Wikibooks nlwikibooks https://nl.wikibooks.org/wiki/Hoofdpagina MediaWiki 1.47.0-wmf.15 first-letter Media Speciaal Overleg Gebruiker Overleg gebruiker Wikibooks Overleg Wikibooks Bestand Overleg bestand MediaWiki Overleg MediaWiki Sjabloon Overleg sjabloon Help Overleg help Categorie Overleg categorie Transwiki Overleg transwiki Wikijunior Overleg Wikijunior TimedText TimedText talk Module Overleg module Event Event talk 0 23591 429131 362014 2026-08-12T18:29:23Z Raymond 2372 high res image of the painting 429131 wikitext text/x-wiki {{Sociale geschiedenis van Europa 1500-1795}} <span style="font-size: large;">'''20. Intimiteit: plaatsen en voorwerpen'''</span> ==Inleiding== Het intieme leven van een mens ligt verborgen onder het gedrag dat hem wordt opgelegd door zijn gezin, door de gemeenschap en de overheid. Het is moeilijk te achterhalen wat zijn emoties, gebeden en dromen zijn. Men schreef dagboeken, autobiografieën en mémoires<ref>[[Sociale geschiedenis van de late Middeleeuwen/Literatuur#De ik-figuur|Dagboek, familiekroniek en autobiografie in de late Middeleeuwen.]]</ref> om zijn innerlijk te laten zien aan anderen of aan zichzelf. Een melodie, een ogenblik van geluk tijdens een wandeling, de geuren in de lente, het zien van een mooie vrouw. In de zestiende eeuw schreef men zijn emoties wel eens op in geheimschrift, of in het Latijn om te verhinderen dat de naaste omgeving het kon lezen. Af en toe probeerde men iets op te roepen waarvoor geen woorden waren. Soms liet men in het schrift dan maar een stuk wit. Onuitsprekelijke dingen waren er ook als men mystieke ervaringen beschreef, bij het zien van antieke ruïnes of een donker woud en bij het beschrijven van liefde en vriendschap. Schilders als [[w:Albrecht Dürer|Dürer]] maakten zefportretten.<ref>Zie ook: [[Sociale geschiedenis van de late Middeleeuwen/Beeldende kunst#Zelfportretten|Zelfportretten.]]</ref> Ze onderzochten hun eigen "ik". [[w:Rembrandt van Rijn|Rembrandt]] (1606-1669) concentreerde zich daarbij op zijn eigen blik. <gallery> File:Rembrandt drawing at a window.jpg|Rembrandt, 42 jaar oud, zelfportret, 1648 File:Rembrandt aged51.jpg|Rembrandt, 52 jaar oud, zelfportret, 1658 File:Selfportrait_as_Saint_Paul,_by_Rembrandt.jpg|Rembrandt, 55 jaar oud, zelfportret, 1661 File:Rembrandt Harmensz. van Rijn 142.jpg|Rembrandt, 63 jaar oud, zelfportret, 1669 </gallery> ==Intimiteit in de tuin== Mensen gebruikten bepaalde plaatsen voor zelfonderzoek, [[Mindfulness/Meditatie|meditatie]] of intieme ontmoetingen. In de late Middeleeuwen waren dat: privétuinen en tuinen bij kastelen, universiteiten, scholen, kloosters en kerken. Overigens begroeven de rijken wel eens hun geld in de tuin, als er bijvoorbeeld (burger)oorlog was of als er een epidemie was uitgebroken. Dan vluchtten ze naar het platteland waar ze vaak door de boeren werden aangevallen omdat die hen zagen als een bron van besmetting. Ze begroeven hun geld en kostbaarheden dus liever in hun tuin dan het mee te nemen. Maar niet iedereen keerde terug. Er waren dan ook onder het volk veel schatgravers en [[w:wichelroede|wichelroedelopers]] die ook vaak adviezen aan een [[w:astrologie|astroloog]] vroegen.<ref>Keith Thomas, Religion and the decline of magic.</ref> Gewone mensen hadden vaak geen tuin maar een binnenplaatsje of een hofje achter het huis, waar bijvoorbeeld moeders hun dochters ontluisden. De (Engelse) [[w:Puritein|puriteinen]] zagen de [[w:geometrie|geometrisch]] aangelegde "[[w:Franse tuin|Franse tuinen]]" als producten van de "[[w:Rede|Rede]]" en de Rede stond de godsdienstige beleving in de weg. Dus de puriteinen verwijderden de gesnoeide bomen, de hagen en de doolhoven. Alleen ruïnes mochten blijven staan want die herinnerden aan de sterfelijkheid van de mens. Mede hierdoor werden tuinen en parken rond 1800 in Engeland aangelegd als "wilde" bossen met diepe meren: de "[[w:Engelse tuin|Engelse tuin]]". Het tijdperk van de [[w:Romantiek (stroming)|Romantiek]] was begonnen. <gallery> File:Pieter de Hooch - The Courtyard of a House in Delft.jpg|[[w:Pieter de Hooch|Pieter de Hoogh]], Achterhof van een huis, 1658 File:Épouillage2.jpg|[[w:en:Jan Siberechts|Jan Siberechts]], Moeder ontluist haar kind, 1662 Bestand:Villandry Gardens.jpg|Franse tuin van het kasteel van Villandry Bestand:Wilton House Gardens.jpg|Engelse tuin in Wilton </gallery> ==Intimiteit in het huis== ===Zaal=== De zaal<ref>[[Sociale geschiedenis van de hoge Middeleeuwen/Noord-Franse kastelen en donjons|De zaal in de Noord-Franse kastelen en donjons van de hoge Middeleeuwen.]]</ref><ref>[[Sociale geschiedenis van de hoge Middeleeuwen/Leven in de Noord-Franse kastelen|De zaal in de Noord-Franse kastelen van de hoge Middeleeuwen.]]</ref><ref>[[Sociale geschiedenis van de hoge Middeleeuwen/Noord-Franse vestinghuizen#C. Vestinghuizen van de landadel of ridders, 1100-1300|De zaal in de Noord-Franse vestinghuizen van de hoge Middeleeuwen.]]</ref><ref>[[Sociale geschiedenis van Toscane (1300-1500)/Het huis|De zaal in de huizen van Toscane 1300-1500]]</ref> <ref>[[Sociale geschiedenis van de late Middeleeuwen/Huizen in de stad|De zaal in de stadshuizen van de late Middeleeuwen.]]</ref> (salle, Stube, hall), was de belangrijkste kamer in het huis. Hier stond de stookplaats of de kachel<ref>[[Sociale geschiedenis van Toscane (1300-1500)/In en rond het huis#Haardvuur|Stookplaats en kachels in Toscane 1300-1500.]]</ref><ref>[[Sociale geschiedenis van de late Middeleeuwen/Huizen in de stad#Verwarming|Verwarming in de stadshuizen van de late Middeleeuwen.]]</ref> en hier lag het keukengerei. Er stonden een tafel, een paar banken, een paar lege tonnen en zakken met etenswaren. Ook bewaarde men hier het beddengoed. Arme mensen hadden maar één kamer in hun huis en daar deden ze alles: eten, koken, slapen en werken.<ref>[[Sociale geschiedenis van de late Middeleeuwen/Huizen in de stad#Het "armste" ambachtshuis|Armen hadden maar één kamer in hun huis in de late Middeleeuwen.]]</ref> Alleen hun behoeften deden ze buiten op de openbare latrines of op de mesthoop.<ref>[[Sociale geschiedenis van de late Middeleeuwen/Lichaam#Zich ontlasten|Zich ontlasten in de late Middeleeuwen.]]