Wikibooks nlwikibooks https://nl.wikibooks.org/wiki/Hoofdpagina MediaWiki 1.47.0-wmf.19 first-letter Media Speciaal Overleg Gebruiker Overleg gebruiker Wikibooks Overleg Wikibooks Bestand Overleg bestand MediaWiki Overleg MediaWiki Sjabloon Overleg sjabloon Help Overleg help Categorie Overleg categorie Transwiki Overleg transwiki Wikijunior Overleg Wikijunior TimedText TimedText talk Module Overleg module Event Event talk 0 27531 429669 429664 2026-09-13T13:00:23Z JopkeB 18060 /* Inhoudsopgave */ 429669 wikitext text/x-wiki {{Bi}} ==Inleiding== [[Afbeelding:Hilde Kaehler-Timm, 2014, ©Kaehler-Timm.JPG|border|right|250px|Schrijfster aan het werk]] Brieven, instructies, wetenschappelijke artikelen, betogen, recensies, nieuws&shy;berichten, advertenties, verslagen, boeken. Allemaal worden ze geschreven. Het is niet altijd even gemakkelijk om de juiste opbouw van een tekst te maken, de juiste woorden te kiezen of subtiel een onderwerp aan te snijden. Maar het is wel erg handig om een tekst te kunnen schrijven die jouw doel kan bereiken. Denk maar aan een sollicitatiebrief, een kookinstructie voor uw zoon of dochter als u pas laat thuis komt of een klacht indienen. In dit boek wordt de structuur van een aantal tekstsoorten uitgelegd. Er wordt verteld waar een tekst mee moet beginnen, hoe je een onderwerp kunt uitwerken, waaraan een afsluiting moet voldoen, en meer. De eerste drie hoofdstukken gelden voor alle soorten schriftelijke communicatie. Daarna volgen hoofdstukken gericht op specifieke teksten. Dit boek is geschreven met als instapniveau {{Wp|Havo|havo-5}}. Dat betekent ook dat er hier wordt uitgegaan dat basisprincipes (spelling, grammatica, interpunctie) en basiselementen (woord, zin, alinea, paragraaf, hoofdstuk) van schrijven bekende stof zijn. == Inhoudsopgave == #[[Schrijven/Teksten|Voorbereidingen]] - schrijfdoelen, doelgroep en opbouw #[[Schrijven/Schrijfproces|Schrijfproces]] - Van begin tot eind #[[Schrijven/Literatuurgebruik|Literatuurgebruik]] - Citeren, referenties, literatuurlijst #[[Schrijven/Informatieve teksten|Informatieve teksten]] - Informeren of instrueren ##[[Schrijven/Instructies|Instructies]] - Een handleiding schrijven die voor iedereen duidelijk is ##[[Schrijven/Artikelen|Artikelen]] - Informatieve teksten in o.a. kranten en tijdschriften, van nieuwsbericht tot artikel in een vaktijdschrift ## '''Wetenschappelijke teksten''' - zie het Wikibook [[Van Idee tot Publicatie]] ##Op de grens van informatie en reclame: ###[[Schrijven/Website|Website]] - Verzameling samenhangende webpagina's, te raadplegen via internet ###[[Schrijven/Folder|Folder]] - Vouwblad met informatie of reclame/propaganda ###[[Schrijven/Persbericht|Persbericht]] - Nieuws over een product of organisatie verspreiden # [[Schrijven/Argumenteren|Argumenteren]] - Een opinie onderbouwen en/of aanzetten tot actie ##[[Schrijven/Recensies|Recensies]] - Hoe een duidelijke beoordeling te schrijven ##[[Schrijven/Betogen|Betogen]] - Stellingen, argumenten, tegenargumenten en ontkrachtingen ###[[Schrijven/Opinieartikel|Opinieartikel]] ###[[Schrijven/Column|Column]] ###[[Schrijven/Essay|Essay]] ##[[Schrijven/Advertenties|Advertenties]] - Iedereen van je mening overtuigen ; incl. advertorials #[[Schrijven/Brieven|Brieven]] - Persoonlijke en zakelijke brieven, incl. [[E-mailen|e-mail]] #[[Schrijven/Toespraken|Toespraken]] - Van feestredes tot presentaties #[[Schrijven/Fictie|Fictie]] - Het boeiend opschrijven van verhalen {{Fase|2}} {{Boek}} [[Categorie:Taal]] qpsz0l2r2fezukjt4kg3luf17t2f2gu 429670 429669 2026-09-14T05:33:57Z JopkeB 18060 /* Inhoudsopgave */ Beleidsnota 429670 wikitext text/x-wiki {{Bi}} ==Inleiding== [[Afbeelding:Hilde Kaehler-Timm, 2014, ©Kaehler-Timm.JPG|border|right|250px|Schrijfster aan het werk]] Brieven, instructies, wetenschappelijke artikelen, betogen, recensies, nieuws&shy;berichten, advertenties, verslagen, boeken. Allemaal worden ze geschreven. Het is niet altijd even gemakkelijk om de juiste opbouw van een tekst te maken, de juiste woorden te kiezen of subtiel een onderwerp aan te snijden. Maar het is wel erg handig om een tekst te kunnen schrijven die jouw doel kan bereiken. Denk maar aan een sollicitatiebrief, een kookinstructie voor uw zoon of dochter als u pas laat thuis komt of een klacht indienen. In dit boek wordt de structuur van een aantal tekstsoorten uitgelegd. Er wordt verteld waar een tekst mee moet beginnen, hoe je een onderwerp kunt uitwerken, waaraan een afsluiting moet voldoen, en meer. De eerste drie hoofdstukken gelden voor alle soorten schriftelijke communicatie. Daarna volgen hoofdstukken gericht op specifieke teksten. Dit boek is geschreven met als instapniveau {{Wp|Havo|havo-5}}. Dat betekent ook dat er hier wordt uitgegaan dat basisprincipes (spelling, grammatica, interpunctie) en basiselementen (woord, zin, alinea, paragraaf, hoofdstuk) van schrijven bekende stof zijn. == Inhoudsopgave == #[[Schrijven/Teksten|Voorbereidingen]] - schrijfdoelen, doelgroep en opbouw #[[Schrijven/Schrijfproces|Schrijfproces]] - Van begin tot eind #[[Schrijven/Literatuurgebruik|Literatuurgebruik]] - Citeren, referenties, literatuurlijst #[[Schrijven/Informatieve teksten|Informatieve teksten]] - Informeren of instrueren ##[[Schrijven/Instructies|Instructies]] - Een handleiding schrijven die voor iedereen duidelijk is ##[[Schrijven/Artikelen|Artikelen]] - Informatieve teksten in o.a. kranten en tijdschriften, van nieuwsbericht tot artikel in een vaktijdschrift ## '''Wetenschappelijke teksten''' - zie het Wikibook [[Van Idee tot Publicatie]] ### [[Schrijven/Beleidsnota|Beleidsnota]] - Oplossingen voor een probleem ##Op de grens van informatie en reclame: ###[[Schrijven/Website|Website]] - Verzameling samenhangende webpagina's, te raadplegen via internet ###[[Schrijven/Folder|Folder]] - Vouwblad met informatie of reclame/propaganda ###[[Schrijven/Persbericht|Persbericht]] - Nieuws over een product of organisatie verspreiden # [[Schrijven/Argumenteren|Argumenteren]] - Een opinie onderbouwen en/of aanzetten tot actie ##[[Schrijven/Recensies|Recensies]] - Hoe een duidelijke beoordeling te schrijven ##[[Schrijven/Betogen|Betogen]] - Stellingen, argumenten, tegenargumenten en ontkrachtingen ###[[Schrijven/Opinieartikel|Opinieartikel]] ###[[Schrijven/Column|Column]] ###[[Schrijven/Essay|Essay]] ##[[Schrijven/Advertenties|Advertenties]] - Iedereen van je mening overtuigen ; incl. advertorials #[[Schrijven/Brieven|Brieven]] - Persoonlijke en zakelijke brieven, incl. [[E-mailen|e-mail]] #[[Schrijven/Toespraken|Toespraken]] - Van feestredes tot presentaties #[[Schrijven/Fictie|Fictie]] - Het boeiend opschrijven van verhalen {{Fase|2}} {{Boek}} [[Categorie:Taal]] mcrcusjby7prezpw4tru1sgh0lbz1q1 0 29176 429676 420208 2026-09-14T11:22:28Z Mattias.Campe 572 /* Bit en bitreeks */ 429676 wikitext text/x-wiki {{Index Basiskennis informatica}}De hoeveelheid informatie die opgeslagen of verwerkt kan worden, wordt gemeten in bits, of in de daarvan afgeleide eenheid byte. == Bit en bitreeks == Het {{Wp|binair|binair}}e talstelsel stelt een '''bit''' voor met de twee waarden 0 en 1. De cijfers 2 t.e.m. 9 vanuit het decimale talstelsel bestaan dus niet in het binaire talstelsel. Bits worden uiteraard met elkaar gecombineerd tot grotere gehelen - '''bitreeksen''' genaamd - om zo meer informatie te kunnen bevatten. Bijvoorbeeld: 0101110101 --> 10 bits = 10 b 0101110101111011 --> 16 bits = 16 b 101110101111011 --> 15 bits = 15 b Enkele weetjes: * Het woord ''bit'' is een {{Wp|portmanteau|portmanteau}} (samentrekking) van de Engelse woorden ''binary'' en ''digit'', dus ''binair cijfer''. * Er zit ook een woordspeling in, want ''bit'' betekent ook ''beetje''. * Naast 0 of 1 kan een bit ook voorgesteld worden door aan of uit, ja of nee, hoog of laag, geladen of niet geladen. * T.o.v. 'gewone' computers heeft men het bij {{Wp|kwantumcomputer|kwantumcomputer}}s over een {{Wp|qubit|qubit}}. == Byte en nibble == Bitreeksen kunnen snel lang worden, dus is er een gewoonte om deze per 8 (een {{Wp|Byte|byte}}) of per 4 (een {{Wp|Nibble|nibble}}, half-byte, quadbit of quartet) te groeperen. Zo wordt de bitreeks van 16 bits (16 b) daarna voorgesteld door 2 bytes (2 B) en tenslotte door 4 nibbles. Let op dat de kleine ''b'' voor ''bit'' staat en de grote ''B'' voor ''byte''! 0101110101111011 = 01011101 01111011 = 0101 1101 0111 1011 Enkele weetjes: * Helaas springen productspecificaties en reclames soms los om met het verschil tussen 'b' en 'B'. Nochtans is 32 b (32 bit) acht keer kleiner dan 32 B (32 bytes = 32 * 8 bits = 256 b), een heel groot verschil dus! En als 22 mm gelijk is aan 22 milimeter, dan zou 32 mb gelijk zijn aan 32 millibit. Millibit is echter een eenheid die niet wordt gebruikt: wellicht is hier 32 MB, nl. 32 megabyte bedoeld. * Een byte is het kleinste adresseerbare deel van het computergeheugen. Hiermee bedoelt men dat het niet mogelijk is om minder dan één byte uit het geheugen te lezen of ernaar te schrijven. * Het Engelse ''to nibble'' betekent ''knabbelen'', waarbij er dus a.h.w. een hapje uit een ''byte'' is genomen (en ''to bite'' betekent als {{Wp|Homofoon (woord)|homofoon}} van byte ''bijten''). * Er bestaan systemen (bv. bitslicers en microcontrollers) met een byte bestaande uit 5, 7, 9 of 12 of zelfs 14 bits. Voor deze cursus wordt er uitgegaan van een byte bestaande uit 8 bits (een ''byte'' als ''by eight''), het meest gebruikelijke. == Bitruimte == Het aantal bits die beschikbaar zijn om iets op te slaan, te verzenden of te adresseren, de '''bitruimte''', ligt vaak vast. Dit aantal legt dus een beperking op aan de lengte van de bitreeks en dus het aantal gegevens die men kan behandelen. * Met 1 bit (<code>.</code>) heeft men slechts twee mogelijkheden, nl. 0 of 1. * Met 2 bits (<code>..</code>) zijn de mogelijkheden 00, 01, 10 en 11 (aantal = # = 4). * Met 3 bits (<code>...</code>) zijn de mogelijkheden 000, 001, 010, 011, 100, 101, 110, 111 (#=8). Merk op dat als je de bitruimte met 1 bit verhoogt, het aantal mogelijkheden direct verdubbelt! * Met 16 bits (<code>................</code>) is het heel veel werk om alle mogelijkheden te noteren. Een berekening voor het aantal is wel eenvoudig: voor de eerste positie zijn er 2 mogelijkheden, evenals voor de tweede en elke volgende positie. Het totaal aantal mogelijkheden verkrijgen we door het aantal mogelijkheden voor elke positie met elkaar te vermenigvuldigen. Dus #=65536, want: 2 × 2 × 2 × 2 × 2 × 2 × 2 × 2 × 2 × 2 × 2 × 2 × 2 × 2 × 2 × 2 = 2¹⁶ = 65536 De bitruimte bepaalt ook het grootst mogelijke getal dat je nog kan voorstellen: het '''maximum'''. Binair betekent dit dat op iedere bitpositie een 1 staat. Een bitruimte van 3 bits (<code>...</code>) betekent 111 als grootste binaire getal. Als je leert over [[Wiskunde/Talstelsels|talstelsels]], dan zal je leren dat dit maximum 111₍₂₎=7₍₁₀₎ is. Zonder kennis van talstelsels kan je het ook berekenen. Enkele voorbeelden: {| class="wikitable" |- ! <span style="color:green">Bitruimte</span> !! <span style="color:green">n</span> !! <span style="color:green">3</span> !! <span style="color:green">16</span> !! <span style="color:green">32</span> |- | Aantal mogelijkheden || 2<span style="color:green">ⁿ</span> || 8=2<span style="color:green">³</span> || 65 536=2<span style="color:green">¹⁶</span>‬ || 4 294 967 296=2<span style="color:green">³²</span> |- | Grootste, decimale getal || 2<span style="color:green">ⁿ</span><span style="color:red">-1</span> || 7=2<span style="color:green">³</span><span style="color:red">-1</span> || 65 535=2<span style="color:green">¹⁶</span>‬<span style="color:red">-1</span> || 4 294 967 295‬=2<span style="color:green">³²</span><span style="color:red">-1</span> |} Stel dat je (RAM-)geheugen moet maken, waarbij dit geheugen uit cellen bestaat waarin je binaire informatie kan bewaren (a.h.w. de eerste kolom in een rekenblad). Dat moet je nadenken over de bitruimte per cel zodat je binaire info kan bewaren én over de bitruimte voor het vormen van een adres (de {{Wp|Geheugenadres#Adresruimte|adresruimte}}). De combinatie zal bepalen hoeveel gegevens je kan wegschrijven of lezen. Hieronder drie voorbeelden met een verschil in adresruimte (en dus in het aantal adressen dat kan worden gevormd) en/of een verschil in opslagruimte (hoeveel bits er per cel kan worden opgeslagen). Merk op dat je extra capaciteit kan verkrijgen door een grotere adresruimte (per bit extra, dubbel zoveel capaciteit) en/of door meer bits per cel te bewaren. [[Bestand:Adresruimte vs capaciteit.png|678px]] Ter info enkele voorbeelden waarbij de gekozen bitruimte te weinig bleek te zijn: * Als je bij kleuren een te kleine bitruimte hebt (de {{Wp|Kleurendiepte|kleurendiepte}}), dan kan er {{Wp|en:Colour banding|colour banding}} optreden. * De adresruimte van het RAM-geheugen hebben ze moeten uitbreiden van 32 naar 64 bits.&nbsp;<ref>[https://superuser.com/questions/367490/can-a-32-bit-os-machine-use-up-all-8gb-ram-20gb-page-file/367525#367525 Deze superuser.com-vraag] legt het verschil uit tussen geheugen- en adresruimte door een vergelijking met auto's en parkeerplaatsen.</ref> * De adresruimte van IPv4, nl. 32 bits is bij IPv6 uitgebreid tot 128 bits.&nbsp;<ref>[[Computernetwerken voor gevorderden/Netwerkprotocollen#Verbeteringen|Groter adresbereik bij IPv6]]</ref>. * De Millenniumbug: zie artikel. * Oude gps-systemen met verkeerde info: zie artikel. <div style="background-color: #EEEEFF; color: black; font-size: smaller; border: 1px #1E90FF solid; border-left-width: 10px; padding: 5px;"> '''Millenniumbug of Y2K-bug''' De {{Wp|Millenniumbug|millenniumbug}} was een probleem dat in 20e eeuwse computersystemen ontstond doordat bij het opslaan van de datum alleen de laatste twee cijfers van het jaar werden gebruikt. Zo werd 29 december 1977 bijvoorbeeld opgeslagen als 29-12-77. In de beginperiode van de computer werd dat gedaan om te besparen op de toen erg dure geheugenruimte. De millenniumbug zou problemen opleveren tijdens de overgang naar het jaar 2000, doordat de representatie van 1 januari 2000 gelijk is aan die van 1 januari 1900: 01-01-00. Voorraadsystemen zouden denken dat een product met vervaldatum 01-01-00 al een eeuw oud was. Of iemand die dan geboren was, zou a.h.w. 100 jaar oud zijn en als pasgeborene al recht hebben op een pensioen. Op 1 januari 2020 waren er opnieuw problemen, omdat sommige programmeurs de Y2K-bug oplosten door 00 niet te herkennen als 1900, maar als een nieuw jaar (2000) en dat ze na 99 (dus 1999) zouden doortellen tot 20 (dus 2020). Eind 1999 dachten ze dat alle oude systemen tegen 2020 wel vervangen zouden zijn. We zijn er trouwens nog niet vanaf, want in 2038 kunnen er opnieuw problemen zijn. Unix telt nl. het aantal dagen vanaf 1 januari 1970. En bij de oude systemen zou op 19 januari 2038 de bitruimte te klein kunnen zijn... {{Voetnoot web | titel=Twintig jaar oude millenniumbug sloeg op 1 januari opnieuw toe | uitgever={{Wp|VRT|VRT}} | datum=2020-01-08 | taal=nl | url=https://www.vrt.be/vrtnws/nl/2020/01/08/millenniumbug-doet-met-20-jaar-vertraging-dan-toch-computers-cra/}} {{Voetnoot web | titel=Millenniumbug doet met 20 jaar vertraging dan toch computers crashen | uitgever={{Wp|Tweakers|tweakers.net}} | datum=2020-01-09 | taal=nl | url=https://tweakers.net/geek/162088/twintig-jaar-oude-millenniumbug-sloeg-op-1-januari-opnieuw-toe.html}} </div> <div style="background-color: #EEEEFF; color: black; font-size: smaller; border: 1px #1E90FF solid; border-left-width: 10px; padding: 5px;"> '''Modder laat DOOM na 2,5 jaar onafgebroken draaien crashen''' De game-klassieker {{Wp|Doom (computerspel)|Doom}} uit 1993 heeft een demofunctie, waarbij de inputs van een denkbeeldige speler uitgevoerd worden. Per loop van de demo gaat een ''gametic'' omhoog. Deze wordt bewaard in een 32bit-integer, signed (de helft is om negatieve getallen te bewaren, de ander voor positieve). Dat is dus 2147483647 ticks (=2³² / 2 - 1) voordat de voorziene bitruimte te klein blijkt te zijn, er een integeroverflow plaatsvindt en de game crasht. De ticksnelheid van de Doom-port is 30Hz, dus zijn er 2147483647 / 30 = 71582788,23 seconden = ca. 2,27 jaar. Bij een ticksnelheid van 35 Hz zou de crash na 1,95 jaar gebeuren. {{Voetnoot web | titel=Modder laat DOOM na 2,5 jaar onafgebroken draaien crashen | uitgever={{Wp|Tweakers|tweakers.net}} | datum=2025-09-17 | taal=nl | url=https://tweakers.net/geek/239286/modder-laat-doom-na-2-komma-5-jaar-onafgebroken-draaien-crashen.html}} </div> <div style="background-color: #EEEEFF; color: black; font-size: smaller; border: 1px #1E90FF solid; border-left-width: 10px; padding: 5px;"> '''Oude gps-systemen kunnen verkeerde informatie weergeven''' In het GPS-signaal zit de actuele week en de hoeveelheid seconden sinds het begin van die week. De ontvanger kan dit signaal weer vertalen in een formaat op basis van dagen, maanden en jaren. Het probleem is dat die weekinformatie wordt verstuurd in een binair getal van 10bit. Dat betekent dat er in totaal 1024 weken via het signaal verstuurd kunnen worden. Week 0 begon op 21 augustus in 1999, dus op 6 april 2019 zijn de 1024 weken voorbij en beginnen de satellieten weer vanaf '0' te tellen. {{Voetnoot web | titel=Oude gps-systemen kunnen vanaf volgende maand verkeerde informatie weergeven | uitgever={{Wp|Tweakers|tweakers.net}} | datum=2019-03-05 | taal=nl | url=https://tweakers.net/nieuws/149878/oude-gps-systemen-kunnen-vanaf-volgende-maand-verkeerde-informatie-weergeven.html}} </div> == Veelvouden van bytes == Vanuit basiseenheden kan je veelvouden definiëren. Zo kennen we de kilometer als 1000 meter, de kilogram als 1000 gram, de {{Wp|Megawatt|megawatt}} als 1.000.000 watt (een {{Wp|Miljoen|miljoen}} watt) of de gigawatt als 1.000.000.000 watt (een {{Wp|Miljard|miljard}} watt). Analoog definieert men veelvouden voor bits of bytes. Maar hier wordt het wat ingewikkelder. Alhoewel het prefix <code>kilo-</code> 1000 betekent, verwijst de term '''kilobyte''' met als symbool '''kB''' naar ofwel 1024 (1024¹ = 2¹⁰) bytes ofwel 1000 (1000¹ = 10³) bytes, al naargelang de context. In dit geval zijn er "slechts" 24 bytes verschil, maar bij grotere waarden zoals terabyte (TB) wordt het verschil wel heel groot: 1024⁴ - 1000⁴ = 99.511.627.776 bytes! Dit kan tot verwarring leiden. Vanwege deze verwarring heeft het {{Wp|International_Electrotechnical_Commission|IEC}} in 2003 een nieuwe eenheid bedacht, nl. de kibibyte. Het binaire prefix '''kibi''' staat voor 1024 en dus is een kibibyte 1024 bytes. Het eenheidsymbool voor de kibibyte is KiB. Hiermee wordt het verschil tussen kibi (1024) en kilo (1000) duidelijk. {| style="text-align:center; font-size:90%;" ! colspan="8" style="background-color:#acf; color:inherit;" | {{Wp|Veelvouden van bytes|Veelvouden van bytes}} |-style="background-color:#bdf; color:inherit;" ! colspan="4" | met SI-voorvoegsel ! colspan="3" | met IEC-voorvoegsel (binair) ! rowspan="2" | afwijking<br>tussen SI<br> en binair |-style="background-color:#cef; color:inherit;" ! symbool || naam || waarde || nl ! symbool || naam || waarde |- | kB || {{Wp|kilobyte|<u>kilo</u>byte}} || 1000¹ = 10³ || kilo | KiB || {{Wp|kibibyte|<u>kibi</u>byte}} || 1024¹ = 2¹⁰ |class="notheme" style="background-color:hsl(30, 10%, 98%); color:inherit;"|2,4% |- | MB || {{Wp|megabyte|<u>mega</u>byte}} || 1000² = 10⁶ || {{Wp|Miljoen|miljoen}} | MiB || {{Wp|mebibyte|<u>mebi</u>byte}} || 1024² = 2²⁰ |class="notheme" style="background-color:hsl(30, 20%, 95%); color:inherit;"|4,9% |- | GB || {{Wp|gigabyte|<u>giga</u>byte}} || 1000³ = 10⁹ || {{Wp|Miljard|miljard}} | GiB || {{Wp|gibibyte|<u>gibi</u>byte}} || 1024³ = 2³⁰ |class="notheme" style="background-color:hsl(30, 30%, 93%); color:inherit;"|7,4% |- | TB || {{Wp|terabyte|<u>tera</u>byte}} || 1000⁴ = 10¹² || {{Wp|Biljoen|biljoen}} | TiB || {{Wp|tebibyte|<u>tebi</u>byte}} || 1024⁴ = 2⁴⁰ |class="notheme" style="background-color:hsl(30, 40%, 90%); color:inherit;"|10,0% |- | PB || {{Wp|petabyte|<u>peta</u>byte}} || 1000⁵ = 10¹⁵ || {{Wp|Biljard|biljard}} | PiB || {{Wp|pebibyte|<u>pebi</u>byte}} || 1024⁵ = 2⁵⁰ |class="notheme" style="background-color:hsl(30, 50%, 87%); color:inherit;"|12,6% |- | EB || {{Wp|exabyte|<u>exa</u>byte}} || 1000⁶ = 10¹⁸ || {{Wp|Triljoen|triljoen}} | EiB || {{Wp|exbibyte|<u>exbi</u>byte}} || 1024⁶ = 2⁶⁰ |class="notheme" style="background-color:hsl(30, 60%, 85%); color:inherit;"|15,3% |- | ZB || {{Wp|zettabyte|<u>zetta</u>byte}} || 1000⁷ = 10²¹ || {{Wp|Triljard|triljard}} | ZiB || {{Wp|zebibyte|<u>zebi</u>byte}} || 1024⁷ = 2⁷⁰ |class="notheme" style="background-color:hsl(30, 70%, 82%); color:inherit;"|18,1% |- | YB || {{Wp|yottabyte|<u>yotta</u>byte}} || 1000⁸ = 10²⁴ || quadriljoen | YiB || {{Wp|yobibyte|<u>yobi</u>byte}} || 1024⁸ = 2⁸⁰ |class="notheme" style="background-color:hsl(30, 80%, 79%); color:inherit;"|20,9% |- | RB || {{Wp|ronnabyte|<u>ronna</u>byte}} || 1000⁹ = 10²⁷ || quadriljard | RiB || {{Wp|robibyte|<u>robi</u>byte}} || 1024⁹ = 2⁹⁰ |class="notheme" style="background-color:hsl(30, 90%, 76%); color:inherit;"|23,8% |- | QB || {{Wp|quettabyte|<u>quetta</u>byte}} || 1000¹⁰ = 10³⁰ || quintiljoen | QiB || {{Wp|quebibyte|<u>quebi</u>byte}} || 1024¹⁰ = 2¹⁰⁰ |class="notheme" style="background-color:hsl(30, 100%, 73%); color:inherit;"|26,8% |} <div style="background:#EEEEFF; color: black; font-size: smaller; border: 1px #1E90FF solid; border-left-width: 10px; padding: 5px;"> '''Western Digital aangeklaagd om verschil GB en GiB''' In de Verenigde Staten was Western Digital aangeklaagd wegens 'te kleine' harde schijven. Het probleem van de advocaten was dat WD adverteerde met gigabytes van 1.000.000.000 bytes, terwijl de meeste besturingssystemen de schijfgrootte in gigabytes van 1.073.741.824 bytes weergeven, zodat de bruikbare capaciteit bijna 7,4% kleiner lijkt. Strikt gezien had Western Digital gelijk, maar vele eindgebruikers dachten anders. {{Voetnoot web| titel=Western Digital aangeklaagd om verschil GB en GiB | uitgever=tweakers.net | datum=2006-03-23 | taal=nl | url=https://tweakers.net/nieuws/41709/western-digital-aangeklaagd-om-verschil-gb-en-gib.html }} </div> Het gebruik van kibi is helaas nog verre van ingeburgerd en zo blijft de verwarring bestaan bij programma's, besturingssystemen, reclamefolders en hardwarespecificaties: * Heel wat programma's van Microsoft gebruiken de ''kilo'' als 1024, oa. Windows Verkenner, computerbeheer en de systeemmonitor. * Heel wat programma's onder {{Wp|GNOME|GNOME}} (en daarmee ook {{Wp|Ubuntu (Linuxdistributie)|Ubuntu}}) maken een duidelijk onderscheid tussen ''kibi'' (1024) en ''kilo'' (1000), o.a. de bestandsbeheerder {{Wp|Nautilus (software)|Nautilus}}, {{Wp|GParted|GParted}} (om partities aan te maken) en hun systeemmonitor. * Er zijn ook 'losse' programma's die dit onderscheid maken: zo zal de ftp-client {{Wp|FileZilla|FileZilla}} de bestandsoverdracht in M'''i'''B/s aangeven. Op andere plaatsen gebruikt hij x bytes in y seconden. * Let ook op met de Nederlandse woorden: zo is er een verschil tussen de {{Wp|Korte en lange schaal|korte en lange schaal}}. Als we bv. in het Engels ''miljard'' zeggen, dan kan dit in het Engels als ''billion'' vertaald worden! Het is dan beter het officiële SI- of IEC-voorvoegsel te gebruiken. <gallery> File:Binaryvdecimal.svg|SI vs IEC Image:GParted 0.3.5 -- 2008, 06.png|GParted Image:GNOME System Monitor memory size and network rate.png|Gnome System Monitor Image:Bittornado screenshot showing use of IEC and SI prefixes.png|Bittornado </gallery> == Omrekenen == De verschillende eenheden kunnen natuurlijk in elkaar omgerekend worden. Enkele voorbeelden van omzettingen: * Bij een pc kan er 1 byte per geheugencel van het intern geheugen worden aangesproken. Stel dat hij een 32-bit adresruimte (bitruimte) heeft. Wat is de maximum capaciteit die kan worden aangesproken? ** Het aantal mogelijke adressen is 2³²=4 294 967 296 ** In één geheugencel zit 1 byte, dus het geheel is 4 294 967 296 * 1 = 4 294 967 296 B = 4 294 967 296 / 2³⁰ = 4 GiB&nbsp;<ref>De 4 GiB is een theoretische grens. Het is mogelijk om met 32 bit adresruimte voorbij de 4 GiB grens te gaan, maar dit bleek een nachtmerrie te zijn om te implementeren. Getuige [https://www.itwire.com/opinion-and-analysis/open-sauce/44975-linus-torvalds-looking-back-looking-forward?start=4 dit interview met Linus Torvalds], die mee ontwikkelt aan de Linux-kernel.