Nederlands

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="nl">
  <siteinfo>
    <sitename>Wikibooks</sitename>
    <dbname>nlwikibooks</dbname>
    <base>https://nl.wikibooks.org/wiki/Hoofdpagina</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.20</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Media</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Speciaal</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Overleg</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Gebruiker</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Overleg gebruiker</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Wikibooks</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Overleg Wikibooks</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Bestand</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Overleg bestand</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">Overleg MediaWiki</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Sjabloon</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Overleg sjabloon</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Help</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Overleg help</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Categorie</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Overleg categorie</namespace>
      <namespace key="102" case="first-letter">Transwiki</namespace>
      <namespace key="103" case="first-letter">Overleg transwiki</namespace>
      <namespace key="104" case="first-letter">Wikijunior</namespace>
      <namespace key="105" case="first-letter">Overleg Wikijunior</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Module</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Overleg module</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Nederlands</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8784</id>
    <revision>
      <id>429823</id>
      <parentid>429782</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T07:10:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JopkeB</username>
        <id>18060</id>
      </contributor>
      <comment>Link naar Eerste Hulp</comment>
      <origin>429823</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1993" sha1="dfwvyhllyaan9f2ay8ke5jp5vdmakxq" xml:space="preserve">{{Bi}}{{Index Nederlands}}
&lt;div style=&quot;text-align: center;&quot;&gt;
[[Afbeelding:Plume pen w.svg|center|150px|Welkom bij Nederlands!]]
We gebruiken op deze wiki allemaal de Nederlandse taal. Toch zijn we haar niet allemaal even goed machtig. 
Ondanks een goede kennis van het Nederlands, maken we nog te vaak taal- en spelfouten. Daarom biedt deze cursus een oplossing.

Let op, we volgen de Nieuwe Spelling 2005 en bijgevolg de spelling in het {{Wp|Groene boekje|Groene Boekje}}. Schiet dit tekort, dan baseren we ons op het {{Wp|Van Dale Groot woordenboek van de Nederlandse taal|Van Dale woordenboek}}. Er zijn alternatieve schrijfwijzen in omloop, doch deze zijn niet door de overheid opgelegd, noch worden deze gehanteerd binnen de Wikimedia Foundation.

Nederlands wordt gesproken en geschreven als erkende taal in {{Wp|Nederland|Nederland}}, {{Wp|Suriname|Suriname}} en de {{Wp|Nederlandse Antillen|Nederlandse Antillen}}, {{Wp|België|België}} en {{Wp|Noord-Frankrijk|Noord-Frankrijk}} en verder onder meer in kringen van emigranten in {{Wp|Canada|Canada}}, de {{Wp|Verenigde Staten|Verenigde Staten}}, {{Wp|Australië|Australië}} en {{Wp|Nieuw-Zeeland|Nieuw-Zeeland}}. De verwante taal [[Afrikaans]] wordt gesproken in {{Wp|Zuid-Afrika|Zuid-Afrika}} en {{Wp|Namibië|Namibië}}. Samen gaat het om meer dan veertig miljoen Nederlands- en Afrikaanstaligen. 
&lt;/div&gt;

'''Tip:''' Voor wie even snel een antwoord wil op een prangende spellingsvraag: zie [[Nederlands/Eerste hulp|Eerste hulp]].

==Externe links==
*[https://users.telenet.be/orandago/ Oefeningen Nederlands]
*[https://woordenlijst.org/ Woordenlijst Nederlandse Taal – Officiële Spelling 2005]
*[https://taalunieversum.org/taalunie/ Nederlandse Taalunie]
*[https://taaladvies.net/ Taalunieversum] (taaltips)
&lt;!-- *[https://www.let.ru.nl/ans/e-ans/ Algemene Nederlandse Spraakkunst] (naslagwerk) site werkt niet; 20260415 --&gt;

{{Boek}}
{{Fase|2}}
{{Wikipedia
| Pagina = Nederlands
| Naam = Nederlands
}}

[[Categorie:Nederlands]]</text>
      <sha1>dfwvyhllyaan9f2ay8ke5jp5vdmakxq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Nederlands/Werkwoorden/Regeltjes voor dt</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8890</id>
    <revision>
      <id>429821</id>
      <parentid>391299</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T06:43:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JopkeB</username>
        <id>18060</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ezelsbruggen */ Correcties</comment>
      <origin>429821</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5510" sha1="tehdnswbmulahaom93i6fokk3wwbgo8" xml:space="preserve">[[Image:Plume pen w.svg|left|50px|Eerste hulp bij Nederlands]][[Image:Plume pen w.svg|right|50px|Eerste hulp bij Nederlands]]&lt;br&gt;&lt;div style=&quot;text-align: center;&quot;&gt;'''[[Nederlands/Eerste hulp|Keer terug naar het menu &quot;Eerste hulp&quot; door hier te klikken]]'''&lt;!--kan iemand hier een mooi klikvenster van maken aub of iets dergelijks--&gt;&lt;/div&gt;

{{Zie ook|Zie ook de [[Nederlands/Spelling/Smurfenregel|Smurfenregel]].}}

= De regels =
Bij de vervoeging van werkwoorden wordt in de tegenwoordige tijd voor de eerste persoon enkelvoud (ik) de stam gebruikt. Bij de tweede en derde persoon enkelvoud in principe de stam met een t erachter. Echter niet als de tweede persoon jij of je is en de persoon achter de persoonsvorm staat. Als de regel ertoe zou leiden dat een persoonsvorm zou eindigen op -tt, wordt de extra t niet geschreven. Wel wordt de extra t na een d geschreven. Dit leidt nog al eens tot verwarring en men spreekt van het dt-probleem. Een dt aan het eind kan voorkomen bij een werkwoord in de tegenwoordige tijd bij de tweede of derde persoon enkelvoud, dus na &lt;b&gt;jij&lt;/b&gt;, &lt;b&gt;je&lt;/b&gt;, &lt;b&gt;gij&lt;/b&gt;, &lt;b&gt;ge&lt;/b&gt;, &lt;b&gt;u&lt;/b&gt;, &lt;b&gt;hij&lt;/b&gt;, &lt;b&gt;zij&lt;/b&gt;, &lt;b&gt;het&lt;/b&gt;, enzovoorts.

Bij de derde persoon enkelvoud geldt de standaardregel stam + t, dus:
* hij gaat
* zij slaapt
* het valt

Bij de tweede persoon geldt dit ook:
* jij zingt
* gij spreekt
* u wandelt

Alleen vervalt de eind-t bij &lt;b&gt;jij&lt;/b&gt; en &lt;b&gt;je&lt;/b&gt; als het werkwoord vóór deze voornaamwoorden staat:
* zing jij
maar bij &lt;b&gt;gij&lt;/b&gt; en &lt;b&gt;u&lt;/b&gt; gebeurt dit niet:
* spreekt gij
* wandelt u

Bij de eerste persoon gebruiken we alleen de stam, dus zonder extra t:
* ik loop
* loop ik
* ik zit
* zit ik
* ik houd
* houd ik

Wanneer een stam op een d eindigt, komt de extra t óók achter de stam te staan, dus:
* hij houdt
* zij bidt
* het bloedt
* jij vindt
* gij landt
* u biedt

Maar als het werkwoord voor het onderwerp staat dan valt bij &lt;b&gt;jij&lt;/b&gt; en &lt;b&gt;je&lt;/b&gt; de eind-t weer weg:
* houdt hij
* bidt zij
* bloedt het
* &lt;u&gt;vind jij&lt;/u&gt;
* landt gij
* biedt u

Bij &lt;b&gt;ik&lt;/b&gt; staat er nooit een extra t, de persoonsvorm eindigt dus ook nooit op dt:
* ik vind
* vind ik

Let op! Wanneer een stam al op een t eindigt, vervalt de extra t, dus:
* Zij zet. Niet: zij *''zett''.
* Hij weet. Niet: hij *''weett''.
* Hij uit. Niet: hij *''uitt''.
* Zij kat. Niet: zij *''katt''.

----

Merk op: &lt;b&gt;gij&lt;/b&gt; krijgt ook in de verleden tijd een eind-t, daar kan dus ook een -dt voorkomen:
* gij hadt
* gij werdt
* gij zoudt

----

= Ezelsbruggen =
Wandelen -&gt; gewandel&lt;span style=&quot;color: darkblue;&quot;&gt;'''d'''&lt;/span&gt;; fietsen -&gt; gefiets&lt;span style=&quot;color: darkblue;&quot;&gt;'''t'''&lt;/span&gt;.&lt;br&gt;
Wanneer je een d en wanneer je een t gebruikt, hoor je als je de verleden tijd uitspreekt.&lt;br&gt; 
Ik wandel&lt;span style=&quot;color: darkblue;&quot;&gt;'''d'''&lt;/span&gt;e -&gt; dus ook: Ik heb gewandel&lt;span style=&quot;color: darkblue;&quot;&gt;'''d'''&lt;/span&gt; ; Ik fiets&lt;span style=&quot;color: darkblue;&quot;&gt;'''t'''&lt;/span&gt;e, dus ook: Ik heb gefiets&lt;span style=&quot;color: darkblue;&quot;&gt;'''t'''&lt;/span&gt;.
&lt;p&gt;Als dit niet voldoende is, maak dan gebruik van een van de woorden &quot;'t kofschip&quot; of &quot;'t fokschaap&quot;, met de (scherpe) medeklinkers: ch, f, k, p, s en t en bovendien de x.&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;Haal van de infinitief (hele werkwoord, bijvoorbeeld 'lopen') -en aan het eind eraf. Bijvoorbeeld 'passen' wordt 'pass' of 'beven' wordt 'bev'). Eindigt dit afgekapte deel van het werkwoord op een van de bovengenoemde medeklinkers, dan eindigt het voltooid deelwoord op een t.&lt;br&gt;In andere gevallen is dit een d.&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;Bij het vormen van het voltooid deelwoord ga je uit van infinitief -en.&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;Bijvoorbeeld:&lt;/p&gt;
&lt;ol&gt;&lt;li&gt;&lt;strong&gt;passen&lt;/strong&gt; &amp;rarr; pass
&lt;li&gt;s is een medeklinker en zit in &quot;'t kofschip&quot;
&lt;li&gt;&lt;strong&gt;gepast&lt;/strong&gt;&lt;/ol&gt;

&lt;ol&gt;&lt;li&gt;&lt;strong&gt;beven&lt;/strong&gt; &amp;rarr; bev
&lt;li&gt;v is een medeklinker, maar zit niet in &quot;'t kofschip&quot;
&lt;li&gt;&lt;strong&gt;gebeefd&lt;/strong&gt;&lt;/ol&gt;

&lt;ol&gt;&lt;li&gt;&lt;strong&gt;mixen&lt;/strong&gt; &amp;rarr; mix
&lt;li&gt;x is een harde medeklinker, maar zit niet in &quot;'t kofschip&quot;. Toch geldt hierbij ook de regel, dus die X moet je apart onthouden.
&lt;li&gt;&lt;strong&gt;gemixt&lt;/strong&gt;&lt;/ol&gt;

Let dus op bij woorden op '-ven', '-zen' e.d. De laatste letter van de stam zit in &quot;'t kofschip&quot;, maar de laatste letter van infinitief – en niet.
----
*Vervang in gedachten een werkwoord waarover je twijfelt door het onzinwerkwoord &quot;smurfen&quot;. Dan hoor je meteen of er een t achter moet of niet. Als in de infinitief van het werkwoord al een d voorkwam, blijft deze d gewoon staan. Bijvoorbeeld: 
 &quot;Ik wor?? op de hoogte gebracht van het feit dat mijn dochter volgend jaar voorzitter wor??&quot; 
Vervang alle werkwoorden door het werkwoord worden:
 &quot;Ik smurf op de hoogte gebracht van het feit dat mijn dochter volgend jaar voorzitter smurft.&quot;
Waar je t hoort, schrijf je die. Dus de zin wordt:
 &quot;Ik word op de hoogte gebracht van het feit dat mijn dochter volgend jaar voorzitter wordt.&quot; 
Als je eventueel nog twijfelt over &quot;gebracht&quot;: in het woord &quot;brengen&quot; klinkt geen d. '''Een d verschijnt nooit zomaar uit het niets. '''
* Er zijn geen uitzonderingen voor woorden die letterlijk uit het Engels overgenomen zijn. Bijvoorbeeld: 
 &quot;Het wor?? stilaan tijd dat die diskettes gelabeld worden.&quot;
Vervang alle werkwoorden door smurfen:
 &quot;Het smurft stilaan tijd dat die diskettes gelabeld worden.&quot;
Waar je t hoort schrijf je die. De zin wordt:
 &quot;Het wordt stilaan tijd dat die diskettes gelabeld worden.&quot;
Hoe wist ik dat gelabeld op een d eindigt? Simpelweg omdat in de verleden tijd &quot;labelde&quot; ook een d klinkt. '''Een d verdwijnt nooit zomaar in het niets.'''
{{Sub}}</text>
      <sha1>tehdnswbmulahaom93i6fokk3wwbgo8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>429822</id>
      <parentid>429821</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T07:06:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JopkeB</username>
        <id>18060</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ezelsbruggen */ Nieuwe correcties + link</comment>
      <origin>429822</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5856" sha1="g4q8sda3b7b0n3d0bywwbe2p4yey1b1" xml:space="preserve">[[Image:Plume pen w.svg|left|50px|Eerste hulp bij Nederlands]][[Image:Plume pen w.svg|right|50px|Eerste hulp bij Nederlands]]&lt;br&gt;&lt;div style=&quot;text-align: center;&quot;&gt;'''[[Nederlands/Eerste hulp|Keer terug naar het menu &quot;Eerste hulp&quot; door hier te klikken]]'''&lt;!--kan iemand hier een mooi klikvenster van maken aub of iets dergelijks--&gt;&lt;/div&gt;

{{Zie ook|Zie ook de [[Nederlands/Spelling/Smurfenregel|Smurfenregel]].}}

= De regels =
Bij de vervoeging van werkwoorden wordt in de tegenwoordige tijd voor de eerste persoon enkelvoud (ik) de stam gebruikt. Bij de tweede en derde persoon enkelvoud in principe de stam met een t erachter. Echter niet als de tweede persoon jij of je is en de persoon achter de persoonsvorm staat. Als de regel ertoe zou leiden dat een persoonsvorm zou eindigen op -tt, wordt de extra t niet geschreven. Wel wordt de extra t na een d geschreven. Dit leidt nog al eens tot verwarring en men spreekt van het dt-probleem. Een dt aan het eind kan voorkomen bij een werkwoord in de tegenwoordige tijd bij de tweede of derde persoon enkelvoud, dus na &lt;b&gt;jij&lt;/b&gt;, &lt;b&gt;je&lt;/b&gt;, &lt;b&gt;gij&lt;/b&gt;, &lt;b&gt;ge&lt;/b&gt;, &lt;b&gt;u&lt;/b&gt;, &lt;b&gt;hij&lt;/b&gt;, &lt;b&gt;zij&lt;/b&gt;, &lt;b&gt;het&lt;/b&gt;, enzovoorts.

Bij de derde persoon enkelvoud geldt de standaardregel stam + t, dus:
* hij gaat
* zij slaapt
* het valt

Bij de tweede persoon geldt dit ook:
* jij zingt
* gij spreekt
* u wandelt

Alleen vervalt de eind-t bij &lt;b&gt;jij&lt;/b&gt; en &lt;b&gt;je&lt;/b&gt; als het werkwoord vóór deze voornaamwoorden staat:
* zing jij
maar bij &lt;b&gt;gij&lt;/b&gt; en &lt;b&gt;u&lt;/b&gt; gebeurt dit niet:
* spreekt gij
* wandelt u

Bij de eerste persoon gebruiken we alleen de stam, dus zonder extra t:
* ik loop
* loop ik
* ik zit
* zit ik
* ik houd
* houd ik

Wanneer een stam op een d eindigt, komt de extra t óók achter de stam te staan, dus:
* hij houdt
* zij bidt
* het bloedt
* jij vindt
* gij landt
* u biedt

Maar als het werkwoord voor het onderwerp staat dan valt bij &lt;b&gt;jij&lt;/b&gt; en &lt;b&gt;je&lt;/b&gt; de eind-t weer weg:
* houdt hij
* bidt zij
* bloedt het
* &lt;u&gt;vind jij&lt;/u&gt;
* landt gij
* biedt u

Bij &lt;b&gt;ik&lt;/b&gt; staat er nooit een extra t, de persoonsvorm eindigt dus ook nooit op dt:
* ik vind
* vind ik

Let op! Wanneer een stam al op een t eindigt, vervalt de extra t, dus:
* Zij zet. Niet: zij *''zett''.
* Hij weet. Niet: hij *''weett''.
* Hij uit. Niet: hij *''uitt''.
* Zij kat. Niet: zij *''katt''.

----

Merk op: &lt;b&gt;gij&lt;/b&gt; krijgt ook in de verleden tijd een eind-t, daar kan dus ook een -dt voorkomen:
* gij hadt
* gij werdt
* gij zoudt

----

= Ezelsbruggen =
Wandelen -&gt; gewandel&lt;span style=&quot;color: darkblue;&quot;&gt;'''d'''&lt;/span&gt;; fietsen -&gt; gefiets&lt;span style=&quot;color: darkblue;&quot;&gt;'''t'''&lt;/span&gt;.&lt;br&gt;
Wanneer je een d en wanneer je een t gebruikt, hoor je als je de verleden tijd uitspreekt.&lt;br&gt; 
Ik wandel&lt;span style=&quot;color: darkblue;&quot;&gt;'''d'''&lt;/span&gt;e -&gt; dus ook: Ik heb gewandel&lt;span style=&quot;color: darkblue;&quot;&gt;'''d'''&lt;/span&gt; ; Ik fiets&lt;span style=&quot;color: darkblue;&quot;&gt;'''t'''&lt;/span&gt;e, dus ook: Ik heb gefiets&lt;span style=&quot;color: darkblue;&quot;&gt;'''t'''&lt;/span&gt;.
&lt;p&gt;Als dit niet voldoende is, maak dan gebruik van een van de woorden &quot;'t kofschip&quot; of &quot;'t fokschaap&quot;, met de (scherpe) medeklinkers: ch, f, k, p, s en t en bovendien sj (als combinatieklank, dus inclusief ''sh'' als in crashen) en x, zoals in het ezelsbruggetje &quot;XTC-koffieshop&quot; (maar daarin ontbreken de ch en de s als aparte letter).&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;Haal van de infinitief (hele werkwoord, bijvoorbeeld 'lopen') -en aan het eind eraf. Bijvoorbeeld 'passen' wordt 'pass' of 'beven' wordt 'bev'). Eindigt dit afgekapte deel van het werkwoord op een van de bovengenoemde medeklinkers, dan eindigt het voltooid deelwoord op een t.&lt;br&gt;In andere gevallen is dit een d.&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;Bij het vormen van het voltooid deelwoord ga je uit van infinitief -en.&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;Bijvoorbeeld:&lt;/p&gt;
&lt;ol&gt;&lt;li&gt;&lt;strong&gt;passen&lt;/strong&gt; &amp;rarr; pass
&lt;li&gt;s is een medeklinker en zit in &quot;'t kofschip&quot;
&lt;li&gt;&lt;strong&gt;gepast&lt;/strong&gt;&lt;/ol&gt;

&lt;ol&gt;&lt;li&gt;&lt;strong&gt;beven&lt;/strong&gt; &amp;rarr; bev
&lt;li&gt;v is een medeklinker, maar zit niet in &quot;'t kofschip&quot;
&lt;li&gt;&lt;strong&gt;gebeefd&lt;/strong&gt;&lt;/ol&gt;

&lt;ol&gt;&lt;li&gt;&lt;strong&gt;mixen&lt;/strong&gt; &amp;rarr; mix
&lt;li&gt;x is een harde medeklinker, maar zit niet in &quot;'t kofschip&quot;. Toch geldt hierbij ook de regel, dus die X moet je apart onthouden.
&lt;li&gt;&lt;strong&gt;gemixt&lt;/strong&gt;&lt;/ol&gt;

Let dus op bij woorden op '-ven', '-zen' e.d. De laatste letter van de stam zit in &quot;'t kofschip&quot;, maar de laatste letter van infinitief – en niet.
----
*Vervang in gedachten een werkwoord waarover je twijfelt door het onzinwerkwoord &quot;smurfen&quot;. Dan hoor je meteen of er een t achter moet of niet. Als in de infinitief van het werkwoord al een d voorkwam, blijft deze d gewoon staan. Bijvoorbeeld: 
 &quot;Ik wor?? op de hoogte gebracht van het feit dat mijn dochter volgend jaar voorzitter wor??&quot; 
Vervang alle werkwoorden door het werkwoord worden:
 &quot;Ik smurf op de hoogte gebracht van het feit dat mijn dochter volgend jaar voorzitter smurft.&quot;
Waar je t hoort, schrijf je die. Dus de zin wordt:
 &quot;Ik word op de hoogte gebracht van het feit dat mijn dochter volgend jaar voorzitter wordt.&quot; 
Als je eventueel nog twijfelt over &quot;gebracht&quot;: in het woord &quot;brengen&quot; klinkt geen d. '''Een d verschijnt nooit zomaar uit het niets. '''
* Er zijn geen uitzonderingen voor woorden die letterlijk uit het Engels overgenomen zijn. Bijvoorbeeld: 
 &quot;Het wor?? stilaan tijd dat die diskettes gelabeld worden.&quot;
Vervang alle werkwoorden door smurfen:
 &quot;Het smurft stilaan tijd dat die diskettes gelabeld worden.&quot;
Waar je t hoort schrijf je die. De zin wordt:
 &quot;Het wordt stilaan tijd dat die diskettes gelabeld worden.&quot;
Hoe wist ik dat gelabeld op een d eindigt? Simpelweg omdat in de verleden tijd &quot;labelde&quot; ook een d klinkt. '''Een d verdwijnt nooit zomaar in het niets.'''

== Zie ook ==
* [[Nederlands/Grammatica/Werkwoorden/Regeltjes voor dt|Regeltjes voor dt]] uit de Grammatica-module met een uitgebreidere uitleg en links naar Wikipedia en Wikidata.
{{Sub}}</text>
      <sha1>g4q8sda3b7b0n3d0bywwbe2p4yey1b1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Nederlands/Inleiding/Nederlands taalgebied</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8912</id>
    <revision>
      <id>429831</id>
      <parentid>427101</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T09:38:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JopkeB</username>
        <id>18060</id>
      </contributor>
      <comment>/* Gebieden met Nederlands als moedertaal */ Koninkrijk der Nederlanden ipv Nederland</comment>
      <origin>429831</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2901" sha1="dbgbn8f6jr2tx40e3a7wwa3yyexzcjf" xml:space="preserve">{{Index Nederlands}}
Onder het Nederlandse taalgebied worden twee soorten gebieden verstaan:
* gebieden waar het Nederlands als moedertaal gebruikt wordt,
* gebieden waar het Nederlands niet de moedertaal van de meeste mensen is, maar waar men wel in het Nederlands terecht kan.


== Gebieden met Nederlands als moedertaal ==
[[Afbeelding:Map Dutch World scris.png|thumb|450px|&lt;div style='text-align: center;'&gt;&lt;span style='font-size: small; background-color:#171d57;color:white;&quot;&gt;&amp;nbsp;moedertaal (Lage Landen &amp; Suriname)&amp;nbsp;&lt;/span&gt; &lt;span style=&quot;color: #dddddd;&quot;&gt;&lt;/span&gt; &lt;span style=&quot;background-color:#303cb4;color:black;&quot;&gt;&amp;nbsp;officieel&amp;nbsp;(administratief)&amp;nbsp;&lt;/span&gt; &lt;span style=&quot;color: #dddddd;&quot;&gt;&lt;/span&gt; &lt;span style=&quot;background-color:#6873d7;color:black;&quot;&gt;&amp;nbsp;moedertaal en tweede taal,&amp;nbsp;(niet officieel, excl. Afrikaans in ZA)&amp;nbsp;&lt;/span&gt; &lt;span style=&quot;color: #dddddd;&quot;&gt;&lt;/span&gt; &lt;span style=&quot;background-color: #9fceff;color:black;&quot;&gt;&amp;nbsp;secundaire taal, waar enkele kennis bestaat&amp;nbsp;&lt;/span&gt;&lt;/div&gt;]]
[[Afbeelding:Flanders.png|thumb|right|130px|Vlaanderen in België]]Dit gebied komt overeen met het werkingsgebied van de [https://taalunieversum.org/taalunie/ Taalunie], het omvat:
:* {{Wp|Koninkrijk der Nederlanden|Koninkrijk der Nederlanden}}
:* het {{Wp|Vlaams Gewest|Vlaams Gewest}}: dit is het noordelijk deel van {{Wp|België|België}}, dus de {{Wp|Provincies van België|provincies}}: West-Vlaanderen, Oost-Vlaanderen, Antwerpen, Limburg en Vlaams-Brabant.
:* {{Wp|Suriname|Suriname}}

== Gebieden waar men Nederlands begrijpt ==
:* {{Wp|Brussels Hoofdstedelijk Gewest|Brussel}}: dit is een tweetalig stukje van België, slechts 20% van de bevolking is er Nederlandstalig. Momenteel is de toestand er wel danig verbeterd dat men er zo goed als overal in het Nederlands begrepen en ook beantwoord wordt.
:* {{Wp|Frans-Vlaanderen|Frans-Vlaanderen}}: dit stukje Vlaanderen werd door {{Wp|Lodewijk XIV van Frankrijk|Lodewijk de veertiende}} in de 17de eeuw bij Frankrijk gevoegd. Tot de eerste helft van de 20ste eeuw bleef het Nederlands er de moedertaal. Sindsdien heeft men door nationalistische tendensen in Frankrijk het gebied langzaamaan verfranst.
:* {{Wp|Nederlandse Antillen|de Nederlandse Antillen}}: deze eilanden in de {{Wp|Caribische Zee|Caribische Zee}} behoren tot het {{Wp|Koninkrijk der Nederlanden|Koninkrijk der Nederlanden}} en hebben Nederlands als bestuurtaal. De bevolking zelf heeft er echter [[Engels]] of {{Wp|Papiaments|Papiaments}} als moedertaal.
:* {{Wp|Zuid-Afrika|Zuid-Afrika}}: In dit land spreekt men o.a. {{Wp|Afrikaans|Afrikaans}}, een dochtertaal van het Nederlands. De verstaanbaarheid is echter nog steeds groot genoeg dat iemand die helder en traag Nederlands praat er zonder grote problemen verstaan zal worden. Omgekeerd zal men natuurlijk in het Afrikaans beantwoord worden en een beetje moeite moeten doen om dit te begrijpen.
{{Sub}}</text>
      <sha1>dbgbn8f6jr2tx40e3a7wwa3yyexzcjf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>429832</id>
      <parentid>429831</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T09:39:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JopkeB</username>
        <id>18060</id>
      </contributor>
      <comment>Versie [[Special:Diff/429831|429831]] van [[Special:Contributions/JopkeB|JopkeB]] ([[User talk:JopkeB|overleg]]) ongedaan gemaakt</comment>
      <origin>429832</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2868" sha1="05nqfgjs3z1cpv0wdisxsm3np58pokf" xml:space="preserve">{{Index Nederlands}}
Onder het Nederlandse taalgebied worden twee soorten gebieden verstaan:
* gebieden waar het Nederlands als moedertaal gebruikt wordt,
* gebieden waar het Nederlands niet de moedertaal van de meeste mensen is, maar waar men wel in het Nederlands terecht kan.


== Gebieden met Nederlands als moedertaal ==
[[Afbeelding:Map Dutch World scris.png|thumb|450px|&lt;div style='text-align: center;'&gt;&lt;span style='font-size: small; background-color:#171d57;color:white;&quot;&gt;&amp;nbsp;moedertaal (Lage Landen &amp; Suriname)&amp;nbsp;&lt;/span&gt; &lt;span style=&quot;color: #dddddd;&quot;&gt;&lt;/span&gt; &lt;span style=&quot;background-color:#303cb4;color:black;&quot;&gt;&amp;nbsp;officieel&amp;nbsp;(administratief)&amp;nbsp;&lt;/span&gt; &lt;span style=&quot;color: #dddddd;&quot;&gt;&lt;/span&gt; &lt;span style=&quot;background-color:#6873d7;color:black;&quot;&gt;&amp;nbsp;moedertaal en tweede taal,&amp;nbsp;(niet officieel, excl. Afrikaans in ZA)&amp;nbsp;&lt;/span&gt; &lt;span style=&quot;color: #dddddd;&quot;&gt;&lt;/span&gt; &lt;span style=&quot;background-color: #9fceff;color:black;&quot;&gt;&amp;nbsp;secundaire taal, waar enkele kennis bestaat&amp;nbsp;&lt;/span&gt;&lt;/div&gt;]]
[[Afbeelding:Flanders.png|thumb|right|130px|Vlaanderen in België]]Dit gebied komt overeen met het werkingsgebied van de [https://taalunieversum.org/taalunie/ Taalunie], het omvat:
:* {{Wp|Nederland|Nederland}}
:* het {{Wp|Vlaams Gewest|Vlaams Gewest}}: dit is het noordelijk deel van {{Wp|België|België}}, dus de {{Wp|Provincies van België|provincies}}: West-Vlaanderen, Oost-Vlaanderen, Antwerpen, Limburg en Vlaams-Brabant.
:* {{Wp|Suriname|Suriname}}


== Gebieden waar men Nederlands begrijpt ==
:* {{Wp|Brussels Hoofdstedelijk Gewest|Brussel}}: dit is een tweetalig stukje van België, slechts 20% van de bevolking is er Nederlandstalig. Momenteel is de toestand er wel danig verbeterd dat men er zo goed als overal in het Nederlands begrepen en ook beantwoord wordt.
:* {{Wp|Frans-Vlaanderen|Frans-Vlaanderen}}: dit stukje Vlaanderen werd door {{Wp|Lodewijk XIV van Frankrijk|Lodewijk de veertiende}} in de 17de eeuw bij Frankrijk gevoegd. Tot de eerste helft van de 20ste eeuw bleef het Nederlands er de moedertaal. Sindsdien heeft men door nationalistische tendensen in Frankrijk het gebied langzaamaan verfranst.
:* {{Wp|Nederlandse Antillen|de Nederlandse Antillen}}: deze eilanden in de {{Wp|Caribische Zee|Caribische Zee}} behoren tot het {{Wp|Koninkrijk der Nederlanden|Koninkrijk der Nederlanden}} en hebben Nederlands als bestuurtaal. De bevolking zelf heeft er echter [[Engels]] of {{Wp|Papiaments|Papiaments}} als moedertaal.
:* {{Wp|Zuid-Afrika|Zuid-Afrika}}: In dit land spreekt men o.a. {{Wp|Afrikaans|Afrikaans}}, een dochtertaal van het Nederlands. De verstaanbaarheid is echter nog steeds groot genoeg dat iemand die helder en traag Nederlands praat er zonder grote problemen verstaan zal worden. Omgekeerd zal men natuurlijk in het Afrikaans beantwoord worden en een beetje moeite moeten doen om dit te begrijpen.
{{Sub}}</text>
      <sha1>05nqfgjs3z1cpv0wdisxsm3np58pokf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Nederlands/Afkortingen</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18685</id>
    <revision>
      <id>429825</id>
      <parentid>422764</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T08:55:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JopkeB</username>
        <id>18060</id>
      </contributor>
      <comment>Aanvulling inleiding</comment>
      <origin>429825</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1065" sha1="7lwv162bbg154pub4toicov8s2bh6xt" xml:space="preserve">{{Index Nederlands}}

Een '''afkorting''' is iedere verkorte schrijfwijze voor een woord, woordgroep, naam of andere aanduiding. In het Nederlands bestaan er talloze. 

Afkortingen worden in principe alleen in informele teksten gebruikt, niet in formele teksten of in teksten die voor een groot publiek bestemd zijn. Dit omdat niet iedereen de gebruikte afkortingen kent of omdat ze misverstanden kunnen oproepen (als een afkorting meerdere betekenissen heeft). 

Hieronder staan een klein aantal afkortingen (meestal worden ze overigens met kleine letters geschreven):

* D.W.Z. = Dat wil zeggen
* E.D. = En dergelijke
* I.P.V. = In plaats van
* JL. = Jongstleden
* M.B.T. = Met betrekking tot
* O.A. = Onder andere
* Z.G.A.N. = Zo goed als nieuw (vaak in korte advertenties)
* L.S. = Lectori Salutem (Gegroet Lezer, als onbekend is aan wie wordt geschreven)
* AS. = Aanstaande
* nl. = Namelijk

== Links ==
Op de site van [https://taal.vrt.be/taaldatabanken_master/spellen_schrijven/tips/st-10019.shtml VRTtaal.net] staat heel wat uitleg over afkortingen.
{{Sub}}</text>
      <sha1>7lwv162bbg154pub4toicov8s2bh6xt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>429826</id>
      <parentid>429825</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T09:03:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JopkeB</username>
        <id>18060</id>
      </contributor>
      <comment>/* Links */ Wp-lijst</comment>
      <origin>429826</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1064" sha1="jdsup5rbun47pe7oj07sf6dsrwkzukq" xml:space="preserve">{{Index Nederlands}}

Een '''afkorting''' is iedere verkorte schrijfwijze voor een woord, woordgroep, naam of andere aanduiding. In het Nederlands bestaan er talloze. 

Afkortingen worden in principe alleen in informele teksten gebruikt, niet in formele teksten of in teksten die voor een groot publiek bestemd zijn. Dit omdat niet iedereen de gebruikte afkortingen kent of omdat ze misverstanden kunnen oproepen (als een afkorting meerdere betekenissen heeft). 

Hieronder staan een klein aantal afkortingen (meestal worden ze overigens met kleine letters geschreven):

* D.W.Z. = Dat wil zeggen
* E.D. = En dergelijke
* I.P.V. = In plaats van
* JL. = Jongstleden
* M.B.T. = Met betrekking tot
* O.A. = Onder andere
* Z.G.A.N. = Zo goed als nieuw (vaak in korte advertenties)
* L.S. = Lectori Salutem (Gegroet Lezer, als onbekend is aan wie wordt geschreven)
* AS. = Aanstaande
* nl. = Namelijk

== Links ==
* {{Wp|Lijst van afkortingen in het Nederlands}}
* [https://www.vlaanderen.be/team-taaladvies/afkortingenlijst Afkortingenlijst Vlaamse overheid] 

{{Sub}}</text>
      <sha1>jdsup5rbun47pe7oj07sf6dsrwkzukq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>429827</id>
      <parentid>429826</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T09:07:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JopkeB</username>
        <id>18060</id>
      </contributor>
      <comment>Beginnetje</comment>
      <origin>429827</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1074" sha1="7adhyumkvcnmqbscqr2d3sohvfm49mu" xml:space="preserve">{{Begin}}
{{Index Nederlands}}

Een '''afkorting''' is iedere verkorte schrijfwijze voor een woord, woordgroep, naam of andere aanduiding. In het Nederlands bestaan er talloze. 

Afkortingen worden in principe alleen in informele teksten gebruikt, niet in formele teksten of in teksten die voor een groot publiek bestemd zijn. Dit omdat niet iedereen de gebruikte afkortingen kent of omdat ze misverstanden kunnen oproepen (als een afkorting meerdere betekenissen heeft). 

Hieronder staan een klein aantal afkortingen (meestal worden ze overigens met kleine letters geschreven):

* D.W.Z. = Dat wil zeggen
* E.D. = En dergelijke
* I.P.V. = In plaats van
* JL. = Jongstleden
* M.B.T. = Met betrekking tot
* O.A. = Onder andere
* Z.G.A.N. = Zo goed als nieuw (vaak in korte advertenties)
* L.S. = Lectori Salutem (Gegroet Lezer, als onbekend is aan wie wordt geschreven)
* AS. = Aanstaande
* nl. = Namelijk

== Links ==
* {{Wp|Lijst van afkortingen in het Nederlands}}
* [https://www.vlaanderen.be/team-taaladvies/afkortingenlijst Afkortingenlijst Vlaamse overheid] 

{{Sub}}</text>
      <sha1>7adhyumkvcnmqbscqr2d3sohvfm49mu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>429829</id>
      <parentid>429827</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T09:14:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JopkeB</username>
        <id>18060</id>
      </contributor>
      <comment>/* Links */</comment>
      <origin>429829</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1139" sha1="mn5u7492wx4hrq8ef8ecbb66az8dhj9" xml:space="preserve">{{Begin}}
{{Index Nederlands}}

Een '''afkorting''' is iedere verkorte schrijfwijze voor een woord, woordgroep, naam of andere aanduiding. In het Nederlands bestaan er talloze. 

Afkortingen worden in principe alleen in informele teksten gebruikt, niet in formele teksten of in teksten die voor een groot publiek bestemd zijn. Dit omdat niet iedereen de gebruikte afkortingen kent of omdat ze misverstanden kunnen oproepen (als een afkorting meerdere betekenissen heeft). 

Hieronder staan een klein aantal afkortingen (meestal worden ze overigens met kleine letters geschreven):

* D.W.Z. = Dat wil zeggen
* E.D. = En dergelijke
* I.P.V. = In plaats van
* JL. = Jongstleden
* M.B.T. = Met betrekking tot
* O.A. = Onder andere
* Z.G.A.N. = Zo goed als nieuw (vaak in korte advertenties)
* L.S. = Lectori Salutem (Gegroet Lezer, als onbekend is aan wie wordt geschreven)
* AS. = Aanstaande
* nl. = Namelijk

== Links ==
* {{Wp|Afkorting}} - conventies over het gebruik van afkortingen
* {{Wp|Lijst van afkortingen in het Nederlands}}
* [https://www.vlaanderen.be/team-taaladvies/afkortingenlijst Afkortingenlijst Vlaamse overheid] 

{{Sub}}</text>
      <sha1>mn5u7492wx4hrq8ef8ecbb66az8dhj9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Nederlands/Grammatica/Werkwoorden/Uitgangen</title>
    <ns>0</ns>
    <id>22132</id>
    <revision>
      <id>429809</id>
      <parentid>429808</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T20:48:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JopkeB</username>
        <id>18060</id>
      </contributor>
      <comment>Onregelmatige werkwoorden</comment>
      <origin>429809</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2864" sha1="pel3a4dloh4m5re0mztsueyawb63jj5" xml:space="preserve">{{Index Nederlands}}
In het Nederlands heeft elke {{Wp|werkwoordstijd}} en elke persoon (voornaamswoord) een ander uitgang van het werkwoord. 

Als voorbeeld wordt steeds het werkwoord ''wonen'' gebruikt.

Let op: Onderstaande regels gelden niet voor onregelmatige of sterke werkwoorden. Die hebben elk hun eigen vervoegingen, zie {{Wp|Lijst van sterke en onregelmatige werkwoorden in het Nederlands}}.

== Tegenwoordige tijd ==
De &quot;tegenwoordige tijd&quot; gaat voor het enkelvoud uit van de stam van een werkwoord. In de regel is dat het werkwoord zonder de laatste &quot;en&quot;. Bijvoorbeeld: Zoeken → stam = zoek. Voor werkwoorden waarvan de één-na-laatste lettergreep eindigt op één klinker, wordt die klinker verlengd: een &quot;a&quot; wordt &quot;aa&quot; (stam van het werkwoord dralen → draal), een &quot;e&quot; wordt een &quot;ee&quot; (stam van leren → leer). Meer regels: {{Wp|Stam_(taalkunde)#Stam_van_een_werkwoord|Stam van een werkwoord}}.

Als een werkwoord niet eindigt op &quot;en&quot;, wordt voor de stam de laatste &quot;n&quot; weggehaald en bovendien de laatste klinker als de stam anders zou eindigen op twee dezelfde klinkers: &quot;gaan&quot; → stam = &quot;ga&quot;, &quot;zien&quot; → &quot;zie&quot;. 

In het meervoud wordt in de regel het gehele werkwoord gebruikt.

# Ik woon (stam)
# Jij woont* (stam + t)
# Hij/zij/het woont (stam + t)
# Wij wonen
# Jullie wonen
# Zij wonen

* Opmerking bij &quot;jij&quot;: Als jij achter de persoonsvorm staat, dan vervalt de t achter de stam en krijg je: woon jij.
* In het Nederlands is de infinitief qua vorm gelijk aan de werkwoordsvervoeging in het meervoud. Dit is in veel andere talen niet het geval. Vgl. het Frans: wonen = ''habiter'', wij wonen = ''nous habitons''.

== Verleden tijd ==
:In de verleden tijd komt er achter de stam &quot;de(n)&quot; of &quot;te(n)&quot;, afhankelijk van de letter waarop de stam eindigt. Als die eindigt op een letter uit {{Wp|'t Kofschip}}, dan wordt het &quot;te&quot; (enkelvoud) of &quot;ten&quot; (meervoud). Als die letter daar niet in voorkomt, wordt het &quot;de&quot; (enkelvoud) of &quot;den&quot; (meervoud). 

# Ik woonde
# Jij woonde
# Hij/zij/het woonde
# Wij woonden
# Jullie woonden
# Zij woonden

== Voltooide tijd ==
De voltooide tijd bestaat uit een vervoeging van het werkwoord &quot;hebben&quot; gevolgd door het voltooid deelwoord. Dat bestaat in de regel uit &quot;ge&quot;+stam+d/t. De d of t is weer afhankelijk van het hierboven beschreven 't Kofschip.

# Ik heb gewoond
# Jij hebt gewoond
# Hij/zij/het heeft gewoond
# Wij hebben gewoond
# Jullie hebben gewoond
# Hij/zij/het hebben gewoond

== Onvoltooide tijd ==
# Ik ga wonen
# Jij gaat wonen
# Hij/zij/het gaat wonen
# Wij gaan wonen
# Jullie gaan wonen
# Zij gaan wonen

In de onvoltooide tijd kan je gebruik maken (in dit geval ''gaan'') van alle werkwoorden behalve ''hebben'' of ''zijn'' die in de voltooide tijd worden gebruikt.

== Zie ook ==
* {{Wp|Werkwoord (Nederlands)}} voor meer informatie over uitgangen en vervoegingen van werkwoorden.
{{Sub}}</text>
      <sha1>pel3a4dloh4m5re0mztsueyawb63jj5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>429814</id>
      <parentid>429809</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T05:40:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JopkeB</username>
        <id>18060</id>
      </contributor>
      <comment>/* Zie ook */ Hoofdstuk Vervoeging</comment>
      <origin>429814</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3030" sha1="b5yuze8v51vw7f02jhmi413oqi2j64o" xml:space="preserve">{{Index Nederlands}}
In het Nederlands heeft elke {{Wp|werkwoordstijd}} en elke persoon (voornaamswoord) een ander uitgang van het werkwoord. 

Als voorbeeld wordt steeds het werkwoord ''wonen'' gebruikt.

Let op: Onderstaande regels gelden niet voor onregelmatige of sterke werkwoorden. Die hebben elk hun eigen vervoegingen, zie {{Wp|Lijst van sterke en onregelmatige werkwoorden in het Nederlands}}.

== Tegenwoordige tijd ==
De &quot;tegenwoordige tijd&quot; gaat voor het enkelvoud uit van de stam van een werkwoord. In de regel is dat het werkwoord zonder de laatste &quot;en&quot;. Bijvoorbeeld: Zoeken → stam = zoek. Voor werkwoorden waarvan de één-na-laatste lettergreep eindigt op één klinker, wordt die klinker verlengd: een &quot;a&quot; wordt &quot;aa&quot; (stam van het werkwoord dralen → draal), een &quot;e&quot; wordt een &quot;ee&quot; (stam van leren → leer). Meer regels: {{Wp|Stam_(taalkunde)#Stam_van_een_werkwoord|Stam van een werkwoord}}.

Als een werkwoord niet eindigt op &quot;en&quot;, wordt voor de stam de laatste &quot;n&quot; weggehaald en bovendien de laatste klinker als de stam anders zou eindigen op twee dezelfde klinkers: &quot;gaan&quot; → stam = &quot;ga&quot;, &quot;zien&quot; → &quot;zie&quot;. 

In het meervoud wordt in de regel het gehele werkwoord gebruikt.

# Ik woon (stam)
# Jij woont* (stam + t)
# Hij/zij/het woont (stam + t)
# Wij wonen
# Jullie wonen
# Zij wonen

* Opmerking bij &quot;jij&quot;: Als jij achter de persoonsvorm staat, dan vervalt de t achter de stam en krijg je: woon jij.
* In het Nederlands is de infinitief qua vorm gelijk aan de werkwoordsvervoeging in het meervoud. Dit is in veel andere talen niet het geval. Vgl. het Frans: wonen = ''habiter'', wij wonen = ''nous habitons''.

== Verleden tijd ==
:In de verleden tijd komt er achter de stam &quot;de(n)&quot; of &quot;te(n)&quot;, afhankelijk van de letter waarop de stam eindigt. Als die eindigt op een letter uit {{Wp|'t Kofschip}}, dan wordt het &quot;te&quot; (enkelvoud) of &quot;ten&quot; (meervoud). Als die letter daar niet in voorkomt, wordt het &quot;de&quot; (enkelvoud) of &quot;den&quot; (meervoud). 

# Ik woonde
# Jij woonde
# Hij/zij/het woonde
# Wij woonden
# Jullie woonden
# Zij woonden

== Voltooide tijd ==
De voltooide tijd bestaat uit een vervoeging van het werkwoord &quot;hebben&quot; gevolgd door het voltooid deelwoord. Dat bestaat in de regel uit &quot;ge&quot;+stam+d/t. De d of t is weer afhankelijk van het hierboven beschreven 't Kofschip.

# Ik heb gewoond
# Jij hebt gewoond
# Hij/zij/het heeft gewoond
# Wij hebben gewoond
# Jullie hebben gewoond
# Hij/zij/het hebben gewoond

== Onvoltooide tijd ==
# Ik ga wonen
# Jij gaat wonen
# Hij/zij/het gaat wonen
# Wij gaan wonen
# Jullie gaan wonen
# Zij gaan wonen

In de onvoltooide tijd kan je gebruik maken (in dit geval ''gaan'') van alle werkwoorden behalve ''hebben'' of ''zijn'' die in de voltooide tijd worden gebruikt.

== Zie ook ==
* Het volgende hoofdstuk ([[Nederlands/Grammatica/Werkwoorden/Vervoeging|Vervoeging]] in dit Wikibook waarin dieper wordt ingegaan op de vele vormen van werkwoorden.
* {{Wp|Werkwoord (Nederlands)}} voor meer informatie over uitgangen en vervoegingen van werkwoorden.
{{Sub}}</text>
      <sha1>b5yuze8v51vw7f02jhmi413oqi2j64o</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>429817</id>
      <parentid>429814</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T06:11:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JopkeB</username>
        <id>18060</id>
      </contributor>
      <comment>{{Niet te koppelen}}</comment>
      <origin>429817</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3140" sha1="5ficxr83rwtwew955re2d3x9qhtuuqs" xml:space="preserve">{{Niet te koppelen}} &lt;!--[[Nederlands/Grammatica/Werkwoorden/Vervoeging]] is al opgenomen in [[d:Q474628]]--&gt;
{{Index Nederlands}}
In het Nederlands heeft elke {{Wp|werkwoordstijd}} en elke persoon (voornaamswoord) een ander uitgang van het werkwoord. 

Als voorbeeld wordt steeds het werkwoord ''wonen'' gebruikt.

Let op: Onderstaande regels gelden niet voor onregelmatige of sterke werkwoorden. Die hebben elk hun eigen vervoegingen, zie {{Wp|Lijst van sterke en onregelmatige werkwoorden in het Nederlands}}.

== Tegenwoordige tijd ==
De &quot;tegenwoordige tijd&quot; gaat voor het enkelvoud uit van de stam van een werkwoord. In de regel is dat het werkwoord zonder de laatste &quot;en&quot;. Bijvoorbeeld: Zoeken → stam = zoek. Voor werkwoorden waarvan de één-na-laatste lettergreep eindigt op één klinker, wordt die klinker verlengd: een &quot;a&quot; wordt &quot;aa&quot; (stam van het werkwoord dralen → draal), een &quot;e&quot; wordt een &quot;ee&quot; (stam van leren → leer). Meer regels: {{Wp|Stam_(taalkunde)#Stam_van_een_werkwoord|Stam van een werkwoord}}.

Als een werkwoord niet eindigt op &quot;en&quot;, wordt voor de stam de laatste &quot;n&quot; weggehaald en bovendien de laatste klinker als de stam anders zou eindigen op twee dezelfde klinkers: &quot;gaan&quot; → stam = &quot;ga&quot;, &quot;zien&quot; → &quot;zie&quot;. 

In het meervoud wordt in de regel het gehele werkwoord gebruikt.

# Ik woon (stam)
# Jij woont* (stam + t)
# Hij/zij/het woont (stam + t)
# Wij wonen
# Jullie wonen
# Zij wonen

* Opmerking bij &quot;jij&quot;: Als jij achter de persoonsvorm staat, dan vervalt de t achter de stam en krijg je: woon jij.
* In het Nederlands is de infinitief qua vorm gelijk aan de werkwoordsvervoeging in het meervoud. Dit is in veel andere talen niet het geval. Vgl. het Frans: wonen = ''habiter'', wij wonen = ''nous habitons''.

== Verleden tijd ==
:In de verleden tijd komt er achter de stam &quot;de(n)&quot; of &quot;te(n)&quot;, afhankelijk van de letter waarop de stam eindigt. Als die eindigt op een letter uit {{Wp|'t Kofschip}}, dan wordt het &quot;te&quot; (enkelvoud) of &quot;ten&quot; (meervoud). Als die letter daar niet in voorkomt, wordt het &quot;de&quot; (enkelvoud) of &quot;den&quot; (meervoud). 

# Ik woonde
# Jij woonde
# Hij/zij/het woonde
# Wij woonden
# Jullie woonden
# Zij woonden

== Voltooide tijd ==
De voltooide tijd bestaat uit een vervoeging van het werkwoord &quot;hebben&quot; gevolgd door het voltooid deelwoord. Dat bestaat in de regel uit &quot;ge&quot;+stam+d/t. De d of t is weer afhankelijk van het hierboven beschreven 't Kofschip.

# Ik heb gewoond
# Jij hebt gewoond
# Hij/zij/het heeft gewoond
# Wij hebben gewoond
# Jullie hebben gewoond
# Hij/zij/het hebben gewoond

== Onvoltooide tijd ==
# Ik ga wonen
# Jij gaat wonen
# Hij/zij/het gaat wonen
# Wij gaan wonen
# Jullie gaan wonen
# Zij gaan wonen

In de onvoltooide tijd kan je gebruik maken (in dit geval ''gaan'') van alle werkwoorden behalve ''hebben'' of ''zijn'' die in de voltooide tijd worden gebruikt.

== Zie ook ==
* Het volgende hoofdstuk ([[Nederlands/Grammatica/Werkwoorden/Vervoeging|Vervoeging]] in dit Wikibook waarin dieper wordt ingegaan op de vele vormen van werkwoorden.
* {{Wp|Werkwoord (Nederlands)}} voor meer informatie over uitgangen en vervoegingen van werkwoorden.
{{Sub}}</text>
      <sha1>5ficxr83rwtwew955re2d3x9qhtuuqs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Nederlands/Grammatica/Werkwoorden/Vervoeging</title>
    <ns>0</ns>
    <id>26664</id>
    <revision>
      <id>429812</id>
      <parentid>427125</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T05:25:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JopkeB</username>
        <id>18060</id>
      </contributor>
      <comment>Correcties en aanvullingen, verduidelijkingen</comment>
      <origin>429812</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25743" sha1="dk7905fk5kyaar1pkgmnzemmnotaesp" xml:space="preserve">{{Index Nederlands}}
Nederlandse werkwoorden worden vervoegd naar wijs, persoon en tijd.

Met {{Wp|infinitief}} wordt het hele werkwoord bedoeld. 

==Wijs==
De wijs van het werkwoord geeft de relatie tot de werkelijkheid weer. De vervoeging naar wijs is in het Nederlands niet erg uitgebreid wat het aantal vormen betreft, in tegenstelling tot bijvoorbeeld het Frans en Duits.

====Aantonende wijs====
De aantonende wijs is de &quot;gewone&quot; wijs. Hij komt dan ook het meeste voor. Hij wordt ook wel indicatief genoemd. De aantonende wijs geeft aan dat de handeling vanuit het oogpunt van de spreker &quot;werkelijk&quot; plaatsheeft, dan wel plaats heeft gevonden of nog plaats zal vinden. Deze wijs wordt vervoegd in alle werkwoordstijden en met alle onderwerpen. De aantonende wijs is als in de volgende tabel: 

{| class=&quot;wikitable&quot;
!Persoon||Tegenwoordige tijd (alleen van regelmatige werkwoorden)||colspan=2|Verleden tijd (alleen van zwakke werkwoorden)
|-
!||||Stemhebbend||Stemloos (zie {{Wp|'t Kofschip}})
|-
|1e persoon enkelvoud (ik)
|stam (1)
|stam + ''de''
|stam + ''te''
|-
|2e persoon enkelvoud (jij, je)
|stam + ''t'' (2)
|stam + ''de''
|stam + ''te''
|-
|idem, met pers vnw na het werkwoord
|stam 
|stam + ''de''
|stam + ''te''
|-
|2e persoon enkelvoud (gij, ge)
|stam + ''t'' (2)
|stam + ''det''
|stam + ''tet''
|-
|3e persoon enkelvoud (hij, zij, ze, het, men, u)
|stam + ''t'' (2)
|stam + ''de''
|stam + ''te''
|-
|1e persoon meervoud (wij)
|infinitief
|stam + ''den''
|stam + ''ten''
|-
|2e persoon meervoud (jullie)
|infinitief, verouderend: stam + ''t'' (2)
|stam + ''den''
|stam + ''ten''
|-
|3e persoon meervoud (zij, ze)
|infinitief
|stam + ''den''
|stam + ''ten''
|}

# Eindigt de stam op ''-aa,'' dan valt een ''a'' weg in de spelling terwijl de klinker hetzelfde wordt uitgesproken als in de infinitief. Dit is het geval bij de infinitieven 'gaan' en 'staan'
# Eindigt de stam op ''-t'', dan wordt er geen extra t meer toegevoegd.
#Heeft het werkwoord een voorzetsel of zelfstandig naamwoord, dan komt dit in de aantonende wijs als apart woord ná de persoonsvorm, bijvoorbeeld: ''loop door'', ''liepen door''. Dit wordt in de tabel verder niet vermeld.
#Waar 'infinitief' staat wordt de infinitief zonder voorzetsel of zelfstandig naamwoord bedoeld, dus niet ''doorlopen'', maar ''lopen door''.

====Gebiedende wijs====
De ''gebiedende wijs'' geeft een ''bevel'' of opdracht van de spreker weer. De spreker hoeft daarbij niet per se gebiedend of bazig over te komen, de gebiedende wijs wordt bijvoorbeeld ook veel in instructies gebruikt. 

De gebiedende wijs wordt niet vervoegd naar tijd, de vervoeging naar persoon is beperkt tot het onderscheid enkelvoud-meervoud: &quot;maak!&quot; (enkelvoud) en &quot;maakt (u)!&quot; (meervouds- of beleefdsheidsvorm). 

De gebiedende wijs is in het Nederlands qua vorm gelijk aan de stam van het werkwoord. Voorbeelden:
:*&quot;''Ga'' weg!&quot;
:*&quot;''Doe'' eens gewoon!&quot;
:* ''Schroef'' de bijgeleverde schroeven vast.
Soms wordt een onderwerp toegevoegd:
:*&quot;''Kom jij'' eens hier&quot;

Worden meerdere personen aangesproken, dan is de gebiedende wijs qua vorm gelijk aan de derde persoon enkelvoud tegenwoordige tijd. Voorbeelden:
:*&quot;''Kom'''t''''' allen!&quot; (gebiedende wijs van &quot;Allen komen.&quot;)

In de praktijk wordt deze vorm niet veel meer gebruikt.
Soms gebruikt men alleen de meervoudsvorm als het verschil onhoorbaar is, en dat is niet consequent. Bijvoorbeeld:
:*&quot;''Vermijdt'' het hoogseizoen, ''ga'' in het voorjaar op vakantie.&quot;

Ook voor de beleefdheidsvorm wordt de vorm met ''-t'' gebruikt. Bovendien wordt hier het woord ''u'' toegevoegd.
:*&quot;''Lees'''t''''' u maar.&quot; (gebiedende wijs van &quot;U leest.&quot;)

Het wederkerend voornaamwoord van ''u'' zou ''zich'' moeten zijn:
:*&quot;''Weest'' u zich bewust.&quot; (gebiedende wijs van &quot;U bent ''zich'' bewust.&quot;)
:*&quot;''Schaamt'' u zich!&quot; (gebiedende wijs van &quot;U schaamt ''zich''.&quot;)

In de praktijk wordt ''zich'' echter vaak vervangen door ''u''. Dan vervalt het andere ''u'' en bovendien de ''-t'' van het werkwoord:
:*&quot;''Wees'' u bewust.&quot;
:*&quot;''Schaam'' u!&quot;
:&lt;span style=&quot;font-size: small;&quot;&gt;&quot;wees''t'' u&quot; en &quot;schaam''t'' u&quot; zijn meervoudsvormen.&lt;/span&gt;

====Aanvoegende wijs====
De aanvoegende wijs kan een ''wens'', ''aansporing'' of ''onmogelijkheid'' weergeven. Het gebruik van de aanvoegende wijs is in het Nederlands - in tegenstelling tot veel andere Indo-Europese talen - zeer beperkt. De aanvoegende wijs in het Nederlands kent enkel nog in het enkelvoud een zichtbaar en hoorbaar verschil met de aantonende wijs. Het enkelvoud wordt gevormd door de ''-n'' van de infinitief weg te laten: &quot;''Leve'' de koningin&quot;, &quot;Hij ''ruste'' in vrede&quot;, &quot;Men ''neme'' een ons suiker&quot;, &quot;Het ''zij'' zo&quot;. Met behulp van de context kunnen we een meervoud onderscheiden, bijvoorbeeld: &quot;Leven de kinderen&quot; en &quot;Mogen zij rusten in vrede&quot; zijn aanvoegend. Het Nederlands kent ook de aanvoegende wijs in de verleden tijd: &quot;''Ware'' het niet dat ...&quot;, &quot;als het ware&quot;, &quot;hadde hij niet...&quot;. De meeste vormen van de aanvoegende wijs gelden als verouderd, en de aanvoegende wijs in de verleden tijd wordt - buiten &quot;ware(n)&quot; - niet meer gebruikt.

====Onbepaalde wijs====
De ''onbepaalde wijs'' in engere zin kent slechts één vorm: de infinitief, zoals ''maken'', ''zijn'' enz. In het Nederlands bestaan echter ook samengestelde vormen, zoals: ''gemaakt (te) hebben'' of ''gepakt (te) zullen worden''.

De onbepaalde wijs of infinitief wordt nooit vervoegd. Er zijn echter wel voltooide, toekomstige en lijdende vormen. Deze worden gevormd met enkele hulpwerkwoorden en een (meestal verleden) [[Nederlands/Grammatica/Werkwoorden/Vervoeging#Deelwoorden|deelwoord]]: ''gezien te zullen worden'' of ''gepakt te zijn''. Hierbij zijn ''gezien'' en ''gepakt'' de deelwoorden. In deze vorm is het werkwoord een zelfstandig werkwoord. Om een doel aan te geven wordt het grammaticaal partikel ''(om) te'' toegevoegd:

: hij hoopt ''te komen''
: hij was bang ''(om) gepakt te zullen worden''

'''Constructies met de onbepaalde wijs:'''&lt;br&gt;
* '''Gezegdeconstructie''': In combinatie met de hulpwerkwoorden ''zitten'', ''liggen'', ''lopen'', ''staan'' en zelfs ''hangen'' ontstaat een {{Wp|Gezegde (taalkunde)|gezegdeconstructie}}:
: ik liep ''te denken''
: de was hing ''te drogen''
* Een opdracht of verplichting uitdrukken:
: dat is nog ''te regelen''
* Een beknopte bijzin dienen: De onbepaalde wijs kan als het hoofdwerkwoord van een beknopte bijzin dienen :
: hij vond het verschrikkelijk ''plotseling zonder geldige reden '''ontslagen te zijn'''''
: ''door een hond '''gebeten te zijn''''' is geen pretje
: na ''hem '''gezien te hebben''''' liep zij naar huis.

De infinitief is tevens de vorm waarin het werkwoord als lemma in woordenboeken is opgenomen.

===Vervoeging naar persoon===
In het Nederlands wordt een werkwoord vervoegd naar het onderwerp; hiermee wordt aangegeven of de handeling wordt uitgevoerd door de ''spreker'' (de ''eerste persoon''), de ''aangesprokene'' (de ''tweede persoon''), of een ''ander'' of iets anders (de ''derde persoon''). Ook bestaat er een verschil tussen enkelvoudige en meervoudige onderwerpen. Samen leveren deze (twee maal drie) zes vervoegingsvormen in de stellende en vragende vorm:

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!rowspan=&quot;2&quot;|&amp;nbsp;||colspan=&quot;2&quot; |enkelvoud ||colspan=&quot;2&quot; |meervoud
|-
!stellend||vragend||stellend||vragend
|-
| eerste persoon || ik speel || speel ik? || rowspan=3|wij / jullie / zij spelen&lt;br&gt;verouderd: jullie speelt ||rowspan=3| spelen wij / jullie / zij ?
|-
| tweede persoon|| jij speelt&lt;br&gt;u speelt&lt;br&gt;gij speelt || speel jij?&lt;br&gt;speelt u?&lt;br&gt;speelt gij?
|-
| derde persoon|| hij / zij / het speelt || speelt hij / zij / het?
|}
De meervoudsvormen van het werkwoord zijn identiek voor alle personen en in de tegenwoordige tijd gelijk aan de infinitief.
Samengestelde werkwoorden worden echter gescheiden: ''meegaan'' - ''wij gaan mee''.
Er is verder nog een enkele uitzondering: ''wezen'' - ''wij zijn''.

===Geslacht===
In het Nederlands is de werkwoordsvorm voor alle geslachten gelijk, die wordt niet aangepast aan het geslacht. Oftewel: Er bestaat in het Nederlands - anders dan in sommige andere talen - geen congruentie van de werkwoordsvorm met het geslacht van andere zinsdelen (bijv. het onderwerp). Of &quot;ik&quot;, &quot;jij&quot;, &quot;wij&quot; of &quot;zij&quot; mannelijk, vrouwelijk of gemengd zijn, doet er niet toe voor de werkwoordsvorm. 

===Actief / passief===
Werkwoorden kunnen in het Nederlands in de bedrijvende vorm (actief) of de lijdende vorm (passief) staan. Met de ''bedrijvende vorm'' wordt uitgedrukt dat het onderwerp de handelende persoon (of zaak) is; met de ''lijdende vorm'' wordt de zaak omgedraaid: het onderwerp ondergaat dan de handeling. Beide vormen kunnen gemaakt worden in alle werkwoordstijden en met alle onderwerpen. 

De lijdende vorm wordt gemaakt door het voltooid deelwoord te combineren met een hulpwerkwoord (het &quot;hulpwerkwoord van de lijdende vorm&quot;). In onvoltooide tijden is dit het werkwoord &quot;worden&quot;, in voltooide tijden &quot;zijn&quot;.

Bijvoorbeeld: In de zin &quot;Ik ''maak'' een lamp&quot; duidt ''maak'' een handeling aan die door het onderwerp, ''ik'', wordt uitgevoerd. Dit is de bedrijvende vorm.&lt;br&gt;
In de zin &quot;De lamp ''wordt gemaakt''&quot; duidt ''wordt gemaakt'' een handeling aan die door het onderwerp, ''de lamp'' wordt ondergaan. Dit is de lijdende vorm. Het is dan niet duidelijk wie of wat de handeling verricht.&lt;br&gt;
Andere voorbeelden: &quot;Ik heb geslagen&quot; - &quot;Ik ben geslagen&quot;; &quot;Ik stuurde&quot; - &quot;Ik werd gestuurd&quot;.

====Deelwoorden====
Het Nederlands kent twee verschillende deelwoorden, het tegenwoordig of onvoltooid deelwoord en het voltooid deelwoord. Deze deelwoorden kunnen beide gebruikt worden als bijvoeglijk naamwoord of als bijwoord. Voltooide deelwoorden hebben daarbij altijd een ''passieve'' betekenis, onvoltooide deelwoorden altijd een ''actieve'':
* De bedankte man. (voltooid, als bijvoeglijk naamwoord)
* De bedankende man. (onvoltooid, als bijvoeglijk naamwoord)
* Bedankt liep hij over straat (voltooid, als bijwoord)
* Bedankend liep hij over straat (onvoltooid, als bijwoord)
Ze kunnen ook beide in het gezegde gebruikt worden voor het vormen van de tijden. Het onvoltooid deelwoord wordt in deze vorm echter amper nog gebruikt. 

Het deelwoord wordt zo genoemd omdat het werkwoordelijke en naamwoordelijke aspecten combineert. In het Nederlands worden deelwoorden gebruikt om samengestelde verleden tijden te vormen (voltooid deelwoord) en om beknopte bijzinnen te maken. Daarnaast kan een deelwoord gebruikt worden als bijvoeglijk naamwoord en als bijwoord. Een als bijwoord gebruikt deelwoord wordt ook wel gerundium genoemd.&lt;br&gt;
Het Nederlands kent twee deelwoorden:
*Het onvoltooid deelwoord|onvoltooid of tegenwoordig deelwoord; gevormd door een ''-d'' aan de onbepaalde wijs toe te voegen. Bijvoorbeeld: &quot;maken''d''&quot;, &quot;gaan''d''&quot;. Een eventueel voorzetsel of zelfstandig naamwoord gaat daaraan vooraf. De enige uitzondering is het tegenwoordig deelwoord van de infinitief ''wezen'': ''zijnd''.
*Het voltooid deelwoord wordt gevormd door ''ge-'' vóór de stam en ''-d'', ''-t'' of ''-en'' áchter de stam toe te voegen (onregelmatigheden voorbehouden). Bijvoorbeeld: &quot;''ge''maak''t''&quot;, &quot;''ge''zeg''d''&quot;. Een eventueel voorzetsel of zelfstandig naamwoord gaat daaraan vooraf. Heeft het werkwoord zelf al een prefix. dan vervalt ''ge-''.

Voorbeelden:
*''werken'' - gewerkt
*''doorwerken'' - doorgewerkt
*''verwerken'' - verwerkt.

===Vervoeging naar tijd===
Behalve naar het onderwerp wordt het werkwoord ook vervoegd naar de tempus. Het Nederlands kent de volgende werkwoordstijden:
*De belangrijkste vorm is de onvoltooid tegenwoordige tijd. Deze tijd geeft een handeling weer die op het moment van spreken plaatsvindt. Bijvoorbeeld: ''Ik maak''.
*De tweede vorm is de onvoltooid verleden tijd. Deze geeft een handeling weer die in het verleden plaatsvond en waarvan het &quot;afgerond zijn&quot; niet nadrukkelijk aanwezig is. Bijvoorbeeld: ''Ik maakte''.
*De voltooid tegenwoordige tijd (vtt) wordt gebruikt voor handelingen die gezien vanuit het moment van spreken in het verleden plaatsvonden en afgerond zijn. Voor deze vorm wordt het voltooid deelwoord gecombineerd met de tegenwoordige tijd van een van de hulpwerkwoorden &quot;hebben&quot; of &quot;zijn&quot;. Bijvoorbeeld: ''Ik heb gemaakt''/''Ik ben gegaan''.
*De voltooid verleden tijd (vvt) wordt gebruikt voor handelingen die vanuit het verleden gezien in een nog verder verleden plaatsvonden en op het moment in het verleden waarnaar wordt verwezen al afgerond waren. Voor deze vorm wordt het voltooid deelwoord gecombineerd met de verleden tijd van een van de hulpwerkwoorden &quot;hebben&quot; of &quot;zijn&quot;. Bijvoorbeeld: ''Ik had gemaakt''/''Ik was gegaan''.

De werkwoordsstam is ook van belang voor het vervoegen van het werkwoord in de verleden tijd, met name waar het de archaïsche tweede persoon enkelvoud betreft: ''[[Nederlands/Grammatica/Persoonlijke voornaamwoorden/Gij|gij]]''. Deze vervoeging komt in het Noord-Nederlands niet veel meer voor, behalve in een vorm als ''gij waart''.

Hiernaast kennen we ook de vier toekomende vormen van deze tijden. Deze worden gemaakt door een combinatie van het hulpwerkwoord &quot;zullen&quot; met
*de infinitief; bij onvoltooide tijden
*het voltooid deelwoord plus de infinitief van het hulpwerkwoord &quot;hebben&quot; of &quot;zijn&quot;; bij voltooide tijden.
Bijvoorbeeld: ''Ik zal maken'', ''Ik zou gegaan zijn''.

====Verleden tijd; sterke en zwakke werkwoorden====
De begrippen ''sterk'' en ''zwak'' slaan op de manier waarop de verleden tijd en het voltooid deelwoord worden gevormd. Bij zwakke werkwoorden gebeurt dit door middel van een achtervoegsel. Kenmerkend is hierbij dat de klinker van de stam van elke vorm hetzelfde is. Sterke werkwoorden krijgen geen achtervoegsel, maar kennen in plaats daarvan in de verleden tijd en het voltooid deelwoord klinkerwisseling in de stam (ook wel ''ablaut'' geheten), die vaak ook gemakkelijk is af te leiden uit de tegenwoordige tijd. De verledentijdsstam is bij sterke werkwoorden gelijk aan de eerste persoon enkelvoud in de verleden tijd.

Daarnaast zijn er werkwoorden waarin behalve de klinker nog meer verandert in de stam, bijv. ''zijn'' (''was/waren'') en ''komen'' (''kwam''). Ook zijn er van oudsher zwakke werkwoorden waarbij in de verleden tijd gaandeweg specifieke veranderingen zijn opgetreden, zoals ''zeggen'', ''kunnen'' en ''willen'': ''z&lt;b&gt;eg&lt;/b&gt;de(n)'' werd ''z&lt;b&gt;ei&lt;/b&gt;de(n)'', en in de verleden tijd enkelvoud is bovendien mettertijd de uitgang ''-de'' weggevallen, net als bij ''kon&lt;b&gt;de&lt;/b&gt;'' → ''kon'').&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Dit verschijnsel wordt in de taalkunde &quot;apocope&quot; genoemd. Vgl. ook equivalente Duitse vormen: ''sagte(n)'', ''konnte(n)'', ''wollte(n)'' (Nederlands; ''(ik) wol&lt;b&gt;de&lt;/b&gt;'' &gt; ''wou&lt;b&gt;de&lt;/b&gt;'' &gt; ''wou'').&lt;/ref&gt;

Twee gangbare voorbeelden van zwakke werkwoordsvormen zijn: ''maak'''t'''en'', ''gemaak'''t''''' en ''hoor'''d'''en'', ''gehoor'''d'''''.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! soort || stam || onvoltooid verleden tijd || voltooid deelwoord
|-
| zwak op ''-t'' ||werken || werkte || gewerkt
|-
| zwak op ''-d'' ||spelen || speelde || gespeeld
|}

Twee gangbare voorbeelden van sterke werkwoordsvormen zijn: ''schr'''e'''ven'', ''geschr'''e'''ven'' en ''b'''o'''den'', ''geb'''o'''den''.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! soort || stam || onvoltooid verleden tijd || voltooid deelwoord
|-
|-
| sterk || gaan || ging || gegaan
|-
| sterk || vinden || vond || gevonden
|-
| sterk || slapen || sliep || geslapen
|}

Als deze vormen bekend zijn, kan in principe elke andere vorm worden afgeleid. Voor de tegenwoordige tijd worden de regels gevolgd van de eerste tabel op deze pagina. Voor de verleden tijd wordt voor het enkelvoud de bovenstaande vorm gebruikt en voor het meervoud de bovenstaande vorm +''-(e)n''.

De sterke vervoeging is naar alle waarschijnlijkheid de oudste. In het Nederlands zijn tot op heden zeven klassen sterke werkwoorden te onderscheiden:

=====Klasse 1=====
Dit is de grootste klasse, die zo'n 45 wortels en met alle scheidbare en niet-scheidbare {{Wp|affix|voorvoegsels}} erbij zo'n 300 werkwoorden in totaal bevat. De onbepaalde wijs en de tegenwoordige tijd bevatten de stamklinker '''''ij''''', die in de verleden en voltooide vormen verandert in een lange '''''e''''':
:bl'''ij'''ven - bl'''ee'''f - gebl'''e'''ven
:verkr'''ij'''gen - verkr'''ee'''g - verkr'''e'''gen
:ingr'''ij'''pen - gr'''ee'''p in - ingegr'''e'''pen

Veel werkwoorden met ''ij'' in de stam horen tot deze subgroep. De volgende werkwoorden worden echter volledig zwak vervoegd:
:gijpen, hijgen, ijken, ijlen, inlijven, krijsen, lijmen, lijnen, pijpen, prijken, prijzen (in bet. &quot;van een prijs voorzien&quot;), rijmen, rijpen, verstijven, vijlen.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Werkwoorden met ''ei'' in de stam (bijv. ''neigen'') zijn in de regel uitsluitend zwak. Een enkele uitzondering hierop (m.n. ''zeiken'') is ontstaan door analogie met de sterke werkwoorden uit klasse I.&lt;/ref&gt;

=====Klasse 2=====
In deze klasse, naar grootte de derde, worden de verleden en voltooide vormen gekenmerkt door een lange '''''o'''''. De onbepaalde wijs heeft ofwel '''''ie''''' ofwel '''''ui''''':
:bieden - bood - geboden
:kruipen - kroop - gekropen

=====Klasse 3=====
Deze klasse is de tweede naar grootte en wordt gekenmerkt door een korte klinker '''''i''''' of '''''e''''' gevolgd door een nasaal of liquide (m,n,ng,l,r) in de onbepaalde wijs. In de andere tijden verandert de klinker in een korte '''''o''''':
: kl'''im'''men - kl'''om''' - gekl'''om'''men
: m'''el'''ken - m'''ol'''k - gem'''ol'''ken

Een kleine groep heeft een '''ie''' gekregen in de verleden tijd, waarschijnlijk onder invloed van klasse 7:
: bederven - bed'''ie'''rf- bedorven

=====Klasse 4=====
In deze vrij kleine klasse is er nog een verschil bewaard gebleven tussen de klinker van het enkelvoud en meervoud van de verleden tijd:
: breken - brak - braken - gebroken 
: spreken - sprak - spraken - gesproken
: steken - stak - staken - gestoken

Het Nederlands is een van de weinige talen waarin van dat verschil nog iets te merken is.

=====Klasse 5=====
Ook in deze klasse is er nog verschil tussen enkelvoud en meervoud van de verleden tijd, net als in de vorige klasse, maar het deelwoord heeft een '''''e''''':
: geven - gaf - gaven - gegeven

=====Klasse 6=====
: dragen - droeg - gedragen
: slaan - sloeg - geslagen

: laden - ''laadde'' - geladen (vgl Duits: lud)
: ervaren - ervoer/ervaarde - ervaren
: varen   - voer (de vorm &quot;vaarde&quot; is niet officieel erkend) - gevaren

Onder invloed van deze klasse zijn enkele werkwoorden die oorspronkelijk zwak waren in de verleden tijd sterk geworden:
: vragen - ''vroeg'' - gevraagd (vgl Duits: fragte)
: jagen  - ''joeg''/jaagde&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Hier is tevens een licht verschil in gebruik: in figuurlijke zin wordt vooral ''joeg'' gebruikt.&lt;/ref&gt; - gejaagd

=====Klasse 7=====
In deze klasse is de klinker van het deelwoord dezelfde als van de onbepaalde wijs. De stamklinker van de verleden tijd is -i- of -ie-. Afhankelijk van uit welke klasse het werkwoord oorspronkelijk stamt is de andere klinker tamelijk verschillend:
: -aa-
: slapen - sliep -geslapen
:-a-
: vallen - viel -gevallen
:-an-
: vangen - ving - gevangen
: -oe-
:roepen - riep - geroepen

Ook deze klasse is enigszins aan slijtage onderhevig. De verleden tijd met ''-ie-'' in de stam wordt soms vervangen door een zwakke vorm:
: raden - ried / raadde - geraden
: wassen - wies - gewassen (&quot;groeien&quot;)&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Dit werkwoord zit onder andere in ''volwassen'', maar komt in modern Nederlands vrijwel niet meer voor.&lt;/ref&gt;
: wassen - wies / waste - gewassen (&quot;schoonmaken&quot;)

====Onregelmatige werkwoorden====
Naast sterke en zwakke werkwoorden kent het Nederlands ook onregelmatige werkwoorden, die soms ook in de tegenwoordige tijd afwijkende vormen kennen. De belangrijkste zijn: ''hebben'', ''zijn'', ''willen'', ''zullen'', ''mogen'' en ''kunnen''. Voor de vorming van de verleden tijd en het voltooid deelwoord zijn hier weinig regels te geven; soms is sprake van een  gedeeltelijk weggevallen uitgang ''-t(e)(n)/ d(e)(n)''.

====Toekomende tijd====
De toekomende tijd wordt in het Nederlands gevormd door middel van het hulpwerkwoord ''zullen''. Tussen haakjes staat steeds de alternatieve Latijnse benaming.

=====Onvoltooid tegenwoordig toekomende tijd (futurum) =====
De o.t.t.t. wordt samengesteld door het hulpwerkwoord ''zullen'' te combineren met een infinitief. In bijna alle gevallen drukt het een handeling uit die in de toekomst plaatsvindt. De benaming &quot;tegenwoordig toekomende&quot; wijst erop dat het spreekmoment samenvalt met het uitgangspunt van waaruit men de tijdsverhoudingen bekijkt.

Voorbeelden:
* Hij ''zal meedoen'' aan de schaakwedstrijd.
* De raad ''zal'' te zijner tijd ''beslissen''.

In enkele gevallen drukt de o.t.t.t. een belofte uit (1) of een waarschijnlijkheid (2):
# Ik ''zal'' mijn best ''doen''.
# Ik ''zal'' rond kwart over drie ''arriveren''.

In combinatie met de infinitief van ''gaan'' drukt de o.t.t.t. een handeling uit die in een verdere toekomst ligt, dan met (alleen) een andere infinitief.
* Ik ''zal'' gaan ''promoveren''.

=====Voltooid tegenwoordig toekomende tijd (futurum exactum)=====
De v.t.t.t. wordt samengesteld door het hulpwerkwoord ''zullen'', het ''voltooid deelwoord van een werkvoord dat de handeling uitdrukt'' en een infinitief van ''hebben'' of ''zijn''. Het drukt een handeling uit die in de toekomst voltooid zal zijn en het vervangt min of meer de voltooid tegenwoordige tijd (v.t.t.) die hetzelfde kan uitdrukken.

# Het doel ''zal'' volgende week ''bereikt zijn''.
# Het doel is volgende week bereikt.

# Hij ''zal'' morgen ''weggelopen zijn''.
# Hij is morgen weggelopen.

=====Onvoltooid verleden toekomende tijd (futurum praeteriti)=====
De o.v.t.t. stelt men samen met ''zou(den)'' en een ''infinitief''. Het drukt een handeling uit die vanuit het verleden in de toekomst plaatsvindt. Aangezien het uitgangspunt om de tijdsverhoudingen te bepalen hier het verleden is, spreekt men over een &quot;verleden toekomende&quot; tijd
* Op 20 maart jongstleden ''zou'' ik hem aanvankelijk ''ontslaan''.
* Op zijn volgende verjaardag ''zou'' hij 100 ''worden''.

Een indirecte rede kan ook weer omgezet worden in een directe rede met de o.v.t.t.
# Peter zei: “Ik ''zal'' je schoenen ''poetsen''.”
# Peter zei dat hij mijn schoenen zou poetsen.