</ref> ===Kamer=== Wat rijkere mensen hadden een tweede vertrek: de kamer of slaapkamer.<ref>[[Sociale geschiedenis van de hoge Middeleeuwen/Noord-Franse kastelen en donjons|De kamer in de Noord-Franse kastelen en donjons van de hoge Middeleeuwen.]]</ref><ref>[[Sociale geschiedenis van de hoge Middeleeuwen/Leven in de Noord-Franse kastelen|De kamer in de Noord-Franse kastelen van de hoge Middeleeuwen.]]</ref><ref>[[Sociale geschiedenis van de hoge Middeleeuwen/Noord-Franse vestinghuizen#C. Vestinghuizen van de landadel of ridders, 1100-1300|De kamer in de Noord-Franse vestinghuizen van de hoge Middeleeuwen.]]</ref><ref>[[Sociale geschiedenis van Toscane (1300-1500)/Het huis|De kamer in de huizen van Toscane 1300-1500]]</ref><ref>[[Sociale geschiedenis van de late Middeleeuwen/Huizen in de stad#Het "arme" ambachtshuis|Wat rijkere mensen hadden in de late Middeleeuwen een slaapkamer.]]</ref> (chambre, camera, inner room, chamber, Zimmer vanwege de met hout betimmerde muren) die meestal op dezelfde etage lag als de zaal met een verbindingsdeur ertussen. Op die deur zat vaak een slot of een grendel. De huisvrouw droeg de sleutels aan haar ceintuur<ref>[[Sociale geschiedenis van Toscane (1300-1500)/Huispersoneel en slaven#Discretie|De meesteres droeg de sleutels aan haar ceintuur in Toscane 1300-1500]]</ref> In de slaapkamer stond een groot (meestal houten) ledikant met soms gordijnen eromheen en een hemel erboven. .<ref>[[Sociale geschiedenis van de late Middeleeuwen/Het bed|Het bed in de late Middeleeuwen.]]</ref><ref>[[Sociale geschiedenis van Toscane (1300-1500)/Inrichting van het huis#Slaapkamer|Het bed in Toscane 1300-1500.]]</ref> In de grote huizen in de stad was de kamer altijd op slot.<ref>[[Sociale geschiedenis van Toscane (1300-1500)/Gezinsleven#Eigen kamers|Slaapkamers hadden een deur met een grendel of een slot in Toscane 1300-1500.]]</ref><ref>[[Sociale geschiedenis van de late Middeleeuwen/Huizen in de stad#Het "rijkere" ambachtshuis|Rijkere mensen konden er in de late Middeleeuwen een privéleven op na houden omdat zij eigen kamers hadden die op slot konden.]]</ref> In die kamer werden namelijk ook de kostbaarheden bewaard: zilver, wandtapijten, juwelen en kledingsstukken. En als de huisvader geen studio had, bewaarde hij hier ook zijn brieven, familiepapieren, rekeningen en eventueel de [[Sociale geschiedenis van de late Middeleeuwen/Literatuur#(Familie)kronieken|familiekroniek]]. Natuurlijk kwam het huispersoneel hier ook. Gaandeweg de zeventiende en vooral de achttiende eeuw raakte de kamer steeds meer gemeubileerd. Hij werd vol gezet met kleine boekenkasten, tafeltjes, dressoirs en kamerschermen. Als een gezin schilderijen bezat, hingen die in de kamer en niet in de zaal. In de kamer werden emoties geuit, kleedden vrouwen zich aan of uit, gaven er hun kinderen de borst en ontvingen er hun familie of vriendinnen. Hier hield de huisvader zijn vrouw voor dat zij zich niet teveel moest opmaken en zich niet te behaagziek moest gedragen. En dat zij zeker niet met een andere man naar bed mocht gaan. Hij wilde dat ze samen vroom zouden zijn en veel kinderen zouden krijgen. En soms probeerde hij haar hier op te sluiten tussen de kostbaarheden. Alleen rijkere ambachtslieden en kooplieden hadden twee slaapkamers in hun huis.<ref>[[Sociale geschiedenis van de late Middeleeuwen/Huizen in de stad#Het "rijkere" ambachtshuis|Alleen de huizen van de rijkeren hadden in de late Middeleeuwen twee slaapkamers.]]</ref> De meeste kleine burgers (ambachtslieden, winkeliers en handelaren) en mensen uit het volk (handwerkslieden, arbeiders, dienaren en boeren) hadden echter nog steeds maar één vertrek in hun huis. <gallery> File:Amnon and Tamar - Jan Steen - Wallraf-Richartz-Museum & Fondation Corboud-7520 (without frame).jpg|[[w:Jan Steen|Jan Steen]], Amnon en Thamar, ~1660 File:Jan Steen 002.jpg|Jan Steen, bezoek, ~1660 File:Jan Steen 016.jpg|Jan Steen, toiletmakende vrouw, ~1660 File:STEEN, Jan - The Morning Toilet (1663).jpg|Jan Steen, toiletmakende vrouw, 1663 </gallery> ====Ruelle en alkoof==== De [[w:fr:ruelle|ruelle]] was in het Frankrijk van de zestiende en zeventiende eeuw de ruimte in de slaapkamer tussen de muur en het bed. In die ruelle stonden vaak kasten. De kisten van de Middeleeuwen<ref>[[Sociale geschiedenis van Toscane (1300-1500)/Inrichting van het huis|Inrichting van het huis in Toscane 1300-1500.]]</ref> werden in de zeventiende en achttiende eeuw vervangen door kasten met daarin de kleren, kostbaarheden, boeken en papieren zoals eigendomsbewijzen. De [[w:alkoof|alkoof]] was de ruimte achter het bed, aan de overkant van de deur die toegang gaf tot de zaal. Soms werd deze ruimte afgeschoten door houten schotten en dan werd het een soort kamertje dat alleen over het bed heen te bereiken was. Na 1750 werd het bed in een hoek van de kamer gezet of in de alkoof verborgen. In de zeventiende en achttiende eeuw werden zowel de ruelle als de alkoof privéruimtes waarin veel van het intieme leven zich afspeelde. Hier ranselde de heer des huizes bijvoorbeeld zijn vrouw en kinderen af met een riem (eventueel met knopen erin). ====Erotische schilderijen==== De heren probeerden in de slaapkamer soms om [[w:courtisane|courtisane]]s te verleiden. Verliefden dronken hier samen uit hetzelfde glas. Zeventiende en achttiende eeuwse schilderijen van slaapkamers waren vaak [[w:erotiek|erotische]] afbeeldingen. Als op deze schilderijen vrouwen waren afgebeeld die toilet maakten, wees dat aanvankelijk op buitenechtelijke seksuele activiteiten. Maar toen het door de ouders gearrangeerde verstandshuwelijk langzaamaan plaats maakte voor het huwelijk uit liefde en vriendschap<ref>[[Sociale geschiedenis van Europa 1500-1795/Liefde en vriendschap#Liefde en seksualiteit|In de loop van de 17de en 18de eeuw verving het huwelijk uit liefde het verstandshuwelijk om geld en belangen.]]