</ref> * De 32-bit adresruimte bleek te weinig te zijn, daar men na een tijd meer dan 4 GiB wou kunnen aanspreken/adresseren. Er kwam een uitbreiding tot 64 bits. Wat is nu de maximumcapaciteit? ** Het aantal mogelijke adressen is 2⁶⁴=18 446 744 073 709 551 616. Merk op dat dit niet 2 maal zo veel mogelijke adressen toelaat t.o.v. de 32 bit adresruimte, maar wel 2³² keer meer! ** In één geheugencel zit 1 byte, dus het geheel is 18 446 744 073 709 551 616 * 1 = 18 446 744 073 709 551 616 B = 18 446 744 073 709 551 616 / 2⁴⁰ = 16 777 216 TiB. Dat is 16 EiB (exbibyte)! Merk op dat dit theoretisch maximum beperkt wordt door de chipset, waardoor een bepaald moederbord bv. "slechts" 8 GiB aankan. * De systeemmonitor onder Ubuntu geeft aan dat er 1,4 GiB in gebruik is, en de vraag is hoeveel GB dat is. Dan wordt de omzetting: ::<math>1{,}4\ {\rm {\color{red}Gi}B} =1{,}4\times {\color{red}2^{30}}\ {\rm B} =\frac{1{,}4\times 2^{30}}{{\color{green}10^9}}\ {\rm {\color{green}G}B}\approx 1{,}5 \ {\rm GB}</math> * De systeemmonitor onder Ubuntu geeft aan dat de downloadsnelheid 1,2 MiB/s is. De vraagt is hoeveel Mbps dat is, om zo te weten of het maximum uit de netwerkkaart gehaald wordt. Dan wordt de omzetting: ::<math> 1{,}2\ {\rm MiB/s} =1{,}2\ {\rm {\color{red}Mi}Bps} =1{,}2\times {\color{red}2^{20}}\ {\rm {\color{green}B}ps} = \left( 1{,}2\times 2^{20} \right) \times {\rm {\color{green}8\;b}ps} = \frac{1{,}2\times 2^{20} \times 8}{{\color{blue}10^6}} \ {\rm {\color{blue}M}bps}\approx 10 \ {\rm Mbps} </math> == Referenties == {{Sub}} 15p203ymy1s36olk87efsnvotmn8it7 429677 429676 2026-09-14T11:23:29Z Mattias.Campe 572 /* Byte en nibble */ 429677 wikitext text/x-wiki {{Index Basiskennis informatica}}De hoeveelheid informatie die opgeslagen of verwerkt kan worden, wordt gemeten in bits, of in de daarvan afgeleide eenheid byte. == Bit en bitreeks == Het {{Wp|binair|binair}}e talstelsel stelt een '''bit''' voor met de twee waarden 0 en 1. De cijfers 2 t.e.m. 9 vanuit het decimale talstelsel bestaan dus niet in het binaire talstelsel. Bits worden uiteraard met elkaar gecombineerd tot grotere gehelen - '''bitreeksen''' genaamd - om zo meer informatie te kunnen bevatten. Bijvoorbeeld: 0101110101 --> 10 bits = 10 b 0101110101111011 --> 16 bits = 16 b 101110101111011 --> 15 bits = 15 b Enkele weetjes: * Het woord ''bit'' is een {{Wp|portmanteau|portmanteau}} (samentrekking) van de Engelse woorden ''binary'' en ''digit'', dus ''binair cijfer''. * Er zit ook een woordspeling in, want ''bit'' betekent ook ''beetje''. * Naast 0 of 1 kan een bit ook voorgesteld worden door aan of uit, ja of nee, hoog of laag, geladen of niet geladen. * T.o.v. 'gewone' computers heeft men het bij {{Wp|kwantumcomputer|kwantumcomputer}}s over een {{Wp|qubit|qubit}}. == Byte en nibble == Bitreeksen kunnen snel lang worden, dus is er een gewoonte om deze per 8 (een {{Wp|Byte|byte}}) of per 4 (een {{Wp|Nibble|nibble}}, half-byte, quadbit of quartet) te groeperen. Zo wordt de bitreeks van 16 bits (16 b) daarna voorgesteld door 2 bytes (2 B) en tenslotte door 4 nibbles. Let op dat de kleine ''b'' voor ''bit'' staat en de grote ''B'' voor ''byte''! Waar nodig worden 1 of meerdere voorloopnullen toegevoegd, zodat je een veelvoud van 8 of 4 hebt. 101110101111011 = 01011101 01111011 = 0101 1101 0111 1011 Enkele weetjes: * Helaas springen productspecificaties en reclames soms los om met het verschil tussen 'b' en 'B'. Nochtans is 32 b (32 bit) acht keer kleiner dan 32 B (32 bytes = 32 * 8 bits = 256 b), een heel groot verschil dus! En als 22 mm gelijk is aan 22 milimeter, dan zou 32 mb gelijk zijn aan 32 millibit. Millibit is echter een eenheid die niet wordt gebruikt: wellicht is hier 32 MB, nl. 32 megabyte bedoeld. * Een byte is het kleinste adresseerbare deel van het computergeheugen. Hiermee bedoelt men dat het niet mogelijk is om minder dan één byte uit het geheugen te lezen of ernaar te schrijven. * Het Engelse ''to nibble'' betekent ''knabbelen'', waarbij er dus a.h.w. een hapje uit een ''byte'' is genomen (en ''to bite'' betekent als {{Wp|Homofoon (woord)|homofoon}} van byte ''bijten''). * Er bestaan systemen (bv. bitslicers en microcontrollers) met een byte bestaande uit 5, 7, 9 of 12 of zelfs 14 bits. Voor deze cursus wordt er uitgegaan van een byte bestaande uit 8 bits (een ''byte'' als ''by eight''), het meest gebruikelijke. == Bitruimte == Het aantal bits die beschikbaar zijn om iets op te slaan, te verzenden of te adresseren, de '''bitruimte''', ligt vaak vast. Dit aantal legt dus een beperking op aan de lengte van de bitreeks en dus het aantal gegevens die men kan behandelen. * Met 1 bit (<code>.</code>) heeft men slechts twee mogelijkheden, nl. 0 of 1. * Met 2 bits (<code>..</code>) zijn de mogelijkheden 00, 01, 10 en 11 (aantal = # = 4). * Met 3 bits (<code>...</code>) zijn de mogelijkheden 000, 001, 010, 011, 100, 101, 110, 111 (#=8). Merk op dat als je de bitruimte met 1 bit verhoogt, het aantal mogelijkheden direct verdubbelt! * Met 16 bits (<code>................</code>) is het heel veel werk om alle mogelijkheden te noteren. Een berekening voor het aantal is wel eenvoudig: voor de eerste positie zijn er 2 mogelijkheden, evenals voor de tweede en elke volgende positie. Het totaal aantal mogelijkheden verkrijgen we door het aantal mogelijkheden voor elke positie met elkaar te vermenigvuldigen. Dus #=65536, want: 2 × 2 × 2 × 2 × 2 × 2 × 2 × 2 × 2 × 2 × 2 × 2 × 2 × 2 × 2 × 2 = 2¹⁶ = 65536 De bitruimte bepaalt ook het grootst mogelijke getal dat je nog kan voorstellen: het '''maximum'''. Binair betekent dit dat op iedere bitpositie een 1 staat. Een bitruimte van 3 bits (<code>...</code>) betekent 111 als grootste binaire getal. Als je leert over [[Wiskunde/Talstelsels|talstelsels]], dan zal je leren dat dit maximum 111₍₂₎=7₍₁₀₎ is. Zonder kennis van talstelsels kan je het ook berekenen. Enkele voorbeelden: {| class="wikitable" |- ! <span style="color:green">Bitruimte</span> !! <span style="color:green">n</span> !! <span style="color:green">3</span> !! <span style="color:green">16</span> !! <span style="color:green">32</span> |- | Aantal mogelijkheden || 2<span style="color:green">ⁿ</span> || 8=2<span style="color:green">³</span> || 65 536=2<span style="color:green">¹⁶</span>‬ || 4 294 967 296=2<span style="color:green">³²</span> |- | Grootste, decimale getal || 2<span style="color:green">ⁿ</span><span style="color:red">-1</span> || 7=2<span style="color:green">³</span><span style="color:red">-1</span> || 65 535=2<span style="color:green">¹⁶</span>‬<span style="color:red">-1</span> || 4 294 967 295‬=2<span style="color:green">³²</span><span style="color:red">-1</span> |} Stel dat je (RAM-)geheugen moet maken, waarbij dit geheugen uit cellen bestaat waarin je binaire informatie kan bewaren (a.h.w. de eerste kolom in een rekenblad). Dat moet je nadenken over de bitruimte per cel zodat je binaire info kan bewaren én over de bitruimte voor het vormen van een adres (de {{Wp|Geheugenadres#Adresruimte|adresruimte}}). De combinatie zal bepalen hoeveel gegevens je kan wegschrijven of lezen. Hieronder drie voorbeelden met een verschil in adresruimte (en dus in het aantal adressen dat kan worden gevormd) en/of een verschil in opslagruimte (hoeveel bits er per cel kan worden opgeslagen). Merk op dat je extra capaciteit kan verkrijgen door een grotere adresruimte (per bit extra, dubbel zoveel capaciteit) en/of door meer bits per cel te bewaren. [[Bestand:Adresruimte vs capaciteit.png|678px]] Ter info enkele voorbeelden waarbij de gekozen bitruimte te weinig bleek te zijn: * Als je bij kleuren een te kleine bitruimte hebt (de {{Wp|Kleurendiepte|kleurendiepte}}), dan kan er {{Wp|en:Colour banding|colour banding}} optreden. * De adresruimte van het RAM-geheugen hebben ze moeten uitbreiden van 32 naar 64 bits.&nbsp;<ref>[https://superuser.com/questions/367490/can-a-32-bit-os-machine-use-up-all-8gb-ram-20gb-page-file/367525#367525 Deze superuser.com-vraag] legt het verschil uit tussen geheugen- en adresruimte door een vergelijking met auto's en parkeerplaatsen.</ref> * De adresruimte van IPv4, nl. 32 bits is bij IPv6 uitgebreid tot 128 bits.&nbsp;<ref>[[Computernetwerken voor gevorderden/Netwerkprotocollen#Verbeteringen|Groter adresbereik bij IPv6]]</ref>. * De Millenniumbug: zie artikel. * Oude gps-systemen met verkeerde info: zie artikel. <div style="background-color: #EEEEFF; color: black; font-size: smaller; border: 1px #1E90FF solid; border-left-width: 10px; padding: 5px;"> '''Millenniumbug of Y2K-bug''' De {{Wp|Millenniumbug|millenniumbug}} was een probleem dat in 20e eeuwse computersystemen ontstond doordat bij het opslaan van de datum alleen de laatste twee cijfers van het jaar werden gebruikt. Zo werd 29 december 1977 bijvoorbeeld opgeslagen als 29-12-77. In de beginperiode van de computer werd dat gedaan om te besparen op de toen erg dure geheugenruimte. De millenniumbug zou problemen opleveren tijdens de overgang naar het jaar 2000, doordat de representatie van 1 januari 2000 gelijk is aan die van 1 januari 1900: 01-01-00. Voorraadsystemen zouden denken dat een product met vervaldatum 01-01-00 al een eeuw oud was. Of iemand die dan geboren was, zou a.h.w. 100 jaar oud zijn en als pasgeborene al recht hebben op een pensioen. Op 1 januari 2020 waren er opnieuw problemen, omdat sommige programmeurs de Y2K-bug oplosten door 00 niet te herkennen als 1900, maar als een nieuw jaar (2000) en dat ze na 99 (dus 1999) zouden doortellen tot 20 (dus 2020). Eind 1999 dachten ze dat alle oude systemen tegen 2020 wel vervangen zouden zijn. We zijn er trouwens nog niet vanaf, want in 2038 kunnen er opnieuw problemen zijn. Unix telt nl. het aantal dagen vanaf 1 januari 1970. En bij de oude systemen zou op 19 januari 2038 de bitruimte te klein kunnen zijn... {{Voetnoot web | titel=Twintig jaar oude millenniumbug sloeg op 1 januari opnieuw toe | uitgever={{Wp|VRT|VRT}} | datum=2020-01-08 | taal=nl | url=https://www.vrt.be/vrtnws/nl/2020/01/08/millenniumbug-doet-met-20-jaar-vertraging-dan-toch-computers-cra/}} {{Voetnoot web | titel=Millenniumbug doet met 20 jaar vertraging dan toch computers crashen | uitgever={{Wp|Tweakers|tweakers.net}} | datum=2020-01-09 | taal=nl | url=https://tweakers.net/geek/162088/twintig-jaar-oude-millenniumbug-sloeg-op-1-januari-opnieuw-toe.html}} </div> <div style="background-color: #EEEEFF; color: black; font-size: smaller; border: 1px #1E90FF solid; border-left-width: 10px; padding: 5px;"> '''Modder laat DOOM na 2,5 jaar onafgebroken draaien crashen''' De game-klassieker {{Wp|Doom (computerspel)|Doom}} uit 1993 heeft een demofunctie, waarbij de inputs van een denkbeeldige speler uitgevoerd worden. Per loop van de demo gaat een ''gametic'' omhoog. Deze wordt bewaard in een 32bit-integer, signed (de helft is om negatieve getallen te bewaren, de ander voor positieve). Dat is dus 2147483647 ticks (=2³² / 2 - 1) voordat de voorziene bitruimte te klein blijkt te zijn, er een integeroverflow plaatsvindt en de game crasht. De ticksnelheid van de Doom-port is 30Hz, dus zijn er 2147483647 / 30 = 71582788,23 seconden = ca. 2,27 jaar. Bij een ticksnelheid van 35 Hz zou de crash na 1,95 jaar gebeuren. {{Voetnoot web | titel=Modder laat DOOM na 2,5 jaar onafgebroken draaien crashen | uitgever={{Wp|Tweakers|tweakers.net}} | datum=2025-09-17 | taal=nl | url=https://tweakers.net/geek/239286/modder-laat-doom-na-2-komma-5-jaar-onafgebroken-draaien-crashen.html}} </div> <div style="background-color: #EEEEFF; color: black; font-size: smaller; border: 1px #1E90FF solid; border-left-width: 10px; padding: 5px;"> '''Oude gps-systemen kunnen verkeerde informatie weergeven''' In het GPS-signaal zit de actuele week en de hoeveelheid seconden sinds het begin van die week. De ontvanger kan dit signaal weer vertalen in een formaat op basis van dagen, maanden en jaren. Het probleem is dat die weekinformatie wordt verstuurd in een binair getal van 10bit. Dat betekent dat er in totaal 1024 weken via het signaal verstuurd kunnen worden. Week 0 begon op 21 augustus in 1999, dus op 6 april 2019 zijn de 1024 weken voorbij en beginnen de satellieten weer vanaf '0' te tellen. {{Voetnoot web | titel=Oude gps-systemen kunnen vanaf volgende maand verkeerde informatie weergeven | uitgever={{Wp|Tweakers|tweakers.net}} | datum=2019-03-05 | taal=nl | url=https://tweakers.net/nieuws/149878/oude-gps-systemen-kunnen-vanaf-volgende-maand-verkeerde-informatie-weergeven.html}} </div> == Veelvouden van bytes == Vanuit basiseenheden kan je veelvouden definiëren. Zo kennen we de kilometer als 1000 meter, de kilogram als 1000 gram, de {{Wp|Megawatt|megawatt}} als 1.000.000 watt (een {{Wp|Miljoen|miljoen}} watt) of de gigawatt als 1.000.000.000 watt (een {{Wp|Miljard|miljard}} watt). Analoog definieert men veelvouden voor bits of bytes. Maar hier wordt het wat ingewikkelder. Alhoewel het prefix <code>kilo-</code> 1000 betekent, verwijst de term '''kilobyte''' met als symbool '''kB''' naar ofwel 1024 (1024¹ = 2¹⁰) bytes ofwel 1000 (1000¹ = 10³) bytes, al naargelang de context. In dit geval zijn er "slechts" 24 bytes verschil, maar bij grotere waarden zoals terabyte (TB) wordt het verschil wel heel groot: 1024⁴ - 1000⁴ = 99.511.627.776 bytes! Dit kan tot verwarring leiden. Vanwege deze verwarring heeft het {{Wp|International_Electrotechnical_Commission|IEC}} in 2003 een nieuwe eenheid bedacht, nl. de kibibyte. Het binaire prefix '''kibi''' staat voor 1024 en dus is een kibibyte 1024 bytes. Het eenheidsymbool voor de kibibyte is KiB. Hiermee wordt het verschil tussen kibi (1024) en kilo (1000) duidelijk. {| style="text-align:center; font-size:90%;" ! colspan="8" style="background-color:#acf; color:inherit;" | {{Wp|Veelvouden van bytes|Veelvouden van bytes}} |-style="background-color:#bdf; color:inherit;" ! colspan="4" | met SI-voorvoegsel ! colspan="3" | met IEC-voorvoegsel (binair) ! rowspan="2" | afwijking<br>tussen SI<br> en binair |-style="background-color:#cef; color:inherit;" ! symbool || naam || waarde || nl ! symbool || naam || waarde |- | kB || {{Wp|kilobyte|<u>kilo</u>byte}} || 1000¹ = 10³ || kilo | KiB || {{Wp|kibibyte|<u>kibi</u>byte}} || 1024¹ = 2¹⁰ |class="notheme" style="background-color:hsl(30, 10%, 98%); color:inherit;"|2,4% |- | MB || {{Wp|megabyte|<u>mega</u>byte}} || 1000² = 10⁶ || {{Wp|Miljoen|miljoen}} | MiB || {{Wp|mebibyte|<u>mebi</u>byte}} || 1024² = 2²⁰ |class="notheme" style="background-color:hsl(30, 20%, 95%); color:inherit;"|4,9% |- | GB || {{Wp|gigabyte|<u>giga</u>byte}} || 1000³ = 10⁹ || {{Wp|Miljard|miljard}} | GiB || {{Wp|gibibyte|<u>gibi</u>byte}} || 1024³ = 2³⁰ |class="notheme" style="background-color:hsl(30, 30%, 93%); color:inherit;"|7,4% |- | TB || {{Wp|terabyte|<u>tera</u>byte}} || 1000⁴ = 10¹² || {{Wp|Biljoen|biljoen}} | TiB || {{Wp|tebibyte|<u>tebi</u>byte}} || 1024⁴ = 2⁴⁰ |class="notheme" style="background-color:hsl(30, 40%, 90%); color:inherit;"|10,0% |- | PB || {{Wp|petabyte|<u>peta</u>byte}} || 1000⁵ = 10¹⁵ || {{Wp|Biljard|biljard}} | PiB || {{Wp|pebibyte|<u>pebi</u>byte}} || 1024⁵ = 2⁵⁰ |class="notheme" style="background-color:hsl(30, 50%, 87%); color:inherit;"|12,6% |- | EB || {{Wp|exabyte|<u>exa</u>byte}} || 1000⁶ = 10¹⁸ || {{Wp|Triljoen|triljoen}} | EiB || {{Wp|exbibyte|<u>exbi</u>byte}} || 1024⁶ = 2⁶⁰ |class="notheme" style="background-color:hsl(30, 60%, 85%); color:inherit;"|15,3% |- | ZB || {{Wp|zettabyte|<u>zetta</u>byte}} || 1000⁷ = 10²¹ || {{Wp|Triljard|triljard}} | ZiB || {{Wp|zebibyte|<u>zebi</u>byte}} || 1024⁷ = 2⁷⁰ |class="notheme" style="background-color:hsl(30, 70%, 82%); color:inherit;"|18,1% |- | YB || {{Wp|yottabyte|<u>yotta</u>byte}} || 1000⁸ = 10²⁴ || quadriljoen | YiB || {{Wp|yobibyte|<u>yobi</u>byte}} || 1024⁸ = 2⁸⁰ |class="notheme" style="background-color:hsl(30, 80%, 79%); color:inherit;"|20,9% |- | RB || {{Wp|ronnabyte|<u>ronna</u>byte}} || 1000⁹ = 10²⁷ || quadriljard | RiB || {{Wp|robibyte|<u>robi</u>byte}} || 1024⁹ = 2⁹⁰ |class="notheme" style="background-color:hsl(30, 90%, 76%); color:inherit;"|23,8% |- | QB || {{Wp|quettabyte|<u>quetta</u>byte}} || 1000¹⁰ = 10³⁰ || quintiljoen | QiB || {{Wp|quebibyte|<u>quebi</u>byte}} || 1024¹⁰ = 2¹⁰⁰ |class="notheme" style="background-color:hsl(30, 100%, 73%); color:inherit;"|26,8% |} <div style="background:#EEEEFF; color: black; font-size: smaller; border: 1px #1E90FF solid; border-left-width: 10px; padding: 5px;"> '''Western Digital aangeklaagd om verschil GB en GiB''' In de Verenigde Staten was Western Digital aangeklaagd wegens 'te kleine' harde schijven. Het probleem van de advocaten was dat WD adverteerde met gigabytes van 1.000.000.000 bytes, terwijl de meeste besturingssystemen de schijfgrootte in gigabytes van 1.073.741.824 bytes weergeven, zodat de bruikbare capaciteit bijna 7,4% kleiner lijkt. Strikt gezien had Western Digital gelijk, maar vele eindgebruikers dachten anders. {{Voetnoot web| titel=Western Digital aangeklaagd om verschil GB en GiB | uitgever=tweakers.net | datum=2006-03-23 | taal=nl | url=https://tweakers.net/nieuws/41709/western-digital-aangeklaagd-om-verschil-gb-en-gib.html }} </div> Het gebruik van kibi is helaas nog verre van ingeburgerd en zo blijft de verwarring bestaan bij programma's, besturingssystemen, reclamefolders en hardwarespecificaties: * Heel wat programma's van Microsoft gebruiken de ''kilo'' als 1024, oa. Windows Verkenner, computerbeheer en de systeemmonitor. * Heel wat programma's onder {{Wp|GNOME|GNOME}} (en daarmee ook {{Wp|Ubuntu (Linuxdistributie)|Ubuntu}}) maken een duidelijk onderscheid tussen ''kibi'' (1024) en ''kilo'' (1000), o.a. de bestandsbeheerder {{Wp|Nautilus (software)|Nautilus}}, {{Wp|GParted|GParted}} (om partities aan te maken) en hun systeemmonitor. * Er zijn ook 'losse' programma's die dit onderscheid maken: zo zal de ftp-client {{Wp|FileZilla|FileZilla}} de bestandsoverdracht in M'''i'''B/s aangeven. Op andere plaatsen gebruikt hij x bytes in y seconden. * Let ook op met de Nederlandse woorden: zo is er een verschil tussen de {{Wp|Korte en lange schaal|korte en lange schaal}}. Als we bv. in het Engels ''miljard'' zeggen, dan kan dit in het Engels als ''billion'' vertaald worden! Het is dan beter het officiële SI- of IEC-voorvoegsel te gebruiken. <gallery> File:Binaryvdecimal.svg|SI vs IEC Image:GParted 0.3.5 -- 2008, 06.png|GParted Image:GNOME System Monitor memory size and network rate.png|Gnome System Monitor Image:Bittornado screenshot showing use of IEC and SI prefixes.png|Bittornado </gallery> == Omrekenen == De verschillende eenheden kunnen natuurlijk in elkaar omgerekend worden. Enkele voorbeelden van omzettingen: * Bij een pc kan er 1 byte per geheugencel van het intern geheugen worden aangesproken. Stel dat hij een 32-bit adresruimte (bitruimte) heeft. Wat is de maximum capaciteit die kan worden aangesproken? ** Het aantal mogelijke adressen is 2³²=4 294 967 296 ** In één geheugencel zit 1 byte, dus het geheel is 4 294 967 296 * 1 = 4 294 967 296 B = 4 294 967 296 / 2³⁰ = 4 GiB&nbsp;<ref>De 4 GiB is een theoretische grens. Het is mogelijk om met 32 bit adresruimte voorbij de 4 GiB grens te gaan, maar dit bleek een nachtmerrie te zijn om te implementeren. Getuige [https://www.itwire.com/opinion-and-analysis/open-sauce/44975-linus-torvalds-looking-back-looking-forward?start=4 dit interview met Linus Torvalds], die mee ontwikkelt aan de Linux-kernel.