=====Voltooid verleden toekomende tijd (futurum exactum praeteriti)=====
De v.v.t.t. wordt samengesteld door het hulpwerkwoord ''zou(den)'', samen met ''hebben of zijn'' en een ''voltooid deelwoord''. De v.v.t.t. drukt een handeling uit die vanuit het verleden gezien in de toekomst zou plaatsvinden.
* Op 20 maart jongstleden ''zou'' ik aanvankelijk ''ontslagen zijn''.
* Op zijn volgende verjaardag ''zou'' hij 100 jaar ''geweest zijn''.

Ook kan een directe rede omgezet worden in een indirecte rede:
# Peter zei vorige week: “Ik ''zal'' volgende week je schaatsen ''geslepen hebben''.”
# Peter zei dat hij deze week mijn schaatsen zou hebben geslepen.

====Totaaloverzicht van de tijden====
Met de bovenstaande richtlijnen kunnen van een onovergankelijk werkwoord in totaal 8 werkwoordstijden gevormd worden. Als het werkwoord overgankelijk is, komen daar nog 8 tijden van de lijdende vorm bij en zijn er dus 16 vormen:
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!Tijd||Actief||Passief
|-
|Onvoltooid tegenwoordige tijd || Ik bedank. || Ik word bedankt.
|-
|Onvoltooid verleden tijd || Ik bedankte. || Ik werd bedankt.
|-
|Voltooid tegenwoordige tijd || Ik heb bedankt. || Ik ben bedankt.
|-
|Voltooid verleden tijd || Ik had bedankt. || Ik was bedankt.
|-
|Onvoltooid tegenwoordige toekomende tijd || Ik zal bedanken. || Ik zal bedankt worden.
|-
|Onvoltooid verleden toekomende tijd || Ik zou bedanken. || Ik zou bedankt worden.
|-
|Voltooid tegenwoordige toekomende tijd || Ik zal bedankt hebben.||Ik zal bedankt zijn.
|-
|Voltooid verleden toekomende tijd || Ik zou bedankt hebben.||Ik zou bedankt zijn.
|}

De voltooide tijden worden gevormd met een van de hulpwerkwoorden &quot;zijn&quot; of &quot;hebben&quot;, gevolgd door het voltooid deelwoord. Voor de toekomende tijd wordt gebruik gemaakt van het hulpwerkwoord &quot;zullen&quot;, in combinatie met de infinitief en eventueel het voltooid deelwoord (voor de voltooide tijden). Vaker echter wordt de toekomende tijd gewoon met een tegenwoordige tijd uitgedrukt:&lt;br&gt;
'' Dat doe ik morgen wel''. 

De keuze tussen het hulpwerkwoord &quot;hebben&quot; of &quot;zijn&quot; is werkwoordsafhankelijk. Bij de meeste werkwoorden wordt altijd &quot;hebben&quot; gebruikt, een kleinere groep wordt met &quot;zijn&quot; vervoegd. Een nog kleiner aantal werkwoorden kan met ''beide'' werkwoorden vervoegd worden, wat soms een klein betekenisverschil oplevert.

'''Vervoeging met zowel ''hebben'' als met ''zijn'' ''':

'Wij hebben gefietst' en 'wij zijn gefietst' zijn beide juist; er is wel een licht betekenisverschil. In 'wij hebben gefietst' gaat het om de handeling, in 'wij zijn gefietst' om het einddoel. Het is dus: 'Wij zijn naar het station gefietst' en 'Wij hebben gisteren een heel eind gefietst.' Dit verschil speelt ook bij andere werkwoorden die een beweging aangeven: ''(mee)lopen, (mee)rijden, reizen, varen'', enz. 

Naast deze groep 'bewegingswerkwoorden' is er nog een groep werkwoorden die met zowel ''hebben'' als ''zijn'' vervoegd kunnen worden: werkwoorden die zowel overgankelijk (met een lijdend voorwerp) als onovergankelijk (zonder lijdend voorwerp) gebruikt kunnen worden: ''genezen, stoppen, trouwen, veranderen, verteren'', enz. Met lijdend voorwerp worden deze werkwoorden vervoegd met ''hebben'' zonder lijdend voorwerp met zijn: 'De dokter heeft hem genezen', 'Hij is genezen', 'Het succes heeft haar erg veranderd', 'Zij is erg veranderd.'

==Externe links==
*[https://onzetaal.nl/taaladvies/sterke-werkwoorden Overzicht van alle sterke en onregelmatige werkwoorden van Onze Taal]

{{Appendix}}
{{Sub}}</text>
      <sha1>dk7905fk5kyaar1pkgmnzemmnotaesp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>429813</id>
      <parentid>429812</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T05:34:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JopkeB</username>
        <id>18060</id>
      </contributor>
      <comment>Aanvulling inleiding</comment>
      <origin>429813</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25818" sha1="3umu4lynfwvvi3fot37vn1g90otxwr5" xml:space="preserve">{{Index Nederlands}}
In dit hoofdstuk wordt dieper ingegaan op de vele vormen van werkwoorden.

Nederlandse werkwoorden worden vervoegd naar wijs, persoon en tijd.

Met {{Wp|infinitief}} wordt het hele werkwoord bedoeld. 

==Wijs==
De wijs van het werkwoord geeft de relatie tot de werkelijkheid weer. De vervoeging naar wijs is in het Nederlands niet erg uitgebreid wat het aantal vormen betreft, in tegenstelling tot bijvoorbeeld het Frans en Duits.

====Aantonende wijs====
De aantonende wijs is de &quot;gewone&quot; wijs. Hij komt dan ook het meeste voor. Hij wordt ook wel indicatief genoemd. De aantonende wijs geeft aan dat de handeling vanuit het oogpunt van de spreker &quot;werkelijk&quot; plaatsheeft, dan wel plaats heeft gevonden of nog plaats zal vinden. Deze wijs wordt vervoegd in alle werkwoordstijden en met alle onderwerpen. De aantonende wijs is als in de volgende tabel: 

{| class=&quot;wikitable&quot;
!Persoon||Tegenwoordige tijd (alleen van regelmatige werkwoorden)||colspan=2|Verleden tijd (alleen van zwakke werkwoorden)
|-
!||||Stemhebbend||Stemloos (zie {{Wp|'t Kofschip}})
|-
|1e persoon enkelvoud (ik)
|stam (1)
|stam + ''de''
|stam + ''te''
|-
|2e persoon enkelvoud (jij, je)
|stam + ''t'' (2)
|stam + ''de''
|stam + ''te''
|-
|idem, met pers vnw na het werkwoord
|stam 
|stam + ''de''
|stam + ''te''
|-
|2e persoon enkelvoud (gij, ge)
|stam + ''t'' (2)
|stam + ''det''
|stam + ''tet''
|-
|3e persoon enkelvoud (hij, zij, ze, het, men, u)
|stam + ''t'' (2)
|stam + ''de''
|stam + ''te''
|-
|1e persoon meervoud (wij)
|infinitief
|stam + ''den''
|stam + ''ten''
|-
|2e persoon meervoud (jullie)
|infinitief, verouderend: stam + ''t'' (2)
|stam + ''den''
|stam + ''ten''
|-
|3e persoon meervoud (zij, ze)
|infinitief
|stam + ''den''
|stam + ''ten''
|}

# Eindigt de stam op ''-aa,'' dan valt een ''a'' weg in de spelling terwijl de klinker hetzelfde wordt uitgesproken als in de infinitief. Dit is het geval bij de infinitieven 'gaan' en 'staan'
# Eindigt de stam op ''-t'', dan wordt er geen extra t meer toegevoegd.
#Heeft het werkwoord een voorzetsel of zelfstandig naamwoord, dan komt dit in de aantonende wijs als apart woord ná de persoonsvorm, bijvoorbeeld: ''loop door'', ''liepen door''. Dit wordt in de tabel verder niet vermeld.
#Waar 'infinitief' staat wordt de infinitief zonder voorzetsel of zelfstandig naamwoord bedoeld, dus niet ''doorlopen'', maar ''lopen door''.

====Gebiedende wijs====
De ''gebiedende wijs'' geeft een ''bevel'' of opdracht van de spreker weer. De spreker hoeft daarbij niet per se gebiedend of bazig over te komen, de gebiedende wijs wordt bijvoorbeeld ook veel in instructies gebruikt. 

De gebiedende wijs wordt niet vervoegd naar tijd, de vervoeging naar persoon is beperkt tot het onderscheid enkelvoud-meervoud: &quot;maak!&quot; (enkelvoud) en &quot;maakt (u)!&quot; (meervouds- of beleefdsheidsvorm). 

De gebiedende wijs is in het Nederlands qua vorm gelijk aan de stam van het werkwoord. Voorbeelden:
:*&quot;''Ga'' weg!&quot;
:*&quot;''Doe'' eens gewoon!&quot;
:* ''Schroef'' de bijgeleverde schroeven vast.
Soms wordt een onderwerp toegevoegd:
:*&quot;''Kom jij'' eens hier&quot;

Worden meerdere personen aangesproken, dan is de gebiedende wijs qua vorm gelijk aan de derde persoon enkelvoud tegenwoordige tijd. Voorbeelden:
:*&quot;''Kom'''t''''' allen!&quot; (gebiedende wijs van &quot;Allen komen.&quot;)

In de praktijk wordt deze vorm niet veel meer gebruikt.
Soms gebruikt men alleen de meervoudsvorm als het verschil onhoorbaar is, en dat is niet consequent. Bijvoorbeeld:
:*&quot;''Vermijdt'' het hoogseizoen, ''ga'' in het voorjaar op vakantie.&quot;

Ook voor de beleefdheidsvorm wordt de vorm met ''-t'' gebruikt. Bovendien wordt hier het woord ''u'' toegevoegd.
:*&quot;''Lees'''t''''' u maar.&quot; (gebiedende wijs van &quot;U leest.&quot;)

Het wederkerend voornaamwoord van ''u'' zou ''zich'' moeten zijn:
:*&quot;''Weest'' u zich bewust.&quot; (gebiedende wijs van &quot;U bent ''zich'' bewust.&quot;)
:*&quot;''Schaamt'' u zich!&quot; (gebiedende wijs van &quot;U schaamt ''zich''.&quot;)

In de praktijk wordt ''zich'' echter vaak vervangen door ''u''. Dan vervalt het andere ''u'' en bovendien de ''-t'' van het werkwoord:
:*&quot;''Wees'' u bewust.&quot;
:*&quot;''Schaam'' u!&quot;
:&lt;span style=&quot;font-size: small;&quot;&gt;&quot;wees''t'' u&quot; en &quot;schaam''t'' u&quot; zijn meervoudsvormen.&lt;/span&gt;

====Aanvoegende wijs====
De aanvoegende wijs kan een ''wens'', ''aansporing'' of ''onmogelijkheid'' weergeven. Het gebruik van de aanvoegende wijs is in het Nederlands - in tegenstelling tot veel andere Indo-Europese talen - zeer beperkt. De aanvoegende wijs in het Nederlands kent enkel nog in het enkelvoud een zichtbaar en hoorbaar verschil met de aantonende wijs. Het enkelvoud wordt gevormd door de ''-n'' van de infinitief weg te laten: &quot;''Leve'' de koningin&quot;, &quot;Hij ''ruste'' in vrede&quot;, &quot;Men ''neme'' een ons suiker&quot;, &quot;Het ''zij'' zo&quot;. Met behulp van de context kunnen we een meervoud onderscheiden, bijvoorbeeld: &quot;Leven de kinderen&quot; en &quot;Mogen zij rusten in vrede&quot; zijn aanvoegend. Het Nederlands kent ook de aanvoegende wijs in de verleden tijd: &quot;''Ware'' het niet dat ...&quot;, &quot;als het ware&quot;, &quot;hadde hij niet...&quot;. De meeste vormen van de aanvoegende wijs gelden als verouderd, en de aanvoegende wijs in de verleden tijd wordt - buiten &quot;ware(n)&quot; - niet meer gebruikt.

====Onbepaalde wijs====
De ''onbepaalde wijs'' in engere zin kent slechts één vorm: de infinitief, zoals ''maken'', ''zijn'' enz. In het Nederlands bestaan echter ook samengestelde vormen, zoals: ''gemaakt (te) hebben'' of ''gepakt (te) zullen worden''.

De onbepaalde wijs of infinitief wordt nooit vervoegd. Er zijn echter wel voltooide, toekomstige en lijdende vormen. Deze worden gevormd met enkele hulpwerkwoorden en een (meestal verleden) [[Nederlands/Grammatica/Werkwoorden/Vervoeging#Deelwoorden|deelwoord]]: ''gezien te zullen worden'' of ''gepakt te zijn''. Hierbij zijn ''gezien'' en ''gepakt'' de deelwoorden. In deze vorm is het werkwoord een zelfstandig werkwoord. Om een doel aan te geven wordt het grammaticaal partikel ''(om) te'' toegevoegd:

: hij hoopt ''te komen''
: hij was bang ''(om) gepakt te zullen worden''

'''Constructies met de onbepaalde wijs:'''&lt;br&gt;
* '''Gezegdeconstructie''': In combinatie met de hulpwerkwoorden ''zitten'', ''liggen'', ''lopen'', ''staan'' en zelfs ''hangen'' ontstaat een {{Wp|Gezegde (taalkunde)|gezegdeconstructie}}:
: ik liep ''te denken''
: de was hing ''te drogen''
* Een opdracht of verplichting uitdrukken:
: dat is nog ''te regelen''
* Een beknopte bijzin dienen: De onbepaalde wijs kan als het hoofdwerkwoord van een beknopte bijzin dienen :
: hij vond het verschrikkelijk ''plotseling zonder geldige reden '''ontslagen te zijn'''''
: ''door een hond '''gebeten te zijn''''' is geen pretje
: na ''hem '''gezien te hebben''''' liep zij naar huis.

De infinitief is tevens de vorm waarin het werkwoord als lemma in woordenboeken is opgenomen.

===Vervoeging naar persoon===
In het Nederlands wordt een werkwoord vervoegd naar het onderwerp; hiermee wordt aangegeven of de handeling wordt uitgevoerd door de ''spreker'' (de ''eerste persoon''), de ''aangesprokene'' (de ''tweede persoon''), of een ''ander'' of iets anders (de ''derde persoon''). Ook bestaat er een verschil tussen enkelvoudige en meervoudige onderwerpen. Samen leveren deze (twee maal drie) zes vervoegingsvormen in de stellende en vragende vorm:

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!rowspan=&quot;2&quot;|&amp;nbsp;||colspan=&quot;2&quot; |enkelvoud ||colspan=&quot;2&quot; |meervoud
|-
!stellend||vragend||stellend||vragend
|-
| eerste persoon || ik speel || speel ik? || rowspan=3|wij / jullie / zij spelen&lt;br&gt;verouderd: jullie speelt ||rowspan=3| spelen wij / jullie / zij ?
|-
| tweede persoon|| jij speelt&lt;br&gt;u speelt&lt;br&gt;gij speelt || speel jij?&lt;br&gt;speelt u?&lt;br&gt;speelt gij?
|-
| derde persoon|| hij / zij / het speelt || speelt hij / zij / het?
|}
De meervoudsvormen van het werkwoord zijn identiek voor alle personen en in de tegenwoordige tijd gelijk aan de infinitief.
Samengestelde werkwoorden worden echter gescheiden: ''meegaan'' - ''wij gaan mee''.
Er is verder nog een enkele uitzondering: ''wezen'' - ''wij zijn''.

===Geslacht===
In het Nederlands is de werkwoordsvorm voor alle geslachten gelijk, die wordt niet aangepast aan het geslacht. Oftewel: Er bestaat in het Nederlands - anders dan in sommige andere talen - geen congruentie van de werkwoordsvorm met het geslacht van andere zinsdelen (bijv. het onderwerp). Of &quot;ik&quot;, &quot;jij&quot;, &quot;wij&quot; of &quot;zij&quot; mannelijk, vrouwelijk of gemengd zijn, doet er niet toe voor de werkwoordsvorm. 

===Actief / passief===
Werkwoorden kunnen in het Nederlands in de bedrijvende vorm (actief) of de lijdende vorm (passief) staan. Met de ''bedrijvende vorm'' wordt uitgedrukt dat het onderwerp de handelende persoon (of zaak) is; met de ''lijdende vorm'' wordt de zaak omgedraaid: het onderwerp ondergaat dan de handeling. Beide vormen kunnen gemaakt worden in alle werkwoordstijden en met alle onderwerpen. 

De lijdende vorm wordt gemaakt door het voltooid deelwoord te combineren met een hulpwerkwoord (het &quot;hulpwerkwoord van de lijdende vorm&quot;). In onvoltooide tijden is dit het werkwoord &quot;worden&quot;, in voltooide tijden &quot;zijn&quot;.

Bijvoorbeeld: In de zin &quot;Ik ''maak'' een lamp&quot; duidt ''maak'' een handeling aan die door het onderwerp, ''ik'', wordt uitgevoerd. Dit is de bedrijvende vorm.&lt;br&gt;
In de zin &quot;De lamp ''wordt gemaakt''&quot; duidt ''wordt gemaakt'' een handeling aan die door het onderwerp, ''de lamp'' wordt ondergaan. Dit is de lijdende vorm. Het is dan niet duidelijk wie of wat de handeling verricht.&lt;br&gt;
Andere voorbeelden: &quot;Ik heb geslagen&quot; - &quot;Ik ben geslagen&quot;; &quot;Ik stuurde&quot; - &quot;Ik werd gestuurd&quot;.

====Deelwoorden====
Het Nederlands kent twee verschillende deelwoorden, het tegenwoordig of onvoltooid deelwoord en het voltooid deelwoord. Deze deelwoorden kunnen beide gebruikt worden als bijvoeglijk naamwoord of als bijwoord. Voltooide deelwoorden hebben daarbij altijd een ''passieve'' betekenis, onvoltooide deelwoorden altijd een ''actieve'':
* De bedankte man. (voltooid, als bijvoeglijk naamwoord)
* De bedankende man. (onvoltooid, als bijvoeglijk naamwoord)
* Bedankt liep hij over straat (voltooid, als bijwoord)
* Bedankend liep hij over straat (onvoltooid, als bijwoord)
Ze kunnen ook beide in het gezegde gebruikt worden voor het vormen van de tijden. Het onvoltooid deelwoord wordt in deze vorm echter amper nog gebruikt. 

Het deelwoord wordt zo genoemd omdat het werkwoordelijke en naamwoordelijke aspecten combineert. In het Nederlands worden deelwoorden gebruikt om samengestelde verleden tijden te vormen (voltooid deelwoord) en om beknopte bijzinnen te maken. Daarnaast kan een deelwoord gebruikt worden als bijvoeglijk naamwoord en als bijwoord. Een als bijwoord gebruikt deelwoord wordt ook wel gerundium genoemd.&lt;br&gt;
Het Nederlands kent twee deelwoorden:
*Het onvoltooid deelwoord|onvoltooid of tegenwoordig deelwoord; gevormd door een ''-d'' aan de onbepaalde wijs toe te voegen. Bijvoorbeeld: &quot;maken''d''&quot;, &quot;gaan''d''&quot;. Een eventueel voorzetsel of zelfstandig naamwoord gaat daaraan vooraf. De enige uitzondering is het tegenwoordig deelwoord van de infinitief ''wezen'': ''zijnd''.
*Het voltooid deelwoord wordt gevormd door ''ge-'' vóór de stam en ''-d'', ''-t'' of ''-en'' áchter de stam toe te voegen (onregelmatigheden voorbehouden). Bijvoorbeeld: &quot;''ge''maak''t''&quot;, &quot;''ge''zeg''d''&quot;. Een eventueel voorzetsel of zelfstandig naamwoord gaat daaraan vooraf. Heeft het werkwoord zelf al een prefix. dan vervalt ''ge-''.

Voorbeelden:
*''werken'' - gewerkt
*''doorwerken'' - doorgewerkt
*''verwerken'' - verwerkt.

===Vervoeging naar tijd===
Behalve naar het onderwerp wordt het werkwoord ook vervoegd naar de tempus. Het Nederlands kent de volgende werkwoordstijden:
*De belangrijkste vorm is de onvoltooid tegenwoordige tijd. Deze tijd geeft een handeling weer die op het moment van spreken plaatsvindt. Bijvoorbeeld: ''Ik maak''.
*De tweede vorm is de onvoltooid verleden tijd. Deze geeft een handeling weer die in het verleden plaatsvond en waarvan het &quot;afgerond zijn&quot; niet nadrukkelijk aanwezig is. Bijvoorbeeld: ''Ik maakte''.
*De voltooid tegenwoordige tijd (vtt) wordt gebruikt voor handelingen die gezien vanuit het moment van spreken in het verleden plaatsvonden en afgerond zijn. Voor deze vorm wordt het voltooid deelwoord gecombineerd met de tegenwoordige tijd van een van de hulpwerkwoorden &quot;hebben&quot; of &quot;zijn&quot;. Bijvoorbeeld: ''Ik heb gemaakt''/''Ik ben gegaan''.
*De voltooid verleden tijd (vvt) wordt gebruikt voor handelingen die vanuit het verleden gezien in een nog verder verleden plaatsvonden en op het moment in het verleden waarnaar wordt verwezen al afgerond waren. Voor deze vorm wordt het voltooid deelwoord gecombineerd met de verleden tijd van een van de hulpwerkwoorden &quot;hebben&quot; of &quot;zijn&quot;. Bijvoorbeeld: ''Ik had gemaakt''/''Ik was gegaan''.

De werkwoordsstam is ook van belang voor het vervoegen van het werkwoord in de verleden tijd, met name waar het de archaïsche tweede persoon enkelvoud betreft: ''[[Nederlands/Grammatica/Persoonlijke voornaamwoorden/Gij|gij]]''. Deze vervoeging komt in het Noord-Nederlands niet veel meer voor, behalve in een vorm als ''gij waart''.

Hiernaast kennen we ook de vier toekomende vormen van deze tijden. Deze worden gemaakt door een combinatie van het hulpwerkwoord &quot;zullen&quot; met
*de infinitief; bij onvoltooide tijden
*het voltooid deelwoord plus de infinitief van het hulpwerkwoord &quot;hebben&quot; of &quot;zijn&quot;; bij voltooide tijden.
Bijvoorbeeld: ''Ik zal maken'', ''Ik zou gegaan zijn''.

====Verleden tijd; sterke en zwakke werkwoorden====
De begrippen ''sterk'' en ''zwak'' slaan op de manier waarop de verleden tijd en het voltooid deelwoord worden gevormd. Bij zwakke werkwoorden gebeurt dit door middel van een achtervoegsel. Kenmerkend is hierbij dat de klinker van de stam van elke vorm hetzelfde is. Sterke werkwoorden krijgen geen achtervoegsel, maar kennen in plaats daarvan in de verleden tijd en het voltooid deelwoord klinkerwisseling in de stam (ook wel ''ablaut'' geheten), die vaak ook gemakkelijk is af te leiden uit de tegenwoordige tijd. De verledentijdsstam is bij sterke werkwoorden gelijk aan de eerste persoon enkelvoud in de verleden tijd.

Daarnaast zijn er werkwoorden waarin behalve de klinker nog meer verandert in de stam, bijv. ''zijn'' (''was/waren'') en ''komen'' (''kwam''). Ook zijn er van oudsher zwakke werkwoorden waarbij in de verleden tijd gaandeweg specifieke veranderingen zijn opgetreden, zoals ''zeggen'', ''kunnen'' en ''willen'': ''z&lt;b&gt;eg&lt;/b&gt;de(n)'' werd ''z&lt;b&gt;ei&lt;/b&gt;de(n)'', en in de verleden tijd enkelvoud is bovendien mettertijd de uitgang ''-de'' weggevallen, net als bij ''kon&lt;b&gt;de&lt;/b&gt;'' → ''kon'').&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Dit verschijnsel wordt in de taalkunde &quot;apocope&quot; genoemd. Vgl. ook equivalente Duitse vormen: ''sagte(n)'', ''konnte(n)'', ''wollte(n)'' (Nederlands; ''(ik) wol&lt;b&gt;de&lt;/b&gt;'' &gt; ''wou&lt;b&gt;de&lt;/b&gt;'' &gt; ''wou'').&lt;/ref&gt;

Twee gangbare voorbeelden van zwakke werkwoordsvormen zijn: ''maak'''t'''en'', ''gemaak'''t''''' en ''hoor'''d'''en'', ''gehoor'''d'''''.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! soort || stam || onvoltooid verleden tijd || voltooid deelwoord
|-
| zwak op ''-t'' ||werken || werkte || gewerkt
|-
| zwak op ''-d'' ||spelen || speelde || gespeeld
|}

Twee gangbare voorbeelden van sterke werkwoordsvormen zijn: ''schr'''e'''ven'', ''geschr'''e'''ven'' en ''b'''o'''den'', ''geb'''o'''den''.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! soort || stam || onvoltooid verleden tijd || voltooid deelwoord
|-
|-
| sterk || gaan || ging || gegaan
|-
| sterk || vinden || vond || gevonden
|-
| sterk || slapen || sliep || geslapen
|}

Als deze vormen bekend zijn, kan in principe elke andere vorm worden afgeleid. Voor de tegenwoordige tijd worden de regels gevolgd van de eerste tabel op deze pagina. Voor de verleden tijd wordt voor het enkelvoud de bovenstaande vorm gebruikt en voor het meervoud de bovenstaande vorm +''-(e)n''.

De sterke vervoeging is naar alle waarschijnlijkheid de oudste. In het Nederlands zijn tot op heden zeven klassen sterke werkwoorden te onderscheiden:

=====Klasse 1=====
Dit is de grootste klasse, die zo'n 45 wortels en met alle scheidbare en niet-scheidbare {{Wp|affix|voorvoegsels}} erbij zo'n 300 werkwoorden in totaal bevat. De onbepaalde wijs en de tegenwoordige tijd bevatten de stamklinker '''''ij''''', die in de verleden en voltooide vormen verandert in een lange '''''e''''':
:bl'''ij'''ven - bl'''ee'''f - gebl'''e'''ven
:verkr'''ij'''gen - verkr'''ee'''g - verkr'''e'''gen
:ingr'''ij'''pen - gr'''ee'''p in - ingegr'''e'''pen

Veel werkwoorden met ''ij'' in de stam horen tot deze subgroep. De volgende werkwoorden worden echter volledig zwak vervoegd:
:gijpen, hijgen, ijken, ijlen, inlijven, krijsen, lijmen, lijnen, pijpen, prijken, prijzen (in bet. &quot;van een prijs voorzien&quot;), rijmen, rijpen, verstijven, vijlen.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Werkwoorden met ''ei'' in de stam (bijv. ''neigen'') zijn in de regel uitsluitend zwak. Een enkele uitzondering hierop (m.n. ''zeiken'') is ontstaan door analogie met de sterke werkwoorden uit klasse I.&lt;/ref&gt;

=====Klasse 2=====
In deze klasse, naar grootte de derde, worden de verleden en voltooide vormen gekenmerkt door een lange '''''o'''''. De onbepaalde wijs heeft ofwel '''''ie''''' ofwel '''''ui''''':
:bieden - bood - geboden
:kruipen - kroop - gekropen

=====Klasse 3=====
Deze klasse is de tweede naar grootte en wordt gekenmerkt door een korte klinker '''''i''''' of '''''e''''' gevolgd door een nasaal of liquide (m,n,ng,l,r) in de onbepaalde wijs. In de andere tijden verandert de klinker in een korte '''''o''''':
: kl'''im'''men - kl'''om''' - gekl'''om'''men
: m'''el'''ken - m'''ol'''k - gem'''ol'''ken

Een kleine groep heeft een '''ie''' gekregen in de verleden tijd, waarschijnlijk onder invloed van klasse 7:
: bederven - bed'''ie'''rf- bedorven

=====Klasse 4=====
In deze vrij kleine klasse is er nog een verschil bewaard gebleven tussen de klinker van het enkelvoud en meervoud van de verleden tijd:
: breken - brak - braken - gebroken 
: spreken - sprak - spraken - gesproken
: steken - stak - staken - gestoken

Het Nederlands is een van de weinige talen waarin van dat verschil nog iets te merken is.

=====Klasse 5=====
Ook in deze klasse is er nog verschil tussen enkelvoud en meervoud van de verleden tijd, net als in de vorige klasse, maar het deelwoord heeft een '''''e''''':
: geven - gaf - gaven - gegeven

=====Klasse 6=====
: dragen - droeg - gedragen
: slaan - sloeg - geslagen

: laden - ''laadde'' - geladen (vgl Duits: lud)
: ervaren - ervoer/ervaarde - ervaren
: varen   - voer (de vorm &quot;vaarde&quot; is niet officieel erkend) - gevaren

Onder invloed van deze klasse zijn enkele werkwoorden die oorspronkelijk zwak waren in de verleden tijd sterk geworden:
: vragen - ''vroeg'' - gevraagd (vgl Duits: fragte)
: jagen  - ''joeg''/jaagde&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Hier is tevens een licht verschil in gebruik: in figuurlijke zin wordt vooral ''joeg'' gebruikt.&lt;/ref&gt; - gejaagd

=====Klasse 7=====
In deze klasse is de klinker van het deelwoord dezelfde als van de onbepaalde wijs. De stamklinker van de verleden tijd is -i- of -ie-. Afhankelijk van uit welke klasse het werkwoord oorspronkelijk stamt is de andere klinker tamelijk verschillend:
: -aa-
: slapen - sliep -geslapen
:-a-
: vallen - viel -gevallen
:-an-
: vangen - ving - gevangen
: -oe-
:roepen - riep - geroepen

Ook deze klasse is enigszins aan slijtage onderhevig. De verleden tijd met ''-ie-'' in de stam wordt soms vervangen door een zwakke vorm:
: raden - ried / raadde - geraden
: wassen - wies - gewassen (&quot;groeien&quot;)&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Dit werkwoord zit onder andere in ''volwassen'', maar komt in modern Nederlands vrijwel niet meer voor.&lt;/ref&gt;
: wassen - wies / waste - gewassen (&quot;schoonmaken&quot;)

====Onregelmatige werkwoorden====
Naast sterke en zwakke werkwoorden kent het Nederlands ook onregelmatige werkwoorden, die soms ook in de tegenwoordige tijd afwijkende vormen kennen. De belangrijkste zijn: ''hebben'', ''zijn'', ''willen'', ''zullen'', ''mogen'' en ''kunnen''. Voor de vorming van de verleden tijd en het voltooid deelwoord zijn hier weinig regels te geven; soms is sprake van een  gedeeltelijk weggevallen uitgang ''-t(e)(n)/ d(e)(n)''.

====Toekomende tijd====
De toekomende tijd wordt in het Nederlands gevormd door middel van het hulpwerkwoord ''zullen''. Tussen haakjes staat steeds de alternatieve Latijnse benaming.

=====Onvoltooid tegenwoordig toekomende tijd (futurum) =====
De o.t.t.t. wordt samengesteld door het hulpwerkwoord ''zullen'' te combineren met een infinitief. In bijna alle gevallen drukt het een handeling uit die in de toekomst plaatsvindt. De benaming &quot;tegenwoordig toekomende&quot; wijst erop dat het spreekmoment samenvalt met het uitgangspunt van waaruit men de tijdsverhoudingen bekijkt.

Voorbeelden:
* Hij ''zal meedoen'' aan de schaakwedstrijd.
* De raad ''zal'' te zijner tijd ''beslissen''.

In enkele gevallen drukt de o.t.t.t. een belofte uit (1) of een waarschijnlijkheid (2):
# Ik ''zal'' mijn best ''doen''.
# Ik ''zal'' rond kwart over drie ''arriveren''.

In combinatie met de infinitief van ''gaan'' drukt de o.t.t.t. een handeling uit die in een verdere toekomst ligt, dan met (alleen) een andere infinitief.
* Ik ''zal'' gaan ''promoveren''.

=====Voltooid tegenwoordig toekomende tijd (futurum exactum)=====
De v.t.t.t. wordt samengesteld door het hulpwerkwoord ''zullen'', het ''voltooid deelwoord van een werkvoord dat de handeling uitdrukt'' en een infinitief van ''hebben'' of ''zijn''. Het drukt een handeling uit die in de toekomst voltooid zal zijn en het vervangt min of meer de voltooid tegenwoordige tijd (v.t.t.) die hetzelfde kan uitdrukken.

# Het doel ''zal'' volgende week ''bereikt zijn''.
# Het doel is volgende week bereikt.

# Hij ''zal'' morgen ''weggelopen zijn''.
# Hij is morgen weggelopen.

=====Onvoltooid verleden toekomende tijd (futurum praeteriti)=====
De o.v.t.t. stelt men samen met ''zou(den)'' en een ''infinitief''. Het drukt een handeling uit die vanuit het verleden in de toekomst plaatsvindt. Aangezien het uitgangspunt om de tijdsverhoudingen te bepalen hier het verleden is, spreekt men over een &quot;verleden toekomende&quot; tijd
* Op 20 maart jongstleden ''zou'' ik hem aanvankelijk ''ontslaan''.
* Op zijn volgende verjaardag ''zou'' hij 100 ''worden''.

Een indirecte rede kan ook weer omgezet worden in een directe rede met de o.v.t.t.
# Peter zei: “Ik ''zal'' je schoenen ''poetsen''.”
# Peter zei dat hij mijn schoenen zou poetsen.

=====Voltooid verleden toekomende tijd (futurum exactum praeteriti)=====
De v.v.t.t. wordt samengesteld door het hulpwerkwoord ''zou(den)'', samen met ''hebben of zijn'' en een ''voltooid deelwoord''. De v.v.t.t. drukt een handeling uit die vanuit het verleden gezien in de toekomst zou plaatsvinden.
* Op 20 maart jongstleden ''zou'' ik aanvankelijk ''ontslagen zijn''.
* Op zijn volgende verjaardag ''zou'' hij 100 jaar ''geweest zijn''.

Ook kan een directe rede omgezet worden in een indirecte rede:
# Peter zei vorige week: “Ik ''zal'' volgende week je schaatsen ''geslepen hebben''.”
# Peter zei dat hij deze week mijn schaatsen zou hebben geslepen.

====Totaaloverzicht van de tijden====
Met de bovenstaande richtlijnen kunnen van een onovergankelijk werkwoord in totaal 8 werkwoordstijden gevormd worden. Als het werkwoord overgankelijk is, komen daar nog 8 tijden van de lijdende vorm bij en zijn er dus 16 vormen:
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!Tijd||Actief||Passief
|-
|Onvoltooid tegenwoordige tijd || Ik bedank. || Ik word bedankt.
|-
|Onvoltooid verleden tijd || Ik bedankte. || Ik werd bedankt.
|-
|Voltooid tegenwoordige tijd || Ik heb bedankt. || Ik ben bedankt.
|-
|Voltooid verleden tijd || Ik had bedankt. || Ik was bedankt.
|-
|Onvoltooid tegenwoordige toekomende tijd || Ik zal bedanken. || Ik zal bedankt worden.
|-
|Onvoltooid verleden toekomende tijd || Ik zou bedanken. || Ik zou bedankt worden.
|-
|Voltooid tegenwoordige toekomende tijd || Ik zal bedankt hebben.||Ik zal bedankt zijn.
|-
|Voltooid verleden toekomende tijd || Ik zou bedankt hebben.||Ik zou bedankt zijn.
|}

De voltooide tijden worden gevormd met een van de hulpwerkwoorden &quot;zijn&quot; of &quot;hebben&quot;, gevolgd door het voltooid deelwoord. Voor de toekomende tijd wordt gebruik gemaakt van het hulpwerkwoord &quot;zullen&quot;, in combinatie met de infinitief en eventueel het voltooid deelwoord (voor de voltooide tijden). Vaker echter wordt de toekomende tijd gewoon met een tegenwoordige tijd uitgedrukt:&lt;br&gt;
'' Dat doe ik morgen wel''. 

De keuze tussen het hulpwerkwoord &quot;hebben&quot; of &quot;zijn&quot; is werkwoordsafhankelijk. Bij de meeste werkwoorden wordt altijd &quot;hebben&quot; gebruikt, een kleinere groep wordt met &quot;zijn&quot; vervoegd. Een nog kleiner aantal werkwoorden kan met ''beide'' werkwoorden vervoegd worden, wat soms een klein betekenisverschil oplevert.

'''Vervoeging met zowel ''hebben'' als met ''zijn'' ''':

'Wij hebben gefietst' en 'wij zijn gefietst' zijn beide juist; er is wel een licht betekenisverschil. In 'wij hebben gefietst' gaat het om de handeling, in 'wij zijn gefietst' om het einddoel. Het is dus: 'Wij zijn naar het station gefietst' en 'Wij hebben gisteren een heel eind gefietst.' Dit verschil speelt ook bij andere werkwoorden die een beweging aangeven: ''(mee)lopen, (mee)rijden, reizen, varen'', enz. 

Naast deze groep 'bewegingswerkwoorden' is er nog een groep werkwoorden die met zowel ''hebben'' als ''zijn'' vervoegd kunnen worden: werkwoorden die zowel overgankelijk (met een lijdend voorwerp) als onovergankelijk (zonder lijdend voorwerp) gebruikt kunnen worden: ''genezen, stoppen, trouwen, veranderen, verteren'', enz. Met lijdend voorwerp worden deze werkwoorden vervoegd met ''hebben'' zonder lijdend voorwerp met zijn: 'De dokter heeft hem genezen', 'Hij is genezen', 'Het succes heeft haar erg veranderd', 'Zij is erg veranderd.'

==Externe links==
*[https://onzetaal.nl/taaladvies/sterke-werkwoorden Overzicht van alle sterke en onregelmatige werkwoorden van Onze Taal]

{{Appendix}}
{{Sub}}</text>
      <sha1>3umu4lynfwvvi3fot37vn1g90otxwr5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>429815</id>
      <parentid>429813</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T05:41:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JopkeB</username>
        <id>18060</id>
      </contributor>
      <comment>Link naar vorige hoofdstuk</comment>
      <origin>429815</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25954" sha1="925jujqkkpifhjfdzm7491dqhy2rla6" xml:space="preserve">{{Index Nederlands}}
In dit hoofdstuk wordt dieper ingegaan op de vele vormen van werkwoorden. Lees het voorgaande hoofdstuk [[Nederlands/Grammatica/Werkwoorden/Uitgangen|Uitgangen]] voor een eenvoudige inleiding op dit hoofdstuk.

Nederlandse werkwoorden worden vervoegd naar wijs, persoon en tijd.

Met {{Wp|infinitief}} wordt het hele werkwoord bedoeld. 

==Wijs==
De wijs van het werkwoord geeft de relatie tot de werkelijkheid weer. De vervoeging naar wijs is in het Nederlands niet erg uitgebreid wat het aantal vormen betreft, in tegenstelling tot bijvoorbeeld het Frans en Duits.

====Aantonende wijs====
De aantonende wijs is de &quot;gewone&quot; wijs. Hij komt dan ook het meeste voor. Hij wordt ook wel indicatief genoemd. De aantonende wijs geeft aan dat de handeling vanuit het oogpunt van de spreker &quot;werkelijk&quot; plaatsheeft, dan wel plaats heeft gevonden of nog plaats zal vinden. Deze wijs wordt vervoegd in alle werkwoordstijden en met alle onderwerpen. De aantonende wijs is als in de volgende tabel: 

{| class=&quot;wikitable&quot;
!Persoon||Tegenwoordige tijd (alleen van regelmatige werkwoorden)||colspan=2|Verleden tijd (alleen van zwakke werkwoorden)
|-
!||||Stemhebbend||Stemloos (zie {{Wp|'t Kofschip}})
|-
|1e persoon enkelvoud (ik)
|stam (1)
|stam + ''de''
|stam + ''te''
|-
|2e persoon enkelvoud (jij, je)
|stam + ''t'' (2)
|stam + ''de''
|stam + ''te''
|-
|idem, met pers vnw na het werkwoord
|stam 
|stam + ''de''
|stam + ''te''
|-
|2e persoon enkelvoud (gij, ge)
|stam + ''t'' (2)
|stam + ''det''
|stam + ''tet''
|-
|3e persoon enkelvoud (hij, zij, ze, het, men, u)
|stam + ''t'' (2)
|stam + ''de''
|stam + ''te''
|-
|1e persoon meervoud (wij)
|infinitief
|stam + ''den''
|stam + ''ten''
|-
|2e persoon meervoud (jullie)
|infinitief, verouderend: stam + ''t'' (2)
|stam + ''den''
|stam + ''ten''
|-
|3e persoon meervoud (zij, ze)
|infinitief
|stam + ''den''
|stam + ''ten''
|}

# Eindigt de stam op ''-aa,'' dan valt een ''a'' weg in de spelling terwijl de klinker hetzelfde wordt uitgesproken als in de infinitief. Dit is het geval bij de infinitieven 'gaan' en 'staan'
# Eindigt de stam op ''-t'', dan wordt er geen extra t meer toegevoegd.
#Heeft het werkwoord een voorzetsel of zelfstandig naamwoord, dan komt dit in de aantonende wijs als apart woord ná de persoonsvorm, bijvoorbeeld: ''loop door'', ''liepen door''. Dit wordt in de tabel verder niet vermeld.
#Waar 'infinitief' staat wordt de infinitief zonder voorzetsel of zelfstandig naamwoord bedoeld, dus niet ''doorlopen'', maar ''lopen door''.

====Gebiedende wijs====
De ''gebiedende wijs'' geeft een ''bevel'' of opdracht van de spreker weer. De spreker hoeft daarbij niet per se gebiedend of bazig over te komen, de gebiedende wijs wordt bijvoorbeeld ook veel in instructies gebruikt. 

De gebiedende wijs wordt niet vervoegd naar tijd, de vervoeging naar persoon is beperkt tot het onderscheid enkelvoud-meervoud: &quot;maak!&quot; (enkelvoud) en &quot;maakt (u)!&quot; (meervouds- of beleefdsheidsvorm). 

De gebiedende wijs is in het Nederlands qua vorm gelijk aan de stam van het werkwoord. Voorbeelden:
:*&quot;''Ga'' weg!&quot;
:*&quot;''Doe'' eens gewoon!&quot;
:* ''Schroef'' de bijgeleverde schroeven vast.
Soms wordt een onderwerp toegevoegd:
:*&quot;''Kom jij'' eens hier&quot;

Worden meerdere personen aangesproken, dan is de gebiedende wijs qua vorm gelijk aan de derde persoon enkelvoud tegenwoordige tijd. Voorbeelden:
:*&quot;''Kom'''t''''' allen!&quot; (gebiedende wijs van &quot;Allen komen.&quot;)

In de praktijk wordt deze vorm niet veel meer gebruikt.
Soms gebruikt men alleen de meervoudsvorm als het verschil onhoorbaar is, en dat is niet consequent. Bijvoorbeeld:
:*&quot;''Vermijdt'' het hoogseizoen, ''ga'' in het voorjaar op vakantie.&quot;

Ook voor de beleefdheidsvorm wordt de vorm met ''-t'' gebruikt. Bovendien wordt hier het woord ''u'' toegevoegd.
:*&quot;''Lees'''t''''' u maar.&quot; (gebiedende wijs van &quot;U leest.&quot;)

Het wederkerend voornaamwoord van ''u'' zou ''zich'' moeten zijn:
:*&quot;''Weest'' u zich bewust.&quot; (gebiedende wijs van &quot;U bent ''zich'' bewust.&quot;)
:*&quot;''Schaamt'' u zich!&quot; (gebiedende wijs van &quot;U schaamt ''zich''.&quot;)

In de praktijk wordt ''zich'' echter vaak vervangen door ''u''. Dan vervalt het andere ''u'' en bovendien de ''-t'' van het werkwoord:
:*&quot;''Wees'' u bewust.&quot;
:*&quot;''Schaam'' u!&quot;
:&lt;span style=&quot;font-size: small;&quot;&gt;&quot;wees''t'' u&quot; en &quot;schaam''t'' u&quot; zijn meervoudsvormen.&lt;/span&gt;

====Aanvoegende wijs====
De aanvoegende wijs kan een ''wens'', ''aansporing'' of ''onmogelijkheid'' weergeven. Het gebruik van de aanvoegende wijs is in het Nederlands - in tegenstelling tot veel andere Indo-Europese talen - zeer beperkt. De aanvoegende wijs in het Nederlands kent enkel nog in het enkelvoud een zichtbaar en hoorbaar verschil met de aantonende wijs. Het enkelvoud wordt gevormd door de ''-n'' van de infinitief weg te laten: &quot;''Leve'' de koningin&quot;, &quot;Hij ''ruste'' in vrede&quot;, &quot;Men ''neme'' een ons suiker&quot;, &quot;Het ''zij'' zo&quot;. Met behulp van de context kunnen we een meervoud onderscheiden, bijvoorbeeld: &quot;Leven de kinderen&quot; en &quot;Mogen zij rusten in vrede&quot; zijn aanvoegend. Het Nederlands kent ook de aanvoegende wijs in de verleden tijd: &quot;''Ware'' het niet dat ...&quot;, &quot;als het ware&quot;, &quot;hadde hij niet...&quot;. De meeste vormen van de aanvoegende wijs gelden als verouderd, en de aanvoegende wijs in de verleden tijd wordt - buiten &quot;ware(n)&quot; - niet meer gebruikt.

====Onbepaalde wijs====
De ''onbepaalde wijs'' in engere zin kent slechts één vorm: de infinitief, zoals ''maken'', ''zijn'' enz. In het Nederlands bestaan echter ook samengestelde vormen, zoals: ''gemaakt (te) hebben'' of ''gepakt (te) zullen worden''.

De onbepaalde wijs of infinitief wordt nooit vervoegd. Er zijn echter wel voltooide, toekomstige en lijdende vormen. Deze worden gevormd met enkele hulpwerkwoorden en een (meestal verleden) [[Nederlands/Grammatica/Werkwoorden/Vervoeging#Deelwoorden|deelwoord]]: ''gezien te zullen worden'' of ''gepakt te zijn''. Hierbij zijn ''gezien'' en ''gepakt'' de deelwoorden. In deze vorm is het werkwoord een zelfstandig werkwoord. Om een doel aan te geven wordt het grammaticaal partikel ''(om) te'' toegevoegd:

: hij hoopt ''te komen''
: hij was bang ''(om) gepakt te zullen worden''

'''Constructies met de onbepaalde wijs:'''&lt;br&gt;
* '''Gezegdeconstructie''': In combinatie met de hulpwerkwoorden ''zitten'', ''liggen'', ''lopen'', ''staan'' en zelfs ''hangen'' ontstaat een {{Wp|Gezegde (taalkunde)|gezegdeconstructie}}:
: ik liep ''te denken''
: de was hing ''te drogen''
* Een opdracht of verplichting uitdrukken:
: dat is nog ''te regelen''
* Een beknopte bijzin dienen: De onbepaalde wijs kan als het hoofdwerkwoord van een beknopte bijzin dienen :
: hij vond het verschrikkelijk ''plotseling zonder geldige reden '''ontslagen te zijn'''''
: ''door een hond '''gebeten te zijn''''' is geen pretje
: na ''hem '''gezien te hebben''''' liep zij naar huis.

De infinitief is tevens de vorm waarin het werkwoord als lemma in woordenboeken is opgenomen.

===Vervoeging naar persoon===
In het Nederlands wordt een werkwoord vervoegd naar het onderwerp; hiermee wordt aangegeven of de handeling wordt uitgevoerd door de ''spreker'' (de ''eerste persoon''), de ''aangesprokene'' (de ''tweede persoon''), of een ''ander'' of iets anders (de ''derde persoon''). Ook bestaat er een verschil tussen enkelvoudige en meervoudige onderwerpen. Samen leveren deze (twee maal drie) zes vervoegingsvormen in de stellende en vragende vorm:

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!rowspan=&quot;2&quot;|&amp;nbsp;||colspan=&quot;2&quot; |enkelvoud ||colspan=&quot;2&quot; |meervoud
|-
!stellend||vragend||stellend||vragend
|-
| eerste persoon || ik speel || speel ik? || rowspan=3|wij / jullie / zij spelen&lt;br&gt;verouderd: jullie speelt ||rowspan=3| spelen wij / jullie / zij ?
|-
| tweede persoon|| jij speelt&lt;br&gt;u speelt&lt;br&gt;gij speelt || speel jij?&lt;br&gt;speelt u?&lt;br&gt;speelt gij?
|-
| derde persoon|| hij / zij / het speelt || speelt hij / zij / het?
|}
De meervoudsvormen van het werkwoord zijn identiek voor alle personen en in de tegenwoordige tijd gelijk aan de infinitief.
Samengestelde werkwoorden worden echter gescheiden: ''meegaan'' - ''wij gaan mee''.
Er is verder nog een enkele uitzondering: ''wezen'' - ''wij zijn''.

===Geslacht===
In het Nederlands is de werkwoordsvorm voor alle geslachten gelijk, die wordt niet aangepast aan het geslacht. Oftewel: Er bestaat in het Nederlands - anders dan in sommige andere talen - geen congruentie van de werkwoordsvorm met het geslacht van andere zinsdelen (bijv. het onderwerp). Of &quot;ik&quot;, &quot;jij&quot;, &quot;wij&quot; of &quot;zij&quot; mannelijk, vrouwelijk of gemengd zijn, doet er niet toe voor de werkwoordsvorm. 

===Actief / passief===
Werkwoorden kunnen in het Nederlands in de bedrijvende vorm (actief) of de lijdende vorm (passief) staan. Met de ''bedrijvende vorm'' wordt uitgedrukt dat het onderwerp de handelende persoon (of zaak) is; met de ''lijdende vorm'' wordt de zaak omgedraaid: het onderwerp ondergaat dan de handeling. Beide vormen kunnen gemaakt worden in alle werkwoordstijden en met alle onderwerpen. 

De lijdende vorm wordt gemaakt door het voltooid deelwoord te combineren met een hulpwerkwoord (het &quot;hulpwerkwoord van de lijdende vorm&quot;). In onvoltooide tijden is dit het werkwoord &quot;worden&quot;, in voltooide tijden &quot;zijn&quot;.

Bijvoorbeeld: In de zin &quot;Ik ''maak'' een lamp&quot; duidt ''maak'' een handeling aan die door het onderwerp, ''ik'', wordt uitgevoerd. Dit is de bedrijvende vorm.&lt;br&gt;
In de zin &quot;De lamp ''wordt gemaakt''&quot; duidt ''wordt gemaakt'' een handeling aan die door het onderwerp, ''de lamp'' wordt ondergaan. Dit is de lijdende vorm. Het is dan niet duidelijk wie of wat de handeling verricht.&lt;br&gt;
Andere voorbeelden: &quot;Ik heb geslagen&quot; - &quot;Ik ben geslagen&quot;; &quot;Ik stuurde&quot; - &quot;Ik werd gestuurd&quot;.

====Deelwoorden====
Het Nederlands kent twee verschillende deelwoorden, het tegenwoordig of onvoltooid deelwoord en het voltooid deelwoord. Deze deelwoorden kunnen beide gebruikt worden als bijvoeglijk naamwoord of als bijwoord. Voltooide deelwoorden hebben daarbij altijd een ''passieve'' betekenis, onvoltooide deelwoorden altijd een ''actieve'':
* De bedankte man. (voltooid, als bijvoeglijk naamwoord)
* De bedankende man. (onvoltooid, als bijvoeglijk naamwoord)
* Bedankt liep hij over straat (voltooid, als bijwoord)
* Bedankend liep hij over straat (onvoltooid, als bijwoord)
Ze kunnen ook beide in het gezegde gebruikt worden voor het vormen van de tijden. Het onvoltooid deelwoord wordt in deze vorm echter amper nog gebruikt. 

Het deelwoord wordt zo genoemd omdat het werkwoordelijke en naamwoordelijke aspecten combineert. In het Nederlands worden deelwoorden gebruikt om samengestelde verleden tijden te vormen (voltooid deelwoord) en om beknopte bijzinnen te maken. Daarnaast kan een deelwoord gebruikt worden als bijvoeglijk naamwoord en als bijwoord. Een als bijwoord gebruikt deelwoord wordt ook wel gerundium genoemd.&lt;br&gt;
Het Nederlands kent twee deelwoorden:
*Het onvoltooid deelwoord|onvoltooid of tegenwoordig deelwoord; gevormd door een ''-d'' aan de onbepaalde wijs toe te voegen. Bijvoorbeeld: &quot;maken''d''&quot;, &quot;gaan''d''&quot;. Een eventueel voorzetsel of zelfstandig naamwoord gaat daaraan vooraf. De enige uitzondering is het tegenwoordig deelwoord van de infinitief ''wezen'': ''zijnd''.
*Het voltooid deelwoord wordt gevormd door ''ge-'' vóór de stam en ''-d'', ''-t'' of ''-en'' áchter de stam toe te voegen (onregelmatigheden voorbehouden). Bijvoorbeeld: &quot;''ge''maak''t''&quot;, &quot;''ge''zeg''d''&quot;. Een eventueel voorzetsel of zelfstandig naamwoord gaat daaraan vooraf. Heeft het werkwoord zelf al een prefix. dan vervalt ''ge-''.

Voorbeelden:
*''werken'' - gewerkt
*''doorwerken'' - doorgewerkt
*''verwerken'' - verwerkt.

===Vervoeging naar tijd===
Behalve naar het onderwerp wordt het werkwoord ook vervoegd naar de tempus. Het Nederlands kent de volgende werkwoordstijden:
*De belangrijkste vorm is de onvoltooid tegenwoordige tijd. Deze tijd geeft een handeling weer die op het moment van spreken plaatsvindt. Bijvoorbeeld: ''Ik maak''.
*De tweede vorm is de onvoltooid verleden tijd. Deze geeft een handeling weer die in het verleden plaatsvond en waarvan het &quot;afgerond zijn&quot; niet nadrukkelijk aanwezig is. Bijvoorbeeld: ''Ik maakte''.
*De voltooid tegenwoordige tijd (vtt) wordt gebruikt voor handelingen die gezien vanuit het moment van spreken in het verleden plaatsvonden en afgerond zijn. Voor deze vorm wordt het voltooid deelwoord gecombineerd met de tegenwoordige tijd van een van de hulpwerkwoorden &quot;hebben&quot; of &quot;zijn&quot;. Bijvoorbeeld: ''Ik heb gemaakt''/''Ik ben gegaan''.
*De voltooid verleden tijd (vvt) wordt gebruikt voor handelingen die vanuit het verleden gezien in een nog verder verleden plaatsvonden en op het moment in het verleden waarnaar wordt verwezen al afgerond waren. Voor deze vorm wordt het voltooid deelwoord gecombineerd met de verleden tijd van een van de hulpwerkwoorden &quot;hebben&quot; of &quot;zijn&quot;. Bijvoorbeeld: ''Ik had gemaakt''/''Ik was gegaan''.

De werkwoordsstam is ook van belang voor het vervoegen van het werkwoord in de verleden tijd, met name waar het de archaïsche tweede persoon enkelvoud betreft: ''[[Nederlands/Grammatica/Persoonlijke voornaamwoorden/Gij|gij]]''. Deze vervoeging komt in het Noord-Nederlands niet veel meer voor, behalve in een vorm als ''gij waart''.

Hiernaast kennen we ook de vier toekomende vormen van deze tijden. Deze worden gemaakt door een combinatie van het hulpwerkwoord &quot;zullen&quot; met
*de infinitief; bij onvoltooide tijden
*het voltooid deelwoord plus de infinitief van het hulpwerkwoord &quot;hebben&quot; of &quot;zijn&quot;; bij voltooide tijden.
Bijvoorbeeld: ''Ik zal maken'', ''Ik zou gegaan zijn''.

====Verleden tijd; sterke en zwakke werkwoorden====
De begrippen ''sterk'' en ''zwak'' slaan op de manier waarop de verleden tijd en het voltooid deelwoord worden gevormd. Bij zwakke werkwoorden gebeurt dit door middel van een achtervoegsel. Kenmerkend is hierbij dat de klinker van de stam van elke vorm hetzelfde is. Sterke werkwoorden krijgen geen achtervoegsel, maar kennen in plaats daarvan in de verleden tijd en het voltooid deelwoord klinkerwisseling in de stam (ook wel ''ablaut'' geheten), die vaak ook gemakkelijk is af te leiden uit de tegenwoordige tijd. De verledentijdsstam is bij sterke werkwoorden gelijk aan de eerste persoon enkelvoud in de verleden tijd.

Daarnaast zijn er werkwoorden waarin behalve de klinker nog meer verandert in de stam, bijv. ''zijn'' (''was/waren'') en ''komen'' (''kwam''). Ook zijn er van oudsher zwakke werkwoorden waarbij in de verleden tijd gaandeweg specifieke veranderingen zijn opgetreden, zoals ''zeggen'', ''kunnen'' en ''willen'': ''z&lt;b&gt;eg&lt;/b&gt;de(n)'' werd ''z&lt;b&gt;ei&lt;/b&gt;de(n)'', en in de verleden tijd enkelvoud is bovendien mettertijd de uitgang ''-de'' weggevallen, net als bij ''kon&lt;b&gt;de&lt;/b&gt;'' → ''kon'').&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Dit verschijnsel wordt in de taalkunde &quot;apocope&quot; genoemd. Vgl. ook equivalente Duitse vormen: ''sagte(n)'', ''konnte(n)'', ''wollte(n)'' (Nederlands; ''(ik) wol&lt;b&gt;de&lt;/b&gt;'' &gt; ''wou&lt;b&gt;de&lt;/b&gt;'' &gt; ''wou'').&lt;/ref&gt;

Twee gangbare voorbeelden van zwakke werkwoordsvormen zijn: ''maak'''t'''en'', ''gemaak'''t''''' en ''hoor'''d'''en'', ''gehoor'''d'''''.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! soort || stam || onvoltooid verleden tijd || voltooid deelwoord
|-
| zwak op ''-t'' ||werken || werkte || gewerkt
|-
| zwak op ''-d'' ||spelen || speelde || gespeeld
|}

Twee gangbare voorbeelden van sterke werkwoordsvormen zijn: ''schr'''e'''ven'', ''geschr'''e'''ven'' en ''b'''o'''den'', ''geb'''o'''den''.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! soort || stam || onvoltooid verleden tijd || voltooid deelwoord
|-
|-
| sterk || gaan || ging || gegaan
|-
| sterk || vinden || vond || gevonden
|-
| sterk || slapen || sliep || geslapen
|}

Als deze vormen bekend zijn, kan in principe elke andere vorm worden afgeleid. Voor de tegenwoordige tijd worden de regels gevolgd van de eerste tabel op deze pagina. Voor de verleden tijd wordt voor het enkelvoud de bovenstaande vorm gebruikt en voor het meervoud de bovenstaande vorm +''-(e)n''.

De sterke vervoeging is naar alle waarschijnlijkheid de oudste. In het Nederlands zijn tot op heden zeven klassen sterke werkwoorden te onderscheiden:

=====Klasse 1=====
Dit is de grootste klasse, die zo'n 45 wortels en met alle scheidbare en niet-scheidbare {{Wp|affix|voorvoegsels}} erbij zo'n 300 werkwoorden in totaal bevat. De onbepaalde wijs en de tegenwoordige tijd bevatten de stamklinker '''''ij''''', die in de verleden en voltooide vormen verandert in een lange '''''e''''':
:bl'''ij'''ven - bl'''ee'''f - gebl'''e'''ven
:verkr'''ij'''gen - verkr'''ee'''g - verkr'''e'''gen
:ingr'''ij'''pen - gr'''ee'''p in - ingegr'''e'''pen

Veel werkwoorden met ''ij'' in de stam horen tot deze subgroep. De volgende werkwoorden worden echter volledig zwak vervoegd:
:gijpen, hijgen, ijken, ijlen, inlijven, krijsen, lijmen, lijnen, pijpen, prijken, prijzen (in bet. &quot;van een prijs voorzien&quot;), rijmen, rijpen, verstijven, vijlen.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Werkwoorden met ''ei'' in de stam (bijv. ''neigen'') zijn in de regel uitsluitend zwak. Een enkele uitzondering hierop (m.n. ''zeiken'') is ontstaan door analogie met de sterke werkwoorden uit klasse I.&lt;/ref&gt;

=====Klasse 2=====
In deze klasse, naar grootte de derde, worden de verleden en voltooide vormen gekenmerkt door een lange '''''o'''''. De onbepaalde wijs heeft ofwel '''''ie''''' ofwel '''''ui''''':
:bieden - bood - geboden
:kruipen - kroop - gekropen

=====Klasse 3=====
Deze klasse is de tweede naar grootte en wordt gekenmerkt door een korte klinker '''''i''''' of '''''e''''' gevolgd door een nasaal of liquide (m,n,ng,l,r) in de onbepaalde wijs. In de andere tijden verandert de klinker in een korte '''''o''''':
: kl'''im'''men - kl'''om''' - gekl'''om'''men
: m'''el'''ken - m'''ol'''k - gem'''ol'''ken

Een kleine groep heeft een '''ie''' gekregen in de verleden tijd, waarschijnlijk onder invloed van klasse 7:
: bederven - bed'''ie'''rf- bedorven

=====Klasse 4=====
In deze vrij kleine klasse is er nog een verschil bewaard gebleven tussen de klinker van het enkelvoud en meervoud van de verleden tijd:
: breken - brak - braken - gebroken 
: spreken - sprak - spraken - gesproken
: steken - stak - staken - gestoken

Het Nederlands is een van de weinige talen waarin van dat verschil nog iets te merken is.

=====Klasse 5=====
Ook in deze klasse is er nog verschil tussen enkelvoud en meervoud van de verleden tijd, net als in de vorige klasse, maar het deelwoord heeft een '''''e''''':
: geven - gaf - gaven - gegeven

=====Klasse 6=====
: dragen - droeg - gedragen
: slaan - sloeg - geslagen

: laden - ''laadde'' - geladen (vgl Duits: lud)
: ervaren - ervoer/ervaarde - ervaren
: varen   - voer (de vorm &quot;vaarde&quot; is niet officieel erkend) - gevaren

Onder invloed van deze klasse zijn enkele werkwoorden die oorspronkelijk zwak waren in de verleden tijd sterk geworden:
: vragen - ''vroeg'' - gevraagd (vgl Duits: fragte)
: jagen  - ''joeg''/jaagde&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Hier is tevens een licht verschil in gebruik: in figuurlijke zin wordt vooral ''joeg'' gebruikt.&lt;/ref&gt; - gejaagd

=====Klasse 7=====
In deze klasse is de klinker van het deelwoord dezelfde als van de onbepaalde wijs. De stamklinker van de verleden tijd is -i- of -ie-. Afhankelijk van uit welke klasse het werkwoord oorspronkelijk stamt is de andere klinker tamelijk verschillend:
: -aa-
: slapen - sliep -geslapen
:-a-
: vallen - viel -gevallen
:-an-
: vangen - ving - gevangen
: -oe-
:roepen - riep - geroepen

Ook deze klasse is enigszins aan slijtage onderhevig. De verleden tijd met ''-ie-'' in de stam wordt soms vervangen door een zwakke vorm:
: raden - ried / raadde - geraden
: wassen - wies - gewassen (&quot;groeien&quot;)&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Dit werkwoord zit onder andere in ''volwassen'', maar komt in modern Nederlands vrijwel niet meer voor.&lt;/ref&gt;
: wassen - wies / waste - gewassen (&quot;schoonmaken&quot;)

====Onregelmatige werkwoorden====
Naast sterke en zwakke werkwoorden kent het Nederlands ook onregelmatige werkwoorden, die soms ook in de tegenwoordige tijd afwijkende vormen kennen. De belangrijkste zijn: ''hebben'', ''zijn'', ''willen'', ''zullen'', ''mogen'' en ''kunnen''. Voor de vorming van de verleden tijd en het voltooid deelwoord zijn hier weinig regels te geven; soms is sprake van een  gedeeltelijk weggevallen uitgang ''-t(e)(n)/ d(e)(n)''.

====Toekomende tijd====
De toekomende tijd wordt in het Nederlands gevormd door middel van het hulpwerkwoord ''zullen''. Tussen haakjes staat steeds de alternatieve Latijnse benaming.

=====Onvoltooid tegenwoordig toekomende tijd (futurum) =====
De o.t.t.t. wordt samengesteld door het hulpwerkwoord ''zullen'' te combineren met een infinitief. In bijna alle gevallen drukt het een handeling uit die in de toekomst plaatsvindt. De benaming &quot;tegenwoordig toekomende&quot; wijst erop dat het spreekmoment samenvalt met het uitgangspunt van waaruit men de tijdsverhoudingen bekijkt.

Voorbeelden:
* Hij ''zal meedoen'' aan de schaakwedstrijd.
* De raad ''zal'' te zijner tijd ''beslissen''.

In enkele gevallen drukt de o.t.t.t. een belofte uit (1) of een waarschijnlijkheid (2):
# Ik ''zal'' mijn best ''doen''.
# Ik ''zal'' rond kwart over drie ''arriveren''.

In combinatie met de infinitief van ''gaan'' drukt de o.t.t.t. een handeling uit die in een verdere toekomst ligt, dan met (alleen) een andere infinitief.
* Ik ''zal'' gaan ''promoveren''.

=====Voltooid tegenwoordig toekomende tijd (futurum exactum)=====
De v.t.t.t. wordt samengesteld door het hulpwerkwoord ''zullen'', het ''voltooid deelwoord van een werkvoord dat de handeling uitdrukt'' en een infinitief van ''hebben'' of ''zijn''. Het drukt een handeling uit die in de toekomst voltooid zal zijn en het vervangt min of meer de voltooid tegenwoordige tijd (v.t.t.) die hetzelfde kan uitdrukken.

# Het doel ''zal'' volgende week ''bereikt zijn''.
# Het doel is volgende week bereikt.

# Hij ''zal'' morgen ''weggelopen zijn''.
# Hij is morgen weggelopen.

=====Onvoltooid verleden toekomende tijd (futurum praeteriti)=====
De o.v.t.t. stelt men samen met ''zou(den)'' en een ''infinitief''. Het drukt een handeling uit die vanuit het verleden in de toekomst plaatsvindt. Aangezien het uitgangspunt om de tijdsverhoudingen te bepalen hier het verleden is, spreekt men over een &quot;verleden toekomende&quot; tijd
* Op 20 maart jongstleden ''zou'' ik hem aanvankelijk ''ontslaan''.
* Op zijn volgende verjaardag ''zou'' hij 100 ''worden''.

Een indirecte rede kan ook weer omgezet worden in een directe rede met de o.v.t.t.
# Peter zei: “Ik ''zal'' je schoenen ''poetsen''.”
# Peter zei dat hij mijn schoenen zou poetsen.

=====Voltooid verleden toekomende tijd (futurum exactum praeteriti)=====
De v.v.t.t. wordt samengesteld door het hulpwerkwoord ''zou(den)'', samen met ''hebben of zijn'' en een ''voltooid deelwoord''. De v.v.t.t. drukt een handeling uit die vanuit het verleden gezien in de toekomst zou plaatsvinden.
* Op 20 maart jongstleden ''zou'' ik aanvankelijk ''ontslagen zijn''.
* Op zijn volgende verjaardag ''zou'' hij 100 jaar ''geweest zijn''.

Ook kan een directe rede omgezet worden in een indirecte rede:
# Peter zei vorige week: “Ik ''zal'' volgende week je schaatsen ''geslepen hebben''.”
# Peter zei dat hij deze week mijn schaatsen zou hebben geslepen.

====Totaaloverzicht van de tijden====
Met de bovenstaande richtlijnen kunnen van een onovergankelijk werkwoord in totaal 8 werkwoordstijden gevormd worden. Als het werkwoord overgankelijk is, komen daar nog 8 tijden van de lijdende vorm bij en zijn er dus 16 vormen:
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!Tijd||Actief||Passief
|-
|Onvoltooid tegenwoordige tijd || Ik bedank. || Ik word bedankt.
|-
|Onvoltooid verleden tijd || Ik bedankte. || Ik werd bedankt.
|-
|Voltooid tegenwoordige tijd || Ik heb bedankt. || Ik ben bedankt.
|-
|Voltooid verleden tijd || Ik had bedankt. || Ik was bedankt.
|-
|Onvoltooid tegenwoordige toekomende tijd || Ik zal bedanken. || Ik zal bedankt worden.
|-
|Onvoltooid verleden toekomende tijd || Ik zou bedanken. || Ik zou bedankt worden.
|-
|Voltooid tegenwoordige toekomende tijd || Ik zal bedankt hebben.||Ik zal bedankt zijn.
|-
|Voltooid verleden toekomende tijd || Ik zou bedankt hebben.||Ik zou bedankt zijn.
|}

De voltooide tijden worden gevormd met een van de hulpwerkwoorden &quot;zijn&quot; of &quot;hebben&quot;, gevolgd door het voltooid deelwoord. Voor de toekomende tijd wordt gebruik gemaakt van het hulpwerkwoord &quot;zullen&quot;, in combinatie met de infinitief en eventueel het voltooid deelwoord (voor de voltooide tijden). Vaker echter wordt de toekomende tijd gewoon met een tegenwoordige tijd uitgedrukt:&lt;br&gt;
'' Dat doe ik morgen wel''. 

De keuze tussen het hulpwerkwoord &quot;hebben&quot; of &quot;zijn&quot; is werkwoordsafhankelijk. Bij de meeste werkwoorden wordt altijd &quot;hebben&quot; gebruikt, een kleinere groep wordt met &quot;zijn&quot; vervoegd. Een nog kleiner aantal werkwoorden kan met ''beide'' werkwoorden vervoegd worden, wat soms een klein betekenisverschil oplevert.

'''Vervoeging met zowel ''hebben'' als met ''zijn'' ''':

'Wij hebben gefietst' en 'wij zijn gefietst' zijn beide juist; er is wel een licht betekenisverschil. In 'wij hebben gefietst' gaat het om de handeling, in 'wij zijn gefietst' om het einddoel. Het is dus: 'Wij zijn naar het station gefietst' en 'Wij hebben gisteren een heel eind gefietst.' Dit verschil speelt ook bij andere werkwoorden die een beweging aangeven: ''(mee)lopen, (mee)rijden, reizen, varen'', enz. 

Naast deze groep 'bewegingswerkwoorden' is er nog een groep werkwoorden die met zowel ''hebben'' als ''zijn'' vervoegd kunnen worden: werkwoorden die zowel overgankelijk (met een lijdend voorwerp) als onovergankelijk (zonder lijdend voorwerp) gebruikt kunnen worden: ''genezen, stoppen, trouwen, veranderen, verteren'', enz. Met lijdend voorwerp worden deze werkwoorden vervoegd met ''hebben'' zonder lijdend voorwerp met zijn: 'De dokter heeft hem genezen', 'Hij is genezen', 'Het succes heeft haar erg veranderd', 'Zij is erg veranderd.'

==Externe links==
*[https://onzetaal.nl/taaladvies/sterke-werkwoorden Overzicht van alle sterke en onregelmatige werkwoorden van Onze Taal]

{{Appendix}}
{{Sub}}</text>
      <sha1>925jujqkkpifhjfdzm7491dqhy2rla6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>429816</id>
      <parentid>429815</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T05:51:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JopkeB</username>
        <id>18060</id>
      </contributor>
      <comment>Paragraafindelingen verduidelijkt</comment>
      <origin>429816</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25989" sha1="4ox0k15e0x2yxhhodua21f8up6tqxzi" xml:space="preserve">{{Index Nederlands}}
In dit hoofdstuk wordt dieper ingegaan op de vele vormen van werkwoorden. Lees het voorgaande hoofdstuk [[Nederlands/Grammatica/Werkwoorden/Uitgangen|Uitgangen]] voor een eenvoudige inleiding op dit hoofdstuk.

Nederlandse werkwoorden worden vervoegd naar wijs, persoon en tijd.

Met {{Wp|infinitief}} wordt het hele werkwoord bedoeld. 

==Wijs==
De wijs van het werkwoord geeft de relatie tot de werkelijkheid weer. De vervoeging naar wijs is in het Nederlands niet erg uitgebreid wat het aantal vormen betreft, in tegenstelling tot bijvoorbeeld het Frans en Duits.

====Aantonende wijs====
De aantonende wijs is de &quot;gewone&quot; wijs. Hij komt dan ook het meeste voor. Hij wordt ook wel indicatief genoemd. De aantonende wijs geeft aan dat de handeling vanuit het oogpunt van de spreker &quot;werkelijk&quot; plaatsheeft, dan wel plaats heeft gevonden of nog plaats zal vinden. Deze wijs wordt vervoegd in alle werkwoordstijden en met alle onderwerpen. De aantonende wijs is als in de volgende tabel: 

{| class=&quot;wikitable&quot;
!Persoon||Tegenwoordige tijd (alleen van regelmatige werkwoorden)||colspan=2|Verleden tijd (alleen van zwakke werkwoorden)
|-
!||||Stemhebbend||Stemloos (zie {{Wp|'t Kofschip}})
|-
|1e persoon enkelvoud (ik)
|stam (1)
|stam + ''de''
|stam + ''te''
|-
|2e persoon enkelvoud (jij, je)
|stam + ''t'' (2)
|stam + ''de''
|stam + ''te''
|-
|idem, met pers vnw na het werkwoord
|stam 
|stam + ''de''
|stam + ''te''
|-
|2e persoon enkelvoud (gij, ge)
|stam + ''t'' (2)
|stam + ''det''
|stam + ''tet''
|-
|3e persoon enkelvoud (hij, zij, ze, het, men, u)
|stam + ''t'' (2)
|stam + ''de''
|stam + ''te''
|-
|1e persoon meervoud (wij)
|infinitief
|stam + ''den''
|stam + ''ten''
|-
|2e persoon meervoud (jullie)
|infinitief, verouderend: stam + ''t'' (2)
|stam + ''den''
|stam + ''ten''
|-
|3e persoon meervoud (zij, ze)
|infinitief
|stam + ''den''
|stam + ''ten''
|}

# Eindigt de stam op ''-aa,'' dan valt een ''a'' weg in de spelling terwijl de klinker hetzelfde wordt uitgesproken als in de infinitief. Dit is het geval bij de infinitieven 'gaan' en 'staan'
# Eindigt de stam op ''-t'', dan wordt er geen extra t meer toegevoegd.
#Heeft het werkwoord een voorzetsel of zelfstandig naamwoord, dan komt dit in de aantonende wijs als apart woord ná de persoonsvorm, bijvoorbeeld: ''loop door'', ''liepen door''. Dit wordt in de tabel verder niet vermeld.
#Waar 'infinitief' staat wordt de infinitief zonder voorzetsel of zelfstandig naamwoord bedoeld, dus niet ''doorlopen'', maar ''lopen door''.

====Gebiedende wijs====
De ''gebiedende wijs'' geeft een ''bevel'' of opdracht van de spreker weer. De spreker hoeft daarbij niet per se gebiedend of bazig over te komen, de gebiedende wijs wordt bijvoorbeeld ook veel in instructies gebruikt. 

De gebiedende wijs wordt niet vervoegd naar tijd, de vervoeging naar persoon is beperkt tot het onderscheid enkelvoud-meervoud: &quot;maak!&quot; (enkelvoud) en &quot;maakt (u)!&quot; (meervouds- of beleefdsheidsvorm). 

De gebiedende wijs is in het Nederlands qua vorm gelijk aan de stam van het werkwoord. Voorbeelden:
:*&quot;''Ga'' weg!&quot;
:*&quot;''Doe'' eens gewoon!&quot;
:* ''Schroef'' de bijgeleverde schroeven vast.
Soms wordt een onderwerp toegevoegd:
:*&quot;''Kom jij'' eens hier&quot;

Worden meerdere personen aangesproken, dan is de gebiedende wijs qua vorm gelijk aan de derde persoon enkelvoud tegenwoordige tijd. Voorbeelden:
:*&quot;''Kom'''t''''' allen!&quot; (gebiedende wijs van &quot;Allen komen.&quot;)

In de praktijk wordt deze vorm niet veel meer gebruikt.
Soms gebruikt men alleen de meervoudsvorm als het verschil onhoorbaar is, en dat is niet consequent. Bijvoorbeeld:
:*&quot;''Vermijdt'' het hoogseizoen, ''ga'' in het voorjaar op vakantie.&quot;

Ook voor de beleefdheidsvorm wordt de vorm met ''-t'' gebruikt. Bovendien wordt hier het woord ''u'' toegevoegd.
:*&quot;''Lees'''t''''' u maar.&quot; (gebiedende wijs van &quot;U leest.&quot;)

Het wederkerend voornaamwoord van ''u'' zou ''zich'' moeten zijn:
:*&quot;''Weest'' u zich bewust.&quot; (gebiedende wijs van &quot;U bent ''zich'' bewust.&quot;)
:*&quot;''Schaamt'' u zich!&quot; (gebiedende wijs van &quot;U schaamt ''zich''.&quot;)

In de praktijk wordt ''zich'' echter vaak vervangen door ''u''. Dan vervalt het andere ''u'' en bovendien de ''-t'' van het werkwoord:
:*&quot;''Wees'' u bewust.&quot;
:*&quot;''Schaam'' u!&quot;
:&lt;span style=&quot;font-size: small;&quot;&gt;&quot;wees''t'' u&quot; en &quot;schaam''t'' u&quot; zijn meervoudsvormen.&lt;/span&gt;

====Aanvoegende wijs====
De aanvoegende wijs kan een ''wens'', ''aansporing'' of ''onmogelijkheid'' weergeven. Het gebruik van de aanvoegende wijs is in het Nederlands - in tegenstelling tot veel andere Indo-Europese talen - zeer beperkt. De aanvoegende wijs in het Nederlands kent enkel nog in het enkelvoud een zichtbaar en hoorbaar verschil met de aantonende wijs. Het enkelvoud wordt gevormd door de ''-n'' van de infinitief weg te laten: &quot;''Leve'' de koningin&quot;, &quot;Hij ''ruste'' in vrede&quot;, &quot;Men ''neme'' een ons suiker&quot;, &quot;Het ''zij'' zo&quot;. Met behulp van de context kunnen we een meervoud onderscheiden, bijvoorbeeld: &quot;Leven de kinderen&quot; en &quot;Mogen zij rusten in vrede&quot; zijn aanvoegend. Het Nederlands kent ook de aanvoegende wijs in de verleden tijd: &quot;''Ware'' het niet dat ...&quot;, &quot;als het ware&quot;, &quot;hadde hij niet...&quot;. De meeste vormen van de aanvoegende wijs gelden als verouderd, en de aanvoegende wijs in de verleden tijd wordt - buiten &quot;ware(n)&quot; - niet meer gebruikt.

====Onbepaalde wijs====
De ''onbepaalde wijs'' in engere zin kent slechts één vorm: de infinitief, zoals ''maken'', ''zijn'' enz. In het Nederlands bestaan echter ook samengestelde vormen, zoals: ''gemaakt (te) hebben'' of ''gepakt (te) zullen worden''.

De onbepaalde wijs of infinitief wordt nooit vervoegd. Er zijn echter wel voltooide, toekomstige en lijdende vormen. Deze worden gevormd met enkele hulpwerkwoorden en een (meestal verleden) [[Nederlands/Grammatica/Werkwoorden/Vervoeging#Deelwoorden|deelwoord]]: ''gezien te zullen worden'' of ''gepakt te zijn''. Hierbij zijn ''gezien'' en ''gepakt'' de deelwoorden. In deze vorm is het werkwoord een zelfstandig werkwoord. Om een doel aan te geven wordt het grammaticaal partikel ''(om) te'' toegevoegd:

: hij hoopt ''te komen''
: hij was bang ''(om) gepakt te zullen worden''

'''Constructies met de onbepaalde wijs:'''&lt;br&gt;
* '''Gezegdeconstructie''': In combinatie met de hulpwerkwoorden ''zitten'', ''liggen'', ''lopen'', ''staan'' en zelfs ''hangen'' ontstaat een {{Wp|Gezegde (taalkunde)|gezegdeconstructie}}:
: ik liep ''te denken''
: de was hing ''te drogen''
* Een opdracht of verplichting uitdrukken:
: dat is nog ''te regelen''
* Een beknopte bijzin dienen: De onbepaalde wijs kan als het hoofdwerkwoord van een beknopte bijzin dienen :
: hij vond het verschrikkelijk ''plotseling zonder geldige reden '''ontslagen te zijn'''''
: ''door een hond '''gebeten te zijn''''' is geen pretje
: na ''hem '''gezien te hebben''''' liep zij naar huis.