</ref>, vond men eerder intimiteit in het huwelijk en werden buitenechtelijke seksuele activiteiten minder urgent. Het afbeelden van toiletmakende vrouwen kreeg toen een neutrale betekenis. Ook een bad nam men in de slaapkamer. Op achttiende eeuwse schilderijen werden dit soort badtaferelen vaak afgebeeld. Deze schilderijen waren vaak heel sensueel en wie er naar keek, kreeg het idee dat hij een [[w:voyeurisme|voyeur]] was, want het zien van dergelijke taferelen was toentertijd een inbreuk op de privésfeer. Mogelijk dienden deze schilderijen van zich badende, zich aankledende of toiletmakende dames als een soort [[w:pornografie|pornografie]] voor de elite. Soms waren het publieke vrouwen of courtisanes die zo werden afgebeeld. In elk geval waren de afgebeelde dames in het geheel niet verlegen met hun naaktheid. Ze keken gelukkig en blij en waren slechts gehuld in hun juwelen. Mogelijk [[w:masturbatie|masturbeerden]] sommige mannen en vrouwen terwijl ze naar deze schilderijen keken. Er werden in de achttiende eeuw overigens ook schilderijen gemaakt die de genegenheid tussen man en vrouw uitbeeldden. <gallery> File:École de Fontainebleau - La Femme entre les deux âges.jpg|[[w:fr:École de Fontainebleau|École de Fontainebleau]], vrouw tussen twee leeftijden, 1550? File:Titian Venus Mirror (furs).jpg|[[w:Titiaan|Titiaan]], Venus maakt toilet, 1555 File:Cagnacci Marta Maria.jpg|[[w:Guido Cagnacci|Guido Cagnacci]], 1661 File:Joseph-Marie Vien - Greek Woman at the Bath.JPG|Joseph-Marie Vien, Griekse baadster, 1763 </gallery> ===Studeerkamer of studio=== De studio of de studiolo<ref>[[Sociale geschiedenis van de late Middeleeuwen/Religie#Zich terugtrekken|Studio in de late Middeleeuwen.]]</ref><ref>[[Sociale geschiedenis van Toscane (1300-1500)/Gezinsleven#Eigen kamer van de man|Studio in Toscane 1300-1500.]]</ref> was zelfs bij de meeste rijken niet veel meer dan een klein kamertje zonder schoorsteen en zonder grote ramen, maar het kon bij de minder rijken ook een meubelstuk zijn: een soort lessenaar met afsluitbare lades. Als het een kamertje was, had het een deur die op slot kon en grensde het meestal aan de slaapkamer van de huisvader. Het was zijn toevluchtsoord. Hier bewaarde hij zijn brieven, familiepapieren en rekeningen en soms schreef hij hier aan zijn familiekroniek, ofwel de "[[Sociale geschiedenis van Toscane (1300-1500)/Schilderkunst, brieven en kronieken#Familiekronieken|ricordi]]"<ref>[[Sociale geschiedenis van Toscane (1300-1500)/Schilderkunst, brieven en kronieken#familiekronieken|Huisvader schreef familiekroniek in zijn studio in Toscane 1300-1500.]]</ref> die hij bewaarde in zijn bureau en die alleen zijn intieme vrienden en zijn oudste zoon mochten lezen. Mannen met een vrij beroep zoals artsen en advocaten bleven vaker ongetrouwd dan mannen uit andere elitegroepen en zij sliepen vaak in hun studio. In de kastelen en grote stadshuizen van Frankrijk lag de studo vaak in de toren of in elk geval ver weg van de vertrekken voor het gemeenschapsleven. ===Kabinet=== [[File:Cabinet-Mazarin - Epoque-Louis-XIV.JPG|thumb|150px|left|Cabinet Mazarin, 17de eeuw]] Het [[w:Kabinet (meubel)|kabinet]] was ofwel een meubelstuk met afsluitbare laden en deuren (soms met geheime laden) ofwel een klein, afsluitbaar kamertje met een houten betimmering. In beide gevallen waren ze vaak versierd met kleine schilderijtjes die aanvankelijk nog vroom waren, maar in de loop van de zeventiende en achttiende eeuw steeds vaker erotisch getint waren. Het kabinet had soms een geheime toegangsdeur en werd wel eens gebruikt voor amoureuze ontmoetingen. ====Kleding voor studeerkamer, bibliotheek en kabinet==== De geestelijken droegen een [[w:Toga (Rome)|toga]], elke orde had zijn eigen soort. Verder droegen juristen, medici, geleerden en studenten hem. De man droeg in de zestiende en zeventiende eeuw een zwarte toga als hij in zijn studeerkamer was. Vanaf 1650 werd deze langzamerhand vervangen door de huisjapon die meestal van bruine [[w:satijn|satijn]] was met bloemen erop geborduurd. ==Emoties en het hart== De mens heeft heel lang gevonden dat het "ik" in zijn hart zetelde en niet in zijn hersenen. Het hart kon de mens misdaden laten plegen, of heldendaden, het kon hem verliefd laten worden en hem onmenselijke dingen laten doen. Een mens kon weliswaar goed opgevoed zijn, in God geloven en bang zijn voor straf of uitstoting maar desondanks had zijn verstand het hart niet altijd onder controle. Iemand zonder hartstochten of [[w:emotie|emoties]] was geen volwaardig mens maar die emoties moesten geleid worden door de Rede om ervoor te zorgen dat de mens niet zou ontsporen. Als iemand ernstig ziek werd, zag men dit vaak als een gevolg van emoties die hij eerder had gehad. Al in de veertiende eeuw hielden kooplieden in hun ricordi hun grootste emoties bij. Als iemand bijvoorbeeld een moedige vijand had overwonnen, als hij tijdens het bidden Christus of Maria had gezien, of als hij erg onder de indruk van een vrouw was geraakt dan schreef hij dat op en zijn vrienden mochten (of moesten) dit lezen. Het symbool van het hart speelde een grote rol. Het werd gebruikt in gravures, beeldhouwwerken en schilderijen. Het was het symbool van het innerlijk van de mens dat in zijn hartstochten tot uitdrukking kwam. Bij vorstenhuizen en aanzienlijke families was het tot ~1700 een veel voorkomend gebruik om bij een sterfgeval het hart van de overledene uit zijn lichaam te verwijderen en het apart in een kistje te bewaren op een plaats waar de overledene en zijn naasten graag kwamen. ==Souvenirs== In de loop van de zeventiende eeuw kreeg het woord "souvenir" een dubbele betekenis: het was een herinnering, maar het werd ook een voorwerp dat de bezitter ervan aan een bepaalde persoon of gebeurtenis deed denken. Het kon een alledaags voorwerp zijn of een haarlok of het portret van de geliefde dat men elkaar cadeau had gegeven. In de veertiende en vijftiende eeuw waren de huizen nog nauwelijks gemeubileerd geweest, behalve die van de zeer aanzienlijke families. Dus men erfde bij het overlijden van een familielid ook maar weinig voorwerpen. En wat men erfde, waren meestal alleen maar gebruiksvoorwerpen zoals bijvoorbeeld een bed. In de negentiende eeuw werden de huizen volgepropt met meubilair en lagen er overal snuisterijen en goedkope spulletjes die een herinnering aan een gebeurtenis of een mens konden opwekken. Omdat moedig optreden als een belangrijke hartstocht werd gezien, zag men het zwaard nog steeds als een belangrijk aandenken. Er werden allerlei symbolen in gegrift om de moedige daden van de bezitter in de herinnering te brengen: blazoenen, rebussen, initialen, deviezen, beloften, afbeeldingen van patroonheiligen en symbolen waarvan we de betekenis niet kunnen achterhalen omdat ze geheim waren. Verder de namen van krijgsmakkers, nummers en namen van regimenten en data van veldslagen. Natuurlijk zijn de vergankelijke aandenkens als bloemen verdwenen en de meeste aandenkens waarvan de (esthetische) waarde niet groot genoeg was om ze in een museum te bewaren, zullen uiteindelijk zijn zoekgeraakt of weggegooid. ==Religieuze afbeeldingen== In de veertiende en vijftiende eeuw werden de afbeeldingen van Christus, Maria en de heiligen steeds menselijker.