</ref> * De 32-bit adresruimte bleek te weinig te zijn, daar men na een tijd meer dan 4 GiB wou kunnen aanspreken/adresseren. Er kwam een uitbreiding tot 64 bits. Wat is nu de maximumcapaciteit? ** Het aantal mogelijke adressen is 2⁶⁴=18 446 744 073 709 551 616. Merk op dat dit niet 2 maal zo veel mogelijke adressen toelaat t.o.v. de 32 bit adresruimte, maar wel 2³² keer meer! ** In één geheugencel zit 1 byte, dus het geheel is 18 446 744 073 709 551 616 * 1 = 18 446 744 073 709 551 616 B = 18 446 744 073 709 551 616 / 2⁴⁰ = 16 777 216 TiB. Dat is 16 EiB (exbibyte)! Merk op dat dit theoretisch maximum beperkt wordt door de chipset, waardoor een bepaald moederbord bv. "slechts" 8 GiB aankan. * De systeemmonitor onder Ubuntu geeft aan dat er 1,4 GiB in gebruik is, en de vraag is hoeveel GB dat is. Dan wordt de omzetting: ::<math>1{,}4\ {\rm {\color{red}Gi}B} =1{,}4\times {\color{red}2^{30}}\ {\rm B} =\frac{1{,}4\times 2^{30}}{{\color{green}10^9}}\ {\rm {\color{green}G}B}\approx 1{,}5 \ {\rm GB}</math> * De systeemmonitor onder Ubuntu geeft aan dat de downloadsnelheid 1,2 MiB/s is. De vraagt is hoeveel Mbps dat is, om zo te weten of het maximum uit de netwerkkaart gehaald wordt. Dan wordt de omzetting: ::<math> 1{,}2\ {\rm MiB/s} =1{,}2\ {\rm {\color{red}Mi}Bps} =1{,}2\times {\color{red}2^{20}}\ {\rm {\color{green}B}ps} = \left( 1{,}2\times 2^{20} \right) \times {\rm {\color{green}8\;b}ps} = \frac{1{,}2\times 2^{20} \times 8}{{\color{blue}10^6}} \ {\rm {\color{blue}M}bps}\approx 10 \ {\rm Mbps} </math> == Referenties == {{Sub}} ndi59gxcyy3bgrvi9gm5ahf4tdkp0vo 0 46783 429674 429482 2026-09-14T11:11:42Z Benedict Wydooghe 14251 429674 wikitext text/x-wiki [[File:Eugène_Delacroix_-_La_liberté_guidant_le_peuple.jpg|thumb|550px|De Vrijheid leidt het volk van Eugène Delacroix uit 1830, jaren na de Revolutie geschilderd. Let op het okselhaar van Marianne, nooit eerder was dit geschilderd. Het schilderij breekt met het classisisme.]] <big>'''HOOFDSTUK VI. REVOLUTIETIJD, DEEL I'''</big> ;<big>'''1789-1890'''</big> <small>'''Hoofdstuk 6 bestaat uit drie delen. Dit is het eerste deel dat focust op de Franse Revolutie, 1789-1815. Deel 2 focust op de Belgische Revolutie, 1815-1830 en deel drie op de Industriële Revolutie, 1770-1890.'''</small> . ♦ [https://www.slideshare.net/benedictwydooghe/nieuwetijden-200364161 '''Klik hier voor de Powerpoint die bij de cursus hoort''']. (De ppt start eerder dan de hier behandelde periode, ze begint bij het einde van de Middeleeuwen loopt tot eind 19de eeuw.) . <big>'''DEEL I. FRANSE REVOLUTIE: 1789-1815'''</big> . {{Cquote|'''Deze dromen en pogingen [om het beschavingsproces of de Verlichting te bereiken] zijn reeds lange tijd onder ons. Ze hebben een omvangrijk en krachtig arsenaal aan technologische en bestuurlijke vaardigheden voortgebracht. Ze hebben het leven geschonken aan instellingen die er uitsluitend op gericht zijn het menselijk gedrag zodanig te instrumentaliseren dat elk doel efficiënt en krachtig kan worden nagestreefd, ongeacht of de medewerkers van het instituut deze zaak ideologisch zijn toegedaan of haar moreel goedkeuren. Ze rechtvaardigen dat de heersers het monopolie op de doelen hebben en dat de overheersten aan de rol van middel gebonden zijn. Ze definiëren de meeste handelingen als middelen, en middelen als ondergeschiktheid - aan het uiteindelijke doel, aan hen die dit bepaald hebben, aan de opperste wil, aan de boven-individuele kennis. Dit betekent uiteraard niet dat we allen dagelijks volgens de principes van Auschwitz leven.'''|Zygmunt Bauman, 1989}} . {{Cquote|'''De heersende ideologie is de ideologie van de heersende klasse. Een visie op de geschiedenisgang is een wezenlijk onderdeel van die ideologie.'''|Friedrich Engels & Karl Marx}} . {{Cquote|'''Voor de analfabeten onder het gewone volk was de wereld van woorden volkomen oraal en was bijgevolg de officiële schrijftaal niet van belang, behalve – steeds meer - als een herinnering aan hun eigen gebrek aan kennis en macht.'''|Eric Hobsbawm}} . {{Cquote|'''Vrijheid is niet iets wat men aanvaardt, maar wat men bemachtigt.'''|Louis de Potter}} . ♠ [https://www.youtube.com/watch?v=bt6Q7x2Xvgw '''BEELDFRAGMENT FRANSE REVOLUTIE (06.08 Min.)'''] [[File:Bastille_-_Project_Gutenberg_eText_16962.jpg|thumb|550px|Voor wie zich identificeert met de Europese Verlichting is de Bastille het symbool voor de onderdrukking die het Ancien Regime typeert. De burcht, gebouwd tussen 1370 en 1383, is eind achttiende eeuw een bijna lege gevangenis. Het stoort de revolutionairen niet. Het is het model voor alles wat fout loopt: de willekeurige rechtspraak, onderdrukking, absolutisme. De bestorming ervan is de voorbode van een nieuwe tijd. Van Londen tot in Sint-Petersburg, van Duitsland tot in de Verenigde Staten golft de euforie. Immers, niemand minder dan Voltaire zat hier gevangen in 1717 omwille van zijn scherpe tong, zijn superieure pen en zijn sublieme geest. Na een hekeldicht aan het adres van de regent van Frankrijk, Philippe d’Orléans resideert Voltaire bijna een jaar in de middeleeuwse gevangenis. In zijn Candide blikt hij met een quote terug op het verblijf: in het koele vertrek heeft hij ‘nooit last van de zon’. De bestorming van de Bastille op 14 juli 1789 zou volgens een verhaal mee uitgelokt zijn door markies de Sade die op 2 juli uit zijn celraam getuigt over de afslachting van de gevangenen. Wellicht is dit feit onwaar maar de volkswoede viel niet tegen te houden en de revolutionairen lieten hun oog vallen op het daar opgeslagen buskruit. Bij de bestorming vinden ze zeven gevangenen: vier valsemunters, twee krankzinnigen en een incestpleger. De Sade is enige dagen eerder overgeplaatst naar een gesticht bij Charenton-le-Pont. De bevrijden stappen een triomftocht door de Parijse straten maar veel valt met hen niet aan te vangen. De krankzinnigen worden opnieuw opgesloten in het gekkenhuis van Charenton waar de Sade verblijft en het gerecht pakt de valsemunters opnieuw op. Om de ontgoocheling goed te maken, verzinnen de revolutionairen een fictieve gevangene: de graaf van Lorges, die 32 jaar opgesloten zat, halfnaakt aangetroffen in ketenen met een baard tot zijn middel.<ref>FRANTZ FUNCK-BRENTANO. ''Les secrets de la bastille tirés de ses archives'', Flammarion, 1932.</ref>]] [[File:Panopticon.jpg|thumb|550px|Vijf principes liggen aan de basis van een panopticon: 1. Individualisering (elke bewoner zit vast in zijn cel zonder contact, in scherp contrast met de kerkers die [[Francisco Goya]] in die tijd penseelt); 2. De zichtbaarheid van het individu; 3. De mens wordt gezien zonder zelf te zien en is object van info en wetenschap, nooit iemand die met anderen praat; 4. De macht van de opzichter is asymmetrisch (de opzichter wordt zelf niet gezien); 5. Machtsmaximalisering: het is onnodig dat de opzichter er permanent is (het besef gecontroleerd te zijn is voldoende). In Engeland mondt de panoptische controledwang uit in het Victoriaanse denken en in Vlaanderen krijgt het een dubbele variant. Enerzijds zijn er de puriteinse rituelen die het leven onderwerpt aan de kerk van de geboorte tot aan de dood. Anderzijds is er het industriële regime dat het best gedocumenteerd is door de uitbouw van de spoorwegen. Beide regimes vinden elkaar in 1869 als het wetsvoorstel er komt tot de werkmanstreinen. We beginnen met het oudste, het religieuze regime. De pastoor en de gewapende kerkbaljuw creëren een regime van stabiliteit, stilte en stilzwijgen, complete controle, gedisciplineerde orde en hiërarchie. De kerkbaljuw lijkt met zijn uniform op een pauselijke zoeaaf waarbij zijn alziend oog het priesterlijke gezag binnen en buiten de kerk informeert en bevestigt. Met de rug naar de massa en in een onbegrijpelijk Latijn draagt de onbereikbare priester de mis op om vervolgens onder de bescherming van de baljuw van het koor naar het preekgestoelte te schrijden. De ongewijde, ongeschoolde, de dierlijke kerkhangers scheiden ze geslachtelijk en hermetisch van elkaar. De volkse hitsige mannen en wulpse vrouwen dienen hun plaats te kennen. Hun gedwongen sereniteit doet denken aan die van het gevangeniswezen, bijgehouden door een parochiale administratie. Gedetailleerde tabellen en registers produceren en klasseren kennis in normatieve matrixen. Observatie, registratie, Illustratie: de begrafenistarieven en de vrouwelijke kerkgang, zorgen voor een onderscheid in rang en stand bij het begin en het einde van het leven. Klasseren impliceert uitsluiten en corrigeren. De administratieve toedekking van het marginale bestaan contrasteert met het gepronk van de gefortuneerden die hun privileges publiekelijk tonen met klokkengebeier en decoraties. Deze discriminerende ordening trekt de kerk door tot in details: de toonhoogte van de klok, de marktwaarde van het tijdstip van de geboorte, het huwelijk of de begrafenis, de voorbehouden plaats, het aantal kaarsen, de dresscode, het bidprentje, de giften en legaten.<ref>Vgl. JULIEN VERMEULEN. ''Gezelle in context: taal, macht en identiteit'', Guido Gezellekring, Kortrijk, 2021, p. 348-352.</ref> Twee. Spoorwegen, fabrieken, de industrie kunnen slechts functioneren met organisatie, schema en voorbereiding op onverwachte situaties. gehoorzaamheid is een essentiële voorwaarde om het raderwerk te laten draaien. Niet alleen de panoptica lenen zich tot het experiment om de bevolking een ijzeren discipline bij te brengen. Bij de uitbouw van de spoorwegen vindt deze jonge organisatie inspiratie in de structuren van het leger. Stationschefs hebben bij aanvang het recht tot het dragen van een sabel en tot vandaag klinken aankondigingen als een militair bevel. Het arbeidsreglement uit van 1838 bepaalt dat de werklui in de stations en de werkplaatsen 12 uur per dag presteren, zondagsrust is onbestaande, van vakantie is geen sprake. De bedienden zijn altijd beschikbaar voor hun werk. Zij met veel verantwoordelijkheid krijgen een woonplaats toegewezen. Tucht is essentieel, groeten, respect tonen, strenge straffen staan op verzuim. ]]. '''Dit hoofdstuk maakt de overgang van de verlichting naar de negentiende eeuw met [https://www.youtube.com/watch?v=othno5mxjSQ wat ik in deze MP4 de ‘laatste verlichtingsfilosoof’ noem]. Dat er over 'de verlichting' massa's boeken geschreven zijn, vormde een probleem: hoe verkoop je deze ‘nastrevenswaardige idealen’ aan een volk dat niet kan lezen en in een wereld zonder TV? Een slogan vormde de oplossing: drie kernwoorden begeleidden de Franse revolutie: vrijheid, gelijkheid en broederlijkheid. Dat begreep iedereen en daar kon je niet tegen zijn. En iedereen kon het scanderen. De revolutionairen wisten dat deze drie idealen een eenheid vormen. Totale gelijkheid was en is onwenselijk: dat experiment speelde zich af in het communistische Rusland tussen 1917 en 1989. Het leidde niet tot wat Marx met het communisme bedoelde. Totale vrijheid was eveneens onwerkbaar: ziedaar de VS. Wapendracht is geen probleem, een verplichte ziekteverzekering wel. De broederlijkheid houdt de begrippen vrijheid en gelijkheid in evenwicht. Hoe meer gelijk, hoe minder vrij en omgekeerd. Die balans kenden de revolutionairen of ze leerden ze kennen. Na de Franse revolutie kapselen politieke partijen deze begrippen in: al vroeg in de negentiende eeuw zet het liberalisme (verwijzend naar de blauwe kleur in de Franse vlag) de vrijheid centraal. Het zal leiden tot de Belgische revolutie in 1830. Liberalen zijn in die mate vrij, dat het enerzijds ten koste gaat van de armoede van het proletariaat en het anderzijds de industrialisering op gang trekt. Het proletariaat zal ‘onvrij’ zijn. Dit is de zogenaamde 'sociale kwestie'. Oude middeleeuwse steden die in de negentiende eeuw industrialiseren, proletariseren. Wie het zich kan permitteren gaat in de betere wijken of buiten de stadsmuren wonen. Oude herenhuizen worden overbevolkt, bewoond door arbeiders en hun kroost die eveneens uit werken gaat. Binnentuinen verdwijnen: er komen beluiken. Maar het kan anders, zoals in Le Grand Hornu. Hornu of in Bois du Luc.''' . Beide industriestadjes zijn een vroege illustratie van de tuinstadgedachte (ziedaar, de socialistische tuin ontspruit). Hornu is een mijnstad gebouwd in de vroege 19de eeuw die geen middeleeuwse structuren kent. Moderner is niet denkbaar. Elke arbeider heeft een huis, alle vijfhonderd huizen zijn er (bijna) gelijk en zijn voorzien van een tuin: elke tuin is er even groot (ziedaar de gelijkheidsgedachte). Scholen, een openbare bibliotheek en ontspanningslokalen maken er een stad van. Niettemin. Voor de ''echte'' tuinstadgedachte die het socialisme genegen is, is het wachten tot de ontwerpen van de Phalensteres en die van Ebenezer Howard. Voortuinen tonen na de eerste wereldoorlog het vertrouwen in de arbeider en een stabiele arbeidersklasse. Toch is het leerzaam eerst te kijken naar de voorlopers van de tuinstadgedachte. De vroege industriesteden zijn geen uiting van een overtuigde bekommernis van de patroon om het welzijn van de arbeider en zijn gezin en noch minder een uiting van vertrouwen ten aanzien van de arbeidersklasse. Henri De George, de stichter van Le Grand Hornu moest - ondanks het feit dat elke arbeider van hem over een degelijk huis en achtertuin beschikte - het op een lopen zetten toen enkele van zijn mijnwerkers hem met doodsverachting bedreigden. En dat (vaak terechte) patronale wantrouwen weerspiegelt zich in de arbeiderstuin. Elke arbeiderswoning beschikt over een tuin zolang die maar niet aan de straatzijde ligt. En waarom dat zo is, ontdek ik op de Philipssite in Eindhoven die ruim een eeuw ouder is dan Hornu en Bois-du-Luc. Philips behoefte aan geschoolde arbeiders uitte zich in een woningprobleem. Anton Philips koopt in 1909 16 hectare. Rond een sport- en ontspanningsterrein ontwerpt zijn schoonvader een kleine stad gebaseerd op naar voorbeelden uit Hengelo (Stork) en Engeland (Lever). Tussen 1910 en 1923 verrijst het Philipsdorp: vierhonderd woningen verrijzen. De winkelpanden op de straathoeken zijn Philipswinkels met als doel de prijzen laag te houden. Ze voorzien in zuivel, groenten, sigaren, vlees en brood. Er is een schoenlapper en een kapper. En dat allemaal tot ongenoegen en minachting van de katholieke kerk. Die beschuldigt Philips van de creatie van een eigen (protestantse) samenleving. Straten dragen de naam van een Philips-familielid zoals de Johannastraat of verwijzen naar groen: de Lijsterbuurt, de Plataanbuurt en de Iepenlaan... Samen met de gebogen straten wil Philips een rustiek, romantisch dorp creëren dat paradoxaal genoeg uitblinkt door de afwezigheid van voortuinen. Op een infobordje lees ik: ‘Anton Philips had er geen vertrouwen in dat de arbeiders die netjes bij zouden houden, waardoor het er rommelig uit zou gaan zien.’ De directie is onverbloemd. Voortuinen en arbeiders? Dat kan alleen maar tot wanorde en chaos leiden. De arbeider zal zijn voortuin als stapelplaats of berging gebruiken. En als hij tuiniert, zal dat smakeloos en grillig zijn. Jan van der Linden maakt er in 1920 een tekening van. Van esthetica en smaak heeft de arbeider geen kaas gegeten. Daar is mogelijks iets voor te zeggen. Zonder voorbeeld, zonder geld, zonder tijd en zonder instructie is de aanleg en het onderhoud van een petieterige (voor)tuin niet evident. Het vraagt discipline, denkwerk en smaak. Een handboek uit 1901 waarschuwt: ‘Men versiere de plant niet met strikjes en lintjes, dat alleen getuigt van wansmaak.’ En als de voortuin geen optie is, dan is er mogelijks de kamerplant als alternatief. Ook daar is het burgerlijke vertrouwen in de plant en zijn kweker niet groot. Handboeken hebben het over kamerplanten als fout opgevoede instellingskinderen: het zijn ‘stumperds en invaliden’, ze zijn gebrekkig en onverzorgd. Andere schrijfsels zien de vensterbank als een gevangenis. Kamerplanten zijn aldus De La Blanchère in 1880 ‘uit hunne omgeving weggerukte ballingen.’ En dat is begrijpelijk: in die dagen zijn de woningen donker, stoffig, koud. Arbeiders leven er met de rug naar de straat, anoniem, in een in zichzelf gekeerde privacy. Voortuinen daarentegen sturen vanaf het begin van de twintigste eeuw een boodschap uit: we horen er bij. Het inzicht van de woonopvoeders toont dat de voortuin een buffer is tussen het heilige gezin en de straat - die soms deel uitmaakt van de fabriek. Buiten versus binnen, de voortuin trekt de grens tussen stabiliteit, gezelligheid en veiligheid en het gevaarlijke, luidruchtige fabrieksleven. De voortuin is er voor de hele gemeenschap. De tuin geeft de buren en de passanten informatie over de hygiëne, het fatsoen en de omgangsvormen van de bewoner. In de achtertuin is er plaats om te zwoegen, de voortuin toont de aard het nest, een eerste indruk bij kleine ontmoetingen.<ref>KAAT SCHAUBROECK. ''Kom eens naar mijn voortuin.'' In: ''De Standaard,'' 9.11.2019.</ref> [[File:The_First_Snow,_Minnesota.png|thumb|550px| Vroege kamerplanten kunnen tegen een stootje. Na de palmen en varens komen de begonia en de bromelia, de cyclamen, de clivia’s en de cineraria’s, de fuchsia, de hedera, de orchidee, de primula… Robert Koehler (1850-1917) schildert ‘First snow’, ca. 1895.]] Het wantrouwen ten aanzien van de kamerplant leidt in Nederland tot het spreekwoord: ‘achter de geraniums zitten’ dat een totale nutteloosheid en verveeldheid uitdrukt. En toch is de trend niet te houden. Planten en kleine decoraties doen hun intrede op een alternatieve plek: op de vensterbank. Bebloemde vazen in de huiskamer zijn eeuwenoud, potplanten daarentegen worden omstreeks de tweede helft van de 19de eeuw een huishoudelijk verschijnsel. De combinatie van de burgerlijke moraal, de ontgroenende verstedelijking en de serrekwekerijen die volop inzetten op sier- en kamerplanten leiden tot de cultivatie van de vensterbank. Die brengt civilisatie, een stukje gecultiveerde natuur in de woning en is onderdeel van de volksverheffing. Floraliaverenigingen leren het stekken aan, stimuleren de uitwisseling en de kweek ervan. Want, zo stelt M.A. Perk, de voorzitter van de in 1873 opgerichte Amsterdamse ‘Floralia, Vereeniging tot volksbeschaving voor het kweeken van planten’, leidt plantenverzorging tot de ontwikkeling van de ‘schoonheidszin, het opwekken van edel en zachter gevoel, zodat geen ruwheid of zelfzucht huizen kan in een land waarin liefde voor de bloemen woont.’ Omstreeks de eeuwwissel leeft de huisvrouw zich uit in de compositie van haar groene nageslacht. Ze rangschikt in hoekjes, er komen tafels en kastjes voor potten en overdadige hangplanten brengen de jungle in huis.<ref>HARRY STALKNECHT. ‘’Een kleine geschiedenis van alledaagse dingen. Van kamerplant tot winteruur, van frietkot tot prikkeldraad, van kauwgom tot beha’s.’’ Houtekiet, Antwerpen, 2019, p. 82-85. Wat de geranium is in Nederland, is de sanseveria in België: het toonbeeld van kleinburgerlijkheid. Tegenwoordig is de kamerplant als woonaccessoir in te wisselen als consumptieproduct. Wie zijn oude interieur naar het containerpark brengt, brengt zijn kamerplanten naar het plantenasiel tot een ander er zich over ontfermt. Verder verwerken: De drogisterij (foto) met besteller. Op 31 augustus 1913 is er een sportfeest vol muziek, voetbal, atletiek, rugby (later komt er een wielerpiste) dat aanleiding is tot de oprichting van de Philips Sportvereniging die uitgroeien tot de voetbalclub in Eindhoven.