbouwen van deze pleinen. Het stadsbestuur verfraaide zelfs wel eens die pleinen (zoals in [[w:Mechelen (stad)|Mechelen]]). De straten en pleinen werden geplaveid en de straten werden aan de zijkant een beetje hoger gemaakt zodat het water en de modder er niet in bleven staan. In sommige steden werden kanalen aangelegd. Nogal wat huizen uit die tijd staan nog steeds overeind. Na 1500 kwam er in veel steden een enorme overbevolking.<ref>Nog tot in de negentiende eeuw waren er wijken in de steden die veel weg hadden van een doolhof. In [[w:Parijs|Parijs]] profiteerde een deel van het volk (de [[w:Commune van Parijs (1871)|commune]]) hiervan door er in 1871 een volksopstand te laten ontbranden. Pas nadat deze bloedig was neergeslagen werd het laatste stukje middeleeuwse doolhof van Parijs haastig opgeruimd.</ref> Men denkt wel eens ten onrechte dat het lang duurde voor men in onze streken de vernieuwingen en uitvindingen uit Italië en Frankrijk overnam, maar meestal duurde dit hoogstens enkele decennia omdat kooplieden en kunstenaars heel veel landen bezochten en van alles dat zij zagen notities maakten. {{Wrapper|links}} | [[Bestand:Fort Pampus WC in de binnenring.JPG|thumb|left|200px|Latrines van [[w:Pampus (eiland)|Fort Pampus]].]] |- | [[Afbeelding:Schilling vaud looting.jpg|200px|thumb|left|Diebold Schilling der Jüngere, brandschattende Zwitserse troepen, ca. 1500]] |} ===Hygiëne, verkeer en veiligheid=== Al in de veertiende maar vooral in de vijftiende eeuw werden er stedelijke verordeningen en reglementen uitgevaardigd op het gebied van de openbare [[w:hygiëne|hygiëne]], het verkeer van mensen en goederen en de veiligheid van mensen en hun bezittingen. In dit opzicht lag Frankrijk enkele decennia achter bij de haar omringende landen. Deze verordeningen werden uitgevaardigd omdat:<br> 1) De situatie in de steden vrijwel onhoudbaar was geworden.<br> 2) Ziektes als de pest vrij spel hadden.<br> 3) Doordat de stadsbestuurders meer te vertellen kregen, durfden zij nu zelfs aan het privédomein enkele minimale eisen te gaan stellen. De stadsbestuurders kregen ook wat meer middelen en personeel om hun ideeën te verwezenlijken. Ze namen zelfs wel eens maatregelen die verder gingen dan hun eigenbelang: mogelijk wilden ze graag trots kunnen zijn op "hun" stad. Na 1400 moedigden vooruitstrevende stadsbestuurders hun inwoners aan om de daken van hun huizen met [[w:leisteen|leisteen]] of pannen te bedekken in plaats van met riet, niet alleen omdat rieten daken lekten, maar vooral omdat zij brandgevaarlijk waren. Om dezelfde reden moedigden zij de overgang van centrale stookplaatsen naar [[Sociale geschiedenis van Toscane (1300-1500)/In en rond het huis#Haardvuur|muurschoorstenen]] aan. Soms gebruikten de stadsbesturen zelfs enige dwang om deze veranderingen tot stand te brengen. Na 1450 lieten steeds meer stadsbesturen gemeenschappelijke [[w:latrine|latrines]] aanleggen langs de stadswallen of langs een rivier. Er waren aparte latrines voor mannen en vrouwen, soms zelfs voor kinderen. ''De alinea hieronder heeft als bron: Keith Thomas, Religion and the declline of magic.'' In de middeleeuwen (en ook later nog) konden hele stadsdelen in de vlammen opgaan. Vooral de wijken waarin veel armen woonden, liepen gevaar want de armen hadden nog lang houten huisjes met rieten daken. Soms waren deze branden aangestoken door mensen die zich wilden wreken omdat ze onrechtvaardig behandeld waren, maar meestal ging het om "ongelukjes" zoals: de was die vlam vatte nadat hij bij het vuur te drogen was gezet<ref>[[w:Grote brand van Londen|Half Londen is in 1666 hierdoor afgebrand.]]