<ref>[[Sociale geschiedenis van de late Middeleeuwen/Religie#Afbeeldingen|Rond 1300 stopten schilders en beeldhouwers ermee om Christus af te beelden als een koning en begon men hem af te beelden als een mens.]]</ref> Vooral Vlaamse kunstenaars begonnen in de [[Sociale geschiedenis van de late Middeleeuwen/Religie#Gebed|getijdenboeken]] (voor de vrouwen van rijke kooplieden) en in de (in opdracht van de gilden gemaakte) schilderijen, het lijden, de wonden en de dood van Christus heel minutieus te schilderen. Zo kon men het lijden van Christus, de vernedering en de pijn zelf ook doormaken. Het realisme werd wel eens zover gevoerd dat het in botsing kwam met de conventies: als bijvoorbeeld onder de lendendoek van Christus de contouren van zijn geslachtsorganen te zien waren. ==Bron== Geschiedenis van het persoonlijk leven. Van de renaissance tot de Verlichting.<br> Onder redactie van [[w:fr:Philippe Ariès|Philippe Ariès]], [[w:fr:Georges Duby|Georges Duby]] en [[w:fr:Roger Chartier|Roger Chartier]].<br> {{ISBN|90-5157-018-x}}<br> 1986 Editions du Seuil, Paris<br> 1989 Agon, Amsterdam<br> Betreffende hoofdstuk geschreven door: [[w:fr:Orest Ranum|Orest Ranum]], hoogleraar aan de [[w:Johns Hopkins University|Johns Hopkins University]] van Baltimore. ==Noten== {{References|95%}} {{Sub}} 0cl6v2d9350sm973ez400lgo6hg0ts7 0 43660 429130 427387 2026-08-12T13:25:29Z JopkeB 18060 /* Verstellen */ 429130 wikitext text/x-wiki {{Index Huishouden}} <gallery mode="packed" widths=120px heights=120px> Renswoude Dorpsstraat 38 Linnenkast.jpg|Kleding Towel and small towel.jpg|Handdoeken Dishcloths woven in museum Het Leids Wevershuis 2.jpg|Keukentextiel La cama deshecha (2724466831).jpg|Beddengoed Folded napkin in a restaurant in Carlton Hotel, Singapore - 20121003.jpg|Tafellinnen - panoramio - akeren (9).jpg|Gordijnen </gallery> In dit hoofdstuk gaat het om het aanschaffen van textiel, opbergen, gebruik, onderhoud (wassen, strijken, verstellen) en afdanken ervan. Textiel in het huishouden is bijvoorbeeld kleding, beddengoed, handdoeken, washandjes, keukentextiel (zoals theedoeken, keukenhanddoeken, vaatdoeken en pannenlappen), tafellinnen (tafellakens, servetten) en gordijnen. Andere vormen van handwerken, zoals breien, haken en borduren, komen hier niet aan bod omdat die over hobby's gaan, en niet per se met huishouden te maken hebben. == Aanschaf == Let bij het kopen van textiel op het waslabel/-etiket: [[Bestand:Label with care symbols.JPG|thumb|Textiel-etiket]] * ''Materiaal'': Natuurlijke stoffen zoals wol, katoen en linnen ademen in het algemeen beter dan kunststoffen zoals acryl, polyester en polyamide. Ze doen ook beter wat ze moeten doen: koeler (katoen en linnen) in de zomer, warmer (wol) in de winter. Bovendien zijn ze afbreekbaar en vervuilen op die manier het milieu niet langdurig (bij de productie kunnen ze wel het milieu belasten, voor de productie van katoen bijvoorbeeld, is veel grond nodig, wat kan leiden tot ontbossing, en worden veel water, kunstmest, pesticiden en chemicaliën gebruikt, daarom is biologisch katoen beter). Katoen en linnen hebben wel het nadeel dat ze snel kreuken en kunnen krimpen in de was, zelfs als ze je op lage temperaturen wast; koop eventueel een maatje groter. Wol heeft als voordeel dat je producten ervan veel minder vaak hoeft te wassen dan die van andere materialen. * ''Reiniging'': Ben je bereid een product te kopen als het alleen met de hand gewassen mag worden of zelfs alleen chemisch gereinigd mag worden? Voor een wollen trui of gordijnen is dat wellicht niet zo'n bezwaar omdat die niet vaak gewassen hoeven te worden. Maar met een zijden bloes of andere stukken die je graag na elk gebruik wilt wassen, zal dat anders zijn. Overige aanbevelingen: * ''Sokken'': koop zoveel mogelijk dezelfde sokken, qua kleur, lengte en materiaal. Dat is handig bij het sorteren van sokken na een wasbeurt èn het voorkomt veel enkele sokken als de ander kwijt of versleten is. * [Voor echte vrekken :] Dit geldt ook voor ''panty's'': knip de pijp af van een panty waarin een ladder of haal zit, maar laat het broekje en de goede pijp intact. Draag hem tezamen met een soortgelijke panty (maar dan in spiegelbeeld) en je hebt weer een volledige panty. Voor de betekenis van de symbolen: * [[c:Wassymbolen|Wassymbolen]] * [https://www.modewijzer.com/advies/wassymbolen.pdf Wassymbolen van Modewijzer] (een compacter overzicht, maar auteursrechtelijk beschermd) == Opbergen == [[Bestand:Oplenova omara.JPG|thumb|Hangkast]] Zorg voor droge, schone kasten met voldoende planken, laden en roedes om alles op te bergen. Leg katoenen zakjes met (een mix van) lavendel, vlierbloesem, kamfer, boerenwormkruid of lievevrouwebedstro in kledingkasten om motten te voorkomen.