</ref> . In 1848 is de toestand van het proletariaat dermate afschuwelijk, dat er een nieuwe revolutie uitbreekt – niet toevallig is dit het jaar dat Marx zijn Communistisch manifest schrijft. Dat begint met de zin: ‘Een spookt waart door Europa, het spook van het Communisme’. Waarom een spook? Voor Marx is het niet duidelijk wat het Communisme zal betekenen. De laatste zin is even spannend: 'Proletariërs aller landen verenigt u.' Marx wist dat de arbeiders zich internationaal dienen te organiseren om de klassenstrijd te beginnen. In 1914 is alles anders uitgedraaid. De angst voor het proletariaat leidde tot een oorlog waarin arbeiders uit Duitsland en Oostenrijk, arbeiders uit Engeland en Frankrijk en België afslachtten. Burgerij en adel bleven buiten schot. Voor Marx is broederlijkheid geen evenwichtsbrenger tussen vrijheid en gelijkheid: het is het panopticon die dat doet: de individualisering (denk aan de MP4 van hierboven) zorgt voor gelijkheid en het feit dat het panopticon niet onderdrukkend aanvoelt, garandeert de zogenaamde vrijheid. Was het dit soort samenleving dat men wou? 1848 wordt klassiek gezien als het jaar waarin het socialisme ontspruit. De gelijkheidsgedachte staat centraal en het socialisme verwijst naar de rode kleur van de Franse vlag. Na de revolutie van 1848 is het duidelijk dat het zo niet verder kan: het proletariaat is gevaarlijk! Krottenwijken worden afgebroken, de bevolking weggejaagd en in de plaats komen er grote stadsparken (de tuin van het liberalisme!), een gevangenis, een justitiepaleis, een politiekazerne, de boulevard… instrumenten die burgerij en proletariaat uit elkaar moeten houden. Lees er de initiatieven van baron Haussmann maar op na. En dan komt de Frans-Duitse oorlog van 1870. Tot dusver hebben de katholieken zich nauwelijks iets aangetrokken van de sociale kwestie, op wat caritas na. Het aanleggen van de spoorwegen hebben de katholieken wel toegejuicht. Immers, zo kan de proletariër pendelen en blijft hij onder de vleugels van de dorpspastoor. Het is wachten op Adolf Daens en de encycliek Rerum Novarum, maar dan zijn we al begin jaren negentig van de negentiende eeuw. En dat is het begin van een nieuw tijdperk: het [[Fin de siècle]] en de [[Eerste Wereldoorlog]].''' . = STARTSCHOT IN 1789: DE FRANSE REVOLUTIE = [[File:Panopticon Animation by Myles Zhang.webmhd.webm|thumb|550px|VR animatie van Jeremy Benthams panopticon. In dit model staat niet de centrale toren in het midden, maar een herscholingsaula. Waar haalde hij de inspiratie? Om zijn machtsideeën uit te werken, reist hij in februari 1786 naar het Wit-Russische [[Krichev]], waar hij zijn broer Samuel ontmoet. Jeremy zal er schrijvend verblijven tot eind 1878. Zijn denken vindt de neerslag in brieven aan zijn vader en die hij in 1791 bundelt onder de titel ‘Het panopticon’. Bentham schrijft zijn innovatie toe aan een hersenspinsel van zijn broer uit 1787. [[Krichev]] is sinds 1785 de thuisbasis van de [[Zwarte Zeevloot]]. Samuel Bentham werkt er als ingenieur voor prins [[Grigori Potjomkin|Grigory Potemkin]], een favoriet van Catherine II. Krichev ondergaat in die dagen een metamorfose. Manufacturen specialiseren in zeil, leer, touw, glas, koper... De prins huurt Samuel Bentham in als verantwoordelijke voor de technische installaties en de arbeiders. Voor zijn creative kennis krijgt hij een comfortabel huis met lakeien en ongelimiteerd bedrag om uitvindingen te doen. Omdat zijn bedienden en arbeiders het moeilijk hebben met discipline, ontwikkelt hij een centrale inspectiepost om ze te observeren. '''Zeven jaar voor het 'Panopticon' en drie jaar voor het ‘idee’, verrijst in Wenen de Narrentoren in 1784 , de eerste kliniek voor mentaal gestoorden.''' Het is een cilindervormig gebouw van vijf verdiepingen tussen de Alserstrasse en de Währingerstrasse dat verdacht goed op het latere Panopticon lijkt. Keizer Jozef II financiert het en naar verluid bezoekt hij het regelmatig om naar het achthoekig torentje te snellen van waaruit hij het hele medische complex overschouwt. De Narrentoren is de trots van Wenen en dé bijdrage met voorsprong van de Keizer aan de Verlichting. Minder dan drie jaar was er nodig om het unieke bouwwerk te realiseren. Het behoort tot een medisch complex met een trainingsruimte voor dokters, tweeduizend burgerbedden en twaalfhonderd bedden voor militairen. De medische kruidentuin ontbreekt niet. Over de architect bestond in die dagen enige verwarring: was het de bekende Isidore Canevale of Joseph Gerl? Een vertrouweling van deze laatste Johann Alexander von Brambilla beëindigde de speculatie door te stellen dat het ontwerp en het concept van de keizer zelf kwamen. Is het mogelijk dat de gebroeders Bentham het concept uit Wenen kenden? Ervan hoorden? Plannen zagen? De Narrentoren vindt zijn oorsprong in de keizerlijke interesse in architectuur en zijn medische bekommernissen. Beide thema’s bestudeert hij nauwgezet tijdens zijn vele reizen. Jozef II besteedt ongeveer een derde van zijn leven aan reizen. In 1777 bezoekt hij Frankrijk, als er een discussie gaande is over een te bouwen hospitaal, na het Hôtel-Dieu in Parijs, vijf jaar eerder in 1772 in vlammen opging. De designwedstrijd is gaande en diverse plannen zijn gebaseerd op cirkelvormige plattegronden. Jozef II krijgt inzage in de plannen en bezoekt de beroemde Franse architect Claude-Nicolas Ledoux. Op dat ogenblik werkt die aan de koninklijke zoutziederij van Arc-et-Senans. Het plan baseert hij op het principe van centrale observatie en een disciplinair apparaat. In zijn masterthesis ’Architect on the Imperal Throne or Fools’ Tower by Joseph II’ stelt Jekaterina Medvecka de vraag of Josef II het concept van het Panopticon beïnvloedde?<ref>JEKATERINA MEDVECKA. ’Architect on the Imperal Throne or Fools’ Tower by Joseph II.’ Technische Iniversität, Wien, sd.</ref> Tijdens zijn Russische reizen laat Jozef II zich in 1780 en 1787 begeleiden door prins Potemkin. Zijn eerst reis vind drie jaar na zijn inspirerend bezoek aan Frankrijk. Bij het tweede bezoek – de Narrentoren is dan een feit – op de Krimm ontmoet Jozef II, Catharina II, bijgenaamd de grote. Potemkin plande de reis om de staatshoofden zijn ambities en realisaties te tonen. Potemkin droomt van een ‘Verlicht aards paradijs’ in Zuid-Rusland. Gebruik makend van kennis, technologie en economie stimuleert hij een verlicht project bij uitstek. Hij laat wijngaarden aanleggen, bouwt zuivelfabrieken, kaasmakerijen, er komen botanische tuinen, nieuwe havens, nieuwe steden en gemeenten. En dat allemaal op grote schaal: van Kherson tot Sebastopol, van Balaclava, Theodosia en Kerch tot Yenikale. En terug. Het is niet onwaarschijnlijk dat Potemkin, Jozef II en Samuel Bentham het over de Narrentoren hadden.]] . * 4 februari 1789: [[George Washington]] eerste [[president van de Verenigde Staten]] . * 28 april: [[Muiterij op de Bounty]] . * 4 mei: Eerste samenkomst van de [[Staten-Generaal (Frankrijk)]] in [[Versailles]] sinds [[1614]] . * 12 mei: [[William Wilberforce]] houdt zijn toespraak tegen de [[slavernij]] . * 20 juni: De derde stand komt ondanks een koninklijk verbod bijeen voor de [[Eed op de Kaatsbaan]] . * 14 juli: De [[bestorming van de Bastille]] is het begin de [[Franse Revolutie]] . * 5&6 oktober: De Parijzenaars naar Versailles, [[Lodewijk XVI]] naar Parijs. . . '''Angst!''' . De onvoorspelbaarheid en de verschrikking van de [[Franse Revolutie]] en haar eindeloze bloedvergieten boezemde de hogere en leidende klassen een serieuze angst in. Geen enkel land, geen enkele heer was voorbereid op deze uitdaging. De speculaties omtrent haar oorzaak gingen niet alleen terug op de [[Verlichting (stroming)|Verlichtingsidealen]]. Duivelse complotten en samenzweringstheorieën over [[Illuminati (orde)|Illuminati]] deden volop de ronde en ondermijnden zo de nieuwe sociale en politieke orde. De Verlichting was in de ogen van het [[establishment]] oplichterij. Dat viel te lezen bij de [[Conservatieven (19e-eeuwse stroming)|conservatieven]] zoals bij de voormalige [[jezuïet]] abbé [[Augustin Barruel]] die de revolutie omschreef als een samenzwering die begon eind jaren 1720, toen [[Voltaire]] Diderot en D'Alembert voor zijn kar spande. Een zelfde geluid viel te horen bij [[Edmund Burke]] die in 1790 in zijn ''Reflections on the Revolution in France'' de revolutie omschreef als een schending van de wet en de ondermijning van religie en eigendom, kortom een ondermijning van de sociale orde waarop Europa steunde. De Oostenrijkse [[Keizer Jozef II]] meende dat hij zijn [[discipelen]] diende te behoeden voor de valse, fanatieke Verlichting door hen de 'juiste manier van denken' bij te brengen. Dat die zienswijze vruchten oogstte, bewijst de houding van zijn kwekeling en opvolger [[Keizer Frans II]]. Die meende uit het diepste van zijn hart dat de Verlichting charlatanerie was. De historicus [[Adam Zamoyski]] toont in zijn boek ''De fantoomterreur'' hoe de leidende klassen hun spionage- en politieweb in tempo uitbreidden, tot ongenoegen van wie overal ter wereld de bestorming van de Bastille toejuichte. Hoewel die bestorming van de Bastille nauwelijks het niveau oversteeg van opstoten, muiterij of straatgevechten, zagen mensen de bestorming symbolisch. In plaats van de evolutie af te wachten en daarna een mening te vormden, namen zelfs de meeste ontwikkelden een standpunt in dat diametraal tegenover het andere stond, alsof het ging om een langverwacht signaal. Na [[Slag bij Waterloo|Waterloo]] in 1815 - vijfentwintig jaar later - herstelden de overwinnaars de orde van voor [[1789]]. Althans dat proberen ze. Tijdens deze zogenaamde '[[Restauratie (Frankrijk)|Restauratie]]' onderdrukken ze elke (vermeende) [[Oppositie (politiek)|oppositie]] en is de jacht op samenzweerders, complotdenkers en terroristen open. De politie ontwikkelt zich als instituut en zal de [[Industriële Revolutie]] begeleiden.<ref>ADAM ZAMOYSKI, (vertaald door Gerrit Jan Zwier). ''De fantoomterreur. Revolutiedreiging en de onderdrukking van de vrijheid 1789-1848'', Balans, sp. 2015, p. 28.</ref> . . == De jaren negentig van de achttiende eeuw == [[File:Jeremy_Bentham_by_Henry_William_Pickersgill_detail.jpg|thumb|550px|De Engelse filosoof [[Jeremy Bentham]] creëert in 1791 een architectuur ter controle, ter discipline, om de mens te bewaken, te bestuderen en te verbeteren. Dit [[Panopticum (architectuur)|panopticum]] bestaat uit een centrale toren met een cellenring. Alle cellen - met een raam naar buiten en naar binnen toe - hebben slechts één opzichter nodig die in staat is het geheel te observeren. Etymologisch is het panopticum een samentrekking van het Griekse pan (alles) en optica, een verwijzing naar de optica of het zicht: alles is er zichtbaar. In de oorspronkelijke plannen neemt Bentham ook een buizensysteem op die elke cel kan afluisteren. Dit bleek in de praktijk onhaalbaar en onnodig, vermits elke cel slechts één bewoner telt. Het gebouw functioneert niet alleen als gevangenis, het is inzetbaar als school, fabriek, hospitaal, psychiatrische instelling, kazerne of als rusthuis en staat voor een geordende maatschappij die alles beheerst. Volgens Bentham is het gebouw 'nuttig voor regeerders.' Gaat het om gevangenen dan is er geen gevaar voor ontsnappen of opstootjes; gaat het om scholieren dan is er geen gevaar voor afkijken of wanorde; gaat het om arbeiders dan wordt sabotage en geklets vermeden; betreft het zieken of gekken dan kunnen ze elkaar niet besmetten of aansteken. Zo dringt de macht tot in de kleinste segmenten van de maatschappij door, terwijl ze nauwelijks als onderdrukkend aanvoelt. Deze 'machtsmachine' weerspiegelt een nieuw denken dat zich met [[de Verlichting]] en met de komst van het [[kapitalisme]] manifesteert: de [[Discipline, toezicht en straf|disciplinering]]. Macht en kennis gaan samen. Voor de Industriële Revolutie eigenden alleen de adel en de geestelijkheid zich de 'discipline' toe. Nu wordt de 'discipline' een noodzakelijk voorwaarde voor de ontwikkeling van het kapitalisme en de industrie, maar dat wist Bentham wellicht nog niet. De machtsuitoefening produceert bovendien extra kennis via experimenten. De droom van Bentham is dat het panoptisch mechanisme uitgroeit tot een alles bewakend en alles doordringend maatschappelijk netwerk. [https://web.archive.org/web/20040211164555/http://cartome.org/panopticon2.htm Lees het oorspronkelijke geschrift].]] . {{Cquote|'''Het is een troostrijke gedachte, dit zij terloops opgemerkt, te bedenken, dat de doodstraf, die nog drie eeuwen geleden met haar ijzeren rad, haar stenen galg, met al haar folterwerktuigen overal duurzaam in het plaveisel zat vastgegroeid: op het Zandplein, bij de Hallen, bij het Prinsenplein, de kruissprong Trahoir, de Varkensmarkt, het gruwzame Montfaulcon, de Schutterspoort, het Kattenplein, de Poort van Saint-Denis, de Velden, de Poort van Baudet, de Poort van Sint-Jacob, zonder nog de talloze galgen van de schouten, van de bisschop, van de kapittels, van de abten en van de priors, die recht van justitie hadden, mee te tellen; zonder de gerechtelijke verdrinkingen in de rivier de Seine mee te tellen; het is een troostrijke gedachte, dat heden ten dage, nadat zij achtereenvolgens alle stukken van haar wapenrusting heeft verloren, haar rijkdom aan toepassingen, haar lijfstraffen naar willekeur en verbeeldingskracht, haar martelingen, waarvoor zij alle vijf jaren een leren bed bij het Grote kasteeltje opnieuw overtrok, deze oude opperleenvrouw uit de tijd van het leenstelsel bijna buiten de wet en buiten de stad is gezet, van wetboek tot wetboek is verdrongen, van plaats tot plaats verdreven, en dat zij in ons ontzaglijke Parijs nog slechts een eerloos hoekje op het Zandplein heeft, een ellendige, haastige ongerust, beschaamde guillotine, die voortdurend schijnt te vrezen, dat zij op heterdaad zal worden betrapt, zo snel verdwijnt zij, na haar slag te hebben geslagen!'''|[[Victor Hugo]]<ref>VICTOR HUGO. [[''De Klokkenluider van de Notre Dame'']]. Skarabee, Utrecht 1982. p. 57-58.</ref>}} . === 1790 === . * [[Keizer Jozef II]] van het Heilige Roomse Rijk overlijdt (48) net zoals [[Benjamin Franklin]] (84), een Amerikaans politicus en wetenschapper. . . === 1791 === . * Een fabriek in [[Manchester]] bestelt 400 [[mechanische weefgetouwen]] bij [[Edmund Cartwright]]. Arbeiders steken de fabriek in brand. . * De Engelse Verlichtingsfilosoof [[Jeremy Bentham]] beschrijft [[Panopticum (architectuur)|het panopticum]] als een alziende architectuur. . * [[Wolfgang Mozart|Mozart]] schrijft in zijn laatste levensjaar het [[Requiem (Mozart)|Requiem]]. . . === [https://www.youtube.com/watch?v=WrFa7mTK0KE 1792] === [[File:Champsdemarsolifantenwillemv.jpg|thumb|550px|♣ De [[Willem V van Oranje-Nassau|stadhouder Willem V]] erft een menagerie met mogelijk een exotische vlindercollectie bij de [[Hofstede De Loo|Grote Loo]] in Den Haag. [[Aernout Vosmaer]] laat de dieren gedetailleerde portretteren in de ''[[Regnum Animale]]''. De meesten zijn geschonken. In 1776 arriveert een chimpansee; ze sterft een half jaar later. De olifanten Hans en Parkie zijn een cadeau van kooplui op [[Ceylon (VOC-gebied)|Ceylon]]. Na de vlucht van de stadhouder en zijn familie naar Engeland, confisqueren de Fransen hun bezit en varen ze via binnenwateren naar de Parijse [[Ménagerie du Jardin des Plantes|menagerie van de botanische tuin van het Jardin des Plantes]]. Deze tekening toont intocht van de stadhouderlijke collectie in 1798 op het Parijse drilveld.]] . * Nederlaag van de Pruisisch invasie in de [[Slag bij Valmy]] (Champagne). . * Lodewijk XVI afgezet, beschuldigd van complot met buitenlandse legers. . * Uitroeping van de Franse Republiek en start republikeinse kalender. . * Première van de [[guillotine]] om een snellere en menswaardiger doodstraf. [[Victor Hugo]] schreef er in 1831 een terugblik over in zijn [[De Klokkenluider van de Notre Dame]]. . * [[Jean-Baptiste Joseph Delambre]] en [[Pierre Méchain|Pierre-François-André Méchain]] beginnen aan een onderzoek naar de universele meter. Wat ze denken te kunnen in zeven maanden, zal uitlopen in een onderzoek van zeven jaar.<ref>KEN ALDER, vertaald door Rogier van Kappel. ''De maat van alle dingen. De zevenjarige zoektocht naar de universele meter'', Anthos, Amsterdam, 2002.</ref> . * Alsof hij het afkeek bij Jeremy Bentam pakt de kunstschilder Robert Barker in [[Edinburgh]] uit met een nieuwigheid. Een cilindervormig en meterslang en hoog schilderij: het [[Panorama (schilderij)|panorama]]. Het panorama zal de toeristische attractie van de negentiende eeuw worden. In België is er nog een gebouw waarin de panorama's werden geschilderd, tegenwoordig is dit de [[Grote Moskee van Brussel|grote moskee]] aan de [[Cinquantenaire]]. In Waterloo kan je het laatste panorama bekijken, het gaat om een weergave van de slag bij Waterloo. In Nederland is het [[Panorama Mesdag|panorama Mesdag]] in [[Den Haag]] erg bekend. Een panoramisch schilderij is doorgaans 5 meter hoog en honderd meter lang. Door zijn opstelling in een cirkel is het een soort virtual reality avant la lettre. . ;Kijken . ♥ '''[https://www.youtube.com/watch?v=HkZrcIQ96_Q&list=TLPQMDcwNzIwMjDt5Mb7yROtSg&index=1 BEELDFRAGMENT, UNIVERSITEIT VAN VLAANDEREN: Waarom is een meter een meter?]''' . [[bestand:Panorama_of_London_Barker.jpg|centre|Het panorama van Londen waar Robert Baker schatrijk mee werd. De vinding van Barker verschijnt een jaar na de publicatie van het Panopticon van Bentham. Tot nu toe zag ik geen enkele publicatie die beiden in verband brachten met elkaar. Wie vond inspiratie bij wie? Is de chronologie een bewijsvoering of liggen de zaken anders?]] . === 1793 === [[File:Goya - La casa de los locos.jpg|thumb|550px|[[Francisco Goya]] (°1746–⁺1828) schildert ''La casa de los locos'' voor 1820, een exacte datum is er niet. Het revolutionaire boek ''Het panopticon'' van [[Jeremy Bentham|Bentham]] vindt tot op dat moment weinig ingang: martelen en duistere opsluiting, de doodstraf, kerkers en folteringen blijven nog even gebruikelijk.]] . * De Franse revolutionairen breken de koningsgraven open en vernielen de restanten. Lodewijk XIV werpen ze op zijn populaire grootvader, [[Hendrik IV van Frankrijk|Hendrik IV]]. . * Marie Antoinette van Oostenrijk [[Guillotine|geguillotineerd]]. . . === 1794 === . * Frankrijk schaft de slavernij af en voert de Tricolore in. . * Executie van [[Jacques-René Hébert]], [[Georges Danton]], [[Robespierre]] en Saint-Just. . * Bij de [[Slag bij Fleurus (1794)|Slag bij Fleurus]] veroveren de Fransen de Oostenrijkse Nederlanden. (Fleuris ligt ten noorden van de Samber en is steeds opnieuw het eerste trefpunt bij de verdediging van Brussel). . . === 1795 === . * [[Jean Pierre Blanchard]] vliegt per ballon van [[Dover (Engeland)|Dover]] naar [[Calais]] . * Het schilderij [[De dood van Marat]] van [[Jacques-Louis David]] wordt uit de [[Nationale Conventie (Frankrijk)|Nationale Conventie]] verwijderd, nu de Marat-cultus in ongenade valt. . * [[Tula (slavenleider)|Tula]] voert de Slavenopstand op [[Curaçao]] aan. . * ♣ [[Philippe Pinel]] is hoofdarts in het [[Hôpital de la Salpêtrière]]. In plaats van mensen met psychische problemen op te sluiten, biedt hij hen regelmaat en routine. Werken in de tuin hoort daar bij. Daarover schrijft hij 'Ik werd op een dag bijna doof door het geschreeuw en het onaangepaste gedrag van een maniak. We zochten werk voor hem op het platteland, waarvan ik wist dat het hem zou bevallen. Vanaf die tijd heb ik nooit nog enige verwarring of losbandigheid in zijn handelen opgemerkt.' . . === 1796 === . * Bonaparte benoemd tot opperbevelhebber. . * [[Edward Jenner]] krijgt de pokken onder controle. . * Franse generaal Wirion bedenkt de Belgische [[Rijkswacht]] (gedecreteerd in Parijs) als een centrale, verenigde en gecoördineerde politie. . * De V.O.C. gaat failliet. . * McMahon is een internationale handelaar in zaden beroemd om het bewaren van zaden die waren meegebracht van de expeditie van Lewis en Clark en levert aan Thomas Jefferson. . . === 1797 === . * Met de [[Vrede van Campo Formio]] draag Oostenrijk haar Nederlanden over aan Frankrijk. . * [[Lieven Bauwens (ondernemer)|Lieven Bauwens]] koopt bij [[James Watt]] een [[stoommachine]]. . * Bij de plantentuin van het (voormalige) Nassaupaleis komt de École centrale met 'Le Jardin Botanique de Bruxelles'. In 1822 komt de tuin onder beheer van de Société de Flore. 1829: verhuis naar de Kruidtuin. Tussen 1939 en 1958 verhuis naar Meise. De begingeschiedenis van het domein in Meise dateert uit de 12de eeuw met een burcht tussen Vlaanderen en het grondgebied van Grimbergen. De laatste bewoner van het kasteel is de zus van Leopold II, keizerin Charlotte. Tegenwoordig zijn er 18.000 plantensoorten te zien. Botanisch betekent: rechtstreeks afkomstig uit de natuur. Tuinbouwkundigen kruisen en veredelen ze tot cultuurvariëteiten met een eindeloze vormenrijkdom. De hoofdtuinier van deze plantentuin Bresiers cultiveerde het witloof en een Belgisch-Luxemburgse expeditie ontdekte de robustakoffie en redde zo de koffieteelt die teloorging door een schimmel. De plantentuin bezit een zaadbank (bewaring bij -20 °C), volgens Wikipedia, de grootste in de wereld. . . === 1798 === . * De Franse legers veroveren Zwitserland, Italië en trekken tot in Egypte. . * In Vlaanderen breekt de [[Boerenkrijg]] uit: [[brigands]] komen in opstand tegen de Franse conscriptie, het Franse antiklerikalisme en de Franse onderdrukking van het Vlaams. . * [[Lieven Bauwens (ondernemer)|Lieven Bauwens]] zeilt weg uit Londen met onderdelen van een [[Mule Jenny]] en haar ingenieurs. . * [[Thomas Malthus]] publiceert [[An Essay on the Principle of Population]] en voorspelt dat de industrialisatie de bevolkingsgroei niet zal bijhouden. . * ♣ De uitvinding van de steendruk laat een veelkleurige, vlotte druk in grote oplages mogelijk. De kostprijs en hun volume houdt de litho's beperkt voor een publiek dat zich een grote tuin en bergruimte kan permitteren. Dit keerpunt voor de illustratietechniek leidt er begin negentiende eeuw toe dat het tekenen en schilderen van planten tot een burgerlijke rage de uitgroeit. Er komen handleidingen en bloemenschilders krijgen uitnodigingen om hun ervaringen te delen of om les te geven. Voor tekst is de lithografie minder interessant. . === 1799 === . * Tijdens de Franse expeditie naar Egypte ontdekken genietroepen de [[Steen van Rosetta]]. Bonaparte keert terug uit Egypte. . * [[Staatsgreep van 18 Brumaire]]. . . ;Kijk <gallery> File:Portret_Tula_Curacao.jpg|Moderne verbeelding van Tula, door Edsel Selberie (ca. 2015). File:Jacques-Louis_David_-_Marie_Antoinette_on_the_Way_to_the_Guillotine.jpg|Marie Antoinette op weg naar de guillotine. [[Jacques-Louis David|David]]. File:Jacques-Louis_David_-_De_moord_op_Marat_-_MSK_Brussel_25-02-2011_13-11-35.jpg|De dood van Marat door [[Charlotte Corday d'Armont|Charlotte Corday]], David. File:Exécution_de_Marie_Antoinette_le_16_octobre_1793.jpg File:Jeremy_Bentham_Auto-Icon.jpg File:Panopticon.jpg File:Haarlem_panopticon_under_construction.jpg File:Haarlem_gevangenis.jpg File:Francisco de Goya - La casa de locos - Google Art Project.jpg|De Bastille als de these die voorafgaat aan het panopticon. Presidio Modelo.JPG Presidio-modelo2.JPG Kilmainham 1.JPG File:Benjamin_Franklin_Coloured_Drawing.png|Benjamin Franklin. J F A McNair, architectural drawing of a proposed prison at Outram, Singapore (1880s).jpg File:Carl_Friedrich_Gauss.jpg|Carl_Friedrich_Gauss File:William_Turner_-_Fishermen_at_Sea.jpg|Fishermen at Sea (1796), J.M.W. Turner, Tate Gallery, Londen </gallery> . . == Een nieuwe eeuw == [[File:Mitchell_LeicesterSquareRotunda_05-11-20.jpg|thumb|550px|Robert Mitchell, doorsnede van een panoramagebouw op Leicester Square. [...].]] [[Afbeelding:David napoleon.jpg|thumb|550px|[[Jacques-Louis David|David]] toont [[Napoleon Bonaparte|Napoleon]] in [[1800]] die de [[Grote Sint-Bernhardpas]] oversteekt de rug van [[Marengo (paard)|Marengo]]. In werkelijkheid stak Napoleon de pas over op een ezel.]] . === 1800 === . * Een divisie van het Franse leger vormt zich om tot de Brigade des Sapeur-Pompiers. . === 1801 === . * In de V.S. wordt [[Thomas Jefferson]] de derde president. . * Herschikking van de bisdommen. . === 1802 === . * ♣ De term 'biologie' duikt op als de wetenschap van het leven. . * ♣ In New York verkoopt [[Grant Thorburn]] met een geïllustreerde catalogus zaden in zijn ijzerwinkel. . * [[Lieven Bauwens (ondernemer)|Lieven Bauwens]] schrijft aan de Franse regering: 'Ik schep een tweede [[Manchester]]'. Enkele jaren eer kocht hij op het Gentse Fratersplein een leegstaand klooster dat hij inricht als fabriek.