De infinitief is tevens de vorm waarin het werkwoord als lemma in woordenboeken is opgenomen.

==Vervoeging naar persoon==
In het Nederlands wordt een werkwoord vervoegd naar het onderwerp; hiermee wordt aangegeven of de handeling wordt uitgevoerd door de ''spreker'' (de ''eerste persoon''), de ''aangesprokene'' (de ''tweede persoon''), of een ''ander'' of iets anders (de ''derde persoon''). Ook bestaat er een verschil tussen enkelvoudige en meervoudige onderwerpen. Samen leveren deze (twee maal drie) zes vervoegingsvormen in de stellende en vragende vorm:

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!rowspan=&quot;2&quot;|&amp;nbsp;||colspan=&quot;2&quot; |enkelvoud ||colspan=&quot;2&quot; |meervoud
|-
!stellend||vragend||stellend||vragend
|-
| eerste persoon || ik speel || speel ik? || rowspan=3|wij / jullie / zij spelen&lt;br&gt;verouderd: jullie speelt ||rowspan=3| spelen wij / jullie / zij ?
|-
| tweede persoon|| jij speelt&lt;br&gt;u speelt&lt;br&gt;gij speelt || speel jij?&lt;br&gt;speelt u?&lt;br&gt;speelt gij?
|-
| derde persoon|| hij / zij / het speelt || speelt hij / zij / het?
|}
De meervoudsvormen van het werkwoord zijn identiek voor alle personen en in de tegenwoordige tijd gelijk aan de infinitief.
Samengestelde werkwoorden worden echter gescheiden: ''meegaan'' - ''wij gaan mee''.
Er is verder nog een enkele uitzondering: ''wezen'' - ''wij zijn''.

===Geslacht===
In het Nederlands is de werkwoordsvorm voor alle geslachten gelijk, die wordt niet aangepast aan het geslacht. Oftewel: Er bestaat in het Nederlands - anders dan in sommige andere talen - geen congruentie van de werkwoordsvorm met het geslacht van andere zinsdelen (bijv. het onderwerp). Of &quot;ik&quot;, &quot;jij&quot;, &quot;wij&quot; of &quot;zij&quot; mannelijk, vrouwelijk of gemengd zijn, doet er niet toe voor de werkwoordsvorm. 

===Actief / passief===
Werkwoorden kunnen in het Nederlands in de bedrijvende vorm (actief) of de lijdende vorm (passief) staan. Met de ''bedrijvende vorm'' wordt uitgedrukt dat het onderwerp de handelende persoon (of zaak) is; met de ''lijdende vorm'' wordt de zaak omgedraaid: het onderwerp ondergaat dan de handeling. Beide vormen kunnen gemaakt worden in alle werkwoordstijden en met alle onderwerpen. 

De lijdende vorm wordt gemaakt door het voltooid deelwoord te combineren met een hulpwerkwoord (het &quot;hulpwerkwoord van de lijdende vorm&quot;). In onvoltooide tijden is dit het werkwoord &quot;worden&quot;, in voltooide tijden &quot;zijn&quot;.

Bijvoorbeeld: In de zin &quot;Ik ''maak'' een lamp&quot; duidt ''maak'' een handeling aan die door het onderwerp, ''ik'', wordt uitgevoerd. Dit is de bedrijvende vorm.&lt;br&gt;
In de zin &quot;De lamp ''wordt gemaakt''&quot; duidt ''wordt gemaakt'' een handeling aan die door het onderwerp, ''de lamp'' wordt ondergaan. Dit is de lijdende vorm. Het is dan niet duidelijk wie of wat de handeling verricht.&lt;br&gt;
Andere voorbeelden: &quot;Ik heb geslagen&quot; - &quot;Ik ben geslagen&quot;; &quot;Ik stuurde&quot; - &quot;Ik werd gestuurd&quot;.

====Deelwoorden====
Het Nederlands kent twee verschillende deelwoorden, het tegenwoordig of onvoltooid deelwoord en het voltooid deelwoord. Deze deelwoorden kunnen beide gebruikt worden als bijvoeglijk naamwoord of als bijwoord. Voltooide deelwoorden hebben daarbij altijd een ''passieve'' betekenis, onvoltooide deelwoorden altijd een ''actieve'':
* De bedankte man. (voltooid, als bijvoeglijk naamwoord)
* De bedankende man. (onvoltooid, als bijvoeglijk naamwoord)
* Bedankt liep hij over straat (voltooid, als bijwoord)
* Bedankend liep hij over straat (onvoltooid, als bijwoord)
Ze kunnen ook beide in het gezegde gebruikt worden voor het vormen van de tijden. Het onvoltooid deelwoord wordt in deze vorm echter amper nog gebruikt. 

Het deelwoord wordt zo genoemd omdat het werkwoordelijke en naamwoordelijke aspecten combineert. In het Nederlands worden deelwoorden gebruikt om samengestelde verleden tijden te vormen (voltooid deelwoord) en om beknopte bijzinnen te maken. Daarnaast kan een deelwoord gebruikt worden als bijvoeglijk naamwoord en als bijwoord. Een als bijwoord gebruikt deelwoord wordt ook wel gerundium genoemd.&lt;br&gt;
Het Nederlands kent twee deelwoorden:
*Het onvoltooid deelwoord|onvoltooid of tegenwoordig deelwoord; gevormd door een ''-d'' aan de onbepaalde wijs toe te voegen. Bijvoorbeeld: &quot;maken''d''&quot;, &quot;gaan''d''&quot;. Een eventueel voorzetsel of zelfstandig naamwoord gaat daaraan vooraf. De enige uitzondering is het tegenwoordig deelwoord van de infinitief ''wezen'': ''zijnd''.
*Het voltooid deelwoord wordt gevormd door ''ge-'' vóór de stam en ''-d'', ''-t'' of ''-en'' áchter de stam toe te voegen (onregelmatigheden voorbehouden). Bijvoorbeeld: &quot;''ge''maak''t''&quot;, &quot;''ge''zeg''d''&quot;. Een eventueel voorzetsel of zelfstandig naamwoord gaat daaraan vooraf. Heeft het werkwoord zelf al een prefix. dan vervalt ''ge-''.

Voorbeelden:
*''werken'' - gewerkt
*''doorwerken'' - doorgewerkt
*''verwerken'' - verwerkt.

==Vervoeging naar tijd==
Behalve naar het onderwerp wordt het werkwoord ook vervoegd naar de tempus. Het Nederlands kent de volgende werkwoordstijden:
*De belangrijkste vorm is de onvoltooid tegenwoordige tijd. Deze tijd geeft een handeling weer die op het moment van spreken plaatsvindt. Bijvoorbeeld: ''Ik maak''.
*De tweede vorm is de onvoltooid verleden tijd. Deze geeft een handeling weer die in het verleden plaatsvond en waarvan het &quot;afgerond zijn&quot; niet nadrukkelijk aanwezig is. Bijvoorbeeld: ''Ik maakte''.
*De voltooid tegenwoordige tijd (vtt) wordt gebruikt voor handelingen die gezien vanuit het moment van spreken in het verleden plaatsvonden en afgerond zijn. Voor deze vorm wordt het voltooid deelwoord gecombineerd met de tegenwoordige tijd van een van de hulpwerkwoorden &quot;hebben&quot; of &quot;zijn&quot;. Bijvoorbeeld: ''Ik heb gemaakt''/''Ik ben gegaan''.
*De voltooid verleden tijd (vvt) wordt gebruikt voor handelingen die vanuit het verleden gezien in een nog verder verleden plaatsvonden en op het moment in het verleden waarnaar wordt verwezen al afgerond waren. Voor deze vorm wordt het voltooid deelwoord gecombineerd met de verleden tijd van een van de hulpwerkwoorden &quot;hebben&quot; of &quot;zijn&quot;. Bijvoorbeeld: ''Ik had gemaakt''/''Ik was gegaan''.

De werkwoordsstam is ook van belang voor het vervoegen van het werkwoord in de verleden tijd, met name waar het de archaïsche tweede persoon enkelvoud betreft: ''[[Nederlands/Grammatica/Persoonlijke voornaamwoorden/Gij|gij]]''. Deze vervoeging komt in het Noord-Nederlands niet veel meer voor, behalve in een vorm als ''gij waart''.

Hiernaast kennen we ook de vier toekomende vormen van deze tijden. Deze worden gemaakt door een combinatie van het hulpwerkwoord &quot;zullen&quot; met
*de infinitief; bij onvoltooide tijden
*het voltooid deelwoord plus de infinitief van het hulpwerkwoord &quot;hebben&quot; of &quot;zijn&quot;; bij voltooide tijden.
Bijvoorbeeld: ''Ik zal maken'', ''Ik zou gegaan zijn''.

====Verleden tijd; sterke en zwakke werkwoorden====
De begrippen ''sterk'' en ''zwak'' slaan op de manier waarop de verleden tijd en het voltooid deelwoord worden gevormd. Bij zwakke werkwoorden gebeurt dit door middel van een achtervoegsel. Kenmerkend is hierbij dat de klinker van de stam van elke vorm hetzelfde is. Sterke werkwoorden krijgen geen achtervoegsel, maar kennen in plaats daarvan in de verleden tijd en het voltooid deelwoord klinkerwisseling in de stam (ook wel ''ablaut'' geheten), die vaak ook gemakkelijk is af te leiden uit de tegenwoordige tijd. De verledentijdsstam is bij sterke werkwoorden gelijk aan de eerste persoon enkelvoud in de verleden tijd.

Daarnaast zijn er werkwoorden waarin behalve de klinker nog meer verandert in de stam, bijv. ''zijn'' (''was/waren'') en ''komen'' (''kwam''). Ook zijn er van oudsher zwakke werkwoorden waarbij in de verleden tijd gaandeweg specifieke veranderingen zijn opgetreden, zoals ''zeggen'', ''kunnen'' en ''willen'': ''z&lt;b&gt;eg&lt;/b&gt;de(n)'' werd ''z&lt;b&gt;ei&lt;/b&gt;de(n)'', en in de verleden tijd enkelvoud is bovendien mettertijd de uitgang ''-de'' weggevallen, net als bij ''kon&lt;b&gt;de&lt;/b&gt;'' → ''kon'').&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Dit verschijnsel wordt in de taalkunde &quot;apocope&quot; genoemd. Vgl. ook equivalente Duitse vormen: ''sagte(n)'', ''konnte(n)'', ''wollte(n)'' (Nederlands; ''(ik) wol&lt;b&gt;de&lt;/b&gt;'' &gt; ''wou&lt;b&gt;de&lt;/b&gt;'' &gt; ''wou'').&lt;/ref&gt;

Twee gangbare voorbeelden van zwakke werkwoordsvormen zijn: ''maak'''t'''en'', ''gemaak'''t''''' en ''hoor'''d'''en'', ''gehoor'''d'''''.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! soort || stam || onvoltooid verleden tijd || voltooid deelwoord
|-
| zwak op ''-t'' ||werken || werkte || gewerkt
|-
| zwak op ''-d'' ||spelen || speelde || gespeeld
|}

Twee gangbare voorbeelden van sterke werkwoordsvormen zijn: ''schr'''e'''ven'', ''geschr'''e'''ven'' en ''b'''o'''den'', ''geb'''o'''den''.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! soort || stam || onvoltooid verleden tijd || voltooid deelwoord
|-
|-
| sterk || gaan || ging || gegaan
|-
| sterk || vinden || vond || gevonden
|-
| sterk || slapen || sliep || geslapen
|}

Als deze vormen bekend zijn, kan in principe elke andere vorm worden afgeleid. Voor de tegenwoordige tijd worden de regels gevolgd van de eerste tabel op deze pagina. Voor de verleden tijd wordt voor het enkelvoud de bovenstaande vorm gebruikt en voor het meervoud de bovenstaande vorm +''-(e)n''.

De sterke vervoeging is naar alle waarschijnlijkheid de oudste. 

==== Klassen sterke werkwoorden ====
In het Nederlands zijn tot op heden zeven klassen sterke werkwoorden te onderscheiden:

=====Klasse 1=====
Dit is de grootste klasse, die zo'n 45 wortels en met alle scheidbare en niet-scheidbare {{Wp|affix|voorvoegsels}} erbij zo'n 300 werkwoorden in totaal bevat. De onbepaalde wijs en de tegenwoordige tijd bevatten de stamklinker '''''ij''''', die in de verleden en voltooide vormen verandert in een lange '''''e''''':
:bl'''ij'''ven - bl'''ee'''f - gebl'''e'''ven
:verkr'''ij'''gen - verkr'''ee'''g - verkr'''e'''gen
:ingr'''ij'''pen - gr'''ee'''p in - ingegr'''e'''pen

Veel werkwoorden met ''ij'' in de stam horen tot deze subgroep. De volgende werkwoorden worden echter volledig zwak vervoegd:
:gijpen, hijgen, ijken, ijlen, inlijven, krijsen, lijmen, lijnen, pijpen, prijken, prijzen (in bet. &quot;van een prijs voorzien&quot;), rijmen, rijpen, verstijven, vijlen.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Werkwoorden met ''ei'' in de stam (bijv. ''neigen'') zijn in de regel uitsluitend zwak. Een enkele uitzondering hierop (m.n. ''zeiken'') is ontstaan door analogie met de sterke werkwoorden uit klasse I.&lt;/ref&gt;

=====Klasse 2=====
In deze klasse, naar grootte de derde, worden de verleden en voltooide vormen gekenmerkt door een lange '''''o'''''. De onbepaalde wijs heeft ofwel '''''ie''''' ofwel '''''ui''''':
:bieden - bood - geboden
:kruipen - kroop - gekropen

=====Klasse 3=====
Deze klasse is de tweede naar grootte en wordt gekenmerkt door een korte klinker '''''i''''' of '''''e''''' gevolgd door een nasaal of liquide (m,n,ng,l,r) in de onbepaalde wijs. In de andere tijden verandert de klinker in een korte '''''o''''':
: kl'''im'''men - kl'''om''' - gekl'''om'''men
: m'''el'''ken - m'''ol'''k - gem'''ol'''ken

Een kleine groep heeft een '''ie''' gekregen in de verleden tijd, waarschijnlijk onder invloed van klasse 7:
: bederven - bed'''ie'''rf- bedorven

=====Klasse 4=====
In deze vrij kleine klasse is er nog een verschil bewaard gebleven tussen de klinker van het enkelvoud en meervoud van de verleden tijd:
: breken - brak - braken - gebroken 
: spreken - sprak - spraken - gesproken
: steken - stak - staken - gestoken

Het Nederlands is een van de weinige talen waarin van dat verschil nog iets te merken is.

=====Klasse 5=====
Ook in deze klasse is er nog verschil tussen enkelvoud en meervoud van de verleden tijd, net als in de vorige klasse, maar het deelwoord heeft een '''''e''''':
: geven - gaf - gaven - gegeven

=====Klasse 6=====
: dragen - droeg - gedragen
: slaan - sloeg - geslagen

: laden - ''laadde'' - geladen (vgl Duits: lud)
: ervaren - ervoer/ervaarde - ervaren
: varen   - voer (de vorm &quot;vaarde&quot; is niet officieel erkend) - gevaren

Onder invloed van deze klasse zijn enkele werkwoorden die oorspronkelijk zwak waren in de verleden tijd sterk geworden:
: vragen - ''vroeg'' - gevraagd (vgl Duits: fragte)
: jagen  - ''joeg''/jaagde&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Hier is tevens een licht verschil in gebruik: in figuurlijke zin wordt vooral ''joeg'' gebruikt.&lt;/ref&gt; - gejaagd

=====Klasse 7=====
In deze klasse is de klinker van het deelwoord dezelfde als van de onbepaalde wijs. De stamklinker van de verleden tijd is -i- of -ie-. Afhankelijk van uit welke klasse het werkwoord oorspronkelijk stamt is de andere klinker tamelijk verschillend:
: -aa-
: slapen - sliep -geslapen
:-a-
: vallen - viel -gevallen
:-an-
: vangen - ving - gevangen
: -oe-
:roepen - riep - geroepen

Ook deze klasse is enigszins aan slijtage onderhevig. De verleden tijd met ''-ie-'' in de stam wordt soms vervangen door een zwakke vorm:
: raden - ried / raadde - geraden
: wassen - wies - gewassen (&quot;groeien&quot;)&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Dit werkwoord zit onder andere in ''volwassen'', maar komt in modern Nederlands vrijwel niet meer voor.&lt;/ref&gt;
: wassen - wies / waste - gewassen (&quot;schoonmaken&quot;)

====Onregelmatige werkwoorden====
Naast sterke en zwakke werkwoorden kent het Nederlands ook onregelmatige werkwoorden, die soms ook in de tegenwoordige tijd afwijkende vormen kennen. De belangrijkste zijn: ''hebben'', ''zijn'', ''willen'', ''zullen'', ''mogen'' en ''kunnen''. Voor de vorming van de verleden tijd en het voltooid deelwoord zijn hier weinig regels te geven; soms is sprake van een  gedeeltelijk weggevallen uitgang ''-t(e)(n)/ d(e)(n)''.

====Toekomende tijd====
De toekomende tijd wordt in het Nederlands gevormd door middel van het hulpwerkwoord ''zullen''. Tussen haakjes staat steeds de alternatieve Latijnse benaming.

=====Onvoltooid tegenwoordig toekomende tijd (futurum) =====
De o.t.t.t. wordt samengesteld door het hulpwerkwoord ''zullen'' te combineren met een infinitief. In bijna alle gevallen drukt het een handeling uit die in de toekomst plaatsvindt. De benaming &quot;tegenwoordig toekomende&quot; wijst erop dat het spreekmoment samenvalt met het uitgangspunt van waaruit men de tijdsverhoudingen bekijkt.

Voorbeelden:
* Hij ''zal meedoen'' aan de schaakwedstrijd.
* De raad ''zal'' te zijner tijd ''beslissen''.

In enkele gevallen drukt de o.t.t.t. een belofte uit (1) of een waarschijnlijkheid (2):
# Ik ''zal'' mijn best ''doen''.
# Ik ''zal'' rond kwart over drie ''arriveren''.

In combinatie met de infinitief van ''gaan'' drukt de o.t.t.t. een handeling uit die in een verdere toekomst ligt, dan met (alleen) een andere infinitief.
* Ik ''zal'' gaan ''promoveren''.

=====Voltooid tegenwoordig toekomende tijd (futurum exactum)=====
De v.t.t.t. wordt samengesteld door het hulpwerkwoord ''zullen'', het ''voltooid deelwoord van een werkvoord dat de handeling uitdrukt'' en een infinitief van ''hebben'' of ''zijn''. Het drukt een handeling uit die in de toekomst voltooid zal zijn en het vervangt min of meer de voltooid tegenwoordige tijd (v.t.t.) die hetzelfde kan uitdrukken.

# Het doel ''zal'' volgende week ''bereikt zijn''.
# Het doel is volgende week bereikt.

# Hij ''zal'' morgen ''weggelopen zijn''.
# Hij is morgen weggelopen.

=====Onvoltooid verleden toekomende tijd (futurum praeteriti)=====
De o.v.t.t. stelt men samen met ''zou(den)'' en een ''infinitief''. Het drukt een handeling uit die vanuit het verleden in de toekomst plaatsvindt. Aangezien het uitgangspunt om de tijdsverhoudingen te bepalen hier het verleden is, spreekt men over een &quot;verleden toekomende&quot; tijd
* Op 20 maart jongstleden ''zou'' ik hem aanvankelijk ''ontslaan''.
* Op zijn volgende verjaardag ''zou'' hij 100 ''worden''.

Een indirecte rede kan ook weer omgezet worden in een directe rede met de o.v.t.t.
# Peter zei: “Ik ''zal'' je schoenen ''poetsen''.”
# Peter zei dat hij mijn schoenen zou poetsen.

=====Voltooid verleden toekomende tijd (futurum exactum praeteriti)=====
De v.v.t.t. wordt samengesteld door het hulpwerkwoord ''zou(den)'', samen met ''hebben of zijn'' en een ''voltooid deelwoord''. De v.v.t.t. drukt een handeling uit die vanuit het verleden gezien in de toekomst zou plaatsvinden.
* Op 20 maart jongstleden ''zou'' ik aanvankelijk ''ontslagen zijn''.
* Op zijn volgende verjaardag ''zou'' hij 100 jaar ''geweest zijn''.

Ook kan een directe rede omgezet worden in een indirecte rede:
# Peter zei vorige week: “Ik ''zal'' volgende week je schaatsen ''geslepen hebben''.”
# Peter zei dat hij deze week mijn schaatsen zou hebben geslepen.

====Totaaloverzicht van de tijden====
Met de bovenstaande richtlijnen kunnen van een onovergankelijk werkwoord in totaal 8 werkwoordstijden gevormd worden. Als het werkwoord overgankelijk is, komen daar nog 8 tijden van de lijdende vorm bij en zijn er dus 16 vormen:
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!Tijd||Actief||Passief
|-
|Onvoltooid tegenwoordige tijd || Ik bedank. || Ik word bedankt.
|-
|Onvoltooid verleden tijd || Ik bedankte. || Ik werd bedankt.
|-
|Voltooid tegenwoordige tijd || Ik heb bedankt. || Ik ben bedankt.
|-
|Voltooid verleden tijd || Ik had bedankt. || Ik was bedankt.
|-
|Onvoltooid tegenwoordige toekomende tijd || Ik zal bedanken. || Ik zal bedankt worden.
|-
|Onvoltooid verleden toekomende tijd || Ik zou bedanken. || Ik zou bedankt worden.
|-
|Voltooid tegenwoordige toekomende tijd || Ik zal bedankt hebben.||Ik zal bedankt zijn.
|-
|Voltooid verleden toekomende tijd || Ik zou bedankt hebben.||Ik zou bedankt zijn.
|}

De voltooide tijden worden gevormd met een van de hulpwerkwoorden &quot;zijn&quot; of &quot;hebben&quot;, gevolgd door het voltooid deelwoord. Voor de toekomende tijd wordt gebruik gemaakt van het hulpwerkwoord &quot;zullen&quot;, in combinatie met de infinitief en eventueel het voltooid deelwoord (voor de voltooide tijden). Vaker echter wordt de toekomende tijd gewoon met een tegenwoordige tijd uitgedrukt:&lt;br&gt;
'' Dat doe ik morgen wel''. 

De keuze tussen het hulpwerkwoord &quot;hebben&quot; of &quot;zijn&quot; is werkwoordsafhankelijk. Bij de meeste werkwoorden wordt altijd &quot;hebben&quot; gebruikt, een kleinere groep wordt met &quot;zijn&quot; vervoegd. Een nog kleiner aantal werkwoorden kan met ''beide'' werkwoorden vervoegd worden, wat soms een klein betekenisverschil oplevert.

'''Vervoeging met zowel ''hebben'' als met ''zijn'' ''':

'Wij hebben gefietst' en 'wij zijn gefietst' zijn beide juist; er is wel een licht betekenisverschil. In 'wij hebben gefietst' gaat het om de handeling, in 'wij zijn gefietst' om het einddoel. Het is dus: 'Wij zijn naar het station gefietst' en 'Wij hebben gisteren een heel eind gefietst.' Dit verschil speelt ook bij andere werkwoorden die een beweging aangeven: ''(mee)lopen, (mee)rijden, reizen, varen'', enz. 

Naast deze groep 'bewegingswerkwoorden' is er nog een groep werkwoorden die met zowel ''hebben'' als ''zijn'' vervoegd kunnen worden: werkwoorden die zowel overgankelijk (met een lijdend voorwerp) als onovergankelijk (zonder lijdend voorwerp) gebruikt kunnen worden: ''genezen, stoppen, trouwen, veranderen, verteren'', enz. Met lijdend voorwerp worden deze werkwoorden vervoegd met ''hebben'' zonder lijdend voorwerp met zijn: 'De dokter heeft hem genezen', 'Hij is genezen', 'Het succes heeft haar erg veranderd', 'Zij is erg veranderd.'

==Externe links==
*[https://onzetaal.nl/taaladvies/sterke-werkwoorden Overzicht van alle sterke en onregelmatige werkwoorden van Onze Taal]

{{Appendix}}
{{Sub}}</text>
      <sha1>4ox0k15e0x2yxhhodua21f8up6tqxzi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>429839</id>
      <parentid>429816</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T10:42:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JopkeB</username>
        <id>18060</id>
      </contributor>
      <comment>/* Onbepaalde wijs */ Link vervangen (het zou niet moeten mogen: een term gebruiken die pas in een volgend hoofdstuk wordt uitgelegd)</comment>
      <origin>429839</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26008" sha1="ahm9l7n5x06fgq4a026xlfgqwgyttd1" xml:space="preserve">{{Index Nederlands}}
In dit hoofdstuk wordt dieper ingegaan op de vele vormen van werkwoorden. Lees het voorgaande hoofdstuk [[Nederlands/Grammatica/Werkwoorden/Uitgangen|Uitgangen]] voor een eenvoudige inleiding op dit hoofdstuk.

Nederlandse werkwoorden worden vervoegd naar wijs, persoon en tijd.

Met {{Wp|infinitief}} wordt het hele werkwoord bedoeld. 

==Wijs==
De wijs van het werkwoord geeft de relatie tot de werkelijkheid weer. De vervoeging naar wijs is in het Nederlands niet erg uitgebreid wat het aantal vormen betreft, in tegenstelling tot bijvoorbeeld het Frans en Duits.

====Aantonende wijs====
De aantonende wijs is de &quot;gewone&quot; wijs. Hij komt dan ook het meeste voor. Hij wordt ook wel indicatief genoemd. De aantonende wijs geeft aan dat de handeling vanuit het oogpunt van de spreker &quot;werkelijk&quot; plaatsheeft, dan wel plaats heeft gevonden of nog plaats zal vinden. Deze wijs wordt vervoegd in alle werkwoordstijden en met alle onderwerpen. De aantonende wijs is als in de volgende tabel: 

{| class=&quot;wikitable&quot;
!Persoon||Tegenwoordige tijd (alleen van regelmatige werkwoorden)||colspan=2|Verleden tijd (alleen van zwakke werkwoorden)
|-
!||||Stemhebbend||Stemloos (zie {{Wp|'t Kofschip}})
|-
|1e persoon enkelvoud (ik)
|stam (1)
|stam + ''de''
|stam + ''te''
|-
|2e persoon enkelvoud (jij, je)
|stam + ''t'' (2)
|stam + ''de''
|stam + ''te''
|-
|idem, met pers vnw na het werkwoord
|stam 
|stam + ''de''
|stam + ''te''
|-
|2e persoon enkelvoud (gij, ge)
|stam + ''t'' (2)
|stam + ''det''
|stam + ''tet''
|-
|3e persoon enkelvoud (hij, zij, ze, het, men, u)
|stam + ''t'' (2)
|stam + ''de''
|stam + ''te''
|-
|1e persoon meervoud (wij)
|infinitief
|stam + ''den''
|stam + ''ten''
|-
|2e persoon meervoud (jullie)
|infinitief, verouderend: stam + ''t'' (2)
|stam + ''den''
|stam + ''ten''
|-
|3e persoon meervoud (zij, ze)
|infinitief
|stam + ''den''
|stam + ''ten''
|}

# Eindigt de stam op ''-aa,'' dan valt een ''a'' weg in de spelling terwijl de klinker hetzelfde wordt uitgesproken als in de infinitief. Dit is het geval bij de infinitieven 'gaan' en 'staan'
# Eindigt de stam op ''-t'', dan wordt er geen extra t meer toegevoegd.
#Heeft het werkwoord een voorzetsel of zelfstandig naamwoord, dan komt dit in de aantonende wijs als apart woord ná de persoonsvorm, bijvoorbeeld: ''loop door'', ''liepen door''. Dit wordt in de tabel verder niet vermeld.
#Waar 'infinitief' staat wordt de infinitief zonder voorzetsel of zelfstandig naamwoord bedoeld, dus niet ''doorlopen'', maar ''lopen door''.

====Gebiedende wijs====
De ''gebiedende wijs'' geeft een ''bevel'' of opdracht van de spreker weer. De spreker hoeft daarbij niet per se gebiedend of bazig over te komen, de gebiedende wijs wordt bijvoorbeeld ook veel in instructies gebruikt. 

De gebiedende wijs wordt niet vervoegd naar tijd, de vervoeging naar persoon is beperkt tot het onderscheid enkelvoud-meervoud: &quot;maak!&quot; (enkelvoud) en &quot;maakt (u)!&quot; (meervouds- of beleefdsheidsvorm). 

De gebiedende wijs is in het Nederlands qua vorm gelijk aan de stam van het werkwoord. Voorbeelden:
:*&quot;''Ga'' weg!&quot;
:*&quot;''Doe'' eens gewoon!&quot;
:* ''Schroef'' de bijgeleverde schroeven vast.
Soms wordt een onderwerp toegevoegd:
:*&quot;''Kom jij'' eens hier&quot;

Worden meerdere personen aangesproken, dan is de gebiedende wijs qua vorm gelijk aan de derde persoon enkelvoud tegenwoordige tijd. Voorbeelden:
:*&quot;''Kom'''t''''' allen!&quot; (gebiedende wijs van &quot;Allen komen.&quot;)

In de praktijk wordt deze vorm niet veel meer gebruikt.
Soms gebruikt men alleen de meervoudsvorm als het verschil onhoorbaar is, en dat is niet consequent. Bijvoorbeeld:
:*&quot;''Vermijdt'' het hoogseizoen, ''ga'' in het voorjaar op vakantie.&quot;

Ook voor de beleefdheidsvorm wordt de vorm met ''-t'' gebruikt. Bovendien wordt hier het woord ''u'' toegevoegd.
:*&quot;''Lees'''t''''' u maar.&quot; (gebiedende wijs van &quot;U leest.&quot;)

Het wederkerend voornaamwoord van ''u'' zou ''zich'' moeten zijn:
:*&quot;''Weest'' u zich bewust.&quot; (gebiedende wijs van &quot;U bent ''zich'' bewust.&quot;)
:*&quot;''Schaamt'' u zich!&quot; (gebiedende wijs van &quot;U schaamt ''zich''.&quot;)

In de praktijk wordt ''zich'' echter vaak vervangen door ''u''. Dan vervalt het andere ''u'' en bovendien de ''-t'' van het werkwoord:
:*&quot;''Wees'' u bewust.&quot;
:*&quot;''Schaam'' u!&quot;
:&lt;span style=&quot;font-size: small;&quot;&gt;&quot;wees''t'' u&quot; en &quot;schaam''t'' u&quot; zijn meervoudsvormen.&lt;/span&gt;

====Aanvoegende wijs====
De aanvoegende wijs kan een ''wens'', ''aansporing'' of ''onmogelijkheid'' weergeven. Het gebruik van de aanvoegende wijs is in het Nederlands - in tegenstelling tot veel andere Indo-Europese talen - zeer beperkt. De aanvoegende wijs in het Nederlands kent enkel nog in het enkelvoud een zichtbaar en hoorbaar verschil met de aantonende wijs. Het enkelvoud wordt gevormd door de ''-n'' van de infinitief weg te laten: &quot;''Leve'' de koningin&quot;, &quot;Hij ''ruste'' in vrede&quot;, &quot;Men ''neme'' een ons suiker&quot;, &quot;Het ''zij'' zo&quot;. Met behulp van de context kunnen we een meervoud onderscheiden, bijvoorbeeld: &quot;Leven de kinderen&quot; en &quot;Mogen zij rusten in vrede&quot; zijn aanvoegend. Het Nederlands kent ook de aanvoegende wijs in de verleden tijd: &quot;''Ware'' het niet dat ...&quot;, &quot;als het ware&quot;, &quot;hadde hij niet...&quot;. De meeste vormen van de aanvoegende wijs gelden als verouderd, en de aanvoegende wijs in de verleden tijd wordt - buiten &quot;ware(n)&quot; - niet meer gebruikt.

====Onbepaalde wijs====
De ''onbepaalde wijs'' in engere zin kent slechts één vorm: de infinitief, zoals ''maken'', ''zijn'' enz. In het Nederlands bestaan echter ook samengestelde vormen, zoals: ''gemaakt (te) hebben'' of ''gepakt (te) zullen worden''.

De onbepaalde wijs of infinitief wordt nooit vervoegd. Er zijn echter wel voltooide, toekomstige en lijdende vormen. Deze worden gevormd met enkele hulpwerkwoorden en een (meestal verleden) [[Nederlands/Grammatica/Werkwoorden/Vervoeging#Deelwoorden|deelwoord]]: ''gezien te zullen worden'' of ''gepakt te zijn''. Hierbij zijn ''gezien'' en ''gepakt'' de deelwoorden. In deze vorm is het werkwoord een zelfstandig werkwoord. Om een doel aan te geven wordt het grammaticaal partikel ''(om) te'' toegevoegd:

: hij hoopt ''te komen''
: hij was bang ''(om) gepakt te zullen worden''

'''Constructies met de onbepaalde wijs:'''&lt;br&gt;
* '''Gezegdeconstructie''': In combinatie met de hulpwerkwoorden ''zitten'', ''liggen'', ''lopen'', ''staan'' en zelfs ''hangen'' ontstaat een [[Nederlands/Grammatica/Werkwoorden/Gezegde|gezegdeconstructie]]:
: ik liep ''te denken''
: de was hing ''te drogen''
* Een opdracht of verplichting uitdrukken:
: dat is nog ''te regelen''
* Een beknopte bijzin dienen: De onbepaalde wijs kan als het hoofdwerkwoord van een beknopte bijzin dienen :
: hij vond het verschrikkelijk ''plotseling zonder geldige reden '''ontslagen te zijn'''''
: ''door een hond '''gebeten te zijn''''' is geen pretje
: na ''hem '''gezien te hebben''''' liep zij naar huis.

De infinitief is tevens de vorm waarin het werkwoord als lemma in woordenboeken is opgenomen.

==Vervoeging naar persoon==
In het Nederlands wordt een werkwoord vervoegd naar het onderwerp; hiermee wordt aangegeven of de handeling wordt uitgevoerd door de ''spreker'' (de ''eerste persoon''), de ''aangesprokene'' (de ''tweede persoon''), of een ''ander'' of iets anders (de ''derde persoon''). Ook bestaat er een verschil tussen enkelvoudige en meervoudige onderwerpen. Samen leveren deze (twee maal drie) zes vervoegingsvormen in de stellende en vragende vorm:

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!rowspan=&quot;2&quot;|&amp;nbsp;||colspan=&quot;2&quot; |enkelvoud ||colspan=&quot;2&quot; |meervoud
|-
!stellend||vragend||stellend||vragend
|-
| eerste persoon || ik speel || speel ik? || rowspan=3|wij / jullie / zij spelen&lt;br&gt;verouderd: jullie speelt ||rowspan=3| spelen wij / jullie / zij ?
|-
| tweede persoon|| jij speelt&lt;br&gt;u speelt&lt;br&gt;gij speelt || speel jij?&lt;br&gt;speelt u?&lt;br&gt;speelt gij?
|-
| derde persoon|| hij / zij / het speelt || speelt hij / zij / het?
|}
De meervoudsvormen van het werkwoord zijn identiek voor alle personen en in de tegenwoordige tijd gelijk aan de infinitief.
Samengestelde werkwoorden worden echter gescheiden: ''meegaan'' - ''wij gaan mee''.
Er is verder nog een enkele uitzondering: ''wezen'' - ''wij zijn''.

===Geslacht===
In het Nederlands is de werkwoordsvorm voor alle geslachten gelijk, die wordt niet aangepast aan het geslacht. Oftewel: Er bestaat in het Nederlands - anders dan in sommige andere talen - geen congruentie van de werkwoordsvorm met het geslacht van andere zinsdelen (bijv. het onderwerp). Of &quot;ik&quot;, &quot;jij&quot;, &quot;wij&quot; of &quot;zij&quot; mannelijk, vrouwelijk of gemengd zijn, doet er niet toe voor de werkwoordsvorm. 

===Actief / passief===
Werkwoorden kunnen in het Nederlands in de bedrijvende vorm (actief) of de lijdende vorm (passief) staan. Met de ''bedrijvende vorm'' wordt uitgedrukt dat het onderwerp de handelende persoon (of zaak) is; met de ''lijdende vorm'' wordt de zaak omgedraaid: het onderwerp ondergaat dan de handeling. Beide vormen kunnen gemaakt worden in alle werkwoordstijden en met alle onderwerpen. 

De lijdende vorm wordt gemaakt door het voltooid deelwoord te combineren met een hulpwerkwoord (het &quot;hulpwerkwoord van de lijdende vorm&quot;). In onvoltooide tijden is dit het werkwoord &quot;worden&quot;, in voltooide tijden &quot;zijn&quot;.

Bijvoorbeeld: In de zin &quot;Ik ''maak'' een lamp&quot; duidt ''maak'' een handeling aan die door het onderwerp, ''ik'', wordt uitgevoerd. Dit is de bedrijvende vorm.&lt;br&gt;
In de zin &quot;De lamp ''wordt gemaakt''&quot; duidt ''wordt gemaakt'' een handeling aan die door het onderwerp, ''de lamp'' wordt ondergaan. Dit is de lijdende vorm. Het is dan niet duidelijk wie of wat de handeling verricht.&lt;br&gt;
Andere voorbeelden: &quot;Ik heb geslagen&quot; - &quot;Ik ben geslagen&quot;; &quot;Ik stuurde&quot; - &quot;Ik werd gestuurd&quot;.

====Deelwoorden====
Het Nederlands kent twee verschillende deelwoorden, het tegenwoordig of onvoltooid deelwoord en het voltooid deelwoord. Deze deelwoorden kunnen beide gebruikt worden als bijvoeglijk naamwoord of als bijwoord. Voltooide deelwoorden hebben daarbij altijd een ''passieve'' betekenis, onvoltooide deelwoorden altijd een ''actieve'':
* De bedankte man. (voltooid, als bijvoeglijk naamwoord)
* De bedankende man. (onvoltooid, als bijvoeglijk naamwoord)
* Bedankt liep hij over straat (voltooid, als bijwoord)
* Bedankend liep hij over straat (onvoltooid, als bijwoord)
Ze kunnen ook beide in het gezegde gebruikt worden voor het vormen van de tijden. Het onvoltooid deelwoord wordt in deze vorm echter amper nog gebruikt. 

Het deelwoord wordt zo genoemd omdat het werkwoordelijke en naamwoordelijke aspecten combineert. In het Nederlands worden deelwoorden gebruikt om samengestelde verleden tijden te vormen (voltooid deelwoord) en om beknopte bijzinnen te maken. Daarnaast kan een deelwoord gebruikt worden als bijvoeglijk naamwoord en als bijwoord. Een als bijwoord gebruikt deelwoord wordt ook wel gerundium genoemd.&lt;br&gt;
Het Nederlands kent twee deelwoorden:
*Het onvoltooid deelwoord|onvoltooid of tegenwoordig deelwoord; gevormd door een ''-d'' aan de onbepaalde wijs toe te voegen. Bijvoorbeeld: &quot;maken''d''&quot;, &quot;gaan''d''&quot;. Een eventueel voorzetsel of zelfstandig naamwoord gaat daaraan vooraf. De enige uitzondering is het tegenwoordig deelwoord van de infinitief ''wezen'': ''zijnd''.
*Het voltooid deelwoord wordt gevormd door ''ge-'' vóór de stam en ''-d'', ''-t'' of ''-en'' áchter de stam toe te voegen (onregelmatigheden voorbehouden). Bijvoorbeeld: &quot;''ge''maak''t''&quot;, &quot;''ge''zeg''d''&quot;. Een eventueel voorzetsel of zelfstandig naamwoord gaat daaraan vooraf. Heeft het werkwoord zelf al een prefix. dan vervalt ''ge-''.

Voorbeelden:
*''werken'' - gewerkt
*''doorwerken'' - doorgewerkt
*''verwerken'' - verwerkt.

==Vervoeging naar tijd==
Behalve naar het onderwerp wordt het werkwoord ook vervoegd naar de tempus. Het Nederlands kent de volgende werkwoordstijden:
*De belangrijkste vorm is de onvoltooid tegenwoordige tijd. Deze tijd geeft een handeling weer die op het moment van spreken plaatsvindt. Bijvoorbeeld: ''Ik maak''.
*De tweede vorm is de onvoltooid verleden tijd. Deze geeft een handeling weer die in het verleden plaatsvond en waarvan het &quot;afgerond zijn&quot; niet nadrukkelijk aanwezig is. Bijvoorbeeld: ''Ik maakte''.
*De voltooid tegenwoordige tijd (vtt) wordt gebruikt voor handelingen die gezien vanuit het moment van spreken in het verleden plaatsvonden en afgerond zijn. Voor deze vorm wordt het voltooid deelwoord gecombineerd met de tegenwoordige tijd van een van de hulpwerkwoorden &quot;hebben&quot; of &quot;zijn&quot;. Bijvoorbeeld: ''Ik heb gemaakt''/''Ik ben gegaan''.
*De voltooid verleden tijd (vvt) wordt gebruikt voor handelingen die vanuit het verleden gezien in een nog verder verleden plaatsvonden en op het moment in het verleden waarnaar wordt verwezen al afgerond waren. Voor deze vorm wordt het voltooid deelwoord gecombineerd met de verleden tijd van een van de hulpwerkwoorden &quot;hebben&quot; of &quot;zijn&quot;. Bijvoorbeeld: ''Ik had gemaakt''/''Ik was gegaan''.

De werkwoordsstam is ook van belang voor het vervoegen van het werkwoord in de verleden tijd, met name waar het de archaïsche tweede persoon enkelvoud betreft: ''[[Nederlands/Grammatica/Persoonlijke voornaamwoorden/Gij|gij]]''. Deze vervoeging komt in het Noord-Nederlands niet veel meer voor, behalve in een vorm als ''gij waart''.

Hiernaast kennen we ook de vier toekomende vormen van deze tijden. Deze worden gemaakt door een combinatie van het hulpwerkwoord &quot;zullen&quot; met
*de infinitief; bij onvoltooide tijden
*het voltooid deelwoord plus de infinitief van het hulpwerkwoord &quot;hebben&quot; of &quot;zijn&quot;; bij voltooide tijden.
Bijvoorbeeld: ''Ik zal maken'', ''Ik zou gegaan zijn''.

====Verleden tijd; sterke en zwakke werkwoorden====
De begrippen ''sterk'' en ''zwak'' slaan op de manier waarop de verleden tijd en het voltooid deelwoord worden gevormd. Bij zwakke werkwoorden gebeurt dit door middel van een achtervoegsel. Kenmerkend is hierbij dat de klinker van de stam van elke vorm hetzelfde is. Sterke werkwoorden krijgen geen achtervoegsel, maar kennen in plaats daarvan in de verleden tijd en het voltooid deelwoord klinkerwisseling in de stam (ook wel ''ablaut'' geheten), die vaak ook gemakkelijk is af te leiden uit de tegenwoordige tijd. De verledentijdsstam is bij sterke werkwoorden gelijk aan de eerste persoon enkelvoud in de verleden tijd.

Daarnaast zijn er werkwoorden waarin behalve de klinker nog meer verandert in de stam, bijv. ''zijn'' (''was/waren'') en ''komen'' (''kwam''). Ook zijn er van oudsher zwakke werkwoorden waarbij in de verleden tijd gaandeweg specifieke veranderingen zijn opgetreden, zoals ''zeggen'', ''kunnen'' en ''willen'': ''z&lt;b&gt;eg&lt;/b&gt;de(n)'' werd ''z&lt;b&gt;ei&lt;/b&gt;de(n)'', en in de verleden tijd enkelvoud is bovendien mettertijd de uitgang ''-de'' weggevallen, net als bij ''kon&lt;b&gt;de&lt;/b&gt;'' → ''kon'').&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Dit verschijnsel wordt in de taalkunde &quot;apocope&quot; genoemd. Vgl. ook equivalente Duitse vormen: ''sagte(n)'', ''konnte(n)'', ''wollte(n)'' (Nederlands; ''(ik) wol&lt;b&gt;de&lt;/b&gt;'' &gt; ''wou&lt;b&gt;de&lt;/b&gt;'' &gt; ''wou'').&lt;/ref&gt;

Twee gangbare voorbeelden van zwakke werkwoordsvormen zijn: ''maak'''t'''en'', ''gemaak'''t''''' en ''hoor'''d'''en'', ''gehoor'''d'''''.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! soort || stam || onvoltooid verleden tijd || voltooid deelwoord
|-
| zwak op ''-t'' ||werken || werkte || gewerkt
|-
| zwak op ''-d'' ||spelen || speelde || gespeeld
|}

Twee gangbare voorbeelden van sterke werkwoordsvormen zijn: ''schr'''e'''ven'', ''geschr'''e'''ven'' en ''b'''o'''den'', ''geb'''o'''den''.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! soort || stam || onvoltooid verleden tijd || voltooid deelwoord
|-
|-
| sterk || gaan || ging || gegaan
|-
| sterk || vinden || vond || gevonden
|-
| sterk || slapen || sliep || geslapen
|}

Als deze vormen bekend zijn, kan in principe elke andere vorm worden afgeleid. Voor de tegenwoordige tijd worden de regels gevolgd van de eerste tabel op deze pagina. Voor de verleden tijd wordt voor het enkelvoud de bovenstaande vorm gebruikt en voor het meervoud de bovenstaande vorm +''-(e)n''.

De sterke vervoeging is naar alle waarschijnlijkheid de oudste. 

==== Klassen sterke werkwoorden ====
In het Nederlands zijn tot op heden zeven klassen sterke werkwoorden te onderscheiden:

=====Klasse 1=====
Dit is de grootste klasse, die zo'n 45 wortels en met alle scheidbare en niet-scheidbare {{Wp|affix|voorvoegsels}} erbij zo'n 300 werkwoorden in totaal bevat. De onbepaalde wijs en de tegenwoordige tijd bevatten de stamklinker '''''ij''''', die in de verleden en voltooide vormen verandert in een lange '''''e''''':
:bl'''ij'''ven - bl'''ee'''f - gebl'''e'''ven
:verkr'''ij'''gen - verkr'''ee'''g - verkr'''e'''gen
:ingr'''ij'''pen - gr'''ee'''p in - ingegr'''e'''pen

Veel werkwoorden met ''ij'' in de stam horen tot deze subgroep. De volgende werkwoorden worden echter volledig zwak vervoegd:
:gijpen, hijgen, ijken, ijlen, inlijven, krijsen, lijmen, lijnen, pijpen, prijken, prijzen (in bet. &quot;van een prijs voorzien&quot;), rijmen, rijpen, verstijven, vijlen.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Werkwoorden met ''ei'' in de stam (bijv. ''neigen'') zijn in de regel uitsluitend zwak. Een enkele uitzondering hierop (m.n. ''zeiken'') is ontstaan door analogie met de sterke werkwoorden uit klasse I.&lt;/ref&gt;

=====Klasse 2=====
In deze klasse, naar grootte de derde, worden de verleden en voltooide vormen gekenmerkt door een lange '''''o'''''. De onbepaalde wijs heeft ofwel '''''ie''''' ofwel '''''ui''''':
:bieden - bood - geboden
:kruipen - kroop - gekropen

=====Klasse 3=====
Deze klasse is de tweede naar grootte en wordt gekenmerkt door een korte klinker '''''i''''' of '''''e''''' gevolgd door een nasaal of liquide (m,n,ng,l,r) in de onbepaalde wijs. In de andere tijden verandert de klinker in een korte '''''o''''':
: kl'''im'''men - kl'''om''' - gekl'''om'''men
: m'''el'''ken - m'''ol'''k - gem'''ol'''ken

Een kleine groep heeft een '''ie''' gekregen in de verleden tijd, waarschijnlijk onder invloed van klasse 7:
: bederven - bed'''ie'''rf- bedorven

=====Klasse 4=====
In deze vrij kleine klasse is er nog een verschil bewaard gebleven tussen de klinker van het enkelvoud en meervoud van de verleden tijd:
: breken - brak - braken - gebroken 
: spreken - sprak - spraken - gesproken
: steken - stak - staken - gestoken

Het Nederlands is een van de weinige talen waarin van dat verschil nog iets te merken is.

=====Klasse 5=====
Ook in deze klasse is er nog verschil tussen enkelvoud en meervoud van de verleden tijd, net als in de vorige klasse, maar het deelwoord heeft een '''''e''''':
: geven - gaf - gaven - gegeven

=====Klasse 6=====
: dragen - droeg - gedragen
: slaan - sloeg - geslagen

: laden - ''laadde'' - geladen (vgl Duits: lud)
: ervaren - ervoer/ervaarde - ervaren
: varen   - voer (de vorm &quot;vaarde&quot; is niet officieel erkend) - gevaren

Onder invloed van deze klasse zijn enkele werkwoorden die oorspronkelijk zwak waren in de verleden tijd sterk geworden:
: vragen - ''vroeg'' - gevraagd (vgl Duits: fragte)
: jagen  - ''joeg''/jaagde&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Hier is tevens een licht verschil in gebruik: in figuurlijke zin wordt vooral ''joeg'' gebruikt.&lt;/ref&gt; - gejaagd

=====Klasse 7=====
In deze klasse is de klinker van het deelwoord dezelfde als van de onbepaalde wijs. De stamklinker van de verleden tijd is -i- of -ie-. Afhankelijk van uit welke klasse het werkwoord oorspronkelijk stamt is de andere klinker tamelijk verschillend:
: -aa-
: slapen - sliep -geslapen
:-a-
: vallen - viel -gevallen
:-an-
: vangen - ving - gevangen
: -oe-
:roepen - riep - geroepen

Ook deze klasse is enigszins aan slijtage onderhevig. De verleden tijd met ''-ie-'' in de stam wordt soms vervangen door een zwakke vorm:
: raden - ried / raadde - geraden
: wassen - wies - gewassen (&quot;groeien&quot;)&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Dit werkwoord zit onder andere in ''volwassen'', maar komt in modern Nederlands vrijwel niet meer voor.&lt;/ref&gt;
: wassen - wies / waste - gewassen (&quot;schoonmaken&quot;)

====Onregelmatige werkwoorden====
Naast sterke en zwakke werkwoorden kent het Nederlands ook onregelmatige werkwoorden, die soms ook in de tegenwoordige tijd afwijkende vormen kennen. De belangrijkste zijn: ''hebben'', ''zijn'', ''willen'', ''zullen'', ''mogen'' en ''kunnen''. Voor de vorming van de verleden tijd en het voltooid deelwoord zijn hier weinig regels te geven; soms is sprake van een  gedeeltelijk weggevallen uitgang ''-t(e)(n)/ d(e)(n)''.

====Toekomende tijd====
De toekomende tijd wordt in het Nederlands gevormd door middel van het hulpwerkwoord ''zullen''. Tussen haakjes staat steeds de alternatieve Latijnse benaming.

=====Onvoltooid tegenwoordig toekomende tijd (futurum) =====
De o.t.t.t. wordt samengesteld door het hulpwerkwoord ''zullen'' te combineren met een infinitief. In bijna alle gevallen drukt het een handeling uit die in de toekomst plaatsvindt. De benaming &quot;tegenwoordig toekomende&quot; wijst erop dat het spreekmoment samenvalt met het uitgangspunt van waaruit men de tijdsverhoudingen bekijkt.

Voorbeelden:
* Hij ''zal meedoen'' aan de schaakwedstrijd.
* De raad ''zal'' te zijner tijd ''beslissen''.

In enkele gevallen drukt de o.t.t.t. een belofte uit (1) of een waarschijnlijkheid (2):
# Ik ''zal'' mijn best ''doen''.
# Ik ''zal'' rond kwart over drie ''arriveren''.

In combinatie met de infinitief van ''gaan'' drukt de o.t.t.t. een handeling uit die in een verdere toekomst ligt, dan met (alleen) een andere infinitief.
* Ik ''zal'' gaan ''promoveren''.

=====Voltooid tegenwoordig toekomende tijd (futurum exactum)=====
De v.t.t.t. wordt samengesteld door het hulpwerkwoord ''zullen'', het ''voltooid deelwoord van een werkvoord dat de handeling uitdrukt'' en een infinitief van ''hebben'' of ''zijn''. Het drukt een handeling uit die in de toekomst voltooid zal zijn en het vervangt min of meer de voltooid tegenwoordige tijd (v.t.t.) die hetzelfde kan uitdrukken.

# Het doel ''zal'' volgende week ''bereikt zijn''.
# Het doel is volgende week bereikt.

# Hij ''zal'' morgen ''weggelopen zijn''.
# Hij is morgen weggelopen.

=====Onvoltooid verleden toekomende tijd (futurum praeteriti)=====
De o.v.t.t. stelt men samen met ''zou(den)'' en een ''infinitief''. Het drukt een handeling uit die vanuit het verleden in de toekomst plaatsvindt. Aangezien het uitgangspunt om de tijdsverhoudingen te bepalen hier het verleden is, spreekt men over een &quot;verleden toekomende&quot; tijd
* Op 20 maart jongstleden ''zou'' ik hem aanvankelijk ''ontslaan''.
* Op zijn volgende verjaardag ''zou'' hij 100 ''worden''.

Een indirecte rede kan ook weer omgezet worden in een directe rede met de o.v.t.t.
# Peter zei: “Ik ''zal'' je schoenen ''poetsen''.”
# Peter zei dat hij mijn schoenen zou poetsen.

=====Voltooid verleden toekomende tijd (futurum exactum praeteriti)=====
De v.v.t.t. wordt samengesteld door het hulpwerkwoord ''zou(den)'', samen met ''hebben of zijn'' en een ''voltooid deelwoord''. De v.v.t.t. drukt een handeling uit die vanuit het verleden gezien in de toekomst zou plaatsvinden.
* Op 20 maart jongstleden ''zou'' ik aanvankelijk ''ontslagen zijn''.
* Op zijn volgende verjaardag ''zou'' hij 100 jaar ''geweest zijn''.

Ook kan een directe rede omgezet worden in een indirecte rede:
# Peter zei vorige week: “Ik ''zal'' volgende week je schaatsen ''geslepen hebben''.”
# Peter zei dat hij deze week mijn schaatsen zou hebben geslepen.

====Totaaloverzicht van de tijden====
Met de bovenstaande richtlijnen kunnen van een onovergankelijk werkwoord in totaal 8 werkwoordstijden gevormd worden. Als het werkwoord overgankelijk is, komen daar nog 8 tijden van de lijdende vorm bij en zijn er dus 16 vormen:
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!Tijd||Actief||Passief
|-
|Onvoltooid tegenwoordige tijd || Ik bedank. || Ik word bedankt.
|-
|Onvoltooid verleden tijd || Ik bedankte. || Ik werd bedankt.
|-
|Voltooid tegenwoordige tijd || Ik heb bedankt. || Ik ben bedankt.
|-
|Voltooid verleden tijd || Ik had bedankt. || Ik was bedankt.
|-
|Onvoltooid tegenwoordige toekomende tijd || Ik zal bedanken. || Ik zal bedankt worden.
|-
|Onvoltooid verleden toekomende tijd || Ik zou bedanken. || Ik zou bedankt worden.
|-
|Voltooid tegenwoordige toekomende tijd || Ik zal bedankt hebben.||Ik zal bedankt zijn.
|-
|Voltooid verleden toekomende tijd || Ik zou bedankt hebben.||Ik zou bedankt zijn.
|}

De voltooide tijden worden gevormd met een van de hulpwerkwoorden &quot;zijn&quot; of &quot;hebben&quot;, gevolgd door het voltooid deelwoord. Voor de toekomende tijd wordt gebruik gemaakt van het hulpwerkwoord &quot;zullen&quot;, in combinatie met de infinitief en eventueel het voltooid deelwoord (voor de voltooide tijden). Vaker echter wordt de toekomende tijd gewoon met een tegenwoordige tijd uitgedrukt:&lt;br&gt;
'' Dat doe ik morgen wel''. 

De keuze tussen het hulpwerkwoord &quot;hebben&quot; of &quot;zijn&quot; is werkwoordsafhankelijk. Bij de meeste werkwoorden wordt altijd &quot;hebben&quot; gebruikt, een kleinere groep wordt met &quot;zijn&quot; vervoegd. Een nog kleiner aantal werkwoorden kan met ''beide'' werkwoorden vervoegd worden, wat soms een klein betekenisverschil oplevert.

'''Vervoeging met zowel ''hebben'' als met ''zijn'' ''':

'Wij hebben gefietst' en 'wij zijn gefietst' zijn beide juist; er is wel een licht betekenisverschil. In 'wij hebben gefietst' gaat het om de handeling, in 'wij zijn gefietst' om het einddoel. Het is dus: 'Wij zijn naar het station gefietst' en 'Wij hebben gisteren een heel eind gefietst.' Dit verschil speelt ook bij andere werkwoorden die een beweging aangeven: ''(mee)lopen, (mee)rijden, reizen, varen'', enz. 

Naast deze groep 'bewegingswerkwoorden' is er nog een groep werkwoorden die met zowel ''hebben'' als ''zijn'' vervoegd kunnen worden: werkwoorden die zowel overgankelijk (met een lijdend voorwerp) als onovergankelijk (zonder lijdend voorwerp) gebruikt kunnen worden: ''genezen, stoppen, trouwen, veranderen, verteren'', enz. Met lijdend voorwerp worden deze werkwoorden vervoegd met ''hebben'' zonder lijdend voorwerp met zijn: 'De dokter heeft hem genezen', 'Hij is genezen', 'Het succes heeft haar erg veranderd', 'Zij is erg veranderd.'

==Externe links==
*[https://onzetaal.nl/taaladvies/sterke-werkwoorden Overzicht van alle sterke en onregelmatige werkwoorden van Onze Taal]

{{Appendix}}
{{Sub}}</text>
      <sha1>ahm9l7n5x06fgq4a026xlfgqwgyttd1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Nederlands/Grammatica/Werkwoorden/Regeltjes voor dt</title>
    <ns>0</ns>
    <id>27341</id>
    <revision>
      <id>429838</id>
      <parentid>427129</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T10:31:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JopkeB</username>
        <id>18060</id>
      </contributor>
      <comment>Link naar Nederlands/Werkwoorden/Regeltjes voor dt</comment>
      <origin>429838</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15070" sha1="enq5dixf54nc5gitxnruv4v1qxb0zbc" xml:space="preserve">{{Index Nederlands}}
De '''dt-regels''' vormen een verzameling regels voor de spelling van werkwoorden, die bepalen of een werkwoordsvorm op een ''d'' of een ''t'' eindigt. Voor een simpele inleiding: zie [[Nederlands/Werkwoorden/Regeltjes voor dt|Regeltjes voor dt]] uit de module [[Nederlands/Eerste hulp]]. 

==Tegenwoordige tijd ==
=== Standaard altijd &quot;stam + t&quot; ===
De {{Wp|tegenwoordige tijd|tegenwoordige tijd}} beschrijft handelingen of toestanden waar op dit moment sprake van is. Voor de bepaling of een woord op een d of een t moet eindigen, is de tegenwoordige tijd het meest eenvoudig te begrijpen. De regel is dat in het enkelvoud de ''1e persoon enkelvoud'' vervoegd wordt met de stam, en de ''2e en 3e persoon enkelvoud'' met de stam +t.

Hieronder volgt een voorbeeld met de vijf werkwoorden: &quot;wandelen&quot;, &quot;zingen&quot;, &quot;typen&quot;, &quot;vinden&quot; en &quot;worden&quot;.

{| class=&quot;wikitable&quot;
! !! Wandelen !! Zingen !! Typen !! Vinden !! Worden 
|-
| ''stam'' || ''wandel-'' || ''zing-'' || ''typ-'' || ''vind-'' || ''word-'' 
|-
| ik ''stam'' || ik wandel || ik zing || ik typ || ik vind || ik word 
|-
| jij ''stam+t'' ;&lt;br&gt;''stam'' jij? || jij wandel'''t''';&lt;br&gt;wandel jij? || jij zing'''t''';&lt;br&gt;zing jij? || jij typ'''t''';&lt;br&gt;typ jij? || jij vind'''t''';&lt;br&gt;vind jij? || jij word'''t''';&lt;br&gt;word jij? 
|-
| gij ''stam+t'' ;&lt;br&gt;''stam+t'' gij? || gij wandel'''t''';&lt;br&gt;wandel'''t''' gij? || gij zing'''t''';&lt;br&gt;zing'''t''' gij? || gij typ'''t''';&lt;br&gt;typ'''t''' gij? || gij vind'''t''';&lt;br&gt;vind'''t''' gij? || gij word'''t''';&lt;br&gt;word'''t''' gij? 
|-
| hij ''stam+t'' || hij wandel'''t''' || hij zing'''t''' || hij typ'''t''' || hij vind'''t''' || hij word'''t''' 
|}

Het volgende voorbeeld is met de werkwoorden:  &quot;leven&quot;, &quot;pakken&quot; en &quot;verhuizen&quot;.


{| class=&quot;wikitable&quot;
!  !!Leven !! Pakken !! Verhuizen 
|-
| ''stam'' || ''leev-'' || ''pak-''|| ''verhuiz-''
|-
|  ik ''stam'' || ik leef || ik pak || ik verhuis
|-
|  jij ''stam+t'' ;&lt;br&gt;''stam'' jij? || jij leef'''t''';&lt;br&gt;leef jij? || jij pak'''t''';&lt;br&gt;pak jij? || jij verhuis'''t''';&lt;br&gt;verhuis jij?
|-
| gij ''stam+t'' ;&lt;br&gt;''stam+t'' gij? || gij leef'''t''';&lt;br&gt;leef'''t''' gij? || gij pak'''t''';&lt;br&gt;pak'''t''' gij? || gij verhuis'''t''';&lt;br&gt;verhuis'''t''' gij?
|-
| hij ''stam+t'' || hij leef'''t''' || hij pak'''t''' || hij verhuis'''t'''
|}

Voor ieder van bovenstaande vervoegingen in de tabel geldt, dat de persoonsvormen bestaan uit ''{{Wp|stam (taalkunde)|stam}}'' of ''stam+t''. Bovenaan ieder rijtje vervoegingen is de &quot;stam&quot; van het werkwoord te vinden. Deze bestaat ruwweg uit het hele werkwoord, min de letters &quot;-en&quot; (bij ''leev'' en bij ''pak'' is dit niet helemaal het geval; er komt een klinker bij en er verdwijnt een medeklinker.

In de bovenstaande tabel staat in feite het volgende: Bij de &quot;ik-vorm&quot; (eerste persoon enkelvoud, je spreekt over jezelf) bestaat de persoonsvorm alleen uit de ''stam''. Bij de &quot;jij-vorm&quot; (tweede persoon enkelvoud, je spreekt tegen iemand) zijn er ''twee'' mogelijkheden: Komt de persoon &quot;jij&quot; in de zin vóór de persoonsvorm &quot;wandelen&quot;, dan gebruik je ''stam+t''. Komt de persoon echter ná de persoonsvorm, zoals in een {{Wp|Vragende zin|vraagzin}}, dan gebruik je alleen de ''stam''. Bij de &quot;gij-vorm&quot; (tweede persoon enkelvoud) gebruik je altijd ''stam+t''. Bij de &quot;hij-vorm&quot; (derde persoon enkelvoud, je spreekt tegen iemand over iemand anders), gebruik je altijd ''stam+t''.

Ter illustratie:
* Ik '''''zing''''' graag een liedje onder de douche.
*: Persoon: &quot;ik&quot;, werkwoord: &quot;zingen&quot;, alleen de &quot;stam&quot; gebruiken levert &quot;zing&quot;.
* Jij '''''zoekt''''' straks vast het eerste kievitsei.
*: Persoon: &quot;jij&quot;, werkwoord: &quot;zoeken&quot;, de persoonsvorm komt in de zin pas ná de persoon, dus &quot;stam+t&quot; gebruiken levert &quot;zoekt&quot;
* Harm '''''werkt''''' op de boerderij.
*: Persoon: &quot;Harm&quot;, werkwoord: &quot;werken&quot;, Harm is iemand anders, dus wordt de &quot;hij-vorm&quot; gebruikt, ofwel altijd &quot;stam+t&quot;
* Het '''''gebeurt''''' voor je er erg in hebt.
*: Persoon: &quot;Het&quot;, werkwoord: &quot;gebeuren&quot;, 'Het' is iets/iemand anders, dus wordt de &quot;hij-vorm&quot; gebruikt, ofwel altijd &quot;stam+t&quot;
* '''''Kijk''''' je ook wel eens naar Samson en Gert?
*: Persoon: &quot;jij&quot;, werkwoord: &quot;kijken&quot;, de persoonsvorm komt in de zin vóór de persoon, dus &quot;stam&quot; gebruiken levert &quot;kijk&quot;
*'''''Vindt''''' je vader het eigenlijk wel goed als we komen?
*: Een instinker; de persoon in dit voorbeeld is niet &quot;je&quot;, maar &quot;je vader&quot;. Je vader is iemand anders (hij), dus wordt de &quot;hij-vorm&quot; gebruikt, ofwel altijd &quot;stam+t&quot;. Als ezelsbruggetje kan je &quot;je&quot;-situaties voor jezelf verduidelijken door altijd te proberen om &quot;je&quot; door &quot;jij&quot; te vervangen. Als de &quot;jij&quot; constructie dan niet klopt, is het bijna altijd &quot;stam+t&quot;.

Een opmerkelijk verschijnsel in de tabel is dat bij ''leven'' en ''verhuizen'' de stammen &quot;leev-&quot; en &quot;verhuiz-&quot; op een v en een z eindigen, terwijl dit niet is terug te zien in de vervoegingen. Omdat de letters v en z moeilijk zijn uit te spreken aan het eind van een woord, zijn ze bij de ik-, de jij- en de hij-vorm door een f en een s vervangen, de zogeheten {{Wp|eindklankverscherping|eindklankverscherping}}.

=== Uitzonderingen op &quot;stam + t&quot; ===
Op de &quot;stam+t&quot;-regel zijn twee uitzonderingen:
* Werkwoorden waarvan de stam op een -t eindigt, zoals ''zitten'', &quot;zetten&quot;, ''mesten'', ''lanterfanten''.  Volgens de ''stam+t''-regel zou te verwachten zijn dat er, net als bij ''(hij) loop+t'' ook ''(hij) zitt'' zou ontstaan. Er is echter afgesproken dat een {{Wp|medeklinker|medeklinker}} aan het eind van een woord niet wordt verdubbeld in de spelling.
* De [[Nederlands/Grammatica/Werkwoorden/Lijst van sterke en onregelmatige werkwoorden|onregelmatige werkwoorden]]. Hierboven hebben we ons steeds beperkt tot werkwoorden waarbij de stam bij de ik-, de jij-, de hij- en de u-vorm niet verandert. Dit zijn de zogenaamde &quot;regelmatige werkwoorden&quot;. Het Nederlands kent echter ook zeven onregelmatige werkwoorden, waarbij de stam wél verandert. Twee voorbeelden zijn de werkwoorden &quot;zijn&quot; en &quot;hebben&quot;. In plaats van &quot;ik zij, jij zijt, hij zijt&quot; en &quot;hij hebt&quot; hebben deze woorden hun eigen vervoegingen namelijk &quot;ik ben, jij bent, hij is&quot; en &quot;hij heeft&quot;.
* De werkwoorden &quot;kunnen&quot;, &quot;mogen&quot;, &quot;zullen&quot; en &quot;willen&quot;. Niet alleen ondergaat, behalve bij &quot;willen&quot;, de stam een verandering van  de klank: &quot;ik kan&quot;, &quot;ik mag&quot; en &quot;ik zal&quot;, maar kent de 2e persoon zowel de mogelijkheid oorspronkelijke stam+t, als de vorm van de 1e persoon: &quot;jij/u kan/kunt&quot; etc. De 3e persoon wordt vervoegd als de 1e, dus &quot;hij kan&quot;, &quot;hij mag&quot; etc. In delen van Nederland is de vorm &quot;wilt&quot; desondanks gebruikelijk, maar &quot;wil&quot; wordt als correct gezien.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;[https://www.onzetaal.nl/advies/hijwil.php Advies Onze Taal]&lt;/ref&gt;

==Verleden tijd ==
De moeilijkheden met d en t beginnen bij de {{Wp|verleden tijd|verleden tijd}}. 

De basisvorm van de verleden tijd staat, per werkwoord, op een van de drie volgende manieren in relatie tot de stam:
# De verleden tijd wordt gevormd door de uitgang &quot;-de&quot; achter de stam
# De verleden tijd wordt gevormd door de uitgang &quot;-te&quot; achter de stam
# De verleden tijd is een nieuw woord geworden (meestal met dezelfde medeklinkers als de stam en andere klinkers)
We kijken eerst naar dezelfde regelmatige werkwoorden als in de vorige paragraaf; daarna leggen we uit hoe de basisvorm van de verleden tijd ontstaat.

{| class=&quot;wikitable&quot;
! !! Wandelen !! &lt;span style=&quot;color:grey;&quot;&gt;Zingen&lt;/span&gt; !! Typen !! &lt;span style=&quot;color:grey;&quot;&gt;Vinden&lt;/span&gt; !! &lt;span style=&quot;color:grey;&quot;&gt;Worden&lt;/span&gt; !! Leven !! Pakken !! Verhuizen !!
|-
| ''stam'' || ''wandel-'' || &lt;span style=&quot;color:grey;&quot;&gt;''zing-''&lt;/span&gt; || ''typ-'' || &lt;span style=&quot;color:grey;&quot;&gt;''vind-''&lt;/span&gt; || &lt;span style=&quot;color:grey;&quot;&gt;''word-''&lt;/span&gt; || ''leev-'' || ''pak-''|| ''verhuiz-''
|-
| ''basisvorm'' || wandel'''de''' (1) || &lt;span style=&quot;color:grey;&quot;&gt;z'''o'''ng (3)&lt;/span&gt; || typ'''te''' (2) || &lt;span style=&quot;color:grey;&quot;&gt;v'''o'''nd (3)&lt;/span&gt; || &lt;span style=&quot;color:grey;&quot;&gt;w'''e'''rd (3)&lt;/span&gt; || leef'''de''' (1) || pak'''te''' (2) || verhuis'''de''' (1)
|-
| ik ''basisvorm'' || ik wandel'''de''' || &lt;span style=&quot;color:grey;&quot;&gt;ik z'''o'''ng&lt;/span&gt; || ik typ'''te''' || &lt;span style=&quot;color:grey;&quot;&gt;ik v'''o'''nd&lt;/span&gt; || &lt;span style=&quot;color:grey;&quot;&gt;ik w'''e'''rd&lt;/span&gt; || ik leef'''de''' || ik pak'''te''' || ik verhuis'''de'''
|-
| jij ''basisvorm'';&lt;br&gt;''basisvorm'' jij? || jij wandel'''de''';&lt;br&gt;wandel'''de''' jij? || &lt;span style=&quot;color:grey;&quot;&gt;jij z'''o'''ng;&lt;br&gt;z'''o'''ng jij?&lt;/span&gt; || jij typ'''te''';&lt;br&gt;typ'''te''' jij? || &lt;span style=&quot;color:grey;&quot;&gt;jij v'''o'''nd,&lt;br&gt;v'''o'''nd jij?&lt;/span&gt; || &lt;span style=&quot;color:grey;&quot;&gt;jij w'''e'''rd;&lt;br&gt;w'''e'''rd jij?&lt;/span&gt; || jij leef'''de''',&lt;br&gt;leef'''de''' jij? || jij pak'''te''';&lt;br&gt;pak'''te''' jij? || jij verhuis'''de''',&lt;br&gt;verhuis'''de''' jij?
|-
| gij ''basisvorm+t'';&lt;br&gt;''basisvorm+t'' gij? || gij wandel'''de(t)''';&lt;br&gt;wandel'''de(t)''' gij? || &lt;span style=&quot;color:grey;&quot;&gt;gij z'''o'''ng'''t''';&lt;br&gt;z'''o'''ng'''t''' gij?&lt;/span&gt; || gij typ'''te(t)''';&lt;br&gt;typ'''te(t)''' gij? || &lt;span style=&quot;color:grey;&quot;&gt;gij v'''o'''nd'''t''',&lt;br&gt;v'''o'''nd'''t''' gij?&lt;/span&gt; || &lt;span style=&quot;color:grey;&quot;&gt;gij w'''e'''rd'''t''';&lt;br&gt;w'''e'''rd'''t''' gij?&lt;/span&gt; || gij leef'''de(t)''',&lt;br&gt;leef'''de(t)''' gij? || gij pak'''te(t)''';&lt;br&gt;pak'''te(t)''' gij? || gij verhuis'''de(t)''';&lt;br&gt;verhuis'''de(t)''' gij?
|-
| hij ''basisvorm'' || hij wandel'''de''' || &lt;span style=&quot;color:grey;&quot;&gt;hij z'''o'''ng&lt;/span&gt; || hij typ'''te''' || &lt;span style=&quot;color:grey;&quot;&gt;hij v'''o'''nd&lt;/span&gt; || &lt;span style=&quot;color:grey;&quot;&gt;hij w'''e'''rd&lt;/span&gt; || hij leef'''de''' || hij pak'''te''' || hij verhuis'''de'''
|}

De werkwoorden (1) en (2), waarbij de verleden tijd gevormd wordt door -de(n) of de &quot;stemloze tegenhanger&quot; -te(n) achter de stam te zetten, worden ook wel &quot;zwakke werkwoorden&quot; genoemd. De werkwoorden (3), waarbij de verleden tijd een nieuw woord is geworden, noemt men ook wel &quot;sterke werkwoorden&quot;. Deze laatste groep kan in het dt-verhaal buiten beschouwing gelaten worden. 

Bij de &quot;gij-vorm&quot; wordt er steeds een extra t aan de basisvorm gevoegd. Veel dagelijks gebruikers laten de '''t''' echter weg bij de ''zwakke werkwoorden'' (''gij pakte'' in plaats van ''gij paktet''; de officiële vorm is echter altijd met '''t''', dus ''gij paktet''); bij de ''sterke werkwoorden'' blijft de '''t''' altijd verplicht (dus ''gij hadt'' zoals ''gij liept'').

Wanneer wordt er nu -de en wanneer -te gebruikt? Hierbij wordt gelet op de twee-nalaatste letter van de {{Wp|infinitief|infinitief}} (dat is niet altijd dezelfde als de laatste letter van de stam). De uitgang -te(n) komt voor als deze letter stemloos is. Bij alle andere zwakke werkwoorden eindigt de verleden tijd op -de(n). Op grond van deze regel is het straf+te, leef+de, las+te, verhuis+de. De laatste letter van de stam van leven is een f en die van verhuizen is een s, maar er wordt gelet op de v en z in de infinitief.

Ter illustratie:
* Je wandel'''''de''''' na afloop van je werk meteen de kroeg in.
*: Persoon: &quot;Je&quot;, werkwoord: &quot;wandelen&quot;, de &quot;stam&quot; eindigt op een &quot;l&quot; (wandel-), en die zit niet in [[Nederlands/Grammatica/Werkwoorden/'t Kofschip|'t Kofschip]]
* Ik leef'''''de''''' helemaal op toen ik bezoek kreeg in het ziekenhuis.
*: Persoon: &quot;Ik&quot;, werkwoord: &quot;leven&quot;, de &quot;stam&quot; eindigt op een &quot;v&quot; (leev-), en die zit niet in 't Kofschip
* De scholier typ'''''te''''' zijn verslag letterlijk over van Wikipedia.
*: Persoon: &quot;de scholier&quot;, werkwoord: &quot;typen&quot;, de stam eindigt op een &quot;p&quot; (typ-), en die zit wél in 't Kofschip
* De wikipediaan zet'''''te''''' de bloemetjes buiten tijdens de wikimeet.
*: Persoon: &quot;de wikipediaan&quot;, werkwoord: &quot;zetten&quot;, de stam eindigt op een &quot;t&quot; (zet-), en die zit wél in 't Kofschip.

== Voltooid deelwoord ==
Wie uit de voeten kan met het samenstellen van de onvoltooid verleden tijd, kan nu ook met het [[voltooid deelwoord]] uit de voeten. Het voltooid deelwoord van regelmatige werkwoorden eindigt op een -d als de verleden tijd -de(n) heeft, en op een -t als de verleden tijd -te(n) heeft: gewandeld, gefietst, verhuisd, gebeurd.

Ter illustratie:
* Je ''bent'' na afloop van je werk meteen de kroeg in gewandel'''''d'''''
*: Persoon: &quot;Je&quot;, deelwoord: &quot;wandelen&quot;, de &quot;stam&quot; eindigt op een &quot;l&quot; (wandel-) en die zit niet in 't Kofschip.
*: Ook: wandelen - wandel'''d'''e, dus gewandel'''d'''
* Vorige week ''ben'' ik naar [[Almere]] verhuis'''d''' 
*: Persoon: &quot;Ik&quot;, deelwoord: &quot;verhuizen&quot;, de &quot;stam&quot; eindigt op een &quot;z&quot; (verhuiz-) en die zit niet in 't Kofschip. 
*: Ook: verhuizen - verhuis'''d'''e, dus verhuis'''d'''
* Het ongeluk ''is'' gebeur'''''d''''' vóór iemand er erg in had.
*: Persoon: &quot;het ongeluk&quot;, deelwoord: &quot;gebeuren&quot;, de stam eindigt op een &quot;r&quot; (gebeur-) en die zit niet in 't Kofschip. 
*: Ook: gebeuren - gebeur'''d'''e, dus gebeur'''d'''
* De schrijver ''had'' zijn hele werkstuk getyp'''''t''''' op een antieke Remington.
*: Persoon: &quot;de schrijver&quot;, deelwoord: &quot;typen&quot;, de stam eindigt op een &quot;p&quot; (typ-) en die zit wél in 't Kofschip.
*: Ook: typen - typ'''t'''e, dus getyp'''t'''
* Hij ''voelt'' zich gepak'''''t''''' door de belastingdienst.
*: Persoon: &quot;hij&quot;, deelwoord &quot;pakken&quot;, de stam eindigt op een &quot;k&quot; (pak-) en die zit wél in 't Kofschip. 
*: Ook: pakken - pak'''t'''e, dus gepak'''t'''

== Ezelsbruggetjes ==
=== 't Kofschip of 't fokschaap ===
Als de laatste letter van de stam van het werkwoord een {{Wp|stemloos|stemloze}} medeklinker is - dus p, t, k, f, s, sj, ch of x - krijgt de verleden tijd -te(n) en het voltooid deelwoord -t.

De meeste van deze medeklinkers staan in &quot;'t kofschip&quot; of &quot;'t fokschaap&quot;. De medeklinkers sj en x - die er niet in staan-, zijn veelal van vreemde oorsprong.

Bijvoorbeeld:
*Relaxen → Ik relaxte
*Douchen → Ik douchte
*Crashen → Ik crashte

Anderstaligen die Nederlands [[leren]], gebruiken vaak &quot;soft ketchup&quot; als ezelsbruggetje.

== Andere voorbeelden ==
* Beven (.. [beven] voor iets)
* Drinken (.. [drinken] koffie / thee / limonade)
* Horen (.. [horen] iets)
* Lopen (.. [lopen] naar ..)

{{Appendix||2=
== Noot ==
{{References}}
*De tekst (of een deel ervan) op deze pagina of een eerdere versie daarvan is afkomstig uit Bijlage 1 van het [[Spellingbesluit]], via de website van de [https://www.overheid.nl Nederlandse overheid]
}}

&lt;!-- GEDEELTE GESCHRAPT OVER HET VORMBEGINSEL. WELLICHT NOG ERGENS VERWERKEN?
In de [[Nederlandse spellingregels]] wordt uitgegaan van het vormbeginsel. In ''hij vindt'' schrijven we dt volgens het beginsel van vormovereenkomst. We horen aan het einde alleen een /t/, maar we schrijven een d ervoor op basis van gelijkvormigheid met verwante woorden, zoals vinden en vinding. De t wordt geschreven vanwege de overeenkomst met ''hij loopt''.