&nbsp;<ref>https://www.milieucentraal.nl/huis-en-tuin/ongediertebestrijding/motten/</ref> * Bloezen, jasjes, jassen, jurken, rokken en nette broeken blijven het mooiste als ze hangen in een hangkast. * De rest van het textiel wordt zodanig opgevouwen dat ze in de kast past, het liefst met zo min mogelijk vouwen, omdat kleding op de vouw het gemakkelijkste slijt. Haal daarom ook altijd kragen van bijvoorbeeld bloezen en poloshirts en omgeslagen mouwen uit de vouw voordat ze de kast ingaan. Er bestaan talloze instructiefilmpjes voor het goed opvouwen van was, een goed startpunt is wellicht [https://www.youtube.com/channel/UCpjTrF7bXUNQXdmcVy2BzKA/videos ZIJ blog]. Of zoek anders met ''was opvouwen'' gevolgd door een Nederlandse term van een stuk wasgoed, of ''folding tutorial'' gevolgd door de Engelse term voor het kledingstuk of ander stuk textiel, bijvoorbeeld [https://www.youtube.com/watch?v=124L94hoBQg 6 ways to fold socks], die na afloop moeiteloos overgaat in andere filmpjes over was opvouwen. * Gekreukt textiel eerst strijken. * Wollen sokken en kousen: vóór het eerste gebruik met een zeer natte katoenen doek en een strijkijzer persen (zie bij [[Huishouden/Textiel#Strijken|Strijken]]). Dit voorkomt vervilting in de was. * Berg elk half jaar de kleren en beddengoed op die je het komend half jaar niet zult dragen: zomertextiel omstreeks oktober en wintertextiel omstreeks mei. Na dat half jaar haal je ze weer tevoorschijn en wissel je. Zo houd je overzicht en raakt de kledingkast niet overvol. Dat tijdelijk opbergen kan waar je maar plaats hebt: zoals op de bovenste planken van een kast of op zolder in een zak, doos of kast. Zorg er wel voor dat het textiel schoon is voordat het voor langere tijd wordt opgeborgen, vuil heeft een speciale aantrekkingskracht op motten. Strijken hoeft dan niet, dat kan beter gebeuren als het textiel weer tevoorschijn komt voor het andere seizoen. Wollen textiel (zoals dekens en truien) wordt verpakt in goed afsluitbare zakken, waar mottenlarven geen kans krijgen. == Gebruik == Wees voorzichtig in het gebruik van textiel. Gebruik bijvoorbeeld bij het open- en dichtdoen van gordijnen een trekstang of trektouw, zodat de stof niet hoeft te worden aangeraakt. Voorkom vlekken op kleding, door bijvoorbeeld een schort of een servet te gebruiken. Hang kleding 's avonds uit en berg haar de volgende dag op of stop ze in de wasmand. Was kleding zo min mogelijk, maar wel als ze stinkt of vervelend ruikt, en ondergoed vaker, verschoon onderbroeken in ieder geval elke dag. Lucht elke ochtend het bed, al is het maar door het dekbed of dekens en lakens goed terug te slaan en zo het matras lucht te geven. Uit hygiënisch oogpunt is het beter het bed niet op te maken, alleen recht te trekken, behalve na het verschonen van de lakens. == Onderhoud == Textiel blijft langer bruikbaar als het op de juiste manier gewassen en opgeborgen wordt. De levensduur kan nog worden verlengd door het op tijd te verstellen. === Schoonmaken van textiel === Was textiel niet vaker dan nodig is. Zo slijt het minder snel en blijven de kleuren helderder. '''Vlekken verwijderen'''<br> Als er alleen een vlek in een stuk textiel zit, hoeft het nog niet gewassen te worden, maar is het voldoende als de vlek wordt verwijderd. Hoe sneller een vlek wordt behandeld, hoe gemakkelijker de vlek te verwijderen is. Wees er dus snel bij. Zie [[Huishouden/Vlekkengids|Vlekkengids]] voor de behandeling per soort vlek. '''Wassen'''<br> ''Benodigdheden'': zie de paragraaf [[Huishouden/Huisinrichting#Wasruimte|Wasruimte]] in dit Wikibook.<br> Wassen lijkt gemakkelijk als je het nooit hebt gedaan: je gooit vuile was in de wasmachine en die komt er schoon weer uit. Maar er kan veel mis gaan. Daarom vóórdat je gaat wassen: * Sorteer de vuile was: ** Op wastemperatuur: Kijk op het wasetiket van elk stuk textiel hoe het behandeld moet worden. Veel huishoudtextiel (zoals handdoeken, vaatdoeken en lakens) en veel ondergoed (maar niet: bh's en kanten lingerie) mogen in de regel op 60° C gewassen worden, bovenkleding en tere lingerie mogen in de regel hooguit op 30° of 40° C gewassen worden. Sommige soorten textiel kunnen zelfs alleen met de hand gewassen worden of moeten naar de stomerij. ** Op kleur: maak stapels met wit en lichte kleuren, blauw met aanverwante kleuren (groen, bruin, paars), rood met aanverwante kleuren (oranje, roze), zwart en andere donkere andere kleuren; geel kan vaak bij lichte kleuren. Reden: als je iets roods tegelijk met de lichte was wast, komt de lichte was er roze uit. * Nieuwe, gekleurde kleding en ander gekleurd textiel dat niet eerder is gewassen: Week het eerst een nacht in koud water met een scheutje azijn. Zo geeft het geen kleur af en krimpt het niet.&nbsp;<ref>https://elektrozine.be/vermijd-deze-10-missers-bij-het-wassen-met-de-wasmachine/#:~:text=2Haal%20de%20zakken%20leeg,je%20machine%20en%20je%20kleren</ref>. * Haal zakken van kleding leeg. * Trek ritsen dicht, zodat ze zelf heel blijven èn ander wasgoed niet beschadigen. * Doe delicate was in een dichtgeknoopte kussensloop of speciaal wasnetje, dan is er minder kans op beschadiging. {| class="wikitable" |'''Wassymbolen''' |- | <gallery mode=packed heights=80px style="text-align:left"> File:Waschen.svg|Was-symbool File:Waschen 30.svg|Was <u><</u> 30°C File:Waschen 40.svg|Was <u><</u> 40°C File:Waschen 60.svg|Was <u><</u> 60°C File:Waschen 95.svg|Was <u><</u> 95°C File:Handwäsche.svg|Handwas File:Nicht waschen.svg|Niet wassen </gallery> |} [[Bestand:Waschen 30s.svg|thumb|110px|Enkele streep onder wastobbe]] Let op: * Een <u>enkele streep</u> onder de wastobbe betekent dat het anti-kreukprogramma moet worden gebruikt en dat er op een lager toerental gecentrifugeerd moet worden. * Een <u>dubbele streep</u> onder de wastobbe betekent dat het wolprogramma moet worden gebruikt en er niet gecentrifugeerd mag worden. * Als er <u>geen symbool met een wastobbe</u> staat, mag het stuk textiel niet thuis gewassen worden. Kijk dan in de [[c:Wassymbolen#Professioneel_reinigen|tabel]] of er wel een symbool in het waslabel staat voor het professioneel reinigen; zo ja, breng het naar de stomerij. Doe alleen vuile was bij elkaar in de wasmachine die zowel qua wastemperatuur als qua kleur in dezelfde groep valt. Was alleen met een bijna volle trommel, houdt een handbreedte ruimte. Dat is het meest efficiënt: Als hij helemaal vol is, heeft de was geen ruimte genoeg om schoon te worden, als hij minder beladen is, kun je beter vuile was sparen totdat je genoeg hebt, dat scheelt een extra keer wassen. Als je tussendoor iets nodig hebt, kun je het beter met de hand wassen. Voor fijne was (zoals wol, viscose en synthetische stoffen) mag de trommel maximaal voor de helft beladen zijn.