<ref>JOS VANDERVELDEN & ALEXANDER DUMAREY. ''[https://www.vrt.be/vrtnws/nl/2020/12/12/achter-de-muren-van-dit-klooster-werd-de-industriele-revolutie-i/ Baanbrekende plekken: achter deze Gentse muren werd de industriële revolutie in Vlaanderen ingezet.]'' VRT NWS, 12.12.2020.</ref> . === 1803 === . * De [[London Steam Carriage]] is geen succes. . * ♣ Door de aankoop van Louisiana verdubbelt het grondgebied van de V.S. en opent "het Westen" officieel zich voor kolonisten uit Europa, hun zaden, planten en tuingewoontes. === 1804 === . * [[Richard Trevithick]] ontwerpt een locomotief en gebruikt hem in de Pen-y-Darren ijzermijn bij [[Merthyr Tydfil]] in Wales waar hij stoom en spoor combineert. . * De vijfentwintigjarige [[Joseph Louis Gay-Lussac]] maakt een ballonvlucht boven Parijs tot op ruim 7.000 meter. . * Napoleon benoemt zich tot keizer in de aanwezigheid van een beteuterde [[Pius VII]] en groeit uit tot de synthese van de goddelijke Lodewijk XIV, het volkse van de revolutie en de Verlichtingsidealen. . * De [[Code Napoleon]] legt de basis voor het [[Burgerlijk Wetboek (België)|Belgisch Burgerlijk Wetboek]]. . [[File:Pierre-Joseph Redoute's school of botanical drawing in the Salle Buffon in the Jardin des Plantes 2.jpg|thumb|550px|Parijs is opnieuw Frans hoofdkwartier. Tijdens de revolutie trekt Parijs alle aandacht naar zich toe. Versailles heeft afgedaan als machtscentrum. [[Georges-Eugène Haussmann]] is niet de eerste die het middeleeuwse Parijs moderniseert. [[1848]] is nog ver weg. Napoleon is hem voor als die eind 1804 een reeks [[vakwerkhuizen]] sloopt en er pleinen, fonteinen en boulevards aanlegt. Stedelingen spreken de dames niet langer aan met het revolutionaire 'citoyenne'. Ze koesteren het elegante 'mademoiselle' of 'madame'. Restaurants en cafés schieten als paddenstoelen uit grond. De stad telt een half miljoen inwoners, na Londen is dit de tweede wereldstad, de eerste wereldstad op het continent. Een kanaal van honderd kilometer brengt Parijs van schoon water en een politiekorps ziet toe op de orde in het stadsleven. De [[Jardin du Roi]] krijgt een naam die ''niet'' naar de ''oude'' kroon verwijst. Dit is de geboorte van de [[Jardin des Plantes (Parijs)|Jardin des Plantes]]. Die omvat een botanische tuin, een [[menagerie]], een bibliotheek en een (hét) natuurhistorisch museum. De collectie groeit parallel met Napoleons oorlogsbuit. In het [[Louvre]] komt een werk uit Kortrijk aan. Een [[Antoon van Dyck]]. De man schilderde 'zijn' Christus-afneming toen hij 33, net zoals zijn leermeester Rubens deed, jaren eerder. Van Dyck schilderde op vraag van kanunnik [[Rogier Braye]]. De verzameling schilderijen, planten, fossielen en dieren van wetenschappers stromen binnen. Eind achttiende eeuw kent Europa zesduizend plantensoorten. Als [[Alexander von Humboldt]] rond zijn vijfendertigste in Parijs arriveert, heeft hij 60.000 planten bij zich.<ref>Hoe het er in Parijs aan toegaat, beschrijft [[Andrea Wulf]]. Haar Parijs is vergelijkbaar met Amsterdam een kleine twee eeuwen eerder.</ref> Professor [[Pierre-Joseph Redouté]] (1759-1840), gekend als de ‘Prince des Roses’ moet von Humboldts collectie gekend hebben. Professor Pierre-Joseph Redouté (1759-1840) gaat niet zomaar als de ‘Prince des Roses’ door het leven. Deze telg uit een kunstenaarsfamilie uit Saint-Hubert schildert aquarellen voor koningin Marie-Antoinette en keizerin Joséphine. Na hun beider dood is ook de eerste Belgische koningin onder de indruk: Louise-Marie van Orléans. De aquareltechniek is een product van de 18de eeuw. Vroegere experimenten zijn te vinden bij Albrecht Dürer (1471-1528), Hans Bol (1534-1593) en Antoon van Dyck (1599-1641). Ontwikkelingen in de papierproductie maken het medium mogelijk. De rage ontstaat in Engeland met [[Thomas Gainsborough]] (1727-1788) en [[John Constable]] (1776-1837). Net voor de revolutie steekt de mode met de ‘transparante effecten’ het kanaal over. Redouté verlaat zijn geboortestad zeven jaar voor de revolutie – hij is dan 23 – op uitnodiging van een broer. Die staat hij in Parijs en omstreken bij als schilder decorateur. Hij leert er Gerard van Spaendonck, de directeur van de Jardin des Plantes kennen en geniet van zijn lessen. In het Petit Trianon, de tuin van Marie-Antoinette bij Versailles combineert hij als hofartiest de aquarel met botanica. Met andere woorden, hij schildert bloemen. Na de executie van de koningin komt hij in dienst van de (eerste) echtgenote van Napoleon, keizerin Joséphine de Beauharnais en documenteert hij de genationaliseerde tuinen. Een andere broer vergezelt Bonaparte tijdens de Franse expeditie naar Egypte. Zo gaan zijn platen bloemen tonen uit het hele keizerrijk en dankzij de rozen van Malmaison bereikt het aquarel een cultstatus. De groeiende vraag leidt tot de uitvinding van de snelle en goedkope diepdruk. Na de dood van de keizerin in 1814 komt hij in dienst bij het [[Muséum national d'histoire naturelle]] (1822) en werkt hij aan rozenverzamelingen. Redoute maakt meer dan 2.100 plantentekeningen waarvan vele onbekende. In Saint-Hubert herinnert een museum aan hem.]] [[File:Stieler,_Joseph_Karl_-_Alexander_von_Humboldt_-_1843.jpg|thumb|right|550px|Toen von Humboldt in het Parijs van Napoleon in 1804 arriveerde, had hij 60.000 planten (zesduizend soorten) bij zich waarvan botanisten er bijna tweeduizend niet kenden. Hun kennis beperkte zich toen tot ongeveer 6.000 soorten. Verder puilden de kisten en de koffers van von Humboldt uit van de aantekenschriften en schetsen met 10.000 waarnemingen omtrent de astronomie, de geologie, de meteorologie.]] {{Cquote|Buitenlanders stonden er vaak van te kijken hoezeer het Parijse leven zich op straat afspeelde. Iedereen leefde in het openbaar, 'alsof de huizen uitsluitend zijn gebouwd om in te slapen', meende de Engelse dichter [[Robert Southey]]. Langs de oevers van de Seine, vlak bij Alexander Von Humboldts bescheiden huurappartement in Saint-Germain, stonden honderden wasvrouwen met opgerolde mouwen hun linnengoed te boenen, in het volle zicht van iedereen die een van de vele bruggen overstak. Langs de straten stonden rijen kraampjes met allerlei koopwaar, van oesters en druiven tot meubilair. Schoenmakers, scharensliepen en marskramers boden luidruchtig hun diensten aan. Dieren deden kunstjes, jongleurs wierpen hun ballen in de lucht en 'filosofen' stonden te oreren of voerden experimenten uit. Op de ene straathoek zat een oude man harp te spelen, ergens anders sloeg een kind op een tamboerijn en trad een orgeldraaier op, bijgestaan door zijn hondje. ''Grimaciers'' trokken de angstaanjagendste gezichten en de geur van geroosterde kastanjes mengde zich met minder prettige luchtjes. Het was, zo merkte een bezoeker op, alsof de hele stad 'zich uitsluitend aan genoegens wijdde. Zelfs om middernacht was het nog druk op straat en werd de mensenmassa vermaakt door muzikanten, toneelspelers en goochelaars. Parijs leek 'in voortdurende opwinding' te verkeren, schreef een andere toerist. Waar buitenlanders ook versteld van stonden, was het feit dat alle standen in grote huizen onder één dak leefden: van een hertog in zijn riante vertrekken op de begane grond tot een dienstmeisje of hoedenmaakster in een armetierig kamertje op zolder. Ook de geletterdheid was niet aan de hoge klasse voorbehouden. Zelfs bloemenmeisjes en sieradenverkoopsters zaten, zodra ze even geen klandizie hadden, met hun neus in een boek. Rijen boekenkraampjes stonden langs de straten en op de overvolle stoepterrassen voor cafés en restaurants gingen de gesprekken veelal over schoonheid, kunst of 'en ander ingewikkeld wiskundig probleem'. Humboldt vond Parijs geweldig.|Andrea Wulf<ref>ANDREA WULF (Vertaald door MARIELLA DUINDAM & FENNIE STEENHUIS). ''De uitvinder van de natuur. Het avontuurlijke leven van Alexander Von Humboldt'', Contact, Antwerpen, 2016, p. 151 ev.</ref>}} . === 1805 === . * Oostenrijk, Rusland, Zweden en Groot-Brittannië sluiten een verbond tegen Frankrijk. . * De Britten verslaan de Fransen in de [[Slag bij Trafalgar]]. . * Von Humboldt bezoekt na Parijs en Rome, Berlijn. Het lijkt hem een provinciestad, er is niet eens een universiteit. . . === 1806 === . * Napoleon marcheert Berlijn binnen en vervangt het [[Heilig Roomse Rijk]] door de [[Rijnbond (1806)|Rijnbond]]. . * Een epidemie treft [[Fiji]] in de [[Stille Zuidzee]]. . === 1807 === . * Franse overwinning op Rusland bij Friedland. . === 1808 === . * Het [[Wetboek van Strafvordering (België)|Wetboek van Strafvordering]] bepaalt regels van het opsporen van misdrijven, het onderzoek, de vervolging, de rechten en plichten van de partijen en de beslissingen. . * In de herberg ''Au Jardin'' de Frascati (in Gent?) ontstaat de Maatschappij voor Landbouw en Kruidkunde, later bekend als de Koninklijke Maatschappij voor Landbouw en Plantkunde van de [[Gentse Floraliën]]. . === 1809 === . * Napoleon verslaat Oostenrijk bij Wagram. . . ;Kijken: <gallery> File:Humboldt,_Alexander_von_1847.jpg|Alexander von Humboldt, [[daguerreotypie]] uit [[1847]]. File:Portrait de Pierre-Joseph Redout.jpg|Pierre-Joseph Redout File:Rosa clinophylla.jpg File:Rosa turbinata 001.JPG File:Rosa sulfurea 001.JPG File:Redoute - Rosa gallica flore giganteo.jpg File:Redoute - Rosa gallica pontiana.jpg File:Rosa Gallica Aurelianensis 001.JPG File:Rosa Damascena Celsiana 001.JPG File:Brown of Lady Tankerville.jpg File:Redoute flowers01.jpg File:Campanula tomentosa.jpg File:01 Ilex aquifolium par Pierre-Joseph Redouté.jpeg File:09 Daphne laureola par Pierre-Joseph Redouté.jpg File:24 Buxus sempervirens fruticosa par Pierre-Joseph Redouté.jpeg File:Allium ramosum.jpg Bestand:Candolle_Augustin_Pyrame_de_1778-1841.jpg|[[Augustin Pyramus de Candolle]] (1778-1841). </gallery> . . == Tienerjaren van de negentiende eeuw == [[File:Grand-Hornu_house.JPG|thumb|right|550px|Le Grand-Hornu is een industrieel mijnbouwcomplex in de Borinage, Henegouwen en een vroeg voorbeeld van functionele stedenbouw begin van de 19e eeuw. Henri De Gorge (1774-1832) bouwde de stad, de werkplek, de kantoren en zijn residentie tussen 1810 en 1830 in neoklassieke stijl met booggewelven, geveldriehoeken en halfronde vensters. Dit huis is/was als enige nog in de originele kleuren te zien.]] . === 1810 === . * ♣ In de zomer bezoekt de Zwitserse botanicus [[Augustin Pyramus de Candolle]] (1778-1841) Vlaanderen. Net zoals andere buitenlandse agronomen maakt de landbouw indruk op hem. Hoge opbrengsten, intens wieden en draineren, slimme vruchtwisselingen en bemesting zorgen voor ongeziene opbrengsten. Sanitair en huishoudelijk afval, afvalwater en slachtresten belanden in de Gentse cisternen en beerputten. Een schip brengt het via het Lievekanaal naar de boerenbuiten waar de boeren de stadsbeer met hun vinger of op een lepel proeven. Zout, zoet, sterk, slap, het aandeel duivenmest... het zijn aanwijzingen die de kwaliteit van de beer laten inschatten. Na het ploegen werken ze het zuinig het land in en in de groei mesten ze bij. Graszoden en hagen vermijden het wegspoelen van het kostbare goed. In zijn reisverslag belicht de Candolle Vlaanderens keerzijde. De regio mist vegetatievariatie. De landbouwers dulden geen onkruid en de elite heeft geen aandacht voor de inheemse flora. Hun kasteeltuinen, parken en (Gentse) serres bulken uit van de exoten en sierplanten.<ref>KATRIJN VANNERUM & THIJS LAMBRECHT. ''Groen van toen. De verdwenen flora van Oost-Vlaanderen,'' Academia, Gent, 2022, p. 12, 96.</ref> . * Napoleon scheidt van [[Joséphine de Beauharnais]] en trouwt met [[Marie Louise van Oostenrijk]]. . * De ondernemer [[Henri De Gorge]] koopt de steenkoolexploitatie [[Grand-Hornu]] van de weduwe van Charles Godonnesche. Rond het industriële complex bouwt vanaf 1816 een arbeiderswijk met straten, honderden woningen, nutsvoorzieningen, een school en een bibliotheek. Bij elk arbeidershuisje hoort een eigen tuin. De waterput en de oven zijn gemeenschappelijk. . * In [[Luik (stad)|Luik]] zorgt de gasverlichting dat een staalfabriek de klok rond kan werken. Een nieuw arbeidersritme ontstaat: het ploegentelsel. En dat vraagt discipline. . === 1811 === . * [[Luddieten]] slaan de textielmachines in [[Nottingham]] kort en klein. Het Engelse leger draaft op. Velen krijgen strenge straffen: een terechtstelling of een deportatie naar Australië. . * [[Lord Byron]] bekritiseert de strafmaatregelen. . === 1812 === . * Napoleon trekt terug uit Moskou na zijn nederlaag op de Russen. . * Londense gasverlichting in werking. . * [[Robert Owen]] richt de eerste [[bewaarschool]] van Groot-Brittannië op. Later zal hij een school voor kinderen openen opdat zij niet langer in fabrieken moeten werken. Het is het begin van Owens pleidooi voor een arbeidswetgeving. . === 1813 === . * In de [[Slag bij Leipzig]] in de herfst verslaan de coalitielegers van Rusland, Pruisen, Oostenrijk en Zweden Napoleon. Bij deze 'volkerenslag' zijn 500.000 soldaten betrokken, de grootste veldslag in Europa vóór de Eerste Wereldoorlog. . * ♣ De Maatschappij voor Landbouw en Kruidkunde heeft het kritisch reisverslag van De Candolle gelezen en start een programma op om de Oost-Vlaamse plantenwereld in kaart te brengen. . === 1814 === . * ♣ De [[Koninklijke Maatschappij voor Landbouw en Plantkunde|Gentse Maatschappij voor Land en Kruidkunde]] ontvangt zes anonieme [[Herbarium|herbaria]]. De maatschappij streeft naar een compleet plantenoverzicht in de provincie en doneert een gouden medaille en een geldbedrag aan [[Charles Van Hoorebeke]] (1790-1821), de (latere?) directeur van de [[Plantentuin Universiteit Gent|Gentse Plantentuin]].<ref>De Plantentuin Universiteit Gent is een erkend erfgoedmuseum en kent zijn oorsprong in 1794 bij de [[Baudelokapel|Baudeloo-abdij]]. Vanaf 1804 beheert de stad Gent de site en na de oprichting van UGent in 1817 door Willem I krijgt de universiteit het vruchtgebruik. In 1903 verhuist de tuin naar het Citadelpark. Tijdens de jaren dertig komen er serres en het Marshallplan financiert de rotstuin. Het [[Ledeganck (campus)|Ledeganck-complex]] typeert tegenwoordig het tuinzicht.</ref> In de komende jaren haalt hij vele prijzen binnen. Hij bezoekt en documenteert Berchem, Kwaremont, Orroir, Ruien, Oudenaarde, Dendermonde en Eeklo. De zaden voor zijn ''Flore de la Flandere Orientale'' zijn geworpen. Van Hoorebeke studeerde op de [[Baudelobibliotheek|Baudelosite]] van de Gentse centrale school waar een botanische tuin, een natuurhistorische collectie en bibliotheek zijn. Na de opheffing van de school in 1804 specialiseert hij zich in kruiden in de nieuwe Ecole de médecine, chirurgie et pharmacie. Later werkt hij (waarschijnlijk als apotheker) in het Gentse militair hospitaal en neemt na de val van Napoleon in 1816 een apothekerszaak over in de [[Oudburg]]. Hij blijft focussen op natuuronderzoek en verzamelt gesteenten en opgezette dieren. De Oost-Vlaamse boeren leren van hem meeldauw te bestrijden. Rond 1818 is hij assistent op de Universiteit en conservator van het fysisch en mineralogisch kabinet. Als botanicus noemt hij een plant naar hemzelf, de ''Hoorebekia chiloensis''. Na zijn dood verdwijnt zijn roem. . * Een stoommachine drijft de drukpersen van [[The Times]] aan. . * Geallieerden nemen Parijs in en verbannen Napoleon naar Elba. Bonaparte verblijft er van 4 mei 1814 tot 26 februari 1815 als balling en als soeverein vorst van het eiland met een leger van 600 man. Napoleon verbetert de economie, bouwt twee vestingen en twee residenties waaronder het Palazzina dei Mulini. Napoleon ervaart de luxe als vernederend en ontsnapt na tien maanden voor zijn [[Honderd Dagen (1815)|Honderd Dagen]]. . * Lodewijk XVIII betreedt als restauratiekoning de troon (tot 1824). . === 1815 === . * [[Waterloo (België)|Waterloo]] maakt een definitief einde aan Napoleon. . * Dit jaar staat bekend als het jaar zonder zon en de uitvinding van de loopfiets. . * Gasverlichting in Parijs. De Parijse [[Jardin des Plantes (Parijs)|Jardin des Plantes]] die onder [[Napoleon Bonaparte|Napoleon]] een nooit geziene uitstraling kende, is na zijn verbanning naar [[Elba]] op 6 april 1814 en zijn definitieve nederlaag bij Waterloo bedreigd door het Pruisische leger. In 1814 wil dit ijzersterke leger er zijn kamp bouwen en in 1815 slaan tweeduizend soldaten er effectief hun kamp op. 'De soldaten prutsen aan fragiele objecten of zeldzame prularia met wetenschappelijke waarde, de dieren worden onrustig' noteert een tijdgenoot. In beide gevallen kan kan [[Alexander von Humboldt]] de collecties vrijwaren. . . ;Kijken <gallery> File:Trevithick_Richard_Linnell.jpg|[[Richard Trevithick]], stoompionier. File:Trevithicks_Dampfwagen.jpg|London Steam Carriage, weglocomotief ontworpen door [[Richard Trevithick]] en gedemonstreerd in Londen in 1803. Paardenkracht bleek goedkoper. File:Napoleon_i_Poniatowski_Lipsk.jpg|Napoleon en generaal [[Józef Poniatowski]] bij Leipzig, door January Suchodolski. File:Karte_Voelkerschlacht_bei_Leipzig_18_Oktober_1813.png|Slag bij Leipzig. </gallery> . . rrt08kpiwmx9259yleujp707uflwr7i 429675 429674 2026-09-14T11:12:20Z Benedict Wydooghe 14251 429675 wikitext text/x-wiki [[File:Eugène_Delacroix_-_La_liberté_guidant_le_peuple.jpg|thumb|550px|De Vrijheid leidt het volk van Eugène Delacroix uit 1830, jaren na de Revolutie geschilderd. Let op het okselhaar van Marianne, nooit eerder was dit geschilderd. Het schilderij breekt met het classisisme.]] <big>'''HOOFDSTUK VI. REVOLUTIETIJD, DEEL I'''</big> ;<big>'''1789-1890'''</big> <small>'''Hoofdstuk 6 bestaat uit drie delen. Dit is het eerste deel dat focust op de Franse Revolutie, 1789-1815. Deel 2 focust op de Belgische Revolutie, 1815-1830 en deel drie op de Industriële Revolutie, 1770-1890.'''</small> . ♦ [https://www.slideshare.net/benedictwydooghe/nieuwetijden-200364161 '''Klik hier voor de Powerpoint die bij de cursus hoort''']. (De ppt start eerder dan de hier behandelde periode, ze begint bij het einde van de Middeleeuwen loopt tot eind 19de eeuw.) . <big>'''DEEL I. FRANSE REVOLUTIE: 1789-1815'''</big> . {{Citaat|'''Deze dromen en pogingen [om het beschavingsproces of de Verlichting te bereiken] zijn reeds lange tijd onder ons. Ze hebben een omvangrijk en krachtig arsenaal aan technologische en bestuurlijke vaardigheden voortgebracht. Ze hebben het leven geschonken aan instellingen die er uitsluitend op gericht zijn het menselijk gedrag zodanig te instrumentaliseren dat elk doel efficiënt en krachtig kan worden nagestreefd, ongeacht of de medewerkers van het instituut deze zaak ideologisch zijn toegedaan of haar moreel goedkeuren. Ze rechtvaardigen dat de heersers het monopolie op de doelen hebben en dat de overheersten aan de rol van middel gebonden zijn. Ze definiëren de meeste handelingen als middelen, en middelen als ondergeschiktheid - aan het uiteindelijke doel, aan hen die dit bepaald hebben, aan de opperste wil, aan de boven-individuele kennis. Dit betekent uiteraard niet dat we allen dagelijks volgens de principes van Auschwitz leven.'''|Zygmunt Bauman, 1989}} . {{Citaat|'''De heersende ideologie is de ideologie van de heersende klasse. Een visie op de geschiedenisgang is een wezenlijk onderdeel van die ideologie.'''|Friedrich Engels & Karl Marx}} . {{Citaat|'''Voor de analfabeten onder het gewone volk was de wereld van woorden volkomen oraal en was bijgevolg de officiële schrijftaal niet van belang, behalve – steeds meer - als een herinnering aan hun eigen gebrek aan kennis en macht.'''|Eric Hobsbawm}} . {{Citaat|'''Vrijheid is niet iets wat men aanvaardt, maar wat men bemachtigt.'''