Een bijvoeglijk gebruikt voltooid deelwoord wordt gespeld overeenkomstig de regels voor bijvoeglijke naamwoorden. Als het bijvoeglijk naamwoord verbogen wordt (wit – witte, breed – brede), zijn de regels voor verdubbeling en verenkeling van kracht. Volgens de regel van vormovereenkomst is het dus ook ''de gewitte muur'' (''de muur is gewit'') en ''de verbrede weg'' (''de weg is verbreed'').
--&gt;
{{Sub}}

[[en:T-rules]]</text>
      <sha1>enq5dixf54nc5gitxnruv4v1qxb0zbc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sjabloon:Index Nederlands</title>
    <ns>10</ns>
    <id>27663</id>
    <revision>
      <id>429811</id>
      <parentid>429794</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T05:20:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JopkeB</username>
        <id>18060</id>
      </contributor>
      <comment>NOTOC verwijderd - ik wil hem wel, anderen kunnen hem handmatig uitzetten</comment>
      <origin>429811</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8121" sha1="iw8qsi4fps46nz5bzbg3kj0oognvrgc" xml:space="preserve">{{Index basis
|breedte = 250px
|titel   = [[Nederlands]]
|inhoud  =
Inleiding
* [[Nederlands/Inleiding|Inleiding]]
* [[Nederlands/Inleiding/Nederlands taalgebied|Nederlands taalgebied]]
* [[Nederlands/Inleiding/Nederlands geschiedkundig|Nederlands geschiedkundig]]
Lezen
* [[Nederlands/Lezen/Lezen voor de onderbouw van het voortgezet onderwijs|Lezen]]
* [[Nederlands/Lezen/Samenvatting|Samenvatting]]
* [[Nederlands/Lezen/Onderdelen van een tekst|Onderdelen van een tekst]]
* [[Nederlands/Lezen/Verbanden|Verbanden]]
* [[Nederlands/Lezen/Schrijfdoel en tekstsoort| Schrijfdoel en tekstsoort]]
Schrijven
* [[Nederlands/Schrijven|Schrijven]]
* [[Nederlands/Correspondentie|Correspondentie]]
* [[Nederlands/Uitdrukkingen en gezegden|Uitdrukkingen en gezegden]]
* [[Nederlands/Stijlfiguren|Stijlfiguren]]
* [[Nederlands/Briefindeling|Briefindeling]]
* [[Nederlands/Betoog en beschouwing|Betoog en beschouwing]]
* [[Nederlands/Recensie|Recensie]]
* [[Nederlands/Enquête|Enquête]]
Spreken en luisteren
* [[Nederlands/Instructie| Instructie]]
* [[Nederlands/Vragen stellen|Vragen stellen]]
* [[Nederlands/Het intakegesprek|Het intakegesprek]]
* [[Nederlands/De discussie|De discussie]]
* [[Nederlands/Het debat |Het debat]]
* [[Nederlands/Uitspraak en klemtoon|Uitspraak en klemtoon]]
* [[Nederlands/Etymologie|Etymologie]]
Grammatica
*[[Nederlands/Grammatica|Grammatica]]
** [[Nederlands/Grammatica/Zinsleer|Zinsleer]]
** [[Nederlands/Grammatica/Zinsontleding|Zinsontleding]]
** [[Nederlands/Grammatica/Woordontleding|Woordontleding]]
***[[Nederlands/Grammatica/Voornaamwoorden|Voornaamwoorden]]
&lt;!-- details op Nederlands/Grammatica/Voornaamwoorden**** [[Nederlands/Grammatica/Wederkerende voornaamwoorden|Wederkerende voornaamwoorden]]
**** [[Nederlands/Grammatica/Wederkerige voornaamwoorden|Wederkerige voornaamwoorden]]
**** [[Nederlands/Grammatica/Aanwijzende voornaamwoorden|Aanwijzende voornaamwoorden]]
**** [[Nederlands/Grammatica/Persoonlijke voornaamwoorden|Persoonlijke voornaamwoorden]]--&gt;
&lt;!-- details op Persoonlijke voornaamwoorden *****[[Nederlands/Grammatica/Persoonlijke voornaamwoorden/Ik|Ik]]
*****[[Nederlands/Grammatica/Persoonlijke voornaamwoorden/Jij|Jij]]
*****[[Nederlands/Grammatica/Persoonlijke voornaamwoorden/Gij|Gij]]
*****[[Nederlands/Grammatica/Persoonlijke voornaamwoorden/Du|Du]]
*****[[Nederlands/Grammatica/Persoonlijke voornaamwoorden/U|U]]
*****[[Nederlands/Grammatica/Persoonlijke voornaamwoorden/Hij|Hij]]
*****[[Nederlands/Grammatica/Persoonlijke voornaamwoorden/Zij|Zij]]
*****[[Nederlands/Grammatica/Persoonlijke voornaamwoorden/Wij|Wij]]
*****[[Nederlands/Grammatica/Persoonlijke voornaamwoorden/Jullie|Jullie]]
*****[[Nederlands/Grammatica/Persoonlijke voornaamwoorden/Hen|Hen]]
*****[[Nederlands/Grammatica/Persoonlijke voornaamwoorden/Hun|Hun]]
*****[[Nederlands/Grammatica/Persoonlijke voornaamwoorden/Jou of jouw|Jou of jouw]]
*****[[Nederlands/Grammatica/Persoonlijke voornaamwoorden/Hen, hun of zij|Hen, hun of zij]]--&gt;
** [[Nederlands/Grammatica/Zelfstandige naamwoorden|Zelfstandige naamwoorden]]
*** [[Nederlands/Grammatica/Zelfstandige naamwoorden/Meervoud|Meervoud]]
*** [[Nederlands/Grammatica/Zelfstandige naamwoorden/Verkleinwoord|Verkleinwoord]]
*** [[Nederlands/Grammatica/Zelfstandige naamwoorden/Bezits-s|Bezits-s]]
*** [[Nederlands/Grammatica/Bijvoeglijke naamwoorden|Bijvoeglijke naamwoorden]]
**** [[Nederlands/Grammatica/Bijvoeglijke naamwoorden/Trappen van vergelijking|Trappen van vergelijking]]
**** [[Nederlands/Grammatica/Bijvoeglijke naamwoorden/Verbuiging|Verbuiging]]
**** [[Nederlands/Grammatica/Bijvoeglijke naamwoorden/Bijvoeglijke bepalingen|Bijvoeglijke bepalingen]]
*** [[Nederlands/Grammatica/Lidwoorden|Lidwoorden]]
*** [[Nederlands/Grammatica/Voegwoorden|Voegwoorden]]
**** [[Nederlands/Grammatica/Voegwoorden/Als of dan|Als of dan]]
**** [[Nederlands/Grammatica/Voegwoorden/Als, wanneer of indien|Als, wanneer of indien]]
*** [[Nederlands/Grammatica/Werkwoorden|Werkwoorden]]
****[[Nederlands/Grammatica/Werkwoorden/Uitgangen|Uitgangen]]
****[[Nederlands/Grammatica/Werkwoorden/Vervoeging|Vervoeging]]
****[[Nederlands/Grammatica/Werkwoorden/Hulpwerkwoord, koppelwerkwoord en zelfstandig werkwoord|Hulpwerkwoord, koppelwerkwoord en zelfstandig werkwoord]]
****[[Nederlands/Grammatica/Werkwoorden/Regeltjes voor dt|Regeltjes voor dt]]
****[[Nederlands/Grammatica/Werkwoorden/'t Kofschip|'t Kofschip]]
****[[Nederlands/Grammatica/Werkwoorden/Gezegde|Gezegde]]
****[[Nederlands/Grammatica/Werkwoorden/Lijst van sterke en onregelmatige werkwoorden|Lijst van sterke en onregelmatige werkwoorden]] 
****[[Nederlands/Grammatica/Werkwoorden/Kennen of kunnen|Kennen of kunnen]]
*** [[Nederlands/Grammatica/Bijwoorden|Bijwoorden]]
** [[Nederlands/Grammatica/Telwoorden|Telwoorden]]
** [[Nederlands/Grammatica/Verwijswoorden|Verwijswoorden]]
*** [[Nederlands/Grammatica/Verwijswoorden/Haar-ziekte|Haar-ziekte]]
** [[Nederlands/Grammatica/Lijst van veelvuldig gemaakte fouten in het Nederlands|Lijst van veelvuldig gemaakte fouten in het Nederlands]]
** [[Nederlands/Grammatica/Lijkende woorden|Woorden die veel op elkaar lijken]]
**[[Nederlands/Grammatica/Hete hangijzers in het Nederlands|Hete hangijzers in het Nederlands]]
** [[Nederlands/Grammatica/Naslag Nederlands|Naslag Nederlands]]
Spelling 
*[[Nederlands/Spelling|Spelling]]
&lt;!-- details op Nederlands/Spelling ** X[[Nederlands/Spelling/Open lettergreep|Open lettergreep]]
** [[Nederlands/Spelling/Tussen-n|Tussen-n]]
** [[Nederlands/Spelling/Paarde(n)bloemregel|Paarde(n)bloemregel]]
** [[Nederlands/Spelling/Tussen-s|Tussen-s]]
** [[Nederlands/Spelling/Trema|Trema]]
** [[Nederlands/Spelling/Accentteken|Accentteken]]
** [[Nederlands/Spelling/Ei of ij|Ei of ij]]
** [[Nederlands/Spelling/Au of ou|Au of ou]]
** [[Nederlands/Spelling/Zij of zei|Zij of zei]]
** [[Nederlands/Spelling/Nog of noch|Nog of noch]]
** [[Nederlands/Spelling/C of k|C of k]]
** [[Nederlands/Spelling/Qu of kw|Qu of kw]]
** [[Nederlands/Spelling/Alle of allen|Alle of allen]]
** [[Nederlands/Spelling/Hoofdletter|Hoofdletter]]
** [[Nederlands/Spelling/Aardrijkskundige namen|Aardrijkskundige namen]]
** [[Nederlands/Spelling/Dieren- en plantennamen|Dieren- en plantennamen]]
** [[Nederlands/Spelling/Achternamen|Achternamen]]
** [[Nederlands/Spelling/Gebruik van spellings- en grammaticacorrector|Gebruik van spellings- en grammaticacorrector]]
** [[Nederlands/Spelling/Alternatieve spelling|Alternatieve spelling]]
** [[Nederlands/Spelling/Woorden van vreemde herkomst|Woorden van vreemde herkomst]] --&gt;
* [[Nederlands/Spelling/Interpunctie|Interpunctie]]
&lt;!-- details op Nederlands/Spelling/Interpunctie *** [[Nederlands/Spelling/Interpunctie/Komma|Komma]]
*** [[Nederlands/Spelling/Interpunctie/Puntkomma|Puntkomma]]
*** [[Nederlands/Spelling/Interpunctie/Haakjes|Haakjes]]
*** [[Nederlands/Spelling/Interpunctie/Dubbele punt|Dubbele punt]]
*** [[Nederlands/Spelling/Interpunctie/Beletselteken|Beletselteken]]
*** [[Nederlands/Spelling/Interpunctie/Koppelteken|Koppelteken]]
*** [[Nederlands/Spelling/Interpunctie/Afbreken|Afbreken]]
*** [[Nederlands/Spelling/Interpunctie/Weglatingsteken|Weglatingsteken]]
*** [[Nederlands/Spelling/Interpunctie/Apostrof|Apostrof]]
*** [[Nederlands/Spelling/Interpunctie/Liggend streepje|Liggend streepje]] --&gt;
Toets
* [[Toetsenbank/Algemene toets Nederlandse grammatica|Toets Nederlandse grammatica]]
Fictie
* [[Nederlands/Rijm|Rijm]]
* [[Nederlands/Dichtvormen|Dichtvormen]]
* [[Nederlands/Dichterlijke vrijheid|Dichterlijke vrijheid]]
* [[Nederlands/Recensie|Recensie]]
* [[Nederlands/Genre en thema|Genre en thema]]
* [[Nederlands/Cabaret|Cabaret]]
Toetsenbank Nederlands
* [[Nederlands/Toetsenbank Nederlands|Toetsenbank Nederlands]]
Centraal Schriftelijk Eindexamen
* [[Nederlands/Centraal Schriftelijk Eindexamen|Centraal Schriftelijk Eindexamen]]

}}&lt;noinclude&gt;{{Sjablooninfo|1=
Het doel van dit sjabloon is om bij het boek [[Nederlands]] een inhoudsopgave te hebben die onderdelen kan weergeven en verbergen.

Gebruik dit sjabloon door de volgende code te plakken:
&lt;pre&gt;{{Index Nederlands}}&lt;/pre&gt;}}

[[Categorie:Sjablonen talen en dialecten|Nederlands]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>iw8qsi4fps46nz5bzbg3kj0oognvrgc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>429828</id>
      <parentid>429811</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T09:08:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JopkeB</username>
        <id>18060</id>
      </contributor>
      <comment>Afkortingen</comment>
      <origin>429828</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8162" sha1="b3g61wpi7rnfb4pwjjiu4kxr69qsx6a" xml:space="preserve">{{Index basis
|breedte = 250px
|titel   = [[Nederlands]]
|inhoud  =
Inleiding
* [[Nederlands/Inleiding|Inleiding]]
* [[Nederlands/Inleiding/Nederlands taalgebied|Nederlands taalgebied]]
* [[Nederlands/Inleiding/Nederlands geschiedkundig|Nederlands geschiedkundig]]
Lezen
* [[Nederlands/Lezen/Lezen voor de onderbouw van het voortgezet onderwijs|Lezen]]
* [[Nederlands/Lezen/Samenvatting|Samenvatting]]
* [[Nederlands/Lezen/Onderdelen van een tekst|Onderdelen van een tekst]]
* [[Nederlands/Lezen/Verbanden|Verbanden]]
* [[Nederlands/Lezen/Schrijfdoel en tekstsoort| Schrijfdoel en tekstsoort]]
Schrijven
* [[Nederlands/Schrijven|Schrijven]]
* [[Nederlands/Correspondentie|Correspondentie]]
* [[Nederlands/Uitdrukkingen en gezegden|Uitdrukkingen en gezegden]]
* [[Nederlands/Stijlfiguren|Stijlfiguren]]
* [[Nederlands/Afkortingen|Afkortingen]]
* [[Nederlands/Briefindeling|Briefindeling]]
* [[Nederlands/Betoog en beschouwing|Betoog en beschouwing]]
* [[Nederlands/Recensie|Recensie]]
* [[Nederlands/Enquête|Enquête]]
Spreken en luisteren
* [[Nederlands/Instructie| Instructie]]
* [[Nederlands/Vragen stellen|Vragen stellen]]
* [[Nederlands/Het intakegesprek|Het intakegesprek]]
* [[Nederlands/De discussie|De discussie]]
* [[Nederlands/Het debat |Het debat]]
* [[Nederlands/Uitspraak en klemtoon|Uitspraak en klemtoon]]
* [[Nederlands/Etymologie|Etymologie]]
Grammatica
*[[Nederlands/Grammatica|Grammatica]]
** [[Nederlands/Grammatica/Zinsleer|Zinsleer]]
** [[Nederlands/Grammatica/Zinsontleding|Zinsontleding]]
** [[Nederlands/Grammatica/Woordontleding|Woordontleding]]
***[[Nederlands/Grammatica/Voornaamwoorden|Voornaamwoorden]]
&lt;!-- details op Nederlands/Grammatica/Voornaamwoorden**** [[Nederlands/Grammatica/Wederkerende voornaamwoorden|Wederkerende voornaamwoorden]]
**** [[Nederlands/Grammatica/Wederkerige voornaamwoorden|Wederkerige voornaamwoorden]]
**** [[Nederlands/Grammatica/Aanwijzende voornaamwoorden|Aanwijzende voornaamwoorden]]
**** [[Nederlands/Grammatica/Persoonlijke voornaamwoorden|Persoonlijke voornaamwoorden]]--&gt;
&lt;!-- details op Persoonlijke voornaamwoorden *****[[Nederlands/Grammatica/Persoonlijke voornaamwoorden/Ik|Ik]]
*****[[Nederlands/Grammatica/Persoonlijke voornaamwoorden/Jij|Jij]]
*****[[Nederlands/Grammatica/Persoonlijke voornaamwoorden/Gij|Gij]]
*****[[Nederlands/Grammatica/Persoonlijke voornaamwoorden/Du|Du]]
*****[[Nederlands/Grammatica/Persoonlijke voornaamwoorden/U|U]]
*****[[Nederlands/Grammatica/Persoonlijke voornaamwoorden/Hij|Hij]]
*****[[Nederlands/Grammatica/Persoonlijke voornaamwoorden/Zij|Zij]]
*****[[Nederlands/Grammatica/Persoonlijke voornaamwoorden/Wij|Wij]]
*****[[Nederlands/Grammatica/Persoonlijke voornaamwoorden/Jullie|Jullie]]
*****[[Nederlands/Grammatica/Persoonlijke voornaamwoorden/Hen|Hen]]
*****[[Nederlands/Grammatica/Persoonlijke voornaamwoorden/Hun|Hun]]
*****[[Nederlands/Grammatica/Persoonlijke voornaamwoorden/Jou of jouw|Jou of jouw]]
*****[[Nederlands/Grammatica/Persoonlijke voornaamwoorden/Hen, hun of zij|Hen, hun of zij]]--&gt;
** [[Nederlands/Grammatica/Zelfstandige naamwoorden|Zelfstandige naamwoorden]]
*** [[Nederlands/Grammatica/Zelfstandige naamwoorden/Meervoud|Meervoud]]
*** [[Nederlands/Grammatica/Zelfstandige naamwoorden/Verkleinwoord|Verkleinwoord]]
*** [[Nederlands/Grammatica/Zelfstandige naamwoorden/Bezits-s|Bezits-s]]
*** [[Nederlands/Grammatica/Bijvoeglijke naamwoorden|Bijvoeglijke naamwoorden]]
**** [[Nederlands/Grammatica/Bijvoeglijke naamwoorden/Trappen van vergelijking|Trappen van vergelijking]]
**** [[Nederlands/Grammatica/Bijvoeglijke naamwoorden/Verbuiging|Verbuiging]]
**** [[Nederlands/Grammatica/Bijvoeglijke naamwoorden/Bijvoeglijke bepalingen|Bijvoeglijke bepalingen]]
*** [[Nederlands/Grammatica/Lidwoorden|Lidwoorden]]
*** [[Nederlands/Grammatica/Voegwoorden|Voegwoorden]]
**** [[Nederlands/Grammatica/Voegwoorden/Als of dan|Als of dan]]
**** [[Nederlands/Grammatica/Voegwoorden/Als, wanneer of indien|Als, wanneer of indien]]
*** [[Nederlands/Grammatica/Werkwoorden|Werkwoorden]]
****[[Nederlands/Grammatica/Werkwoorden/Uitgangen|Uitgangen]]
****[[Nederlands/Grammatica/Werkwoorden/Vervoeging|Vervoeging]]
****[[Nederlands/Grammatica/Werkwoorden/Hulpwerkwoord, koppelwerkwoord en zelfstandig werkwoord|Hulpwerkwoord, koppelwerkwoord en zelfstandig werkwoord]]
****[[Nederlands/Grammatica/Werkwoorden/Regeltjes voor dt|Regeltjes voor dt]]
****[[Nederlands/Grammatica/Werkwoorden/'t Kofschip|'t Kofschip]]
****[[Nederlands/Grammatica/Werkwoorden/Gezegde|Gezegde]]
****[[Nederlands/Grammatica/Werkwoorden/Lijst van sterke en onregelmatige werkwoorden|Lijst van sterke en onregelmatige werkwoorden]] 
****[[Nederlands/Grammatica/Werkwoorden/Kennen of kunnen|Kennen of kunnen]]
*** [[Nederlands/Grammatica/Bijwoorden|Bijwoorden]]
** [[Nederlands/Grammatica/Telwoorden|Telwoorden]]
** [[Nederlands/Grammatica/Verwijswoorden|Verwijswoorden]]
*** [[Nederlands/Grammatica/Verwijswoorden/Haar-ziekte|Haar-ziekte]]
** [[Nederlands/Grammatica/Lijst van veelvuldig gemaakte fouten in het Nederlands|Lijst van veelvuldig gemaakte fouten in het Nederlands]]
** [[Nederlands/Grammatica/Lijkende woorden|Woorden die veel op elkaar lijken]]
**[[Nederlands/Grammatica/Hete hangijzers in het Nederlands|Hete hangijzers in het Nederlands]]
** [[Nederlands/Grammatica/Naslag Nederlands|Naslag Nederlands]]
Spelling 
*[[Nederlands/Spelling|Spelling]]
&lt;!-- details op Nederlands/Spelling ** X[[Nederlands/Spelling/Open lettergreep|Open lettergreep]]
** [[Nederlands/Spelling/Tussen-n|Tussen-n]]
** [[Nederlands/Spelling/Paarde(n)bloemregel|Paarde(n)bloemregel]]
** [[Nederlands/Spelling/Tussen-s|Tussen-s]]
** [[Nederlands/Spelling/Trema|Trema]]
** [[Nederlands/Spelling/Accentteken|Accentteken]]
** [[Nederlands/Spelling/Ei of ij|Ei of ij]]
** [[Nederlands/Spelling/Au of ou|Au of ou]]
** [[Nederlands/Spelling/Zij of zei|Zij of zei]]
** [[Nederlands/Spelling/Nog of noch|Nog of noch]]
** [[Nederlands/Spelling/C of k|C of k]]
** [[Nederlands/Spelling/Qu of kw|Qu of kw]]
** [[Nederlands/Spelling/Alle of allen|Alle of allen]]
** [[Nederlands/Spelling/Hoofdletter|Hoofdletter]]
** [[Nederlands/Spelling/Aardrijkskundige namen|Aardrijkskundige namen]]
** [[Nederlands/Spelling/Dieren- en plantennamen|Dieren- en plantennamen]]
** [[Nederlands/Spelling/Achternamen|Achternamen]]
** [[Nederlands/Spelling/Gebruik van spellings- en grammaticacorrector|Gebruik van spellings- en grammaticacorrector]]
** [[Nederlands/Spelling/Alternatieve spelling|Alternatieve spelling]]
** [[Nederlands/Spelling/Woorden van vreemde herkomst|Woorden van vreemde herkomst]] --&gt;
* [[Nederlands/Spelling/Interpunctie|Interpunctie]]
&lt;!-- details op Nederlands/Spelling/Interpunctie *** [[Nederlands/Spelling/Interpunctie/Komma|Komma]]
*** [[Nederlands/Spelling/Interpunctie/Puntkomma|Puntkomma]]
*** [[Nederlands/Spelling/Interpunctie/Haakjes|Haakjes]]
*** [[Nederlands/Spelling/Interpunctie/Dubbele punt|Dubbele punt]]
*** [[Nederlands/Spelling/Interpunctie/Beletselteken|Beletselteken]]
*** [[Nederlands/Spelling/Interpunctie/Koppelteken|Koppelteken]]
*** [[Nederlands/Spelling/Interpunctie/Afbreken|Afbreken]]
*** [[Nederlands/Spelling/Interpunctie/Weglatingsteken|Weglatingsteken]]
*** [[Nederlands/Spelling/Interpunctie/Apostrof|Apostrof]]
*** [[Nederlands/Spelling/Interpunctie/Liggend streepje|Liggend streepje]] --&gt;
Toets
* [[Toetsenbank/Algemene toets Nederlandse grammatica|Toets Nederlandse grammatica]]
Fictie
* [[Nederlands/Rijm|Rijm]]
* [[Nederlands/Dichtvormen|Dichtvormen]]
* [[Nederlands/Dichterlijke vrijheid|Dichterlijke vrijheid]]
* [[Nederlands/Recensie|Recensie]]
* [[Nederlands/Genre en thema|Genre en thema]]
* [[Nederlands/Cabaret|Cabaret]]
Toetsenbank Nederlands
* [[Nederlands/Toetsenbank Nederlands|Toetsenbank Nederlands]]
Centraal Schriftelijk Eindexamen
* [[Nederlands/Centraal Schriftelijk Eindexamen|Centraal Schriftelijk Eindexamen]]

}}&lt;noinclude&gt;{{Sjablooninfo|1=
Het doel van dit sjabloon is om bij het boek [[Nederlands]] een inhoudsopgave te hebben die onderdelen kan weergeven en verbergen.

Gebruik dit sjabloon door de volgende code te plakken:
&lt;pre&gt;{{Index Nederlands}}&lt;/pre&gt;}}

[[Categorie:Sjablonen talen en dialecten|Nederlands]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>b3g61wpi7rnfb4pwjjiu4kxr69qsx6a</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>429834</id>
      <parentid>429828</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T09:56:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JopkeB</username>
        <id>18060</id>
      </contributor>
      <comment>Eerste hulp</comment>
      <origin>429834</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8202" sha1="j3lxhh6sw8y01l5fz730ddge5yoqslz" xml:space="preserve">{{Index basis
|breedte = 250px
|titel   = [[Nederlands]]
|inhoud  =
Inleiding
* [[Nederlands/Inleiding|Inleiding]]
* [[Nederlands/Inleiding/Nederlands taalgebied|Nederlands taalgebied]]
* [[Nederlands/Inleiding/Nederlands geschiedkundig|Nederlands geschiedkundig]]
Lezen
* [[Nederlands/Lezen/Lezen voor de onderbouw van het voortgezet onderwijs|Lezen]]
* [[Nederlands/Lezen/Samenvatting|Samenvatting]]
* [[Nederlands/Lezen/Onderdelen van een tekst|Onderdelen van een tekst]]
* [[Nederlands/Lezen/Verbanden|Verbanden]]
* [[Nederlands/Lezen/Schrijfdoel en tekstsoort| Schrijfdoel en tekstsoort]]
Schrijven
* [[Nederlands/Schrijven|Schrijven]]
* [[Nederlands/Correspondentie|Correspondentie]]
* [[Nederlands/Uitdrukkingen en gezegden|Uitdrukkingen en gezegden]]
* [[Nederlands/Stijlfiguren|Stijlfiguren]]
* [[Nederlands/Afkortingen|Afkortingen]]
* [[Nederlands/Briefindeling|Briefindeling]]
* [[Nederlands/Betoog en beschouwing|Betoog en beschouwing]]
* [[Nederlands/Recensie|Recensie]]
* [[Nederlands/Enquête|Enquête]]
Spreken en luisteren
* [[Nederlands/Instructie| Instructie]]
* [[Nederlands/Vragen stellen|Vragen stellen]]
* [[Nederlands/Het intakegesprek|Het intakegesprek]]
* [[Nederlands/De discussie|De discussie]]
* [[Nederlands/Het debat |Het debat]]
* [[Nederlands/Uitspraak en klemtoon|Uitspraak en klemtoon]]
* [[Nederlands/Etymologie|Etymologie]]
Grammatica
*[[Nederlands/Grammatica|Grammatica]]
** [[Nederlands/Grammatica/Zinsleer|Zinsleer]]
** [[Nederlands/Grammatica/Zinsontleding|Zinsontleding]]
** [[Nederlands/Grammatica/Woordontleding|Woordontleding]]
***[[Nederlands/Grammatica/Voornaamwoorden|Voornaamwoorden]]
&lt;!-- details op Nederlands/Grammatica/Voornaamwoorden**** [[Nederlands/Grammatica/Wederkerende voornaamwoorden|Wederkerende voornaamwoorden]]
**** [[Nederlands/Grammatica/Wederkerige voornaamwoorden|Wederkerige voornaamwoorden]]
**** [[Nederlands/Grammatica/Aanwijzende voornaamwoorden|Aanwijzende voornaamwoorden]]
**** [[Nederlands/Grammatica/Persoonlijke voornaamwoorden|Persoonlijke voornaamwoorden]]--&gt;
&lt;!-- details op Persoonlijke voornaamwoorden *****[[Nederlands/Grammatica/Persoonlijke voornaamwoorden/Ik|Ik]]
*****[[Nederlands/Grammatica/Persoonlijke voornaamwoorden/Jij|Jij]]
*****[[Nederlands/Grammatica/Persoonlijke voornaamwoorden/Gij|Gij]]
*****[[Nederlands/Grammatica/Persoonlijke voornaamwoorden/Du|Du]]
*****[[Nederlands/Grammatica/Persoonlijke voornaamwoorden/U|U]]
*****[[Nederlands/Grammatica/Persoonlijke voornaamwoorden/Hij|Hij]]
*****[[Nederlands/Grammatica/Persoonlijke voornaamwoorden/Zij|Zij]]
*****[[Nederlands/Grammatica/Persoonlijke voornaamwoorden/Wij|Wij]]
*****[[Nederlands/Grammatica/Persoonlijke voornaamwoorden/Jullie|Jullie]]
*****[[Nederlands/Grammatica/Persoonlijke voornaamwoorden/Hen|Hen]]
*****[[Nederlands/Grammatica/Persoonlijke voornaamwoorden/Hun|Hun]]
*****[[Nederlands/Grammatica/Persoonlijke voornaamwoorden/Jou of jouw|Jou of jouw]]
*****[[Nederlands/Grammatica/Persoonlijke voornaamwoorden/Hen, hun of zij|Hen, hun of zij]]--&gt;
** [[Nederlands/Grammatica/Zelfstandige naamwoorden|Zelfstandige naamwoorden]]
*** [[Nederlands/Grammatica/Zelfstandige naamwoorden/Meervoud|Meervoud]]
*** [[Nederlands/Grammatica/Zelfstandige naamwoorden/Verkleinwoord|Verkleinwoord]]
*** [[Nederlands/Grammatica/Zelfstandige naamwoorden/Bezits-s|Bezits-s]]
*** [[Nederlands/Grammatica/Bijvoeglijke naamwoorden|Bijvoeglijke naamwoorden]]
**** [[Nederlands/Grammatica/Bijvoeglijke naamwoorden/Trappen van vergelijking|Trappen van vergelijking]]
**** [[Nederlands/Grammatica/Bijvoeglijke naamwoorden/Verbuiging|Verbuiging]]
**** [[Nederlands/Grammatica/Bijvoeglijke naamwoorden/Bijvoeglijke bepalingen|Bijvoeglijke bepalingen]]
*** [[Nederlands/Grammatica/Lidwoorden|Lidwoorden]]
*** [[Nederlands/Grammatica/Voegwoorden|Voegwoorden]]
**** [[Nederlands/Grammatica/Voegwoorden/Als of dan|Als of dan]]
**** [[Nederlands/Grammatica/Voegwoorden/Als, wanneer of indien|Als, wanneer of indien]]
*** [[Nederlands/Grammatica/Werkwoorden|Werkwoorden]]
****[[Nederlands/Grammatica/Werkwoorden/Uitgangen|Uitgangen]]
****[[Nederlands/Grammatica/Werkwoorden/Vervoeging|Vervoeging]]
****[[Nederlands/Grammatica/Werkwoorden/Hulpwerkwoord, koppelwerkwoord en zelfstandig werkwoord|Hulpwerkwoord, koppelwerkwoord en zelfstandig werkwoord]]
****[[Nederlands/Grammatica/Werkwoorden/Regeltjes voor dt|Regeltjes voor dt]]
****[[Nederlands/Grammatica/Werkwoorden/'t Kofschip|'t Kofschip]]
****[[Nederlands/Grammatica/Werkwoorden/Gezegde|Gezegde]]
****[[Nederlands/Grammatica/Werkwoorden/Lijst van sterke en onregelmatige werkwoorden|Lijst van sterke en onregelmatige werkwoorden]] 
****[[Nederlands/Grammatica/Werkwoorden/Kennen of kunnen|Kennen of kunnen]]
*** [[Nederlands/Grammatica/Bijwoorden|Bijwoorden]]
** [[Nederlands/Grammatica/Telwoorden|Telwoorden]]
** [[Nederlands/Grammatica/Verwijswoorden|Verwijswoorden]]
*** [[Nederlands/Grammatica/Verwijswoorden/Haar-ziekte|Haar-ziekte]]
** [[Nederlands/Grammatica/Lijst van veelvuldig gemaakte fouten in het Nederlands|Lijst van veelvuldig gemaakte fouten in het Nederlands]]
** [[Nederlands/Grammatica/Lijkende woorden|Woorden die veel op elkaar lijken]]
**[[Nederlands/Grammatica/Hete hangijzers in het Nederlands|Hete hangijzers in het Nederlands]]
** [[Nederlands/Grammatica/Naslag Nederlands|Naslag Nederlands]]
Spelling 
*[[Nederlands/Spelling|Spelling]]
&lt;!-- details op Nederlands/Spelling ** X[[Nederlands/Spelling/Open lettergreep|Open lettergreep]]
** [[Nederlands/Spelling/Tussen-n|Tussen-n]]
** [[Nederlands/Spelling/Paarde(n)bloemregel|Paarde(n)bloemregel]]
** [[Nederlands/Spelling/Tussen-s|Tussen-s]]
** [[Nederlands/Spelling/Trema|Trema]]
** [[Nederlands/Spelling/Accentteken|Accentteken]]
** [[Nederlands/Spelling/Ei of ij|Ei of ij]]
** [[Nederlands/Spelling/Au of ou|Au of ou]]
** [[Nederlands/Spelling/Zij of zei|Zij of zei]]
** [[Nederlands/Spelling/Nog of noch|Nog of noch]]
** [[Nederlands/Spelling/C of k|C of k]]
** [[Nederlands/Spelling/Qu of kw|Qu of kw]]
** [[Nederlands/Spelling/Alle of allen|Alle of allen]]
** [[Nederlands/Spelling/Hoofdletter|Hoofdletter]]
** [[Nederlands/Spelling/Aardrijkskundige namen|Aardrijkskundige namen]]
** [[Nederlands/Spelling/Dieren- en plantennamen|Dieren- en plantennamen]]
** [[Nederlands/Spelling/Achternamen|Achternamen]]
** [[Nederlands/Spelling/Gebruik van spellings- en grammaticacorrector|Gebruik van spellings- en grammaticacorrector]]
** [[Nederlands/Spelling/Alternatieve spelling|Alternatieve spelling]]
** [[Nederlands/Spelling/Woorden van vreemde herkomst|Woorden van vreemde herkomst]] --&gt;
* [[Nederlands/Spelling/Interpunctie|Interpunctie]]
&lt;!-- details op Nederlands/Spelling/Interpunctie *** [[Nederlands/Spelling/Interpunctie/Komma|Komma]]
*** [[Nederlands/Spelling/Interpunctie/Puntkomma|Puntkomma]]
*** [[Nederlands/Spelling/Interpunctie/Haakjes|Haakjes]]
*** [[Nederlands/Spelling/Interpunctie/Dubbele punt|Dubbele punt]]
*** [[Nederlands/Spelling/Interpunctie/Beletselteken|Beletselteken]]
*** [[Nederlands/Spelling/Interpunctie/Koppelteken|Koppelteken]]
*** [[Nederlands/Spelling/Interpunctie/Afbreken|Afbreken]]
*** [[Nederlands/Spelling/Interpunctie/Weglatingsteken|Weglatingsteken]]
*** [[Nederlands/Spelling/Interpunctie/Apostrof|Apostrof]]
*** [[Nederlands/Spelling/Interpunctie/Liggend streepje|Liggend streepje]] --&gt;
*[[Nederlands/Eerste hulp|Eerste hulp]]
Toets
* [[Toetsenbank/Algemene toets Nederlandse grammatica|Toets Nederlandse grammatica]]
Fictie
* [[Nederlands/Rijm|Rijm]]
* [[Nederlands/Dichtvormen|Dichtvormen]]
* [[Nederlands/Dichterlijke vrijheid|Dichterlijke vrijheid]]
* [[Nederlands/Recensie|Recensie]]
* [[Nederlands/Genre en thema|Genre en thema]]
* [[Nederlands/Cabaret|Cabaret]]
Toetsenbank Nederlands
* [[Nederlands/Toetsenbank Nederlands|Toetsenbank Nederlands]]
Centraal Schriftelijk Eindexamen
* [[Nederlands/Centraal Schriftelijk Eindexamen|Centraal Schriftelijk Eindexamen]]

}}&lt;noinclude&gt;{{Sjablooninfo|1=
Het doel van dit sjabloon is om bij het boek [[Nederlands]] een inhoudsopgave te hebben die onderdelen kan weergeven en verbergen.

Gebruik dit sjabloon door de volgende code te plakken:
&lt;pre&gt;{{Index Nederlands}}&lt;/pre&gt;}}

[[Categorie:Sjablonen talen en dialecten|Nederlands]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>j3lxhh6sw8y01l5fz730ddge5yoqslz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>429836</id>
      <parentid>429834</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T10:26:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JopkeB</username>
        <id>18060</id>
      </contributor>
      <comment>Kopje Onderwijs &amp; Wetenschap</comment>
      <origin>429836</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8505" sha1="9a14gbhmrgx04e5f6lb08j0xbegruas" xml:space="preserve">{{Index basis
|breedte = 250px
|titel   = [[Nederlands]]
|inhoud  =
Inleiding
* [[Nederlands/Inleiding|Inleiding]]
* [[Nederlands/Inleiding/Nederlands taalgebied|Nederlands taalgebied]]
* [[Nederlands/Inleiding/Nederlands geschiedkundig|Nederlands geschiedkundig]]
Lezen
* [[Nederlands/Lezen/Lezen voor de onderbouw van het voortgezet onderwijs|Lezen]]
* [[Nederlands/Lezen/Samenvatting|Samenvatting]]
* [[Nederlands/Lezen/Onderdelen van een tekst|Onderdelen van een tekst]]
* [[Nederlands/Lezen/Verbanden|Verbanden]]
* [[Nederlands/Lezen/Schrijfdoel en tekstsoort| Schrijfdoel en tekstsoort]]
Schrijven
* [[Nederlands/Schrijven|Schrijven]]
* [[Nederlands/Correspondentie|Correspondentie]]
* [[Nederlands/Uitdrukkingen en gezegden|Uitdrukkingen en gezegden]]
* [[Nederlands/Stijlfiguren|Stijlfiguren]]
* [[Nederlands/Afkortingen|Afkortingen]]
* [[Nederlands/Briefindeling|Briefindeling]]
* [[Nederlands/Betoog en beschouwing|Betoog en beschouwing]]
* [[Nederlands/Recensie|Recensie]]
* [[Nederlands/Enquête|Enquête]]
Spreken en luisteren
* [[Nederlands/Instructie| Instructie]]
* [[Nederlands/Vragen stellen|Vragen stellen]]
* [[Nederlands/Het intakegesprek|Het intakegesprek]]
* [[Nederlands/De discussie|De discussie]]
* [[Nederlands/Het debat |Het debat]]
* [[Nederlands/Uitspraak en klemtoon|Uitspraak en klemtoon]]
* [[Nederlands/Etymologie|Etymologie]]
Grammatica
*[[Nederlands/Grammatica|Grammatica]]
** [[Nederlands/Grammatica/Zinsleer|Zinsleer]]
** [[Nederlands/Grammatica/Zinsontleding|Zinsontleding]]
** [[Nederlands/Grammatica/Woordontleding|Woordontleding]]
***[[Nederlands/Grammatica/Voornaamwoorden|Voornaamwoorden]]
&lt;!-- details op Nederlands/Grammatica/Voornaamwoorden**** [[Nederlands/Grammatica/Wederkerende voornaamwoorden|Wederkerende voornaamwoorden]]
**** [[Nederlands/Grammatica/Wederkerige voornaamwoorden|Wederkerige voornaamwoorden]]
**** [[Nederlands/Grammatica/Aanwijzende voornaamwoorden|Aanwijzende voornaamwoorden]]
**** [[Nederlands/Grammatica/Persoonlijke voornaamwoorden|Persoonlijke voornaamwoorden]]--&gt;
&lt;!-- details op Persoonlijke voornaamwoorden *****[[Nederlands/Grammatica/Persoonlijke voornaamwoorden/Ik|Ik]]
*****[[Nederlands/Grammatica/Persoonlijke voornaamwoorden/Jij|Jij]]
*****[[Nederlands/Grammatica/Persoonlijke voornaamwoorden/Gij|Gij]]
*****[[Nederlands/Grammatica/Persoonlijke voornaamwoorden/Du|Du]]
*****[[Nederlands/Grammatica/Persoonlijke voornaamwoorden/U|U]]
*****[[Nederlands/Grammatica/Persoonlijke voornaamwoorden/Hij|Hij]]
*****[[Nederlands/Grammatica/Persoonlijke voornaamwoorden/Zij|Zij]]
*****[[Nederlands/Grammatica/Persoonlijke voornaamwoorden/Wij|Wij]]
*****[[Nederlands/Grammatica/Persoonlijke voornaamwoorden/Jullie|Jullie]]
*****[[Nederlands/Grammatica/Persoonlijke voornaamwoorden/Hen|Hen]]
*****[[Nederlands/Grammatica/Persoonlijke voornaamwoorden/Hun|Hun]]
*****[[Nederlands/Grammatica/Persoonlijke voornaamwoorden/Jou of jouw|Jou of jouw]]
*****[[Nederlands/Grammatica/Persoonlijke voornaamwoorden/Hen, hun of zij|Hen, hun of zij]]--&gt;
** [[Nederlands/Grammatica/Zelfstandige naamwoorden|Zelfstandige naamwoorden]]
*** [[Nederlands/Grammatica/Zelfstandige naamwoorden/Meervoud|Meervoud]]
*** [[Nederlands/Grammatica/Zelfstandige naamwoorden/Verkleinwoord|Verkleinwoord]]
*** [[Nederlands/Grammatica/Zelfstandige naamwoorden/Bezits-s|Bezits-s]]
*** [[Nederlands/Grammatica/Bijvoeglijke naamwoorden|Bijvoeglijke naamwoorden]]
**** [[Nederlands/Grammatica/Bijvoeglijke naamwoorden/Trappen van vergelijking|Trappen van vergelijking]]
**** [[Nederlands/Grammatica/Bijvoeglijke naamwoorden/Verbuiging|Verbuiging]]
**** [[Nederlands/Grammatica/Bijvoeglijke naamwoorden/Bijvoeglijke bepalingen|Bijvoeglijke bepalingen]]
*** [[Nederlands/Grammatica/Lidwoorden|Lidwoorden]]
*** [[Nederlands/Grammatica/Voegwoorden|Voegwoorden]]
**** [[Nederlands/Grammatica/Voegwoorden/Als of dan|Als of dan]]
**** [[Nederlands/Grammatica/Voegwoorden/Als, wanneer of indien|Als, wanneer of indien]]
*** [[Nederlands/Grammatica/Werkwoorden|Werkwoorden]]
****[[Nederlands/Grammatica/Werkwoorden/Uitgangen|Uitgangen]]
****[[Nederlands/Grammatica/Werkwoorden/Vervoeging|Vervoeging]]
****[[Nederlands/Grammatica/Werkwoorden/Hulpwerkwoord, koppelwerkwoord en zelfstandig werkwoord|Hulpwerkwoord, koppelwerkwoord en zelfstandig werkwoord]]
****[[Nederlands/Grammatica/Werkwoorden/Regeltjes voor dt|Regeltjes voor dt]]
****[[Nederlands/Grammatica/Werkwoorden/'t Kofschip|'t Kofschip]]
****[[Nederlands/Grammatica/Werkwoorden/Gezegde|Gezegde]]
****[[Nederlands/Grammatica/Werkwoorden/Lijst van sterke en onregelmatige werkwoorden|Lijst van sterke en onregelmatige werkwoorden]] 
****[[Nederlands/Grammatica/Werkwoorden/Kennen of kunnen|Kennen of kunnen]]
*** [[Nederlands/Grammatica/Bijwoorden|Bijwoorden]]
** [[Nederlands/Grammatica/Telwoorden|Telwoorden]]
** [[Nederlands/Grammatica/Verwijswoorden|Verwijswoorden]]
*** [[Nederlands/Grammatica/Verwijswoorden/Haar-ziekte|Haar-ziekte]]
** [[Nederlands/Grammatica/Lijst van veelvuldig gemaakte fouten in het Nederlands|Lijst van veelvuldig gemaakte fouten in het Nederlands]]
** [[Nederlands/Grammatica/Lijkende woorden|Woorden die veel op elkaar lijken]]
**[[Nederlands/Grammatica/Hete hangijzers in het Nederlands|Hete hangijzers in het Nederlands]]
** [[Nederlands/Grammatica/Naslag Nederlands|Naslag Nederlands]]
Spelling 
*[[Nederlands/Spelling|Spelling]]
&lt;!-- details op Nederlands/Spelling ** X[[Nederlands/Spelling/Open lettergreep|Open lettergreep]]
** [[Nederlands/Spelling/Tussen-n|Tussen-n]]
** [[Nederlands/Spelling/Paarde(n)bloemregel|Paarde(n)bloemregel]]
** [[Nederlands/Spelling/Tussen-s|Tussen-s]]
** [[Nederlands/Spelling/Trema|Trema]]
** [[Nederlands/Spelling/Accentteken|Accentteken]]
** [[Nederlands/Spelling/Ei of ij|Ei of ij]]
** [[Nederlands/Spelling/Au of ou|Au of ou]]
** [[Nederlands/Spelling/Zij of zei|Zij of zei]]
** [[Nederlands/Spelling/Nog of noch|Nog of noch]]
** [[Nederlands/Spelling/C of k|C of k]]
** [[Nederlands/Spelling/Qu of kw|Qu of kw]]
** [[Nederlands/Spelling/Alle of allen|Alle of allen]]
** [[Nederlands/Spelling/Hoofdletter|Hoofdletter]]
** [[Nederlands/Spelling/Aardrijkskundige namen|Aardrijkskundige namen]]
** [[Nederlands/Spelling/Dieren- en plantennamen|Dieren- en plantennamen]]
** [[Nederlands/Spelling/Achternamen|Achternamen]]
** [[Nederlands/Spelling/Gebruik van spellings- en grammaticacorrector|Gebruik van spellings- en grammaticacorrector]]
** [[Nederlands/Spelling/Alternatieve spelling|Alternatieve spelling]]
** [[Nederlands/Spelling/Woorden van vreemde herkomst|Woorden van vreemde herkomst]] --&gt;
* [[Nederlands/Spelling/Interpunctie|Interpunctie]]
&lt;!-- details op Nederlands/Spelling/Interpunctie *** [[Nederlands/Spelling/Interpunctie/Komma|Komma]]
*** [[Nederlands/Spelling/Interpunctie/Puntkomma|Puntkomma]]
*** [[Nederlands/Spelling/Interpunctie/Haakjes|Haakjes]]
*** [[Nederlands/Spelling/Interpunctie/Dubbele punt|Dubbele punt]]
*** [[Nederlands/Spelling/Interpunctie/Beletselteken|Beletselteken]]
*** [[Nederlands/Spelling/Interpunctie/Koppelteken|Koppelteken]]
*** [[Nederlands/Spelling/Interpunctie/Afbreken|Afbreken]]
*** [[Nederlands/Spelling/Interpunctie/Weglatingsteken|Weglatingsteken]]
*** [[Nederlands/Spelling/Interpunctie/Apostrof|Apostrof]]
*** [[Nederlands/Spelling/Interpunctie/Liggend streepje|Liggend streepje]] --&gt;
*[[Nederlands/Eerste hulp|Eerste hulp]]
Fictie
* [[Nederlands/Rijm|Rijm]]
* [[Nederlands/Dichtvormen|Dichtvormen]]
* [[Nederlands/Dichterlijke vrijheid|Dichterlijke vrijheid]]
* [[Nederlands/Recensie|Recensie]]
* [[Nederlands/Genre en thema|Genre en thema]]
* [[Nederlands/Cabaret|Cabaret]]
Onderwijs &amp; wetenschap
* [[Nederlands/Nederlands voor de onderbouw van het voortgezet onderwijs|Nederlands voor de onderbouw van het voortgezet onderwijs]]
** [[Nederlands/Woordenschat/Woordenschat voor de onderbouw van het voortgezet onderwijs]]
* [[Nederlands/Toetsenbank Nederlands|Toetsenbank Nederlands]]
* [[Toetsenbank/Algemene toets Nederlandse grammatica|Toets Nederlandse grammatica]]
* [[Nederlands/Toets briefindeling/Antwoorden|Antwoorden toets briefindeling]]
* [[Nederlands/Centraal Schriftelijk Eindexamen|Centraal Schriftelijk Eindexamen]]
* [[Nederlands/Taalstudie|Taalstudie]]

}}&lt;noinclude&gt;{{Sjablooninfo|1=
Het doel van dit sjabloon is om bij het boek [[Nederlands]] een inhoudsopgave te hebben die onderdelen kan weergeven en verbergen.

Gebruik dit sjabloon door de volgende code te plakken:
&lt;pre&gt;{{Index Nederlands}}&lt;/pre&gt;}}

[[Categorie:Sjablonen talen en dialecten|Nederlands]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>9a14gbhmrgx04e5f6lb08j0xbegruas</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>429837</id>
      <parentid>429836</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T10:27:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JopkeB</username>
        <id>18060</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>429837</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8565" sha1="rk7tcqn49bfk9irfmbucc13h8pxz667" xml:space="preserve">{{Index basis
|breedte = 250px
|titel   = [[Nederlands]]
|inhoud  =
Inleiding
* [[Nederlands/Inleiding|Inleiding]]
* [[Nederlands/Inleiding/Nederlands taalgebied|Nederlands taalgebied]]
* [[Nederlands/Inleiding/Nederlands geschiedkundig|Nederlands geschiedkundig]]
Lezen
* [[Nederlands/Lezen/Lezen voor de onderbouw van het voortgezet onderwijs|Lezen]]
* [[Nederlands/Lezen/Samenvatting|Samenvatting]]
* [[Nederlands/Lezen/Onderdelen van een tekst|Onderdelen van een tekst]]
* [[Nederlands/Lezen/Verbanden|Verbanden]]
* [[Nederlands/Lezen/Schrijfdoel en tekstsoort| Schrijfdoel en tekstsoort]]
Schrijven
* [[Nederlands/Schrijven|Schrijven]]
* [[Nederlands/Correspondentie|Correspondentie]]
* [[Nederlands/Uitdrukkingen en gezegden|Uitdrukkingen en gezegden]]
* [[Nederlands/Stijlfiguren|Stijlfiguren]]
* [[Nederlands/Afkortingen|Afkortingen]]
* [[Nederlands/Briefindeling|Briefindeling]]
* [[Nederlands/Betoog en beschouwing|Betoog en beschouwing]]
* [[Nederlands/Recensie|Recensie]]
* [[Nederlands/Enquête|Enquête]]
Spreken en luisteren
* [[Nederlands/Instructie| Instructie]]
* [[Nederlands/Vragen stellen|Vragen stellen]]
* [[Nederlands/Het intakegesprek|Het intakegesprek]]
* [[Nederlands/De discussie|De discussie]]
* [[Nederlands/Het debat |Het debat]]
* [[Nederlands/Uitspraak en klemtoon|Uitspraak en klemtoon]]
* [[Nederlands/Etymologie|Etymologie]]
Grammatica
*[[Nederlands/Grammatica|Grammatica]]
** [[Nederlands/Grammatica/Zinsleer|Zinsleer]]
** [[Nederlands/Grammatica/Zinsontleding|Zinsontleding]]
** [[Nederlands/Grammatica/Woordontleding|Woordontleding]]
***[[Nederlands/Grammatica/Voornaamwoorden|Voornaamwoorden]]
&lt;!-- details op Nederlands/Grammatica/Voornaamwoorden**** [[Nederlands/Grammatica/Wederkerende voornaamwoorden|Wederkerende voornaamwoorden]]
**** [[Nederlands/Grammatica/Wederkerige voornaamwoorden|Wederkerige voornaamwoorden]]
**** [[Nederlands/Grammatica/Aanwijzende voornaamwoorden|Aanwijzende voornaamwoorden]]
**** [[Nederlands/Grammatica/Persoonlijke voornaamwoorden|Persoonlijke voornaamwoorden]]--&gt;
&lt;!-- details op Persoonlijke voornaamwoorden *****[[Nederlands/Grammatica/Persoonlijke voornaamwoorden/Ik|Ik]]
*****[[Nederlands/Grammatica/Persoonlijke voornaamwoorden/Jij|Jij]]
*****[[Nederlands/Grammatica/Persoonlijke voornaamwoorden/Gij|Gij]]
*****[[Nederlands/Grammatica/Persoonlijke voornaamwoorden/Du|Du]]
*****[[Nederlands/Grammatica/Persoonlijke voornaamwoorden/U|U]]
*****[[Nederlands/Grammatica/Persoonlijke voornaamwoorden/Hij|Hij]]
*****[[Nederlands/Grammatica/Persoonlijke voornaamwoorden/Zij|Zij]]
*****[[Nederlands/Grammatica/Persoonlijke voornaamwoorden/Wij|Wij]]
*****[[Nederlands/Grammatica/Persoonlijke voornaamwoorden/Jullie|Jullie]]
*****[[Nederlands/Grammatica/Persoonlijke voornaamwoorden/Hen|Hen]]
*****[[Nederlands/Grammatica/Persoonlijke voornaamwoorden/Hun|Hun]]
*****[[Nederlands/Grammatica/Persoonlijke voornaamwoorden/Jou of jouw|Jou of jouw]]
*****[[Nederlands/Grammatica/Persoonlijke voornaamwoorden/Hen, hun of zij|Hen, hun of zij]]--&gt;
** [[Nederlands/Grammatica/Zelfstandige naamwoorden|Zelfstandige naamwoorden]]
*** [[Nederlands/Grammatica/Zelfstandige naamwoorden/Meervoud|Meervoud]]
*** [[Nederlands/Grammatica/Zelfstandige naamwoorden/Verkleinwoord|Verkleinwoord]]
*** [[Nederlands/Grammatica/Zelfstandige naamwoorden/Bezits-s|Bezits-s]]
*** [[Nederlands/Grammatica/Bijvoeglijke naamwoorden|Bijvoeglijke naamwoorden]]
**** [[Nederlands/Grammatica/Bijvoeglijke naamwoorden/Trappen van vergelijking|Trappen van vergelijking]]
**** [[Nederlands/Grammatica/Bijvoeglijke naamwoorden/Verbuiging|Verbuiging]]
**** [[Nederlands/Grammatica/Bijvoeglijke naamwoorden/Bijvoeglijke bepalingen|Bijvoeglijke bepalingen]]
*** [[Nederlands/Grammatica/Lidwoorden|Lidwoorden]]
*** [[Nederlands/Grammatica/Voegwoorden|Voegwoorden]]
**** [[Nederlands/Grammatica/Voegwoorden/Als of dan|Als of dan]]
**** [[Nederlands/Grammatica/Voegwoorden/Als, wanneer of indien|Als, wanneer of indien]]
*** [[Nederlands/Grammatica/Werkwoorden|Werkwoorden]]
****[[Nederlands/Grammatica/Werkwoorden/Uitgangen|Uitgangen]]
****[[Nederlands/Grammatica/Werkwoorden/Vervoeging|Vervoeging]]
****[[Nederlands/Grammatica/Werkwoorden/Hulpwerkwoord, koppelwerkwoord en zelfstandig werkwoord|Hulpwerkwoord, koppelwerkwoord en zelfstandig werkwoord]]
****[[Nederlands/Grammatica/Werkwoorden/Regeltjes voor dt|Regeltjes voor dt]]
****[[Nederlands/Grammatica/Werkwoorden/'t Kofschip|'t Kofschip]]
****[[Nederlands/Grammatica/Werkwoorden/Gezegde|Gezegde]]
****[[Nederlands/Grammatica/Werkwoorden/Lijst van sterke en onregelmatige werkwoorden|Lijst van sterke en onregelmatige werkwoorden]] 
****[[Nederlands/Grammatica/Werkwoorden/Kennen of kunnen|Kennen of kunnen]]
*** [[Nederlands/Grammatica/Bijwoorden|Bijwoorden]]
** [[Nederlands/Grammatica/Telwoorden|Telwoorden]]
** [[Nederlands/Grammatica/Verwijswoorden|Verwijswoorden]]
*** [[Nederlands/Grammatica/Verwijswoorden/Haar-ziekte|Haar-ziekte]]
** [[Nederlands/Grammatica/Lijst van veelvuldig gemaakte fouten in het Nederlands|Lijst van veelvuldig gemaakte fouten in het Nederlands]]
** [[Nederlands/Grammatica/Lijkende woorden|Woorden die veel op elkaar lijken]]
**[[Nederlands/Grammatica/Hete hangijzers in het Nederlands|Hete hangijzers in het Nederlands]]
** [[Nederlands/Grammatica/Naslag Nederlands|Naslag Nederlands]]
Spelling 
*[[Nederlands/Spelling|Spelling]]
&lt;!-- details op Nederlands/Spelling ** X[[Nederlands/Spelling/Open lettergreep|Open lettergreep]]
** [[Nederlands/Spelling/Tussen-n|Tussen-n]]
** [[Nederlands/Spelling/Paarde(n)bloemregel|Paarde(n)bloemregel]]
** [[Nederlands/Spelling/Tussen-s|Tussen-s]]
** [[Nederlands/Spelling/Trema|Trema]]
** [[Nederlands/Spelling/Accentteken|Accentteken]]
** [[Nederlands/Spelling/Ei of ij|Ei of ij]]
** [[Nederlands/Spelling/Au of ou|Au of ou]]
** [[Nederlands/Spelling/Zij of zei|Zij of zei]]
** [[Nederlands/Spelling/Nog of noch|Nog of noch]]
** [[Nederlands/Spelling/C of k|C of k]]
** [[Nederlands/Spelling/Qu of kw|Qu of kw]]
** [[Nederlands/Spelling/Alle of allen|Alle of allen]]
** [[Nederlands/Spelling/Hoofdletter|Hoofdletter]]
** [[Nederlands/Spelling/Aardrijkskundige namen|Aardrijkskundige namen]]
** [[Nederlands/Spelling/Dieren- en plantennamen|Dieren- en plantennamen]]
** [[Nederlands/Spelling/Achternamen|Achternamen]]
** [[Nederlands/Spelling/Gebruik van spellings- en grammaticacorrector|Gebruik van spellings- en grammaticacorrector]]
** [[Nederlands/Spelling/Alternatieve spelling|Alternatieve spelling]]
** [[Nederlands/Spelling/Woorden van vreemde herkomst|Woorden van vreemde herkomst]] --&gt;
* [[Nederlands/Spelling/Interpunctie|Interpunctie]]
&lt;!-- details op Nederlands/Spelling/Interpunctie *** [[Nederlands/Spelling/Interpunctie/Komma|Komma]]
*** [[Nederlands/Spelling/Interpunctie/Puntkomma|Puntkomma]]
*** [[Nederlands/Spelling/Interpunctie/Haakjes|Haakjes]]
*** [[Nederlands/Spelling/Interpunctie/Dubbele punt|Dubbele punt]]
*** [[Nederlands/Spelling/Interpunctie/Beletselteken|Beletselteken]]
*** [[Nederlands/Spelling/Interpunctie/Koppelteken|Koppelteken]]
*** [[Nederlands/Spelling/Interpunctie/Afbreken|Afbreken]]
*** [[Nederlands/Spelling/Interpunctie/Weglatingsteken|Weglatingsteken]]
*** [[Nederlands/Spelling/Interpunctie/Apostrof|Apostrof]]
*** [[Nederlands/Spelling/Interpunctie/Liggend streepje|Liggend streepje]] --&gt;
*[[Nederlands/Eerste hulp|Eerste hulp]]
Fictie
* [[Nederlands/Rijm|Rijm]]
* [[Nederlands/Dichtvormen|Dichtvormen]]
* [[Nederlands/Dichterlijke vrijheid|Dichterlijke vrijheid]]
* [[Nederlands/Recensie|Recensie]]
* [[Nederlands/Genre en thema|Genre en thema]]
* [[Nederlands/Cabaret|Cabaret]]
Onderwijs &amp; wetenschap
* [[Nederlands/Nederlands voor de onderbouw van het voortgezet onderwijs|Nederlands voor de onderbouw van het voortgezet onderwijs]]
** [[Nederlands/Woordenschat/Woordenschat voor de onderbouw van het voortgezet onderwijs|Woordenschat voor de onderbouw van het voortgezet onderwijs]]
* [[Nederlands/Toetsenbank Nederlands|Toetsenbank Nederlands]]
* [[Toetsenbank/Algemene toets Nederlandse grammatica|Toets Nederlandse grammatica]]
* [[Nederlands/Toets briefindeling/Antwoorden|Antwoorden toets briefindeling]]
* [[Nederlands/Centraal Schriftelijk Eindexamen|Centraal Schriftelijk Eindexamen]]
* [[Nederlands/Taalstudie|Taalstudie]]

}}&lt;noinclude&gt;{{Sjablooninfo|1=
Het doel van dit sjabloon is om bij het boek [[Nederlands]] een inhoudsopgave te hebben die onderdelen kan weergeven en verbergen.

Gebruik dit sjabloon door de volgende code te plakken:
&lt;pre&gt;{{Index Nederlands}}&lt;/pre&gt;}}

[[Categorie:Sjablonen talen en dialecten|Nederlands]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>rk7tcqn49bfk9irfmbucc13h8pxz667</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Help:Pagina's die niet gekoppeld zijn aan items</title>
    <ns>12</ns>
    <id>44373</id>
    <revision>
      <id>429818</id>
      <parentid>410984</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T06:11:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JopkeB</username>
        <id>18060</id>
      </contributor>
      <comment>Update</comment>
      <origin>429818</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10378" sha1="i1db77ww3fyttdh35594rmetatayu57" xml:space="preserve">'''[[Speciaal:OngekoppeldePaginas|Pagina's die niet gekoppeld zijn aan items]]''' bevat een overzicht van Wikibook-pagina's die niet zijn opgenomen in een [[d:Wikidata:Main_Page|Wikidata]]-item. Het is een onderhoudspagina. De bedoeling van dit overzicht is dat zoveel mogelijk vermelde pagina's gekoppeld worden aan het juiste Wikidata-item. Deze Help-pagina biedt daarvoor instructies en achtergrondinformatie. 

== Waarom is het belangrijk dat Wikibook-pagina's zijn opgenomen in Wikidata? ==
Wikidata faciliteert het gemakkeijker kunnen vinden van pagina's over soortgelijke onderwerpen in zusterprojecten. Dat werkt voor Wikibooks twee kanten op:
* Je kunt gemakkelijker pagina's over hetzelfde onderwerp vinden in zusterprojecten vanuit de betreffende Wikibook-pagina. Bijvoorbeeld pagina's in Wikipedia, Wikimedia Commons (voor afbeeldingen en andere media) en soortgelijke pagina's in anderstalige Wikibooks. Zie screenshots hieronder en bijvoorbeeld [[:Categorie:Frankrijk]] en [[Kookboek/Paella]].
* Vanuit pagina's in die zusterprojecten kun je gemakkelijker een Nederlandse Wikibook-pagina vinden. 
Deze links vind je in de regel (in de nieuwe vormgeving):
* bovenin (tab &quot;nn talen&quot;) voor soortgelijke Wikibooks-pagina's in andere talen
* voor de Nederlandstalige Wikipedia en andere Nederlandstalige zusterprojecten, de Commons-categorie of -galerijpagina en het Wikidata-item: in de rechterkolom onderaan, onder &quot;Hulpmiddelen&quot;, &quot;In andere projecten&quot;. Tip: Zorg dat je bent ingelogd en klik op &quot;naar zijbalk verplaatsen&quot; om deze kolom standaard op je scherm te hebben.&lt;br&gt;
In de oude vormgeving staan ze in de linkerkolom, ook onderaan.&lt;br&gt;

'''Screenshots (nieuwe vormgeving):'''
&lt;gallery widths=&quot;190&quot; heights=&quot;290&quot;&gt;
Screenschot NL-Wikibooks talen en Hulpmiddelen 2025.png|Screenschot NL-Wikibooks talen en Hulpmiddelen
Screenschot NL-Wikibooks talen 2025.png|Screenschot NL-Wikibooks talen 
Screenschot NL-Wikibooks Hulpmiddelen 2025.png|Screenschot NL-Wikibooks Hulpmiddelen
Screenschot NL-Wikibooks In andere projecten 2025.png|Screenschot NL-Wikibooks In andere projecten
&lt;/gallery&gt;

'''View it!'''&lt;br&gt;
Bovendien kan iedereen die is ingelogd en de tool [[m:View_it!_Tool|View it!]] heeft geïnstalleerd, dan gemakkelijk gerelateerde afbeeldingen zien en vinden, niet alleen in Wikibooks, maar ook in Wikipedia, Wikivoyage en andere onderdelen van Wikimedia, in alle talen waarvoor zo'n onderdeel bestaat. Afbeeldingen moeten daarvoor gelinkt zijn aan het bijbehorende Wikidata-item (via de tab &quot;Gestructureerde data&quot; in de file/het bestand in Wikimedia Commons).&lt;br&gt;
Zie screenshots hieronder. Als de tool is geïnstalleerd en je staat op een pagina die aan Wikidata is gelinkt (onderaan de rechterkolom staat dan &quot;Wikidata-item&quot;), klik dan op:
# de tab &quot;Afbeeldingen&quot; en er verschijnt een galerijpagina met vele afbeeldingen in een behoorlijk formaat. Afhankelijk van het aantal gelinkte afbeeldingen kun je blijven scrollen. 
# de button &quot;Open View it!&quot; en er verschijnt een rij met kleinere afbeeldingen bovenaan de pagina. Klik op de pijltjes om meer afbeeldingen te zien.
&lt;gallery widths=&quot;390&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Screenschot NL-Wikibooks Afbeeldingen 2025.png|Screenshot View it! ingeklapt
Screenschot NL-Wikibooks View it! 2025.png|Uitgeklapt
&lt;/gallery&gt;
Zie [[Handboek Wikimedia Commons/Deel II Voor gevorderden#Over Wikidata|Wikidata in Handboek Wikimedia Commons]] voor meer achtergrondinformatie.

== Links opnemen in Wikidata ==
Maar die links komen er niet zomaar, daar moet je wel iets voor doen. 

Er zijn verschillende situaties en verschillende soorten Wikibook-pagina's. Daarvoor kunnen verschillende regels gelden. 

In alle gevallen geldt: Zorg dat je bent ingelogd in Wikidata.

=== 1. Er bestaat al een Wikidata-item voor het onderwerp ===
Zoek in [[d:Wikidata:Main_Page|Wikidata]] of er al een pagina over het onderwerp bestaat. Dat kan op verschillende manieren:
* Zoek in Wikidata met de Nederlandse term. 
* Als je het op die manier niet kunt vinden: zoek met de overeenkomstige Engelse term.
* Als dat ook niet lukt: ga naar de [[w:Hoofdpagina|Nederlandse Wikipedia]] en probeer het daar. Als je de term daar wel vindt: scroll naar hulpmiddelen (rechterkolom in de nieuwe vormgeving) en klik op het Wikidata-item. Een Wikipedia-artikel komt vrijwel altijd voor in een Wikidata-item.

====Link toevoegen aan een Wikidata-item====
Als je het juiste Wikidata-item hebt gevonden: Scroll in het Wikidata-item naar beneden, naar het kopje Wikibooks. Klik op bewerken, vul ''nl'' in op de plaats van &quot;wiki&quot; en kies voor Nederlands. Vermeld in het volgende veld de naam van de Wikibooks-pagina, bijvoorbeeld ''Kookboek/Paella'', en klik op publiceren.

=== 2. Er bestaat nog geen Wikidata-item voor het onderwerp ===
Nu zijn er verschillende mogelijkheden:&lt;br&gt;
'''1. Het is onwaarschijnlijk dat er geen Wikidata-item zou moeten zijn.'''&lt;br&gt;
:Als het je onwaarschijnlijk lijkt dat er geen Wikidata-item is, zoek dan in:
:* [[c:Hoofdpagina|Wikimedia Commons]] of er een categorie voor bestaat (Commons-categorieën hebben in de regel Engelse namen, dus zoek met Engelse termen). Zo ja: kijk of daar een Wikidata-item voor bestaat. Zo ja: kies die. Zo nee, creëer een nieuw Wikidata-item en voeg zowel de Wikibooks-pagina als de Commons-categorie toe in het onderste blok. 
:* Een anderstalig Wikibook of Wikibook-pagina over hetzelfde onderwerp, bijvoorbeeld in de [[b:en:Main_Page|Engelstalige Wikibooks]]. Hiervoor geldt hetzelfde als voor Commons-categorieën.

==== Een nieuw Wikidata-item creëren ====
* Klik in de linkerkolom op &quot;Nieuw item aanmaken&quot;.
* Vul het formulier in: 
** ''Label'': de naam van het onderwerp, zo kort mogelijk, liefst in één of twee woorden. Zelfstandige naamwoorden: in principe met een kleine letter (tenzij het om eigennamen gaat) en in enkelvoud.
** ''Beschrijving'': korte beschrijving of toelichting: waar gaat het onderwerp over, wie, wat of waar is het.
** ''Aliassen'': andere termen waaronder het onderwerp bekend is, zoals synoniemen en meervoud.
** Als het naar je zin is: klik op &quot;Aanmaken&quot;. 
* Vul het Wikidata-item nu met meer informatie:
** In het eerste blok: vertalingen van het onderwerp en beschrijvingen in andere talen; vul in ieder geval Engels in, Engels is de voertaal op Wikidata en veel mensen zullen dan ook met Engelse termen zoeken.
** Voor vele aspecten bestaan voorgeprogrammeerde ''Verklaringen'', van wat het onderwerp is of subklasse, geografische lokatie en afbeelding (een beeld zegt meer dan duizend woorden), tot geboorte- en sterftegegevens en beroepen. De meeste verklaringen zijn vindbaar in het Nederlands. Probeer zoveel mogelijk aspecten toe te voegen. 
** Helemaal onderaan is een groot blok waar links naar andere projecten kunnen worden toegevoegd. Voeg hier de link naar de betreffende Nederlandse Wikibooks-pagina toe en eventuele andere links die je hebt gevonden.


'''2. Het is twijfelachtig of er een Wikidata-item zou moeten zijn.'''&lt;br&gt;
Wikidata heeft regels opgesteld voor welk soort pagina's een Wikidata-item mag worden gemaakt. 

'''Voorwaarden''' voor het maken van een Wikidata-item&lt;ref&gt;Bron: [[d:Wikidata:Notability/nl]]&lt;/ref&gt;:&lt;br&gt;
Een Wikidata-item moet relevant/noemenswaardig/betekenisvol zijn. Criteria: een Wikidata-item:
* heeft ten minste één sitelink (d.w.z. een link naar een Wiki-pagina in het onderste blok); deze regel is gebaseerd op de veronderstelling dat zo'n Wiki-pagina altijd relevant is;
en/of
* gaat over een duidelijk identificeerbaar concept of materiële entiteit, dat bovendien noemenswaardig is; hierdoor is het mogelijk om bijvoorbeeld voor elke straat en elk belangrijk gebouw een Wikidata-item te maken, ook als er geen Wikipedia-pagina of foto voor is.

Er mogen geen Wikidata-items worden gemaakt van:
* overlegpagina's
* discussie-pagina's, waaronder pagina's die starten met &quot;Wikibooks:Lerarenkamer&quot;
* speciale pagina's, meestal onderhoudspagina's; zie bijvoorbeeld [[Speciaal:SpecialePaginas|Speciale pagina's]] in dit Wikibooks
* user-pagina's (tip: maak een user-pagina in [https://meta.wikimedia.org/wiki/Main_Page Meta-wikimedia] in het Engels, die geldt dan in alle projecten waarvoor je geen aparte gebruikerspagina hebt gemaakt; daarin kun je ook links opnemen naar je gebruikerspagina's in andere wikiprojecten waarin je wel een user-pagina hebt aangemaakt)
* archiefpagina's
* doorverwijspagina's.

Wel toegestaan zijn Wikidata-items voor:
* Help-pagina's
* Sjablonen

Dit waren de harde eisen. 

Aanvullingen voor NL-Wikibooks. Zie [[Overleg help:Pagina's die niet gekoppeld zijn aan items|Overlegpagina]] voor discussie.

'''3. Het is zeker dat er geen Wikidata-item zou moeten zijn.'''&lt;br&gt;
Als je er absoluut zeker van bent dat een pagina geen koppeling in een Wikidata-item behoort te hebben: plaats dan het sjabloon&lt;br&gt;
&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Niet te koppelen}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; &lt;br&gt;
bovenaan de pagina. Deze pagina wordt hierdoor automatisch verwijderd uit de lijst met [[Speciaal:OngekoppeldePaginas|Pagina's die niet gekoppeld zijn aan items]]. 

Als het gaat om een pagina waarvan op het eerste gezicht niet duidelijk is waarom hij wordt uitgesloten (bijvoorbeeld geen pagina-soort die Wikidata zelf al uitsluit, maar het betreffende Wikidata-item heeft al een andere link, of een andere reden), plaats dan commentaar naast het sjabloon (op dezelfde regel), bijvoorbeeld:&lt;br&gt;
''&lt;nowiki&gt;&lt;!--[[Kookboek/Xxx]] is al opgenomen in [[d:Qnnn]]--&gt;&lt;/nowiki&gt;''

Voor het terugvinden van pagina's met dit sjabloon: zie [[:Categorie:Wikibooks:Niet te koppelen pagina's]] (ook voor voorbeelden).

== Problemen en uitdagingen ==
* Er mag maar één link voor NL-Wikibooks in een Wikidata-item voorkomen, terwijl er twee of meer verschillende pagina's bestaan. Dit komt bijvoorbeeld voor bij plantaardige ingrediënten in het [[Kookboek]] die ook voorkomen in [[Leer jezelf ecologisch tuinieren]], voor chilipepers zijn er zelfs drie (ook [[Chillipepers.nl]]). Voorgestelde oplossing:
** Kies de belangrijkste pagina uit. Dit kan de pagina met de meeste informatie zijn, of de pagina waarvan je denkt dat de meeste mensen eerder naar op zoek zijn. Vermeld deze in het Wikidata-item.
** Verwijs in alle betrokken pagina's naar elkaar. Zie [[Kookboek/Chilipeper#Zie ook|Kookboek/Chilipeper]] voor een voorbeeld.
* Je krijgt een foutboodschap als je iets aan het Wikidata-item wilt toevoegen. 

== Bronnen en referenties ==</text>
      <sha1>i1db77ww3fyttdh35594rmetatayu57</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>429819</id>
      <parentid>429818</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T06:14:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JopkeB</username>
        <id>18060</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>429819</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10379" sha1="tdssj7e80f2423mp12hygwb2bw9zl4p" xml:space="preserve">'''[[Speciaal:OngekoppeldePaginas|Pagina's die niet gekoppeld zijn aan items]]''' bevat een overzicht van Wikibook-pagina's die niet zijn opgenomen in een [[d:Wikidata:Main_Page|Wikidata]]-item. Het is een onderhoudspagina. De bedoeling van dit overzicht is dat zoveel mogelijk vermelde pagina's gekoppeld worden aan het juiste Wikidata-item. Deze Help-pagina biedt daarvoor instructies en achtergrondinformatie. 

== Waarom is het belangrijk dat Wikibook-pagina's zijn opgenomen in Wikidata? ==
Wikidata faciliteert het gemakkelijker kunnen vinden van pagina's over soortgelijke onderwerpen in zusterprojecten. Dat werkt voor Wikibooks twee kanten op:
* Je kunt gemakkelijker pagina's over hetzelfde onderwerp vinden in zusterprojecten vanuit de betreffende Wikibook-pagina. Bijvoorbeeld pagina's in Wikipedia, Wikimedia Commons (voor afbeeldingen en andere media) en soortgelijke pagina's in anderstalige Wikibooks. Zie screenshots hieronder en bijvoorbeeld [[:Categorie:Frankrijk]] en [[Kookboek/Paella]].
* Vanuit pagina's in die zusterprojecten kun je gemakkelijker een Nederlandse Wikibook-pagina vinden. 
Deze links vind je in de regel (in de nieuwe vormgeving):
* bovenin (tab &quot;nn talen&quot;) voor soortgelijke Wikibooks-pagina's in andere talen
* voor de Nederlandstalige Wikipedia en andere Nederlandstalige zusterprojecten, de Commons-categorie of -galerijpagina en het Wikidata-item: in de rechterkolom onderaan, onder &quot;Hulpmiddelen&quot;, &quot;In andere projecten&quot;. Tip: Zorg dat je bent ingelogd en klik op &quot;naar zijbalk verplaatsen&quot; om deze kolom standaard op je scherm te hebben.&lt;br&gt;
In de oude vormgeving staan ze in de linkerkolom, ook onderaan.&lt;br&gt;

'''Screenshots (nieuwe vormgeving):'''
&lt;gallery widths=&quot;190&quot; heights=&quot;290&quot;&gt;
Screenschot NL-Wikibooks talen en Hulpmiddelen 2025.png|Screenschot NL-Wikibooks talen en Hulpmiddelen
Screenschot NL-Wikibooks talen 2025.png|Screenschot NL-Wikibooks talen 
Screenschot NL-Wikibooks Hulpmiddelen 2025.png|Screenschot NL-Wikibooks Hulpmiddelen
Screenschot NL-Wikibooks In andere projecten 2025.png|Screenschot NL-Wikibooks In andere projecten
&lt;/gallery&gt;

'''View it!'''&lt;br&gt;
Bovendien kan iedereen die is ingelogd en de tool [[m:View_it!_Tool|View it!]] heeft geïnstalleerd, dan gemakkelijk gerelateerde afbeeldingen zien en vinden, niet alleen in Wikibooks, maar ook in Wikipedia, Wikivoyage en andere onderdelen van Wikimedia, in alle talen waarvoor zo'n onderdeel bestaat. Afbeeldingen moeten daarvoor gelinkt zijn aan het bijbehorende Wikidata-item (via de tab &quot;Gestructureerde data&quot; in de file/het bestand in Wikimedia Commons).&lt;br&gt;
Zie screenshots hieronder. Als de tool is geïnstalleerd en je staat op een pagina die aan Wikidata is gelinkt (onderaan de rechterkolom staat dan &quot;Wikidata-item&quot;), klik dan op:
# de tab &quot;Afbeeldingen&quot; en er verschijnt een galerijpagina met vele afbeeldingen in een behoorlijk formaat. Afhankelijk van het aantal gelinkte afbeeldingen kun je blijven scrollen. 
# de button &quot;Open View it!&quot; en er verschijnt een rij met kleinere afbeeldingen bovenaan de pagina. Klik op de pijltjes om meer afbeeldingen te zien.
&lt;gallery widths=&quot;390&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Screenschot NL-Wikibooks Afbeeldingen 2025.png|Screenshot View it! ingeklapt
Screenschot NL-Wikibooks View it! 2025.png|Uitgeklapt
&lt;/gallery&gt;
Zie [[Handboek Wikimedia Commons/Deel II Voor gevorderden#Over Wikidata|Wikidata in Handboek Wikimedia Commons]] voor meer achtergrondinformatie.

== Links opnemen in Wikidata ==
Maar die links komen er niet zomaar, daar moet je wel iets voor doen. 

Er zijn verschillende situaties en verschillende soorten Wikibook-pagina's. Daarvoor kunnen verschillende regels gelden. 

In alle gevallen geldt: Zorg dat je bent ingelogd in Wikidata.

=== 1. Er bestaat al een Wikidata-item voor het onderwerp ===
Zoek in [[d:Wikidata:Main_Page|Wikidata]] of er al een pagina over het onderwerp bestaat. Dat kan op verschillende manieren:
* Zoek in Wikidata met de Nederlandse term. 
* Als je het op die manier niet kunt vinden: zoek met de overeenkomstige Engelse term.
* Als dat ook niet lukt: ga naar de [[w:Hoofdpagina|Nederlandse Wikipedia]] en probeer het daar. Als je de term daar wel vindt: scroll naar hulpmiddelen (rechterkolom in de nieuwe vormgeving) en klik op het Wikidata-item. Een Wikipedia-artikel komt vrijwel altijd voor in een Wikidata-item.