<br> Was vooral op tijdstippen dat de elektriciteit goedkoop is: bij bezit van zonnepanelen is dat overdag als het licht is en nog meer als de zon schijnt, bij gebruik van daluren is dat 's nachts.<br> Vuile was die op 40° C gewassen mag worden, kan ook op 30° C gewassen worden. Dat geldt ook voor andere wastemperaturen: je mag textiel wel op een lagere, maar niet op een hogere temperatuur wassen dan staat aangegeven op het wasetiket.<br> Draai alleen een wasprogramma met voorwas als de was zeer vuil is, anders is alleen het hoofdprogramma voldoende. Dat scheelt water, elektriciteit en wasmiddel.<br> Gebruik ''wasmiddelen'' die passen bij de soort vuile was en het wasprogramma. Voor wol altijd een wolwasmiddel gebruiken. Voor tere was een fijnwasmiddel en voor gekleurde was een wasmiddel gebruiken dat voor kleur geschikt is. Voor witte, hete was kan dat ook worden gebruikt, maar men kan dan ook kiezen voor een speciaal wasmiddel met bleekmiddel erin, dat niet geschikt is voor gekleurd textiel en alleen boven de 60°C goed werkzaam is. Zie de [https://www.vanafhier.nl/duurzame-keuzes/wasmiddelgids Wasmiddelengids van ASN] voor milieuvriendelijke wasmiddelen.<br> Voeg wasmiddel toe volgens de voorschriften op de verpakking. Waspoeder kan op de was worden gegooid. Vloeibaar wasmiddel in de plastic bol, stop deze in de trommel bij de was. Door het wasmiddellaadje niet te gebruiken, kunnen er ook geen zeepresten achterblijven èn spoelt een deel van het wasmiddel ook niet onverrichter zake weg.<br> Doe de wasmachinetrommel en -klep dicht. Zet de wasmachinekraan open, kies het gewenste wasprogramma en de gewenste temperatuur en zet de wasmachine aan. Als de wasmachine is afgelopen, zet je de programmaknop weer in de beginstand en draai je de kraan weer uit. De was is nu meestal ook gecentrifugeerd. Als de wasmachine dat niet doet (bijvoorbeeld omdat het een oud model is), is er ook een centrifuge nodig om de was droog genoeg te slaan om hem te kunnen ophangen of in de droogtrommel te stoppen. Nu haal je de was uit de machine om te drogen. Maak daarna de rubberen afdichting goed droog, laat de deur openstaan zodat waterresten verdampen en maak het zeepbakje regelmatig schoon.&nbsp;<ref>https://www.milieucentraal.nl/energie-besparen/apparaten-in-huis/wasmachine/</ref> '''Was drogen'''<br> Al naargelang de symbolen in hun waslabels, kun je de was nu drogen. Het beste is om buiten de was te drogen, als het label aangeeft dat dat kan. Gekleurde was niet in de zon drogen. {| class="wikitable" |'''Op een natuurlijke manier drogen''' |- | <gallery mode=packed heights=90px style="text-align:left"> File:Trocknen.svg|Droog-symbool File:Trocknen (leine).svg|Drogen aan waslijn File:Trocknen (liegend).svg|Liggend drogen File:Trocknen (tropfnass).svg|Uitdruppelen, niet centrifugeren File:Trocknen (schatten).svg|In schaduw drogen File:Trocknen (leine im schatten).svg|Drogen aan waslijn in schaduw File:Trocknen (liegend im schatten).svg|Liggend drogen in schaduw File:Trocknen (tropfnass im schatten).svg|Uitdruppelen in schaduw </gallery> |} * "Liggend drogen" betekent dat het textiel niet mag worden opgehangen omdat het dan uitrekt of gaat lubberen. Je kunt het dan bovenop een wasrek leggen, eventueel met een handdoek eronder. Ook zelfgebreide kleding moet liggend drogen. * "Uitdruppelen" betekent dat je het wel mag ophangen, maar dat het niet mag worden gecentrifugeerd, kies dan een wasprogramma dat niet centrifugeert. Hang het textiel bijvoorbeeld op boven het bad of in de douche(cabine); als het om kleding gaat, kan dat op een klerenhanger. De overige natte was kan buiten in de tuin of op het balkon aan waslijnen, een droogmolen of een droogrek worden opgehangen, binnen aan wasrekken, en altijd met knijpers. Als de was binnen wordt gedroogd, moet de betreffende ruimte wel goed geventileerd worden, om schimmel te voorkomen. Was buiten of binnen drogen is de meest milieuvriendelijke manier om was te drogen èn het beste voor je portemonnee. {| class="wikitable" |'''Drogen in de droogtrommel''' |- | <gallery mode=packed heights=90px style="text-align:left"> File:Trommeltrocknen.svg|Droogrommel-symbool File:Trommeltrocknen 1.svg|Op lage temperatuur File:Trommeltrocknen 2.svg|Op normale temperatuur File:Nicht trommeltrocknen.svg|Niet in droog-trommel </gallery> |} Let op: niet alle textiel mag in de wasdroger worden gedroogd. Let daarbij op het wasetiket. In ieder geval wol, schuimrubber en schuimplastic mogen niet in de droger.<br> Hoe kreukgevoeliger het wasgoed is, hoe minder ervan tegelijk in de wasdroger mag en hoe lager de temperatuur moet zijn (en dus hoe langer de droogtijd).<br> Haal na afloop van het droogprogramma de was zo snel mogelijk uit de machine, dan kan het textiel gemakkelijker worden opgevouwen en kreukt het het minste. Haal dan ook gelijk het pluis uit de machine. '''Handwas'''<br> [[Bestand:Handwäsche.svg|thumb|110px|Handwas]] Sommige stukken textiel mogen alleen met de hand gewassen worden, dat staat dan in het waslabel. Als eerste maak je een sopje. Afhankelijk van de omvang van het te wassen textiel kan dat in een schone emmer of teil, schone wasbak of een bad. Het water mag niet te warm zijn, maximaal zo'n 30° C (lauwwarm). Het wasmiddel moet geschikt zijn voor de handwas en voor delicaat textiel. Gebruik er niet méér van dan op de verpakking staat aangegeven. Doe het te wassen textiel in het sop en kneed het textiel voorzichtig in het sop. Wrijf en wring zo min mogelijk om de stof niet te beschadigen. Spoel het textiel daarna goed uit in koud water. Gebruik telkens nieuw helder spoelwater totdat het sop helemaal verdwenen is. Daarna kun je het drogen, afhankelijk van het waslabel, zie hierboven. '''Meer informatie over wassen:''' * [https://web.archive.org/web/20240425065827/https://poetsprins.nl/wassen/wasvoorschriften/ Wasvoorschriften van de Poetsprins] voor een uitgebreide instructie over wassen, inclusief symbolen. '''Droge was opbergen'''<br> Als de was droog is, kun je die afhalen