|Louis de Potter}} . ♠ [https://www.youtube.com/watch?v=bt6Q7x2Xvgw '''BEELDFRAGMENT FRANSE REVOLUTIE (06.08 Min.)'''] [[File:Bastille_-_Project_Gutenberg_eText_16962.jpg|thumb|550px|Voor wie zich identificeert met de Europese Verlichting is de Bastille het symbool voor de onderdrukking die het Ancien Regime typeert. De burcht, gebouwd tussen 1370 en 1383, is eind achttiende eeuw een bijna lege gevangenis. Het stoort de revolutionairen niet. Het is het model voor alles wat fout loopt: de willekeurige rechtspraak, onderdrukking, absolutisme. De bestorming ervan is de voorbode van een nieuwe tijd. Van Londen tot in Sint-Petersburg, van Duitsland tot in de Verenigde Staten golft de euforie. Immers, niemand minder dan Voltaire zat hier gevangen in 1717 omwille van zijn scherpe tong, zijn superieure pen en zijn sublieme geest. Na een hekeldicht aan het adres van de regent van Frankrijk, Philippe d’Orléans resideert Voltaire bijna een jaar in de middeleeuwse gevangenis. In zijn Candide blikt hij met een quote terug op het verblijf: in het koele vertrek heeft hij ‘nooit last van de zon’. De bestorming van de Bastille op 14 juli 1789 zou volgens een verhaal mee uitgelokt zijn door markies de Sade die op 2 juli uit zijn celraam getuigt over de afslachting van de gevangenen. Wellicht is dit feit onwaar maar de volkswoede viel niet tegen te houden en de revolutionairen lieten hun oog vallen op het daar opgeslagen buskruit. Bij de bestorming vinden ze zeven gevangenen: vier valsemunters, twee krankzinnigen en een incestpleger. De Sade is enige dagen eerder overgeplaatst naar een gesticht bij Charenton-le-Pont. De bevrijden stappen een triomftocht door de Parijse straten maar veel valt met hen niet aan te vangen. De krankzinnigen worden opnieuw opgesloten in het gekkenhuis van Charenton waar de Sade verblijft en het gerecht pakt de valsemunters opnieuw op. Om de ontgoocheling goed te maken, verzinnen de revolutionairen een fictieve gevangene: de graaf van Lorges, die 32 jaar opgesloten zat, halfnaakt aangetroffen in ketenen met een baard tot zijn middel.<ref>FRANTZ FUNCK-BRENTANO. ''Les secrets de la bastille tirés de ses archives'', Flammarion, 1932.</ref>]] [[File:Panopticon.jpg|thumb|550px|Vijf principes liggen aan de basis van een panopticon: 1. Individualisering (elke bewoner zit vast in zijn cel zonder contact, in scherp contrast met de kerkers die [[Francisco Goya]] in die tijd penseelt); 2. De zichtbaarheid van het individu; 3. De mens wordt gezien zonder zelf te zien en is object van info en wetenschap, nooit iemand die met anderen praat; 4. De macht van de opzichter is asymmetrisch (de opzichter wordt zelf niet gezien); 5. Machtsmaximalisering: het is onnodig dat de opzichter er permanent is (het besef gecontroleerd te zijn is voldoende). In Engeland mondt de panoptische controledwang uit in het Victoriaanse denken en in Vlaanderen krijgt het een dubbele variant. Enerzijds zijn er de puriteinse rituelen die het leven onderwerpt aan de kerk van de geboorte tot aan de dood. Anderzijds is er het industriële regime dat het best gedocumenteerd is door de uitbouw van de spoorwegen. Beide regimes vinden elkaar in 1869 als het wetsvoorstel er komt tot de werkmanstreinen. We beginnen met het oudste, het religieuze regime. De pastoor en de gewapende kerkbaljuw creëren een regime van stabiliteit, stilte en stilzwijgen, complete controle, gedisciplineerde orde en hiërarchie. De kerkbaljuw lijkt met zijn uniform op een pauselijke zoeaaf waarbij zijn alziend oog het priesterlijke gezag binnen en buiten de kerk informeert en bevestigt. Met de rug naar de massa en in een onbegrijpelijk Latijn draagt de onbereikbare priester de mis op om vervolgens onder de bescherming van de baljuw van het koor naar het preekgestoelte te schrijden. De ongewijde, ongeschoolde, de dierlijke kerkhangers scheiden ze geslachtelijk en hermetisch van elkaar. De volkse hitsige mannen en wulpse vrouwen dienen hun plaats te kennen. Hun gedwongen sereniteit doet denken aan die van het gevangeniswezen, bijgehouden door een parochiale administratie. Gedetailleerde tabellen en registers produceren en klasseren kennis in normatieve matrixen. Observatie, registratie, Illustratie: de begrafenistarieven en de vrouwelijke kerkgang, zorgen voor een onderscheid in rang en stand bij het begin en het einde van het leven. Klasseren impliceert uitsluiten en corrigeren. De administratieve toedekking van het marginale bestaan contrasteert met het gepronk van de gefortuneerden die hun privileges publiekelijk tonen met klokkengebeier en decoraties. Deze discriminerende ordening trekt de kerk door tot in details: de toonhoogte van de klok, de marktwaarde van het tijdstip van de geboorte, het huwelijk of de begrafenis, de voorbehouden plaats, het aantal kaarsen, de dresscode, het bidprentje, de giften en legaten.<ref>Vgl. JULIEN VERMEULEN. ''Gezelle in context: taal, macht en identiteit'', Guido Gezellekring, Kortrijk, 2021, p. 348-352.</ref> Twee. Spoorwegen, fabrieken, de industrie kunnen slechts functioneren met organisatie, schema en voorbereiding op onverwachte situaties. gehoorzaamheid is een essentiële voorwaarde om het raderwerk te laten draaien. Niet alleen de panoptica lenen zich tot het experiment om de bevolking een ijzeren discipline bij te brengen. Bij de uitbouw van de spoorwegen vindt deze jonge organisatie inspiratie in de structuren van het leger. Stationschefs hebben bij aanvang het recht tot het dragen van een sabel en tot vandaag klinken aankondigingen als een militair bevel. Het arbeidsreglement uit van 1838 bepaalt dat de werklui in de stations en de werkplaatsen 12 uur per dag presteren, zondagsrust is onbestaande, van vakantie is geen sprake. De bedienden zijn altijd beschikbaar voor hun werk. Zij met veel verantwoordelijkheid krijgen een woonplaats toegewezen. Tucht is essentieel, groeten, respect tonen, strenge straffen staan op verzuim. ]]. '''Dit hoofdstuk maakt de overgang van de verlichting naar de negentiende eeuw met [https://www.youtube.com/watch?v=othno5mxjSQ wat ik in deze MP4 de ‘laatste verlichtingsfilosoof’ noem]. Dat er over 'de verlichting' massa's boeken geschreven zijn, vormde een probleem: hoe verkoop je deze ‘nastrevenswaardige idealen’ aan een volk dat niet kan lezen en in een wereld zonder TV? Een slogan vormde de oplossing: drie kernwoorden begeleidden de Franse revolutie: vrijheid, gelijkheid en broederlijkheid. Dat begreep iedereen en daar kon je niet tegen zijn. En iedereen kon het scanderen. De revolutionairen wisten dat deze drie idealen een eenheid vormen. Totale gelijkheid was en is onwenselijk: dat experiment speelde zich af in het communistische Rusland tussen 1917 en 1989. Het leidde niet tot wat Marx met het communisme bedoelde. Totale vrijheid was eveneens onwerkbaar: ziedaar de VS. Wapendracht is geen probleem, een verplichte ziekteverzekering wel. De broederlijkheid houdt de begrippen vrijheid en gelijkheid in evenwicht. Hoe meer gelijk, hoe minder vrij en omgekeerd. Die balans kenden de revolutionairen of ze leerden ze kennen. Na de Franse revolutie kapselen politieke partijen deze begrippen in: al vroeg in de negentiende eeuw zet het liberalisme (verwijzend naar de blauwe kleur in de Franse vlag) de vrijheid centraal. Het zal leiden tot de Belgische revolutie in 1830. Liberalen zijn in die mate vrij, dat het enerzijds ten koste gaat van de armoede van het proletariaat en het anderzijds de industrialisering op gang trekt. Het proletariaat zal ‘onvrij’ zijn. Dit is de zogenaamde 'sociale kwestie'. Oude middeleeuwse steden die in de negentiende eeuw industrialiseren, proletariseren. Wie het zich kan permitteren gaat in de betere wijken of buiten de stadsmuren wonen. Oude herenhuizen worden overbevolkt, bewoond door arbeiders en hun kroost die eveneens uit werken gaat. Binnentuinen verdwijnen: er komen beluiken. Maar het kan anders, zoals in Le Grand Hornu. Hornu of in Bois du Luc.''' . Beide industriestadjes zijn een vroege illustratie van de tuinstadgedachte (ziedaar, de socialistische tuin ontspruit). Hornu is een mijnstad gebouwd in de vroege 19de eeuw die geen middeleeuwse structuren kent. Moderner is niet denkbaar. Elke arbeider heeft een huis, alle vijfhonderd huizen zijn er (bijna) gelijk en zijn voorzien van een tuin: elke tuin is er even groot (ziedaar de gelijkheidsgedachte). Scholen, een openbare bibliotheek en ontspanningslokalen maken er een stad van. Niettemin. Voor de ''echte'' tuinstadgedachte die het socialisme genegen is, is het wachten tot de ontwerpen van de Phalensteres en die van Ebenezer Howard. Voortuinen tonen na de eerste wereldoorlog het vertrouwen in de arbeider en een stabiele arbeidersklasse. Toch is het leerzaam eerst te kijken naar de voorlopers van de tuinstadgedachte. De vroege industriesteden zijn geen uiting van een overtuigde bekommernis van de patroon om het welzijn van de arbeider en zijn gezin en noch minder een uiting van vertrouwen ten aanzien van de arbeidersklasse. Henri De George, de stichter van Le Grand Hornu moest - ondanks het feit dat elke arbeider van hem over een degelijk huis en achtertuin beschikte - het op een lopen zetten toen enkele van zijn mijnwerkers hem met doodsverachting bedreigden. En dat (vaak terechte) patronale wantrouwen weerspiegelt zich in de arbeiderstuin. Elke arbeiderswoning beschikt over een tuin zolang die maar niet aan de straatzijde ligt. En waarom dat zo is, ontdek ik op de Philipssite in Eindhoven die ruim een eeuw ouder is dan Hornu en Bois-du-Luc. Philips behoefte aan geschoolde arbeiders uitte zich in een woningprobleem. Anton Philips koopt in 1909 16 hectare. Rond een sport- en ontspanningsterrein ontwerpt zijn schoonvader een kleine stad gebaseerd op naar voorbeelden uit Hengelo (Stork) en Engeland (Lever). Tussen 1910 en 1923 verrijst het Philipsdorp: vierhonderd woningen verrijzen. De winkelpanden op de straathoeken zijn Philipswinkels met als doel de prijzen laag te houden. Ze voorzien in zuivel, groenten, sigaren, vlees en brood. Er is een schoenlapper en een kapper. En dat allemaal tot ongenoegen en minachting van de katholieke kerk. Die beschuldigt Philips van de creatie van een eigen (protestantse) samenleving. Straten dragen de naam van een Philips-familielid zoals de Johannastraat of verwijzen naar groen: de Lijsterbuurt, de Plataanbuurt en de Iepenlaan... Samen met de gebogen straten wil Philips een rustiek, romantisch dorp creëren dat paradoxaal genoeg uitblinkt door de afwezigheid van voortuinen. Op een infobordje lees ik: ‘Anton Philips had er geen vertrouwen in dat de arbeiders die netjes bij zouden houden, waardoor het er rommelig uit zou gaan zien.’ De directie is onverbloemd. Voortuinen en arbeiders? Dat kan alleen maar tot wanorde en chaos leiden. De arbeider zal zijn voortuin als stapelplaats of berging gebruiken. En als hij tuiniert, zal dat smakeloos en grillig zijn. Jan van der Linden maakt er in 1920 een tekening van. Van esthetica en smaak heeft de arbeider geen kaas gegeten. Daar is mogelijks iets voor te zeggen. Zonder voorbeeld, zonder geld, zonder tijd en zonder instructie is de aanleg en het onderhoud van een petieterige (voor)tuin niet evident. Het vraagt discipline, denkwerk en smaak. Een handboek uit 1901 waarschuwt: ‘Men versiere de plant niet met strikjes en lintjes, dat alleen getuigt van wansmaak.’ En als de voortuin geen optie is, dan is er mogelijks de kamerplant als alternatief. Ook daar is het burgerlijke vertrouwen in de plant en zijn kweker niet groot. Handboeken hebben het over kamerplanten als fout opgevoede instellingskinderen: het zijn ‘stumperds en invaliden’, ze zijn gebrekkig en onverzorgd. Andere schrijfsels zien de vensterbank als een gevangenis. Kamerplanten zijn aldus De La Blanchère in 1880 ‘uit hunne omgeving weggerukte ballingen.’ En dat is begrijpelijk: in die dagen zijn de woningen donker, stoffig, koud. Arbeiders leven er met de rug naar de straat, anoniem, in een in zichzelf gekeerde privacy. Voortuinen daarentegen sturen vanaf het begin van de twintigste eeuw een boodschap uit: we horen er bij. Het inzicht van de woonopvoeders toont dat de voortuin een buffer is tussen het heilige gezin en de straat - die soms deel uitmaakt van de fabriek. Buiten versus binnen, de voortuin trekt de grens tussen stabiliteit, gezelligheid en veiligheid en het gevaarlijke, luidruchtige fabrieksleven. De voortuin is er voor de hele gemeenschap. De tuin geeft de buren en de passanten informatie over de hygiëne, het fatsoen en de omgangsvormen van de bewoner. In de achtertuin is er plaats om te zwoegen, de voortuin toont de aard het nest, een eerste indruk bij kleine ontmoetingen.<ref>KAAT SCHAUBROECK. ''Kom eens naar mijn voortuin.'' In: ''De Standaard,'' 9.11.2019.</ref> [[File:The_First_Snow,_Minnesota.png|thumb|550px| Vroege kamerplanten kunnen tegen een stootje. Na de palmen en varens komen de begonia en de bromelia, de cyclamen, de clivia’s en de cineraria’s, de fuchsia, de hedera, de orchidee, de primula… Robert Koehler (1850-1917) schildert ‘First snow’, ca. 1895.]] Het wantrouwen ten aanzien van de kamerplant leidt in Nederland tot het spreekwoord: ‘achter de geraniums zitten’ dat een totale nutteloosheid en verveeldheid uitdrukt. En toch is de trend niet te houden. Planten en kleine decoraties doen hun intrede op een alternatieve plek: op de vensterbank. Bebloemde vazen in de huiskamer zijn eeuwenoud, potplanten daarentegen worden omstreeks de tweede helft van de 19de eeuw een huishoudelijk verschijnsel. De combinatie van de burgerlijke moraal, de ontgroenende verstedelijking en de serrekwekerijen die volop inzetten op sier- en kamerplanten leiden tot de cultivatie van de vensterbank. Die brengt civilisatie, een stukje gecultiveerde natuur in de woning en is onderdeel van de volksverheffing. Floraliaverenigingen leren het stekken aan, stimuleren de uitwisseling en de kweek ervan. Want, zo stelt M.A. Perk, de voorzitter van de in 1873 opgerichte Amsterdamse ‘Floralia, Vereeniging tot volksbeschaving voor het kweeken van planten’, leidt plantenverzorging tot de ontwikkeling van de ‘schoonheidszin, het opwekken van edel en zachter gevoel, zodat geen ruwheid of zelfzucht huizen kan in een land waarin liefde voor de bloemen woont.’ Omstreeks de eeuwwissel leeft de huisvrouw zich uit in de compositie van haar groene nageslacht. Ze rangschikt in hoekjes, er komen tafels en kastjes voor potten en overdadige hangplanten brengen de jungle in huis.<ref>HARRY STALKNECHT. ‘’Een kleine geschiedenis van alledaagse dingen. Van kamerplant tot winteruur, van frietkot tot prikkeldraad, van kauwgom tot beha’s.’’ Houtekiet, Antwerpen, 2019, p. 82-85. Wat de geranium is in Nederland, is de sanseveria in België: het toonbeeld van kleinburgerlijkheid. Tegenwoordig is de kamerplant als woonaccessoir in te wisselen als consumptieproduct. Wie zijn oude interieur naar het containerpark brengt, brengt zijn kamerplanten naar het plantenasiel tot een ander er zich over ontfermt. Verder verwerken: De drogisterij (foto) met besteller. Op 31 augustus 1913 is er een sportfeest vol muziek, voetbal, atletiek, rugby (later komt er een wielerpiste) dat aanleiding is tot de oprichting van de Philips Sportvereniging die uitgroeien tot de voetbalclub in Eindhoven.</ref> . In 1848 is de toestand van het proletariaat dermate afschuwelijk, dat er een nieuwe revolutie uitbreekt – niet toevallig is dit het jaar dat Marx zijn Communistisch manifest schrijft. Dat begint met de zin: ‘Een spookt waart door Europa, het spook van het Communisme’. Waarom een spook? Voor Marx is het niet duidelijk wat het Communisme zal betekenen. De laatste zin is even spannend: 'Proletariërs aller landen verenigt u.' Marx wist dat de arbeiders zich internationaal dienen te organiseren om de klassenstrijd te beginnen. In 1914 is alles anders uitgedraaid. De angst voor het proletariaat leidde tot een oorlog waarin arbeiders uit Duitsland en Oostenrijk, arbeiders uit Engeland en Frankrijk en België afslachtten. Burgerij en adel bleven buiten schot. Voor Marx is broederlijkheid geen evenwichtsbrenger tussen vrijheid en gelijkheid: het is het panopticon die dat doet: de individualisering (denk aan de MP4 van hierboven) zorgt voor gelijkheid en het feit dat het panopticon niet onderdrukkend aanvoelt, garandeert de zogenaamde vrijheid. Was het dit soort samenleving dat men wou? 1848 wordt klassiek gezien als het jaar waarin het socialisme ontspruit. De gelijkheidsgedachte staat centraal en het socialisme verwijst naar de rode kleur van de Franse vlag. Na de revolutie van 1848 is het duidelijk dat het zo niet verder kan: het proletariaat is gevaarlijk! Krottenwijken worden afgebroken, de bevolking weggejaagd en in de plaats komen er grote stadsparken (de tuin van het liberalisme!), een gevangenis, een justitiepaleis, een politiekazerne, de boulevard… instrumenten die burgerij en proletariaat uit elkaar moeten houden. Lees er de initiatieven van baron Haussmann maar op na. En dan komt de Frans-Duitse oorlog van 1870. Tot dusver hebben de katholieken zich nauwelijks iets aangetrokken van de sociale kwestie, op wat caritas na. Het aanleggen van de spoorwegen hebben de katholieken wel toegejuicht. Immers, zo kan de proletariër pendelen en blijft hij onder de vleugels van de dorpspastoor. Het is wachten op Adolf Daens en de encycliek Rerum Novarum, maar dan zijn we al begin jaren negentig van de negentiende eeuw. En dat is het begin van een nieuw tijdperk: het [[Fin de siècle]] en de [[Eerste Wereldoorlog]].''' . = STARTSCHOT IN 1789: DE FRANSE REVOLUTIE = [[File:Panopticon Animation by Myles Zhang.webmhd.webm|thumb|550px|VR animatie van Jeremy Benthams panopticon. In dit model staat niet de centrale toren in het midden, maar een herscholingsaula. Waar haalde hij de inspiratie? Om zijn machtsideeën uit te werken, reist hij in februari 1786 naar het Wit-Russische [[Krichev]], waar hij zijn broer Samuel ontmoet. Jeremy zal er schrijvend verblijven tot eind 1878. Zijn denken vindt de neerslag in brieven aan zijn vader en die hij in 1791 bundelt onder de titel ‘Het panopticon’. Bentham schrijft zijn innovatie toe aan een hersenspinsel van zijn broer uit 1787. [[Krichev]] is sinds 1785 de thuisbasis van de [[Zwarte Zeevloot]]. Samuel Bentham werkt er als ingenieur voor prins [[Grigori Potjomkin|Grigory Potemkin]], een favoriet van Catherine II. Krichev ondergaat in die dagen een metamorfose. Manufacturen specialiseren in zeil, leer, touw, glas, koper... De prins huurt Samuel Bentham in als verantwoordelijke voor de technische installaties en de arbeiders. Voor zijn creative kennis krijgt hij een comfortabel huis met lakeien en ongelimiteerd bedrag om uitvindingen te doen. Omdat zijn bedienden en arbeiders het moeilijk hebben met discipline, ontwikkelt hij een centrale inspectiepost om ze te observeren. '''Zeven jaar voor het 'Panopticon' en drie jaar voor het ‘idee’, verrijst in Wenen de Narrentoren in 1784 , de eerste kliniek voor mentaal gestoorden.''' Het is een cilindervormig gebouw van vijf verdiepingen tussen de Alserstrasse en de Währingerstrasse dat verdacht goed op het latere Panopticon lijkt. Keizer Jozef II financiert het en naar verluid bezoekt hij het regelmatig om naar het achthoekig torentje te snellen van waaruit hij het hele medische complex overschouwt. De Narrentoren is de trots van Wenen en dé bijdrage met voorsprong van de Keizer aan de Verlichting. Minder dan drie jaar was er nodig om het unieke bouwwerk te realiseren. Het behoort tot een medisch complex met een trainingsruimte voor dokters, tweeduizend burgerbedden en twaalfhonderd bedden voor militairen. De medische kruidentuin ontbreekt niet. Over de architect bestond in die dagen enige verwarring: was het de bekende Isidore Canevale of Joseph Gerl? Een vertrouweling van deze laatste Johann Alexander von Brambilla beëindigde de speculatie door te stellen dat het ontwerp en het concept van de keizer zelf kwamen. Is het mogelijk dat de gebroeders Bentham het concept uit Wenen kenden? Ervan hoorden? Plannen zagen? De Narrentoren vindt zijn oorsprong in de keizerlijke interesse in architectuur en zijn medische bekommernissen. Beide thema’s bestudeert hij nauwgezet tijdens zijn vele reizen. Jozef II besteedt ongeveer een derde van zijn leven aan reizen. In 1777 bezoekt hij Frankrijk, als er een discussie gaande is over een te bouwen hospitaal, na het Hôtel-Dieu in Parijs, vijf jaar eerder in 1772 in vlammen opging. De designwedstrijd is gaande en diverse plannen zijn gebaseerd op cirkelvormige plattegronden. Jozef II krijgt inzage in de plannen en bezoekt de beroemde Franse architect Claude-Nicolas Ledoux. Op dat ogenblik werkt die aan de koninklijke zoutziederij van Arc-et-Senans. Het plan baseert hij op het principe van centrale observatie en een disciplinair apparaat. In zijn masterthesis ’Architect on the Imperal Throne or Fools’ Tower by Joseph II’ stelt Jekaterina Medvecka de vraag of Josef II het concept van het Panopticon beïnvloedde?<ref>JEKATERINA MEDVECKA. ’Architect on the Imperal Throne or Fools’ Tower by Joseph II.’ Technische Iniversität, Wien, sd.