</ref>, een verstopte schoorsteen die met een geweerschot van onderaf werd open "geveegd" enzovoort. De brandbestrijding was in die tijd nog minimaal: er werd soms wat met emmers water vanaf de rivier of stadsgracht gezeuld maar meestal functioneerde dat in de paniek van de brand helemaal niet en probeerde iedereen alleen maar om het vege lijf te redden. Soms staken de autoriteiten rijen huizen opzettelijk in brand om een soort '[[w:brandgang|brandgang]]' te vormen. Soms deden zij dat door huizen op te blazen met [[w:buskruit|buskruit]]. Velen verloren bij dit soort branden hun leven en degenen die het overleefden, werden vaak dakloos en afhankelijk van de steun van de kerk en het stadsbestuur. ===Openbare ruimten=== In veel steden was er een zaal die bestemd was voor de bijeenkomsten van de stadsvergadering: het "communehuis" of het "stadhuis". Op het einde van de middeleeuwen kwamen er ook zalen voor het [[w:kaatsen|kaatsspel]] en het steekspel, er waren omheinde terreinen waar men met de kruisboog kon schieten en na 1400-1450 ook met de [[w:haakbus|haakbus]]. Er was een schuur voor de [[w:artillerie|artillerie]] en een toren voor de klok. Er waren gebouwen met een universitaire bestemming zoals een aktenzaal en een boekerij en er waren leslokalen voor leerlingen en studenten. Soms was er een openbare bibliotheek. Er was vaak een stadsarchief. Er werden openbare hallen gebouwd met stalletjes en kraampjes voor het houden van markten en jaarbeurzen. ===Gebruik van de ruimte=== In de laatste decennia van de middeleeuwen: #Ging men dingen die men vroeger buitenshuis en in de openlucht deed, nu binnenshuis doen. #Kregen ruimtes een enkele, strak gedefinieerde bestemming, terwijl de meeste ruimtes vroeger bestemd waren voor meerdere doeleinden. Er kwamen afzonderlijke plaatsen om in te spelen, te werken, recht te spreken, in eenzaamheid te bidden, gezamenlijk te bidden, onderwijs te geven, onderwijs te krijgen. Er kwam een plaats voor culturele bezigheden er kwam zelfs een [[w:foyer|foyer]] in de schouwburg. ===Gezag=== De autoriteiten streefden ernaar om meer greep op het volk te krijgen.<ref>[[Sociale geschiedenis van Toscane (1300-1500)/Sociaal netwerk#Wederzijds dienstbetoon|In Toscane voerden de Medici een tamelijk dictatoriaal bewind.]]</ref> Als reactie daarop trokken de mensen zich meer en meer terug in hun huizen, waarvan de kwaliteit in de late middeleeuwen, zowel in de stad als op het platteland, langzamerhand beter werd. De autoriteiten wilden de [[w:prostitutie|prostitutie]] terugdringen<ref>[[Sociale geschiedenis van Toscane (1300-1500)/Stadsbestuur|Punt 6. Terugdringen van de prostitutie door de Toscaanse autoriteiten.]]</ref> naar bepaalde wijken of straten of naar publieke [[w:bordeel|bordelen]]. Er was strenge controle op de openbare badhuizen, zo waren er soms zelfs aparte openingstijden voor mannen en voor vrouwen.<ref>[[Sociale geschiedenis in de literatuur/Het lichaam#Baden en badhuizen|Strenge controle in de laatmiddeleeuwse badhuizen.]]</ref> ==Noten== {{References|95%}} {{Sub}} iokd24cjcz9wo6ttbejy5tm2wzo2n7m 0 30365 428846 420252 2026-05-27T07:59:18Z Mattias.Campe 572 /* Componenten */ 428846 wikitext text/x-wiki {{Index Computersystemen}} == Doelstellingen == Onderstaande doelstellingen komen in meer of mindere mate aan bod. De <span style="color:lightgrey;">grijze</span> doelstellingen komen hier niet aan bod. Dat zijn bv. praktijkoefeningen die aansluiten bij deze theorie, maar die in dit Wikibook niet behandeld worden. Of bv. theorie die in een ander hoofdstuk wordt behandeld. Uit het leerplan van '''Applicatie- en Databeheer'''&nbsp;<ref>[https://pro.katholiekonderwijs.vlaanderen/iii-apda-da Leerplan