en opvouwen of op klerenhangers hangen, zie [[Huishouden/Textiel#Opbergen|Opbergen]] (eerder in dit hoofdstuk). === Strijken === Advies: strijk alleen gekreukt textiel waarmee je netjes voor de dag wilt komen, zoals bovenkleding voor je werk of andere ontmoetingen, tafellinnen, beddengoed voor de logeerkamer en gordijnen. Aan de andere kant: strijken bevordert ook de hygiëne, doordat bacteriën door de hitte gedood worden, bijvoorbeeld in zakdoeken, theedoeken, handdoeken en lakens. Maar als je die op 60° C hebt gewassen en er geen kwetsbare zieken in huis zijn, zal het zo'n vaart niet lopen. Strijken is uit hygiëne-oogpunt wel zinvol om textiel te steriliseren, wat bijvoorbeeld nodig is voor eerste hulp bij brandwonden. '''Benodigdheden'''<br> Een strijkplank met strijkijzer, eventueel een plantenspuit om het te strijken textiel te bevochtigen (niet nodig bij een stoomstrijkijzer), een mouwplankje en/of een rek om gestreken textiel te laten uitdampen voordat het wordt opgevouwen en opgeborgen. * De strijkplank moet in hoogte verstelbaar zijn, zodat zowel staand als zittend gestreken kan worden. Koop een strijkplank op maat, zodat hij ook voor lange en kleine huisgenoten hoog genoeg afgesteld kan worden. De bekleding van de plank moet veerkrachtig zijn, bijvoorbeeld met een molton of dunne schuimrubberen onderlaag, bedekt met een katoenen bovenlaag. Zorg dat het stopcontact rechts is als je rechtshandig bent en links als je linkshandig bent. Zorg ook dat er voldoende licht van voren op de strijkplank valt, zet de plank bijvoorbeeld overdag voor een raam. * Het strijkijzer mag een gewoon, simpel strijkijzer zijn of een stoomstrijkijzer. Bij een ''stroomstrijkijzer'' vul je het waterreservoir direct voor het strijken met gedestilleerd water (niet met leidingwater), kun je tijdens het strijken automatische stoomafgave instellen, maar moet je het reservoir na het strijken helemaal legen; de gaten waardoor de stoom gaat, kunnen dichtslibben met kalk. Bij een ''gewoon strijkijzer'' kun je voor het stomen een ''plantenspuit'' gebruiken. Zorg ook voor wat vertier, bijvoorbeeld een radio of een koptelefoon/oortjes met muziek of een podcast. '''Voorbereiding'''<br> Kijk op het ''waslabel'' in/op het textiel of en hoe warm een stuk textiel gestreken mag worden. Hoe meer bolletjes op het strijksymbool staan, hoe heter het stuk textiel gestreken mag worden. De bolletjes corresponderen met de keuzeschijf op je strijkijzer. Katoen en linnen mogen in de regel op de hoogste stand gestreken worden, wol op de middenstand en kunststoffen op de koudste stand. Badstof kun je beter niet strijken omdat dan de lusjes plat gemaakt worden.<br> {| class="wikitable" |'''Wassymbolen''' |- | <gallery mode=packed heights=75px style="text-align:left"> File:Bügeln.svg|Strijk-symbool File:Bügeln_1.svg|Strijken op één bol File:Bügeln_2.svg|Strijken op twee bollen File:Bügeln_3.svg|Strijken op drie bollen File:Nicht bügeln.svg|Niet strijken </gallery> |} Strijk eerst het textiel dat alleen op de koudste stand gestreken mag worden. En doe het textiel dat het heetst gestreken mag worden als laatste. '''Het strijken zelf'''<br> [[Bestand:Ironing dress (TESDA).webm|thumb|Strijken van een jurk (instructiefilmpje)]] [[Bestand:Sleeve board.jpg|thumb|Mouwplank]] * Strijken mag in de regel rechtstreeks op het textiel gebeuren. Voor gekleurde textiel en linnen is het aan te bevelen om die aan de verkeerde kant te strijken (bijvoorbeeld tafellakens aan de achterkant strijken en kleding binnenstebuiten keren). Ook borduurwerk mag alleen aan de verkeerde kant worden gestreken. Wees voorzichtig met fluweel; het beste kan men fluweel met de binnenkant over een heet strijkijzer bewegen (leg daarvoor het mouwstrijkplankje op zijn kant, bind het goed vast aan de strijkplank en hang het strijkijzer er omgekeerd in). * Leg een te strijken stuk textiel op de strijkplank. Strijk door met het strijkijzer over het textiel te bewegen. Als het deel op de strijkplank is gestreken, bijvoorbeeld een broekspijp, verleg dan het stuk textiel zodat een volgend deel gestreken kan worden, en zo door totdat het hele stuk is gestreken. Hang het dan netjes op een hangertje zodat het even kan uithangen, hang het uit, bijvoorbeeld op een rek, of vouw het op als het op een legplank wordt opgeborgen. Begin dan aan het volgende stuk textiel. * Voor kleding met kragen en/of mouwen: Strijk eerst de kraag (aan de binnenkant), dan de mouwen en tenslotte de overige delen. In de mouwen zit nu een scherpe vouw. Als je dat wilt voorkomen, kun je een mouwplank voor de mouwen gebruiken. * Een stuk textiel met een rij knopen draait men om, de knopen liggen nu direct op de strijkplank, leg er eventueel een molton doek onder zodat de knopen in het molton drukken, de stof is boven. Strijk nu lichtjes over de stof (druk niet te hard, want dat kan de knopen beschadigen). Een alternatief is om tussen elk van de knopen te strijken. * Katoenen en linnen textiel kunnen voor het strijken bevochtigd worden met een plantenspuit, dan gaan de kreukels er tijdens het strijken gemakkelijker uit. In plaats hiervan kan ook stoom uit een stoomstrijkijzer worden gebruikt. * ''Persen'': Sommige stukken textiel worden mooier gestreken met een natgemaakte katoenen doek op het te strijken stuk textiel. Leg een natte doek op het te strijken stuk textiel. Het strijkijzer wordt nu niet heen-en-weer bewogen, maar wordt telkens zo'n 2 seconden op (een stukje van) de natte doek geduwd, wordt opgetild naar het volgende stukje, net zolang totdat de doek bijna droog is. Daarna de doek opnieuw natmaken en het volgende deel van het te strijken stuk textiel zo bewerken. Het gaat bijvoorbeeld om wollen (of {{Wp|Laken (textiel)|lakense}}) kledingstukken of textiel waar de kreukels er moeilijk uit gaan. * Als er per ongeluk een valse vouw is ontstaan (een vouw die je niet wilt): bevochtig de valse vouw en strijk er over heen. '''Na het strijken'''<br> * Zet het strijkijzer op het rooster van de strijkplank om af te koelen en trek direct de stekker van het strijkijzer uit het stopcontact. * Berg het gestreken textiel zodanig op dat het zo