====Link toevoegen aan een Wikidata-item====
Als je het juiste Wikidata-item hebt gevonden: Scroll in het Wikidata-item naar beneden, naar het kopje Wikibooks. Klik op bewerken, vul ''nl'' in op de plaats van &quot;wiki&quot; en kies voor Nederlands. Vermeld in het volgende veld de naam van de Wikibooks-pagina, bijvoorbeeld ''Kookboek/Paella'', en klik op publiceren.

=== 2. Er bestaat nog geen Wikidata-item voor het onderwerp ===
Nu zijn er verschillende mogelijkheden:&lt;br&gt;
'''1. Het is onwaarschijnlijk dat er geen Wikidata-item zou moeten zijn.'''&lt;br&gt;
:Als het je onwaarschijnlijk lijkt dat er geen Wikidata-item is, zoek dan in:
:* [[c:Hoofdpagina|Wikimedia Commons]] of er een categorie voor bestaat (Commons-categorieën hebben in de regel Engelse namen, dus zoek met Engelse termen). Zo ja: kijk of daar een Wikidata-item voor bestaat. Zo ja: kies die. Zo nee, creëer een nieuw Wikidata-item en voeg zowel de Wikibooks-pagina als de Commons-categorie toe in het onderste blok. 
:* Een anderstalig Wikibook of Wikibook-pagina over hetzelfde onderwerp, bijvoorbeeld in de [[b:en:Main_Page|Engelstalige Wikibooks]]. Hiervoor geldt hetzelfde als voor Commons-categorieën.

==== Een nieuw Wikidata-item creëren ====
* Klik in de linkerkolom op &quot;Nieuw item aanmaken&quot;.
* Vul het formulier in: 
** ''Label'': de naam van het onderwerp, zo kort mogelijk, liefst in één of twee woorden. Zelfstandige naamwoorden: in principe met een kleine letter (tenzij het om eigennamen gaat) en in enkelvoud.
** ''Beschrijving'': korte beschrijving of toelichting: waar gaat het onderwerp over, wie, wat of waar is het.
** ''Aliassen'': andere termen waaronder het onderwerp bekend is, zoals synoniemen en meervoud.
** Als het naar je zin is: klik op &quot;Aanmaken&quot;. 
* Vul het Wikidata-item nu met meer informatie:
** In het eerste blok: vertalingen van het onderwerp en beschrijvingen in andere talen; vul in ieder geval Engels in, Engels is de voertaal op Wikidata en veel mensen zullen dan ook met Engelse termen zoeken.
** Voor vele aspecten bestaan voorgeprogrammeerde ''Verklaringen'', van wat het onderwerp is of subklasse, geografische lokatie en afbeelding (een beeld zegt meer dan duizend woorden), tot geboorte- en sterftegegevens en beroepen. De meeste verklaringen zijn vindbaar in het Nederlands. Probeer zoveel mogelijk aspecten toe te voegen. 
** Helemaal onderaan is een groot blok waar links naar andere projecten kunnen worden toegevoegd. Voeg hier de link naar de betreffende Nederlandse Wikibooks-pagina toe en eventuele andere links die je hebt gevonden.


'''2. Het is twijfelachtig of er een Wikidata-item zou moeten zijn.'''&lt;br&gt;
Wikidata heeft regels opgesteld voor welk soort pagina's een Wikidata-item mag worden gemaakt. 

'''Voorwaarden''' voor het maken van een Wikidata-item&lt;ref&gt;Bron: [[d:Wikidata:Notability/nl]]&lt;/ref&gt;:&lt;br&gt;
Een Wikidata-item moet relevant/noemenswaardig/betekenisvol zijn. Criteria: een Wikidata-item:
* heeft ten minste één sitelink (d.w.z. een link naar een Wiki-pagina in het onderste blok); deze regel is gebaseerd op de veronderstelling dat zo'n Wiki-pagina altijd relevant is;
en/of
* gaat over een duidelijk identificeerbaar concept of materiële entiteit, dat bovendien noemenswaardig is; hierdoor is het mogelijk om bijvoorbeeld voor elke straat en elk belangrijk gebouw een Wikidata-item te maken, ook als er geen Wikipedia-pagina of foto voor is.

Er mogen geen Wikidata-items worden gemaakt van:
* overlegpagina's
* discussie-pagina's, waaronder pagina's die starten met &quot;Wikibooks:Lerarenkamer&quot;
* speciale pagina's, meestal onderhoudspagina's; zie bijvoorbeeld [[Speciaal:SpecialePaginas|Speciale pagina's]] in dit Wikibooks
* user-pagina's (tip: maak een user-pagina in [https://meta.wikimedia.org/wiki/Main_Page Meta-wikimedia] in het Engels, die geldt dan in alle projecten waarvoor je geen aparte gebruikerspagina hebt gemaakt; daarin kun je ook links opnemen naar je gebruikerspagina's in andere wikiprojecten waarin je wel een user-pagina hebt aangemaakt)
* archiefpagina's
* doorverwijspagina's.

Wel toegestaan zijn Wikidata-items voor:
* Help-pagina's
* Sjablonen

Dit waren de harde eisen. 

Aanvullingen voor NL-Wikibooks. Zie [[Overleg help:Pagina's die niet gekoppeld zijn aan items|Overlegpagina]] voor discussie.

'''3. Het is zeker dat er geen Wikidata-item zou moeten zijn.'''&lt;br&gt;
Als je er absoluut zeker van bent dat een pagina geen koppeling in een Wikidata-item behoort te hebben: plaats dan het sjabloon&lt;br&gt;
&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Niet te koppelen}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; &lt;br&gt;
bovenaan de pagina. Deze pagina wordt hierdoor automatisch verwijderd uit de lijst met [[Speciaal:OngekoppeldePaginas|Pagina's die niet gekoppeld zijn aan items]]. 

Als het gaat om een pagina waarvan op het eerste gezicht niet duidelijk is waarom hij wordt uitgesloten (bijvoorbeeld geen pagina-soort die Wikidata zelf al uitsluit, maar het betreffende Wikidata-item heeft al een andere link, of een andere reden), plaats dan commentaar naast het sjabloon (op dezelfde regel), bijvoorbeeld:&lt;br&gt;
''&lt;nowiki&gt;&lt;!--[[Kookboek/Xxx]] is al opgenomen in [[d:Qnnn]]--&gt;&lt;/nowiki&gt;''

Voor het terugvinden van pagina's met dit sjabloon: zie [[:Categorie:Wikibooks:Niet te koppelen pagina's]] (ook voor voorbeelden).

== Problemen en uitdagingen ==
* Er mag maar één link voor NL-Wikibooks in een Wikidata-item voorkomen, terwijl er twee of meer verschillende pagina's bestaan. Dit komt bijvoorbeeld voor bij plantaardige ingrediënten in het [[Kookboek]] die ook voorkomen in [[Leer jezelf ecologisch tuinieren]], voor chilipepers zijn er zelfs drie (ook [[Chillipepers.nl]]). Voorgestelde oplossing:
** Kies de belangrijkste pagina uit. Dit kan de pagina met de meeste informatie zijn, of de pagina waarvan je denkt dat de meeste mensen eerder naar op zoek zijn. Vermeld deze in het Wikidata-item.
** Verwijs in alle betrokken pagina's naar elkaar. Zie [[Kookboek/Chilipeper#Zie ook|Kookboek/Chilipeper]] voor een voorbeeld.
* Je krijgt een foutboodschap als je iets aan het Wikidata-item wilt toevoegen. 

== Bronnen en referenties ==</text>
      <sha1>tdssj7e80f2423mp12hygwb2bw9zl4p</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>429820</id>
      <parentid>429819</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T06:16:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JopkeB</username>
        <id>18060</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Waarom is het belangrijk dat Wikibook-pagina's zijn opgenomen in Wikidata? */</comment>
      <origin>429820</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10400" sha1="t25q01ldqof9wlp89ot7b7aya37kb3x" xml:space="preserve">'''[[Speciaal:OngekoppeldePaginas|Pagina's die niet gekoppeld zijn aan items]]''' bevat een overzicht van Wikibook-pagina's die niet zijn opgenomen in een [[d:Wikidata:Main_Page|Wikidata]]-item. Het is een onderhoudspagina. De bedoeling van dit overzicht is dat zoveel mogelijk vermelde pagina's gekoppeld worden aan het juiste Wikidata-item. Deze Help-pagina biedt daarvoor instructies en achtergrondinformatie. 

== Waarom is het belangrijk dat Wikibook-pagina's zijn opgenomen in Wikidata? ==
Wikidata faciliteert het gemakkelijker kunnen vinden van pagina's over soortgelijke onderwerpen in zusterprojecten. Dat werkt voor Wikibooks twee kanten op:
* Je kunt gemakkelijker pagina's over hetzelfde onderwerp vinden in zusterprojecten vanuit de betreffende Wikibook-pagina. Bijvoorbeeld pagina's in Wikipedia, Wikimedia Commons (voor afbeeldingen en andere media) en soortgelijke pagina's in anderstalige Wikibooks. Zie screenshots hieronder en bijvoorbeeld [[:Categorie:Frankrijk]] en [[Kookboek/Paella]].
* Vanuit pagina's in die zusterprojecten kun je gemakkelijker een Nederlandse Wikibook-pagina vinden. 
Deze links vind je in de regel (in de nieuwe vormgeving):
* bovenin (tab &quot;nn talen&quot;) voor soortgelijke Wikibooks-pagina's in andere talen
* voor de Nederlandstalige Wikipedia en andere Nederlandstalige zusterprojecten, de Commons-categorie of -galerijpagina en het Wikidata-item: in de rechterkolom onderaan, onder &quot;Hulpmiddelen&quot;, &quot;In andere projecten&quot;. Tip: Zorg dat je bent ingelogd en klik op &quot;naar zijbalk verplaatsen&quot; om deze kolom standaard op je scherm te hebben.&lt;br&gt;
In de oude vormgeving staan ze in de linkerkolom, ook onderaan.&lt;br&gt;

'''Screenshots (nieuwe vormgeving):'''
&lt;gallery widths=&quot;190&quot; heights=&quot;290&quot;&gt;
Screenschot NL-Wikibooks talen en Hulpmiddelen 2025.png|Screenschot NL-Wikibooks talen en Hulpmiddelen
Screenschot NL-Wikibooks talen 2025.png|Screenschot NL-Wikibooks talen 
Screenschot NL-Wikibooks Hulpmiddelen 2025.png|Screenschot NL-Wikibooks Hulpmiddelen
Screenschot NL-Wikibooks In andere projecten 2025.png|Screenschot NL-Wikibooks - zelfde onderwerp &quot;In andere projecten&quot;
&lt;/gallery&gt;

'''View it!'''&lt;br&gt;
Bovendien kan iedereen die is ingelogd en de tool [[m:View_it!_Tool|View it!]] heeft geïnstalleerd, dan gemakkelijk gerelateerde afbeeldingen zien en vinden, niet alleen in Wikibooks, maar ook in Wikipedia, Wikivoyage en andere onderdelen van Wikimedia, in alle talen waarvoor zo'n onderdeel bestaat. Afbeeldingen moeten daarvoor gelinkt zijn aan het bijbehorende Wikidata-item (via de tab &quot;Gestructureerde data&quot; in de file/het bestand in Wikimedia Commons).&lt;br&gt;
Zie screenshots hieronder. Als de tool is geïnstalleerd en je staat op een pagina die aan Wikidata is gelinkt (onderaan de rechterkolom staat dan &quot;Wikidata-item&quot;), klik dan op:
# de tab &quot;Afbeeldingen&quot; en er verschijnt een galerijpagina met vele afbeeldingen in een behoorlijk formaat. Afhankelijk van het aantal gelinkte afbeeldingen kun je blijven scrollen. 
# de button &quot;Open View it!&quot; en er verschijnt een rij met kleinere afbeeldingen bovenaan de pagina. Klik op de pijltjes om meer afbeeldingen te zien.
&lt;gallery widths=&quot;390&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Screenschot NL-Wikibooks Afbeeldingen 2025.png|Screenshot View it! ingeklapt
Screenschot NL-Wikibooks View it! 2025.png|Uitgeklapt
&lt;/gallery&gt;
Zie [[Handboek Wikimedia Commons/Deel II Voor gevorderden#Over Wikidata|Wikidata in Handboek Wikimedia Commons]] voor meer achtergrondinformatie.

== Links opnemen in Wikidata ==
Maar die links komen er niet zomaar, daar moet je wel iets voor doen. 

Er zijn verschillende situaties en verschillende soorten Wikibook-pagina's. Daarvoor kunnen verschillende regels gelden. 

In alle gevallen geldt: Zorg dat je bent ingelogd in Wikidata.

=== 1. Er bestaat al een Wikidata-item voor het onderwerp ===
Zoek in [[d:Wikidata:Main_Page|Wikidata]] of er al een pagina over het onderwerp bestaat. Dat kan op verschillende manieren:
* Zoek in Wikidata met de Nederlandse term. 
* Als je het op die manier niet kunt vinden: zoek met de overeenkomstige Engelse term.
* Als dat ook niet lukt: ga naar de [[w:Hoofdpagina|Nederlandse Wikipedia]] en probeer het daar. Als je de term daar wel vindt: scroll naar hulpmiddelen (rechterkolom in de nieuwe vormgeving) en klik op het Wikidata-item. Een Wikipedia-artikel komt vrijwel altijd voor in een Wikidata-item.

====Link toevoegen aan een Wikidata-item====
Als je het juiste Wikidata-item hebt gevonden: Scroll in het Wikidata-item naar beneden, naar het kopje Wikibooks. Klik op bewerken, vul ''nl'' in op de plaats van &quot;wiki&quot; en kies voor Nederlands. Vermeld in het volgende veld de naam van de Wikibooks-pagina, bijvoorbeeld ''Kookboek/Paella'', en klik op publiceren.

=== 2. Er bestaat nog geen Wikidata-item voor het onderwerp ===
Nu zijn er verschillende mogelijkheden:&lt;br&gt;
'''1. Het is onwaarschijnlijk dat er geen Wikidata-item zou moeten zijn.'''&lt;br&gt;
:Als het je onwaarschijnlijk lijkt dat er geen Wikidata-item is, zoek dan in:
:* [[c:Hoofdpagina|Wikimedia Commons]] of er een categorie voor bestaat (Commons-categorieën hebben in de regel Engelse namen, dus zoek met Engelse termen). Zo ja: kijk of daar een Wikidata-item voor bestaat. Zo ja: kies die. Zo nee, creëer een nieuw Wikidata-item en voeg zowel de Wikibooks-pagina als de Commons-categorie toe in het onderste blok. 
:* Een anderstalig Wikibook of Wikibook-pagina over hetzelfde onderwerp, bijvoorbeeld in de [[b:en:Main_Page|Engelstalige Wikibooks]]. Hiervoor geldt hetzelfde als voor Commons-categorieën.

==== Een nieuw Wikidata-item creëren ====
* Klik in de linkerkolom op &quot;Nieuw item aanmaken&quot;.
* Vul het formulier in: 
** ''Label'': de naam van het onderwerp, zo kort mogelijk, liefst in één of twee woorden. Zelfstandige naamwoorden: in principe met een kleine letter (tenzij het om eigennamen gaat) en in enkelvoud.
** ''Beschrijving'': korte beschrijving of toelichting: waar gaat het onderwerp over, wie, wat of waar is het.
** ''Aliassen'': andere termen waaronder het onderwerp bekend is, zoals synoniemen en meervoud.
** Als het naar je zin is: klik op &quot;Aanmaken&quot;. 
* Vul het Wikidata-item nu met meer informatie:
** In het eerste blok: vertalingen van het onderwerp en beschrijvingen in andere talen; vul in ieder geval Engels in, Engels is de voertaal op Wikidata en veel mensen zullen dan ook met Engelse termen zoeken.
** Voor vele aspecten bestaan voorgeprogrammeerde ''Verklaringen'', van wat het onderwerp is of subklasse, geografische lokatie en afbeelding (een beeld zegt meer dan duizend woorden), tot geboorte- en sterftegegevens en beroepen. De meeste verklaringen zijn vindbaar in het Nederlands. Probeer zoveel mogelijk aspecten toe te voegen. 
** Helemaal onderaan is een groot blok waar links naar andere projecten kunnen worden toegevoegd. Voeg hier de link naar de betreffende Nederlandse Wikibooks-pagina toe en eventuele andere links die je hebt gevonden.


'''2. Het is twijfelachtig of er een Wikidata-item zou moeten zijn.'''&lt;br&gt;
Wikidata heeft regels opgesteld voor welk soort pagina's een Wikidata-item mag worden gemaakt. 

'''Voorwaarden''' voor het maken van een Wikidata-item&lt;ref&gt;Bron: [[d:Wikidata:Notability/nl]]&lt;/ref&gt;:&lt;br&gt;
Een Wikidata-item moet relevant/noemenswaardig/betekenisvol zijn. Criteria: een Wikidata-item:
* heeft ten minste één sitelink (d.w.z. een link naar een Wiki-pagina in het onderste blok); deze regel is gebaseerd op de veronderstelling dat zo'n Wiki-pagina altijd relevant is;
en/of
* gaat over een duidelijk identificeerbaar concept of materiële entiteit, dat bovendien noemenswaardig is; hierdoor is het mogelijk om bijvoorbeeld voor elke straat en elk belangrijk gebouw een Wikidata-item te maken, ook als er geen Wikipedia-pagina of foto voor is.

Er mogen geen Wikidata-items worden gemaakt van:
* overlegpagina's
* discussie-pagina's, waaronder pagina's die starten met &quot;Wikibooks:Lerarenkamer&quot;
* speciale pagina's, meestal onderhoudspagina's; zie bijvoorbeeld [[Speciaal:SpecialePaginas|Speciale pagina's]] in dit Wikibooks
* user-pagina's (tip: maak een user-pagina in [https://meta.wikimedia.org/wiki/Main_Page Meta-wikimedia] in het Engels, die geldt dan in alle projecten waarvoor je geen aparte gebruikerspagina hebt gemaakt; daarin kun je ook links opnemen naar je gebruikerspagina's in andere wikiprojecten waarin je wel een user-pagina hebt aangemaakt)
* archiefpagina's
* doorverwijspagina's.

Wel toegestaan zijn Wikidata-items voor:
* Help-pagina's
* Sjablonen

Dit waren de harde eisen. 

Aanvullingen voor NL-Wikibooks. Zie [[Overleg help:Pagina's die niet gekoppeld zijn aan items|Overlegpagina]] voor discussie.

'''3. Het is zeker dat er geen Wikidata-item zou moeten zijn.'''&lt;br&gt;
Als je er absoluut zeker van bent dat een pagina geen koppeling in een Wikidata-item behoort te hebben: plaats dan het sjabloon&lt;br&gt;
&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Niet te koppelen}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; &lt;br&gt;
bovenaan de pagina. Deze pagina wordt hierdoor automatisch verwijderd uit de lijst met [[Speciaal:OngekoppeldePaginas|Pagina's die niet gekoppeld zijn aan items]]. 

Als het gaat om een pagina waarvan op het eerste gezicht niet duidelijk is waarom hij wordt uitgesloten (bijvoorbeeld geen pagina-soort die Wikidata zelf al uitsluit, maar het betreffende Wikidata-item heeft al een andere link, of een andere reden), plaats dan commentaar naast het sjabloon (op dezelfde regel), bijvoorbeeld:&lt;br&gt;
''&lt;nowiki&gt;&lt;!--[[Kookboek/Xxx]] is al opgenomen in [[d:Qnnn]]--&gt;&lt;/nowiki&gt;''

Voor het terugvinden van pagina's met dit sjabloon: zie [[:Categorie:Wikibooks:Niet te koppelen pagina's]] (ook voor voorbeelden).

== Problemen en uitdagingen ==
* Er mag maar één link voor NL-Wikibooks in een Wikidata-item voorkomen, terwijl er twee of meer verschillende pagina's bestaan. Dit komt bijvoorbeeld voor bij plantaardige ingrediënten in het [[Kookboek]] die ook voorkomen in [[Leer jezelf ecologisch tuinieren]], voor chilipepers zijn er zelfs drie (ook [[Chillipepers.nl]]). Voorgestelde oplossing:
** Kies de belangrijkste pagina uit. Dit kan de pagina met de meeste informatie zijn, of de pagina waarvan je denkt dat de meeste mensen eerder naar op zoek zijn. Vermeld deze in het Wikidata-item.
** Verwijs in alle betrokken pagina's naar elkaar. Zie [[Kookboek/Chilipeper#Zie ook|Kookboek/Chilipeper]] voor een voorbeeld.
* Je krijgt een foutboodschap als je iets aan het Wikidata-item wilt toevoegen. 

== Bronnen en referenties ==</text>
      <sha1>t25q01ldqof9wlp89ot7b7aya37kb3x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Welzijnenveiligheid/Deel2</title>
    <ns>0</ns>
    <id>46778</id>
    <revision>
      <id>429810</id>
      <parentid>429781</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T21:05:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Benedict Wydooghe</username>
        <id>14251</id>
      </contributor>
      <origin>429810</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="185184" sha1="cnsamil0gojrrzor8t2nihr0p5n36e2" xml:space="preserve">
&lt;big&gt;'''HOOFDSTUK II. VAN EEN ZWERVEND BESTAAN TOT DE NEOLITISCHE ECOLOGIE'''&lt;/big&gt; 
;&lt;big&gt;'''TIEN MILJOEN TOT TIENDUIZEND JAAR TERUG'''&lt;/big&gt;

[[Bestand:Editorial_cartoon_depicting_Charles_Darwin_as_an_ape_(1871).jpg|thumb|550px|♠ BEELDFRAGMENT Mocht je [de film] nog niet hebben gezien: ''Creation'' uit 2009, met Paul Bettany toont de biografie van Charles Darwin. De evolutietheorie stelt dat niet de slimsten of de sterksten op lange termijn zullen overleven, maar de zij die zich het best weten aan te passen.]]

[[Bestand:Alfred-Russel-Wallace-c1895.jpg|thumb|550px|Alfred Russel Wallace (1823-1913) - hier geportretteerd in 1895, kwam op eigen inzichten ongeveer gelijktijdig tot de evolutietheorie van de natuuronderzoeker Charles Darwin (1809-1882). Wallace was veertien jaar jonger dan Darwin en publiceerde in 1858 als eerste dat natuurlijke selectie tot evolutie leidt. De eerste editie van ''De oorsprong der soorten'' of ''The Origin of Species'' verscheen in - versneld tempo - in 1859. De publicatie leidde tot discussies en debatten op basis van de (onjuiste) interpretatie dat mensen afstammen van apen. Spot over en karikaturen van Darwin gingen de wereld rond. De kerk was koptrekker in dit soort campagnes.]]

[[File:Tree_of_life_by_Haeckel.jpg|thumb|550px|Bomen zijn een graag gebruikte geschiedenismetafoor. Ernst Haeckels 'levensboom' populariseert Darwins theorie in de wetenschappelijke wereld. Dit is de Engelse versie van Haeckels boom uit ''De evolutie van de mens'' uit 1879. De mens staat aan de top van de evolutie.]]

[[File:BelonBirdSkel.jpg|thumb|550px|{{Wp|Pierre Belon}} vergelijkt in 1555, drie eeuwen voor Darwin, het menselijke skelet met die van vogels in ''L'Histoire de la nature des oyseaux''.]]


.

{{Citaat|'''Aan het begin aller dingen was de grenzeloze wereldruimte, die de dichters der Oudheid de Chaos noemen. Deze was zonder maat, zonder aanvang en zonder einde; als een gapende leegte strekte hij zich uit in het onmetelijke. In oorsprong van hij tot in de diepte vol van een duistere nevel. Toch bevatte de Chaos reeds de grondbestanddelen van al wat bestaat: aarde, water, lucht en vuur.|Gustav Schwab'''&lt;ref&gt;GUSTAV SCHWAB, vertaald door J.K. van den Brink. ''Griekse mythen en sagen.'' Het Spectrum, Utrecht, 1993, p. 5.&lt;/ref&gt;}}

.

.

= '''WAT AAN DE MENS VOORAF GAAT''' =

.

{{Citaat|'''Muterende versies van het verleden strijden met elkaar om de overhand te krijgen; nieuwe feitenrassen komen op, en de oude, dinosaurische waarheden worden tegen de muur gezet en met een laatste sigaret in de mond.|Salman Rushdie, 1983.'''}}

.

[https://www.slideshare.net/benedictwydooghe/tot-de-middeleeuwen2022 '''Klik hier voor de PowerPoint die bij dit deel hoort.''']

.

== Voorhistorische wetenschappen ==

Geschiedenis is lang niet de enige wetenschap die zich inlaat met wat voorbij is. De natuurkundige, de scheikundige, de geoloog, de bioloog en de archeoloog graven veel dieper in het verleden dan de historicus.

.

;14 - 13,5 miljard jaar terug

.

* De Oerknal doet materie en energie ontstaan. De '''natuurkunde''' blikt hier als wetenschap op terug.

.

;13.7 miljard jaar terug

.

* Materie klit samen in atomen en moleculen. De '''scheikunde''' vind er zijn oorsprong als wetenschap.

.

;6-4,5  miljard jaar terug

.

* Vorming van de aarde. De '''geologie''' als wetenschap vindt er zijn oorsprong.

.

;3,8-3,5 miljard jaar terug

.

* De oudste fossielen tonen micro-organismen van 3,8 miljard jaar geleden. 3,5 miljard jaar geleden zwemmen eencellige fotosynthetische microben in ondiepe wateren. De '''biologie''' kent er zijn er oorsprong.

.

;1,2 miljard jaar terug

.

* Felrode en bruine algen ontstaan.

.

;1 miljard jaar terug

.

* Vorming van het supercontinent Rodinia. 

.

;700 miljoen jaar terug

.

* Groene algen.

.

;600 miljoen jaar terug 

.

* Het supercontinent Rodinia breekt geleidelijk.

.

* Eerste meercellige organismen verbruiken zuurstof en zijn mobiel.

.

;541 miljoen jaar terug

.

* Eerste trilobieten. Deze kleine zeebodemdieren starten de Cambrische explosie.

.

;488–443 miljoen jaar terug

[[Bestand:Asaphus_kowalewskii_3.jpg|thumb|550px|De Ordovicische trilobiet Asaphus kowalewski met ogen op antennes.]]

.

* Tijdens het Ordovicium bestaat de aarde vooral uit water. In het noorden liggen twee kleine continenten, het zuiden strekt een landmassa zich uit tot de evenaar. België en Nederland liggen onder water. Langs de kust zijn er (primitieve) algen en schimmels. 

.

* In de oceanen leven roofdieren als zeeschorpioenen, kraakbeenvissen en inktvisachtigen. Ze jagen op trilobieten. Zeelelies bevolken de zeebodem. Dit is één van de oudste diersoorten waarvan bij het schrijven van deze cursus nog zeshonderd soorten bestaan.

.

;470 miljoen jaar terug

.

* Planten ontstaan.

.
 
;350 miljoen jaar terug 

.

* Vorming van Oeral en Appalachen.

.

.

== Vijf uitstervingsgolven ==

.

Dat de Dino's uitgestorven zijn, is niet nieuw. Dat de wereldgeschiedenis vijf gelijkaardige uitroeiingsfasen kende, is wellicht voor velen nieuw. Het principe is steeds hetzelfde. Veel planten = weinig CO2 = afkoeling van de aarde, daling zeespiegel... tot de koude het leven onmogelijk maakt. Weinig planten, veel vulkanisme, meteorieten = veel CO2 = opwarming van de aarde, stijging van de zeespiegel... tot de warmte leven onmogelijk maakt.

.

;445 miljoen jaar terug

.

* Bij de '''eerste''' en op-één-na-grootste '''uitstervingsgolf''' verdwijnt vijfentachtig procent van het zeeleven. De atmosferische C02-daling brengt een ijstijd van een miljoen jaar. De zeespiegel daalt. Warmteminnaars in de ondiepe wateren sterven uit. 

.

* Bij het einde van de ijstijd stijgt de zeespiegel omdat al het ijs vrijkomt en verdwijnen de koude minnende soorten. Hun fossielen duiken op in natuursteen.

.

;443-376 miljoen jaar terug

.

* De aarde herstelt, de temperatuur stijgt met de zeespiegel. De overlevenden van de eerste uitstervingsgolf (trilobieten, kwalachtigen en schelpdieren) verwelkomen nieuwe soorten: beenvissen en de inktvisachtige ammonieten. Op de bodem van de oceaan komen koraalriffen en sponzen. 

.

* De Noordelijke en Zuidelijke landmassa's zijn bedekt met bossen en planten waar met primitieve insecten. De eerste gewervelde amfibieën verkennen verlaten de oevers.

.

;375 miljoen jaar terug

.

* De '''tweede uitstervingsgolf''' doet vijfenzeventig procent van alle soorten verdwijnen. Is het door een inslag van meteorieten (resten in Australië en in Nevada) of is het de temperatuurdaling door de C02-afname? Vooral het leven in ondiep warm water is getroffen. De uitstervingsgolf duurt drie miljoen jaar.

.

;290-252 miljoen jaar terug

.

* Het Perm is droog en warm. Het continent Pangea strekt zich uit van Noord- tot Zuidpool. België ligt oostwaarts (de huidige Sahara). De Grote Oceaan is een restant van de 'alzee' Panthalassa met een noord-zuidelijke stroming. 

.

* Dieren verlaten het water om definitief op het land te leven. Aan het einde van het Perm leven de Archosauria, de voorloper van de vogel en de krokodil. Er zijn zoogdierachtigen en eileggende reptielen.

.

;252 miljoen jaar terug

.

* Vulkanisme veroorzaakt de '''derde uitstervingsgolf''', bekend als The Great Dying tijdens de overgang van het Perm naar het Trias. Vijfennegentig procent van het zeeleven sneuvelt en op land verdwijnt zeventig procent van de gewervelden. Veel landplanten zijn aangepast aan de opwarming van het klimaat. 

.

* In wat nu Siberië is scheurt de aardkorst. Lava, broeikasgas, aswolken vormen de basaltvelden van de Siberische Trappen en doen de temperatuur wereldwijd stijgen. Bij veertig graden celsius verzuren de oceanen waar bacteriën methaangas uitspuwen. De periode duurt mogelijks een miljoen jaar.

.

;250-200 miljoen jaar terug

.

* [[Trias (periode)|Trias]]. De overgang van het Perm naar het Trias kondigt het [[Mesozoïcum]] aan, bekend als het tijdperk van de dinosauriërs en de eerste vliegende reptielen, de [[pterosauriërs]]. Omdat er nauwelijks fossielen zijn, lijkt de aarde ongeveer vijf miljoen jaar onbewoond. 

.

* Het Trias legt de basis voor de huidige [[biodiversiteit]]. De [[archosauriër]] is de voorloper van de krokodil. In de oceanen veroveren reptielen de top van de voedselketen. Er zijn [[plesiosauriërs]], met hun lange nek en vier vinnen die vroeger ooit poten zijn geweest. En de [[ichthyosauriërs]] lijken op dolfijnen.

.

;200 miljoen jaar terug

.

* De '''vierde uitstervingsgolf''' begrenst [[Trias]] en [[Jura (periode)|Jura]]. Landleven sterft opnieuw: tachtig procent van de soorten, inclusief insecten. Het zeeleven ontsnapt aan de catastrofe die 10.000 jaar duurt. Waarom is nog onduidelijk. Het uit elkaar vallen van het supercontinent Pangea met vulkanisme (toename CO2) lijkt waarschijnlijker dan meteorietinslagen.

.

;150-65 miljoen jaar terug

[[Bestand:Pangea_animation_03.gif|thumb|550px|Het uiteenvallen van Pangea (pan is grieks voor alles, de Aarde als supercontinent) is veroorzaakt door de [[platentektoniek]].]]

[[Bestand:Pangea_continents_and_oceans.svg|thumb|550px|Pangea is niet het eerste supercontinent. Meerdere supercontinenten ontstonden en vergingen.]] 

.

* Het uiteengevallen supercontinent geeft de aarde haar vorm. Continenten zijn omgeven door oceanen, zeestromingen verspreiden water en koelen af en warmen op. Seizoenen bepalen het uitzicht van de landmassa's.

.

* Diverse dinosauriërs, groot en klein overheersen de aarde als vlees- en planteneter. De reusachtige [[T Rex|T-Rex]] wordt dertig jaar oud en de met veren bedekte [[Anchiornis]] meet dertig centimeter. Kleine [[zoogdieren]] ontwikkelen, ze zijn schuw en verkiezen het nachtleven. In zee jaagt de [[Mosasaurus]], de Maashagedis. Wetenschappers vonden het dier in de Limburgse Pietersberg.

.

;65 miljoen jaar terug

.

* Het is afgelopen met de [[dinosauriërs]] na de [[meteorietinslag]] waarvan de [[Chicxulub-krater]] getuigt. Deze uitstervingsgolf verwoest vijftig procent van het oceaanleven, op land gaan alle niet-vliegende mastodonten waaronder de [[Tyrannosaurus rex|Tyrannosaurus Rex]] ten onder. Een meteoriet van meer dan tien kilometer doorsnee slaat in op de aarde en veroorzaakt een krater van 180 kilometer doorsnede en 30 kilometer diep. In Yucatan, een schiereiland in Mexico, dicht bij het huidige [[Chicxulub]] is wat toen gebeurde te bekijken. Meer dan een miljoen kubieke kilometer stof, puin raken in de atmosfeer en verduisteren de komende seizoenen, de klimaatschokken betekenen het einde van de grote reptielen. Is dit de laatste massaextencties? (dat beweert guido tonelli op p.42.) 

.

* De [[vegetatie]] herstelt zich in de komende miljoen jaar ten voordele van de [[zoogdieren]] ter grootte van een rat, een vos en dieren tot vijftig kilogram.&lt;ref&gt;SENNE STARCKX. ''Er was snel weer leven na de dino-apocalyps. Zoogdieren kregen vrij spel na meteorietinslag''. In: ''De Standaard'', 28.10.2019, p. D8 &amp; D9.&lt;/ref&gt;

.

;60 miljoen jaar terug

.

* [[Cricetomys|Hamsterratten]] (Noord-Amerikaanse zoogdieren) bouwen nesten met stenen en takken. Als ze urineren omsluit hun urine het nest als vers geperst glas. Dit is erg waardevol materiaal voor archeologen. Veel planten en dieren stierven uit en hun overblijfselen zijn alleen in deze nesten terug te vinden. 

.

;31-23 tot 14 miljoen jaar terug

* Eerste verschijning op aarde van het geslacht [[Proconsul (geslacht)|Pronconsul]]. Er leven mogelijks honderd soorten mensapen in Afrika en Eurazië.

.

;23,04 - 15,99 miljoen jaar terug

* Tijdens de geologische periode van het [[Mioceen|Vroeg-Mioceen]] veroorzaken hogere temperaturen bosuitbreiding, er is een overvloed aan bladeren, vruchten, en knollen van [[bedektzadigen]]. De wereld ziet er uit als een 'apenplaneet'. 

.

;10 - 8 miljoen jaar terug

.

* Het koelere en drogere klimaat treft de eerste [[mensachtigen]] (mensapen) die zich buiten Afrika bevinden. Omstreeks 8 miljoen jaar geleden zijn er enkel nog mensachtigen in Afrika: de voorouders van de [[gorilla's]], de [[chimpansees]] en de [[bonobo]]. De [[orang-oetans]] blijft in Azië, de [[Sivapithecus]] in Pakistan, sterft uit. 

.

;7-6 miljoen jaar terug

.

* [[Chimpansee]] als laatste gemeenschappelijke voorouder. Laatste genetische splitsing van onze afstammingslijn. De [[Sahelanthropus tchadensis]] verschijnt 7 miljoen jaar geleden in [[Tsjaad]] als kandidaat voorouder van de mens.

.

;6,1-5,7 miljoen jaar terug

.

*  De [[Orrorin tugenensis]] verschijnt in het uitdrogend bos in Kenia en is het gewoon om te klimmen en op twee benen te lopen en eet bladeren, noten, insecten, wortels, zaden.

.

;5,8 - 5,5 miljoen jaar terug

.

* De [[Ardipithecus kadabba]]

.

;4,4 miljoen jaar terug

.

* De [[Ardipithecus ramidus]] 

.

;4 miljoen jaar terug

.

Vierpotigen gaan recht opstaan en brengen meer tijd door op de grond dan in bomen.

.

.

== ♣  ==

.

.

= '''♣ SCHEPPING: VERHALEN VERSUS WETENSCHAP''' =

[[File:After_Lucas_Cranach_the_Younger_-_The_Fall_of_Man_-_Google_Art_Project_(xwGGm1nz0eIOnA).jpg|thumb|550px|Naar [[Lucas Cranach de jonge]] - The Fall of Man, 1549.]]

.
{{Citaat|'''De werkelijkheid die aan de geschiedenis voorafgaat, is problematisch. Ze ondergaat de grillen van een speciaal soort meteorologie: de ene keer is het helder weer, de andere keer is het zich alweer beperkt. In dat opzicht lijkt de geschiedenis soms op de landkaarten uit [[John Maxwell Coetzee|J.M. Coetzee]]'s roman Wachten op de barbaren: ze zijn gebaseerd op verhalen van anderen en samengesteld uit verslagen van reizigers die waarschijnlijk niet altijd even betrouwbaar zijn. In die onhelderheid zijn misschien mythes ontstaan waarin werkelijkheid en verbeelding niet van elkaar te onderscheiden zijn.'''|[[Piet de Moor]]&lt;ref&gt;PIET DE MOOR. Schemerland. ''Stemmen uit Midden-Europa,'' Van Gennep Amsterdam, 2005, p. 286.&lt;/ref&gt;}}

.

{{Citaat|'''God bewijzen kan je niet. God niet bewijzen kan evenmin. Geloof in God is een keuze, wie het anders zegt, probeert je te bekeren.'''|[[Reza Aslan]]}}

.

'''&gt;&gt;&gt;''' - [[Hominidae|10 tot 5 miljoen jaar]] -&gt; - [[Australopithecus afarensis|3,2 miljoen jaar]] -&gt; - [[Homo erectus|2,4 miljoen jaar]] -&gt; - [[Vuur#Geschiedenis|1,5 miljoen jaar]] -&gt; - [[Boog_(wapen)|32.000 jaar]] -&gt; - [[Neolithische_revolutie|15.000 jaar]] -&gt; - [[Egyptische beschaving|5.000 jaar]] '''&gt;&gt;&gt;'''

.

== Zes dagen ==

De mens (Homo) zoals we onszelf kennen is samen met [[chimpansees]], [[gorilla's]] en [[orang-oetans]] een deel van de [[Familie (biologie)|familie]] mensachtigen ([[Hominidae]]), geen [[Nageslacht|afstammeling]] zoals anti-Darwinisten te zeggen. Zou God het eens zijn met deze uitspraak? Die schept de wereld in zes dagen. Zes is een mooi gemiddelde. De zevende dag is een rustdag. Op één of andere wijze hangt deze 'weekcyclus' samen met wat de maan doet. De Romeinen hebben een week van acht dagen en gaan bij [[Constantijn de Grote|Constantijns]] bekering bij het begin van de vierde eeuw van over naar de zevendaagse cyclus. De [[Inca's]] kennen een achtdaagse week en China een tiendaagse. Vijfdaagse weken komen voor bij de [[Mongolen]] en de [[Hettieten|Hittieten]]. Volkeren zoals die van Bali, Indonesië, Colombia en Bogota kennen driedaagse weken, sommige West-Afrikanen kennen een vierdaagse week.

.

== Eden of evolutie? ==

.

[[Bestand:Albrecht_Dürer_-_Adam_and_Eve_-_Google_Art_Project.jpg|thumb|550px|De eerste mensen, Adam en Eva door Albrecht Dürer. Adam is de ideale man, aldus de Joodse legenden. Zijn lichaam weerspiegelt de wereld, zijn haar is te vergelijken met bossen, zijn mond is een oceaan, zijn tranen een rivier. Eva is de oermoeder. Beiden staan bij de kennisboom met de slang.]]

[[File:Kaïn doodt Abel, RP-P-OB-1287.jpg|thumb|550px|Eva baart twee zonen: Kaïn en Abel. Een broedermoord ligt in het verschiet.]]


De bijbel bekoort dit wetenschappelijke tijdperk nauwelijks. Toch deed ze dat duizenden jaren. En een scheppingsverhaal, ook dat is geschiedenis. Het is interessant om te zien hoe godsdiensten, religies en sekten lang voor het wetenschappelijke tijdperk het ontstaan van de wereld begrijpen, verklaren of duiden. De verhalen of verklaringen - zowel van wetenschappers als van religieuzen - zijn niet zinloos. Ze hebben betekenis, vertellen iets over het denkkader, de gehanteerde begrippen, mentaliteiten en culturen... Doorgaans nemen twee kampen het tegen elkaar op met voor en tegenstanders waarbij het [[creationisme]] overtuigd is dat het universum, planten, dieren en mens geschapen zijn door een schepper bij een plotse, eenmalige interventie. Hier tegenover staat de [[evolutietheorie]] van de onbekende [[Alfred Russel Wallace]] en de wereldberoemde [[Charles Darwin]]. In hun verklaring en de bijstellingen die er op volgden, ligt de klemtoon op evolutie, variatie en verandering van erfelijk materiaal en natuurlijke selectie. 'Een onvolmaakt bijgehouden geschiedenis van de wereld' zo noemt Darwin het fossiele onderzoeksmateriaal dat de reconstructie van het verleden toelaat. En zo komt hij aardig in de buurt van wat religieuze eeuwenoude interpretaties. Wat te denken van de Joodse interpretatie van het heilige schrift - de [[Midrasj]] die vertelt dat Adam een staart had, die God hem afneemt?&lt;ref&gt;HERBERT HAAG, JOE H. KIRCHBERGER &amp; DOROTHEE SÖLLE. ''Vrouwen in de bijbel''. Davidsfonds, Leuven, 1993, p. 25-26.&lt;/ref&gt; 

.

== Paradijs ==

[[Bestand:Queen_of_the_Night_(Babylon).jpg|thumb|550px|Eva is geen uitvinding van het Christendom. De vrouw als oorsprong van het leven vindt zijn oorsprong in veel oudere culturen. De [[Sumer|Soemeriërs]] kennen '[[Inanna]]' (afbeelding), de [[Babylonië|Babyloniërs]] '[[Tiamat (godin)|Tiamat]]' en de [[Egyptenaren]] hebben '[[Isis (godin)|Isis]]'.]]

.

In de ontstaansmythen van de mensheid, zowel voor de joden en de christenen, krijgen de tuin en het zonlicht een bijzondere rol. 'De aarde was woest en doods en duisternis lag over de oervloed' zo staat in Genesis. De christelijke mens ontspruit in een paradijs waarin die zich geplaatst ziet als een [[Mr. Bean|Mister Bean]] die uit de donkere nacht op de aarde valt: Adam, de eerste schepping van Jahwe God. Dit oud-bijbelse beginverhaal speelt zich af in een tuin. Mattheus laat Jezus vertellen over het onkruid tussen het graan. De landheer gebiedt zijn werkvolk het kruid niet weg te trekken om te vermijden dat ze de vruchtbare tarwe ontwortelen. Het oerverhaal eindigt in het [[Nieuwe Testament]] met Christus' dood in de tuin van [[Golgotha]], waar hij na zijn kruisiging begraven ligt. Het verhaal dat vele eeuwen eerder [[Oude Testament|Oud Testamentisch]] in een tuin begon eindigt hier als een cyclus: alles kan herbeginnen. 

.

Het boek [[Genesis (boek)|Genesis]] beschrijft in hoofdstuk twee van vers 8 tot 25 hoe de schepping tot stand kwam. 

.

{{Citaat|'''8_Daarna legde Jahwe God een tuin aan in Eden, ergens in het oosten, en daarin plaatste hij de mens die Hij geboetseerd had. 9_Jahwe God liet uit de grond allerlei bomen opschieten, aanlokkelijk om te zien en heerlijk om van te eten; daarbij was ook de boom van het leven midden in de tuin en de boom van de kennis van goed en kwaad. 10_Uit Eden stroomt de rivier die water geeft aan de tuin; hij splitst zich in vier armen. 11_De naam van de eerste is Pison, hij stroomt om geheel Chawila heen, waar goud is; 12_ het god van dat land is voortreffelijk; en ook balsemhars en edelstenen worden er gevonden. 13_ De tweede heet Gichon, hij stroomt om geheel Kus heen. 14_De derde heet Tigris; hij loopt ten oosten van Assur. De vierde is de Eufraat. 15_Toen bracht Jahwe God de mens in de tuin van Eden, om die te bewerken en te beheren. 16_En Jahwe God gaf de mens dit gebod: 'Van al de bomen in de tuin moogt ge vrij eten, 17_maar van de boom van de kennis van goed en kwaad moogt ge niet eten, want op de dag dat gij daarvan eet, moet ge sterven.' 18_Jahwe God sprak: 'Het is niet goed dat de mens alleen blijft. Ik ga een hulp voor hem maken die bij hem past. 19_Toen boetseerde Jahwe God uit de aarde alle dieren op het land en alle vogels van de lucht, en bracht die bij de mens, om te zien hoe hij ze noemen zou: zoals de mens ze zou noemen, zo zouden ze heten. 20_De mens gaf dus namen aan al de tamme dieren en aan al de vogels van de lucht en aan al de wilde beesten; maar een hulp die bij hem paste vond de mens niet. 21_Toen liet Jahwe God de mens in een diepe slaap vallen; en terwijl hij sliep, nam Hij één van zijn ribben weg en zette er vlees voor in de plaats. 22_Daarna vormde Jahwe God uit de rib die Hij bij de mens had weggenomen, een vrouw, en bracht haar naar de mens. 23_Toen sprak de mens: 'Eindelijk been van mijn gebeente en vlees van mijn vlees! Mannin zal zij heten, want uit een man is zij genomen.' 24_Zo komt het dat een man zijn vader en zijn moeder verlaat en zich zo aan zijn vrouw hecht, dat zij volkomen één worden. 25_ Zij waren beiden naakt, de mens en zijn vrouw, maar zij voelden geen schaamte voor elkaar.'''|[[Genesis (boek)|Genesis]] 2:8-25.}}

.

== Vrouw(on)vriendelijk... ==

De naam 'Eva' is afgeleid van 'leven'. Na de moord op Abel verlaat ze haar moordende zoon niet, zo sterk is ze met het leven verbonden, wat een dubieuze interpretatie toelaat. De oorsprong van haar naam gaat verder terug dan het bijbelverhaal. De [[Sumer|Soemeriërs]] noemen haar '[[Inanna]]', de [[Babylonië|Babyloniërs]] noemen ze '[[Tiamat (godin)|Tiamat]]' en de [[Egyptenaren]] spreken over '[[Isis (godin)|Isis]]', een oerverhaal, een oermoeder dus. In deze oudere culturen is Eva geen 'vat vol zonden' maar de moeder der levenden. De vrouwonvriendelijke toon ontstaat in de Joodse traditie en het latere Christendom van de [[Kerkvader|kerkvaders]]. Die kerkvaders gebruiken de rib en de appel als symbolen voor Eva's minderwaardigheid op intellectueel, lichamelijk en zedelijk vlak. De Joodse traditie ziet Eva evenmin gelijkwaardige als Adam: ze ontspruit uit zijn lichaam. 'Niet uit zijn hoofd opdat ze niet trots zou worden, niet uit zijn oog opdat ze geen begerige blikken om zich heen zou werpen, niet uit zijn oor opdat ze geen luistervink zou worden, niet van zijn mond opdat ze geen kletskous zou worden, en niet van zijn voet opdat ze niet zou rond dwalen. Maar van een kuis deel van zijn lichaam; en toen God haar maakte, sprak hij tot ieder lichaamsdeel; 'Wees kuis, weest kuis!' Ondanks deze behoedzaamheid heeft de vrouw vele van die eigenschappen gekregen, die God haar niet wou geven: menige vrouw is trots, Sara luisterde in het geheim mee, Rachel benijdde Lea en Eva greep naar de verboden vrucht.'&lt;ref&gt;HERBERT HAAG, JOE H. KIRCHBERGER &amp; DOROTHEE SÖLLE. ''Vrouwen in de bijbel''. Davidsfonds, Leuven, 1993, p. 10-31.&lt;/ref&gt; Dit maakt het boek Genesis niet alleen tot een verhaal over het verlies van de onschuld, het is een vrijbrief voor vrouwenhaat.&lt;ref&gt;DAVID GRAEBER &amp; DAVID WENGROW, vertaald door Rogier van Kappel en Bart Gravendaal. ''Het begin van alles. Een nieuwe geschiedenis van de mensheid'', Maven, Amsterdam, 2022, p. 261.&lt;/ref&gt; Het (vroege?) christendom plaatst op die manier de vrouw en bij uitbreiding de seksualiteit in een slecht daglicht.&lt;ref&gt;GEORGES DUBY. ''Ridder, vrouw, en priester. De middeleeuwse oorsprong van het moderne huwelijk,'' H.J.W. Becht, Amsterdam, 1985, p. 42-44.&lt;/ref&gt; Later plaatst het Christendom Eva naast Maria en corrigeert ze tot de zachtmoedige.

.

[[Bestand:Oer-Weimarer_Musenhof.jpg|thumb|550px|De Duitse schrijver en filosoof Friedrich Schiller (1759-1805) leest voor in een park buiten [[Weimar (Thüringen)|Weimar]]; Wieland en Herder zitten links, [[Johann Wolfgang von Goethe|Goethe]] staat rechts bij de pilaar. Schilderij uit 1860 door Theobald von Oer.]]

== Of hét moment in de wereldgeschiedenis? ==

De Duitse literator [[Friedrich Schiller]]  (1759-1805) uit Weimar ziet de zondeval als 'het gelukkigste moment van de [[wereldgeschiedenis]]'. 'Zonde' en 'val' gebruikt de bijbel niet. Het woord 'verdrijven' wel. Het uitdrijven van de ''vrucht'' is een fase bij de geboorte, het ontstaan van iets. De moederschoot die adem, vocht en voedsel voorziet, is niet langer. Hier start het leven, de inspanning. God verdrijft het koppel uit het paradijs omdat ze zelf God willen zijn. De [[zondeval]] is echter niet het einde van het paradijs. De bijbel vermeldt nergens dat het paradijs verdwijnt. Aldus maken de afstammelingen van Eva en Adam er fantastisch paradijselijke voorstellingen van, om er naar te zoeken, wat een soort symbolische start van het nomadisme betekent; een rondtrekkend kuddebestaan, dat het grootste deel van het menselijk bestaan uitmaakt. Als het nomadische bestaan als jager-verzamelaar zich op de tijdlijn van 2,5 meter -toch ruim de breedte van een klassiek schoolbord- uitstrekt, dan is het supplement van het [[Sedentarisme|sedentair]]e bestaan hooguit één centimeter. De vroegste nomaden onder hen, de [[Homo habilis]] en de [[Homo rudolfensis]] leven 2,4 miljoen jaar terug. Hun opvolgers - [[Homo erectus]], [[Homo heidelbergensis]], de [[Neanderthaler|Homo neanderthalensis]] - overleven eveneens van de jacht en het voedsel verzamelen. Net zoals Adam en Eva ontdekken zij bij het verlaten van het paradijs het koude en het harde leven, ontdekken ze zichzelf en leren ze leren. De prehistorische rivaliteit tussen het nomadische natuurleven en de sedentaire cultuur, symboliseert de bijbel met de rivaliteit tussen Kaïn en Abel. Deze broedermoord kent haar mythologische oorsprong in het conflict tussen de herder Abel die tegenover Kaïn staat. Kaïn, de hoefsmid, de boer is afhankelijk van zijn akker en komt in conflict met de rondzwervende nomaden (12.000-10.000 jaar geleden). Na de moord op Abel is Kaïn even verdoemd tot een zwervend bestaan, maar niet veel later bouwt hij de eerste stad die de bijbel vermeldt, met de naam [[Henoch]]. Het verhaal illustreert moeizame sedentatie en de daaropvolgende verstedelijking die niet over een nacht ijs gaat. Henoch is de naam van een zoon van Kaïn. Hij leefde volgens de mythologie 365 jaar, wat verwijst naar de kennis van de kalender en het bestaan van het schrift. Op zijn beurt is Henoch een voorvader van Noach, die de zondvloed meemaakt en overleeft. Schattingen en hypotheses brengen de bijbelse zondvloed in verband met de neolitische revolutie en het einde de laatste ijstijd die het waterpeil in de Middellandse zee en in de Zwarte zee met ongeveer 120 meter doet stijgen. Een precieze datum? Schattingen lopen uiteen van zo'n 9.400 tot 7.600 jaar geleden. Ook de Griekse mythen en sagen spreken van deze oer-catastrofe in de vorm van een overstroming: 'Aldus stroomden de wateren over het open veld, over huizen en tempels heen, spoelden bezaaide velden weg en rukten planten en bomen uit.'&lt;ref&gt;GUSTAV SCHWAB. ''Griekse mythen en sagen''. Het Spectrum, Utrecht, 1993, p. 14.&lt;/ref&gt;

== Lilith ==

[[File:Maler der Grabkammer des Sennudem 001.jpg|thumb|550px|Ploegen, omstreeks 1200 V.C.]]

Wat minder bekend is, is dat [[Eva (persoon)|Eva]] als eerste vrouw ter wereld een voorganger heeft. Adams eerste vrouw is [[Lilith]]. De [[joodse mythologie]] stelt haar voor als een [[demon]]ische dame en mogelijk is dit gebaseerd op [[Lilitu]] uit de [[Mesopotamische mythologie]]. Lilith symboliseert ziekte, nacht, duisternis, verleiding, kindermoord, buitenechtelijke affaires... kortom de zonde. Een verhaal gaat dat Adam Lilith wil bewerken alsof hij een akker ploegt. Niet dat Adam een sedentaire boer is, maar als sedentaire boeren het verhaal later optekenen (wat waarschijnlijk is), verwijst dit naar de mannelijke spierkracht die vereist is bij het zaaien en ploegen en de vrouwelijke vruchtbaarheid. Door Lilith te behandelen als een akker met een voor waarin hij zijn zaad plant, wil Adam de vrouw onderwerpen, een onderdanigheid die Lilith niet ziet zitten. Ze vlucht krijsend weg en ziet Adam nooit terug. [[Ester Boserup]], een Deense economiste toonde in 1970 aan dat overal ter wereld de technologie om akkers of tuinen te bewerken, de positie van de vrouw en de genderhiërarchie gaat bepalen. Tijdens de nomadische periode is er geen van specialisatie, de semi-nomadische periode en het begin van de sedentatie introduceren een geslachtelijke opdeling van de arbeid: vrouwen schoffelen en scheppen tot mannen de voedselproductie gaan controleren en domineren. Die komt er bij de uitvinding van de ploeg. Die vereist kapitaal, bovenlijfkracht (om de ploeg te trekken of het trekdier te mennen) wat zich niet laat combineren met kinderzorg. Daardoor krijgen mannen macht over de economie, de politiek, de seksualiteit... en het leidt tot de vrouwelijke voorkeur voor mannen met status (onder nomaden speelde dit niet) om haar overlevingskans en die van haar kroost te verhogen: niets is kwetsbaarder dan een zwangere vrouw of een vrouw omgeven door een nest kinderen.&lt;ref&gt;GAIA VINCE, p. 255-256.&lt;/ref&gt; 

.

.

[[Bestand:Australopithecus afarensis („Lucy) Rekonstruktion.jpg|thumb|550px|Vier miljoen jaar geleden verschijnt de [[Australopithecus afarensis|Australopithecus Afarensis]] in Afrika. Lucy is een soortgenote maar geen tijdgenote. [[Australopithecus afarensis|Lucy]] leefde 3,2 miljoen jaar geleden en stierf in de regio [[Ethiopië]]. Ze is ontdekt in 1974 en genoemd naar de hit van The Beatles [[Lucy in the Sky with Diamonds]], uit 1967. Het nummer verscheen op het legendarische album [[Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band]]. De elpee stelt The Beatles voor als de groep Sergeant Pepper's Lonely Hearts Club Band. De extravagante hoes is beroemd om zijn fotocollage. Aanvankelijk, in de niet gedrukte collages, stond Adolf Hitler tussen het bonte gezelschap. Helaas heeft Wikipedia in ons taalgebied geen rechten op de foto. Die kan je bekijken op de Engelstalige versie. Op de laatste rij herkennen we onder meer [[Carl Jung]] (7de van rechts), [[Edgar Allan Poe]] (8), [[Fred Astaire]] en [[Bob Dylan]] (15). Op de voorlaatste rij [[Aldous Huxley]] (18), [[Dylan Thomas]] (19), [[Marilyn Monroe]] (25), [[Stan Laurel]] (28), [[Oliver Hardy]] (30), [[Karl Marx]] (31), [[H. G. Wells]] (32), [[James Joyce]] (34A, nauwelijks te zien, onder Bob Dylan). Op de derde rij: staan [[Marlon Brando]] (39), [[Oscar Wilde]] (41), [[David Livingstone]] (44), [[Johnny Weissmuller]] (45), [[George Bernard Shaw]] (48), [[Lewis Carroll]] (52) en [[Lawrence of Arabia]] (53). Op de eerste rij zien we de wassen beelden van The Beatles, [[Shirley Temple]] (58), [[Albert Einstein]] (61), [[Bette Davis]] (65A), [[Marlene Dietrich]] (67) en nogmaals [[Shirley Temple]] (71).]]

== Van Lucy tot Homo habilis ==

[[Bestand:Screenshot Homo habilis.png|thumb|550px|Zo zag de Homa habilis er uit, denken we. De Homo habilis dook op een miljoen jaar na Lucy, 2,2 miljoen jaar geleden.]]

.

;4 miljoen jaar terug

.

* De mensachtige [[Australopithecus]] verschijnt in Afrika.

.

;3,2 miljoen jaar terug

.

* De mensachtige [[Australopithecus afarensis|Lucy]] leeft en sterft in de regio die we nu [[Ethiopië]] noemen. We kennen haar sinds 1974 en ze is genoemd naar [[Lucy in the Sky with Diamonds]].

.

= '''PALEOLITHICUM''' =

.

{{Citaat|'''It is not the strongest of the species that survives, nor the most intelligent. It is the one that is most adaptable to change.'''|[[Charles Darwin]]}}

.

;2,6 miljoen jaar terug

.

* Het [[Paleolithicum]] start en twee miljoen jaar terug start het [[Pleistoceen]]: een gematigd warm klimaat ([[Interglaciaal|interglacialen]]) wisselt af met zeer koude periodes, de glacialen of de '[[ijstijden]]'. De glacialen vormen de ijskappen en doen de zeespiegel dalen, zeeën worden land, het landschap bestaat is een [[Arctisch|arctische]] [[steppe]] of [[toendra]]. In de warmere fasen komt er bebossing. De afwisseling van warm en koud zorgt voor het uitsterven van plant- en diersoorten én versnelt de evolutie van dieren die zich aanpassen: woelmuizen en de [[mensachtigen]]. 

.

* Het Pleistoceen eindigt 10.000 jaar geleden en is in vier fasen in te delen: het Vroeg-Paleolithicum, het Midden-Paleolthicum, het Jong-Paleolithicum en het Epipaleolicthicum (deze laatste aanduiding wijst op de overgangsfase tussen het Paleolithicum en het Mesolithicum omdat er in deze cultuurfase nog een ijstijd voorkomt - die verdwijnt immers niet over met dezelfde snelheid).

.

.

== Het Vroeg-Paleolithicum (2 miljoen tot honderdduizend jaar terug) ==

.

;2,5 miljoen jaar terug

.

* Eerste stenen werktuigen. Hier, in dit vroege [[paleolithicum|paleolithicum]] is de [[jager-verzamelaar]] een meesterlijk [[roofdier]] die het biologisch evenwicht in zijn omgeving niet verstoort (dat kan van de huidige mens, sinds de Industriële Revolutie niet gezegd worden). Geleidelijk aan verandert dat naarmate de mens de omgeving en de technologie meer beheerst. Hoe paradoxaal ook, de toenemende beheersing van vuur, de beheersing van de planten- en de dierenwereld, verhoogt de menselijke afhankelijkheid en zijn kwetsbaarheid. Die kwetsbaarheid houdt de mens angstvallig verborgen, want de vuur- en dierafhankelijkheid zijn de achillespees van de (huidige) samenleving. Wie vuur zegt, denkt aan gezelligheid of aan natuurrampen. [[Kerncentrale]]s, de [[elektriciteitsdistributie]] en hun afgeleiden blijven buiten beeld. Wie aan dieren denkt, denkt aan huisdieren of exotische beesten. Veefokkerijen, kippenkwekerijen en de [[Slachterij|abattoirs]] blijven onbelicht, tenzij bij een [[gekke koeienziekte]] of een dioxinecrisis die een [[morele paniek]] oproept. Dat de [[veeteelt]] veertig procent meer bijdraagt aan het [[broeikaseffect]] dan de transportsector en de hoofdoorzaak is van de [[klimaatverandering]] zeggen we ook liever niet.

.

;2,4 miljoen jaar terug

.

* De mensensoorten [[Homo habilis]] en [[Homo rudolfensis]] verschijnen in Oost-Afrika. 

.

;2-1,8 miljoen jaar terug

.

* Verspreiding van de mens vanuit Afrika naar Eurazië. Dat laten fossielen zien in de Spaanse grotten van [[Atapuerca (opgraving)|Atapuerca]], in het Engelse [[Norfolk (graafschap)|Norfolk]] en het Georgische [[Dmanisi-mensen|Dmanisi]].

.

* Evolutie in verschillende mensensoorten.

.

* In Zuid-Afrika is in een klomp rode jaspis door verwering een gezicht ontstaan. Iemand nam het mee als 'oudste kunstwerk ter wereld.'

.

;1,9 - 1,8 miljoen jaar terug

.

* De [[homo erectus]] (de rechtopstaande mens), de [[Homo heidelbergensis|heidelbergensis]] &amp; de [[Neanderthaler|neanderthalensis]] leven van jacht, visvangst en verzamelen.

.

;1,7 miljoen jaar terug

.

* Het garen van voedsel gebeurt bij natuurlijke warmtebronnen, voor de vuurdomesticatie is het nog te vroeg.

.

[[Bestand:Homo sapiens neanderthalensis-Mr. N.jpg|thumb|550px|Reconstructie van de [[Neanderthaler]].]]

.

[[Bestand:Homo_heidelbergensis_-_forensic_facial_reconstruction.png|thumb|550px|Reconstructie Homo Heidelbergensis die 1,9 miljoen jaar terug leefde.]]

=== Homo erectus ===

De homo erectus onderscheidt zich van zijn voorgangers omdat hij en zij...

 1. rechtstaan en ver kunnen kijken; een evolutie die te maken heeft met de overgang van een [[Bos (vegetatie)|bos]]- naar [[steppe|steppelandschap]]. 
 
 .
 
 2. op twee benen lopen; 
 
 . 
 
 3. de handen vrij hebben (vuur dragen!); 
 
 .
 
 4. een rondere schedel hebben; 
 
 .
 
 5. over grotere hersenen beschikken (dankzij het eten van gekookt of warm voedsel vergt de spijsvertering minder energie en komt meer energie vrij voor de hersenen gaat een hypothese); 
 
.

[[Bestand:Sangiran_17-01.JPG|thumb|550px|De Afrikaanse &quot;erectus&quot;-vondsten worden als een aparte soort beschouwd: de ''[[Homo ergaster]]''. De naam ''Homo erectus'' blijft voorbehouden aan de Aziatische tak. Europese &quot;Homo erectus-achtige&quot; vondsten komen nu onder de ''[[Homo antecessor]]''. Niet alle [[Paleoantropologie|paleoantropologen]] zijn het hier mee eens en beschouwen de H. Ergaster en de H. Erectus als soortvariaties.]]

.

=== Vuurdomesticatie en taalontwikkeling ===

[[Bestand:Piero_di_Cosimo_-_The_Myth_of_Prometheus_-_WGA17652.jpg|thumb|550px|De Prometheusmythe door [[Piero di Cosimo]], 1515. Als de goden de gaven en de talenten uitdelen, komt de mens er bekaaid van af. Althans toch in vergelijking met de dieren. Het menselijke overlevingsinstinct en zijn natuurlijke verdediging zijn ronduit triest. En omdat de Griekse goden de mens in de steek laten, steelt [[Prometheus]] het vuur bij de Olympische goden. Hij schenkt het aan de mensen om metaal te bewerken en een technische beschaving te ontwikkelen. Prometheus is techniek, een leraar en een uitvinder die de mensen vooruit leert zien, die de mens leert inschatten welke gevaren er op hem af komen bij het bouwen van huizen of boten en dat zint oppergod [[Zeus]] niet. Die straft Prometheus en kluistert hem aan de [[Kaukasus]] waar een adelaar elke dag zijn lever eet. 's Nacht groeit de lever aan. De straf zou eeuwig duren maar [[Herakles]] bevrijdt hem. De mens zelf straft Zeus met de komst van Pandora. 'Zij verscheen te midden van de argeloze mensen en vond alom bewondering. (...) Nauwelijks was de deksel van Pandora's doos geopend, of allerhand ziekten, rampen en smarten volgen eruit en verspreidden zich bliksemsnel onder de mensen.'&lt;ref&gt;GUSTAV SCHWAB. ''Griekse mythen en sagen.'' Het Spectrum, Utrecht, 1993, p. 11.&lt;/ref&gt; De vuurdomesticatie, de sleutel tot de menselijke gereedschapskist, kent een lange voorgeschiedenis: 1. fysiek is het het rechtop lopen een voorwaarde, want men moet de handen vrij hebben om het vuur te dragen, 2. mentaal is het vermogen om vooruit te denken van belang zodat er altijd brandstof is. De gevolgen van de vuurdomesticatie zijn niet te overzien. Mensen geven het landschap vorm, sociaal gezien brengt het vuur mensen samen en brengt het een leerproces op gang (cultuur, het doorgeven van verhalen bij het kampvuur), het verhitten maakt voedsel beschikbaar dat anders oneetbaar is. Andere toepassingen zijn militair van aard. Het allerbelangrijkste gevolg is dat de mens er in slaagt om onleefbare ecosystemen te bevolken die zich zonder het vuur nooit laten ontsluiten. Het maakt de uittocht uit Afrika mogelijk, eerst door de Homo Erectus en honderdduizenden jaren later door de Homo Sapiens, een uittocht die met een gemiddelde snelheid van één kilometer per jaar verloopt.&lt;ref&gt;JOOP GOUDSBLOM. ''Het regime van de tijd.'' Meulenhof, Amsterdam, 1997, p. 58; GAIA VINCE, p. 56-57.&lt;/ref&gt;]]

[[Bestand:Feuerreiben.gif|thumb|Houtwrijving om vuur te maken met een vuurploeg]]

* Vuurslaan: [[vuursteen]] en [[vuurslag]];
* Houtwrijving: [[vuurboor]], [[vuurboog]], [[vuurploeg]], [[vuurkoord]] en [[vuurzaag]];
* [[Tondel]]doos: een doos met vuursteen en een licht ontvlambare stof, [[tondelzwam]];
* [[Brandglas]]: lichtontsteking met een positieve [[Lens (optica)|lens]];
* [[Lucifer (vuur)|Lucifer]] of [[zwavelstok]].

.

.

;1,5 miljoen jaar terug

.

* Taalkundigen denken dat de [[Homo erectus]] taalvaardig is gezien zijn breinproportie.

.

;1 miljoen jaar - 800.000 jaar terug

* De [[Vuur|vuurdomesticatie]] begint. De oudste sporen die de vuurdomesticatie documenteren - verkoolde planten en dierenresten - zijn gevonden in [[Zuid-Afrika]], diep in een grot, wat een blikseminslag uitsluit. 

.

;900.000 jaar terug

.

* De Homo erectus is in [[Javamens|Java]]. Hij heeft wellicht geen verwantschap met de erectus in Afrika. De data kunnen volgens de bron nogal variëren.

.

=== Inleefoefening I ===

.

Vergeet de ''[[Bright_Lights,_Big_City_(film)|Bright lights, big city]]'' en de Donald Fagen-(j)achtige [[The Matrix|matrixwereld]] van het [[lesrooster]], het uurrooster, het arbeidsschema, de vertrek- en aankomsttijden van treinen en metro’s en probeer deze historische inleefoefening. Hoe was het om te leven in een wereld zonder wetenschap? Het idee dat een wetenschap met enige autoriteit de natuurverschijnselen verklaart, verbanden legt tussen die verschijnselen en de menselijke technologie hiermee in verband brengt, ontspringt pas met het denken van [[Francis Bacon (wetenschapper, 1561)|Francis Bacon]] (1561-1626), [[René Descartes]] (1596-1650) en [[Isaac Newton]] (1643-1727).&lt;ref&gt;HAN VAN RULER. ''Descartes anno 2010: sjablonen, thema's &amp; toekomst.'' In: ''De Bibliotheek Descartes, band I''. Boom, Amsterdam, 2010, p. 9-54.&lt;/ref&gt; 

.

Keer terug uit een maatschappij van plastic en siliconen naar een wereld van koper en hout, een wereld waarin de vuurvaardige, taalgebruikende, vooruit denkende en samenwerkende mens zich onderscheidt van zijn naasten, de dieren die overleven op drie elementen: water, lucht en aarde. Als die eeuwenoude soortgenoten het vierde element leren beheersen, komt de evolutie van de mens op kruissnelheid: de voedselbereiding, het ontginnen van gronden, dieren op afstand houden… behalve de toegenomen veiligheid creëert de [[Vuur|vuurdomesticatie]] het sociale en het culturele leven. Vuur brengt mensen bij elkaar en is aldus sociaal. Het zet mensen aan om de vuurvaardigheid door te gegeven. En dat is cultuur. Bij de jacht op [[Mammoeten|mammoeten]] en [[Holenbeer|holenberen]] gebruikt hij werpwapens, verplaatst hij vuur, leeft hij in groep, hij denkt wat komen gaat en communiceert. Een vaste verblijfplaats is hem echter vreemd...

.

Een groep jagers en verzamelaars bestaat doorgaans uit vijftien tot dertig mensen die overleven in een jachtgebied van enkele honderden vierkante kilometer. Sinds de laatste ijstijd groeit het aantal kuddes en slinken de jachtgebieden.&lt;ref&gt;Over de relatieve gendergelijkheid bij nomadische groepen zie: GAIA VINCE. ''Vuur, taal, schoonheid, tijd', p. 201. Aanvullen.&lt;/ref&gt;

.

.

;750.000 jaar terug

.

* De [[Homo erectus]] is in [[Pekingmens|China]]. We noemen hem de [[Pekingmens]]. DNA toont een wereldwijde verwantschap van de Chinezen met de rest van de mensheid en dat alle mensen afstammen van een groep [[Homo sapiens sapiens]] van enkele honderden individuen.

.

;700.000 jaar terug

.

* Op Java zijn versierde schelpen te vinden.

.

;600.000 jaar terug

.

* De [[Homo Sapiens]] splitst zich af van de [[Neanderthaler]]. De mens krijgt niet alleen een 'vriendelijker' gezicht, hij wordt ook vriendelijker. Het gezicht verkleint, verplat en de ogen zijn uitgesproken. Zware wenkbrauwen verdwijnen. Sommige onderzoekers (in dit geval de Belgische [[antropoloog]] Cederic Boeckx aan de universiteit van Barcelona) leiden hieruit een verhoogde samenwerkingsvaardigheid af.&lt;ref&gt;SENNE STARCKX. ''Opzij hond, kat en paard: de mens was de eerste die werd getemd.'' In: ''De Standaard'', 6.12.2019, p. D4.&lt;/ref&gt; Ze vergelijken deze ontwikkeling met het [[Williams-Beuren syndroom|syndroom van Williams-Beuren]].

.

;500.000 jaar terug

.

* De genetische basis van wat wij nu de mens noemen, komt tot stand.

.

* De oudste getuigen van menselijke aanwezigheid in de omgeving van [[Luik (provincie)|Luik]]. Het gaat om enkele stenen werktuigen, gebruikt door nomadische jager-verzamelaars die het toendrawild volgen.

.

;500.000-200.000 jaar geleden

.

* De [[Homo heidelbergensis]]

.

;450.000-160.000 jaar terug

.

* Calais en Dover vormen één smalle bergrug van kalksteen. Na de ijstijden vindt het smeltwater van Scandinavië tot Schotland en de noordelijke Noordzee zijn uitweg langs deze bergrug. Golven werken zich uit op de zachte kalksteen en doet kalkkliffen en een zeestraat, het [[Nauw van Calais (zeestraat)|Nauw van Calais]] ontstaan. De kloofvorming gaat door tot op vandaag.

.

;400.000-300.000 jaar terug

.

* De vuurdomesticatie is gekend en verbreid.

.

* Neanderthalers evolueren in het Midden-Oosten en Europa.

.

* Homo Sapiens evolueert in [[Oost-Afrika]], een gebied dat nu [[Ethiopië]] noemt.

.

;300.000-150.000 jaar terug

.

* Vroeg ''moderne'' [[homo sapiens]], de recente vondst van een schedel in Marokko toont aan dat Homo sapiens niet 'plots' ontstond in een kerngebied zoals vaak aangenomen, maar zich geleidelijk ontwikkelt. 'Er is geen tuin van Eden in Afrika', zegt onderzoeker Jean-Jacques Hublin van het [[Max Planck Instituut]] voor Evolutionaire Antropologie in [[Leipzig]] aan [https://www.volkskrant.nl/wetenschap/verrassing-oudste-homo-sapiens-ooit-leefde-in-marokko-niet-ethiopie~b36faa34/ De Volkskrant]. 'De tuin van Eden ís Afrika.' De moderne mensen verschenen in heel Afrika, van de Kaap tot Marokko. Sommige populaties bleven tot honderdduizenden jaren van elkaar gescheiden, andere vermengen zich. 'Het &quot;volledig pakketje&quot; van wat volgens ons specifieke kenmerken van homo sapiens zijn, begin pas echt vorm te krijgen tussen 100.000 en 40.000 jaar geleden. (...) We hebben dus geen vertakkende lineaire stamboom met één enkele stam, maar verdeelde Afrikaanse wortels.'&lt;ref&gt;PATRICK ROBERTS, vertaald door Bep Fontijn. ''Jungle. Een nieuwe geschiedenis van tropische bossen, de wereld en onszelf,'' Nieuw Amsterdam, 2021, p. 128-129.&lt;/ref&gt; 

.

;150.000-120.000 jaar terug

.

* De mens (de [[homo sapiens sapiens]]) verspreidt zich uit Afrika naar het noordoosten naar Azië en Europa. Tussen 125.000 - 60.000 komt hij aan in Eurazië, 40.000 jaar geleden in Australië, en 15.000 jaar geleden in Amerika. Meer afgelegen eilanden zoals Hawaï, Paaseiland, Madagaskar en Nieuw-Zeeland raakten bevolkt tussen de jaren 300 en 1280.

.

;140.000 jaar terug

.

* De [[Homo Erectus]] verdwijnt. Hij ontstond 1,9 miljoen jaar geleden.

.

;110.000 jaar terug

.

* De mens verspreidt zich uit Afrika naar het zuidwesten, naar Oceanië.

.

;Kijken
&lt;gallery widths=&quot;155&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
Bestand:Australopithecus sediba.JPG|[[Australopithecus]], 4,3 tot 2 miljoen jaar geleden.
Bestand:Homo habilis.jpg|Homo Habilis, 2,2 tot 1,5 miljoen jaar geleden, Oost-Afrika.
Bestand:Homme de Tautavel.jpg|Homo erectus 1,9 miljoen tot 400.000 jaar geleden.|Homo erectus, reconstructie.
Bestand:Pithecanthropus-erectus.jpg|Vondsten van [[Eugène Dubois]] waarbij hij de ''Pithecanthropus erectus'' of de [[Javamens]] beschrijft.
Bestand:Homo heidelbergensis-Cranium -5.jpg|Homo Heidelbergensis, 500.000 tot 200.000 jaar geleden.
Bestand:Biface de St Acheul MHNT.jpg|Vuistbijl uit het [[Acheuléen]].
Bestand:Neanderthal and homo sapiens sapiens.jpg|Een [[Neanderthaler]] en een [[homo sapiens sapiens]].
Bestand:Spy_Skull.jpg|[[Mens van Spy|De mens van Spy]], 40.000 jaar geleden.
File:Ice_age_fauna_of_northern_Spain_-_Mauricio_Antón.jpg|[[Megafauna]] van het late Pleistoceen.
Bestand:Skull_pekingman.jpg|De [[Pekingmens|Pekingman]]
&lt;/gallery&gt;

.

== Het Midden-Paleoliticum (100.000 tot 37.000 jaar terug) ==

.

;100.000 jaar terug

.

* De eerste sporen van wat we cultuur noemen duiken op. 

.

;80.000 jaar terug

.

* Sporen op een strand in [[Normandië]] in [[Le Rozel]] tonen voetsporen van Neanderthalers en hun kinderen en vuurresten. De Neanderthal-voeten blijken breder dan die van mensen, vooral in het midden. Hun lichaamslengte wordt geschat tot 185 centimeter. De groep bestond uit maximaal 14 Neanderthalers. 

.

;80-73.000 jaar terug

.

* De oudste grotkunst ter wereld is te vinden in het zuidelijkste punt van Zuid-Afrika. In de [[Blombosgrot]] is niet figuratieve kunst gevonden, er is niets afgebeeld. In deze grot kwam de oudste halsketting van vijfenzestig druppelvormige strandschelpen aan het licht. De laatste dragers deden dat 75.000 jaar geleden, dat wijzen de okersporen uit.

[[Bestand:Reproduction_cave_of_Altamira_01.jpg|thumb|550px|Deze tekeningen in [[Altamira (grot)|Altamira]] zijn in 1879 ontdekt. Schildertekeningen zoals deze zijn uitzonderlijk en hebben functies om te overleven op cultureel, sociaal, didactisch en economisch vlak. In 1890 onderzocht de eigenaar de grot en vond er vuistbijlen, pijlpunten, stenen messen en naalden en bewees dat de tekeningen geen namaak zijn, maar 15.000 jaar oud. In 2017 vond een internationaal onderzoeksteam op het [[Indonesisch|Indonesische]] eiland [[Sulawesi]] (in het [[Maros-Pangkep-karstgebergte]]) een schilderij van een jachtpartij van minstens 43.900 jaar geleden. Eerder vonden ze op [[Kalimantan]] op [[Borneo]] 40.000 jaar oude afdrukken. Op hun vondst van 2017 is te zien hoe mensen twee wrattenzwijnen en vier dwergbuffels in het nauw drijven met touwen en speren. Is dit meer dan vier meter brede jachttafereel het oudste ter wereld? In Europa zijn de oudste grotschilderijen 40.000 jaar tot 65.000 jaar oud. De [[Löwe-mann]], een mythisch wezen van dertig centimeter dat een mens met een leeuwenkop voorstelt, gaat terug op 40.000 jaar geleden. De geschilderde ladders, stippen en contouren van handafdrukken op Spaanse grotten, gaan terug op 65.000 jaar geleden, kort nadat de [[Neanderthaler]] Europa is binnengewandeld (op de Homo Sapiens is het in Europa nog 20.000 jaar wachten.&lt;ref&gt;ROBERT MACFARLANE, vertaald door Nico Groen en Jan Willem Reitsma. ''Benedenwereld. Reizen in de diepe tijd'', Athenaeum - Polak &amp; Van Gennep, Amsterdam, 2019, p. 25.&lt;/ref&gt; Lang zijn ze voorgesteld als simpele, ruw, gebolsterde verwanten van de moderne mens. Niettemin beschikken de neanderthalers over een vergelijkbaar brein dat hen in staat stelt tot cultuur. Ze maken handige stenen en bijlen, messen, beschilderen hun juwelen. Onderzoekers leiden hieruit een religieus bewustzijn af. Evengoed kan het om primitieve camouflagetechnieken bij de jacht gaan. De oudste grotkunst is te vinden in de [[Zuid-Afrika|Zuid-Afrikaanse]] [[Blombosgrot]]. Ze is niet figuratief (er is niets afgebeeld) maar ze dateert van 73.000 jaar geleden.]]