Informatica- en communicatiewetenschappen B + S - 3de graad - D-finaliteit]</ref>, een deel van leerplandoel 23: * LPD 23: De leerlingen lichten de opbouw en werking van een computersysteem met zijn basiscomponenten en optionele componenten toe. ** Aansluitingen en connectoren ** <span style="color:lightgrey;">Functie van controller en driver</span> * Lexicon. De basiscomponenten van een computersysteem zijn: moederbord<span style="color:lightgrey;">, processor, intern geheugen (werkgeheugen, cache geheugen, systeemgeheugen, CMOS), koeling, voeding, grafische kaart, klok</span>. * <span style="color:lightgrey;">Lexicon. De optionele componenten van een computersysteem zijn hardwarecomponenten die dienen voor invoer, uitvoer of opslag</span> * Wenk. Enkel de gangbare actuele basiscomponenten en optionele componenten van een computersysteem worden besproken. <span style="color:lightgrey;">Je kan ook sensoren als mogelijk invoerapparaat voor een smartphone behandelen.</span> Uit het leerplan Toegepaste Informatica van de richting '''Informaticabeheer'''&nbsp;<ref>Meer informatie op [https://ond.vvkso-ict.com/vvksomainnieuw/leerplanpubliek.asp?NR=2015/003 leerplan D/2015/7841/003]</ref>: * 1.2.1 In het inwendige van een actuele computer de belangrijkste componenten aanwijzen, benoemen en hun functie omschrijven. * 1.3.2 De verschillende standaarden voor de interne en externe aansluiting van optionele componenten toelichten en de corresponderende connectoren en symbolen herkennen. * ''1.4.1 Van een computer de systeemspecificaties vaststellen, onder meer type processor, capaciteit van opslagmedia en intern geheugen, aangesloten componenten en uitbreidingsmogelijkheden.'' * ''1.4.6 Aan de hand van technische specificaties diverse uitvoeringen van optionele componenten vergelijken.'' * ''1.4.7 Rekening houdend met het beoogde gebruik, kostprijs en performantie, een voorstel formuleren om een computer samen te stellen of te actualiseren.'' * ''1.4.8 Op de hoogte blijven van de laatste nieuwe ontwikkelingen op het gebied van hard- en software.'' * ''1.5.2 Bij de installatie van nieuwe componenten, rekening houden met compatibiliteit, standaardisering en bedrijfszekerheid.'' * ''1.5.5 De performantie en stabiliteit van een bestaande computer analyseren met gebruik van tools.'' == Definitie == Een '''{{Wp|Moederbord|moederbord}}''' is een centrale {{Wp|printplaat|printplaat}} met {{Wp|elektronica|elektronica}} waarop eventueel andere (insteek-)printplaten kunnen worden gemonteerd. Vandaar de naam, die soms wordt afgekort tot ''mobo''. Bekende moederbordfabrikanten zijn {{Wp|Asus|Asus}}, {{Wp|Gigabyte (bedrijf)|Gigabyte}}, {{Wp|Micro-Star International|MSI}} en {{Wp|ASrock|ASRock}}. {{Wp|Intel|Intel}} is vooral bekend als processorfabrikant, maar maakt ook moederborden. Voor de communicatie tussen de verschillende onderdelen maakt het moederbord gebruik van '''bussen''': een compleet netwerk van paden, waarlangs gegevens vervoerd worden. Op de achterkant van het moederbord zijn deze paden duidelijk zichtbaar. Op onderstaande foto's zie je achtereenvolgens een mobo van een desktop, een laptop, de achterkant en een mobo van een Raspberry Pi. <gallery> 2008Computex Abit IX38 QuadGT.jpg Motherboard Model Cannes-Bonn for Samsung R720-rear-3739.jpg Motherboard_bus.jpg Raspberry_Pi_4_Model_B_-_Top.jpg </gallery> == Componenten == In de loop der jaren is steeds meer functionaliteit rechtstreeks in het moederbord ondergebracht, omdat de systemen zo goedkoper en compacter gebouwd kunnen worden. Anno 2017 treft men op een (desktop)moederbord vaak een complete pc aan: * Een socket voor de {{Wp|Processor (computer)|processor}}. * Een {{Wp|BIOS|BIOS}}- of {{Wp|Extensible Firmware Interface|EFI}}-chip: deze zorgt dat de pc kan opstarten, wanneer het besturingssysteem nog niet geladen is. Meer info bij het [[Computersystemen/Opstartproces|opstartproces]]. * Een {{Wp|en:Super I/O|Super I/O-chip}} die kleinere functionaliteit in 1 chip combineert (bv. Chassis intrusie detectie, LED management, ...) * {{Wp|connector (elektrotechniek)|Connectoren}} voor uitbreidingskaarten zoals {{Wp|PCI-E|PCI-E}} of {{Wp|Peripheral Component Interconnect|PCI}}. Zo'n uitbreidingskaart komt dan aan de achterkant van de computerkast zichtbaar, zodat je bv. je beeldscherm kan aansluiten. * De {{Wp|chipset|chipset}}, vaak verantwoordelijk voor communicatie tussen de processor en andere componenten. De chips zijn niet altijd rechtstreeks zichtbaar, omdat soms koeling nodig is in de vorm van een heatsink of ventilator. Tegenwoordig standaard geïntegreerd, i.p.v. via aparte {{Wp|Insteekkaart|insteekkaarten}}: chips voor {{Wp|geluidskaart|geluidskaart}} en {{Wp|netwerkaart|netwerkkaart}}. Vaak is ook de {{Wp|videokaart|videokaart}} geïntegreerd of zelfs de processor. * Slots voor het {{Wp|Werkgeheugen (computer)|werkgeheugen}} ({{Wp|Random Access Memory|RAM}}). * Connectoren voor kabels, die voor de verbinding zorgen met het opslagmedium, de computerkast, ventilator(s), het optisch station, ... * Het I/O-paneel heeft connectoren (bv. USB, LAN, ...) die aan de achterkant van de computerkast zichtbaar. Dit wordt soms aangegeven als ''back panel'' of ''rear I/O''. Zoals je merkt is de naam ''moederbord'' heel goed gekozen, daar bijna alle componenten hierop aansluiten. Een moederbord dat beter ontworpen of van een betere kwaliteit is of waar de componenten beter op elkaar afgestemd zijn kan ervoor zorgen dat het systeem sneller werkt, ondanks bijv. een tragere processor. == Vormfactor == In elektronica legt de {{Wp|Vormfactor|vormfactor}} ({{Wp|en:Form factor (design)|form factor}}) de grootte, vorm en/of andere fysische specificaties vast. Het kan hierbij gaan om een breed spectrum (bv. gelijkaardige vormen zoals de {{Wp|en:Pizza box form factor|pizza box form factor}}) of net heel specifiek. Of bv. een onderdeel of net een volledig systeem. Bij de vormfactor van een moederbord gaat het o.a. over de grootte, schikking van de componenten, locatie van de gaten voor het bevestigen ervan, de locatie van de poorten op het achterste paneel, het type {{Wp|Voeding_(elektronica)|voeding}}. Een '''standaard vormfactor''' zorgt ervoor dat onderdelen onderling uitwisselbaar zijn tussen concurrerende verkopers en generaties van technologie. Bij bedrijven zorgen vormfactoren ervoor dat server modules passen in de bestaande {{Wp|19 inch rek|19 inch rek}} systemen. De bekendste desktopvormfactor is wellicht {{Wp|ATX|ATX}}, maar er bestaan ook andere, kleinere vormfactoren. Bij '''laptopmoederborden''' is de grootste bekommernis om alles zo compact mogelijk te kunnen behuizen en niet om te zorgen dat onderdelen gemakkelijk uitwisselbaar zijn tussen verschillende concurrenten. Op het vlak van vormfactor ontbreekt hier dan ook een standaard. De zoektocht naar deze compactheid zorgt er dan ook voor dat laptopmoederborden nogal grillig van vorm zijn. <gallery> VIA Mini-ITX Form Factor Comparison.jpg|Foto's ATX ITX AT Motherboard Compatible Dimensions.svg|Schema's Micro-ATX001.svg|Micro ATX Motherboards.png|ATX-desktop vs 13" laptopmoederbord </gallery> Men blijft zoeken naar nieuwe vormfactoren. Zo zet Project Christine van Razer hard in op een modulaire behuizing, maar voorlopig is er enkel maar een prototype.