min mogelijk kan kreuken. Zie [https://www.werkhoudingvvt.nl/huishoudelijke-verzorging/wasbehandeling/opvouwen-hoe-doe-ik-het-juist/ Opvouwen door VVT] voor instructies. * Als het strijkijzer geheel is afgekoeld, kan de strijkplank worden opgeborgen. '''Waarschuwingen'''&nbsp;<ref>Deze tips zijn mede ontleend aan [https://huishoudeninhokjes.dse.nl/uitleg/Strijken.htm Huishouden in hokjes]</ref>: * Om legionella te voorkomen moet het water in de plantenspuit regelmatig ververst worden, minimaal één keer per week of elke keer vóórdat je gaat strijken. * Als je textiel te warm probeert te strijken (op een hogere stand dan het waslabel aangeeft) of probeert te strijken, terwijl is aangegeven dat dat helemaal niet mag, dan kunnen er bruine plekken of gaten in het textiel komen. * Laat het strijkijzer nooit langer dan enkele seconden met de warme kant op het textiel staan, anders brandt er een bruine vlek in, of brandt er een gat in het textiel. Dit geldt ook voor de strijkplank zelf. * Trek na afloop altijd de stekker uit het stopcontact. * Laat NOOIT het strijkijzer staan zonder dat je er bij bent. * Let op dat kleine kinderen of huisdieren niet de strijkplank kunnen omgooien of aan het snoer kunnen trekken. '''Meer informatie'''<br> * Meer instructiefilmjes op [https://www.youtube.com/results?search_query=strijken YouTube]. === Verstellen === [[Bestand:Nähkasten.jpg|thumb|Naaidoos met basisuitrusting]] * '''Vaardigheden''': Zorg dat je handig bent met naald en draad en bij voorkeur ook met een naaimachine overweg kunt. Als je dat niet vanuit huis of school hebt meegekregen: zoek een cursus of een leermeester die je dat leert. Of zoek op YouTube naar instructiefilmpjes en probeer de handelingen ook zelf uit, net zolang totdat je het kunt. Je hoeft geen coupeuse of kleermaker te worden, kleding kopen loont in het algemeen meer dan zelf maken, maar zorg wel dat je de basisbeginselen beheerst, zoals een draad in een naald steken, knopen aanzetten (of verplaatsen), een lusje aan een handdoek of in een jas zetten, kleine gaatjes stoppen, rechttoe rechtaan naaien op een naaimachine, mouwen, broeken en rokken inkorten en een gerafeld randje aan een handdoek met een zigzagsteek verhelpen. Je hebt er een leven lang plezier van èn het scheelt geld omdat je langer met je spullen kunt doen of het niet aan een kleermaker hoeft te vragen. (Voor het vervangen van een rits of voering is een kleermaker overigens wel aan te bevelen, omdat dat ingewikkelder klussen zijn.) * Zorg ook voor een '''basisuitrusting''': een naaidoos met een setje verschillende naalden, veiligheidsspelden, kopspelden, vingerhoed, naaigaren in verschillende kleuren die passen bij je smaak, meetlint, tornmesje (vaak inbegrepen bij de uitrusting van een naaimachine) en een schaar. * Een naaimachine is handig voor grotere naaiklussen, maar kost wel minimaal honderd euro en vergt regelmatig onderhoud door een expert. Misschien is anders een tweedehands een optie. Weeg de kosten ervan af tegen het plezier en nut dat je ervan verwacht. == Afdanken == Als een stuk textiel niet meer voldoet, bijvoorbeeld versleten is, niet meer past (te klein/groot, hopeloos uit de mode is, of niet meer bij de rest van het interieur past) of om andere reden niet meer wordt gebruikt, dan wordt het tijd om het weg te doen. NB Was een stuk textiel altijd voordat je het wegdoet. * Als een stuk textiel nog goed is: ** Bedenk of je er zelf nog iets mee kunt. *** Een te korte broek of rok die verder nog goed past, kun je verstellen door er een strook van een bijpassende (of juist contrasterende) stof aan te naaien. Een broek met versleten knieën kan worden vermaakt tot een korte broek. Een te lange broek of rok kun je inkorten. Een bloes met lange mouwen waarvan de ellebogen gaten vertonen of waarvan de mouwen te kort zijn geworden: kort de mouwen in. *** Van de goede stukken van een handdoek kunnen keukenhanddoeken, gastendoekjes, washandjes of poetsdoeken worden gemaakt, van een theedoek of laken nog vaatdoeken resp. kussenslopen. *** Van een laken kan een lakenzak voor in een slaapzak worden gemaakt of een spandoek, of oude lakens kunnen worden gebruikt om spullen af te dekken bij stoffige klussen of schilderwerk. *** Kleding met bijvoorbeeld vlekken die er niet meer uitgaan, kun je bewaren als kluskleding. *** Kleding van volwassenen kan soms worden omgetoverd tot kleding voor kinderen, of gedoneerd worden aan de verkleeddoos van de kinderen. *** Grote gordijnen kunnen wellicht vernaaid worden tot gordijnen voor kleinere ramen. *** Oude vitrage is handig bij het afweren van muggen en andere insecten, bijvoorbeeld over een kinderwagen of voor een raam zonder hor. ** Van een oude ''deken'' kan een {{Wp|Poncho|poncho}} worden gemaakt: Knip van het goede gedeelte van de deken een lap van 1,5 x 1,5 meter. Knip in het midden een gat voor het hoofd. Werk alle randen netjes af met een bandje of trek draden uit voor een rand met franje. (NB Handig zijn met naald en draad en de naaimachine is hiervoor wel een vereiste.) Oude dekens zijn ook prima om achter de hand te hebben bij een inzamelingsactie voor het Rode Kruis en/of een rampgebied, of als u zelf plotseling gevraagd wordt slapers te herbergen. Zorg in alle gevallen dat de dekens schoon zijn. ** Vraag in je omgeving (familielid, vrienden, buren, kennissen) of iemand het nog wil hebben. Vooral baby-, peuter- en kleuterkleding kan gewild zijn. ** Verkoop het via tweede-hands websites of tweede-hands winkel. ** Breng het naar een kringloopcentrum. ** Als kleding echt niet meer bruikbaar is, alleen als vod: haal knopen, drukknopen, haken en ogen en ritsen eraf en bewaar die voor reparaties aan andere kleding. Doe het vod in de textielzak. * Anders: gooi het in de textielbak die vaak bij een winkelcentrum staat, of verzamel het in een zak die één of twee keer per jaar wordt opgehaald voor een goed doel. Aanwijzingen (wat wel/niet, hoe verpakt): zie [https://www.milieucentraal.nl/minder-afval/afval-scheiden/kleding-textiel-en-schoenen/ Inleveren van textiel door Milieu Centraal]. == Geraadpleegde bronnen == {{Sub}} jq1mdwuhmbaawxwrot9ql4c6cdh1roq