.

;70.000 jaar terug

.

* Intrede [[Homo Sapiens]]. Start hier de ''geschiedenis'' van de mens, zoals [[Yuval Noah Harari]] beweert? [[Yuval Noah Harari]] bespreekt drie revoluties: 1. De cognitieve revolutie (70.000 jaar geleden); 2. De agrarische revolutie (12.000 jaar terug) en de; 3. Wetenschappelijke (500 jaar geleden). Het is mijn ambitie om de cognitieve revolutie vroeger dan Harari te dateren en in verband te brengen met de vuurdomesticatie die teruggaat op bijna één miljoen jaar terug.&lt;ref&gt;HARARI, YUVAL NOAH, vertaald door Inge Pieters. ''Sapiens. Een kleine geschiedenis van de mensheid.'' Thomas Rap, Amsterdam, 2018, p. 11-12.&lt;/ref&gt;

.

* De [[Toba (vulkaan)|Toba]]-uitbarsting zorgt voor een jarenlange vulkanische winter.

.

* De eerst vertelde verhalen werken als een cognitieve revolutie die een culturele geheugenbank mogelijk maakt. Het verhaal werkt in de hersenen als  een 'contextuele infrastructuur' om feiten te ordenen, te begrijpen, te delen en vooral te herinneren. Info in verhaalvorm is tweeëntwintig keer beter te onthouden dan een opsomming omdat een verhaal alle relevante hersendelen activeert, niet alleen de taalcentra.

.

;70.000 tot 12.000 jaar terug

.

* De laatste ijstijd zorgt voor een lage zeespiegel. Het Kanaal en de Noordzee liggen er voor de laatste keer droog bij. Tussen Engeland en het Europese vasteland is geen barrière. Het Kanaal is een uitgestrekte ijzige toendra met een zuidwestwaarts stromende rivier die uitmondt in de Atlantische Oceaan. 

.

;64.000 jaar terug

.

* Een grottencomplex in het Noord Spaanse Baskenland - Cantabrië tonen de El Castillo-grotten decoratieve sporen (grotschilderingen en stempelwerk) van de Neanderthaler en de mens. Tijdens de laatste ijstijd is de labyrintische grot hun toevluchtsoord. 

.

;60.000 jaar terug

.

* In een grot aan de kust van Kenia, Panga ya Saidi gebruiken mensen pigmenten en maken ze schelpkralen.

.

;60.000 - 45.000 jaar terug

* De menselijke migratie uit Afrika naar Europa en Eurazië start (andere bronnen beweren dat dit veel vroeger gebeurden). Daar stuitten ze daar op andere bevolkingsgroepen zoals Neanderthalers die er al tienduizenden jaren wonen en de [[Denisovamens|Denisovamensen]]. Die verschillen weinig van het Afrikaanse menstype maar ze zijn toch anders. Na het uitsterven van die bevolkingsgroepen is slechts nog één enkel menselijk ‘wij' op aarde. Het Europese continent blijft dunbevolkt. 

.

;50.000 jaar terug
* In het Spaanse [[El Sidron]] zijn er sporen gevonden van een Neanderthalgroep van zeven volwassenen en drie kinderen.
* Sapiens koloniseren Australië, de [[megafauna]] sterf er uit.

.

;45.000 jaar terug
* Een stamoudste voorziet zijn verhaal van een illustratie: het [[Celebeswrattenzwijn]].

.

;40.000 jaar terug
* De [[Neanderthalers]] zijn duidelijk aanwezig in in Europa en in het [[West-Vlaams Heuvelland|Heuvelland]]. Op de [[Kemmelberg]] in [[Heuvelland (gemeente)|Heuvelland]] en in [[Veldwezelt-Hezerwater]] laten ze meer dan 200 artefacten liggen: [[vuistbijl|vuistbijlen]] in [[vuursteen]], messen, boordschrabbers, [[Levalloistechniek|Levalloisspitsen]], [[Le Moustier |Moustierspitsen]]. Wilde [[mammoeten]], oerrunderen, [[rendieren]] en wilde paarden, de [[wolharige neushoorn]] jaagden ze op en verneden ze waarschijnlijk ter plekke om in hun tijdelijke, nomadische kamp klaar te maken. Van de tentenkampen zijn geen sporen gevonden.
* Spy Skull, een Neanderthalerschedel uit [[Spy]] nabij Namen.
* De Homo Sapiens doorkruist onze regio en produceert kunst.

.

;40.000 - 35.000 jaar terug

.

* De paleolithische kunst en de &quot;culturele explosie&quot; van de [[Homo sapiens]] stimuleren het taalvermogen en brengen hem op een (wat dat ook moge zijn) 'hogere graad van beschaving'.


.

;40.000 - 30.000 jaar terug

.

* Het semi-nomadisme ontstaat waarbij diverse jagers-verzamelaars zoeken naar nieuwe organisatievormen: de kleinschalige stam functioneert tijdens het jachtseizoen of bij overvloed. Dan jagen kleine groepen op steppebizons, rendieren of mammoeten, oogsten ze noten oogsten, vangen ze vis. In het tussenseizoen komen ze samen met andere groepen in dichtbevolkte nederzettingen waar feesten gebruikelijk is. Gewassen planten doen ze niet. Seizoensrituelen met maskerades markeren het begin en het einde van de beide periodes. Graven met giften en monumentale architectuur suggereren dit seizoensdualisme dat zijn oorsprong vindt in de sterk wisselende seizoenen van de laatste ijstijd. Deze institutionele flexibiliteit doet hen bewegen tussen stadsstructuren met (tijdelijke?) heersers enerzijds en de meer egalitaire stam anderzijds. Het doet hen beseffen dat de sociaal politieke realiteit veranderlijk en cyclisch kan zijn. Deze verre voorouders kennen tot op dit moment ook een andere lichamelijke realiteit. Afhankelijk van hun biotoop (kust, bos, bergen, woestijn, regenwoud savanne…) zijn ze een fysiek ook een divers allegaartje vergelijkbaar met hobbits, reuzen, dwergen, elfen. Dit zal steeds uniformer worden.&lt;ref&gt;DAVID GRAEBER &amp; DAVID WENGROW, vertaald door Rogier van Kappel en Bart Gravendaal. ''Het begin van alles. Een nieuwe geschiedenis van de mensheid'', Maven, Amsterdam, 2022.p.94-95, 119, 122 &amp; 127..&lt;/ref&gt;

.

;38.000 jaar terug

.

* Eerste mensen verschijnen / zetten voet aan grond in onze regio: in Zuid Limburg, van de Maasvallei tot het Scheldebekken. In hun omgeving: de [[wolharige neushoorn]], [[reuzenhert|reuzenherten]], [[Holenbeer|holenberen]] en [[Mammoeten|mammoeten]], tot vijf ton zwaar.

.

* In een grot in de Zwabische Jura is een tekening van een kat-mens met wijd open armen en benen en een zwaard (?) dat lijkt op het sterrenbeeld [[Orion (sterrenbeeld)|Orion]]. 

.

;35.000 jaar terug

.

* Op het Indonesiche eiland [[Sulawesi]] zijn er handafdrukken van vrouwen.

== Het Jong-Paleoliticum (37.000-12.500 jaar terug) ==

[[File:Goddess_gif_small_10.gif|thumb|550px| (...)]]

.

♣ 

.

;37.000-30.000 jaar terug 

.

* De [[Neanderthaler]] sterft uit (is er een verband met de uitvinding van de boog door de mens?). De Neanderthaler is geen voorloper van de mens. 

.

* Vanaf nu start een koudegolf die bewoning in onze regio onmogelijk maakt.

.

;33.000 jaar terug

.

Grotte Chauvet Pont d'Arc in de [[Ardèche (departement)|Ardèche]] is wellicht de oudst gekende beschilderde grot in de wereld. De schilderingen tonen [[apen]], [[leeuw (dier)|leeuwen]], [[neushoorn]]s, [[oeros]]sen, [[paard (dier)|paarden]] en [[Bison (geslacht)|bizon]]s ter instructie van de jacht. Er zijn ongeveer driehonderd dieren afgebeeld. In andere grotten komen de [[panter]], de [[uilen (vogelfamilie)|uil]]), de neushoorn nauwelijks voor. De [[Holenbeer|holenberen]] is er ook. Abstracte tekens en afdrukken van handen komen voor. Jean-Marie Chauvet, Éliette Brunel en Christian Hillaire ontdekken de grot in 1994 die voorlopig niet toegankelijk is. Sedert 2015 is er een kopie, een 'kunstgrot' die de grotschilderingen tot leven wekt. De Duitse cineast [[Werner Herzog]] maakte in 2010 een 3D-documentaire over de grot: 'Cave of Forgotten Dreams'.

.

;32.000 jaar terug

.

* [[Pijl en boog]]

.

* In de [https://en.wikipedia.org/wiki/Coliboaia_Cave Coliboaia-grot] in [[Roemenië]] worden bizons, beren en neushoorns in zwarte kleuren, waarschijnlijk houtskool op de wand geschilderd. De ontdekking gebeurde in 2009.

.

;Ca. 32.000-27.000 jaar terug

.

[[Venus van Willendorf]] &amp; Man van Brno
 
.

;31.700 jaar terug

.

* In de [[grotten van Goyet]] zijn sporen gevonden van een vroege domesticatie van een prehistorische hond. (De mens nam de wolf onder zijn hoede en de soort evolueerde in de richting van wat we nu een hond noemen. Het gevonden exemplaar is geen voorouder van de huidige hond maar een uitgestorven zustergroep). De hond is het enige dier dat zich laat domesticeren voor de [[Neolithische revolutie|Neolitihsche revolutie]].

.

;30.000 jaar terug

.

* In een rijk beschilderde grot in de Franse Dordogne is een maankalender achtergelaten. Het arendsbotje toont ingekraste cirkels, bogen en halvemanen die het tweewekelijkse wassen en het afnemen van de maan illustreren.

.

;27.000 jaar terug

.

* Cro-Magnon mens; ontdekt in de [[Dordogne (departement)|Dordogne]] in 1868.


.

;23.000-20.000 jaar terug

* Nomaden steken de [[Beringstraat]] over en zullen Amerika bevolken als indianen. 

.

;20.000-15.000 jaar terug

.

* De [[Homo erectus soloensis]], een ondersoort van de Homo Erectus die leeft op Java sterft als laatste Homo Erectus uit.

.

* Het is met artefacten en fossielen gedocumenteerd hoe mensen uit Azië naar Amerika migreren. Een landmassa verbindt de noordwestelijke punt van Noord-Amerika met de noordoostelijke punt van Azië. Over die bovenzeese landmassa (nu Rusland en Alaska) lopen mensen en dieren. Het gaat om zo'n 900 kilometer.

.


;17.000 jaar terug

.

* Grotschilderijen in [[Lascaux (grotten)|Lascaux]] tonen astronomische hemelkaarten die de maancyclus in punten en vierkanten illustreren. Erboven is een rij van 13 kwartieren te zien die het tijdstip tonen waarop de paarden drachtig zijn en makkelijk te vangen zijn. Diende Lascaux als prehistorisch planetarium?  

.

* De grotinscripties en - schilderijen van [[Altamira (grot)|Altamira]] kent een bestaan van 27.000 geleden tot 17.000 geleden.

.

;16.000 jaar terug

.

* Sapiens koloniseren Amerika, de [[megafauna]] sterf er uit.

.

;15.000 jaar terug

.

* De aarde warmt geleidelijk weer op. Oerbossen ontstaan.

.

;13.000 jaar terug

.

* [[Cueva de las Manos]], een grottenstelsel in Argentinië bij de rivier [[Río Pinturas]] toont meer dan tweeduizend mensen handen, lama's en jachttaferelen.

.

*  Grot van [[Niaux]] in Zuid Frankrijk. De grot lijkt niet bewoond, hoewel bewoonde grotten in de regio bekend zijn. 

.

.

;Kijken
&lt;gallery widths=&quot;155&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
Bestand:RioPinturas-003.jpg|(..)
Bestand:RioPinturas-004.jpg|Groep B
Bestand:RioPinturas-005.jpg|Groep B
Bestand:RioPinturas-006.jpg|Groep C
Bestand:Niaux,_bisons.JPG|Replica uit Niaux met bizons.
&lt;/gallery&gt;

.

= '''MESOLITICUM (12.500 jaar tot 10.000 jaar terug)''' =

.

{{Citaat|'''We weten niet waar hij zich bevond en ook niet waar hij mee bezig was, die eerste mens die op het idee kwam om de schaduw van een in de grond gestoken stok te gebruiken. Hij hoefde als referentie alleen maar een los op de grond liggende kei te gebruiken om een tamelijk nauwkeurige voorstelling te krijgen van de tijd die hij nog had. Misschien was hij een jager-verzamelaar die zich te ver van de grot had verwijderd waarin zijn clan woonde. Of een veeboer op zoek naar nieuwe weidegronden, ban bij het vallen van de nacht de weg naar zijn onderdak kwijt te raken. Naar alle waarschijnlijkheid keek men al sinds onheugelijke tijden hoe hoog de zon aan de hemel stond, om te kunnen inschatten hoeveel muonen het nog zou duren voor het donker werd. Met de duisternis begonnen immers de gevaren. Het struikgewas was het rijk van de grote nachtroofdieren en op de weg naar de schuilplaats konden zich vijandige, op de loer liggende individuen verborgen houden.'''|[[Desmond Morris]].&lt;ref&gt;GUIDO TONELLI, vertaald door Hans van den Berg. ''Tijd. Een reis van vroeger naar later,'' Bezige Bij, Antwerpen, 2022, p. 45.&lt;/ref&gt;}}

.

{{Citaat|'''Er bestaan op dit ogenblik honderddrieënnegentig soorten apen. Honderdtweeënnegentig ervan zijn bedekt met haar. De uitzondering is de naakte mensaap die zich zelf ''Homo Sapiens'' noemt. Deze ongewone en zeer succesvolle soort besteedt een heleboel tijd aan de bestudering van zijn hogere motieven en even veel tijd aan het negeren van zijn fundamentele motieven. Hij is er trots op dat hij de grootste hersens heeft van alle primaten, maar is geneigd het feit te verhelen dat hij ook de grootste penis heeft en staat deze eer liever, ten onrechte af aan de machtige gorilla. Hij is een buitengewoon vocale, scherpzinnig onderzoekende aap, wiens wereld overbevolkt is, en het is de hoogste tijd dat wij zijn basisgedrag aan onderzoek onderwerpen.'''|[[Desmond Morris]].&lt;ref&gt;DESMOND MORRIS, vertaald door Thomas Nicolaas. ''De naakte aap.'' A.W. Bruna &amp; Zoon, Antwerpen, 1968, p. 9.&lt;/ref&gt;}}

.

Het [[Mesolithicum]] is een periode die moeilijk te grijpen is. Als overgangsperiode bouwden archeologen en historici deze periode in vanuit een evolutionair perspectief. Het lijkt op de Renaissance, die verhoudt zich even paradoxaal ten aanzien van de Middeleeuwen en de Nieuwe Tijden. Veel van het oude is in het nieuwe herkenbaar. En omgekeerd. Voor de jagers-verzamelaar tot de landbouw overgaat, komt er eerst een periode van gedurfde sociale experimenten.


[[Bestand:White cliffs of dover 09 2004.jpg|thumb|550px|Krijtrotsen van Dover]]

[[Bestand:0 Escalles - Le Cap Blanc-Nez (2).JPG|thumb|550px|Cap Blanc-Nez]]

.

* In Kortrijk zijn op de Pottelberg en in de buurt van de wijk 't Hoge ongeveer 250 artefacten uit deze periode ontdekt: wapenspitsen, lemmers, schrabbers, stekers, vuurstenen, [[burijn]]en.

.

* Het [[Nauw van Calais (zeestraat)|Nauw van Calais]] ontwikkelt zich tussen 12 en 8.000 jaar geleden opnieuw tot een zeestraat met de Atlantische Oceaan.

.

* Agrarische revolutie, planten en dieren worden (beginnend) gedomesticeerd: vooral de hond.

.

[[Bestand:E28_p26.jpg|thumb|550px|Een hut als een extensie van de kledij. Verschillende soorten hutten van de inheemse bevolking in Brazilië, 1834.]]

[[Bestand:Göbekli_Tepe,_Urfa.jpg|thumb|550px|Opgravingen bij Göbekli Tepe. Het is niet altijd duidelijk wat er eerst was: de bouw van een tempel door samenwerkende nomadengroepen of de komst van de landbouw die aan de tempelbouw vooraf gaat.]]

[[File:The_archaeological_site_of_Göbekli_Tepe_-_main_excavation_area.png|thumb|550px|Luchtfoto van de site Göbekli Tepe.]]

.

=== Wat gaat de sedentatie vooraf? ===

.

Zo'n twaalf- tot tienduizend jaar geleden eigenen diverse nomadische groepen zich - overal ter wereld - een vaste locatie toe. Veel ontwikkelingen en uitvindingen gaan die definitieve sedentatie vooraf. Met andere woorden: vooraleer de nomadische groepen zich een vaste woonplek vinden, zijn er al veel uitvindingen in ontwikkeling. Dit 'seminomadisme' kenmerkt zich door het feit dat nomaden steeds langer ter plekke blijven maar niet definitief. Dat komt tot uiting in:


.
 
 1. Experimenten met het ontginnen (en de kweek?) van wilde granen en de veredeling ervan kunnen rond 20.000 v.Chr. begonnen zijn. Daarbij begint de mens met plannen en vooruitdenken: (onbewaakte?) opslag ontstaat.
 
 .
 
 2. De [[Sikkel (werktuig)|sikkel]] laat een efficiënte oogst toe; speren en bogen met stenen pijlpunten penetreren beter, maalstenen, mortieren en stampers malen granen en mineralen. Touw en draad zetten aan tot weven en de naald maakt het naaien van huiden mogelijk.
 
 .
 
 3. De oudste rotsschilderingen uit [[Grotten van Lascaux|Lascaux]] zijn gedateerd op 17.000 jaar geleden, die van [[Altamira (grot)|Altamira]] in Spanje schat men op 15.000 jaar terug. Het beschilderen van stenen is de voorganger van wat later het schrift wordt.
 
 .
 
 4. ♣ 12.500 jaar terug: [[Yi-fu Tuan]], een Chinees-Amerikaanse humanistisch geograaf drukt het zo uit: 'Place is security. Space is Freedom. Zijn uitspraak gaat terug tot 12.500 jaar geleden. In Japan verschijnen potten en kommen. De betekenis? Vaatwerk vervangt en zijn een uitbreiding op de handen van de jager-verzamelaar. Manden en vlechtwerk doen hetzelfde: ze beginnen de transportrevolutie. Het bewaren van voedsel maakt voorraden mogelijk, schept orde en structureert de omgeving. De ''leegte'' van de klei scheidt de buitenwereld van de binnenwereld. Die ruimtelijke ordening verandert het begrip tijd en breekt het eeuwige nu van de jager-verzamelaar. Het adagio is niet langer 'er is voedsel te over, we eten alles op.' De pot construeert de toekomst, een plan waarbij een groep zijn 'morgen' organiseert. Zo introduceert het vat de begrippen tijd én veiligheid: hoe lang valt iets te bewaren of te beschermen (tegen ongedierte bijvoorbeeld)? En tijd resoneert met témenos, wat staat voor een omheinde, heilige en veilige ruimte. Vluchtelingen genieten er de goddelijke bescherming. Een &quot;waterbassin&quot; aan de ingang maakt hen rein. Homeros vermeldt een ''temenos'' als een afgebakend landgoed. De vorst of de god geniet er de vruchten van. In het Griekse Attica lijken er veel dergelijke gronden voor te komen sinds de sedentatie.&lt;ref&gt;GUIDO TONELLI, vertaald door Hans van den Berg. Tijd. Een reis van vroeger naar later, De Bezige Bij, Amsterdam, 2022, p. 30-31.&lt;/ref&gt; 
 
 .
 
 5. De kano en andere vroege boten, daar zijn sporen van.
 
 .
 
 6. Het bakken van brood en het maken van ovens gaat de sedentatie vooraf.
 

.

De nomadische jagers-verzamelaar ontwikkelt semipermanente nederzettingen van palmbladeren, hout en bamboe. Tekeningen van vijf tenten van rendierhuid van zo'n vijftienduizend jaar oud zijn gevonden in een grot bij Pincevent in de Seinevallei. Generaties lang onderhouden deze seminomaden hun kampen om er maandenlang te wonen, handel te drijven, te feesten en rituelen uit te voeren. Archeologen treffen tegenwoordig sporen aan van dit soort openluchtkampen in West-Europa. Tijdens de zomer bewonen kleine groepjes jagers de kampen, 's winters groeit de groep aan in meer permmnente bouwsels, zoals grotten. Sommige zijn tienduizend jaar lang bewoond en verfraaid met tekeningen.

=== Gevonden broodkruimels: inleefoefening III ===

.

{{Citaat|'''Het moet een mooie dag geweest zijn in Bilad al-Sham, aka het Morgenland, de [[Levant]] of het historisch-geografisch gebied dat grotendeels [[Israël]], [[Palestina (staat)|Palestina]], [[Jordanië]], [[Syrië]] en delen van [[Turkije]] beslaat. Zo’n 14.000 jaar geleden woonde daar [[Uk-Uk]], de vernuftige [[Natufiër]]. Of Uk-Uk een man was of een vrouw, laat ik in het midden, ik ben geen specialist in genderstudies binnen semi-sedentaire voedsel-verzamelaarssamenlevingen. Maar laten we er even van uitgaan dat hij een man was. Uk-Uk, nakomeling van Ug Ug, was altijd al een bijzondere jongeling geweest. Of de naam Uk-Uk een veelvoorkomende naam was binnen de [[Natufische samenleving]], laat ik in het midden, ik ben geen specialist in laat-epipaleolithische nomenclatuur. Uk-Uk was nieuwsgierig van aard. Als kind was hij meermaals ernstig ziek geworden door onbekende besjes te eten. Het was die nieuwsgierigheid die hem te dicht bij een wild zwijn had gedreven. Wat Uk-Uk dacht toen hij het zwijn aaide, blijft een mysterie voor ons. Wat we wel weten, is dat het zwijn zijn gebaar niet apprecieerde. Tijdens de schermutseling na de ongewenste aai verloor Uk-Uk het merendeel van zijn gebit. Daarom droeg hij sinds die dag steeds een maalsteen mee. Daarmee maakte hij gevonden voedsel verteerbaarder, verbrijzelde hij vezels en maakte hij knapperig fruit papperig. Het was die omslachtige manier van vreten die Uk-Uk bracht tot een van de belangrijkste ontdekkingen van de menselijke geschiedenis. In de buurt van de grot waar zijn stam zich had nedergezet, groeiden indrukwekkende groene tarwehalmen die makkelijk boven zijn 1,44 meter uittorenden. Meerdere leden van zijn stam hadden al eens een aartje afgeknapt en de korrels van hun kafjes gewreven. Maar meestal negeerden ze de halmen, want ze beleefden weinig plezier aan de smaak. Hoeveel Uk-Uks zijn er geweest die niet tot aan het stadium van pap zijn geraakt? Hoeveel Uk-Uks hebben de pap laten aanbranden? Dat was buiten de maag van Uk-Uk gerekend. Hij had zin in een snack. De opbrengst van de jacht was mager de laatste tijd en de vruchten lieten op zich wachten. Uk-Uk bedacht zich met de emmer tarwe en verzamelde een buidel vol. De geplette korrels waren droog en de poederpulp deed hem hoesten. Water. Water was altijd al een goede vriend geweest in zijn tandeloze bestaan. Uk-Uk maakte de pap, maar zeggen dat die een ‘smaakbommetje’ was, zou een overstatement zijn. Vuur. Het was de gewoonte in die tijd om alles eens boven het vuur te houden. Het had een goede reputatie opgebouwd met betrekking tot vlees. Zonder dat Uk-Uk erbij stilstond, had hij de basis gelegd voor een grijs boerenbrood, wit gesneden, naan en pita, volkoren en ciabatta, [[challah]] en [[pretzels]], [[knäckebröd]] en roti, en paradoxaal genoeg glutenvrij brood. Of er iets waar is van de historie van Uk-Uk, weet ik niet, ik ben geen culinaire paleontoloog. Wat ik wel weet, is dat er vijftien broodkruimels werden gevonden op de Shubayqa 1 archeologische site in Jordanië. Die bleken zo’n 14.400 jaar oud te zijn, ouder dan de eerste sedentaire agrarische samenlevingen. Als iemand het verdient om te verrijzen en erkenning te krijgen voor zijn verwezenlijking, is het Uk-Uk wel. Aan de basis van menselijke kennisverwerving ligt trial-and-error. Proberen en falen. Hoeveel Uk-Uks zijn er geweest die niet tot aan het stadium van pap zijn geraakt? Hoeveel Uk-Uks hebben de pap laten aanbranden? Hoeveel stamgenoten vonden de ontdekking van het brood niet de moeite waard om verder te onderzoeken? Native Americans beschouwden een berg als een gebeurtenis. Niet als een onveranderlijk resultaat. De berg is in wording. Brood is een gebeurtenis en geen evidentie. Dankjewel Uk-Uk.'''|[[Rashif El Kaoul]].}}

.

;12.000-11.600 jaar terug
* In [[Göbekli Tepe]] (Navelberg, in het zuidoosten van Turkije) slaan nomadengroepen de handen in elkaar en besluiten tot de bouw van een gigantisch monument die in de archeologie geen precedent kent. De gebouwen bestaan uit T-vormige pilaren in cirkels. De stenen wegen vele tonnen, losgehakt en de heuvel opgevoerd. De ontdekking ervan in 1994 zette het idee dat nomadengroepen langs elkaar leven, op zijn kop. De site toont aan dat nomaden op behoorlijk grote schaal samenwerken, hun krachten bundelen en zich laten zich leiden 'een' idee. Vijfhonderd werklieden waren, naar schatting nodig om dit indrukwekkende bouwwerk te creëren, zonder een boerderij in de buurt. Wie zorgde voor het voedsel? Nog meer werklieden? Of een overdaad aan wild en voedsel? Aanwijzingen dat er ooit een sedentaire bewoning was op de Navelberg zijn er niet. Het lijkt een nomadisch bedevaartsoord als een soort experiment voorafgaand aan de sedentatie. Dit maakt de tempel uitzonderlijk: ze ging de boerderij vooraf. Althans dit is de interpretatie van [[Klaus Schmidt]]. Die stelt dat bij de bouw van dit complex de [[Neolithische revolutie]] nog niet was begonnen. Schmidt denkt dat de nomaden overvloedige wilde granen gebruikten dat de bescherming ervan tegen wilde gazelleskuddes en ezels tot samenwerking leidde die vervolgens grootschalige landbouw deed ontstaan, en een dorp nabij de bouwplaats. De bouw van de tempel zou dus voorafgaan aan het [[Neolithicum]] en niet andersom.&lt;ref&gt;KLAUS-DIETER LINSMEIER. ''Eine Revolution im großen Stil.'' Interview mit Klaus Schmidt. In: ''Abenteuer Archäologie. Kulturen, Menschen, Monumente.'' Spektrum der Wissenschaft, Heidelberg 2006; HUGH HONOUR &amp; JOHN FLEMING, vertaald door Sjoerd de Vries. ''Algemene kunstgeschiedenis.'' Meulenhof, Amsterdam, 2016, p. 36.&lt;/ref&gt; Latere publicaties stellen dat in deze regio en deze periode het Neolithicum al stevig ingang vond, dat verklaart waarom sommigen het Neoliticum reeds 12.000 jaar geleden laten starten en niet 10.000 jaar geleden.&lt;ref&gt;CHRIS S.M. TURNEYA &amp; HEIDI BROWN. ''Catastrophic early Holocene sea level rise, human migration and the Neolithic transition in Europe.'' In: ''Quaternary Science Reviews'', 26, 2007, p. 2036–2041.&lt;/ref&gt; Dat betekent dat prille neolithische boeren de tempel bouwden nadat ze eerder voor hun eigen profijt kozen.

.

;Kijken
&lt;gallery widths=&quot;155&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
Bestand:Göbekli_Tepe_Pillar.JPG|Göbekli Tepe, pijler
Bestand:GobeklitepeHeykel.jpg|Detail
File:Urfa_museum_Animal_relief_sept_2019_4772.jpg|Detail
File:Göbekli2012-22.jpg|Detail
File:Göbekli_Tepe_-_100525.jpg|Opgravingen 2010
File:Göbekli2012-16.jpg|
File:Göbekli2012-19.jpg|
File:Stratigraphy_of_Göbekli_Tepe.png|Doorsnede
File:UrfaMuseumGöbekli.jpg|Museum
&lt;/Gallery&gt;

.

= '''VAN NEOLITISCHE ECOSYSTEMEN TOT DE OUDHEID: 10.000-5.000 jaar terug''' =

.

{{Citaat|'''De landbouw - waarbij mensen zich door allerlei moeilijkheden heen slaan en tijd en energie besteden aan grote projecten, in de verwachting daar uiteindelijk voor beloond te worden met een oogst - leidde tot grote veranderingen in de levens van de mensen, want een dergelijke vorm van langdurig vertraagde wederkerigheid vereist geloof, en bij geloof speelt schoonheid een grote rol.|Gaia Vince'''&lt;ref&gt;GAIA VINCE, vertaald door Rogier van Kappel. ''Vuur, taal, , schoonheid, tijd. Hoe culturele evolutie de mens heeft gevormd,'' Atlas Contact, Antwerpen, 2020, p. 258.&lt;/ref&gt;}}

.

== Neolitische ecologie (12.000 jaar terug tot de [[kopertijd]]) ==

.

=== Neolitische revolutie of neolitische ecologie? ===

.

De [[neolithische revolutie|neolithische revolutie]], een begrip van [[Vere Gordon Childe]], duidt de overgang aan van het nomadische naar het sedentaire bestaan, waarbij de economie of het overleven van het plukken, het jagen, het vangen van vis en het verzamelen, inruilt voor een maatschappij gebaseerd op landbouw en veeteelt. Recent is dit verhaal terecht bekritiseerd en genuanceerd. Landbouw en revolutie zijn twee woorden die het proces dat toen plaatvond nodeloos uitvergroten. Met andere woorden: het liep allemaal niet zo'n vaart. En die vaart verliep niet in één richting. 'Wat als we het accent zouden verleggen van landbouw en domesticatie naar, laten we zeggen plantkunde of zelfs maar tuinieren', vragen David Graeber en David Wengrow zich af in ''Het begin van alles. Een nieuwe geschiedenis van de mensheid''.&lt;ref&gt;DAVID GRAEBER &amp; DAVID WENGROW, p. 260-264.&lt;/ref&gt; Deze neolitische ecologie had weinig revolutionairs noch landbouwkundig. 

.

;Hoe liep het dan wel? 

.

11.000 jaar terug dwingt de [[klimaatsverandering]] bij het einde van de [[laatste ijstijd|(voor)laatste ijstijd]] mens, dier en omgeving tot aanpassing. Het einde van dit [[Pleistoceen]] valt dus samen met het ontstaan van sedentaire gemeenschappen op alle continenten. De opwarming treft de hele aarde en zorgt voor meer regen, fauna en flora. Waar weinig begroeiing is, komt die er. In minder dan 5.000 jaar duiken in Zuidwest-Azië, China, drie Amerikaanse gebieden en in Papoea-Nieuw-Guinea sedentaire kernen op. De jacht waarbij de mens (een kudderoofdier) de wijfjesdieren spaart, is niet langer mogelijk en overbejaging leidt tot het uitsterven van de [[Mammoet]]. Andere diersoorten trekken weg door de opwarming. Jager-verzamelaars die vertrouwd raken met de groeicyclus van planten beginnen met het verbouwen van wilde gewassen dat mogelijks leidt tot (het zeer langzame) veredelen. Hun jacht en verzamelactiviteit zetten ze niet on hold. Er komen nieuwe jachtmethodes die zich richten op petieterige en snelle prooien. Mannen leren betere [[pijl]]en en [[Boog (wapen)|bogen]] hanteren, domesticeren de [[wolf]] als voorloper van de [[hond]] en vrouwen laten zich in met het verbouwen van planten.&lt;ref&gt;LINDA R. OWEN. ''Gender, crafts, and the reconstruction of tool use.'' Helinium, 1994, 186–200, geciteerd in DAVID GRAEBER &amp; DAVID WENGROW, vertaald door Rogier van Kappel en Bart Gravendaal. ''Het begin van alles. Een nieuwe geschiedenis van de mensheid'', Maven, Amsterdam, 2022, p. 263.&lt;/ref&gt; Die vrouwelijke kennis sorteert niet uitsluitend effect in de voedselproductie. Bij het aanleggen van kunstmatige, tijdelijke habitats die eerder op tuinen dan akkers lijken, laat een tuinvrouw of -man de ecologische balans doorslaan in het voordeel van de mens. Er komt een onderscheidt tussen onkruid, verdovende planten, kruiden en voedsel. Het gaat niet om de exploitatie van vaste, uitgestrekte landerijen maar om kleinschalige en variabele gronden bij oevers of bronnen waar vloedvlakte-irrigatie een landbouwsysteem is dat de bodembewerking vooral aan de natuur overlaat. Seizoensgebonden overstromingen zuiveren en verversen de grond met slib. Ontbossing of onkruid wieden is onnodig. De enige inspanning die deze kleinschalige tuinbouw vraagt, is de bouw van een dam om het water te sturen. In dit soort habitat vleien en verleiden de tuinvrouw en -man de natuur. Ze buigen en verzorgen haar, ze leiden en of misleiden ze zoekend naar een gunstig resultaat. Als er al over een revolutie te spreken is, dan vindt die niet haar oorsprong in een snelle economische overgang van het jagers-verzamelaarsbestaan naar de sedentaire landbouw. Wat revolutionair is aan dit nieuwe tuinieren, is het potentieel van een nieuw kwartet: koren, stengel, de klei waarin ze groeien en de menselijke regie.

.

1. VOEDSEL. Behalve het oogsten van wilde granen dat leidt tot het bakken van brood, krijgen deze tijdgenoten oog voor onkruid, de domesticatie van specerijen, kruiden, voedselgewassen en dieren, experimenteren ze in de kweek van geneeskrachtige planten die ze op hun strooptochten leerden kennen. Verfijnde kleuren verschijnen. Rituelen en priesterlijke -zowel mannelijke als vrouwelijke- gebruiken dragen deze economische kennis intergenerationeel over. Met het stichten van branden maken ze terreinen vrij voor de kweek van de gewenste soorten zoals fruit- en notenbomen. Een effectieve ongediertebestrijding met weinig of geen middelen werpt de vroege tuinvrouw of -man terug op observaties van het gedrag van het plaagdier en de studie van de biologie.&lt;ref&gt;DAVE GOULSON, vertaald door Nico Groen. ''De tuinjungle. Tuinieren om de wereld te redden'', Atlas Contact, Antwerpen, 2019, p. 70.&lt;/ref&gt;

.

2. AMBACHTEN. Ambachtslui laten zich met het overschot van het graan in: de vezels en de stengels. Parallel met het voedsel produceren ambachtslieden een ongezien aantal uitvindingen: alle soorten touwen, netten, matten, kledij, manden. De combinaties van deze uitvindingen duwen de innovaties: rugzakken, vlotten, zeilen, schoeisel... 

.

3. KLEI. Klei herdefinieert de relatie tussen het nu en de toekomst, tussen het verleden en het heden. Kleitabletten nemen de functie aan van fiches of dagboeken zijn een extensie van het onbetrouwbare geheugen en lenen zich voor berekeningen en redeneringen. Naast het 'kampvuurverhaal' en de mythische legenden komt een vaste drager die het verleden vast beitelt. Geboetseerd beeldend werk bereidt de stam voor op de jacht, het paren, de oogst... Er komen veranderingen in de architectuur, in de bouw van ovens en de warmteleer. 

.

4. LEEFPATROON. Tenslotte zijn er de nieuwe leefpatronen die dit alles combineren: zoals kaas op brood leggen en dat op een bord presenteren. Er komen rituele feesten verbonden aan de zaai- en oogsttijd. In dit vroege Neolithicum lijkt alles op een speels, ontspannen proces: niet afgedwongen of gedetermineerd door het einde van de laatste ijstijd. Die zette het proces in gang en liet mensen de keuze. 

.

5. KEUZES. Dat het verloop geleidelijk aanvoelt, heeft te maken met het kleine aantal mensen in die dagen. Ondanks een zeespiegelstijging met zeven (!) centimeter per jaar, biedt de opwarming hen de kans zich aan de nieuwe omstandigheden en omgevingen aan te passen en hen keuzes te laten om op verschillende wijzen te reageren. A/Sommige groepen volgen de [[Rendieren]] in hun noordwaartse trek. Daar, in Noord-Europa, Azië en Amerika houden ze vast aan die traditionele jacht en visvangst. Nu treft de recente klimaatcrisis hen. B/Andere groepen wijzen de sedentatie af en houden om hun vrijheid vast aan het nomadisch bestaan, sommigen tot op heden: de [[Bedoeïenen]], de [[Roma (volk)|Roma]], de [[Sinti]], de [[Toeareg]], [[Mongolië|Mongoolse]] veehouders, de [[Moken]] en de [[Masai (volk)|Masai]]. Daarbij ging niet altijd om een gebrekkige technische kennis, het ging om een maatschappelijke keuze.

.

Is de [[Vruchtbare Sikkel]] het meest succesrijke gebied? Alleen zeker is dat dit gebied het meest onderzocht is. Daar worden de eerste nomaden sedentair. [[Jericho]], nu Tell es-Sultan, is één van de oudste steden ter wereld. Het sedentair worden is een geleidelijk proces met verschillende snelheden: In westelijk Iran en in Palestina begint het omstreeks 10.500 jaar geleden, Egypte volgt en in de Balkan en Griekenland komt de sedentatie er 8.000 jaar terug. Midden-Amerika en China volgen 7.000 jaar terug. In Noord-Europa zijn de oudste sporen van sedentaire gemeenschappen zes- tot vijfduizend jaar oud. Dat noemen we de neolithische (r)evolutie. Het proces verschilt dus van regio tot regio en uiteraard bleven groepen nomaden rondtrekken zonder dat ze het nodig vonden land te bebouwen. In sommige regio's gaan de veranderingen snel, elders spreekt men liever van een [[evolutie]] dan over een [[revolutie]]. Landbouwsamenlevingen staan voor onveiligheid: hongerdood en hongersnood zijn nooit ver weg. Als de graandominantie van gierst, gerst of tarwe het in een regio overneemt van de andere teelten, kan het gebied tot koninkrijk ontwikkelen. Omdat graan bovengronds groeit is het zichtbaar, concreet en te bezitten. En omdat granen de tijd kunnen torsen en in draagbare porties te verpakken zijn, is het te kwantificeren en kan het aldus dienen als ruimmiddel of als belasting.&lt;ref&gt;DAVID GRAEBER &amp; DAVID WENGROW, vertaald door Rogier van Kappel en Bart Gravendaal. ''Het begin van alles. Een nieuwe geschiedenis van de mensheid,'' Maven, Amsterdam, 2022, p. 481-482.&lt;/ref&gt;

.

Het langzame verdwijnen van de ijskappen leidt voor de jager-verzamelaar niet per definitie tot sedentarisatie. In kustgebieden duiken kliffen op die onder het ijs zaten en verdwijnen kliffen omdat de zeespiegel hen overspoelt. Dit soort gebieden zijn een schatkist met oesters, mosselen, zeevogels, walvissen, krabben, garnalen... Landinwaarts voeden gletsjers zoetwatermeren en -rivieren en de nomade plukt er de vruchten van: snoek, [[brasem]] en watervogels aan de zeezijde, noten, fruit, bessen en paddenstoelen landinwaarts... In dit soort productieve omgevingen schiet de demografie omhoog. Terwijl een jager-verzamelaarsfamilie/clan 100.000 hectare nodig heeft om te fourageren stijgt de bevolking nu met drie mensen per 100 hectare.&lt;ref&gt;VACLAV SMIL, vertaald door Joost Pollmann &amp; Koos Mebius. ''Zo zit de wereld in elkaar. Wat de wetenschap ons leert over het verleden, het heden en de toekomst,'' Nieuw Amsterdam, sp., 2022, p. 63.&lt;/ref&gt; Aan de noordwestkust in Amerika profiteren de kustbewoners van de jaarlijkse vistrek en jagen ze op zeezoogdieren. Hun hoogwaardige eiwitten en vetten neigen hen naar een sedentaire levenswijze in houten gemeenschapshuizen omgeven door totempalen. Al snel volstaat één hectare om één mond te voeden. 5200 jaar geleden brengt Egypte dit cijfer op 1,3 en als Egypte deel uitmaakt van het Romeinse Rijk - in de eeuwen na Christus - komt het cijfer op 2,5.   

.

.

=== Wie velde een konijn? ===

[[Bestand:O.0173_color-sharpen_obv.jpg|Spijkerschift op een tablet uit het 3de millennium VC.|thumb|550px|[[Spijkerschrift]] op een tablet uit het 3de millennium voor Christus. Steen is de oudst bewaarde drager van het schrift. Andere dragers die minder bestand waren tegen de tand des tijd, gingen verloren.]]

.

{{Citaat|'''Ik weet zeker dat ze me kippen leerde slachten of me opdroeg het lijk van het meisje te helpen wassen om me erop te wijzen dat een mens niet eeuwig aan de poort van de eindeloosheid en haar stralende panorama’s kan blijven dralen.'''|Terugblik op een kindertijd [[1914]].}}&lt;ref&gt;[[Erwin Mortier|ERWIN MORTIER]]. ''Godenslaap.'' De Bezig Bij, Amsterdam, 2009, p. 212.&lt;/ref&gt;

.

;Terug in de tijd

.

Achttien zijn ze. Een aula vol, ergens begin oktober. Het jaartal maakt niet zoveel uit. Onwennig, net als het weer. “Wie in deze klas kan een kip slachten?” “Een konijn vellen?” “Wie zag dode mensen?” “Lijken?” “Kadavers?” “Wie maakte ooit een geboorte mee?” Bij de vragen waarmee hij de les opent, laat hij de studenten handen opsteken. Ze vinden de vragen even fascinerend als schokkend en raken er even het noorden bij kwijt. De eenentwintigste-eeuwse rationele westerling, die ongeveer één derde van zijn leven op schoolbanken plaatsneemt en studeert onder [[kunstlicht]] via [[internet]] en [[satelliet]]beelden op pc-schermen, logische verklaringen gebruikt, sociologische modellen en fysische wetten bestudeert in een [[globalisering|globaliserende]] airco- en netwerkomgeving, heeft weinig benul hoe het leven is in de oude, [[agrarische samenleving]], die drijft op het ritme van dagen en nachten, weken, maanden en seizoenen, een wereld waar de natuurelementen zowel een kans als een bedreiging zijn, een wereld waar de natuurelementen de enige constante zijn.

.

.

=== Waarom priesters voor krijgers komen ===

[[Bestand:Yuval_Noah_Harari.jpg|thumb|550px|Yuval Noah Harari (1976) is een Israëlisch historicus, filosoof, futuroloog. Tot 2014 was hij een onbekende mediëvist. Drie boeken gaven hem wereldfaam: ''Sapiens'', ''Homo Deus'' en ''21 lessen voor de 21e eeuw''. Zijn boodschap gaat over de samensmelting van biotechnologie en informatietechnologie. De mens kan ingehaald worden door zijn eigen creaties en het valt niet uit te sluiten dat de mens zoals die nu bestaat, binnen een eeuw verdwenen is.]]

.

{{Citaat|'''De religie is de zucht van de in benauwenis verkerende creatuur, het gemoed van een harteloze wereld, zoals zij de geest van de geestloze toestanden is. [[Opium van het volk|Zij is de opium van het volk.]]'''|[[Karl Marx]]}}

.


.

;Tekstfragment uit ''Sapiens'' van [[Yuval Noah Harari]]&lt;ref&gt;(Sapiens, p. 228)&lt;/ref&gt;.

.

[[Bestand:Gordon_Childe.jpg|thumb|550px|[[Vere Gordon Childe]] (1892-1957) was een Australische filoloog en archeoloog. Zijn visie op de prehistorie is marxistisch georiënteerd. Hij bedacht de term 'Neolithic Revolution' en de 'Urban Revolution'. Childe combineert zijn ontdekkingen en de theorie van de prehistorie.]]

{{Cquote|'''Het lijkt erop dat de [[agrarische revolutie]] samenging met een religieuze revolutie. [[Jager-verzamelaars]] plukten en achtervolgden wilde planten en dieren, die beschouwd konden worden als gelijkwaardig aan de ''[[Homo sapiens]]''. Het feit dat de mens op schapen joeg maakte schapen niet inferieur aan de mens, net zomin als het feit dat tijgers op mensen joegen de mens inferieur maakte aan tijgers. Wezens communiceerden rechtstreeks met elkaar en kwamen met het nodige geven en nemen uit op de regels die golden in hun gedeelde leefgebied. Maar boeren bezaten en manipuleerden planten en dieren en konden zich natuurlijk niet verlagen tot onderhandelingen met hun bezittingen. Het eerste religieuze effect van de agrarische revolutie was dus dat planten en dieren van gelijkwaardige leden van een spirituele Ronde Tafel veranderden in [[bezit]]. Dat creëerde echter wel een groot probleem. Boeren wilden misschien de absolute controle over hun schapen, maar ze wisten maar al te goed dat die controle beperkt bleef. Ze konden de schapen opsluiten binnen omheiningen, rammen [[castreren]] en selectief te werk gaan bij het fokken van [[Ooi|ooien]], maar ze konden niet zorgen dat hun beesten gezonde lammeren verwekten en ze konden ook de uitbraak van de dodelijke dierziekten niet tegengaan. Hoe moesten ze de productiviteit van hun kuddes dan waarborgen? Een theorie over de oorsprong van de goden voert aan dat goden er kwamen omdat ze het probleem oplosten. Goden zoals de [[vruchtbaarheidsgodin]], de [[hemelgod]] en de medicijn-god traden op de voorgrond toen planten en dieren hun uitdrukkingsvermogen verloren, en de belangrijkste rol van de goden was die van tussenpersoon tussen mensen en de woordeloze planten en dieren. Oude [[Mythologie|mythologieën]] vormen in wezen een juridisch contract waarin mensen eeuwige toewijding aan de goden beloofden in ruil voor heerschappij over planten en dieren, waarbij de eerste hoofdstukken van het [[Genesis (boek)]] een perfecte illustratie vormen.'''|[[Yuval Noah Harari]]}}

.

.

== Overleven? ==

[[Bestand:Lier Zimmertoren dial lossless crop.jpg|thumb|550px|Na de Middeleeuwen krijgt de mens steeds meer grip op de werkelijkheid én ja, het ongrijpbare, de tijd. Galilei (1564-1642) gebruikte bij zijn eerste experimenten zijn pols om de tijd te meten. Eind zeventiende eeuw doen de minuten- en secondewijzers hun intrede. De &quot;Jubelklok&quot; in de [[Zimmertoren]] symboliseert de tijd met de [[klok (tijd)]], de [[maanfase|fasen van de maan]], de [[cyclus van Meton]], de [[epacta]] en de [[tijdsvereffening]], de [[dierenriem|zodiac]], de [[zonnecyclus]] en de [[zondagsletter]], de week, de [[globe]], de maanden, de [[Datum (dagtekening)|datum]], de seizoenen, de [[Getijde (waterbeweging)|getijden]] en de [[schijngestalten|schijngestalten]] van de [[maan]].]]

.

[[Abram de Swaan]] noemt zes voorwaarden die een veilig sedentair overleven mogelijk maken.&lt;ref&gt;ABRAHAM DE SWAAN. ''De mensenmaatschappij, een inleiding''. Bert Bakker, Amsterdam, 1996, p. 13-24.&lt;/ref&gt; Hij komt hiermee in de buurt van de [[Piramide van Maslow]], voor het eerst geformuleerd tijdens de Tweede Wereldoorlog.
Alle mensen hebben nood aan:

.

;Harde, tastbare noden

.

1. '''Voedsel'''; waar mensen in de huidige samenleving volledig afhankelijk zijn van onbekende anderen (met lange interdependentie-ketens), is men dat 10.000 jaar geleden veel minder (en met korte ketens).

.

2. '''Beschutting'''; het weer dwingt mensen tot kledij en behuizing.

.

3.  '''Bescherming'''; rovers en roofdieren (ook microben) zorgden ervoor dat er omwallingen en ommuringen kwamen en leidden tot militair agrarische samenlevingen.

.

;Zachte, niet materiële noden

Op het eerste zicht lijken zachte noden een bijzaak, ondergeschikt aan de harde noden. Niets is minder waar. Zonder affectie, kennis en sturing gaan de voedselproductie en -verdeling, de beschutting en de bescherming van de dorpsgenoten de mist in.

1. '''Affectie'''; is een noodzakelijke voorwaarde om te overleven en kan een zaak van leven of dood zijn. Mensen zien zichzelf door de ogen van anderen. Zonder de ander heeft een mens schaamte noch trots.

.

2. '''Kennis'''; wie niet over de kennis over de wereld om hen heen beschikt, is zwaar in het nadeel. Over welke kennis men dient te beschikken, is afhankelijk van samenleving tot samenleving en van tijd tot tijd; 

.

3. '''Sturing'''; Lichamelijke, natuurlijke neigingen zoals ontlasten, eten, slapen worden onder externe dwang omgevormd tot aanvaardbare gewoonten en zelfdwang. 

.

.

=== Zaaien, oogsten noch tuinieren zijn instinctgedrag ===

.

[[Bestand:Monolito_de_la_Piedra_del_Sol.jpg|thumb|550px|Kalendersteen van de [[Azteken]], Mexico.]]

[[Bestand:Hieronymus_Bosch-_The_Seven_Deadly_Sins_and_the_Four_Last_Things.JPG|thumb|550px|De Zeven Hoofdzonden van [[Jheronimus Bosch]] hangt, net als zijn [[Tuin der lusten]] in het Museo del Prado in Madrid. De binnenste cirkel bestaat uit zeven vlakken met evenveel hoofdzonden. Ze omringen een halfnaakte Jezus, Man der Smarten, met: 'Pas op, pas op, de heer ziet'. De hoekcirkels geven taferelen over de dood en wat daarna.]]

[[Bestand:Le_combat_de_Carnaval_et_de_Carême_Pieter_Brueghel_l'Ancien.jpg|thumb|550px|Het gevecht tussen [[Carnaval]] en [[Vastentijd]], [[Pieter Bruegel de Oude]], 1559.]]

Zo opent de vroeg antieke wereld haar dorpspoorten. Het [[gehucht]] plaatst zich midden in de wilde natuur als een landbouwgemeenschap. Waarschijnlijk ontstaan de eerste dorpen in gebieden met wilde granen. Die hebben een vergelijkbare plantdichtheid als de gecultiveerde variant en zijn rijker aan proteïnen. In West-Azië en Europa gaat het om [[graan]], in Afrika is dit [[sorghum]], in Amerika [[maïs]], in Azië [[rijst]]. De landbouw beïnvloedt de sociale samenwerking. Graanboeren - een Europees gewas - zijn afhankelijk van de regen. Samenwerking is er niet nodig en leidt tot een individuele, kapitalistische instelling. 

Jaren met een goede oogst én voedseloverschotten zorgen voor afvalbergen. Oude granen, overschotten van groenten en fruit(pitten) worden in de nabije omgeving gedumpt, zo luidt de redenering. Die afvalhopen vormen een prima biotoop om een jaar later onbedoeld een nieuwe opbrengst te zien opduiken. Duizend jaar later zijn deze planten genetisch gewijzigd. Omstreeks 10.500 jaar geleden zijn niet alleen plantensoorten gedomesticeerd, het verhaal geldt evenzeer voor de dieren: de gecontroleerde kudde maakt plaats voor de veeteelt. 

Gewassen verbouwen gebeurt niet instinctmatig. Mensen 'kweken' evenmin. Het is een langzaam leren op het ritme van [[seizoenen]] en jaren, en dat in een tijd zonder klok, schrift of jaartelling. Die oude, intuïtieve tijdsbepaling is aanvankelijk niets anders dan een zich herhalende ervaring, gemeten met de zon, de maan en de sterren die uiteindelijk tot een [[kalender]] leiden. De kennis behoort toe tot getalenteerde groep met een goed waarnemingsvermogen en enkel hun geheugen als kennisdrager. Soms zijn het onaangepaste, zonderlinge figuren, vreemd of misvormd, travestie- figuren of dorpsgekken die met ontzag en minachting tegelijk bekeken worden. Hun excentrieke uiterlijk en/of karakter maakt ze uitverkoren: ze waren aangeraakt door God. De gemeenschap beseft zo dat deze schijnbaar onproductieve leden een reservetalent kunnen vormen door anders te denken. En dat kan van pas komen bij een crisis of bij onvoorziene gebeurtenissen. Omwille van hun charisma, overtuigingskracht of hun spiritualiteit groeien ze tot leider uit, dat was al zo vanaf het semi-nomadisme en de lijn is door te trekken tot bij het begin van de 20ste eeuw. De profeet van de Nuer – een veetelers volk in Zuid Soedan geldt als voorbeeld. Die kwijlt met lege blik in de ogen en gedraagt zich als een epilepticus in trance. Onverstaanbare klanken, tijdrovende en (schijnbaar) zinloze bezigheden: vasten, veren dragen, ’s nachts op daken zitten, urenlang puzzelen met schelpen... Zijn overtuigingskracht bestaat niet uit een rationele argumentatie. De profeet speelt in op gevoelens, wekt hartstochten op, hij gebruikt poëzie, spreekwoorden en metaforen, vertelt oerverhalen. Ironie en dubbelzinnigheden, humor en belediging zijn hem niet vreemd. Hij voorspelt en doet openbaringen. Hoe de profeet deze middelen inzet is afhankelijk van zijn culturele traditie en de verwachtingen van zijn gemeenschap.&lt;ref&gt;DAVID GRAEBER &amp; DAVID WENGROW, vertaald door Rogier van Kappel en Bart Gravendaal. ''Het begin van alles. Een nieuwe geschiedenis van de mensheid'', Maven, Amsterdam, 2022, p. 57, 58 &amp; 112.&lt;/ref&gt; Die groep groeit uit tot de priesterkaste. In oorsprong zijn [[hiërarchie]] en ‘priesterbestuur’ synoniemen. Hun tempels lijken meer op fabrieken en magazijnen dan op kerken. De aanwezigheid en het meten van menselijke arbeid (tempelarbeiders), de voorraden, de grondstoffen, de werkplaatsen staan ten dienste van diverse bedrijfstakken: zuivelproductie, textielproductie, het bakken van zuurdesembrood, het maken van olie, bier en wijn, de standaardverpakkingen. In de Soemerische tempelmagazijnen zijn tachtig soorten vis te vinden. Ambtenaren tellen er alles en zetten het uit op een tijdlijn: dagen, maanden, jaren. In hun kalendermatige boekhouding leggen ze de basis voor het huidige geldwezen, de bureaucratie en de industrialisatie. &lt;ref&gt;DAVID GRAEBER &amp; DAVID WENGROW, vertaald door Rogier van Kappel en Bart Gravendaal. Het begin van alles. Een nieuwe geschiedenis van de mensheid, Maven, Amsterdam, 2022,p. 338-340.&lt;/ref&gt;
Als centrale figuren interesseren priesters zich in het gedrag van planten, dieren én mensen en hoe die het best gedijen. De oogst is afhankelijk van de natuur en nauwelijks te beïnvloeden. De arbeid en de menselijke voortplanting daarentegen zijn wel beïnvloedbaar. Presbyters, πρεσβύτερος of presbuteros - het woord komt uit het Grieks - betekent de oudste of ouderling. Die priesters en heksen, aardpriesters en profeten, [[sjamanen]] en druïdes, medicijnmannen en tovenaars zien in dat de mens meer beheersbaar is dan de natuur. Alleen via de beheersing van de mens zijn de de natuurlijke en de menselijke gevaren onder controle te houden. Hun priesterlijke kennis en inzichten focussen zich op ziektes bij planten en dieren, hoe ze te voorkomen of ze te genezen, ze leren periodes van droogte of regen voorspellen, wijzen parasieten en onkruid aan en leggen uit hoe het te verdelgen. Ze instrueren, beïnvloeden en dwingen mensen één en ander te vermijden: de pijnlijke gevolgen van het fout zaaien of het te vroeg oogsten, het slecht bewaren of het fout verdelen. Hun landbouwtechnieken passen ze toe op de mens. Nomadische stammen nemen een pauze tussen twee bevallingen in, in de sedentaire samenleving baren vrouwen vaak om het jaar een kind. Om economische en militaire redenen bemoeien mannen zich in toenemende mate met het reproductievermogen van hun vrouw. Kinderen kunnen kuddes leiden, op de akker werken of krijger worden. Om hun vaderschap en hun eigen bestaan te verzekeren, controleren mannen de seksualiteit van hun vrouw. Komt daar bij kijken dat er zich uit egalitaire dorpen/steden geen krijgerskaste ontwikkelde, wat hen vatbaar maakt voor nederlagen. Vrouwen en kinderen worden bijgevolg slaaf en de mannen afgemaakt. Mannenbezit dus.


.

=== [[Tien geboden]] ===

[[Bestand:MCC-31231_Mozes_toont_de_wetstafelen_(1).tif|thumb|550px|Anoniem (Noord-Nederland), gedateerd tussen 1600 en 1624. ''Mozes toont de wetstafelen'', Olie op canvas. De tien geboden uit Exodus 20 van de Deus-Aesbijbel Tekst linkertafel: EXO: XX: CAP / HOORT TOE ISRAEL: / Ick ben d¬e[n] Heere vwen Godt: die v wt / Egypten landt: wt de[n) diensthuÿse[n] gheleyt hebbe: / I / GHŸ EN SULT GEEN ANDER / GODEN BENEVEN MŸ HEBBEN : / II / GHŸ EN SULT V GEEN BEELDE[N]: / noch geen ghelÿckenisse maeken noch vant geene dat / Boven inden Hemel is: noch vant´ geene dat onder: / op der aerden is noch vant geene dat inde waeteren on: / der der aerden is En buÿcht v voor die niet: noch en / dientse niet want ick ben den Heere vwen Godt starck / en[de] jeeloers die der vaederen misdaet besoeke aende kindere[n]: / tot int derde ende int vierde lidt der geene die my haete[n] / Ende ick doen barmhartichs aen veel duysenden die: / my lieff hebben ende mÿn Gheboden onderhouden / III / GHŸ EN SULT DEN NAEME / des Heeren uws Gods: niet te vergeefs: ofte licht / veerdichlyck ghebruycken: want den Heere en sal / hem niet onghestraft laeten die syne[n] naeme misbruÿckt / IIII / GHEDENCKT DES SABBATHDACH / dat ghy dien heÿlighet: Ses daeghen sult ghÿ arbeÿden / ende al uwe wercken doen: maer oen sevensten dach is / den Sabbathdach des Heeren uws Gods: dan en sult: / Ghy geen arbeÿdt doen noch v soone: noch v dochter: / noch v knecht: noch v dienstmaeght: noch v vee: noch / den vremdelinck die binnen uwer stadtpoorten is: want / in ses daeghen heeft den Heere Hemel en[de] aerden ghe : / maect ende de see met alles watter inne is: Ende / rustende den sevensten dach : daeromme segende de[n] Heere / den Sabbathdach : ende heÿlichde den selven: Tekst rechtertafel: DEUT: V: CAP / V / GHŸ SULT V VAEDER / Ende uwe Moeder eeren op dat ghÿ langhe / leeft op der aerden: ende dattet v wel gae inde / landen d´welck v den Heere vwen Godt geven sall / VI / GHŸ EN SULT NIET DOODEN / VII / GHŸ EN SULT NIET EEBREKE[N] / VIII / GHŸ EN SULT NIET STELEN / IX / GHŸ EN SULT GEEN VALS GHETUŸ / GHENISSE SPREKE[N] TEGEN UWE[N] NAESTE[N]: / X / GHŸ EN SULT NIET BEGEERE[N] / uws naesten huÿs Ghÿ en sult niet begeeren uws / Naesten wÿff: noch sÿn knecht noch sÿn dienstmaegt / noch synen osse: noch synen Eesel: noch eenich / dinck dat uwen naesten toebehoort / DE SOMMA VANDE GHEHEELE WETH GODS / Ghy sult den Heere uwen Godt lieff hebben / van ganscher harten: van ganscher Sielen: Ende / van ganscher ghemoeden: Dit is het eerste ende / dat grootste ghebodt ende het tweede den selven ghe / lÿcke is: Ghy sult vwen naesten lieff hebben als / v selven. In deese twee Gheboden hangt de gansche / Weth ende de propheten: S: matt: 22 capp.]]

.

{{Citaat|'''En gij zult niet begeeren uws naasten vrouw, en zult u niet laten gelusten uws naastens huis, noch zijnen dienstknecht noch zijne dienstmaagd, zijnen os noch zijnen ezel, noch iets dat uws naasten is.|[[Decaloog]]'''}}

.

Exodus 34:28 en Deuteronomium 4:13 en 10:4 noemen de regels de Tien woorden, geboden of rondregels. Exodus 20 deelt ze in in drie. In de proloog maakt God zich bekend en motiveert hij de geboden. Daarna volgen vier regels over de omgang met God: tegen polytheïsme, tegen beeldenverering, tegen het misbruik van zijn naam en over de de sjabbat. Zes geboden gaan over de mens en de omgang met zijn naaste: eerbied voor de ouders, tegen moord, overspel, diefstal, tegen valse getuigenissen en tegen hebzucht. 

.

=== [[Hoofdzonde|Zeven hoofdzonden]] ===

.

En dan is er de mens als gevaar. De zeven hoofdzonden gaan zeker terug op de Oude Grieken. Hoofdzonden veroorzaken andere zonden zijn sinds de vierde eeuw gesystematiseerd onder meer in de acht verleidingen van woestijnvader [[Evagrius van Pontus]]. In 590 reduceert paus Gregorius I tot ze tot zeven en stelt ze op schrift: Superbia (hoogmoed, hovaardigheid, ijdelheid), Avaritia (hebzucht, gierigheid), Luxuria (onkuisheid, lust, wellust), Invidia (nijd, jaloezie, afgunst), Gula (onmatigheid, gulzigheid, vraatzucht), Ira (woede, toorn, wraak, gramschap), Acedia (gemakzucht, traagheid, luiheid, vadsigheid, nalatigheid). De hoofdzonden houden iedereen aan het werk, voorkomen dat de gulzige na de oogst niets overlaat. Collectieve [[rituelen]] starten en beëindigen de gulzigheid: een oogstfeest in één van de twee oogstmaanden (augustus of september). 

=== Feesten, heiligen en rituelen ===

.

De ijsduivels waarschuwen de boer dat de planten die niet vorstbestendig zijn nu dringend van het land moeten. Het feest van [[Sint-Maarten (feest)|Sint-Maarten]] (de Kortrijkse patroonheilige) komt er op 11 november, als de runderen terug op stal staan en de eerste wijn klaar is. Dit bedelfeest laat de armen toe om van huis tot huis te gaan en een extra graantje mee te pikken.&lt;ref&gt;In het [[Keltische]] [[Ierland (land)|Ierland]] - een uithoek van het [[Romeinse rijk]] - viert men [[Samhain]], een [[winterfeest]] dat het einde van de oogst en de laatste slacht viert. Tegenwoordig kennen we het als [[Halloween]].&lt;/ref&gt; Andere bedelfeesten zijn [[Sint Nicolaas|Sinterklaas]] en [[Driekoningen]], soms gevolgd door een vastenperiode, de [[vasten]] in het voorjaar (als de voorraden bijna op zijn), voorafgegaan door een ander feest: [[Carnaval]]. De betekenis gaat terug op het Italiaanse ''carne levare'' wat het 'wegnemen van het vlees' betekent. En bij de geboorte van de jonge malse lammeren, na de vasten volgt het [[paasfeest]]. De [[IJsheiligen]] kondigen begin mei de zaaitijd aan. Het verbod op schaars voedsel (runderen in het [[Hindoeïsme]], varkens in het [[Jodendom]] en de [[islam]]) kadert in deze context. Godsdienstige rituelen disciplineren planten, dieren én mensen. De [[Offer (religie)|offerande]] vindt zijn oorsprong in het feit dat priesters afhankelijk zijn van de gelovigen. Het offer verdwijnt in hun maag. De priesters zijn in de ogen van de boeren een onproductieve kaste. In onze streken komt die priesterfiguur als [[druïde]] ten tonele. [[Julius Caesar|Caesars]] maakt er melding van. In [[Gallië]], zo schrijft hij, zijn alle mannen met enig aanzien ofwel druïde of van [[adel]], of met andere woorden ze zijn priester of krijger. De druïden zijn geleerden die over het ongeschreven [[gewoonterecht]] waken. Door het verbod om druïdische kennis neer te schrijven zijn er geen druïdische documenten. Caesar vermeldt dat de Galliërs een geschreven taal hebben maar vergist zich in het alfabet. Dat was niet [[Grieks alfabet|Grieks]] maar het [[Latijns alfabet|Latijns]]. 'Dé stelling in hun leer,' zegt Caesar, 'is dat de ziel niet sterft en na de dood overgaat in een ander lichaam'. 

.

;Kijken
&lt;gallery widths=&quot;155&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
Bestand:Vestalin-11.jpg|Een Vestaalse maagd is een Romeinse priesteres. Hun college laat het vuur in de Vestatempel nooit uitdoven.
File:Shaman02.jpg|Kopergravure: sjamaan en zijn trommel, 1767
File:COLLECTIE TROPENMUSEUM Een shamaan op Zuid-Boeroe bezweert boze geesten de kinderen te verlaten waarbij hij een geldstuk en een sirihnoot offert TMnr 10001031.jpg|Een sjamaan op Zuid-[[Buru (eiland)|Boeroe]] beveelt boze geesten de kinderen te verlaten.
File:Doña ramona.jpg|Doña Ramona, een Mexicaanse sjamaan
File:Sami shamanic drum.JPG|Trommel van een sjamaan, museum in Finland
File:Thor or Thoragales Sami Rune drum Norway.jpg|[[Thor]], een [[runen|rune]] op een rituele trommel uit Noorwegen, 1871
File:Sami Thunder god as doble hammer red on drum Finnmark Norway described by Knud Leem.jpg|[[Thor]] op een trommel, eind 17de eeuw
File:Nordic Sami Naero Runic Shaman Drum Mythology from Friis 1871.jpg|Saami-runentrommel 
Bestand:Mapuche_Machis.jpg|De Mapuche kennen de machi, 1903
Bestand:Shaman_Buryatia.jpg|Sjamaan uit Boerjatië, 1904
Bestand:Edward_Atkinson_Hornel_-_Druids_Bringing_In_The_Mistletoe.jpg|Druïde door [[Edward_Atkinson_Hornel]]
Bestand:Two_Druids.PNG|Druïde
Bestand:Durer-de-vier-heksen.jpg|Albrecht Durer schildert vier heksen
Bestand:Hutschelhexen_Bad_Bergzabern.JPG|Heksenmasker uit Duitsland
&lt;/gallery&gt;

Het [[Druïde|druïdeschap]] is niet erfelijk, het is vrijgesteld van belastingen en vraagt een lange opleidingstijd die twintig jaar kan duren. Daarna functioneren de druïdes als beschermer van de stam, dat kan diplomatisch (oorlog en vrede, de externe veiligheid) en als politiek (interne veiligheid) raadsheer. Hun raad en voorspellingen baseren ze op kennis over de natuur en de astronomie. Ze fungeren als het geheugen van de clan, houden kalenders bij over gunstige en ongunstige dagen en voeren rituelen in een eikenwoud.

.

[[Gallisch|Gallische]] of [[Keltische]] tuinen of heidense tuinen van voor de [[kerstening]] zijn net als hun geschriften moeilijk te vinden, met de bomen gaat dat iets makkelijker. De oudste evergreens in België zijn doorgaans Keltische eiken of linden. Voor de Romeinse historici uit de eerste eeuw voor Christus zijn 'Kelten' en 'Galli' synoniem. Caesar: 'We noemen hen Galliërs, in hun taal noemen ze zich Kelten.' Voor deze Kelten is de lindeboom een heilig monument dat ze planten in het centrum van hun nederzettingen. De godin [[Freya (godin)|Freya]] huist er. Ze beschermt bron, bezit en bidplaats. Bij de linde spreekt de [[Vierschaar]] recht en geliefden duwen duimen in de bast om hun huwelijk te bezegelen. Een lindetak jaagt heksen en geesten op de vlucht. Vaak staat er bij de linde of de eik een jonger Mariakapelletje. De kerstenende monniken krijgen de heidense boomverering in de Middeleeuwen er niet uit, de pas gekerstende bleef knielen voor wortel en tak. Met een kapelletje erbij lijkt het alsof ze Maria vereren.

[[Bestand:Liernu_JPG01c.jpg|thumb|right|550px|Deze [[zomereik]] in het centrum van [[Liernu]] zou zevenhonderd jaar oud zijn. De Orde van de Dikke Eik zorgt voor zijn voortbestaan met toga's en wapenschilden. De abt van Liernu bouwde in 1838 in de holle stam een kapel voor de [[Sint-Antonius|heilige Antonius]]. De kapel groeit traag dicht en enkel de voeten van Antonius zijn nog zichtbaar. Is de boom even oud als de kerk of is het een overlever uit het '[[Kolenwoud]]' een [[oerbos]] dat [[Julius Caesar]] beschreef in zijn [[De Bello Gallico]]?]]

;Hier en daar kan je ze vinden

.

* De marktlinde in [[Westerlo (België)|Westerlo]], geplant in 1630 op de fundamenten van de vernielde halle.

.

* De [[duizendjarige eik]] van [[Lummen]] in het gehucht [[Mellaar]] ten noorden van de Dikke Eikstraat;

.

* De [[zomerlinde van Maibelle]] (een gehucht in [[Florée]], op de grens tussen Namen en Luik) is rond [[1272]] geplant en beschreven door de [[botanicus]] [[Jean Chalon]] in zijn [[''1.134 Arbres Remarquables de la Belgique'']] uit 1909 of 1910. 'Ik ben teruggekeerd naar de Linde van Maibelle' schrijft hij. 'Het is niet meer de holle cilinder met een toegangsbres zoals in [[1871]], maar een muur die evenwijdig loopt met de weg.' De holle binnenkant was berookt. Werden hier gerechten klaargemaakt of was het een werkplek voor voorbijtrekkende [[ketellapper|ketellappers]]? Wellicht is de boom er geplant om de grens te markeren na de [[Guerre de la Vache]], een zes jaar durende strijd die 15.000 doden koste omwille van een gestolen koe tussen het graafschap Namen en het prinsbisdom Luik.

.

* De [[Linde van Conjoux]] in een landschap vol kastelen, 400 jaar oud en mogelijks de dikste van België. 

.

.

== Mythische en magische gedachten ==

.

Het magisch en symbolisch denken staat dialectisch tegenover het rationeel en het empirisch denken; het gaat om een geloof dat de werkelijkheid met bezweringen en rituelen te beheersen is, via een vertrouwen in associaties in plaats van de rede of observatie. De magisch denkende mens ziet een verband tussen een mensengestalte en de vorm van een mandragora. Magie karakteriseert prewetenschappelijke samenlevingen. Godsdiensten, bijgeloof en sektes doen hetzelfde: ze geloven in [[voodoo]], [[sjamanen]] of [[Orakel|orakels]]. 

.

;Taboe
Magie kenmerkt alle samenlevingen van voor de industrialisatie. Tussen magie en 'het' taboe is er een verband. De angst die het taboe opwekt, maakt overtreden (denk aan kindermoord, incest, verkrachting, roof) tot de machtigen der aarde. Toverboeken puilen uit van getaboeëerde ingrediënten: nagels, haar, fragmenten van lijken, vleermuizen, slangen.

== Een kwetsbaar en noest bestaan ==

[[Bestand:Heinrich_Hermanns_Sankt-Martins-Zug_vor_dem_Düsseldorfer_Rathaus_1905.jpg|thumb|550px|Stoockt vier, maeckt vier: / Sinte Marten komt hier / Met syne bloote armen / Hij soude hem gheerne warmen? De Duitse kunstschilder [[Heinrich Hermanns]] (1862-1942) schilderde dit tafereel bij het Düsseldorfer Rathaus in 1905. In Kortrijk is het bedelfeest van Sint Maarten (Kortrijk is een Sint-Maartensstad) nauwelijks aanwezig.]]

.

 Sociaal-religieus gedrag zoals vlijt, zuinigheid en gemeenschapszin garanderen de voedselproductie, de conservering en de consumptie. De opgedreven graan- en vleesproductie (via domesticatie) resulteren in:
 
 1. een dieetvariatie (zuivel, fruit, groenten). In een eerste fase is er een dieetreductie. Voedselverzamelaars hebben een menukaart met ingrediënten van 150 planten en zes dieren. Boeren doen het met acht planten en twee dieren. De voedingswaarde van graan is lager dan die van fruit, knollen, noten of vlees.
 
 .
 
 2. een textielvariatie (wol, linnen, katoen).
 
 .
 
 3. de ontwikkeling van [[keramiek]] (bewaren en koken).
 
 .
 
 4. specialisaties (weven, pottenbakken, boeren, jagen).
 
 .
 
 5. handel (door het zoutarme dieet).
 
 .
 
 6. eigendom zoals land, vee, huis en gerief en de tegenstelling daarvan: armoede. Het contrast tussen de twee noemen we hiërarchie.
 

.

.

Zijn sedentaire gemeenschappen arbeidsintensiever én kwetsbaarder dan [[Jager-verzamelaar|nomadische gemeenschappen]]? Aanvankelijk niet. De eerste steden ontstaan niet op verdedigbare bergtoppen. Ze ontstaan waar de landbouw het goed doet: in het laagland langs de Nijl, de Eufraat of de Gele rivier (China). Zoetwaterrivieren bieden voor de komst van het wiel transportmogelijkheden. De eerste steden ontstaan niet uit een militaire noodzaak. Ze zijn het resultaat van landbouwoverschotten die nieuwe beroepen doen ontstaan: onderwijs, bestuur, religie en handel.&lt;ref&gt;PHILIP MATYSZAK. ''Verdwenen steden''. Omniboek, Utrecht, 2023, p. 9.&lt;/ref&gt; Collega [[Philip Matyszak]] stelt de vraag: 'Wat was er eerst (...); de stad of de boerderij.' Met deze vraag doorprikt hij de gebruikelijk aanname, namelijk dat de jager-verzamelaar zich landbouwtechnieken eigen maakt en zich vestigt. En daarna breidt het boerenerf zich uit tot een stad, met mensen die de landbouw niet als hoofdverdienste zagen en zich ontwikkelden tot handelaar, priester of ambachtsman/vrouw. 'Het zou kunnen dat mensen geen steden hebben gevormd als gevolg van landbouwoverschotten' zo schrijft hij. 'Mensen die in steden woonden, zouden weleens de landbouw kunnen hebben ontwikkeld zodat ze er konden blijven.' Boeren zijn afhankelijk van het weer, dus hebben ze tempels nodig. Organiseren, coördineren, irrigeren, overschotten verdelen en het beslechten van geschillen is wat koningen vanuit hun paleizen aansturen. Handelslui ontsluiten hulpbronnen... 

.

In een volgende fase, als de wereld dichtbevolkter geraakt zal het overleven in (soms door de mens gecreëerde) schaarste de sedentaire gemeenschappen kenmerken of zal de natuur (woestijnvorming of het stijgen van het waterpeil) hen tot verhuizen dwingen. Het productieniveau van de sedentair moet in die optiek groter zijn dan zijn directe behoefte. Dit vraagt planning, opslag, bewaring en verdeling, een systeem. De voedseltoename heeft een [[demografisch]] effect: ze veroorzaakt een bevolkingsstijging en een samenleving kwetsbaarder dan voorheen. De [[Malthusiaanse spanning]] treedt op. Gemeenschappen die een misoogst kennen, zoeken individueel of collectief hun toevlucht tot [[bedelarij]], [[plundering]], [[diefstal]] of [[banditisme]]. Bij het sedentair worden stijgt de voorspelbaarheid van de voedselproductie terwijl de voedselkwaliteit daalt. In droge omgevingen hebben jagers-verzamelaars ongeveer honderd vierkante kilometer om een clan/familie in leven te houden. Dat is een gebied zo groot als Brussel, een wandelroute van [[Train World]] in het Noordelijke [[Schaarbeek]] naar de [[Gevangenis van Sint-Gillis|gevangenis van Sint Gillis]] en de [[Marollen]] in het Zuiden, een wandeling van het [[Jubelpark]] in het Oosten naar [[Sint-Jans-Molenbeek]] in het westen en het [[Park van Laken]] en het [[Atomium]] in het Noordwesten. 

.

=== Honger ===

.

[[Bestand:Thomas Robert Malthus.jpg|thumb|550px|In [[1798|1798]] publiceert de [[misantroop]] [[Thomas Malthus|Thomas Malthus]] zijn ''Essay over het Principe van Bevolking'' waarin hij de [[demografische transitie]] beschrijft hoe de bevolkingsgroei de voedseltoelevering altijd opnieuw overtreft. Hij gebruikt daarvoor het beeld dat bevolking meetkundig stijgt (2 x 2 x 2 x 2) terwijl de voedselcapaciteit rekenkundig (2 + 2 + 2 + 2) groeit in dezelfde tijd. De daling van de hoeveelheid voedsel per persoon leidt altijd tot catastrofes. De graan-koninkrijken lopen binnen hun grenzen het risico te bezwijken aan de overbevolking die niet in staat is om de elementaire behoeften te bevredigen. Als de eigen markt te krimpt, start het zoeken naar nieuwe territoria om verder te groeien. Een conflict met andere koninkrijken die hetzelfde proberen is niet uit te sluiten. Deze landbouwvalstrik / klimaatveranderingen leiden bovendien tot andere risico's: een ecologische kaalslag, de endemische ziekten en de parasieten die opduiken in groepen met gedomesticeerde dieren. In Griekenland zijn er van 7.000 tot 5.500 V.C dorpen en handelsnederzettingen, de paleiscultuur en de verdedigingswerken komen er later: van 5.000 tot 3.000 V.C. De bronstijd die daarna ontstaat maakt alleen meer wapengekletter mogelijk.&lt;ref&gt;PHILIPP BLOM, vertaald door W. Hansen. ''De opstand van de natuur. Een geschiedenis van de kleine ijstijd (1570-1700) en het ontstaan van het moderne Europa,'' De Bezige Bij, Antwerpen, 2017, p. 261; DAVID GRAEBER &amp; DAVID WENGROW, vertaald door Rogier van Kappel en Bart Gravendaal. ''Het begin van alles. Een nieuwe geschiedenis van de mensheid,'' Maven, Amsterdam, 2022, p.481-482.&lt;/ref&gt; Volgens Malthus kan zelfdwang, [[contraceptie|contraceptie]] en [[abortus|abortus]] de [[catastrofe|catastrofe]] vermijden. Is dit een recept voor de toekomst? Zowel Charles Darwin als A.C. Wallace die hier geciteerd zijn, kenden Malthus' ''An Essay on the Principle of Poulation'' uit 1798. Het is voor beiden een eyeopener en het brengt hen ertoe, los van elkaar om de theorie van Malthus en de dualiteit van overdaad en weelde versus het schaarsteprincipe toe te passen op de evolutie van de dieren- en plantenwereld.&lt;ref&gt;TON LEMAIRE. ''Onder dieren. Voor een diervriendelijke wereld'', Amo|Anthos, Amsterdam, 2017, p. 137-138.&lt;/ref&gt;]]

Canada en de V.S. kenden in de jaren '30 de [[Dust Bowl]], een droogteperiode vol stofstormen op de prairie. Het fenomeen ontstaat na decennia intensieve landbouw zonder vruchtwissel. Diep ploegen doet de natuurlijke begroeiing verdwijnen en maakt het landschap stoffig. Stormen blazen de bovenlaag weg in fijn stof tot in de steden Chicago, New York en Boston. De Dust Bowl veroorzaakt schade aan landbouw en milieu. Hele families migreren van Texas en Oklahoma naar Californië. Het is een migratie-type dat is aangeduid als 'duwen-trekken'. Ongunstigheden zoals honger of dorst duwen locals weg naar gunstige gebieden. De Argentijnse journalist [[Martin Caparros]] reisde de wereld af op zoek naar de oorzaken en de gevolgen van hongersnoden. Zijn conclusies publiceerde hij in zijn vuistdikke boek 'Honger'. Sommige samenlevingen hebben vandaag te kampen met problemen die sommige nederzettingen zo'n 10.000 geleden overwonnen. Hoe dat komt? [[Thomas Malthus]] beschreef dat proces en Caparros actualiseert... Elke dag hebben we honger, drie of vier keer zelfs, maar voor wie er helemaal niets is, is de honger er continu. De beschrijving van Caparros toont dat er de laatste tienduizend jaar, wat dat betreft, weinig veranderde. Zijn historisch inzicht kan veel uit de actualiteit verklaren en omgekeerd. Het boek past wonderwel bij de lessen over de eerste nederzettingen en de vraag wie er nu eerst kwam: de priester of de krijger. Misschien is er één element dat nu niet meer voorkomt bij hongersnoden, ik weet het niet. De gruwelijke en verbijsterende getuigenissen die Caparros aankaart uit de jaren 1030 en 1729 spreken nu in alle geval tot de fantasie. Of zijn we naïef en gebeuren dit soort dingen tot op heden? Het antwoord laat ik in het midden. Op de achterflap van het boek: 'Met zijn weergaloze schrijfstijl maakt hij invoelbaar wat het is om hoger te lijden.' Luister naar de fragmenten die Benedict Wydooghe voorleest. Het kost je een half uurtje.