</ref> Tijdens zijn Russische reizen laat Jozef II zich in 1780 en 1787 begeleiden door prins Potemkin. Zijn eerst reis vind drie jaar na zijn inspirerend bezoek aan Frankrijk. Bij het tweede bezoek – de Narrentoren is dan een feit – op de Krimm ontmoet Jozef II, Catharina II, bijgenaamd de grote. Potemkin plande de reis om de staatshoofden zijn ambities en realisaties te tonen. Potemkin droomt van een ‘Verlicht aards paradijs’ in Zuid-Rusland. Gebruik makend van kennis, technologie en economie stimuleert hij een verlicht project bij uitstek. Hij laat wijngaarden aanleggen, bouwt zuivelfabrieken, kaasmakerijen, er komen botanische tuinen, nieuwe havens, nieuwe steden en gemeenten. En dat allemaal op grote schaal: van Kherson tot Sebastopol, van Balaclava, Theodosia en Kerch tot Yenikale. En terug. Het is niet onwaarschijnlijk dat Potemkin, Jozef II en Samuel Bentham het over de Narrentoren hadden.]] . * 4 februari 1789: [[George Washington]] eerste [[president van de Verenigde Staten]] . * 28 april: [[Muiterij op de Bounty]] . * 4 mei: Eerste samenkomst van de [[Staten-Generaal (Frankrijk)]] in [[Versailles]] sinds [[1614]] . * 12 mei: [[William Wilberforce]] houdt zijn toespraak tegen de [[slavernij]] . * 20 juni: De derde stand komt ondanks een koninklijk verbod bijeen voor de [[Eed op de Kaatsbaan]] . * 14 juli: De [[bestorming van de Bastille]] is het begin de [[Franse Revolutie]] . * 5&6 oktober: De Parijzenaars naar Versailles, [[Lodewijk XVI]] naar Parijs. . . '''Angst!''' . De onvoorspelbaarheid en de verschrikking van de [[Franse Revolutie]] en haar eindeloze bloedvergieten boezemde de hogere en leidende klassen een serieuze angst in. Geen enkel land, geen enkele heer was voorbereid op deze uitdaging. De speculaties omtrent haar oorzaak gingen niet alleen terug op de [[Verlichting (stroming)|Verlichtingsidealen]]. Duivelse complotten en samenzweringstheorieën over [[Illuminati (orde)|Illuminati]] deden volop de ronde en ondermijnden zo de nieuwe sociale en politieke orde. De Verlichting was in de ogen van het [[establishment]] oplichterij. Dat viel te lezen bij de [[Conservatieven (19e-eeuwse stroming)|conservatieven]] zoals bij de voormalige [[jezuïet]] abbé [[Augustin Barruel]] die de revolutie omschreef als een samenzwering die begon eind jaren 1720, toen [[Voltaire]] Diderot en D'Alembert voor zijn kar spande. Een zelfde geluid viel te horen bij [[Edmund Burke]] die in 1790 in zijn ''Reflections on the Revolution in France'' de revolutie omschreef als een schending van de wet en de ondermijning van religie en eigendom, kortom een ondermijning van de sociale orde waarop Europa steunde. De Oostenrijkse [[Keizer Jozef II]] meende dat hij zijn [[discipelen]] diende te behoeden voor de valse, fanatieke Verlichting door hen de 'juiste manier van denken' bij te brengen. Dat die zienswijze vruchten oogstte, bewijst de houding van zijn kwekeling en opvolger [[Keizer Frans II]]. Die meende uit het diepste van zijn hart dat de Verlichting charlatanerie was. De historicus [[Adam Zamoyski]] toont in zijn boek ''De fantoomterreur'' hoe de leidende klassen hun spionage- en politieweb in tempo uitbreidden, tot ongenoegen van wie overal ter wereld de bestorming van de Bastille toejuichte. Hoewel die bestorming van de Bastille nauwelijks het niveau oversteeg van opstoten, muiterij of straatgevechten, zagen mensen de bestorming symbolisch. In plaats van de evolutie af te wachten en daarna een mening te vormden, namen zelfs de meeste ontwikkelden een standpunt in dat diametraal tegenover het andere stond, alsof het ging om een langverwacht signaal. Na [[Slag bij Waterloo|Waterloo]] in 1815 - vijfentwintig jaar later - herstelden de overwinnaars de orde van voor [[1789]]. Althans dat proberen ze. Tijdens deze zogenaamde '[[Restauratie (Frankrijk)|Restauratie]]' onderdrukken ze elke (vermeende) [[Oppositie (politiek)|oppositie]] en is de jacht op samenzweerders, complotdenkers en terroristen open. De politie ontwikkelt zich als instituut en zal de [[Industriële Revolutie]] begeleiden.<ref>ADAM ZAMOYSKI, (vertaald door Gerrit Jan Zwier). ''De fantoomterreur. Revolutiedreiging en de onderdrukking van de vrijheid 1789-1848'', Balans, sp. 2015, p. 28.</ref> . . == De jaren negentig van de achttiende eeuw == [[File:Jeremy_Bentham_by_Henry_William_Pickersgill_detail.jpg|thumb|550px|De Engelse filosoof [[Jeremy Bentham]] creëert in 1791 een architectuur ter controle, ter discipline, om de mens te bewaken, te bestuderen en te verbeteren. Dit [[Panopticum (architectuur)|panopticum]] bestaat uit een centrale toren met een cellenring. Alle cellen - met een raam naar buiten en naar binnen toe - hebben slechts één opzichter nodig die in staat is het geheel te observeren. Etymologisch is het panopticum een samentrekking van het Griekse pan (alles) en optica, een verwijzing naar de optica of het zicht: alles is er zichtbaar. In de oorspronkelijke plannen neemt Bentham ook een buizensysteem op die elke cel kan afluisteren. Dit bleek in de praktijk onhaalbaar en onnodig, vermits elke cel slechts één bewoner telt. Het gebouw functioneert niet alleen als gevangenis, het is inzetbaar als school, fabriek, hospitaal, psychiatrische instelling, kazerne of als rusthuis en staat voor een geordende maatschappij die alles beheerst. Volgens Bentham is het gebouw 'nuttig voor regeerders.' Gaat het om gevangenen dan is er geen gevaar voor ontsnappen of opstootjes; gaat het om scholieren dan is er geen gevaar voor afkijken of wanorde; gaat het om arbeiders dan wordt sabotage en geklets vermeden; betreft het zieken of gekken dan kunnen ze elkaar niet besmetten of aansteken. Zo dringt de macht tot in de kleinste segmenten van de maatschappij door, terwijl ze nauwelijks als onderdrukkend aanvoelt. Deze 'machtsmachine' weerspiegelt een nieuw denken dat zich met [[de Verlichting]] en met de komst van het [[kapitalisme]] manifesteert: de [[Discipline, toezicht en straf|disciplinering]]. Macht en kennis gaan samen. Voor de Industriële Revolutie eigenden alleen de adel en de geestelijkheid zich de 'discipline' toe. Nu wordt de 'discipline' een noodzakelijk voorwaarde voor de ontwikkeling van het kapitalisme en de industrie, maar dat wist Bentham wellicht nog niet. De machtsuitoefening produceert bovendien extra kennis via experimenten. De droom van Bentham is dat het panoptisch mechanisme uitgroeit tot een alles bewakend en alles doordringend maatschappelijk netwerk. [https://web.archive.org/web/20040211164555/http://cartome.org/panopticon2.htm Lees het oorspronkelijke geschrift].]] . {{Cquote|'''Het is een troostrijke gedachte, dit zij terloops opgemerkt, te bedenken, dat de doodstraf, die nog drie eeuwen geleden met haar ijzeren rad, haar stenen galg, met al haar folterwerktuigen overal duurzaam in het plaveisel zat vastgegroeid: op het Zandplein, bij de Hallen, bij het Prinsenplein, de kruissprong Trahoir, de Varkensmarkt, het gruwzame Montfaulcon, de Schutterspoort, het Kattenplein, de Poort van Saint-Denis, de Velden, de Poort van Baudet, de Poort van Sint-Jacob, zonder nog de talloze galgen van de schouten, van de bisschop, van de kapittels, van de abten en van de priors, die recht van justitie hadden, mee te tellen; zonder de gerechtelijke verdrinkingen in de rivier de Seine mee te tellen; het is een troostrijke gedachte, dat heden ten dage, nadat zij achtereenvolgens alle stukken van haar wapenrusting heeft verloren, haar rijkdom aan toepassingen, haar lijfstraffen naar willekeur en verbeeldingskracht, haar martelingen, waarvoor zij alle vijf jaren een leren bed bij het Grote kasteeltje opnieuw overtrok, deze oude opperleenvrouw uit de tijd van het leenstelsel bijna buiten de wet en buiten de stad is gezet, van wetboek tot wetboek is verdrongen, van plaats tot plaats verdreven, en dat zij in ons ontzaglijke Parijs nog slechts een eerloos hoekje op het Zandplein heeft, een ellendige, haastige ongerust, beschaamde guillotine, die voortdurend schijnt te vrezen, dat zij op heterdaad zal worden betrapt, zo snel verdwijnt zij, na haar slag te hebben geslagen!'''|[[Victor Hugo]]<ref>VICTOR HUGO. [[''De Klokkenluider van de Notre Dame'']]. Skarabee, Utrecht 1982. p. 57-58.</ref>}} . === 1790 === . * [[Keizer Jozef II]] van het Heilige Roomse Rijk overlijdt (48) net zoals [[Benjamin Franklin]] (84), een Amerikaans politicus en wetenschapper. . . === 1791 === . * Een fabriek in [[Manchester]] bestelt 400 [[mechanische weefgetouwen]] bij [[Edmund Cartwright]]. Arbeiders steken de fabriek in brand. . * De Engelse Verlichtingsfilosoof [[Jeremy Bentham]] beschrijft [[Panopticum (architectuur)|het panopticum]] als een alziende architectuur. . * [[Wolfgang Mozart|Mozart]] schrijft in zijn laatste levensjaar het [[Requiem (Mozart)|Requiem]]. . . === [https://www.youtube.com/watch?v=WrFa7mTK0KE 1792] === [[File:Champsdemarsolifantenwillemv.jpg|thumb|550px|♣ De [[Willem V van Oranje-Nassau|stadhouder Willem V]] erft een menagerie met mogelijk een exotische vlindercollectie bij de [[Hofstede De Loo|Grote Loo]] in Den Haag. [[Aernout Vosmaer]] laat de dieren gedetailleerde portretteren in de ''[[Regnum Animale]]''. De meesten zijn geschonken. In 1776 arriveert een chimpansee; ze sterft een half jaar later. De olifanten Hans en Parkie zijn een cadeau van kooplui op [[Ceylon (VOC-gebied)|Ceylon]]. Na de vlucht van de stadhouder en zijn familie naar Engeland, confisqueren de Fransen hun bezit en varen ze via binnenwateren naar de Parijse [[Ménagerie du Jardin des Plantes|menagerie van de botanische tuin van het Jardin des Plantes]]. Deze tekening toont intocht van de stadhouderlijke collectie in 1798 op het Parijse drilveld.]] . * Nederlaag van de Pruisisch invasie in de [[Slag bij Valmy]] (Champagne). . * Lodewijk XVI afgezet, beschuldigd van complot met buitenlandse legers. . * Uitroeping van de Franse Republiek en start republikeinse kalender. . * Première van de [[guillotine]] om een snellere en menswaardiger doodstraf. [[Victor Hugo]] schreef er in 1831 een terugblik over in zijn [[De Klokkenluider van de Notre Dame]]. . * [[Jean-Baptiste Joseph Delambre]] en [[Pierre Méchain|Pierre-François-André Méchain]] beginnen aan een onderzoek naar de universele meter. Wat ze denken te kunnen in zeven maanden, zal uitlopen in een onderzoek van zeven jaar.<ref>KEN ALDER, vertaald door Rogier van Kappel. ''De maat van alle dingen. De zevenjarige zoektocht naar de universele meter'', Anthos, Amsterdam, 2002.</ref> . * Alsof hij het afkeek bij Jeremy Bentam pakt de kunstschilder Robert Barker in [[Edinburgh]] uit met een nieuwigheid. Een cilindervormig en meterslang en hoog schilderij: het [[Panorama (schilderij)|panorama]]. Het panorama zal de toeristische attractie van de negentiende eeuw worden. In België is er nog een gebouw waarin de panorama's werden geschilderd, tegenwoordig is dit de [[Grote Moskee van Brussel|grote moskee]] aan de [[Cinquantenaire]]. In Waterloo kan je het laatste panorama bekijken, het gaat om een weergave van de slag bij Waterloo. In Nederland is het [[Panorama Mesdag|panorama Mesdag]] in [[Den Haag]] erg bekend. Een panoramisch schilderij is doorgaans 5 meter hoog en honderd meter lang. Door zijn opstelling in een cirkel is het een soort virtual reality avant la lettre. . ;Kijken . ♥ '''[https://www.youtube.com/watch?v=HkZrcIQ96_Q&list=TLPQMDcwNzIwMjDt5Mb7yROtSg&index=1 BEELDFRAGMENT, UNIVERSITEIT VAN VLAANDEREN: Waarom is een meter een meter?]''' . [[bestand:Panorama_of_London_Barker.jpg|centre|Het panorama van Londen waar Robert Baker schatrijk mee werd. De vinding van Barker verschijnt een jaar na de publicatie van het Panopticon van Bentham. Tot nu toe zag ik geen enkele publicatie die beiden in verband brachten met elkaar. Wie vond inspiratie bij wie? Is de chronologie een bewijsvoering of liggen de zaken anders?]] . === 1793 === [[File:Goya - La casa de los locos.jpg|thumb|550px|[[Francisco Goya]] (°1746–⁺1828) schildert ''La casa de los locos'' voor 1820, een exacte datum is er niet. Het revolutionaire boek ''Het panopticon'' van [[Jeremy Bentham|Bentham]] vindt tot op dat moment weinig ingang: martelen en duistere opsluiting, de doodstraf, kerkers en folteringen blijven nog even gebruikelijk.]] . * De Franse revolutionairen breken de koningsgraven open en vernielen de restanten. Lodewijk XIV werpen ze op zijn populaire grootvader, [[Hendrik IV van Frankrijk|Hendrik IV]]. . * Marie Antoinette van Oostenrijk [[Guillotine|geguillotineerd]]. . . === 1794 === . * Frankrijk schaft de slavernij af en voert de Tricolore in. . * Executie van [[Jacques-René Hébert]], [[Georges Danton]], [[Robespierre]] en Saint-Just. . * Bij de [[Slag bij Fleurus (1794)|Slag bij Fleurus]] veroveren de Fransen de Oostenrijkse Nederlanden. (Fleuris ligt ten noorden van de Samber en is steeds opnieuw het eerste trefpunt bij de verdediging van Brussel). . . === 1795 === . * [[Jean Pierre Blanchard]] vliegt per ballon van [[Dover (Engeland)|Dover]] naar [[Calais]] . * Het schilderij [[De dood van Marat]] van [[Jacques-Louis David]] wordt uit de [[Nationale Conventie (Frankrijk)|Nationale Conventie]] verwijderd, nu de Marat-cultus in ongenade valt. . * [[Tula (slavenleider)|Tula]] voert de Slavenopstand op [[Curaçao]] aan. . * ♣ [[Philippe Pinel]] is hoofdarts in het [[Hôpital de la Salpêtrière]]. In plaats van mensen met psychische problemen op te sluiten, biedt hij hen regelmaat en routine. Werken in de tuin hoort daar bij. Daarover schrijft hij 'Ik werd op een dag bijna doof door het geschreeuw en het onaangepaste gedrag van een maniak. We zochten werk voor hem op het platteland, waarvan ik wist dat het hem zou bevallen. Vanaf die tijd heb ik nooit nog enige verwarring of losbandigheid in zijn handelen opgemerkt.' . . === 1796 === . * Bonaparte benoemd tot opperbevelhebber. . * [[Edward Jenner]] krijgt de pokken onder controle. . * Franse generaal Wirion bedenkt de Belgische [[Rijkswacht]] (gedecreteerd in Parijs) als een centrale, verenigde en gecoördineerde politie. . * De V.O.C. gaat failliet. . * McMahon is een internationale handelaar in zaden beroemd om het bewaren van zaden die waren meegebracht van de expeditie van Lewis en Clark en levert aan Thomas Jefferson. . . === 1797 === . * Met de [[Vrede van Campo Formio]] draag Oostenrijk haar Nederlanden over aan Frankrijk. . * [[Lieven Bauwens (ondernemer)|Lieven Bauwens]] koopt bij [[James Watt]] een [[stoommachine]]. . * Bij de plantentuin van het (voormalige) Nassaupaleis komt de École centrale met 'Le Jardin Botanique de Bruxelles'. In 1822 komt de tuin onder beheer van de Société de Flore. 1829: verhuis naar de Kruidtuin. Tussen 1939 en 1958 verhuis naar Meise. De begingeschiedenis van het domein in Meise dateert uit de 12de eeuw met een burcht tussen Vlaanderen en het grondgebied van Grimbergen. De laatste bewoner van het kasteel is de zus van Leopold II, keizerin Charlotte. Tegenwoordig zijn er 18.000 plantensoorten te zien. Botanisch betekent: rechtstreeks afkomstig uit de natuur. Tuinbouwkundigen kruisen en veredelen ze tot cultuurvariëteiten met een eindeloze vormenrijkdom. De hoofdtuinier van deze plantentuin Bresiers cultiveerde het witloof en een Belgisch-Luxemburgse expeditie ontdekte de robustakoffie en redde zo de koffieteelt die teloorging door een schimmel. De plantentuin bezit een zaadbank (bewaring bij -20 °C), volgens Wikipedia, de grootste in de wereld. . . === 1798 === . * De Franse legers veroveren Zwitserland, Italië en trekken tot in Egypte. . * In Vlaanderen breekt de [[Boerenkrijg]] uit: [[brigands]] komen in opstand tegen de Franse conscriptie, het Franse antiklerikalisme en de Franse onderdrukking van het Vlaams. . * [[Lieven Bauwens (ondernemer)|Lieven Bauwens]] zeilt weg uit Londen met onderdelen van een [[Mule Jenny]] en haar ingenieurs. . * [[Thomas Malthus]] publiceert [[An Essay on the Principle of Population]] en voorspelt dat de industrialisatie de bevolkingsgroei niet zal bijhouden. . * ♣ De uitvinding van de steendruk laat een veelkleurige, vlotte druk in grote oplages mogelijk. De kostprijs en hun volume houdt de litho's beperkt voor een publiek dat zich een grote tuin en bergruimte kan permitteren. Dit keerpunt voor de illustratietechniek leidt er begin negentiende eeuw toe dat het tekenen en schilderen van planten tot een burgerlijke rage de uitgroeit. Er komen handleidingen en bloemenschilders krijgen uitnodigingen om hun ervaringen te delen of om les te geven. Voor tekst is de lithografie minder interessant. . === 1799 === . * Tijdens de Franse expeditie naar Egypte ontdekken genietroepen de [[Steen van Rosetta]]. Bonaparte keert terug uit Egypte. . * [[Staatsgreep van 18 Brumaire]]. . . ;Kijk <gallery> File:Portret_Tula_Curacao.jpg|Moderne verbeelding van Tula, door Edsel Selberie (ca. 2015). File:Jacques-Louis_David_-_Marie_Antoinette_on_the_Way_to_the_Guillotine.jpg|Marie Antoinette op weg naar de guillotine. [[Jacques-Louis David|David]]. File:Jacques-Louis_David_-_De_moord_op_Marat_-_MSK_Brussel_25-02-2011_13-11-35.jpg|De dood van Marat door [[Charlotte Corday d'Armont|Charlotte Corday]], David. File:Exécution_de_Marie_Antoinette_le_16_octobre_1793.jpg File:Jeremy_Bentham_Auto-Icon.jpg File:Panopticon.jpg File:Haarlem_panopticon_under_construction.jpg File:Haarlem_gevangenis.jpg File:Francisco de Goya - La casa de locos - Google Art Project.jpg|De Bastille als de these die voorafgaat aan het panopticon. Presidio Modelo.JPG Presidio-modelo2.JPG Kilmainham 1.JPG File:Benjamin_Franklin_Coloured_Drawing.png|Benjamin Franklin. J F A McNair, architectural drawing of a proposed prison at Outram, Singapore (1880s).jpg File:Carl_Friedrich_Gauss.jpg|Carl_Friedrich_Gauss File:William_Turner_-_Fishermen_at_Sea.jpg|Fishermen at Sea (1796), J.M.W. Turner, Tate Gallery, Londen </gallery> . . == Een nieuwe eeuw == [[File:Mitchell_LeicesterSquareRotunda_05-11-20.jpg|thumb|550px|Robert Mitchell, doorsnede van een panoramagebouw op Leicester Square. [...].]] [[Afbeelding:David napoleon.jpg|thumb|550px|[[Jacques-Louis David|David]] toont [[Napoleon Bonaparte|Napoleon]] in [[1800]] die de [[Grote Sint-Bernhardpas]] oversteekt de rug van [[Marengo (paard)|Marengo]]. In werkelijkheid stak Napoleon de pas over op een ezel.]] . === 1800 === . * Een divisie van het Franse leger vormt zich om tot de Brigade des Sapeur-Pompiers. . === 1801 === . * In de V.S. wordt [[Thomas Jefferson]] de derde president. . * Herschikking van de bisdommen. . === 1802 === . * ♣ De term 'biologie' duikt op als de wetenschap van het leven. . * ♣ In New York verkoopt [[Grant Thorburn]] met een geïllustreerde catalogus zaden in zijn ijzerwinkel. . * [[Lieven Bauwens (ondernemer)|Lieven Bauwens]] schrijft aan de Franse regering: 'Ik schep een tweede [[Manchester]]'. Enkele jaren eer kocht hij op het Gentse Fratersplein een leegstaand klooster dat hij inricht als fabriek.<ref>JOS VANDERVELDEN & ALEXANDER DUMAREY. ''[https://www.vrt.be/vrtnws/nl/2020/12/12/achter-de-muren-van-dit-klooster-werd-de-industriele-revolutie-i/ Baanbrekende plekken: achter deze Gentse muren werd de industriële revolutie in Vlaanderen ingezet.]'' VRT NWS, 12.12.2020.</ref> . === 1803 === . * De [[London Steam Carriage]] is geen succes. . * ♣ Door de aankoop van Louisiana verdubbelt het grondgebied van de V.S. en opent "het Westen" officieel zich voor kolonisten uit Europa, hun zaden, planten en tuingewoontes. === 1804 === . * [[Richard Trevithick]] ontwerpt een locomotief en gebruikt hem in de Pen-y-Darren ijzermijn bij [[Merthyr Tydfil]] in Wales waar hij stoom en spoor combineert. . * De vijfentwintigjarige [[Joseph Louis Gay-Lussac]] maakt een ballonvlucht boven Parijs tot op ruim 7.000 meter. . * Napoleon benoemt zich tot keizer in de aanwezigheid van een beteuterde [[Pius VII]] en groeit uit tot de synthese van de goddelijke Lodewijk XIV, het volkse van de revolutie en de Verlichtingsidealen. . * De [[Code Napoleon]] legt de basis voor het [[Burgerlijk Wetboek (België)|Belgisch Burgerlijk Wetboek]]. . [[File:Pierre-Joseph Redoute's school of botanical drawing in the Salle Buffon in the Jardin des Plantes 2.jpg|thumb|550px|Parijs is opnieuw Frans hoofdkwartier. Tijdens de revolutie trekt Parijs alle aandacht naar zich toe. Versailles heeft afgedaan als machtscentrum. [[Georges-Eugène Haussmann]] is niet de eerste die het middeleeuwse Parijs moderniseert. [[1848]] is nog ver weg. Napoleon is hem voor als die eind 1804 een reeks [[vakwerkhuizen]] sloopt en er pleinen, fonteinen en boulevards aanlegt. Stedelingen spreken de dames niet langer aan met het revolutionaire 'citoyenne'. Ze koesteren het elegante 'mademoiselle' of 'madame'. Restaurants en cafés schieten als paddenstoelen uit grond. De stad telt een half miljoen inwoners, na Londen is dit de tweede wereldstad, de eerste wereldstad op het continent. Een kanaal van honderd kilometer brengt Parijs van schoon water en een politiekorps ziet toe op de orde in het stadsleven. De [[Jardin du Roi]] krijgt een naam die ''niet'' naar de ''oude'' kroon verwijst. Dit is de geboorte van de [[Jardin des Plantes (Parijs)|Jardin des Plantes]]. Die omvat een botanische tuin, een [[menagerie]], een bibliotheek en een (hét) natuurhistorisch museum. De collectie groeit parallel met Napoleons oorlogsbuit. In het [[Louvre]] komt een werk uit Kortrijk aan. Een [[Antoon van Dyck]]. De man schilderde 'zijn' Christus-afneming toen hij 33, net zoals zijn leermeester Rubens deed, jaren eerder. Van Dyck schilderde op vraag van kanunnik [[Rogier Braye]]. De verzameling schilderijen, planten, fossielen en dieren van wetenschappers stromen binnen. Eind achttiende eeuw kent Europa zesduizend plantensoorten. Als [[Alexander von Humboldt]] rond zijn vijfendertigste in Parijs arriveert, heeft hij 60.000 planten bij zich.<ref>Hoe het er in Parijs aan toegaat, beschrijft [[Andrea Wulf]]. Haar Parijs is vergelijkbaar met Amsterdam een kleine twee eeuwen eerder.