&nbsp;<ref>[https://tweakers.net/nieuws/93561/razers-project-christine-belooft-pc-behuizing-op-modulaire-basis.html Razers Project Christine belooft pc-behuizing op modulaire basis]</ref> Nieuwe vormfactoren hebben het niet gemakkelijk om voet aan de grond te krijgen, zoals ook bleek bij {{Wp|en:BTX (form factor)|BTX}}. Deze had enkele voordelen t.o.v. ATX, maar desondanks blijft ATX de populairste vormfactor voor de desktop. == Handleiding == Op het moederbord wordt vaak met (witte) letters en cijfers aangegeven welke componenten of technologieën worden gebruikt. Eén van die zaken is ook het type moederbord. Dit kan dan gebruikt worden om in een zoekmachine de handleiding hiervan terug te vinden, bv.: GigaByte GA-890GPA-UD3H manual filetype:pdf In zo'n handleiding is heel wat informatie terug te vinden, rond bv. de compatibele processors en hoe deze moeten geplaatst worden. Vaak vind je er ook een foto of tekening terug van de fysische lay-out van het moederbord: hoe de componenten exact op het moederbord geplaatst zijn (bij de tekening worden minder belangrijke elektronische componenten weggelaten). Daarnaast is er ook vaak een logische lay-out te vinden, waar wordt aangegeven hoe de verschillende componenten, onderling met elkaar in verbinding staan. <gallery> File:Placa AT Esquema.jpg|Tekening fysische lay-out van een moederbord Acer E360 Socket 939 motherboard by Foxconn.svg|Foto fysische lay-out van een moederbord Motherboard_diagram.svg|Logische lay-out van een moederbord File:RaspberryPi 4 Model B.svg|Tekening fysische lay-out Raspberry Pi 4 </gallery> De keuze van het moederbord heeft dus een beslissende rol voor o.a.: * de snelheid in haar geheel * snelheid, type en fabrikant van de processor * type en snelheid van het bruikbare RAM-geheugen * de mogelijkheid om upgrades te doen aan de computer in de toekomst == Instellingen == [[Bestand:Jumper_on_motherboard.jpg|thumb|150px|Een jumper op een moederbord]] Instellingen aan het moederbord kunnen via software worden ingesteld (bv. via BIOS/EFI tijdens [[Computersystemen/Opstartproces|het opstartproces]]), maar ook via hardware. Dat laatste gebeurt vaak aan de hand van {{Wp|Jumper (computer)|jumpers}}, primitieve schakelaars die gebruikt worden om hardware in te stellen. Ze werden al gebruikt bij de allereerste computers en zijn ook nu nog aanwezig op moderne hardware. Zo'n jumper bestaat uit 2 delen: * De jumper is een metalen klemmetje in een kunststofbehuizing. Het wordt over twee jumperpinnen geplaatst om een verbinding te maken, of ervanaf genomen om de verbinding te verbreken. De maat van deze onderdelen is vrijwel gestandaardiseerd. Jumpers worden soms ook "shunts" of "ruitertjes" genoemd. * De jumperpinnen zijn de pinnen waar de jumpers over geschoven moeten worden. Met twee pinnen maak je wel of geen verbinding. Met drie pinnen zijn er drie mogelijkheden: links, rechts of geen. Met vier pinnen (zie afbeelding) zijn er vier mogelijkheden: links, midden, rechts of geen. Een mogelijkheid die op veel moederborden aanwezig is, is het resetten van het BIOS-wachtwoord d.m.v. het weghalen of verplaatsen van een jumper. Vaak kan je hetzelfde bekomen door de BIOS-batterij er even uit te halen. Opgelet: niet alle pinnen zijn jumperpinnen! Zo lijken de connectoren voor ''fans'' vaak op jumperpinnen, maar zijn dat niet! {{Appendix|ref}} {{Sub}} 3mes55r0qfxv5lqm65m5ze381rfnzv6 3 46705 428845 2026-05-26T17:26:11Z Erik Baas (mobiel) 20436 Nieuwe pagina aangemaakt met '{{Ws}} ~~~~' 428845 wikitext text/x-wiki {{Ws}} [[Gebruiker:Erik Baas (mobiel)|Erik Baas (mobiel)]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas (mobiel)|overleg]]) 26 mei 2026 19:26 (CEST) pkcvkebkg7j0iqa7e4vlwatnhlmb5y0