.

.

.

=== Productieve gemeenschappen ===

.

Gemeenschappen die productief zijn, kunnen kinderhuwelijken als legitiem beschouwen om sneller tot een demografisch overschot te komen en aldus krijgers te produceren. Jongens laten huwen als ze vijftien zijn, verkleint de generatiekloof en vergroot de jonge, beïnvloedbare en strijdbare bevolking. [[Mohammed]] huwt een meisje van zes en consumeerde het huwelijk toen ze negen was. Hij legitimeerde zodoende de kinderhuwelijken die bij IS en in het huidige Irak en Jemen gebruikelijk zijn.&lt;ref&gt;HIRSI ALI A. ''Ketters. Pleidooi voor een hervorming van de Islam,'' Augustus, Antwerpen, 2015, p. 97 &amp; 114.&lt;/ref&gt;  Aanvankelijk, als de eerste sedentaire gemeenschappen ontstaan, valt er niet veel te plunderen en er zijn weinig gemeenschappen. Dat maakt het aannemelijk dat de priesters voor de krijgers komen.&lt;ref&gt;JOOP GOUDSBLOM. ''Het regime van de tijd.'' Meulenhoff, Amsterdam, 1997.&lt;/ref&gt; Bovendien regelt religie de prille eigendomsverhoudingen. Het [[Tien geboden|tiende gebod]] van de [[decaloog]] inventariseert het vroege bezit en hoe er mee om te gaan: ‘En gij zult niet begeeren uws naasten vrouw, en zult u niet laten gelusten uws naastens huis, noch zijnen dienstknecht noch zijne dienstmaagd, zijnen os noch zijnen ezel, noch iets dat uws naasten is.’ De plicht de buren in het oog te houden, helpt hierbij. ‘Geen zedenmeester zo effectief als de mening van de buren’ schrijft een predikant.&lt;ref&gt;JOOP GOUDSBLOM. ''Het regime van de tijd.'' Meulenhoff, Amsterdam, 1997, p. 187.&lt;/ref&gt; In die tijd is er weinig plaats voor [[privacy]] overdag: mensen leven dicht op elkaar. Privacy behoort toe aan de nacht.

.

.

== Angst voor het duister: ‘A good darkie’ ==

.

{{Citaat|'''De eerste persoon die ik ontmoet, zal sterven of zijn geld afgeven, want de nachten zijn nu duister; en ik ben vastbesloten dat voordeel te benutten'''.|'''Philip Thomas'''}}

.

{{Citaat|'''De goede mensen houden van de dag, de slechte van de nacht.'''|'''Frans spreekwoord'''.}}

.

{{Citaat|'''De hekken en muren dienen vaak vooral een politiek en psychologisch doel. Alleen als ze zwaar worden bewaakt, slagen ze erin om migranten of terroristen te weren. Zo nam het aantal zelfmoordaanslagen in Israël sinds de bouw van de muur op de Westelijke Jordaanoever sterk af, wat volgens de Israëliërs duidt op het succes ervan. Maar veel grensafscheidingen maken het mensen hooguit moeilijk om de andere kant te bereiken. Ze gaan toch. De bestormingen door Afrikanen van de gemiddeld zes meter hoge hekken rond de Spaanse [[enclaves]] [[Ceuta]] en [[Melilla]] in Marokko zijn bekend. Vaak slagen ze er toch in om Spaans grondgebied te bereiken, weliswaar met flinke verwondingen. De hekken tussen Botswana en Zimbabwe worden nauwelijks bewaakt en liggen door rondtrekkende kuddes olifanten deels alweer plat. Zijn hekken en muren wél een grote belemmering, dan verleggen mensensmokkelaars simpelweg hun routes. Waarna ook daar de bewaking weer wordt opgeschroefd. Hongarije bouwt nu een vier meter hoge muur aan de grens met Servië. Als dat gat is gedicht, kan het land beginnen aan een muur aan de grens met Roemenië. Eerder trokken Bulgarije en Griekenland hekwerken op langs hun grenzen met [[Turkije]]. Zo keren ruim 25 jaar na de val van de [[Berlijnse Muur]], de muren en hekken langzaam weer terug in Europa. Met weinig effect. Het aantal asielaanvragen na illegaal rondreizen in de EU stevent dit jaar af op een record.'''|'''[[Henk van Houtum]]''', deskundige in de politieke geografie van het Centre for Border Research.&lt;ref&gt;Tekstfragment uit ''De comeback van de muur'' van [[Henk van Houtum]], in: ''De Standaard'', 20.08.2015, p. 21.&lt;/ref&gt;}}

.

.

=== Spoken en nachtspreuken ===

.

{{Citaat|'''Dat de duivel bestaat, daar twijfel ik niet aan: mijn opvoeders hebben me dat ingeprent en tot op heden is zelfs de grootste rationalist er niet in geslaagd me te bewijzen dat dat geloof, of dat dogma, slechts een bakersprookje is. Of ik in de duivel geloof? Allicht! En op een standvastiger manier dan in God en zijn Heiligen.'''|[[Michel de Ghelderode]]&lt;ref&gt;MICHEL DE GHELDERODE, vertaald door Chris van de Poel &amp; Hilde Rits. ''Reis door mijn Vlaanderen en andere verhalen.'' Houtekiet, Antwerpen, 2008, p. 94.&lt;/ref&gt;}}

.

In deze agrarische, onzekere en gewelddadige wereld heeft de mens nauwelijks greep op de dingen en is er een radicale scheiding tussen dag en nacht. Heggen, hekken en bomen - natuurlijke oriëntatiepunten - leiden 's nachts een eigen leven. Mensen en meubels zien er anders uit. Honden en wolven lijken op elkaar. [[Nachtwakersstaat|Nachtwakers]] en torenwachters roepen op hun ronde rituele nachtspreuken, een gebruik dat tot op vandaag ritueel doorgaat in de Duitse stad [[Münster]] in [[Noordrijn-Westfalen]]. Vanop de 75 meter hoge [[Sint-Lambertuskerk (Münster)|Lambetikirche]] waakt de Türmerin von Münster over de nachtelijke stadsgemeenschap. Om haar aanwezigheid te benadrukken blaast de torenwachter elk half uur op een koperen hoorn, telkens in andere windrichtingen, behalve naar het oosten, want daar lag het vroegere kerkhof. Doden stoort men niet. Martje Saljé, zo heet de torenwachtster is sinds 2014 de enige permanente torenwachter in Duitsland. Eén keer merkte ze als eerste een brand op. In plaats van het traditionele [[staccato]] alarm te blazen, gebruikte ze haar telefoon. Deze nachtelijke traditie is er al sinds 1383 in Münster, na de stadsbranden van 1127, 1197 en 1383. Niet dat elke cultuur nachtangst heeft, [[Vikingen|Vikingen]] houden van nachtelijke aanvallen, maar de Westerse afkeer van het donker duurt tot het [[rationalisme]] en de [[Verlichting (stroming)|Verlichting]], de professionele [[politie]] en het gaslicht in de [[19de eeuw]] en het [[elektrisch licht]] in de [[w:20ste eeuw|20ste eeuw]] opduiken.&lt;ref&gt;EKIRCH R. ''Nacht en ontij. Een geschiedenis van het duister.'' De Bezige Bij, Amsterdam, 2006.&lt;/ref&gt; In dit vroege magische en symbolische tijdvak houdt de controle van het centrale gezag op als de schaduwen langer worden en de zon onder de horizon zinkt. Geestelijke en seculiere functionarissen stoppen hun arbeid. Het kerkelijke en statelijke toezicht is in de nachtelijke duisternis buiten werking. Uilen klapwieken als voorbode van de [[dood]] over bos en akker, scheren langs [[stadswallen]] en door dorpsstegen. Ze krijsen als samenzweerders en jagen muizen en mensen de daver op het lijf. De nacht valt niet, hij overvalt. Hij berooft de reiziger van het zintuig waar hij het meest beroep op doet. De ochtend brengt verkwikking maar is somber, stinkend en mistig. 'Groezelig' zo noemt [[Michel de Ghelderode]] de handelswijk waar hij soms doorheen dwaalt. Het was een 'verstekkende doolhof langs de slijkerige [[Theems]]. Het miezerde.' Tijdgenoten die hij langs de weg ontmoet, hebben boeventronies, of ze lijken op leverlijders. De Ghelderode vraagt zich af of hij zijn 'zwerftocht over de glibberige straatkeien, te midden van een mist die wel zwanger scheen van de dampen van alle pestepidemieën uit de wereldgeschiedenis, nog een wandeling kunnen noemen? Michel de Ghelderode werd geboren in 1898 en stierf in 1962.&lt;ref&gt;MICHEL DE GHELDERODE, vertaald door Chris van de Poel &amp; Hilde Rits. ''Reis door mijn Vlaanderen en andere verhalen.'' Houtekiet, Antwerpen, 2008, p. 91.&lt;/ref&gt;}}

.

[[Bestand:2_ème_enceinte,_Porte_de_Hal.JPG|thumb|550px|De Brusselse Hallepoort luidt de avondklok, la cloche, voor de stadspoorten sluiten. Reizigers of vreemdelingen kunnen zich maar beter reppen. Het woord clochard is ervan afgeleid, net als het woord [[Paspoort|passpoort]] en het woord [[poorter]]. Het woord burger of [[Burgerij|bourgeois]] komt [[Etymologie|etymologisch]] van het Oudhoogduitse woord [[Burcht (kasteel)|burcht]], en het Engelse burhs en borough, een versterking tegen invallende Vikingen. Borghette is Italiaans voor een klein stadje: dat leidt wellicht naar het woord [[getto]].]]

[[Bestand:Muenster-100725-16110-Lamberti.jpg|thumb|550px|Behalve op dinsdag beklimt een van de laatste Europese torenwachters de kerktoren van  de Sint-Lambertuskerk om er van negen uur tot middernacht elk half uur op de hoorn te blazen. Let op de drie kooien boven de klok: dat is een verhaal uit de zestiende eeuw, meer bepaald in [[1536]].]]

.

=== ♣ Omheining ===

.

Omheinen is aanvankelijk geen constante in de zo'n boosaardige, moorddadige wereld, maar bij momenten wordt er meer omheind dan op andere. De Kretenzische paleizen waren niet versterkt en de Minoïsche kunst verwijst nauwelijks naar oorlog. Toch komt het omheinen ons over als eigen aan de mens. Na 9/11 steeg het omheinen spectaculair - de gedachte dat de [[Mondiaal dorp|wereld een dorp]] zou worden had afgedaan. Hekken, barrières en de muren verrezen om te beschermen, aanslagen te voorkomen en om migranten te stoppen. Dat was tienduizend jaar geleden niet anders. Met het ontstaan van de vroege, vaste verblijfskernen, verschijnen veldjes en akkers. Om vernieling en vraat te vermijden, vijandig vee en vreemde, vijandige nomadengroepen voor te zijn, vlecht men er een dichte, stekelige beplanting rond. En zo verschijnt de tuin in de [[Wildernis (natuur)|wildernis]].

.

;Van tuin naar stad, van Jericho naar Jerusalem
[[Jericho]] ([[Kanaän (gebied)|Kanaän]]) is de oudste (gevonden) stad ter wereld. Jericho is ouder dan de beschavingen langs de [[Tigris]] en de [[Eufraat]], met een ongeschreven geschiedenis die teruggaat tot tienduizend jaar geleden. De oase is een trekpleister die twintig keer is opgebouwd en verlaten, vernietigd en heropgebouwd. De eerste huizen waren rond, later rechthoekig en stonden in een wallen omheining.
Als de opvolger van [[Mozes]], de krijgszuchtige en wrede [[Jozua (persoon)|Jozua]] en de [[Israëlieten]] voor Jericho staan, doet hun kabaal de stadsmuren instorten. Wat de [[Bijbel (christendom)|bijbel]] niet vertelt, is dat de muren toen wellicht drie millennia oud zijn en bovenop nog oudere stenen muren staan. Jozua's verovering van [[Kanaän (gebied)|Kanaän]] begint in Jericho. Hij brengt alle inwoners en het vee om, wat in strijd is met Mozes' instructie om de jonge maagden te sparen. Wellicht komt de koning van Jericho levend bij Jozua. Die laat hem aan een boom hangen tot de avond valt. Steden hebben de kenmerken van tuinen.

De Hebreeën of de vroege Israëlieten en de voorouders van de Joden gebruiken de woorden 'gan' (גן) en 'ganah' (גנה) als concept van bescherming en beschutting. De term 'Hebreeën' (de nakomelingen van de bijbelfiguur Eber kan verwijzen naar zij die 'van over de rivier' komen, migranten of vreemden. Ze leven als nomade en dus buiten de 'gevestigde' orde. Vest, vestigen en vestingen slaan in deze context op het sedentaire bestaan, het nederzetten en het verdedigen van de nederzetting. Als er een bron of een waterstroom is in de tuin/omheinde omgeving, dan is dit een ongeziene rijkdom, zeker voor de woestijnvolkeren. De Hebreeën maken in de late bronstijd in het Midden-Oosten de overgang van herder naar landbouwer. Het verhaal van Kaïn en Abel is er de illustratie van. Ze geloven dat ze uitverkorenen zijn om het beloofde land (Israël) te bewonen. 'Gan' betekent 'tuin' of 'omheinde plaats' en verwijst naar beschermd gebied. Een bekende is de 'Tuin van Eden' (Gan Eden, in het boek Genesis), een paradijselijk afgesloten plek. 'Ganah' is actiever en betekent beschutten/beschieten, beschermen, omheinen, afschermen/schermen, veilig houden. Een goddelijke zorg als het ware. Tuin en stad zijn geen tegengestelden. Beiden ontwikkelen zich tot cultus- en cultuurruimtes tot ongenoegen van sommige vroege profeten. Jesaja (1:29-30) beschrijft tussen 750 en 700 voor Christus over de tuinverering in Jerusalem als afgoderij. Tuinen staan het contact met god in de weg. De heilige boomaanbidding stelt Jesaja gelijk met de afkering of de vervreemding van god. Een tuin is een verderfelijk oord. God gruwelt als Israël zich daar ophoudt.&lt;ref&gt;C.J. DEN HEYER &amp; P. SCHELLING. ''Symbolen in de bijbel. Woorden en hun betekenis,'' Meinema, Zoetermeer, 2000, p. 453-455.&lt;/ref&gt; Tuinen zijn het decor voor provocerende offers op bakstenen altaren (65:3), onreine rituele reinigingen en het verwerpelijke eten van varkensvlees (66:17). Wie zich in de tuin ophoudt, gaat ten onder als eikenbladeren die verwelken in een tuin zonder water. In de eerste eeuw na Christus is dit verderfelijke stads- en tuinbeeld verdwenen. De visioenen van Johannes (Openbaring 21-22) beschrijven Jeruzalem die als stad uit de hemel is neergedaald ter illustratie van de volmaakte gemeenschap. De rivier die er met het levenswater doorheen stroomt is omzoomd met levensbomen die maandelijks vruchten dragen en de bladeren dragen die genezen.

.

;Defence versus offence
Een omheining hoeft niet van steen te zijn. De in onze contreien veel voorkomende de [[wilg]], de [[Hazelaar (plant)|hazelaar]] en de [[meidoorn]] vormen een vlechtbare omheining met twee- of driejarige takken, soepel en buigzaam. Zo'n omheining noemt een '''tuun''' of een '''tuin''', in het Duits ''Zaun'' of [[omheining]]. Fence is dan weer Engels voor hek of omheining, afgeleid van 'defence' of het verdedigen en het beschermen (defensie). Dat kon op diverse wijzen: met greppels en houten structuren, met heuvels of gestapelde keien. Vandaar gaat de naam over op een omwalling, vestingswerken die de ruimtelijke ordening vorm geven. Het tegengestelde van defensie is het [[offensief (militair)]] of het verlaten van de stellingen (of). Een schild of een draagbare 'muur' kon dan van pas komen. Het werkwoord 'bevestigen' betekent niet alleen het creëren van een vesting, het duidt vooral op de sociale context die hierdoor ontstaat. Bevestigen is het erkennen van iemands identiteit, zijn positie of waardigheid, in tegenstelling tot zij die van buiten komen, de vreemdelingen of 'de buitenlui' zoals [[Auke van der Woud]] hen noemt in zijn proefschrift uit 1987 ''Het lege land''. Buitenlui vielen op. Hun kledij, hun spraak, hun bagage of handelswaar... alles verraadde hen. Zelfs hun gebaren en hun houding maakte hen herkenbaar. [https://commons.wikimedia.org/wiki/City_wall Tot de industrialisatie begrenst elke stad zich fysiek met een voelbare overgangszone.]

.

;Francesco Guicciardini
De oorlogskunst en de defensie zijn noodzakelijke ingrediënten als een dorp, een stad of een stadstaat wil blijven bestaan. De Italiaanse staatsman [[Francesco Guicciardini]] (1483–1540) uit [[Florence (stad)|Florence]], zag in zijn dagen hoe kanonnen en vuurkracht aan belang wonnen om een stad te veroveren en schrijft over de interne en externe beveiliging van de Renaissancestad. 'Binnenlandse orde en rechtsregels zijn van weinig nut als de stad met geweld zou worden ingenomen.' Steden konden altijd rekenen op rivalen, klaar om toe te slaan. De republiek Florence was voortdurend in oorlog met naburige steden zoals [[Milaan (stad)|Milaan]], [[Pisa (stad)|Pisa]] en [[Siena (stad)|Siena]]. Veel naburige stadstaten slokte Florence op voordat ze tot rivaal uitgroeiden. Om dit te realiseren tastte de stad diep in haar geldbuidel. [[Huursoldaat|Huurlingen]] vroegen handen vol geld om hun diensten als (kruis)boogschutter, [[lansier]], [[Cavalerie|cavalerist]] of [[Infanterie|infanterist]] ter beschikking te stellen. De Italiaanse stadstaten liepen in deze dagen voorop in de vestingbouw en de bijhorende gevechtstactieken. 

.

;Poortgeld
De tocht van exterieur naar interieur loopt langs de wal, de gracht en de poort. Ze zorgen dat de buitenlui niet onopgemerkt blijven. Hun poortgeld betaald aan de 'poortier' en hun naam in het register bij overnachting in een herberg zorgen ervoor dat ze buiten de gaststad staan, ook al zijn ze binnen. De stad vormde een entiteit en een symbolisch bewustzijn.&lt;ref&gt;AUKE VAN DER WOUT. ''Het lege land. De ruimtelijke orde van Nederland 1798-1848'', Contact, Antwerpen, 1987, p. 308-309.&lt;/ref&gt;''The Young Farmer's Manual'' van S. Edwards Todd uit [[1860]] geeft de Amerikaanse kolonisten, zes jaar voor de burgeroorlog en een ruim decennium voor de geboorte van de prikkeldraad raad. 'Het maakt niet uit waar de boerderij zich bevindt, het maakt niet uit wat ze teelt: de eerste, tweede en laatste zorg voor de dagelijkse bedrijfsbezigheden is afrastering, afrastering en nog eens afrastering.'&lt;ref&gt;DICK WITTENBERG. ''Prikkeldraad. Een geschiedenis van goed en kwaad'', Atlas Contact, Antwerpen, 2015, p. 46-47, 52-53.&lt;/ref&gt; Het deed hen experimenteren met doornen heggen zoals de [[oranjeappel]]. Er verschenen advertenties die de plant prezen als 'horse  high', 'bull strong' en zo nesteldicht dat geen varken er door drong. De nadelen bleven gecamoufleerd: de trage groeitijd, de waterzucht en haar asielfunctie voor insecten, ongedierte en onkruid. [[Jacob Haish]] (1826-1926) uit Duitsland emigreerde naar de V.S. toen hij zes was en zou zich toeleggen op omheiningen, eerst als zadenverkoper van de oranjeappel, later als mede-uitvinder van de prikkeldraad. Hij wist hoe belangrijk afsluitingen waren voor de boeren op de prairie. Het is zoals de journalist [[Dick Wittenberg]], de auteur van 'Prikkeldraad' zegt: dat kon alleen maar in de V.S. worden uitgevonden.

[[Bestand:Double-sided ha-ha, Melford Hall, Suffolk.JPG|thumb|550px|Dubbele ha-ha in Suffolk, VK]]

.

;Ha-ha
Een merkwaardige esthetische 'muur'-constructie is de '''ha-ha''' die in de achttiende eeuw (dus vóór de introductie van afrasteringen) in de Engelse tuin . In dit soort romantische tuinen willen aristocraten wel schapen zien, maar dan enkel in de verte. Hun keutels willen ze op afstand houden. De ha-ha is een constructie die dit toelaat zonder dat er een omheining te zien is. Het gaat om een muur of omheining die verborgen is in een droge gracht. Ook als militaire constructie is de ha-ha bekend.

[[Bestand:Aha-garden arch-Dutch.jpg|thumb|550px|Enkelvoudige ha-ha: '''1''' op een helling; '''2''' vlak terrein. De kijker staat telkens links. Richard Sennett: 'De Engelse tuinontwerpers zagen geen conflict tussen het natuurlijke en het kunstmatige, en het kunstmatige hoefde niet meer te zijn dan een doorzichtige truc. Schaapjes graasden bijvoorbeeld in de verte, maar toch kwamen ze nooit dichtbij genoeg om het pad met uitwerpselen te besmeuren. De schaapjes werden met ha-ha's op afstand gehouden: onzichtbare greppels die dienden als omheining.]]

.

.

[[Bestand:Klokklein.jpg|thumb|550px|Kerktorens hebben door hun beschutting en hun uitzicht ook een militaire functie. De 13e-eeuwse luidklok van de kluiskerk te [[Warfhuizen]], een van de oudste van Nederland, waarschuwde de bevolking voor onraad. De klok was de stem van het haantje op de toren (kippen en ganzen helpen vanouds een bij de bewaking van het erf). Klokken zijn kostbare symbolen, gegoten door klokkengieters, die in tijden van oorlog de klokken konden omsmelten en er kanonnen van maken.]]

[[Bestand:Ávila_24-8-2002.jpg|thumb|550px|De Spaanse stad [[Ávila]] is sinds 1090 omringd door een stadsmuur van twee en een halve kilometer.]]

[[Bestand:Binche_JPG02.jpg|thumb|550px|Dichter bij huis vind je de stad [[Binche]], sinds de veertiende eeuw omringd door deze muur.]]

;Historische hekken en muren weren mensen

.

* [[Berlijnse muur]]

.

* [[Chinese muur]]

.

* [[Gazastrook]]

.

* [[Grens tussen Mexico en de Verenigde Staten|Mexicaanse grens]]

.

* [[Israëlische Gazastrookbarrière]]

.

* [[Israëlische Westoeverbarrière]]

.

* [[Klaagmuur]]

.

* [[DMZ Korea|Koreaanse muur]]

.

* [[Marokkaanse barrière]]

.

* [[Muren van Belfast]]

.

* [[Muur van Anastasius]]

.

* [[Muur van Antoninus]]

.

* [[Muur van Hadrianus]]

.

* [[Muur van schande]]

.
.

;Minder bekend zijn:

.

* Het hekwerk tussen Turkije en Griekenland;

.

* Het hekwerk tussen [[Oezbekistan]] en [[Turkmenistan]];

.

* Het hekwerk tussen Botswana en Zimbabwe;

.

* Het hekwerk tussen India en Birma;

.

* Het hekwerk tussen Maleisië en [[Brunei]]...

.

.

=== Avondklok ===

.

De [[avondklok]] of een luide bel, ook wel 'la cloche' kondigt het sluiten van de poorten of het barricaderen van de straten aan. Het woord '[[clochard]]' (wie geen onderdak vindt, of te laat de stad bereikt) kent er zijn oorsprong, net zoals het woord [[passport]]: reizigers die de poort passeren omdat zij over een document beschikten van hogerhand. Grendels en [[Slot (sluiting)|sloten]] schuiven dicht. Kaarsen flakkeren en spetteren, roken en stinken in kleine halfduistere binnenkamers en worden gedoofd. Immers, [[Brand]] ligt op de loer en wapens binnen handbereik. Met een couvrefeu, een bolle aardewerken pot dekt men de vuren af. Voor de biddende en slapende massa begint de kwelling. De onvermijdelijke angst is een overlevingsstrijd: de boer biedt het hoofd aan dieven, soldaten en bestrijdt het onbekende met hardhandig en verbaal geweld. Wapendracht (messen, spiesen, bogen, zwaarden), [[vreemdelingenhaat]] (of is het dorpspatriottisme?) en schunnig taalgebruik, [[magie]] en [[toverij]] maken deel uit van het dagelijks leven als water en brood, de vuiligheid en de stank. Voor spoken, heksen en demonen, voor indringers, dieven en struikrovers, voor plunderaars, kinderlokkers en moordenaars begint ‘a good darkie’, de ideale nacht om te roven, te bezweren en te stelen, om de [[sabbat]] te vieren of te moorden. In deze magische, agrarische, onzekere, gewelddadige en symbolische wereld heeft de mens nauwelijks greep op de dingen en zeker niet op 'de tijd'. Tot diep in de middeleeuwen is er geen klok die de tijd ‘minutieus’ indeelt, er is enkel het gebed: de [[Metten (gebed)|metten]] rond middernacht, het [[Lof_(plechtigheid)|lof]] om drie uur 's morgens, de [[Metten (gebed)|metten]] bij het ochtendgloren, de [[vespers]] om zes uur ’s avonds en de [[completen]] tegen bedtijd. Het zijn de “getijden des daags” zoals de mediëvist [[Johan Huizinga]] het in zijn ‘[[Herfsttij der middeleeuwen]]’ uitdrukt. De zes weekdagen en een rustdag structureren het [[scheppingsverhaal]] en verklaren de weekcycli. Achter die indeling steekt ervaring en observatie van geleerde enkelingen waarvan de ongeschoolde de herkomst nauwelijks kent. De tijdsmeting en de geschiedenis baseren zich op de cyclus. Zon en sterren zijn de wijzers op het uurwerk van de natuur, ze wijzen naar kerkelijke sacramenten, jaarfeesten of heiligendagen. Daardoor heeft de middeleeuwse geschiedenis een praktische component. De geschiedenisstudie beperkt zich tot de lezende en schrijvende elite: adel, geestelijkheid en niet te vergeten de tovenaars of tovenaressen (het begrip heks is van latere oorsprong). Zij verzamelen kennis en beslissen op basis van hun ervaring en hun inzichten (die alleen bij te houden zijn door het geschreven woord) wanneer boeren bijvoorbeeld mogen zaaien of oogsten.

.

.


=== KRONIEK ===

.

==== EERSTE KRONIEK: 12.000 tot de bronstijd ====

.

;11.000 jaar terug

.

*  [[Jericho]] is de oudste, bewoonde stad ter wereld. De permanente bewoning gaat 11.000 jaar terug en begint met een nederzetting met een stenen muur, een toren en ronde woningen van lemen tegels. De stad was vier hectaren groot en cultiveerde graan en vee.

.

;10.000 jaar terug

.

* Begin van de voorgeschiedenis van het schrift: kleitabletten tellen voorraden en fungeren als kalender. 

.

* De [[Holenbeer]] sterft uit.

.

;9.400 jaar terug

[[Bestand:Catalhöyük, erste Großsiedlung der Menschheit (CC by 4.0).webm|thumb||550px|Animatie van Çatalhöyük. Geloof niet alles uit de animatie. Zo is [[Tell es-Sultan|Jericho]] de oudste gevonden nederzetting en denken andere bronnen dat Çatalhöyük tot 10.000 inwoners telde.]]

.

De nederzetting Çatalhöyük of Çatal Hüyük ontstaat in het zuiden van [[Centraal-Anatolië]]. Het dorp zal in de loop van het komende millennium uitgroeien tot een oppervlakte van 13 hectare. Rond 8.000 jaar geleden vervalt de site door sociale onenigheid, bodemuitputting en/of migratiestromen uit de ondergelopen gebieden rond de [[Zwarte Zee, overstroming na de ijstijd|Zwarte Zee]]. De stad kent alleen woonhuizen en afvalgronden. Verwijzingen naar de landbouw zijn er niet en gebouwen met een openbare functie, straten of pleinen en een arbeidsdeling zijn er niet. Het betreden van de huizen verloopt via gaten in de de plafonds en met ladders. De bewoners begraven hun doden in het dorp. Van de honderden skeletten die ter plaatse zijn opgegraven, vertoont er geen enkel tekenen van een gewelddadige dood.

.

;9.200 jaar terug

.

* Oudste sporen van de mens in Griekenland.

.

;9.100-8000 jaar terug

.

* In Anatolië is er een snelle bevolkingsgroei in de dorpen: de gezondheid leidt onder de sedentatie. De toenemende zetmeelopname en het tekort aan eiwit leidt tot tandbederf en botinfecties stellen archeologen vast. Handelsnederzettingen brengen hier verandering in.

.

; 9.000 jaar terug

.

* De vroegste bewoning in [[Knossos]] in een neolithisch dorp.

.

;8.500 jaar terug

.

* In het Middellandse Zeegebied en de Balkan begint de sedentatie.

.

;8200 jaar terug

[[Bestand:Excavations_of_Tell_Sabi_Abyad.jpg|thumb|550px|In Tell Sabi Abyad zijn alle woningen ongeveer even groot en van dezelfde kwaliteit. De inboedel bleef bewaard. Dit wijst op kleine families met een ingewikkelde arbeidsverdeling en samenwerking tussen huishoudens. Archeologen leiden de aanwezigheid af van grazende kuddes, graangewassen, vlas, steenhouwers, eenvoudige metallurgie, handelscontacten en het pottenbakken.]]

* Een brand vernietigt het dorp [[Tell Sabi Abyad]] in de Balikh-vallei in Syrië. Het dorp is een hectare groot en beschikt over graanschuren en pakhuizen, kent een administratief archief in de vorm van geometrische kleifiches en miniatuurzegels.

.

;8.000 jaar terug

.

* Ontstaan van de mijnbouw. Op Kreta doen boeren aan landbouw.

.

* De verbinding tussen de Noordzee en Het Kanaal ontstaat.

.

;8.000-7.500 jaar terug

.

* In Noordwest-Europa start de sedentatie, net als in [[Limburg (Nederland)|Limburg]]. De Neolithische revolutie voltrekt zich er snel.

.

;7.000 jaar terug

.

* Het smelten van de gletsjers stabiliseert, net als de zeespiegel. De zeespiegelstijging in onze streken remt tot 1 à 0,7 centimeter per jaar. De zeespiegel daalt, het debiet van de grote rivieren eveneens, de aanleg van 'kanalen' intensiveert. Steden die hun schaarse middelen het best gebruiken houden stand. Tot nu toe waren de grootste rivieren wild en onvoorspelbaar, gezien de opwarming na de laatste ijstijd. Overstromingsregimes worden voorspelbaarder. Langs de Gele Rivier, de Mississippi, de Tigris, de Eufraat, de Nijl en de Indus (en andere rivieren die we associëren met de vroege beschavingen) ontstaan brede, vruchtbare overstromingsgebieden vol vruchtbaar slip dat niet wegspoelt. Deze gebieden groeien uit tot trekpleister omdat: 1. mensen de delta te bewerken; 2. ze wild en watervogels aantrekt; 3. over een vruchtbare filter beschikt.

.

* De Afrikaanse domesticatie van de ezel, als werk-, last- en transportdier in de landbouw en in moeilijk toegankelijke streken, is tot op heden historisch onderschat.&lt;ref&gt;RUUD CONENS &amp; ANNET VAN WIECHEN. ''De ezel. Archeologie, geschiedenis, cultuur, kunst, literatuur.'' Conens &amp; van wiechelen, 2014.&lt;/ref&gt; 

.

;6.500 jaar terug

.

* [[Megalieten]] in [[Carnac]]. 

.

* Vanuit het [[Donaudelta|Donaugebied]] introduceert men de landbouw en de veeteelt tot in onze gewesten.

.

;6.000 jaar terug

.

* Domesticatie van het [[Paard (dier)|paard]]. 

.

* In [[Mesopotamië]] ontstaan uit de landbouwersamenlevingen de eerste stadstaten: [[Oer (Soemer)|Ur]] en [[Uruk]].

.

* Eerste mensen in Australië.

.

;5.500 jaar terug

.

* De uitvinding van het [[Wiel (voortbeweging)|wiel]]. Er is een verband met de uitvinding van het schrift en de daling van de waterspiegel (waardoor vervoer over land is aangewezen).

.

[[Bestand:Ötzi_while_being_constructed_by_the_Kennis_Brothers,_2011_(2).jpg|thumb|550px|[[Oetzi]], een man van circa 45 en 1,60 m lang met 61 [[tatoeage]]'s, is een [[IJsmummie|ijsmummie]] uit de [[Kopertijd]]. Bergbeklimmers vonden hem in [[1991]] in de [[Ötztaler Alpen]]. Hun vondst leverde kennis op over voeding, kleding, uitrusting en bewapening van 5300 jaar geleden. Sinds de Oetzi in [[Bozen (stad)|Bozen]] is tentoongesteld, trekt het museum 300.000 bezoekers per jaar. Met zijn ouderdom zorgde 'Ötzi' voor onwaarschijnlijke info over de Europese prehistorie. Hij is ouder dan de [[piramide van Cheops]] en dan alle andere gletsjermummies. In tegenstelling tot Egyptische mummies is Ötzi samen met zijn kledij en zijn voorwerpen intact. ♠ '''BEELDFRAGMENT OTZI DE IJSMUMMIE'''] ]]

;5.300-5.200 jaar terug

.

* [[Uruk]] is een stad van tweehonderd hectare, de eerste stad ter wereld en telt tussen de 20 en 50.000 inwoners. Op zijn hoogtepunt is de hoofdstad van de Soemerische beschaving twee keer zo groot als klassiek Athene. Hier is het spijkerschrift uitgevonden.

.

* De uitvinding van het [[spijkerschrift]] in [[Mesopotamië]] (in Uruk?). Kleitabletten en stenen dienen als drager, bedrukt of gebeiteld. Parallel ontwikkelend de [[Egyptenaren]] hun [[hiërogliefen]]. Voor het eerst in de geschiedenis zijn er geschreven bronnen, bestaande uit duizenden tekens. Enkel een daar toe opgeleide elite (een equivalent van priesters) begrijpt ze. Schrijven gebeurt in tempels en dient veel doelen: boekhouding, voorraadbeheer, gebeurtenissen bijhouden, identificatie, literatuur en communicatie over lange afstanden en doorheen de tijd, wetten...

.

* Leidt het krassen op kleitabletten tot het krassen op het land, m.a.w. het ploegen?

.

[[Bestand:Heinrich_Schliemann_(HeidICON_28763)_(cropped).jpg|thumb|550px|De Duitse archeoloog [[Heinrich Schliemann]] (1822-1890) ontdekt in 1871 het oude Troje en geldt als een archeologisch pionier. Hij ontdekte dat aardewerkstijlen een sleutel zijn om tot chronologie te komen.]]

;5.100 jaar terug

.

* De [[Minoïsche beschaving]] loopt vrijwel parallel met de beschavingen van [[Anatolië]], [[Kanaänitische oudheid|Kanaän]], het [[oude Egypte]], [[Mesopotamië |Mesopotamië]] en de [[Indusvallei]]. Het nooit ontcijferde [[Lineair A]] ontwikkelt zich tijdens de Minoïsche beschaving als eerste Europese schrift. Archeologen hebben het over de Pre-Paleisperiode en die loopt van 5100 tot 1925. 

.

;5.000 jaar terug

.

* Dieren trekken een ploeg in Egypte; schapenfok voor wol.

.

* Eerste koningen, geld en schrift; paleiscultuur en verdedigingswerken.

.

* Stichting [[Troje]].

.

* [[Ötzi]].


.

==== TWEEDE KRONIEK: Bronstijd (5000-3400 jaar terug) ====

.

;5.000-4.500 jaar terug, de smelterijen

.

Ambachtelijke smelterijen in het [[Midden Oosten]], [[Anatolië]] en op [[Egeïsche Zee|Egeïsche eilanden]] smelten tin of arseen en mengen het met koper. De uitvinding is een harde [[legering]] en heet [[brons]]. Het is sterker dan koper, ideaal voor handwapens, helmen, scheenplaten of de ramstevens voor oorlogsbodems, munten, keukengerief, sculpturen, eenvoudige spiegels... De [[Brons|bronsproductie]] prefereert [[Tin (element)|tin]] in plaats van het giftige arseen. In de beroemde [[Laurion|mijnen van Laurion]] bij [[Athene (stad)|Athene]] is er koper in overvloed, tin niet. Het schaarse tin komt uit de omgeving van [[Cornwall]] en doet grootschalige handelsroutes over land ontstaan tot in de regio [[Badachsjan (provincie)|Badachsjan]] in Afghanistan. Westwaards komen tinlagen voor in [[Bretagne (schiereiland)|Bretagne]], [[Saksen (deelstaat)|Saksen]], het Franse [[Centraal Massief]], op het [[Iberisch schiereiland]] en in Engeland. De handel beperkt zich niet tot tin: andere handelswaren, ideeën, kennis en vaardigheden verspreiden zich mee.&lt;ref&gt;SENNE STARCKX. ''Bron van brons lag bij ons''. In: ''De Standaard'', 17.09.2019, p. D9; GAIA VINCE, vertaald door Rogier van Kappel. ''Vuur, taal, schoonheid, tijd. Hoe culturele evolutie de mens heeft gevormd, Atlas Contact, Antwerpen, 2020, p. 98; ERIC H. CLINE, vertaald door Corrie van den Berg &amp; Carola Kloos. ''1177 v.Chr. Het einde van de beschaving,'' Ambo|Anthos, Amsterdam, 2014, p. 13.&lt;/ref&gt; [[Kreta]] treedt toe tot de bronstijd zo'n 4.800 jaar geleden.

.

.

;De gevolgen van de brons-revolutie 

.

1. Economisch metalen voorwerpen hebben technische voordelen op benen, stenen en houten voorwerpen die de mens miljoenen jaren gebruikt. Ontbossing gaat sneller, de ploeg zorgt voor meer oogst. 

.

2. De handelsroutes die voor de bronstijd als bestaan, komen nu echt tot ontwikkeling. 

.

3. Militair zorgt de ontwikkeling van het zwaard voor slagkracht. 

.

4. Wie in de aanvangsfase het schaarse brons bezit, verwerft prestige. Vuursteen is makkelijk verkrijgbaar, brons niet. Vroege bronzen voorwerpen zijn vaak prestigestukken die men nauwelijks gebruikt - net zoals sommigen vandaag hun dure auto's uitstallen op de oprit in plaats van die te gebruiken. Status dus. 

.

5. Handelaars, smeden en andere metaalbewerkers staan hoog op de maatschappelijke ladder omwille van de complexiteit van hun beroep en de vraag naar hun producten. Hun beschermende kleding tegen brandwonden vraagt specialisatie: leren schorten en handschoenen, hun gereedschap eveneens: lange tangen en hamers. De werkplaats (de smesse) is zo ingericht dat het vuur en de blaasbalg op een veilige afstand van de werkbank staan. Hun kennis geven ze door van generatie op generatie. In sommige culturen geloven smeden in beschermende rituelen tegen ongeluk. Smeden nemen maatregelen tegen diefstal en moeten zich meer dan andere beroepsgroepen beschermen. Smederijen in het centrum bij andere ambachten maken sociale controle mogelijk, andere smederijen hadden een meer geheim karakter. Ze maken zelf hun sloten en wapens.&lt;ref&gt;HERMAN CLERINX. ''Kelten en de lage landen.'' Davidsfonds, Leuven, 2005, p. 88-91.&lt;/ref&gt; 4.500 jaar terug verspreidt brons zich dankzij handel in West- en Noord-Europa.

.

.

;Minoïsche of Kretenzische periode

[[File:Antwerpen Monument Schelde Vrij 2437.jpg||thumb|550px|In Antwerpen is '''Schelde Vrij''' een monument op de [[Marnixplaats]], ontworpen door vier kunstenaars en in 1883 opgeleverd. In 1863 kwam er een einde aan de '[[Sluiting van de Schelde]]', die sinds 1587 tijdens de [[Tachtigjarige Oorlog]] door de [[Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden]] was ingesteld. Het afkopen van de Scheldetol in 1863 gaf in 1873 de aanleiding tot een wedstrijd voor een monument. Het monument is twintig meter hoog en beslaat een oppervlak van 15,5 bij 15,5 meter. Op een piramidevorm staat een vierkante sokkel met aan elke zijde watergoden die water spuwen door de gebroken ketting van de Schelde. Boven elk masker zit een medaillon: aan de noordzijde staat de vermelding 'Door de stad Antwerpen opgericht 1883', de teksten op de andere zijden vermelden relevante personen: minister [[Charles Rogier|Karel Rogier]], baron [[Auguste Lambermont]] en burgemeester [[Filips van Marnix van Sint-Aldegonde]]. Op de sokkel staat een obelisk, een naakte vrouw schrijft '1863 Schelde vrij'. De obelisk bevat de portretten van Rogier, Lambermont en Sint-Aldegonde; aan de bovenzijde steekt de boeg van een schip aan weerszijden uit de obelisk. Op de obelisk staat een beeldengroep van zeven meter hoog. Deze bestaat uit de zeegod [[Neptunus (mythologie)|Neptunus]] met drietand, geflankeerd door de god van de handel [[Mercurius (mythologie)|Mercurius]] (die ook op het Kortrijkse belfort te zien is) en de stedenmaagd.]]

.

De bronstijd gaat samen met de Minoïsche periode op [[Kreta]] en die is op haar hoogtepunt rond 3.500 jaar terug. Twee steden zijn van belang: [[Knossos]] en [[Faistos]]. Hun paleizen zijn het centrum voor de omliggende gebieden. Paleizen zijn een betere omschrijving dan 'steden'. Het eiland ontwikkelt zich tot een gecompliceerde en luxueuze neolithische maatschappij. Dorpen zijn er niet, wel steden vol villa's en paleizen met twee tot drie woonlagen. Havens, aquaducten, irrigatiesystemen, riolen, latrines, badhuizen, wegen, tempels en begraafplekken. Het niet versterkte eiland beschikt over wapens en mogelijk een klasse van krijgers en leeft 1.500 jaar in vrede. Het verval komt omstreeks 1.200 V.C. Dat weten we uit archeologische bronnen. Wat veel minder zeker is, is dat de Minoïsche cultuur genoemd is naar [[Minos|Koning Minos]], een legendarische figuur en de zoon van [[Zeus]] en [[Europa (mythologie)|Europa]]. Hij huwde [[Pasiphaë]]. Eén van hun kinderen draagt de naam [[Ariadne (mythologie)|Ariadne]]. Minos regeerde Kreta wijs en rechtvaardig en verdeelde het eiland in drie delen met hoofdsteden in [[Knossos]], [[Phaistos]] en Kydonia (?). Kreta beschikt over troeven: vruchtbare akkers brengen olijven, graan en druiven. De landbouwoverschotten bewaren ze in kelders en drijven ze handel met Egypte en Afrika en de eilanden in de Egeïsche zee. De [[Kretenzische wilde geit|Kri-kri geit]] is een specialiteit en er is de handel in ertsen: koper, tin, goud en zilver ruilen ze om werktuigen en sieraden te maken. De gunstige ligging maakt het eiland tot een kruispunt van culturen. De Kretenzers beheersen de Middellandse-zee als een [[thalassocratie]]. Dat is een [[Oudgrieks]]e samentrekking. {{Polytonic|Θαλασσοκρατία}} / thalassokratía verwijst naar {{Polytonic|θάλασσα}} / thálassa (« zee ») en {{Polytonic|κρατείν}} / krateín (« macht hebben over, heersen »). Het duidt een maatschappij aan met macht op [[zee]]. Essentieel voor een thalassocratie was een [[vloot]], die zowel een [[handel (economie)|handels]]- als piraten of oorlogsvloot. Het [[antoniem]] van thalassocratie is [[tellurocratie]], een landinwaarts gerichte macht. De [[Minoïsche beschaving]] op [[Kreta]] isde eerste thalassocratie van de [[westerse wereld]]. De kleitabletten zijn niet ontcijferd. Zeker dat de Minoïsche paleizen een uitgebreid handelsnetwerk hadden in het [[Egeïsche Zee]]gebied. Een andere vroege thalassocratie is die van de [[Feniciërs]] in [[Tyrus]], [[Sidon]] en de kolonie van Tyrus [[Carthago]].

.

Het beroemdste verhaal is dat van het labyrint dat hij laat bouwen om de Minotaurus, een wezen dat half mens en half stier, op te sluiten. De Minotaurus was het resultaat van een straf van de zeegod Poseidon, omdat Minos een stier die hij had moeten offeren, had gehouden. Minos vraagt [[Poseidon (mythologie)|Poseidon]] ten teken dat hij een rechtmatig heerser is. Poseidon stuurt hem een prachtige witte stier, met de voorwaarde dat [[Minos]] deze offert. Minos houdt de stier voor zich en Poseidon raakt boos. Als straf zorgt Poseidon dat Minos’ vrouw verliefd raakt op de stier. De architect [[Daedalus (mythologie)|Daedalus]] bouwt een holle houten koe zodat Pasiphaë gemeenschap kan hebben met de stier. Ze bevalt van de Minotaurus, een wezen met een mannenlijf en een stierenkop. De Minotaurus blijkt een gevaarlijk wezen en Daedalus bouwt een labyrint als gevangenis onder het paleis van [[Knossos]]. Elke Griekse stad diende om de negen jaar zeven jongens en zeven meisjes naar Kreta te sturen als offer voor de Minotaurus. Theseus, de prins van Athene maakt een einde aan deze offers. Hij gaat vrijwillig mee met de volgende groep offers. Ariadne, Minos' dochter raakt verliefd op hem, geeft hem een zwaard en een kluwen wol, [[draad van Ariadne|de draad van Ariadne]]. Die helpt Theseus om zijn weg terug te vinden nadat hij de Minotaurus doodde.

.

&lt;gallery widths=&quot;155&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
Bestand:Minoan fresco, showing a fleet and settlement Akrotiri.jpg|thumb|475px|Deze Minoïsche fresco verwijst naar de Minoïsche thalassocratie.
Bestand:Tondo Minotaur London E4 MAN.jpg|thumb|Minotauros
Bestand:Kylix Theseus Minotauros Louvre F83.jpg|thumb|Theseus tegen de Minotauros
Bestand:Theseus Minotaur Mosaic.jpg|thumb|Theseus in het Labyrint tegen de Minotauros
Bestand:GeorgeF.Watts-Minotauros.png|thumb|George Frederic Watts &lt;br&gt; The Minotaur
Bestand:Minosse.jpg|Koning Minos zittend op een draak. Detail of the Monument to Dante in Trento by Cesare Zocchi
Bestand:Lateran Poseidon.jpg|thumb|Marmeren kopie van een bronzen origineel van [[Lysippus van Sicyon|Lysippos]], dat op de isthmus van Korinthe stond ([[Vaticaanse musea]])
Bestand:Paestum BW 2013-05-17 15-01-57.jpg|thumb|left|Tempel van Poseidon in de Dorische kolonie [[Paestum|Poseidonia]].
Bestand:SNGANS 606.jpg|thumb|Zilveren ''nomos'' of ''[[stater]]'' van Poseidonia met aan de voorzijde Poseidon die zijn drietand heft in zijn rechthand met een ''[[chlamys]]'' over zijn beide armen gedrapeerd en in de [[legende (numismatiek)|legende]] ΠΟΜ (= ΠΟΣ) en een [[incuse]] versie aan de keerzijde (ca. 530-500 v.Chr.).&lt;u&gt;'''Bron:'''&lt;/u&gt; [http://www.cngcoins.com/ CNGCoins].
Bestand:Sea thiasos Amphitrite Poseidon Glyptothek Munich 239 front n3.jpg|thumb|Zee[[thiasos]] voor het huwelijk van Poseidon en Amphitrite, die in een huwelijkswagen zitten getrokken door musicerende Tritons (detail van het zogenaamde &quot;altaar van Domitius Ahenobarbus&quot;, 2e helft 2e eeuw n.Chr.).
Bestand:NAMA Poséidon.jpg|thumb|left|De [[Poseidon van Artemision]] ([[Nationaal Archeologisch Museum van Athene]]).
[[Bestand:Marnixplaats vanuit de Geuzenstraat.jpg|miniatuur|De Marnixplaats]]
[[Bestand:Antwerpen Schelde Vrij 17-10-2022 12-13-38.jpg|miniatuur|Monument Schelde Vrij]]
&lt;/gallery&gt;

.

;4800 jaar terug

.

* In [[Mesopotamië]] ontstaan [[monarchie|monarchieën]]. Steden - die al sinds het vierde en derde millennium bestaan, ommuren zich en voorzien zich van gewapende milities. Er komen paleizen, koninklijke inscripties en aristocratische begrafenissen.&lt;ref&gt;DAVID GRAEBER &amp; DAVID WENGROW, vertaald door Rogier van Kappel en Bart Gravendaal. ''Het begin van alles. Een nieuwe geschiedenis van de mensheid'', Maven, Amsterdam, 2022, p. 328.&lt;/ref&gt;

.

;4.600 jaar terug

.

* De stad [[Mohenjodaro]] in Pakistan (Hindi:मोएन-जोदड़ो) uit de Indusbeschaving ontstaat. 3.700 jaar geleden wordt de stad verlaten.

.

* De Egyptenaren kweken bijen. 

.

;4500 jaar terug

.

* Tamme ezels voor het eerst in Europa en Azië. 

.

;4.300 jaar terug

.

* [[Stonehenge]]. Is dit een observatorium om de beweging van de maan en de sterren en de zon te registreren? De bouwers zijn ervaren architecten, wiskundigen en astronomen. De positie van de stenen zorgen ervoor dat de hoofdas bij de zomerzonnewende in één lijn staat met de zonsopgang.

.

;4.300-2.300 jaar terug

.

* Vuursteenmijnen in [[Spiennes]] in [[Henegouwen]] ontginnen [[silex]] om bijlen en klingen te maken. Half-afgewerkte werktuigen uit deze mijn zijn tot vijftig kilometer ver te vonden. Verderop tot 160 kilometer zijn enkel afgewerkte producten te vinden. Deze groeven zijn opgemerkt door arbeiders in 1842, het blootleggen gebeurde in 1867 (bij de aanleg van het spoor tussen [[Frameries]] en [[Chimay (stad)|Chimay]]) en de opgravingen in 1889 en 1912. In de buurt zijn er sporen van een omheind neolithisch dorp. Deze prehistorische mijnen ([[Michelsbergcultuur]]) staan op de [[UNESCO]] [[Werelderfgoedlijst]].

.

;4.250 jaar terug

.

* Het [[Akkadische rijk]] van [[Sargon van Akkad|Sargon]] is het eerste keizerrijk.

.

;4.000 jaar terug

.

* De [[Mammoeten]] sterven uit.

.

* De [[Bronstijd]] start in onze streken - elders is die al een [[millennium]] bezig. 

.

* In Griekenland start de [[Midden-Helladisch]] periode tot 3.550 jaar geleden. Mannelijke goden vervangen de vrouwelijke, dat is een trend in de hele Westerse wereld. Op het onversterkte Kreta start de Midden-Minoïsche periode of de eerste paleistijd (2.000-1.700 V.C.) die zich kenmerkt door een centraal bestuur. Communicatie gebeurt met [[Hiëroglief|hiëroglyfen]] en het tot nu toe niet ontcijferde [[Lineair A]]. De hoofdstad Knossos telt 100.000 inwoners. De oudst geplaveide weg (van Europa) verbindt de stad met havens. De stadswegen zijn geplaveid. De huizen laten privacy toe, hebben een natuurlijke lichtinval en zijn omringd door tuinen. Sporen van armoede zijn er niet te vinden. Wandschilderijen tonen dieren en planten en afbeeldingen met priesteressen (op de voorgrond) die slangen en vlinders in hun handen hebben. Mannen assisteren hen op de achtergrond. Jonge vrouwen en mannen springen over stieren, een sport waarbij iemand de hoorns van de stier grijpt, een ander een salto maakt over de stier en opgevangen wordt door een derde. Dames dragen sieraden, een jasje dat de borsten vrijlaat, een lange rok van schapenleer en een metalen gordel om de middel. Het mannenkostuum accentueert de penis. Beide geslachten hebben lang haar. Vrouwen werken op het land of zijn kapitein op een boot, ze mennen paarden en jagen. 

.

;3950 jaar terug

.

* Oude paleisperiode start op en rond Kreta. Deze periode duurt tot 1725 VC. 

.

;3.750 jaar terug

.

* Op Kreta start de nieuwe of de tweede paleisperiode. Die duurt tot ca. 1.400 V.C.

.

;3.700 tot 3.500 jaar terug

.

* In [[India]] komen de [[nomaden]] van het Iraanse plateau aan en installeren er de wortels van het [[hindoeïsme]].

.
[[Bestand:Louisiana_-_Poverty_Point_-_Karte_(English_version).png|thumb|550px|♣ '''3.700 jaar terug.''' Als in Eurazië de eerste steden ontstaan, ontwikkelen Amerikaanse jagers-verzamelaars bij [[Poverty Point]] (nu in de staat [[Louisiana (staat)|Louisiana]]) een megalomaan en monumentaal aardwerk dat op een reusachtig amfitheater lijkt. De omgeving is voedselrijk, stenen zijn er niet. Een toestroom van ornamenten en bulkgoederen, ze leggen soms honderd kilometer af, begeleidt het bouwproject. De wapens, vaten, vuurstenen, gewichtjes, decoratieve [[klei]] en [[Pijp (rookgerei)|pijpen]], [[Kraal (versiering)|kralen]], [[Talk (mineraal)|speksteen]], [[hematiet]]en, [[hanger]]s en koperwerk, [[keramiek]], [[aardewerk]], gereedschap uit [[Been (materiaal)|been]], kwartskristal, pijlen en allerlei speerpunten in evenveel kleuren die de archeologen hier vinden, zijn niet ter plekke geproduceerd. Ze zijn aangevoerd langs de benedenloop van de [[Mississippi (rivier)|Mississippi]]. Sporen van activiteit op [[Poverty Point]] gaan 13.000 jaar terug. Geleidelijk groeit de plek uit tot een 'seizoenmetropool' van jager-verzamelaars met stedelijke functies. Ontbreken: permanente sedentatie, gebouwen, begrafenisrituelen, een boerenleven of geschreven bronnen. Of Poverty Point een textiel-handelscentrum was, is moeilijk te achterhalen. Wat de heilige geometrie wel bewijst is de aanwezigheid van kennis: astronomie, kalender- en meetsystemen, mythologie, [[Numerologie|numerologisch]], wiskunde, bouwtechniek en 'arbeidsethos'. Een miljoen kubiek grond transformeren tot een gecultiveerd gebied zo groot als een Mesopotamische stadstaat, vraagt een samenwerking van honderden, misschien wel duizend groepen jagers-verzamelaars, enorme mensenaantallen dus die een strikt arbeidsregime vooruitziend ondergaan. Rituelen en liederen, dansen en beelden hebben het project en de kennisuitwisseling wellicht ondersteund. Tegenwoordig is Poverty Point werelderfgoed dat de landschapsverandering en de monumentale grondwerken van jager-verzamelaars illustreert. De zes concentrische half-elliptische heuvelruggen en de paalcirkels in het centrale plein zijn uniek. Net zoals [[Göbekli Tepe]], [[Hopewellcultuur|Hopewell]], Sannai Maruyama en [[Stonehenge]] komt dit prehistorisch bouwproject nauwelijks voor in de stedenbouwkundige geschiedenis.&lt;ref&gt;DAVID GRAEBER &amp; DAVID WENGROW, vertaald door Rogier van Kappel en Bart Gravendaal. ''Het begin van alles. Een nieuwe geschiedenis van de mensheid,'' Maven, Amsterdam, 2022, p. 159 ev.&lt;/ref&gt;]]

.

;3550 jaar terug

.

* Handel op aanzienlijke schaal in rond de Middellandse zee.

.

* De havenstad [[Ugarit]] aan de Syrische kust beschermt de kooplui tegen diefstal. Wetten bepalen wanneer hun schepen beter niet binnenvaren.

.

;3.500 jaar terug

.

* ♣ Egypte tuiniert. Een graftombe toont een farao en zijn vrouw die een tuin bezichtigen. Opgravingen bewijzen de aanwezigheid van tuinen.&lt;ref&gt;PENELOPE LIVELY, vertaald door Nadia Ramer. ''Leven in de tuin.'' De Geus, Amsterdam, 2019, p. 40.&lt;/ref&gt;

.

* Domesticatie van de kip in Zuidoost-Azië. Het dier zoekt de mens op omwille van de rijst- en gierstkorrels.&lt;ref&gt;Geen auteur. ''Voorouder van kip kwam veel later dan gedacht uit de bossen om bij de mens te gaan wonen.'' In: ''De Morgen'', 10.06.2022, p. 2.&lt;/ref&gt;

.

* Schepen met tinbaren uit Zuid West Engeland vergaan voor de kust van [[Haifa]]. Deze archeologische ontdekkingen tonen een bloeiend handelsnetwerk tussen [[Cornwall]] en de Middellandse zee. De ineenstorting van het [[Hettieten|Hettitische rijk]] in het Oosten zou hiermee verband houden.&lt;ref&gt;SENNE STARCKX. ''Bron van brons lag bij ons''. In: ''De Standaard'', 17.09.2019, p. D9.&lt;/ref&gt; We zijn in de Midden bronstijd, die zich kenmerkt door de opkomst en ontwikkeling van het zwaard en de strijdwagen.

.

* De Kretenzische beschaving houdt op te bestaan volgens sommige bronnen tussen 1.500 en 1.400 V.C. De [[Mycene|Myceners]] nemen in 1.450 de controle over het eiland over.

.

==== DERDE KRONIEK: Donkere eeuwen na een eruptie? De val van Troje====

.

;3.400 jaar terug (1.628 v.C)

.

* Dit is de late bronstijd. Elites domineren en tonen hun status met mantelspelden, harnassen en helmen en [[Mesopotamië]] ontwikkelt energie uit [[watermolen|waterschoepraderen]]. Mycene gebruikt het [[lineair B]], een vroeg schriftsysteem voor administratie op kleitabletten. Hun cultuurgebied strekt zich uit tot in India en er zijn internationale contacten tussen Minoërs, Myceners, Hittieten, Assyriërs, Babyloniërs, Mitanniërs, Kanaänieten, Cyprioten en Egyptenaren. Dit soort kosmopolitisme is uniek in de wereldgeschiedenis en zal waarschijnlijk het abrupte einde betekenen van de bronstijd omstreeks 1.200 V.C. In 1177 V.C. zijn deze culturen zo verweven en afhankelijk dat ze 'elkaar wel moesten meeslepen in hun val, toen de bloeiende beschavingen één voor één ten onder gingen door mensenhand, door natuurrampen of door een dodelijke combinatie' schrijft Eric H. Cline.&lt;ref&gt;Zie p. 217.&lt;/ref&gt; Of is het de vulkaanuitbarsting van de Thera op [[Santorini]] die [[Knossos]] teistert en een definitief einde maakt aan de [[Minoïsche beschaving|Menoïsche]] beschaving? De vulkaan blaast omstreeks 1.628 V.C. zestig kubieke kilometer puin in de lucht. Stof schermt het zonlicht af, de zwaveldioxide veroorzaakt zure regens en jaagt volkeren op de vlucht. Het is moeilijk te geloven dat er een verband is met de gebeurtenissen omstreeks 1177 V.C. Omstreeks 1.477 V.C. geeft farao [[Thoetmosis III|Thoetmoses III]] nog Minoïsche kunstenaars de opdracht om fresco's te maken in zijn paleis dat hij in Peru-nefer in de Nijldelta van Beneden-Egypte laat bouwen. Ze schilderen iets wat nog nooit in Egypte was te zien: taferelen van mannen die over stieren springen. Het einde van de bronstijd is nog veraf. Omstreeks 1.400 V.C. koloniseren de Myceners de regio rond [[Milete]] en de [[Anatolië|Anatolische bodem]]. Deze eeuw en de komende is een bloeiperiode voor Mycene. Hun paleizen op het Griekse vasteland, de bruggen, de drainage- en weginfrastructuur zijn ongezien. In de vlakte van Argos verbinden wegen dorpen en steden met Mycene. 

.

Wat 476 is voor de val van het West-Romeinse rijk, is 1177 V.C. voor de bronstijd: een eindpunt en de overgang naar de ijzertijd. De inwoners van de klassieke wereld spreken over de [[Hyksos]], de barbaarse en mysterieuze zeevolken die voor een economische neergang van eeuwen zorgen. Wellicht zijn het klimaatvluchtelingen. In deze jaren plunderen en verwoesten ze alle steden. Het machtige Egypte met natuurlijke verdedigingslinies van zee en woestijn ontkomt niet, de [[Hettieten]] kwijnen weg. De Myceense beschaving in Griekenland raakt verwoest, er is brandschatting en Griekenland gaat failliet. Lijken worden niet begraven, overlevenden trekken naar afgelegen valleien of beschermde heuveltoppen. De Griekse bevolking verandert van samenstelling. De [[Doriërs]] - de zonen van [[Hercules (mythologie)|Hercules]] - trekken vanuit de Balkan naar het zuiden en nemen delen van de [[Peloponnesos]] in bezit. Ze stichten de stad [[Argos (stad)|Argos]] en later identificeren de Spartanen zich graag met deze stam. Andere Grieken gaan zich identificeren met de [[Ioniërs]] en de [[Acadië|Arcadiërs]]. De chaos verstoort de handelsroutes voor de bronsproductie tussen Cornwall en Afghanistan. Er zijn opstanden in Syrië, de Perzen zijn op oorlogspad, waar nu Irak is, is het een puinhoop. Dit is een keerpunt in de geschiedenis: het bronzen tijdperk houdt op te bestaan. Dit is het einde van de Bronstijd. De kennis van het brons en hoe het te maken gaat verloren. Historici spreken hier van de duisterE periode en de overgang van de prehistorie naar de ARCHAÏSCHE PERIODE. In enkele decennia vallen de rijken van de Troje en Babylon.&lt;ref&gt;ERIC H. CLINE, vertaald door Corrie van den Berg &amp; Carola Kloos. ''1177 V.CHR. Het einde van de beschaving'' Ambo|Anthos, Amsterdam, 2014; MARILN FRENCH. ''Een vrouwelijke geschiedenis van de wereld.'' Meulenhof|Kritak, Amsterdam, 1995, p. 43-46; PHILIP MATYSZAK. ''Grieken. Hoe een cultuur zich over de wereld verspreidde,'' Athenaeum - Polak &amp; Van Gennep, Amsterdam, 2018, p. 23-26.&lt;/ref&gt;

.

Later zoeken mensen actief naar een alternatief voor het brons. Daarover schrijft Gaia Vince: 'En dat vonden ze overal om zich heen - vrijwel elke steen bevat wel wat ijzer; het is het meest democratische metaal dat er is. Zo begon de ijzertijd en die duurt tot op heden voort.'&lt;ref&gt;GAIA VINCE, vertaald door Rogier van Kappel. ''Vuur, taal, schoonheid, tijd. Hoe culturele evolutie de mens heeft gevormd, Atlas Contact, Antwerpen, 2020, p. 99.&lt;/ref&gt; De ijzertijd begint rond 1200 v.Chr. in het oostelijke Middellandse Zeegebied, zoals in Griekenland, de Levant en Anatolië. In Midden-Europa begint die rond 800 V.C. In de Lage Landen rond 700 V.C.

.

Natuurrampen, een reeks aardbevingen en invasies doen de Grieken leven tussen de vroege ruïnes van hun bloeiende beschaving. Lezen en schrijven kunnen ze niet langer. Als de nevel van de donkere periode verdwijnt, hebben de Grieken zich uitgezaaid tot in Klein-Azië, de Zwarte zee en in de Egeïsche eilanden, Sicilië en Zuid-Italië. Er zijn honderden Griekse koloniën tot op het Iberisch schiereiland. Napels is Nea Polis, de nieuwe stad en het Franse Massalia kennen we nu als Marseille. Ze vormen 'een Griekse zoom op een barbaarse mantel' schreef Cicero in [[De re publica]]. Hierbij liepen ze voorop in het uitdragen van hun cultuur en handel langs de kusten van de Middellandse zee. Het zorgt ervoor dat de Griekse beschaving een gebied omvat van duizenden kilometers: Syrië, Egypte en Babylonië zijn Grieks. [[Herodotus]], [[Euclides van Alexandrië|Euclides]], [[Pythagoras]] en [[Archimedes]] komen zelden of nooit in het huidige Griekenland. [[Plato]] vergelijkt de Griekse steden met 'kikkers om een vijver' die op het gepaste moment met hun tong een vlieg uit de lucht halen en omzichtig wachten voor ze springen. De Grieken, geleerd om te gaan met rampspoed, kiezen eerst een eiland voor de kust waar ze een versterkte basis maken. Daarna doen ze zaken met de locals. Eenmaal ze elkaar gewoon zijn, komt er een nederzetting op het vasteland en het eiland dient als een appel voor de dorst. 

Vanaf hier rekenen we in eeuwen en jaren voor en na Christus.

.

;1.274 jaar V.C.

.

* ♣ Het [[Verdrag van Kadesh]] - het Eeuwige verdrag - gesloten tussen de [[Hettitisch|Hettiten]] en Egypte is een vroeg voorbeeld dat (in vage termen) de invloedssfeer van twee strijdende partijen bepaalt. Gaandeweg krijgen grenzen een gedetailleerdere omschrijvingen in [[Verdrag|verdragen]]. Het Zilveren of Eeuwige Verdrag is een akkoord tussen het oude Egypte en de Hettieten. Hun botsing leidde tot de slag bij Kadesh, waarbij Ramses II de grootste verliezen telde.

.

;1.250 V.C.

[[Bestand:Lion Gate Mykene with Wilhelm Dörpfeld 1891.jpg|thumb|550px|Leeuwenpoort in de 19e eeuw met [[Heinrich Schliemann]] en [[Wilhelm Dörpfeld]]]]

De [[Leeuwenpoort (Mycene)|Leeuwenpoort]] geeft toegang tot de citadel van Mycene. De compositie is waarschijnlijk ontleend aan voorbeelden van de Hettieten. Twee leeuwinnen (hun koppen die de bezoeker recht aankeken zijn verdwenen) zijn het wapen van de Myceense dynastie. De zuil op het altaar symboliseert het paleis. 

.

;1.200 V.C

.

* In de late 13de eeuw is er de verwoesting van de Myceense paleizen en omstreeks 1.200 belegert een Griekse liga van krijgers en koningen de [[Trojaanse Oorlog|stad Troje (nu Turkije)]] waarna Troje valt. In de Ilias beschrijft [[Homerus|Homeros]] - zo'n vier eeuwen later de laatste weken van het conflict. Een nieuwe technologie stelt hem daartoe in staat: het [[Grieks alfabet|Griekse alfabet]]. Het epos begint met de wrok van de Griekse held Achilles, die boos is op [[Agamemnon (mythologie)|Agamemnon]] omdat deze hem zijn krijgsbuit, [[Briseïs]], heeft afgenomen. Als Achilles weigert te vechten leidt dit tot grote verliezen voor de Grieken. Volgens de mythologie begint de oorlog met een conflict tussen drie godinnen: [[Hera]], [[Athena]] en [[Aphrodite]] tijdens een huwelijksfeest, waar de godin van de twist, [[Eris (mythologie)|Eris]] een gouden appel met de inscriptie “voor de mooiste” op de tafel legt. De drie godinnen claimen de appel en Zeus besluit dat [[Paris (mythologie)|Paris]], de [[Trojaanse Oorlog|Trojaanse]] prins, zal oordelen wie de mooiste is. Hera belooft hem macht, Athena wijsheid en roem, en Aphrodite de liefde van de mooiste vrouw ter wereld: Helena. Paris kiest Aphrodite met als gevolg dat Helena, de vrouw van de Spartaanse koning verliefd wordt op Paris en met hem meegaat naar Troje. Dit leidt tot de woede van de Spartaanse koning [[Menelaüs|Menelaos]], die met zijn broer [[Agamemnon (mythologie)|Agamemnon]] en helden zoals [[Odysseus]] en Achilles een expeditie organiseert om Helena terug te halen. Het resulteert in tien jaar oorlog. Na tien jaar van vruchteloze belegering bedenkt Odysseus een list. Een gigantisch houten paard waarin een groep Grieken zich verstopt geven ze na een zogezegde overgeven aan de stad. De Grieken doen alsof ze de belegering opgeven en varen weg. Het paard is geschenk aan de Athena, om hun veilige terugkeer te garanderen. De Griekse soldaat Sinon blijft en vertelt de Trojanen dat het paard een offer is. Het binnenhalen zal hen de gunst van Athena brengen. Die nacht komen de Grieken uit het paard, openen de stadspoorten voor het teruggekeerde leger en veroveren Troje. Achilles vindt de dood door een pijl van Paris die hem in zijn hiel treft. Dit was zijn enige kwetsbare plek, omdat zijn moeder hem als baby in een rivier dompelde om hem onkwetsbaar te maken terwijl ze hem bij de hiel vasthield. In sommige versies helpt [[Apollo (Griekse mythologie)|Apollo]] Paris de pijl te richten. De term “achilleshiel” is sindsdien een metafoor voor een fatale zwakte, ondanks algehele kracht. 'De Illias is een orgie van moord en doodslag' schrijft Bettany Hughes in ''De schone Helena''.&lt;ref&gt;BETTANY HUGHES. ''De schone Helena. De biografie van Helena van Troje, de vrouw voor wie duizend schepen uitvoeren'', Mouria, Amsterdam, 2006, p. 259-260.&lt;/ref&gt; 'Homerus' poëzie paart hartverscheurende gedichten aan plezier in de details van dood en lijden. Het lezen kan beangstigend zijn. In een lange verhalende scène die een aantal papyrus- of perkamentbladen moet hebben gevuld, baant de Griek [[Diomedes (Argos)|Diomedes]] zich een weg door de Trojaanse gelederen: ''De eerste werd boven de tepel geraakt met het brons van de speerpunt, de ander in 't sleutelbeen, dicht bij de schouder, waar hem zijn zwaard en houw gaf zo hard dat zijn schouder van nek en rug werd geslagen.'' Meer dan honderd regels gaat de slachting voort... ''Zo sprak de held en hij wierp. Het wapen, gestuurd door Athene, raakte zijn neus bij het oog en doorboorde zijn blinkende tanden. 't Onzacht brond van de speer, de tong bij de wortel verscheurend, schoot naar omlaag en kwam er bij zijn kin weer naar buiten.'' De beenderen uit de late bronstijd steunen Homerus' stelling dat er veel manieren zijn om in gewapende strijd te sneuvelen. Uit forensisch onderzoek blijken de verschrikkelijke verwondingen die Anatoliërs en Grieken uit de bronstijd hebben opgelopen.'

.

.

.

.

;Kijken
&lt;gallery widths=&quot;155&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
File:Ursus_spelaeus_Sergiodlarosa.jpg|De Holenbeer sterft tienduizend jaar geleden uit.
File:WLANL_-_thedogg_-_Mammoet_(2).jpg|De [[Mammoeten|Mammoet]] sterft vierduizend jaar geleden uit.
File:Homo_floresiensis.jpg|Niet alle mensensoorten overleven de laatste IJstijd. Van de Homo Floresiensis (de &quot;Hobbit&quot;) zijn acht skeletten en één schedel ontdekt. De soort werd niet groter dan 1 meter.
File:John_Constable_Stonehenge.jpg|[[Stonehenge]] (2.300 VC.) door [[John Constable]] in 1835.
Bestand:Poignard 0.188.1 2 fond.jpg|Neolitische dolk, ca. 1.800 VC.
Bestand:Préforme de hache 223.1 (5).jpg|Neolitische bijl
File:Ice_age_fauna_of_northern_Spain_-_Mauricio_Antón.jpg|[[Megafauna]] van het late [[Pleistoceen]].
File:Ursus_spelaeus_Sergiodlarosa.jpg|De [[Holenbeer]] stierf tienduizend jaar geleden uit.
Bestand:Wheel Iran.jpg|[[Wiel]], uit het 2de millennium voor Christus.
File:WLANL_-_thedogg_-_Mammoet_(2).jpg|De [[Mammoeten|Mammoet]] hield het langer dan de [[Holenbeer]] vol en stierf vierduizend jaar geleden uit.
File:John_Constable_Stonehenge.jpg|[[Stonehenge]] (2.300 VC.) door [[John Constable]] in [[1835]].
Bestand:Poignard 0.188.1 2 fond.jpg|Neolitische dolk, ca. 1.800 vC.
Bestand:Préforme de hache 223.1 (5).jpg|Neolitische bijl
Bestand:Vruchtbare sikkel.svg|De uitbreiding van de '[[Vruchtbare Sikkel]]'
Bestand:Vruchtbare sikkel.JPG|Situering van de 'Vruchtbare Sikkel'
Bestand:Berlin_Wall_(June_1989).jpg
Bestand:Great_wall_of_china-mutianyu_4.JPG
Bestand:Hadrian's_wall_at_Greenhead_Lough.jpg
Bestand:Carcassonne_2.jpg
Bestand:Gambian_village.jpg
&lt;/gallery&gt;

.

.

= '''EXAMEN''' =

.

== A-vragen ==

.

Leg uit, wie of wat zijn: (S&amp;V).Homo erectus, Homo sapiens, Lucy in the Sky with Diamonds, Lucy, Neanderthaler, Neolitische revolutie, Pleistoceen, Prometheus, Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band, The Beatles, vuurdomesticatie, Vruchtbare sikkel, A good darkie, angst, avondklok, Berlijnse muur, Chinese muur, clochard, decaloog, domesticatie, Gazastrook, grens tussen Mexico en de Verenigde Staten, jager-verzamelaar, klimaatsverandering, muur van Hadrianus, neolitische revolutie, Oetzi, piramide van Maslow, tijdsmeting, wilde granen, Martin Caparros, Thomas Maltus, kalender, [[Jonathan Swift]], ijsduivels, ijsheiligen, gulzigheid.

.

.

== B-vragen ==

.

* (S&amp;V).Hoe onderscheiden mensachtigen zich van de mensaap?

.

* (S&amp;V).Rangschik chronologisch en vertel wat je weet over: Oetzi, pijl en boog, de vuurdomesticatie, Lucy, Homo erectus, Neolithische revolutie.

.

* (S&amp;V).Leg uit. De vuurdomesticatie kent een lange voorgeschiedenis. Wat zijn de gevolgen van de vuurdomesticatie?

.

* (S&amp;V).Leg uit: Abram de Swaan noemt zes belangrijke voorwaarden die het veilig sedentair overleven tot een sociaal gegeven maken en komt hiermee in de buurt van de Piramide van Maslow. 

.

* (S&amp;V).Leg uit: Wat is het belang van klokken en kalenders? Wat weet je over de Zimmertoren of de Kalendersteen van de Azteken? 

.

* (S&amp;V).Leg uit: Hoe paradoxaal ook, de toenemende beheersing van vuur en technologie, de beheersing van planten- en dierenwereld, verhoogt de menselijke afhankelijkheid en kwetsbaarheid. 

.

* (S&amp;V).Leg uit: Gewassen verbouwen (zaaien en oogsten) gebeurt niet instinctmatig. Betrek deze woorden in je antwoord: seizoenen, zon, priester, kalender, het schrift, hiërarchie, oogst, gulzigheid, rituelen , vasten.

.

* (S&amp;V).Leg uit: Tienduizend jaar geleden resulteert sociaal-religieus gedrag in voedselproductie, conservering en consumptie.

.

* (S&amp;V).Leg uit: De [[misantroop]] Thomas Robert Malthus beweert in 1798 dat bevolkingsgroei de voedseltoelevering zou overtreffen. Hij baseerde zich op het idee dat de bevolking meetkundig stijgt terwijl de voedselproductie rekenkundig groeit.

.

* (S&amp;V).Plaats in chronologische volgorde en leg uit: 1. Begin van het Pleistoceen. 2. Berlijnse muur. 3. Domesticatie van het paard. 4. Muur van Hadrianus. 5. Ötzi. 6. Noordwest-Europa sedenteert, net als in Limburg. De Neolithische revolutie voltrekt zich er snel.

.

* (S&amp;V).Plaats in chronologische volgorde en leg uit: 1. Eerste stadstaten: Ur en Uruk. 2. In het Middellandse Zeegebied, Griekenland en de Balkan begint de sedentatie. 3. Spijkerschrift. 4. Uitvinding van het Wiel. 5. Geboorte van Christus. 6. De muur van Hadrianus.


.

.

== C-vragen ==

.

* (S&amp;V).Periodiseer en karakteriseer de neolitische revolutie. Met ander woorden: wat zijn de voornaamste kenmerken van deze overgangsperiode. Welke problemen kent de jager-verzamelaar en hoe lost hij die op? Welke problemen kent de sedentaire mens? Wat zijn de belangrijkste uitdagingen?

.

* (S&amp;V).Wie was er eerst? De priester of de krijger?

.

* (S&amp;V).Het aantal ontwikkelingen en uitvindingen in de aanloop naar het Neoliticum is indrukwekkend. Wat ging aan de sedentatie van de mens vooraf?

.

* (S&amp;V).Wat is het verschil tussen Evolutie en Revolutie? Illustreer met voorbeelden.

.

* (S&amp;V).Wat weet je over de eerste potten en kommen, manden en vlechtwerk. Wat is hun betekenis?

.

* (S&amp;V).Verduidelijk: De mens reageert op verschillende wijzen op de klimaatswijziging van 10.000 jaar geleden. 

.

* (S&amp;V).Waarom zijn sedentaire gemeenschappen arbeidsintensiever én kwetsbaarder dan nomadische gemeenschappen? Welke verschillen zie je tussen beide?

.

* (S&amp;V).Wat is de vroege betekenis van carnaval, de vastentijd, het oogstfeest, het verbod op gulzigheid, Pasen, ijsheiligen, het bedelfeest van Drie Koningen en het bedelfeest van Sint-Maarten?