</ref> Professor [[Pierre-Joseph Redouté]] (1759-1840), gekend als de ‘Prince des Roses’ moet von Humboldts collectie gekend hebben. Professor Pierre-Joseph Redouté (1759-1840) gaat niet zomaar als de ‘Prince des Roses’ door het leven. Deze telg uit een kunstenaarsfamilie uit Saint-Hubert schildert aquarellen voor koningin Marie-Antoinette en keizerin Joséphine. Na hun beider dood is ook de eerste Belgische koningin onder de indruk: Louise-Marie van Orléans. De aquareltechniek is een product van de 18de eeuw. Vroegere experimenten zijn te vinden bij Albrecht Dürer (1471-1528), Hans Bol (1534-1593) en Antoon van Dyck (1599-1641). Ontwikkelingen in de papierproductie maken het medium mogelijk. De rage ontstaat in Engeland met [[Thomas Gainsborough]] (1727-1788) en [[John Constable]] (1776-1837). Net voor de revolutie steekt de mode met de ‘transparante effecten’ het kanaal over. Redouté verlaat zijn geboortestad zeven jaar voor de revolutie – hij is dan 23 – op uitnodiging van een broer. Die staat hij in Parijs en omstreken bij als schilder decorateur. Hij leert er Gerard van Spaendonck, de directeur van de Jardin des Plantes kennen en geniet van zijn lessen. In het Petit Trianon, de tuin van Marie-Antoinette bij Versailles combineert hij als hofartiest de aquarel met botanica. Met andere woorden, hij schildert bloemen. Na de executie van de koningin komt hij in dienst van de (eerste) echtgenote van Napoleon, keizerin Joséphine de Beauharnais en documenteert hij de genationaliseerde tuinen. Een andere broer vergezelt Bonaparte tijdens de Franse expeditie naar Egypte. Zo gaan zijn platen bloemen tonen uit het hele keizerrijk en dankzij de rozen van Malmaison bereikt het aquarel een cultstatus. De groeiende vraag leidt tot de uitvinding van de snelle en goedkope diepdruk. Na de dood van de keizerin in 1814 komt hij in dienst bij het [[Muséum national d'histoire naturelle]] (1822) en werkt hij aan rozenverzamelingen. Redoute maakt meer dan 2.100 plantentekeningen waarvan vele onbekende. In Saint-Hubert herinnert een museum aan hem.]] [[File:Stieler,_Joseph_Karl_-_Alexander_von_Humboldt_-_1843.jpg|thumb|right|550px|Toen von Humboldt in het Parijs van Napoleon in 1804 arriveerde, had hij 60.000 planten (zesduizend soorten) bij zich waarvan botanisten er bijna tweeduizend niet kenden. Hun kennis beperkte zich toen tot ongeveer 6.000 soorten. Verder puilden de kisten en de koffers van von Humboldt uit van de aantekenschriften en schetsen met 10.000 waarnemingen omtrent de astronomie, de geologie, de meteorologie.]] {{Cquote|Buitenlanders stonden er vaak van te kijken hoezeer het Parijse leven zich op straat afspeelde. Iedereen leefde in het openbaar, 'alsof de huizen uitsluitend zijn gebouwd om in te slapen', meende de Engelse dichter [[Robert Southey]]. Langs de oevers van de Seine, vlak bij Alexander Von Humboldts bescheiden huurappartement in Saint-Germain, stonden honderden wasvrouwen met opgerolde mouwen hun linnengoed te boenen, in het volle zicht van iedereen die een van de vele bruggen overstak. Langs de straten stonden rijen kraampjes met allerlei koopwaar, van oesters en druiven tot meubilair. Schoenmakers, scharensliepen en marskramers boden luidruchtig hun diensten aan. Dieren deden kunstjes, jongleurs wierpen hun ballen in de lucht en 'filosofen' stonden te oreren of voerden experimenten uit. Op de ene straathoek zat een oude man harp te spelen, ergens anders sloeg een kind op een tamboerijn en trad een orgeldraaier op, bijgestaan door zijn hondje. ''Grimaciers'' trokken de angstaanjagendste gezichten en de geur van geroosterde kastanjes mengde zich met minder prettige luchtjes. Het was, zo merkte een bezoeker op, alsof de hele stad 'zich uitsluitend aan genoegens wijdde. Zelfs om middernacht was het nog druk op straat en werd de mensenmassa vermaakt door muzikanten, toneelspelers en goochelaars. Parijs leek 'in voortdurende opwinding' te verkeren, schreef een andere toerist. Waar buitenlanders ook versteld van stonden, was het feit dat alle standen in grote huizen onder één dak leefden: van een hertog in zijn riante vertrekken op de begane grond tot een dienstmeisje of hoedenmaakster in een armetierig kamertje op zolder. Ook de geletterdheid was niet aan de hoge klasse voorbehouden. Zelfs bloemenmeisjes en sieradenverkoopsters zaten, zodra ze even geen klandizie hadden, met hun neus in een boek. Rijen boekenkraampjes stonden langs de straten en op de overvolle stoepterrassen voor cafés en restaurants gingen de gesprekken veelal over schoonheid, kunst of 'en ander ingewikkeld wiskundig probleem'. Humboldt vond Parijs geweldig.|Andrea Wulf<ref>ANDREA WULF (Vertaald door MARIELLA DUINDAM & FENNIE STEENHUIS). ''De uitvinder van de natuur. Het avontuurlijke leven van Alexander Von Humboldt'', Contact, Antwerpen, 2016, p. 151 ev.</ref>}} . === 1805 === . * Oostenrijk, Rusland, Zweden en Groot-Brittannië sluiten een verbond tegen Frankrijk. . * De Britten verslaan de Fransen in de [[Slag bij Trafalgar]]. . * Von Humboldt bezoekt na Parijs en Rome, Berlijn. Het lijkt hem een provinciestad, er is niet eens een universiteit. . . === 1806 === . * Napoleon marcheert Berlijn binnen en vervangt het [[Heilig Roomse Rijk]] door de [[Rijnbond (1806)|Rijnbond]]. . * Een epidemie treft [[Fiji]] in de [[Stille Zuidzee]]. . === 1807 === . * Franse overwinning op Rusland bij Friedland. . === 1808 === . * Het [[Wetboek van Strafvordering (België)|Wetboek van Strafvordering]] bepaalt regels van het opsporen van misdrijven, het onderzoek, de vervolging, de rechten en plichten van de partijen en de beslissingen. . * In de herberg ''Au Jardin'' de Frascati (in Gent?) ontstaat de Maatschappij voor Landbouw en Kruidkunde, later bekend als de Koninklijke Maatschappij voor Landbouw en Plantkunde van de [[Gentse Floraliën]]. . === 1809 === . * Napoleon verslaat Oostenrijk bij Wagram. . . ;Kijken: <gallery> File:Humboldt,_Alexander_von_1847.jpg|Alexander von Humboldt, [[daguerreotypie]] uit [[1847]]. File:Portrait de Pierre-Joseph Redout.jpg|Pierre-Joseph Redout File:Rosa clinophylla.jpg File:Rosa turbinata 001.JPG File:Rosa sulfurea 001.JPG File:Redoute - Rosa gallica flore giganteo.jpg File:Redoute - Rosa gallica pontiana.jpg File:Rosa Gallica Aurelianensis 001.JPG File:Rosa Damascena Celsiana 001.JPG File:Brown of Lady Tankerville.jpg File:Redoute flowers01.jpg File:Campanula tomentosa.jpg File:01 Ilex aquifolium par Pierre-Joseph Redouté.jpeg File:09 Daphne laureola par Pierre-Joseph Redouté.jpg File:24 Buxus sempervirens fruticosa par Pierre-Joseph Redouté.jpeg File:Allium ramosum.jpg Bestand:Candolle_Augustin_Pyrame_de_1778-1841.jpg|[[Augustin Pyramus de Candolle]] (1778-1841). </gallery> . . == Tienerjaren van de negentiende eeuw == [[File:Grand-Hornu_house.JPG|thumb|right|550px|Le Grand-Hornu is een industrieel mijnbouwcomplex in de Borinage, Henegouwen en een vroeg voorbeeld van functionele stedenbouw begin van de 19e eeuw. Henri De Gorge (1774-1832) bouwde de stad, de werkplek, de kantoren en zijn residentie tussen 1810 en 1830 in neoklassieke stijl met booggewelven, geveldriehoeken en halfronde vensters. Dit huis is/was als enige nog in de originele kleuren te zien.]] . === 1810 === . * ♣ In de zomer bezoekt de Zwitserse botanicus [[Augustin Pyramus de Candolle]] (1778-1841) Vlaanderen. Net zoals andere buitenlandse agronomen maakt de landbouw indruk op hem. Hoge opbrengsten, intens wieden en draineren, slimme vruchtwisselingen en bemesting zorgen voor ongeziene opbrengsten. Sanitair en huishoudelijk afval, afvalwater en slachtresten belanden in de Gentse cisternen en beerputten. Een schip brengt het via het Lievekanaal naar de boerenbuiten waar de boeren de stadsbeer met hun vinger of op een lepel proeven. Zout, zoet, sterk, slap, het aandeel duivenmest... het zijn aanwijzingen die de kwaliteit van de beer laten inschatten. Na het ploegen werken ze het zuinig het land in en in de groei mesten ze bij. Graszoden en hagen vermijden het wegspoelen van het kostbare goed. In zijn reisverslag belicht de Candolle Vlaanderens keerzijde. De regio mist vegetatievariatie. De landbouwers dulden geen onkruid en de elite heeft geen aandacht voor de inheemse flora. Hun kasteeltuinen, parken en (Gentse) serres bulken uit van de exoten en sierplanten.<ref>KATRIJN VANNERUM & THIJS LAMBRECHT. ''Groen van toen. De verdwenen flora van Oost-Vlaanderen,'' Academia, Gent, 2022, p. 12, 96.</ref> . * Napoleon scheidt van [[Joséphine de Beauharnais]] en trouwt met [[Marie Louise van Oostenrijk]]. . * De ondernemer [[Henri De Gorge]] koopt de steenkoolexploitatie [[Grand-Hornu]] van de weduwe van Charles Godonnesche. Rond het industriële complex bouwt vanaf 1816 een arbeiderswijk met straten, honderden woningen, nutsvoorzieningen, een school en een bibliotheek. Bij elk arbeidershuisje hoort een eigen tuin. De waterput en de oven zijn gemeenschappelijk. . * In [[Luik (stad)|Luik]] zorgt de gasverlichting dat een staalfabriek de klok rond kan werken. Een nieuw arbeidersritme ontstaat: het ploegentelsel. En dat vraagt discipline. . === 1811 === . * [[Luddieten]] slaan de textielmachines in [[Nottingham]] kort en klein. Het Engelse leger draaft op. Velen krijgen strenge straffen: een terechtstelling of een deportatie naar Australië. . * [[Lord Byron]] bekritiseert de strafmaatregelen. . === 1812 === . * Napoleon trekt terug uit Moskou na zijn nederlaag op de Russen. . * Londense gasverlichting in werking. . * [[Robert Owen]] richt de eerste [[bewaarschool]] van Groot-Brittannië op. Later zal hij een school voor kinderen openen opdat zij niet langer in fabrieken moeten werken. Het is het begin van Owens pleidooi voor een arbeidswetgeving. . === 1813 === . * In de [[Slag bij Leipzig]] in de herfst verslaan de coalitielegers van Rusland, Pruisen, Oostenrijk en Zweden Napoleon. Bij deze 'volkerenslag' zijn 500.000 soldaten betrokken, de grootste veldslag in Europa vóór de Eerste Wereldoorlog. . * ♣ De Maatschappij voor Landbouw en Kruidkunde heeft het kritisch reisverslag van De Candolle gelezen en start een programma op om de Oost-Vlaamse plantenwereld in kaart te brengen. . === 1814 === . * ♣ De [[Koninklijke Maatschappij voor Landbouw en Plantkunde|Gentse Maatschappij voor Land en Kruidkunde]] ontvangt zes anonieme [[Herbarium|herbaria]]. De maatschappij streeft naar een compleet plantenoverzicht in de provincie en doneert een gouden medaille en een geldbedrag aan [[Charles Van Hoorebeke]] (1790-1821), de (latere?) directeur van de [[Plantentuin Universiteit Gent|Gentse Plantentuin]].<ref>De Plantentuin Universiteit Gent is een erkend erfgoedmuseum en kent zijn oorsprong in 1794 bij de [[Baudelokapel|Baudeloo-abdij]]. Vanaf 1804 beheert de stad Gent de site en na de oprichting van UGent in 1817 door Willem I krijgt de universiteit het vruchtgebruik. In 1903 verhuist de tuin naar het Citadelpark. Tijdens de jaren dertig komen er serres en het Marshallplan financiert de rotstuin. Het [[Ledeganck (campus)|Ledeganck-complex]] typeert tegenwoordig het tuinzicht.</ref> In de komende jaren haalt hij vele prijzen binnen. Hij bezoekt en documenteert Berchem, Kwaremont, Orroir, Ruien, Oudenaarde, Dendermonde en Eeklo. De zaden voor zijn ''Flore de la Flandere Orientale'' zijn geworpen. Van Hoorebeke studeerde op de [[Baudelobibliotheek|Baudelosite]] van de Gentse centrale school waar een botanische tuin, een natuurhistorische collectie en bibliotheek zijn. Na de opheffing van de school in 1804 specialiseert hij zich in kruiden in de nieuwe Ecole de médecine, chirurgie et pharmacie. Later werkt hij (waarschijnlijk als apotheker) in het Gentse militair hospitaal en neemt na de val van Napoleon in 1816 een apothekerszaak over in de [[Oudburg]]. Hij blijft focussen op natuuronderzoek en verzamelt gesteenten en opgezette dieren. De Oost-Vlaamse boeren leren van hem meeldauw te bestrijden. Rond 1818 is hij assistent op de Universiteit en conservator van het fysisch en mineralogisch kabinet. Als botanicus noemt hij een plant naar hemzelf, de ''Hoorebekia chiloensis''. Na zijn dood verdwijnt zijn roem. . * Een stoommachine drijft de drukpersen van [[The Times]] aan. . * Geallieerden nemen Parijs in en verbannen Napoleon naar Elba. Bonaparte verblijft er van 4 mei 1814 tot 26 februari 1815 als balling en als soeverein vorst van het eiland met een leger van 600 man. Napoleon verbetert de economie, bouwt twee vestingen en twee residenties waaronder het Palazzina dei Mulini. Napoleon ervaart de luxe als vernederend en ontsnapt na tien maanden voor zijn [[Honderd Dagen (1815)|Honderd Dagen]]. . * Lodewijk XVIII betreedt als restauratiekoning de troon (tot 1824). . === 1815 === . * [[Waterloo (België)|Waterloo]] maakt een definitief einde aan Napoleon. . * Dit jaar staat bekend als het jaar zonder zon en de uitvinding van de loopfiets. . * Gasverlichting in Parijs. De Parijse [[Jardin des Plantes (Parijs)|Jardin des Plantes]] die onder [[Napoleon Bonaparte|Napoleon]] een nooit geziene uitstraling kende, is na zijn verbanning naar [[Elba]] op 6 april 1814 en zijn definitieve nederlaag bij Waterloo bedreigd door het Pruisische leger. In 1814 wil dit ijzersterke leger er zijn kamp bouwen en in 1815 slaan tweeduizend soldaten er effectief hun kamp op. 'De soldaten prutsen aan fragiele objecten of zeldzame prularia met wetenschappelijke waarde, de dieren worden onrustig' noteert een tijdgenoot. In beide gevallen kan kan [[Alexander von Humboldt]] de collecties vrijwaren. . . ;Kijken <gallery> File:Trevithick_Richard_Linnell.jpg|[[Richard Trevithick]], stoompionier. File:Trevithicks_Dampfwagen.jpg|London Steam Carriage, weglocomotief ontworpen door [[Richard Trevithick]] en gedemonstreerd in Londen in 1803. Paardenkracht bleek goedkoper. File:Napoleon_i_Poniatowski_Lipsk.jpg|Napoleon en generaal [[Józef Poniatowski]] bij Leipzig, door January Suchodolski. File:Karte_Voelkerschlacht_bei_Leipzig_18_Oktober_1813.png|Slag bij Leipzig. </gallery> . . g3xsrltalmnryopq5o3xu492wi70bdr 0 46798 429671 2026-09-14T05:55:04Z JopkeB 18060 Deel 1 429671 wikitext text/x-wiki {{Wiu3|JopkeB}} {{Index Schrijven}} Een '''beleidsnota''' is een document waarin een probleem wordt beschreven en een of meer oplossingen voor dat probleem worden voorgesteld. Iemand constateert een probleem. Dat kan op je werk zijn, in de politiek, binnen een vereniging of waar dan ook. Je kunt dat probleem zelf constateren, je leidinggevende, een opdrachtgever of een probleem wordt opgeworpen in een groep, bijvoorbeeld tijdens een vergadering. Het gaat niet om een huis-tuin-keuken probleem, maar om een probleem dat onderzoek vergt en een concreet en onderbouwd voorstel waarover iemand anders, of een groep, een beslissing gaat nemen. == Actiepunten == * Probleem helder krijgen, huidige situatie beschrijven * Zie [[Schrijven/Teksten|Voorbereidingen]] - schrijfdoelen, doelgroep en opbouw * Informatie verzamelen ** Literatuuronderzoek, zowel extern (artikelen in vakbladen) als intern (eerdere beleidsplannen, navraag bij collega’s) : hoe kun je dergelijke problemen oplossen? * Brainstormen. Oplossingen verzinnen. * Beleidsdocument schrijven. == Indeling == Een indeling kan als volgt zijn: * Inleiding met een korte samenvatting van het document. Wordt meestal op als laatste geschreven. * Probleem: beschrijving + analyse. Huidige situatie. * Gewenste situatie, doelen, eisen waaraan oplossingen moeten voldoen. * Alternatieve oplossingen (presentatie)/maatregelen/stappenplannen met hun kosten, opbrengsten, voor- en nadelen. Wat er voor nodig is (middelen, mensen, tijd) om ze te implementeren. * Aanbeveling(en). {{Sub}} b75z7zn2z8s3inrvmug2bbjvjduhem2 429672 429671 2026-09-14T07:55:16Z JopkeB 18060 Aanvulling 429672 wikitext text/x-wiki {{Wiu3|JopkeB}} {{Index Schrijven}} Een '''beleidsnota''' is een document waarin een probleem wordt beschreven en een of meer oplossingen voor dat probleem worden voorgesteld. Iemand constateert een probleem. Dat kan op je werk zijn, in de politiek, binnen een vereniging of waar dan ook. Je kunt dat probleem zelf constateren, je leidinggevende, een opdrachtgever of een probleem wordt opgeworpen in een groep, bijvoorbeeld tijdens een vergadering. Het gaat niet om een huis-tuin-keuken probleem, maar om een probleem dat onderzoek vergt en een concreet en onderbouwd voorstel waarover een of meer anderen een beslissing nemen. == Actiepunten == * '''Probleemstelling''', probleem helder krijgen. Wat is het probleem precies? Interview hiervoor de opdrachtgever en eventuele andere betrokkenen. Vraag hen naar doelstellingen die door het probleem niet gehaald kunnen worden. Wat is precies de discrepantie tussen doel en werkelijkheid? Wat is er al gedaan om het probleem op te lossen en waarom werkte dat niet? ** Een simpel voorbeeld: een vriendengroep wil samen met vakantie. Maar de ene helft wil een strandvakantie en de andere wil een trektocht door de bergen maken. Dan maakt het nogal verschil uit of ze (1) normaliter veel plezier met elkaar hebben en goed met elkaar overweg kunnen, alleen hun vakantiewensen verschillen; òf dat (2) de groep eigenlijk uit twee subgroepen bestaat en de vakantie als breekijzer wordt gebruikt. In het eerste geval kan een oplossing worden gevonden in een gezamenlijke vakantieaccomodatie dicht bij het strand, van waaruit diverse bergtochten mogelijk zijn. In het tweede geval zal een begeleidingsproces naar een opsplitsing van de groep meer van toepassing zijn. * huidige situatie beschrijven * Zie [[Schrijven/Teksten|Voorbereidingen]] - schrijfdoelen, doelgroep en opbouw * Informatie verzamelen ** Literatuuronderzoek, zowel extern (artikelen in vakbladen) als intern (eerdere beleidsplannen, navraag bij collega’s) : hoe kun je dergelijke problemen oplossen? * Brainstormen. Oplossingen verzinnen. * Beleidsnota schrijven. == Indeling == Een indeling kan als volgt zijn: * Inleiding met een korte samenvatting van het document. Wordt meestal op als laatste geschreven. * Probleem: beschrijving + analyse. Huidige situatie. * Gewenste situatie, doelen, eisen waaraan oplossingen moeten voldoen. * Alternatieve oplossingen (presentatie)/maatregelen/stappenplannen met hun kosten, opbrengsten, voor- en nadelen. Wat er voor nodig is (middelen, mensen, tijd) om ze te implementeren. een van de alternatieven is niets doen. * Aanbeveling(en). {{Sub}} kg00kjpvte1irsylq80gv0g2f0zn1rs 429673 429672 2026-09-14T09:33:00Z JopkeB 18060 Over interviewen 429673 wikitext text/x-wiki {{Wiu3|JopkeB}} {{Index Schrijven}} Een '''beleidsnota''' is een document waarin een probleem wordt beschreven en een of meer oplossingen voor dat probleem worden voorgesteld. Iemand constateert een probleem. Dat kan op je werk zijn, in de politiek, binnen een vereniging of waar dan ook. Je kunt dat probleem zelf constateren, je leidinggevende, een opdrachtgever of een probleem wordt opgeworpen in een groep, bijvoorbeeld tijdens een vergadering. Het gaat niet om een huis-tuin-keuken probleem, maar om een probleem dat onderzoek vergt en een concreet en onderbouwd voorstel waarover een of meer anderen een beslissing nemen. == Actiepunten == * '''Probleemstelling''', probleem helder krijgen. Wat is het probleem precies? Interview hiervoor de opdrachtgever en andere betrokkenen die het probleem zelf aan den lijve ondervinden. Vraag hen naar doelstellingen die door het probleem niet gehaald kunnen worden. Wat is precies de discrepantie tussen doel en werkelijkheid? Wat is er al gedaan om het probleem op te lossen en waarom werkte dat niet? ** Een simpel voorbeeld: een vriendengroep wil samen met vakantie. Maar de ene helft wil een strandvakantie en de andere wil een trektocht door de bergen maken. Dan maakt het nogal verschil uit of ze (1) normaliter veel plezier met elkaar hebben en goed met elkaar overweg kunnen, alleen hun vakantiewensen verschillen; òf dat (2) de groep eigenlijk uit twee subgroepen bestaat en de vakantie als breekijzer wordt gebruikt. In het eerste geval kan een oplossing worden gevonden in een gezamenlijke vakantieaccomodatie dicht bij het strand, van waaruit diverse bergtochten mogelijk zijn. In het tweede geval zal een begeleidingsproces naar een opsplitsing van de groep meer van toepassing zijn. ** Over interviewen: het doel is niet om de geïnterviewde een opzienbarende quote te ontlokken, zoals op televisie of voor een kranteninterview. Nee, je wilt te weten komen wat er precies aan de hand is. Dan gebruik je de LSD-methode, niet met de {{Wp|Lysergeenzuurdi-ethylamide|hallucinogene drug}}, maar met {{Wp|Actief luisteren|'''L'''uisteren, '''S'''amenvatten, '''D'''oorvragen}}, een (zakelijke) interviewmethode om het naadje van de kous te weten te komen. Een interview wordt altijd goed voorbereid. Hij start met een inleiding (doel, wat er met de uitspraken wordt gedaan, de geïnterviewde op zijn/haar gemak stellen), dan de vragen die je wilt stellen en tenslotte een afsluiting (korte samenvatting/conclusie, vervolgstappen en het verzoek/de hoop uitspreken met vervolgvragen opnieuw bij de geïnterviewde terecht te kunnen). Koppel na afloop de conclusie(s) uit de interviews als voorgestelde probleemstelling schriftelijk terug en vraag of dit inderdaad het probleem is. Zo ja, dan kun je dit als de probleemstelling gebruiken, het uitgangspunt om met de vervolgstappen aan de slag te gaan. ::Tip: als je beleidsmedewerker bent, om andere redenen vaak een beleidsnota schrijft of ICT'er bent die vaak klanten en gebruikers interviewt: zorg dat je een cursus interviewen volgt. Je kunt de theorie uit een boekje leren, maar je leert het vak pas echt in de praktijk, met veel oefenen en aanwijzingen van een coach. * huidige situatie beschrijven * Zie [[Schrijven/Teksten|Voorbereidingen]] - schrijfdoelen, doelgroep en opbouw * Informatie verzamelen ** Literatuuronderzoek, zowel extern (artikelen in vakbladen) als intern (eerdere beleidsplannen, navraag bij collega’s) : hoe kun je dergelijke problemen oplossen? * Brainstormen. Oplossingen verzinnen. * Beleidsnota schrijven. == Indeling == Een indeling kan als volgt zijn: * Inleiding met een korte samenvatting van het document. Wordt meestal op als laatste geschreven. * Probleem: beschrijving + analyse. Huidige situatie. * Gewenste situatie, doelen, eisen waaraan oplossingen moeten voldoen. * Alternatieve oplossingen (presentatie)/maatregelen/stappenplannen met hun kosten, opbrengsten, voor- en nadelen. Wat er voor nodig is (middelen, mensen, tijd) om ze te implementeren. een van de alternatieven is niets doen. * Aanbeveling(en). {{Sub}} amlen9blp9ev8s5bhppttvy8ryiehif