.

.

= '''BIBLIOGRAFIE &amp; REFERENTIES''' =

.</text>
      <sha1>cnsamil0gojrrzor8t2nihr0p5n36e2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>429824</id>
      <parentid>429810</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T07:49:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Benedict Wydooghe</username>
        <id>14251</id>
      </contributor>
      <comment>/* ♣ SCHEPPING: VERHALEN VERSUS WETENSCHAP */</comment>
      <origin>429824</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="185149" sha1="nbvzrga1t4pqc6oh6bhfv98n7p87ot7" xml:space="preserve">
&lt;big&gt;'''HOOFDSTUK II. VAN EEN ZWERVEND BESTAAN TOT DE NEOLITISCHE ECOLOGIE'''&lt;/big&gt; 
;&lt;big&gt;'''TIEN MILJOEN TOT TIENDUIZEND JAAR TERUG'''&lt;/big&gt;

[[Bestand:Editorial_cartoon_depicting_Charles_Darwin_as_an_ape_(1871).jpg|thumb|550px|♠ BEELDFRAGMENT Mocht je [de film] nog niet hebben gezien: ''Creation'' uit 2009, met Paul Bettany toont de biografie van Charles Darwin. De evolutietheorie stelt dat niet de slimsten of de sterksten op lange termijn zullen overleven, maar de zij die zich het best weten aan te passen.]]

[[Bestand:Alfred-Russel-Wallace-c1895.jpg|thumb|550px|Alfred Russel Wallace (1823-1913) - hier geportretteerd in 1895, kwam op eigen inzichten ongeveer gelijktijdig tot de evolutietheorie van de natuuronderzoeker Charles Darwin (1809-1882). Wallace was veertien jaar jonger dan Darwin en publiceerde in 1858 als eerste dat natuurlijke selectie tot evolutie leidt. De eerste editie van ''De oorsprong der soorten'' of ''The Origin of Species'' verscheen in - versneld tempo - in 1859. De publicatie leidde tot discussies en debatten op basis van de (onjuiste) interpretatie dat mensen afstammen van apen. Spot over en karikaturen van Darwin gingen de wereld rond. De kerk was koptrekker in dit soort campagnes.]]

[[File:Tree_of_life_by_Haeckel.jpg|thumb|550px|Bomen zijn een graag gebruikte geschiedenismetafoor. Ernst Haeckels 'levensboom' populariseert Darwins theorie in de wetenschappelijke wereld. Dit is de Engelse versie van Haeckels boom uit ''De evolutie van de mens'' uit 1879. De mens staat aan de top van de evolutie.]]

[[File:BelonBirdSkel.jpg|thumb|550px|{{Wp|Pierre Belon}} vergelijkt in 1555, drie eeuwen voor Darwin, het menselijke skelet met die van vogels in ''L'Histoire de la nature des oyseaux''.]]


.

{{Citaat|'''Aan het begin aller dingen was de grenzeloze wereldruimte, die de dichters der Oudheid de Chaos noemen. Deze was zonder maat, zonder aanvang en zonder einde; als een gapende leegte strekte hij zich uit in het onmetelijke. In oorsprong van hij tot in de diepte vol van een duistere nevel. Toch bevatte de Chaos reeds de grondbestanddelen van al wat bestaat: aarde, water, lucht en vuur.|Gustav Schwab'''&lt;ref&gt;GUSTAV SCHWAB, vertaald door J.K. van den Brink. ''Griekse mythen en sagen.'' Het Spectrum, Utrecht, 1993, p. 5.&lt;/ref&gt;}}

.

.

= '''WAT AAN DE MENS VOORAF GAAT''' =

.

{{Citaat|'''Muterende versies van het verleden strijden met elkaar om de overhand te krijgen; nieuwe feitenrassen komen op, en de oude, dinosaurische waarheden worden tegen de muur gezet en met een laatste sigaret in de mond.|Salman Rushdie, 1983.'''}}

.

[https://www.slideshare.net/benedictwydooghe/tot-de-middeleeuwen2022 '''Klik hier voor de PowerPoint die bij dit deel hoort.''']

.

== Voorhistorische wetenschappen ==

Geschiedenis is lang niet de enige wetenschap die zich inlaat met wat voorbij is. De natuurkundige, de scheikundige, de geoloog, de bioloog en de archeoloog graven veel dieper in het verleden dan de historicus.

.

;14 - 13,5 miljard jaar terug

.

* De Oerknal doet materie en energie ontstaan. De '''natuurkunde''' blikt hier als wetenschap op terug.

.

;13.7 miljard jaar terug

.

* Materie klit samen in atomen en moleculen. De '''scheikunde''' vind er zijn oorsprong als wetenschap.

.

;6-4,5  miljard jaar terug

.

* Vorming van de aarde. De '''geologie''' als wetenschap vindt er zijn oorsprong.

.

;3,8-3,5 miljard jaar terug

.

* De oudste fossielen tonen micro-organismen van 3,8 miljard jaar geleden. 3,5 miljard jaar geleden zwemmen eencellige fotosynthetische microben in ondiepe wateren. De '''biologie''' kent er zijn er oorsprong.

.

;1,2 miljard jaar terug

.

* Felrode en bruine algen ontstaan.

.

;1 miljard jaar terug

.

* Vorming van het supercontinent Rodinia. 

.

;700 miljoen jaar terug

.

* Groene algen.

.

;600 miljoen jaar terug 

.

* Het supercontinent Rodinia breekt geleidelijk.

.

* Eerste meercellige organismen verbruiken zuurstof en zijn mobiel.

.

;541 miljoen jaar terug

.

* Eerste trilobieten. Deze kleine zeebodemdieren starten de Cambrische explosie.

.

;488–443 miljoen jaar terug

[[Bestand:Asaphus_kowalewskii_3.jpg|thumb|550px|De Ordovicische trilobiet Asaphus kowalewski met ogen op antennes.]]

.

* Tijdens het Ordovicium bestaat de aarde vooral uit water. In het noorden liggen twee kleine continenten, het zuiden strekt een landmassa zich uit tot de evenaar. België en Nederland liggen onder water. Langs de kust zijn er (primitieve) algen en schimmels. 

.

* In de oceanen leven roofdieren als zeeschorpioenen, kraakbeenvissen en inktvisachtigen. Ze jagen op trilobieten. Zeelelies bevolken de zeebodem. Dit is één van de oudste diersoorten waarvan bij het schrijven van deze cursus nog zeshonderd soorten bestaan.

.

;470 miljoen jaar terug

.

* Planten ontstaan.

.
 
;350 miljoen jaar terug 

.

* Vorming van Oeral en Appalachen.

.

.

== Vijf uitstervingsgolven ==

.

Dat de Dino's uitgestorven zijn, is niet nieuw. Dat de wereldgeschiedenis vijf gelijkaardige uitroeiingsfasen kende, is wellicht voor velen nieuw. Het principe is steeds hetzelfde. Veel planten = weinig CO2 = afkoeling van de aarde, daling zeespiegel... tot de koude het leven onmogelijk maakt. Weinig planten, veel vulkanisme, meteorieten = veel CO2 = opwarming van de aarde, stijging van de zeespiegel... tot de warmte leven onmogelijk maakt.

.

;445 miljoen jaar terug

.

* Bij de '''eerste''' en op-één-na-grootste '''uitstervingsgolf''' verdwijnt vijfentachtig procent van het zeeleven. De atmosferische C02-daling brengt een ijstijd van een miljoen jaar. De zeespiegel daalt. Warmteminnaars in de ondiepe wateren sterven uit. 

.

* Bij het einde van de ijstijd stijgt de zeespiegel omdat al het ijs vrijkomt en verdwijnen de koude minnende soorten. Hun fossielen duiken op in natuursteen.

.

;443-376 miljoen jaar terug

.

* De aarde herstelt, de temperatuur stijgt met de zeespiegel. De overlevenden van de eerste uitstervingsgolf (trilobieten, kwalachtigen en schelpdieren) verwelkomen nieuwe soorten: beenvissen en de inktvisachtige ammonieten. Op de bodem van de oceaan komen koraalriffen en sponzen. 

.

* De Noordelijke en Zuidelijke landmassa's zijn bedekt met bossen en planten waar met primitieve insecten. De eerste gewervelde amfibieën verkennen verlaten de oevers.

.

;375 miljoen jaar terug

.

* De '''tweede uitstervingsgolf''' doet vijfenzeventig procent van alle soorten verdwijnen. Is het door een inslag van meteorieten (resten in Australië en in Nevada) of is het de temperatuurdaling door de C02-afname? Vooral het leven in ondiep warm water is getroffen. De uitstervingsgolf duurt drie miljoen jaar.

.

;290-252 miljoen jaar terug

.

* Het Perm is droog en warm. Het continent Pangea strekt zich uit van Noord- tot Zuidpool. België ligt oostwaarts (de huidige Sahara). De Grote Oceaan is een restant van de 'alzee' Panthalassa met een noord-zuidelijke stroming. 

.

* Dieren verlaten het water om definitief op het land te leven. Aan het einde van het Perm leven de Archosauria, de voorloper van de vogel en de krokodil. Er zijn zoogdierachtigen en eileggende reptielen.

.

;252 miljoen jaar terug

.

* Vulkanisme veroorzaakt de '''derde uitstervingsgolf''', bekend als The Great Dying tijdens de overgang van het Perm naar het Trias. Vijfennegentig procent van het zeeleven sneuvelt en op land verdwijnt zeventig procent van de gewervelden. Veel landplanten zijn aangepast aan de opwarming van het klimaat. 

.

* In wat nu Siberië is scheurt de aardkorst. Lava, broeikasgas, aswolken vormen de basaltvelden van de Siberische Trappen en doen de temperatuur wereldwijd stijgen. Bij veertig graden celsius verzuren de oceanen waar bacteriën methaangas uitspuwen. De periode duurt mogelijks een miljoen jaar.

.

;250-200 miljoen jaar terug

.

* [[Trias (periode)|Trias]]. De overgang van het Perm naar het Trias kondigt het [[Mesozoïcum]] aan, bekend als het tijdperk van de dinosauriërs en de eerste vliegende reptielen, de [[pterosauriërs]]. Omdat er nauwelijks fossielen zijn, lijkt de aarde ongeveer vijf miljoen jaar onbewoond. 

.

* Het Trias legt de basis voor de huidige [[biodiversiteit]]. De [[archosauriër]] is de voorloper van de krokodil. In de oceanen veroveren reptielen de top van de voedselketen. Er zijn [[plesiosauriërs]], met hun lange nek en vier vinnen die vroeger ooit poten zijn geweest. En de [[ichthyosauriërs]] lijken op dolfijnen.

.

;200 miljoen jaar terug

.

* De '''vierde uitstervingsgolf''' begrenst [[Trias]] en [[Jura (periode)|Jura]]. Landleven sterft opnieuw: tachtig procent van de soorten, inclusief insecten. Het zeeleven ontsnapt aan de catastrofe die 10.000 jaar duurt. Waarom is nog onduidelijk. Het uit elkaar vallen van het supercontinent Pangea met vulkanisme (toename CO2) lijkt waarschijnlijker dan meteorietinslagen.

.

;150-65 miljoen jaar terug

[[Bestand:Pangea_animation_03.gif|thumb|550px|Het uiteenvallen van Pangea (pan is grieks voor alles, de Aarde als supercontinent) is veroorzaakt door de [[platentektoniek]].]]

[[Bestand:Pangea_continents_and_oceans.svg|thumb|550px|Pangea is niet het eerste supercontinent. Meerdere supercontinenten ontstonden en vergingen.]] 

.

* Het uiteengevallen supercontinent geeft de aarde haar vorm. Continenten zijn omgeven door oceanen, zeestromingen verspreiden water en koelen af en warmen op. Seizoenen bepalen het uitzicht van de landmassa's.

.

* Diverse dinosauriërs, groot en klein overheersen de aarde als vlees- en planteneter. De reusachtige [[T Rex|T-Rex]] wordt dertig jaar oud en de met veren bedekte [[Anchiornis]] meet dertig centimeter. Kleine [[zoogdieren]] ontwikkelen, ze zijn schuw en verkiezen het nachtleven. In zee jaagt de [[Mosasaurus]], de Maashagedis. Wetenschappers vonden het dier in de Limburgse Pietersberg.

.

;65 miljoen jaar terug

.

* Het is afgelopen met de [[dinosauriërs]] na de [[meteorietinslag]] waarvan de [[Chicxulub-krater]] getuigt. Deze uitstervingsgolf verwoest vijftig procent van het oceaanleven, op land gaan alle niet-vliegende mastodonten waaronder de [[Tyrannosaurus rex|Tyrannosaurus Rex]] ten onder. Een meteoriet van meer dan tien kilometer doorsnee slaat in op de aarde en veroorzaakt een krater van 180 kilometer doorsnede en 30 kilometer diep. In Yucatan, een schiereiland in Mexico, dicht bij het huidige [[Chicxulub]] is wat toen gebeurde te bekijken. Meer dan een miljoen kubieke kilometer stof, puin raken in de atmosfeer en verduisteren de komende seizoenen, de klimaatschokken betekenen het einde van de grote reptielen. Is dit de laatste massaextencties? (dat beweert guido tonelli op p.42.) 

.

* De [[vegetatie]] herstelt zich in de komende miljoen jaar ten voordele van de [[zoogdieren]] ter grootte van een rat, een vos en dieren tot vijftig kilogram.&lt;ref&gt;SENNE STARCKX. ''Er was snel weer leven na de dino-apocalyps. Zoogdieren kregen vrij spel na meteorietinslag''. In: ''De Standaard'', 28.10.2019, p. D8 &amp; D9.&lt;/ref&gt;

.

;60 miljoen jaar terug

.

* [[Cricetomys|Hamsterratten]] (Noord-Amerikaanse zoogdieren) bouwen nesten met stenen en takken. Als ze urineren omsluit hun urine het nest als vers geperst glas. Dit is erg waardevol materiaal voor archeologen. Veel planten en dieren stierven uit en hun overblijfselen zijn alleen in deze nesten terug te vinden. 

.

;31-23 tot 14 miljoen jaar terug

* Eerste verschijning op aarde van het geslacht [[Proconsul (geslacht)|Pronconsul]]. Er leven mogelijks honderd soorten mensapen in Afrika en Eurazië.

.

;23,04 - 15,99 miljoen jaar terug

* Tijdens de geologische periode van het [[Mioceen|Vroeg-Mioceen]] veroorzaken hogere temperaturen bosuitbreiding, er is een overvloed aan bladeren, vruchten, en knollen van [[bedektzadigen]]. De wereld ziet er uit als een 'apenplaneet'. 

.

;10 - 8 miljoen jaar terug

.

* Het koelere en drogere klimaat treft de eerste [[mensachtigen]] (mensapen) die zich buiten Afrika bevinden. Omstreeks 8 miljoen jaar geleden zijn er enkel nog mensachtigen in Afrika: de voorouders van de [[gorilla's]], de [[chimpansees]] en de [[bonobo]]. De [[orang-oetans]] blijft in Azië, de [[Sivapithecus]] in Pakistan, sterft uit. 

.

;7-6 miljoen jaar terug

.

* [[Chimpansee]] als laatste gemeenschappelijke voorouder. Laatste genetische splitsing van onze afstammingslijn. De [[Sahelanthropus tchadensis]] verschijnt 7 miljoen jaar geleden in [[Tsjaad]] als kandidaat voorouder van de mens.

.

;6,1-5,7 miljoen jaar terug

.

*  De [[Orrorin tugenensis]] verschijnt in het uitdrogend bos in Kenia en is het gewoon om te klimmen en op twee benen te lopen en eet bladeren, noten, insecten, wortels, zaden.

.

;5,8 - 5,5 miljoen jaar terug

.

* De [[Ardipithecus kadabba]]

.

;4,4 miljoen jaar terug

.

* De [[Ardipithecus ramidus]] 

.

;4 miljoen jaar terug

.

Vierpotigen gaan recht opstaan en brengen meer tijd door op de grond dan in bomen.

.

.

== ♣  ==

.

.

= '''♣ SCHEPPING: VERHALEN VERSUS WETENSCHAP''' =

[[File:After_Lucas_Cranach_the_Younger_-_The_Fall_of_Man_-_Google_Art_Project_(xwGGm1nz0eIOnA).jpg|thumb|550px|Naar [[Lucas Cranach de jonge]] - The Fall of Man, 1549.]]

.
{{Citaat|'''De werkelijkheid die aan de geschiedenis voorafgaat, is problematisch. Ze ondergaat de grillen van een speciaal soort meteorologie: de ene keer is het helder weer, de andere keer is het zich alweer beperkt. In dat opzicht lijkt de geschiedenis soms op de landkaarten uit John Maxwell Coetzee's roman Wachten op de barbaren: ze zijn gebaseerd op verhalen van anderen en samengesteld uit verslagen van reizigers die waarschijnlijk niet altijd even betrouwbaar zijn. In die onhelderheid zijn misschien mythes ontstaan waarin werkelijkheid en verbeelding niet van elkaar te onderscheiden zijn.'''|Piet de Moor&lt;ref&gt;PIET DE MOOR. Schemerland. ''Stemmen uit Midden-Europa,'' Van Gennep Amsterdam, 2005, p. 286.&lt;/ref&gt;}}

.

{{Citaat|'''God bewijzen kan je niet. God niet bewijzen kan evenmin. Geloof in God is een keuze, wie het anders zegt, probeert je te bekeren.'''|Reza Aslan}}

.

'''&gt;&gt;&gt;''' - Hominidae|10 tot 5 miljoen jaar -&gt;&gt; - Australopithecus afarensis|3,2 miljoen jaar -&gt;&gt; - Homo erectus|2,4 miljoen jaar -&gt;&gt; - Vuurdomesticatie|1 miljoen jaar/400.000 jaar -&gt;&gt; - Boog als wapen|70.000 jaar -&gt;&gt; - Neolithische_revolutie|15.000 jaar -&gt;&gt; - Egyptische beschaving|5.000 jaar '''&gt;&gt;&gt;'''

.

== Zes dagen ==

De mens (Homo) zoals we onszelf kennen is samen met [[chimpansees]], [[gorilla's]] en [[orang-oetans]] een deel van de [[Familie (biologie)|familie]] mensachtigen ([[Hominidae]]), geen [[Nageslacht|afstammeling]] zoals anti-Darwinisten te zeggen. Zou God het eens zijn met deze uitspraak? Die schept de wereld in zes dagen. Zes is een mooi gemiddelde. De zevende dag is een rustdag. Op één of andere wijze hangt deze 'weekcyclus' samen met wat de maan doet. De Romeinen hebben een week van acht dagen en gaan bij [[Constantijn de Grote|Constantijns]] bekering bij het begin van de vierde eeuw van over naar de zevendaagse cyclus. De [[Inca's]] kennen een achtdaagse week en China een tiendaagse. Vijfdaagse weken komen voor bij de [[Mongolen]] en de [[Hettieten|Hittieten]]. Volkeren zoals die van Bali, Indonesië, Colombia en Bogota kennen driedaagse weken, sommige West-Afrikanen kennen een vierdaagse week.

.

== Eden of evolutie? ==

.

[[Bestand:Albrecht_Dürer_-_Adam_and_Eve_-_Google_Art_Project.jpg|thumb|550px|De eerste mensen, Adam en Eva door Albrecht Dürer. Adam is de ideale man, aldus de Joodse legenden. Zijn lichaam weerspiegelt de wereld, zijn haar is te vergelijken met bossen, zijn mond is een oceaan, zijn tranen een rivier. Eva is de oermoeder. Beiden staan bij de kennisboom met de slang.]]

[[File:Kaïn doodt Abel, RP-P-OB-1287.jpg|thumb|550px|Eva baart twee zonen: Kaïn en Abel. Een broedermoord ligt in het verschiet.]]


De bijbel bekoort dit wetenschappelijke tijdperk nauwelijks. Toch deed ze dat duizenden jaren. En een scheppingsverhaal, ook dat is geschiedenis. Het is interessant om te zien hoe godsdiensten, religies en sekten lang voor het wetenschappelijke tijdperk het ontstaan van de wereld begrijpen, verklaren of duiden. De verhalen of verklaringen - zowel van wetenschappers als van religieuzen - zijn niet zinloos. Ze hebben betekenis, vertellen iets over het denkkader, de gehanteerde begrippen, mentaliteiten en culturen... Doorgaans nemen twee kampen het tegen elkaar op met voor en tegenstanders waarbij het [[creationisme]] overtuigd is dat het universum, planten, dieren en mens geschapen zijn door een schepper bij een plotse, eenmalige interventie. Hier tegenover staat de [[evolutietheorie]] van de onbekende [[Alfred Russel Wallace]] en de wereldberoemde [[Charles Darwin]]. In hun verklaring en de bijstellingen die er op volgden, ligt de klemtoon op evolutie, variatie en verandering van erfelijk materiaal en natuurlijke selectie. 'Een onvolmaakt bijgehouden geschiedenis van de wereld' zo noemt Darwin het fossiele onderzoeksmateriaal dat de reconstructie van het verleden toelaat. En zo komt hij aardig in de buurt van wat religieuze eeuwenoude interpretaties. Wat te denken van de Joodse interpretatie van het heilige schrift - de [[Midrasj]] die vertelt dat Adam een staart had, die God hem afneemt?&lt;ref&gt;HERBERT HAAG, JOE H. KIRCHBERGER &amp; DOROTHEE SÖLLE. ''Vrouwen in de bijbel''. Davidsfonds, Leuven, 1993, p. 25-26.&lt;/ref&gt; 

.

== Paradijs ==

[[Bestand:Queen_of_the_Night_(Babylon).jpg|thumb|550px|Eva is geen uitvinding van het Christendom. De vrouw als oorsprong van het leven vindt zijn oorsprong in veel oudere culturen. De [[Sumer|Soemeriërs]] kennen '[[Inanna]]' (afbeelding), de [[Babylonië|Babyloniërs]] '[[Tiamat (godin)|Tiamat]]' en de [[Egyptenaren]] hebben '[[Isis (godin)|Isis]]'.]]

.

In de ontstaansmythen van de mensheid, zowel voor de joden en de christenen, krijgen de tuin en het zonlicht een bijzondere rol. 'De aarde was woest en doods en duisternis lag over de oervloed' zo staat in Genesis. De christelijke mens ontspruit in een paradijs waarin die zich geplaatst ziet als een [[Mr. Bean|Mister Bean]] die uit de donkere nacht op de aarde valt: Adam, de eerste schepping van Jahwe God. Dit oud-bijbelse beginverhaal speelt zich af in een tuin. Mattheus laat Jezus vertellen over het onkruid tussen het graan. De landheer gebiedt zijn werkvolk het kruid niet weg te trekken om te vermijden dat ze de vruchtbare tarwe ontwortelen. Het oerverhaal eindigt in het [[Nieuwe Testament]] met Christus' dood in de tuin van [[Golgotha]], waar hij na zijn kruisiging begraven ligt. Het verhaal dat vele eeuwen eerder [[Oude Testament|Oud Testamentisch]] in een tuin begon eindigt hier als een cyclus: alles kan herbeginnen. 

.

Het boek [[Genesis (boek)|Genesis]] beschrijft in hoofdstuk twee van vers 8 tot 25 hoe de schepping tot stand kwam. 

.

{{Citaat|'''8_Daarna legde Jahwe God een tuin aan in Eden, ergens in het oosten, en daarin plaatste hij de mens die Hij geboetseerd had. 9_Jahwe God liet uit de grond allerlei bomen opschieten, aanlokkelijk om te zien en heerlijk om van te eten; daarbij was ook de boom van het leven midden in de tuin en de boom van de kennis van goed en kwaad. 10_Uit Eden stroomt de rivier die water geeft aan de tuin; hij splitst zich in vier armen. 11_De naam van de eerste is Pison, hij stroomt om geheel Chawila heen, waar goud is; 12_ het god van dat land is voortreffelijk; en ook balsemhars en edelstenen worden er gevonden. 13_ De tweede heet Gichon, hij stroomt om geheel Kus heen. 14_De derde heet Tigris; hij loopt ten oosten van Assur. De vierde is de Eufraat. 15_Toen bracht Jahwe God de mens in de tuin van Eden, om die te bewerken en te beheren. 16_En Jahwe God gaf de mens dit gebod: 'Van al de bomen in de tuin moogt ge vrij eten, 17_maar van de boom van de kennis van goed en kwaad moogt ge niet eten, want op de dag dat gij daarvan eet, moet ge sterven.' 18_Jahwe God sprak: 'Het is niet goed dat de mens alleen blijft. Ik ga een hulp voor hem maken die bij hem past. 19_Toen boetseerde Jahwe God uit de aarde alle dieren op het land en alle vogels van de lucht, en bracht die bij de mens, om te zien hoe hij ze noemen zou: zoals de mens ze zou noemen, zo zouden ze heten. 20_De mens gaf dus namen aan al de tamme dieren en aan al de vogels van de lucht en aan al de wilde beesten; maar een hulp die bij hem paste vond de mens niet. 21_Toen liet Jahwe God de mens in een diepe slaap vallen; en terwijl hij sliep, nam Hij één van zijn ribben weg en zette er vlees voor in de plaats. 22_Daarna vormde Jahwe God uit de rib die Hij bij de mens had weggenomen, een vrouw, en bracht haar naar de mens. 23_Toen sprak de mens: 'Eindelijk been van mijn gebeente en vlees van mijn vlees! Mannin zal zij heten, want uit een man is zij genomen.' 24_Zo komt het dat een man zijn vader en zijn moeder verlaat en zich zo aan zijn vrouw hecht, dat zij volkomen één worden. 25_ Zij waren beiden naakt, de mens en zijn vrouw, maar zij voelden geen schaamte voor elkaar.'''|[[Genesis (boek)|Genesis]] 2:8-25.}}

.

== Vrouw(on)vriendelijk... ==

De naam 'Eva' is afgeleid van 'leven'. Na de moord op Abel verlaat ze haar moordende zoon niet, zo sterk is ze met het leven verbonden, wat een dubieuze interpretatie toelaat. De oorsprong van haar naam gaat verder terug dan het bijbelverhaal. De [[Sumer|Soemeriërs]] noemen haar '[[Inanna]]', de [[Babylonië|Babyloniërs]] noemen ze '[[Tiamat (godin)|Tiamat]]' en de [[Egyptenaren]] spreken over '[[Isis (godin)|Isis]]', een oerverhaal, een oermoeder dus. In deze oudere culturen is Eva geen 'vat vol zonden' maar de moeder der levenden. De vrouwonvriendelijke toon ontstaat in de Joodse traditie en het latere Christendom van de [[Kerkvader|kerkvaders]]. Die kerkvaders gebruiken de rib en de appel als symbolen voor Eva's minderwaardigheid op intellectueel, lichamelijk en zedelijk vlak. De Joodse traditie ziet Eva evenmin gelijkwaardige als Adam: ze ontspruit uit zijn lichaam. 'Niet uit zijn hoofd opdat ze niet trots zou worden, niet uit zijn oog opdat ze geen begerige blikken om zich heen zou werpen, niet uit zijn oor opdat ze geen luistervink zou worden, niet van zijn mond opdat ze geen kletskous zou worden, en niet van zijn voet opdat ze niet zou rond dwalen. Maar van een kuis deel van zijn lichaam; en toen God haar maakte, sprak hij tot ieder lichaamsdeel; 'Wees kuis, weest kuis!' Ondanks deze behoedzaamheid heeft de vrouw vele van die eigenschappen gekregen, die God haar niet wou geven: menige vrouw is trots, Sara luisterde in het geheim mee, Rachel benijdde Lea en Eva greep naar de verboden vrucht.'&lt;ref&gt;HERBERT HAAG, JOE H. KIRCHBERGER &amp; DOROTHEE SÖLLE. ''Vrouwen in de bijbel''. Davidsfonds, Leuven, 1993, p. 10-31.&lt;/ref&gt; Dit maakt het boek Genesis niet alleen tot een verhaal over het verlies van de onschuld, het is een vrijbrief voor vrouwenhaat.&lt;ref&gt;DAVID GRAEBER &amp; DAVID WENGROW, vertaald door Rogier van Kappel en Bart Gravendaal. ''Het begin van alles. Een nieuwe geschiedenis van de mensheid'', Maven, Amsterdam, 2022, p. 261.&lt;/ref&gt; Het (vroege?) christendom plaatst op die manier de vrouw en bij uitbreiding de seksualiteit in een slecht daglicht.&lt;ref&gt;GEORGES DUBY. ''Ridder, vrouw, en priester. De middeleeuwse oorsprong van het moderne huwelijk,'' H.J.W. Becht, Amsterdam, 1985, p. 42-44.&lt;/ref&gt; Later plaatst het Christendom Eva naast Maria en corrigeert ze tot de zachtmoedige.

.

[[Bestand:Oer-Weimarer_Musenhof.jpg|thumb|550px|De Duitse schrijver en filosoof Friedrich Schiller (1759-1805) leest voor in een park buiten [[Weimar (Thüringen)|Weimar]]; Wieland en Herder zitten links, [[Johann Wolfgang von Goethe|Goethe]] staat rechts bij de pilaar. Schilderij uit 1860 door Theobald von Oer.]]

== Of hét moment in de wereldgeschiedenis? ==

De Duitse literator [[Friedrich Schiller]]  (1759-1805) uit Weimar ziet de zondeval als 'het gelukkigste moment van de [[wereldgeschiedenis]]'. 'Zonde' en 'val' gebruikt de bijbel niet. Het woord 'verdrijven' wel. Het uitdrijven van de ''vrucht'' is een fase bij de geboorte, het ontstaan van iets. De moederschoot die adem, vocht en voedsel voorziet, is niet langer. Hier start het leven, de inspanning. God verdrijft het koppel uit het paradijs omdat ze zelf God willen zijn. De [[zondeval]] is echter niet het einde van het paradijs. De bijbel vermeldt nergens dat het paradijs verdwijnt. Aldus maken de afstammelingen van Eva en Adam er fantastisch paradijselijke voorstellingen van, om er naar te zoeken, wat een soort symbolische start van het nomadisme betekent; een rondtrekkend kuddebestaan, dat het grootste deel van het menselijk bestaan uitmaakt. Als het nomadische bestaan als jager-verzamelaar zich op de tijdlijn van 2,5 meter -toch ruim de breedte van een klassiek schoolbord- uitstrekt, dan is het supplement van het [[Sedentarisme|sedentair]]e bestaan hooguit één centimeter. De vroegste nomaden onder hen, de [[Homo habilis]] en de [[Homo rudolfensis]] leven 2,4 miljoen jaar terug. Hun opvolgers - [[Homo erectus]], [[Homo heidelbergensis]], de [[Neanderthaler|Homo neanderthalensis]] - overleven eveneens van de jacht en het voedsel verzamelen. Net zoals Adam en Eva ontdekken zij bij het verlaten van het paradijs het koude en het harde leven, ontdekken ze zichzelf en leren ze leren. De prehistorische rivaliteit tussen het nomadische natuurleven en de sedentaire cultuur, symboliseert de bijbel met de rivaliteit tussen Kaïn en Abel. Deze broedermoord kent haar mythologische oorsprong in het conflict tussen de herder Abel die tegenover Kaïn staat. Kaïn, de hoefsmid, de boer is afhankelijk van zijn akker en komt in conflict met de rondzwervende nomaden (12.000-10.000 jaar geleden). Na de moord op Abel is Kaïn even verdoemd tot een zwervend bestaan, maar niet veel later bouwt hij de eerste stad die de bijbel vermeldt, met de naam [[Henoch]]. Het verhaal illustreert moeizame sedentatie en de daaropvolgende verstedelijking die niet over een nacht ijs gaat. Henoch is de naam van een zoon van Kaïn. Hij leefde volgens de mythologie 365 jaar, wat verwijst naar de kennis van de kalender en het bestaan van het schrift. Op zijn beurt is Henoch een voorvader van Noach, die de zondvloed meemaakt en overleeft. Schattingen en hypotheses brengen de bijbelse zondvloed in verband met de neolitische revolutie en het einde de laatste ijstijd die het waterpeil in de Middellandse zee en in de Zwarte zee met ongeveer 120 meter doet stijgen. Een precieze datum? Schattingen lopen uiteen van zo'n 9.400 tot 7.600 jaar geleden. Ook de Griekse mythen en sagen spreken van deze oer-catastrofe in de vorm van een overstroming: 'Aldus stroomden de wateren over het open veld, over huizen en tempels heen, spoelden bezaaide velden weg en rukten planten en bomen uit.'&lt;ref&gt;GUSTAV SCHWAB. ''Griekse mythen en sagen''. Het Spectrum, Utrecht, 1993, p. 14.&lt;/ref&gt;

== Lilith ==

[[File:Maler der Grabkammer des Sennudem 001.jpg|thumb|550px|Ploegen, omstreeks 1200 V.C.]]

Wat minder bekend is, is dat [[Eva (persoon)|Eva]] als eerste vrouw ter wereld een voorganger heeft. Adams eerste vrouw is [[Lilith]]. De [[joodse mythologie]] stelt haar voor als een [[demon]]ische dame en mogelijk is dit gebaseerd op [[Lilitu]] uit de [[Mesopotamische mythologie]]. Lilith symboliseert ziekte, nacht, duisternis, verleiding, kindermoord, buitenechtelijke affaires... kortom de zonde. Een verhaal gaat dat Adam Lilith wil bewerken alsof hij een akker ploegt. Niet dat Adam een sedentaire boer is, maar als sedentaire boeren het verhaal later optekenen (wat waarschijnlijk is), verwijst dit naar de mannelijke spierkracht die vereist is bij het zaaien en ploegen en de vrouwelijke vruchtbaarheid. Door Lilith te behandelen als een akker met een voor waarin hij zijn zaad plant, wil Adam de vrouw onderwerpen, een onderdanigheid die Lilith niet ziet zitten. Ze vlucht krijsend weg en ziet Adam nooit terug. [[Ester Boserup]], een Deense economiste toonde in 1970 aan dat overal ter wereld de technologie om akkers of tuinen te bewerken, de positie van de vrouw en de genderhiërarchie gaat bepalen. Tijdens de nomadische periode is er geen van specialisatie, de semi-nomadische periode en het begin van de sedentatie introduceren een geslachtelijke opdeling van de arbeid: vrouwen schoffelen en scheppen tot mannen de voedselproductie gaan controleren en domineren. Die komt er bij de uitvinding van de ploeg. Die vereist kapitaal, bovenlijfkracht (om de ploeg te trekken of het trekdier te mennen) wat zich niet laat combineren met kinderzorg. Daardoor krijgen mannen macht over de economie, de politiek, de seksualiteit... en het leidt tot de vrouwelijke voorkeur voor mannen met status (onder nomaden speelde dit niet) om haar overlevingskans en die van haar kroost te verhogen: niets is kwetsbaarder dan een zwangere vrouw of een vrouw omgeven door een nest kinderen.&lt;ref&gt;GAIA VINCE, p. 255-256.&lt;/ref&gt; 

.

.

[[Bestand:Australopithecus afarensis („Lucy) Rekonstruktion.jpg|thumb|550px|Vier miljoen jaar geleden verschijnt de [[Australopithecus afarensis|Australopithecus Afarensis]] in Afrika. Lucy is een soortgenote maar geen tijdgenote. [[Australopithecus afarensis|Lucy]] leefde 3,2 miljoen jaar geleden en stierf in de regio [[Ethiopië]]. Ze is ontdekt in 1974 en genoemd naar de hit van The Beatles [[Lucy in the Sky with Diamonds]], uit 1967. Het nummer verscheen op het legendarische album [[Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band]]. De elpee stelt The Beatles voor als de groep Sergeant Pepper's Lonely Hearts Club Band. De extravagante hoes is beroemd om zijn fotocollage. Aanvankelijk, in de niet gedrukte collages, stond Adolf Hitler tussen het bonte gezelschap. Helaas heeft Wikipedia in ons taalgebied geen rechten op de foto. Die kan je bekijken op de Engelstalige versie. Op de laatste rij herkennen we onder meer [[Carl Jung]] (7de van rechts), [[Edgar Allan Poe]] (8), [[Fred Astaire]] en [[Bob Dylan]] (15). Op de voorlaatste rij [[Aldous Huxley]] (18), [[Dylan Thomas]] (19), [[Marilyn Monroe]] (25), [[Stan Laurel]] (28), [[Oliver Hardy]] (30), [[Karl Marx]] (31), [[H. G. Wells]] (32), [[James Joyce]] (34A, nauwelijks te zien, onder Bob Dylan). Op de derde rij: staan [[Marlon Brando]] (39), [[Oscar Wilde]] (41), [[David Livingstone]] (44), [[Johnny Weissmuller]] (45), [[George Bernard Shaw]] (48), [[Lewis Carroll]] (52) en [[Lawrence of Arabia]] (53). Op de eerste rij zien we de wassen beelden van The Beatles, [[Shirley Temple]] (58), [[Albert Einstein]] (61), [[Bette Davis]] (65A), [[Marlene Dietrich]] (67) en nogmaals [[Shirley Temple]] (71).]]

== Van Lucy tot Homo habilis ==

[[Bestand:Screenshot Homo habilis.png|thumb|550px|Zo zag de Homa habilis er uit, denken we. De Homo habilis dook op een miljoen jaar na Lucy, 2,2 miljoen jaar geleden.]]

.

;4 miljoen jaar terug

.

* De mensachtige [[Australopithecus]] verschijnt in Afrika.

.

;3,2 miljoen jaar terug

.

* De mensachtige [[Australopithecus afarensis|Lucy]] leeft en sterft in de regio die we nu [[Ethiopië]] noemen. We kennen haar sinds 1974 en ze is genoemd naar [[Lucy in the Sky with Diamonds]].

.

= '''PALEOLITHICUM''' =

.

{{Citaat|'''It is not the strongest of the species that survives, nor the most intelligent. It is the one that is most adaptable to change.'''|[[Charles Darwin]]}}

.

;2,6 miljoen jaar terug

.

* Het [[Paleolithicum]] start en twee miljoen jaar terug start het [[Pleistoceen]]: een gematigd warm klimaat ([[Interglaciaal|interglacialen]]) wisselt af met zeer koude periodes, de glacialen of de '[[ijstijden]]'. De glacialen vormen de ijskappen en doen de zeespiegel dalen, zeeën worden land, het landschap bestaat is een [[Arctisch|arctische]] [[steppe]] of [[toendra]]. In de warmere fasen komt er bebossing. De afwisseling van warm en koud zorgt voor het uitsterven van plant- en diersoorten én versnelt de evolutie van dieren die zich aanpassen: woelmuizen en de [[mensachtigen]]. 

.

* Het Pleistoceen eindigt 10.000 jaar geleden en is in vier fasen in te delen: het Vroeg-Paleolithicum, het Midden-Paleolthicum, het Jong-Paleolithicum en het Epipaleolicthicum (deze laatste aanduiding wijst op de overgangsfase tussen het Paleolithicum en het Mesolithicum omdat er in deze cultuurfase nog een ijstijd voorkomt - die verdwijnt immers niet over met dezelfde snelheid).

.

.

== Het Vroeg-Paleolithicum (2 miljoen tot honderdduizend jaar terug) ==

.

;2,5 miljoen jaar terug

.

* Eerste stenen werktuigen. Hier, in dit vroege [[paleolithicum|paleolithicum]] is de [[jager-verzamelaar]] een meesterlijk [[roofdier]] die het biologisch evenwicht in zijn omgeving niet verstoort (dat kan van de huidige mens, sinds de Industriële Revolutie niet gezegd worden). Geleidelijk aan verandert dat naarmate de mens de omgeving en de technologie meer beheerst. Hoe paradoxaal ook, de toenemende beheersing van vuur, de beheersing van de planten- en de dierenwereld, verhoogt de menselijke afhankelijkheid en zijn kwetsbaarheid. Die kwetsbaarheid houdt de mens angstvallig verborgen, want de vuur- en dierafhankelijkheid zijn de achillespees van de (huidige) samenleving. Wie vuur zegt, denkt aan gezelligheid of aan natuurrampen. [[Kerncentrale]]s, de [[elektriciteitsdistributie]] en hun afgeleiden blijven buiten beeld. Wie aan dieren denkt, denkt aan huisdieren of exotische beesten. Veefokkerijen, kippenkwekerijen en de [[Slachterij|abattoirs]] blijven onbelicht, tenzij bij een [[gekke koeienziekte]] of een dioxinecrisis die een [[morele paniek]] oproept. Dat de [[veeteelt]] veertig procent meer bijdraagt aan het [[broeikaseffect]] dan de transportsector en de hoofdoorzaak is van de [[klimaatverandering]] zeggen we ook liever niet.

.

;2,4 miljoen jaar terug

.

* De mensensoorten [[Homo habilis]] en [[Homo rudolfensis]] verschijnen in Oost-Afrika. 

.

;2-1,8 miljoen jaar terug

.

* Verspreiding van de mens vanuit Afrika naar Eurazië. Dat laten fossielen zien in de Spaanse grotten van [[Atapuerca (opgraving)|Atapuerca]], in het Engelse [[Norfolk (graafschap)|Norfolk]] en het Georgische [[Dmanisi-mensen|Dmanisi]].

.

* Evolutie in verschillende mensensoorten.

.

* In Zuid-Afrika is in een klomp rode jaspis door verwering een gezicht ontstaan. Iemand nam het mee als 'oudste kunstwerk ter wereld.'

.

;1,9 - 1,8 miljoen jaar terug

.

* De [[homo erectus]] (de rechtopstaande mens), de [[Homo heidelbergensis|heidelbergensis]] &amp; de [[Neanderthaler|neanderthalensis]] leven van jacht, visvangst en verzamelen.

.

;1,7 miljoen jaar terug

.

* Het garen van voedsel gebeurt bij natuurlijke warmtebronnen, voor de vuurdomesticatie is het nog te vroeg.

.

[[Bestand:Homo sapiens neanderthalensis-Mr. N.jpg|thumb|550px|Reconstructie van de [[Neanderthaler]].]]

.

[[Bestand:Homo_heidelbergensis_-_forensic_facial_reconstruction.png|thumb|550px|Reconstructie Homo Heidelbergensis die 1,9 miljoen jaar terug leefde.]]

=== Homo erectus ===

De homo erectus onderscheidt zich van zijn voorgangers omdat hij en zij...

 1. rechtstaan en ver kunnen kijken; een evolutie die te maken heeft met de overgang van een [[Bos (vegetatie)|bos]]- naar [[steppe|steppelandschap]]. 
 
 .
 
 2. op twee benen lopen; 
 
 . 
 
 3. de handen vrij hebben (vuur dragen!); 
 
 .
 
 4. een rondere schedel hebben; 
 
 .
 
 5. over grotere hersenen beschikken (dankzij het eten van gekookt of warm voedsel vergt de spijsvertering minder energie en komt meer energie vrij voor de hersenen gaat een hypothese); 
 
.

[[Bestand:Sangiran_17-01.JPG|thumb|550px|De Afrikaanse &quot;erectus&quot;-vondsten worden als een aparte soort beschouwd: de ''[[Homo ergaster]]''. De naam ''Homo erectus'' blijft voorbehouden aan de Aziatische tak. Europese &quot;Homo erectus-achtige&quot; vondsten komen nu onder de ''[[Homo antecessor]]''. Niet alle [[Paleoantropologie|paleoantropologen]] zijn het hier mee eens en beschouwen de H. Ergaster en de H. Erectus als soortvariaties.]]

.

=== Vuurdomesticatie en taalontwikkeling ===

[[Bestand:Piero_di_Cosimo_-_The_Myth_of_Prometheus_-_WGA17652.jpg|thumb|550px|De Prometheusmythe door [[Piero di Cosimo]], 1515. Als de goden de gaven en de talenten uitdelen, komt de mens er bekaaid van af. Althans toch in vergelijking met de dieren. Het menselijke overlevingsinstinct en zijn natuurlijke verdediging zijn ronduit triest. En omdat de Griekse goden de mens in de steek laten, steelt [[Prometheus]] het vuur bij de Olympische goden. Hij schenkt het aan de mensen om metaal te bewerken en een technische beschaving te ontwikkelen. Prometheus is techniek, een leraar en een uitvinder die de mensen vooruit leert zien, die de mens leert inschatten welke gevaren er op hem af komen bij het bouwen van huizen of boten en dat zint oppergod [[Zeus]] niet. Die straft Prometheus en kluistert hem aan de [[Kaukasus]] waar een adelaar elke dag zijn lever eet. 's Nacht groeit de lever aan. De straf zou eeuwig duren maar [[Herakles]] bevrijdt hem. De mens zelf straft Zeus met de komst van Pandora. 'Zij verscheen te midden van de argeloze mensen en vond alom bewondering. (...) Nauwelijks was de deksel van Pandora's doos geopend, of allerhand ziekten, rampen en smarten volgen eruit en verspreidden zich bliksemsnel onder de mensen.'&lt;ref&gt;GUSTAV SCHWAB. ''Griekse mythen en sagen.'' Het Spectrum, Utrecht, 1993, p. 11.&lt;/ref&gt; De vuurdomesticatie, de sleutel tot de menselijke gereedschapskist, kent een lange voorgeschiedenis: 1. fysiek is het het rechtop lopen een voorwaarde, want men moet de handen vrij hebben om het vuur te dragen, 2. mentaal is het vermogen om vooruit te denken van belang zodat er altijd brandstof is. De gevolgen van de vuurdomesticatie zijn niet te overzien. Mensen geven het landschap vorm, sociaal gezien brengt het vuur mensen samen en brengt het een leerproces op gang (cultuur, het doorgeven van verhalen bij het kampvuur), het verhitten maakt voedsel beschikbaar dat anders oneetbaar is. Andere toepassingen zijn militair van aard. Het allerbelangrijkste gevolg is dat de mens er in slaagt om onleefbare ecosystemen te bevolken die zich zonder het vuur nooit laten ontsluiten. Het maakt de uittocht uit Afrika mogelijk, eerst door de Homo Erectus en honderdduizenden jaren later door de Homo Sapiens, een uittocht die met een gemiddelde snelheid van één kilometer per jaar verloopt.&lt;ref&gt;JOOP GOUDSBLOM. ''Het regime van de tijd.'' Meulenhof, Amsterdam, 1997, p. 58; GAIA VINCE, p. 56-57.&lt;/ref&gt;]]

[[Bestand:Feuerreiben.gif|thumb|Houtwrijving om vuur te maken met een vuurploeg]]

* Vuurslaan: [[vuursteen]] en [[vuurslag]];
* Houtwrijving: [[vuurboor]], [[vuurboog]], [[vuurploeg]], [[vuurkoord]] en [[vuurzaag]];
* [[Tondel]]doos: een doos met vuursteen en een licht ontvlambare stof, [[tondelzwam]];
* [[Brandglas]]: lichtontsteking met een positieve [[Lens (optica)|lens]];
* [[Lucifer (vuur)|Lucifer]] of [[zwavelstok]].

.

.

;1,5 miljoen jaar terug

.

* Taalkundigen denken dat de [[Homo erectus]] taalvaardig is gezien zijn breinproportie.

.

;1 miljoen jaar - 800.000 jaar terug

* De [[Vuur|vuurdomesticatie]] begint. De oudste sporen die de vuurdomesticatie documenteren - verkoolde planten en dierenresten - zijn gevonden in [[Zuid-Afrika]], diep in een grot, wat een blikseminslag uitsluit. 

.

;900.000 jaar terug

.

* De Homo erectus is in [[Javamens|Java]]. Hij heeft wellicht geen verwantschap met de erectus in Afrika. De data kunnen volgens de bron nogal variëren.

.

=== Inleefoefening I ===

.

Vergeet de ''[[Bright_Lights,_Big_City_(film)|Bright lights, big city]]'' en de Donald Fagen-(j)achtige [[The Matrix|matrixwereld]] van het [[lesrooster]], het uurrooster, het arbeidsschema, de vertrek- en aankomsttijden van treinen en metro’s en probeer deze historische inleefoefening. Hoe was het om te leven in een wereld zonder wetenschap? Het idee dat een wetenschap met enige autoriteit de natuurverschijnselen verklaart, verbanden legt tussen die verschijnselen en de menselijke technologie hiermee in verband brengt, ontspringt pas met het denken van [[Francis Bacon (wetenschapper, 1561)|Francis Bacon]] (1561-1626), [[René Descartes]] (1596-1650) en [[Isaac Newton]] (1643-1727).&lt;ref&gt;HAN VAN RULER. ''Descartes anno 2010: sjablonen, thema's &amp; toekomst.'' In: ''De Bibliotheek Descartes, band I''. Boom, Amsterdam, 2010, p. 9-54.&lt;/ref&gt; 

.

Keer terug uit een maatschappij van plastic en siliconen naar een wereld van koper en hout, een wereld waarin de vuurvaardige, taalgebruikende, vooruit denkende en samenwerkende mens zich onderscheidt van zijn naasten, de dieren die overleven op drie elementen: water, lucht en aarde. Als die eeuwenoude soortgenoten het vierde element leren beheersen, komt de evolutie van de mens op kruissnelheid: de voedselbereiding, het ontginnen van gronden, dieren op afstand houden… behalve de toegenomen veiligheid creëert de [[Vuur|vuurdomesticatie]] het sociale en het culturele leven. Vuur brengt mensen bij elkaar en is aldus sociaal. Het zet mensen aan om de vuurvaardigheid door te gegeven. En dat is cultuur. Bij de jacht op [[Mammoeten|mammoeten]] en [[Holenbeer|holenberen]] gebruikt hij werpwapens, verplaatst hij vuur, leeft hij in groep, hij denkt wat komen gaat en communiceert. Een vaste verblijfplaats is hem echter vreemd...

.

Een groep jagers en verzamelaars bestaat doorgaans uit vijftien tot dertig mensen die overleven in een jachtgebied van enkele honderden vierkante kilometer. Sinds de laatste ijstijd groeit het aantal kuddes en slinken de jachtgebieden.&lt;ref&gt;Over de relatieve gendergelijkheid bij nomadische groepen zie: GAIA VINCE. ''Vuur, taal, schoonheid, tijd', p. 201. Aanvullen.&lt;/ref&gt;

.

.

;750.000 jaar terug

.

* De [[Homo erectus]] is in [[Pekingmens|China]]. We noemen hem de [[Pekingmens]]. DNA toont een wereldwijde verwantschap van de Chinezen met de rest van de mensheid en dat alle mensen afstammen van een groep [[Homo sapiens sapiens]] van enkele honderden individuen.

.

;700.000 jaar terug

.

* Op Java zijn versierde schelpen te vinden.

.

;600.000 jaar terug

.

* De [[Homo Sapiens]] splitst zich af van de [[Neanderthaler]]. De mens krijgt niet alleen een 'vriendelijker' gezicht, hij wordt ook vriendelijker. Het gezicht verkleint, verplat en de ogen zijn uitgesproken. Zware wenkbrauwen verdwijnen. Sommige onderzoekers (in dit geval de Belgische [[antropoloog]] Cederic Boeckx aan de universiteit van Barcelona) leiden hieruit een verhoogde samenwerkingsvaardigheid af.&lt;ref&gt;SENNE STARCKX. ''Opzij hond, kat en paard: de mens was de eerste die werd getemd.'' In: ''De Standaard'', 6.12.2019, p. D4.&lt;/ref&gt; Ze vergelijken deze ontwikkeling met het [[Williams-Beuren syndroom|syndroom van Williams-Beuren]].

.

;500.000 jaar terug

.

* De genetische basis van wat wij nu de mens noemen, komt tot stand.

.

* De oudste getuigen van menselijke aanwezigheid in de omgeving van [[Luik (provincie)|Luik]]. Het gaat om enkele stenen werktuigen, gebruikt door nomadische jager-verzamelaars die het toendrawild volgen.

.

;500.000-200.000 jaar geleden

.

* De [[Homo heidelbergensis]]

.

;450.000-160.000 jaar terug

.

* Calais en Dover vormen één smalle bergrug van kalksteen. Na de ijstijden vindt het smeltwater van Scandinavië tot Schotland en de noordelijke Noordzee zijn uitweg langs deze bergrug. Golven werken zich uit op de zachte kalksteen en doet kalkkliffen en een zeestraat, het [[Nauw van Calais (zeestraat)|Nauw van Calais]] ontstaan. De kloofvorming gaat door tot op vandaag.

.

;400.000-300.000 jaar terug

.

* De vuurdomesticatie is gekend en verbreid.

.

* Neanderthalers evolueren in het Midden-Oosten en Europa.

.

* Homo Sapiens evolueert in [[Oost-Afrika]], een gebied dat nu [[Ethiopië]] noemt.

.

;300.000-150.000 jaar terug

.

* Vroeg ''moderne'' [[homo sapiens]], de recente vondst van een schedel in Marokko toont aan dat Homo sapiens niet 'plots' ontstond in een kerngebied zoals vaak aangenomen, maar zich geleidelijk ontwikkelt. 'Er is geen tuin van Eden in Afrika', zegt onderzoeker Jean-Jacques Hublin van het [[Max Planck Instituut]] voor Evolutionaire Antropologie in [[Leipzig]] aan [https://www.volkskrant.nl/wetenschap/verrassing-oudste-homo-sapiens-ooit-leefde-in-marokko-niet-ethiopie~b36faa34/ De Volkskrant]. 'De tuin van Eden ís Afrika.' De moderne mensen verschenen in heel Afrika, van de Kaap tot Marokko. Sommige populaties bleven tot honderdduizenden jaren van elkaar gescheiden, andere vermengen zich. 'Het &quot;volledig pakketje&quot; van wat volgens ons specifieke kenmerken van homo sapiens zijn, begin pas echt vorm te krijgen tussen 100.000 en 40.000 jaar geleden. (...) We hebben dus geen vertakkende lineaire stamboom met één enkele stam, maar verdeelde Afrikaanse wortels.'&lt;ref&gt;PATRICK ROBERTS, vertaald door Bep Fontijn. ''Jungle. Een nieuwe geschiedenis van tropische bossen, de wereld en onszelf,'' Nieuw Amsterdam, 2021, p. 128-129.&lt;/ref&gt; 

.

;150.000-120.000 jaar terug

.

* De mens (de [[homo sapiens sapiens]]) verspreidt zich uit Afrika naar het noordoosten naar Azië en Europa. Tussen 125.000 - 60.000 komt hij aan in Eurazië, 40.000 jaar geleden in Australië, en 15.000 jaar geleden in Amerika. Meer afgelegen eilanden zoals Hawaï, Paaseiland, Madagaskar en Nieuw-Zeeland raakten bevolkt tussen de jaren 300 en 1280.

.

;140.000 jaar terug

.

* De [[Homo Erectus]] verdwijnt. Hij ontstond 1,9 miljoen jaar geleden.

.

;110.000 jaar terug

.

* De mens verspreidt zich uit Afrika naar het zuidwesten, naar Oceanië.

.

;Kijken
&lt;gallery widths=&quot;155&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
Bestand:Australopithecus sediba.JPG|[[Australopithecus]], 4,3 tot 2 miljoen jaar geleden.
Bestand:Homo habilis.jpg|Homo Habilis, 2,2 tot 1,5 miljoen jaar geleden, Oost-Afrika.
Bestand:Homme de Tautavel.jpg|Homo erectus 1,9 miljoen tot 400.000 jaar geleden.|Homo erectus, reconstructie.
Bestand:Pithecanthropus-erectus.jpg|Vondsten van [[Eugène Dubois]] waarbij hij de ''Pithecanthropus erectus'' of de [[Javamens]] beschrijft.
Bestand:Homo heidelbergensis-Cranium -5.jpg|Homo Heidelbergensis, 500.000 tot 200.000 jaar geleden.
Bestand:Biface de St Acheul MHNT.jpg|Vuistbijl uit het [[Acheuléen]].
Bestand:Neanderthal and homo sapiens sapiens.jpg|Een [[Neanderthaler]] en een [[homo sapiens sapiens]].
Bestand:Spy_Skull.jpg|[[Mens van Spy|De mens van Spy]], 40.000 jaar geleden.
File:Ice_age_fauna_of_northern_Spain_-_Mauricio_Antón.jpg|[[Megafauna]] van het late Pleistoceen.
Bestand:Skull_pekingman.jpg|De [[Pekingmens|Pekingman]]
&lt;/gallery&gt;

.

== Het Midden-Paleoliticum (100.000 tot 37.000 jaar terug) ==

.

;100.000 jaar terug

.

* De eerste sporen van wat we cultuur noemen duiken op. 

.

;80.000 jaar terug

.

* Sporen op een strand in [[Normandië]] in [[Le Rozel]] tonen voetsporen van Neanderthalers en hun kinderen en vuurresten. De Neanderthal-voeten blijken breder dan die van mensen, vooral in het midden. Hun lichaamslengte wordt geschat tot 185 centimeter. De groep bestond uit maximaal 14 Neanderthalers. 

.

;80-73.000 jaar terug

.

* De oudste grotkunst ter wereld is te vinden in het zuidelijkste punt van Zuid-Afrika. In de [[Blombosgrot]] is niet figuratieve kunst gevonden, er is niets afgebeeld. In deze grot kwam de oudste halsketting van vijfenzestig druppelvormige strandschelpen aan het licht. De laatste dragers deden dat 75.000 jaar geleden, dat wijzen de okersporen uit.

[[Bestand:Reproduction_cave_of_Altamira_01.jpg|thumb|550px|Deze tekeningen in [[Altamira (grot)|Altamira]] zijn in 1879 ontdekt. Schildertekeningen zoals deze zijn uitzonderlijk en hebben functies om te overleven op cultureel, sociaal, didactisch en economisch vlak. In 1890 onderzocht de eigenaar de grot en vond er vuistbijlen, pijlpunten, stenen messen en naalden en bewees dat de tekeningen geen namaak zijn, maar 15.000 jaar oud. In 2017 vond een internationaal onderzoeksteam op het [[Indonesisch|Indonesische]] eiland [[Sulawesi]] (in het [[Maros-Pangkep-karstgebergte]]) een schilderij van een jachtpartij van minstens 43.900 jaar geleden. Eerder vonden ze op [[Kalimantan]] op [[Borneo]] 40.000 jaar oude afdrukken. Op hun vondst van 2017 is te zien hoe mensen twee wrattenzwijnen en vier dwergbuffels in het nauw drijven met touwen en speren. Is dit meer dan vier meter brede jachttafereel het oudste ter wereld? In Europa zijn de oudste grotschilderijen 40.000 jaar tot 65.000 jaar oud. De [[Löwe-mann]], een mythisch wezen van dertig centimeter dat een mens met een leeuwenkop voorstelt, gaat terug op 40.000 jaar geleden. De geschilderde ladders, stippen en contouren van handafdrukken op Spaanse grotten, gaan terug op 65.000 jaar geleden, kort nadat de [[Neanderthaler]] Europa is binnengewandeld (op de Homo Sapiens is het in Europa nog 20.000 jaar wachten.&lt;ref&gt;ROBERT MACFARLANE, vertaald door Nico Groen en Jan Willem Reitsma. ''Benedenwereld. Reizen in de diepe tijd'', Athenaeum - Polak &amp; Van Gennep, Amsterdam, 2019, p. 25.&lt;/ref&gt; Lang zijn ze voorgesteld als simpele, ruw, gebolsterde verwanten van de moderne mens. Niettemin beschikken de neanderthalers over een vergelijkbaar brein dat hen in staat stelt tot cultuur. Ze maken handige stenen en bijlen, messen, beschilderen hun juwelen. Onderzoekers leiden hieruit een religieus bewustzijn af. Evengoed kan het om primitieve camouflagetechnieken bij de jacht gaan. De oudste grotkunst is te vinden in de [[Zuid-Afrika|Zuid-Afrikaanse]] [[Blombosgrot]]. Ze is niet figuratief (er is niets afgebeeld) maar ze dateert van 73.000 jaar geleden.]]

.

;70.000 jaar terug

.

* Intrede [[Homo Sapiens]]. Start hier de ''geschiedenis'' van de mens, zoals [[Yuval Noah Harari]] beweert? [[Yuval Noah Harari]] bespreekt drie revoluties: 1. De cognitieve revolutie (70.000 jaar geleden); 2. De agrarische revolutie (12.000 jaar terug) en de; 3. Wetenschappelijke (500 jaar geleden). Het is mijn ambitie om de cognitieve revolutie vroeger dan Harari te dateren en in verband te brengen met de vuurdomesticatie die teruggaat op bijna één miljoen jaar terug.&lt;ref&gt;HARARI, YUVAL NOAH, vertaald door Inge Pieters. ''Sapiens. Een kleine geschiedenis van de mensheid.'' Thomas Rap, Amsterdam, 2018, p. 11-12.&lt;/ref&gt;

.

* De [[Toba (vulkaan)|Toba]]-uitbarsting zorgt voor een jarenlange vulkanische winter.

.

* De eerst vertelde verhalen werken als een cognitieve revolutie die een culturele geheugenbank mogelijk maakt. Het verhaal werkt in de hersenen als  een 'contextuele infrastructuur' om feiten te ordenen, te begrijpen, te delen en vooral te herinneren. Info in verhaalvorm is tweeëntwintig keer beter te onthouden dan een opsomming omdat een verhaal alle relevante hersendelen activeert, niet alleen de taalcentra.

.

;70.000 tot 12.000 jaar terug

.

* De laatste ijstijd zorgt voor een lage zeespiegel. Het Kanaal en de Noordzee liggen er voor de laatste keer droog bij. Tussen Engeland en het Europese vasteland is geen barrière. Het Kanaal is een uitgestrekte ijzige toendra met een zuidwestwaarts stromende rivier die uitmondt in de Atlantische Oceaan. 

.

;64.000 jaar terug

.

* Een grottencomplex in het Noord Spaanse Baskenland - Cantabrië tonen de El Castillo-grotten decoratieve sporen (grotschilderingen en stempelwerk) van de Neanderthaler en de mens. Tijdens de laatste ijstijd is de labyrintische grot hun toevluchtsoord. 

.

;60.000 jaar terug

.

* In een grot aan de kust van Kenia, Panga ya Saidi gebruiken mensen pigmenten en maken ze schelpkralen.

.

;60.000 - 45.000 jaar terug

* De menselijke migratie uit Afrika naar Europa en Eurazië start (andere bronnen beweren dat dit veel vroeger gebeurden). Daar stuitten ze daar op andere bevolkingsgroepen zoals Neanderthalers die er al tienduizenden jaren wonen en de [[Denisovamens|Denisovamensen]]. Die verschillen weinig van het Afrikaanse menstype maar ze zijn toch anders. Na het uitsterven van die bevolkingsgroepen is slechts nog één enkel menselijk ‘wij' op aarde. Het Europese continent blijft dunbevolkt. 

.

;50.000 jaar terug
* In het Spaanse [[El Sidron]] zijn er sporen gevonden van een Neanderthalgroep van zeven volwassenen en drie kinderen.
* Sapiens koloniseren Australië, de [[megafauna]] sterf er uit.

.

;45.000 jaar terug
* Een stamoudste voorziet zijn verhaal van een illustratie: het [[Celebeswrattenzwijn]].

.

;40.000 jaar terug
* De [[Neanderthalers]] zijn duidelijk aanwezig in in Europa en in het [[West-Vlaams Heuvelland|Heuvelland]]. Op de [[Kemmelberg]] in [[Heuvelland (gemeente)|Heuvelland]] en in [[Veldwezelt-Hezerwater]] laten ze meer dan 200 artefacten liggen: [[vuistbijl|vuistbijlen]] in [[vuursteen]], messen, boordschrabbers, [[Levalloistechniek|Levalloisspitsen]], [[Le Moustier |Moustierspitsen]]. Wilde [[mammoeten]], oerrunderen, [[rendieren]] en wilde paarden, de [[wolharige neushoorn]] jaagden ze op en verneden ze waarschijnlijk ter plekke om in hun tijdelijke, nomadische kamp klaar te maken. Van de tentenkampen zijn geen sporen gevonden.
* Spy Skull, een Neanderthalerschedel uit [[Spy]] nabij Namen.
* De Homo Sapiens doorkruist onze regio en produceert kunst.

.

;40.000 - 35.000 jaar terug

.

* De paleolithische kunst en de &quot;culturele explosie&quot; van de [[Homo sapiens]] stimuleren het taalvermogen en brengen hem op een (wat dat ook moge zijn) 'hogere graad van beschaving'.


.

;40.000 - 30.000 jaar terug

.

* Het semi-nomadisme ontstaat waarbij diverse jagers-verzamelaars zoeken naar nieuwe organisatievormen: de kleinschalige stam functioneert tijdens het jachtseizoen of bij overvloed. Dan jagen kleine groepen op steppebizons, rendieren of mammoeten, oogsten ze noten oogsten, vangen ze vis. In het tussenseizoen komen ze samen met andere groepen in dichtbevolkte nederzettingen waar feesten gebruikelijk is. Gewassen planten doen ze niet. Seizoensrituelen met maskerades markeren het begin en het einde van de beide periodes. Graven met giften en monumentale architectuur suggereren dit seizoensdualisme dat zijn oorsprong vindt in de sterk wisselende seizoenen van de laatste ijstijd. Deze institutionele flexibiliteit doet hen bewegen tussen stadsstructuren met (tijdelijke?) heersers enerzijds en de meer egalitaire stam anderzijds. Het doet hen beseffen dat de sociaal politieke realiteit veranderlijk en cyclisch kan zijn. Deze verre voorouders kennen tot op dit moment ook een andere lichamelijke realiteit. Afhankelijk van hun biotoop (kust, bos, bergen, woestijn, regenwoud savanne…) zijn ze een fysiek ook een divers allegaartje vergelijkbaar met hobbits, reuzen, dwergen, elfen. Dit zal steeds uniformer worden.&lt;ref&gt;DAVID GRAEBER &amp; DAVID WENGROW, vertaald door Rogier van Kappel en Bart Gravendaal. ''Het begin van alles. Een nieuwe geschiedenis van de mensheid'', Maven, Amsterdam, 2022.p.94-95, 119, 122 &amp; 127..&lt;/ref&gt;

.

;38.000 jaar terug

.

* Eerste mensen verschijnen / zetten voet aan grond in onze regio: in Zuid Limburg, van de Maasvallei tot het Scheldebekken. In hun omgeving: de [[wolharige neushoorn]], [[reuzenhert|reuzenherten]], [[Holenbeer|holenberen]] en [[Mammoeten|mammoeten]], tot vijf ton zwaar.

.

* In een grot in de Zwabische Jura is een tekening van een kat-mens met wijd open armen en benen en een zwaard (?) dat lijkt op het sterrenbeeld [[Orion (sterrenbeeld)|Orion]]. 

.

;35.000 jaar terug

.

* Op het Indonesiche eiland [[Sulawesi]] zijn er handafdrukken van vrouwen.

== Het Jong-Paleoliticum (37.000-12.500 jaar terug) ==

[[File:Goddess_gif_small_10.gif|thumb|550px| (...)]]

.

♣ 

.

;37.000-30.000 jaar terug 

.

* De [[Neanderthaler]] sterft uit (is er een verband met de uitvinding van de boog door de mens?). De Neanderthaler is geen voorloper van de mens. 

.

* Vanaf nu start een koudegolf die bewoning in onze regio onmogelijk maakt.

.

;33.000 jaar terug

.

Grotte Chauvet Pont d'Arc in de [[Ardèche (departement)|Ardèche]] is wellicht de oudst gekende beschilderde grot in de wereld. De schilderingen tonen [[apen]], [[leeuw (dier)|leeuwen]], [[neushoorn]]s, [[oeros]]sen, [[paard (dier)|paarden]] en [[Bison (geslacht)|bizon]]s ter instructie van de jacht. Er zijn ongeveer driehonderd dieren afgebeeld. In andere grotten komen de [[panter]], de [[uilen (vogelfamilie)|uil]]), de neushoorn nauwelijks voor. De [[Holenbeer|holenberen]] is er ook. Abstracte tekens en afdrukken van handen komen voor. Jean-Marie Chauvet, Éliette Brunel en Christian Hillaire ontdekken de grot in 1994 die voorlopig niet toegankelijk is. Sedert 2015 is er een kopie, een 'kunstgrot' die de grotschilderingen tot leven wekt. De Duitse cineast [[Werner Herzog]] maakte in 2010 een 3D-documentaire over de grot: 'Cave of Forgotten Dreams'.

.

;32.000 jaar terug

.

* [[Pijl en boog]]

.

* In de [https://en.wikipedia.org/wiki/Coliboaia_Cave Coliboaia-grot] in [[Roemenië]] worden bizons, beren en neushoorns in zwarte kleuren, waarschijnlijk houtskool op de wand geschilderd. De ontdekking gebeurde in 2009.

.

;Ca. 32.000-27.000 jaar terug

.

[[Venus van Willendorf]] &amp; Man van Brno
 
.

;31.700 jaar terug

.

* In de [[grotten van Goyet]] zijn sporen gevonden van een vroege domesticatie van een prehistorische hond. (De mens nam de wolf onder zijn hoede en de soort evolueerde in de richting van wat we nu een hond noemen. Het gevonden exemplaar is geen voorouder van de huidige hond maar een uitgestorven zustergroep). De hond is het enige dier dat zich laat domesticeren voor de [[Neolithische revolutie|Neolitihsche revolutie]].

.

;30.000 jaar terug

.

* In een rijk beschilderde grot in de Franse Dordogne is een maankalender achtergelaten. Het arendsbotje toont ingekraste cirkels, bogen en halvemanen die het tweewekelijkse wassen en het afnemen van de maan illustreren.

.

;27.000 jaar terug

.

* Cro-Magnon mens; ontdekt in de [[Dordogne (departement)|Dordogne]] in 1868.


.

;23.000-20.000 jaar terug

* Nomaden steken de [[Beringstraat]] over en zullen Amerika bevolken als indianen. 

.

;20.000-15.000 jaar terug

.

* De [[Homo erectus soloensis]], een ondersoort van de Homo Erectus die leeft op Java sterft als laatste Homo Erectus uit.

.

* Het is met artefacten en fossielen gedocumenteerd hoe mensen uit Azië naar Amerika migreren. Een landmassa verbindt de noordwestelijke punt van Noord-Amerika met de noordoostelijke punt van Azië. Over die bovenzeese landmassa (nu Rusland en Alaska) lopen mensen en dieren. Het gaat om zo'n 900 kilometer.

.


;17.000 jaar terug

.

* Grotschilderijen in [[Lascaux (grotten)|Lascaux]] tonen astronomische hemelkaarten die de maancyclus in punten en vierkanten illustreren. Erboven is een rij van 13 kwartieren te zien die het tijdstip tonen waarop de paarden drachtig zijn en makkelijk te vangen zijn. Diende Lascaux als prehistorisch planetarium?  

.

* De grotinscripties en - schilderijen van [[Altamira (grot)|Altamira]] kent een bestaan van 27.000 geleden tot 17.000 geleden.

.

;16.000 jaar terug

.

* Sapiens koloniseren Amerika, de [[megafauna]] sterf er uit.

.

;15.000 jaar terug

.

* De aarde warmt geleidelijk weer op. Oerbossen ontstaan.

.

;13.000 jaar terug

.

* [[Cueva de las Manos]], een grottenstelsel in Argentinië bij de rivier [[Río Pinturas]] toont meer dan tweeduizend mensen handen, lama's en jachttaferelen.

.

*  Grot van [[Niaux]] in Zuid Frankrijk. De grot lijkt niet bewoond, hoewel bewoonde grotten in de regio bekend zijn. 

.

.

;Kijken
&lt;gallery widths=&quot;155&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
Bestand:RioPinturas-003.jpg|(..)
Bestand:RioPinturas-004.jpg|Groep B
Bestand:RioPinturas-005.jpg|Groep B
Bestand:RioPinturas-006.jpg|Groep C
Bestand:Niaux,_bisons.JPG|Replica uit Niaux met bizons.
&lt;/gallery&gt;

.

= '''MESOLITICUM (12.500 jaar tot 10.000 jaar terug)''' =

.

{{Citaat|'''We weten niet waar hij zich bevond en ook niet waar hij mee bezig was, die eerste mens die op het idee kwam om de schaduw van een in de grond gestoken stok te gebruiken. Hij hoefde als referentie alleen maar een los op de grond liggende kei te gebruiken om een tamelijk nauwkeurige voorstelling te krijgen van de tijd die hij nog had. Misschien was hij een jager-verzamelaar die zich te ver van de grot had verwijderd waarin zijn clan woonde. Of een veeboer op zoek naar nieuwe weidegronden, ban bij het vallen van de nacht de weg naar zijn onderdak kwijt te raken. Naar alle waarschijnlijkheid keek men al sinds onheugelijke tijden hoe hoog de zon aan de hemel stond, om te kunnen inschatten hoeveel muonen het nog zou duren voor het donker werd. Met de duisternis begonnen immers de gevaren. Het struikgewas was het rijk van de grote nachtroofdieren en op de weg naar de schuilplaats konden zich vijandige, op de loer liggende individuen verborgen houden.'''|[[Desmond Morris]].&lt;ref&gt;GUIDO TONELLI, vertaald door Hans van den Berg. ''Tijd. Een reis van vroeger naar later,'' Bezige Bij, Antwerpen, 2022, p. 45.&lt;/ref&gt;}}

.

{{Citaat|'''Er bestaan op dit ogenblik honderddrieënnegentig soorten apen. Honderdtweeënnegentig ervan zijn bedekt met haar. De uitzondering is de naakte mensaap die zich zelf ''Homo Sapiens'' noemt. Deze ongewone en zeer succesvolle soort besteedt een heleboel tijd aan de bestudering van zijn hogere motieven en even veel tijd aan het negeren van zijn fundamentele motieven. Hij is er trots op dat hij de grootste hersens heeft van alle primaten, maar is geneigd het feit te verhelen dat hij ook de grootste penis heeft en staat deze eer liever, ten onrechte af aan de machtige gorilla. Hij is een buitengewoon vocale, scherpzinnig onderzoekende aap, wiens wereld overbevolkt is, en het is de hoogste tijd dat wij zijn basisgedrag aan onderzoek onderwerpen.'''|[[Desmond Morris]].&lt;ref&gt;DESMOND MORRIS, vertaald door Thomas Nicolaas. ''De naakte aap.'' A.W. Bruna &amp; Zoon, Antwerpen, 1968, p. 9.&lt;/ref&gt;}}

.

Het [[Mesolithicum]] is een periode die moeilijk te grijpen is. Als overgangsperiode bouwden archeologen en historici deze periode in vanuit een evolutionair perspectief. Het lijkt op de Renaissance, die verhoudt zich even paradoxaal ten aanzien van de Middeleeuwen en de Nieuwe Tijden. Veel van het oude is in het nieuwe herkenbaar. En omgekeerd. Voor de jagers-verzamelaar tot de landbouw overgaat, komt er eerst een periode van gedurfde sociale experimenten.


[[Bestand:White cliffs of dover 09 2004.jpg|thumb|550px|Krijtrotsen van Dover]]

[[Bestand:0 Escalles - Le Cap Blanc-Nez (2).JPG|thumb|550px|Cap Blanc-Nez]]

.

* In Kortrijk zijn op de Pottelberg en in de buurt van de wijk 't Hoge ongeveer 250 artefacten uit deze periode ontdekt: wapenspitsen, lemmers, schrabbers, stekers, vuurstenen, [[burijn]]en.

.

* Het [[Nauw van Calais (zeestraat)|Nauw van Calais]] ontwikkelt zich tussen 12 en 8.000 jaar geleden opnieuw tot een zeestraat met de Atlantische Oceaan.

.

* Agrarische revolutie, planten en dieren worden (beginnend) gedomesticeerd: vooral de hond.

.

[[Bestand:E28_p26.jpg|thumb|550px|Een hut als een extensie van de kledij. Verschillende soorten hutten van de inheemse bevolking in Brazilië, 1834.]]

[[Bestand:Göbekli_Tepe,_Urfa.jpg|thumb|550px|Opgravingen bij Göbekli Tepe. Het is niet altijd duidelijk wat er eerst was: de bouw van een tempel door samenwerkende nomadengroepen of de komst van de landbouw die aan de tempelbouw vooraf gaat.]]

[[File:The_archaeological_site_of_Göbekli_Tepe_-_main_excavation_area.png|thumb|550px|Luchtfoto van de site Göbekli Tepe.]]

.

=== Wat gaat de sedentatie vooraf? ===

.

Zo'n twaalf- tot tienduizend jaar geleden eigenen diverse nomadische groepen zich - overal ter wereld - een vaste locatie toe. Veel ontwikkelingen en uitvindingen gaan die definitieve sedentatie vooraf. Met andere woorden: vooraleer de nomadische groepen zich een vaste woonplek vinden, zijn er al veel uitvindingen in ontwikkeling. Dit 'seminomadisme' kenmerkt zich door het feit dat nomaden steeds langer ter plekke blijven maar niet definitief. Dat komt tot uiting in:


.
 
 1. Experimenten met het ontginnen (en de kweek?) van wilde granen en de veredeling ervan kunnen rond 20.000 v.Chr. begonnen zijn. Daarbij begint de mens met plannen en vooruitdenken: (onbewaakte?) opslag ontstaat.
 
 .
 
 2. De [[Sikkel (werktuig)|sikkel]] laat een efficiënte oogst toe; speren en bogen met stenen pijlpunten penetreren beter, maalstenen, mortieren en stampers malen granen en mineralen. Touw en draad zetten aan tot weven en de naald maakt het naaien van huiden mogelijk.
 
 .
 
 3. De oudste rotsschilderingen uit [[Grotten van Lascaux|Lascaux]] zijn gedateerd op 17.000 jaar geleden, die van [[Altamira (grot)|Altamira]] in Spanje schat men op 15.000 jaar terug. Het beschilderen van stenen is de voorganger van wat later het schrift wordt.
 
 .
 
 4. ♣ 12.500 jaar terug: [[Yi-fu Tuan]], een Chinees-Amerikaanse humanistisch geograaf drukt het zo uit: 'Place is security. Space is Freedom. Zijn uitspraak gaat terug tot 12.500 jaar geleden. In Japan verschijnen potten en kommen. De betekenis? Vaatwerk vervangt en zijn een uitbreiding op de handen van de jager-verzamelaar. Manden en vlechtwerk doen hetzelfde: ze beginnen de transportrevolutie. Het bewaren van voedsel maakt voorraden mogelijk, schept orde en structureert de omgeving. De ''leegte'' van de klei scheidt de buitenwereld van de binnenwereld. Die ruimtelijke ordening verandert het begrip tijd en breekt het eeuwige nu van de jager-verzamelaar. Het adagio is niet langer 'er is voedsel te over, we eten alles op.' De pot construeert de toekomst, een plan waarbij een groep zijn 'morgen' organiseert. Zo introduceert het vat de begrippen tijd én veiligheid: hoe lang valt iets te bewaren of te beschermen (tegen ongedierte bijvoorbeeld)? En tijd resoneert met témenos, wat staat voor een omheinde, heilige en veilige ruimte. Vluchtelingen genieten er de goddelijke bescherming. Een &quot;waterbassin&quot; aan de ingang maakt hen rein. Homeros vermeldt een ''temenos'' als een afgebakend landgoed. De vorst of de god geniet er de vruchten van. In het Griekse Attica lijken er veel dergelijke gronden voor te komen sinds de sedentatie.&lt;ref&gt;GUIDO TONELLI, vertaald door Hans van den Berg. Tijd. Een reis van vroeger naar later, De Bezige Bij, Amsterdam, 2022, p. 30-31.&lt;/ref&gt; 
 
 .
 
 5. De kano en andere vroege boten, daar zijn sporen van.
 
 .
 
 6. Het bakken van brood en het maken van ovens gaat de sedentatie vooraf.
 

.

De nomadische jagers-verzamelaar ontwikkelt semipermanente nederzettingen van palmbladeren, hout en bamboe. Tekeningen van vijf tenten van rendierhuid van zo'n vijftienduizend jaar oud zijn gevonden in een grot bij Pincevent in de Seinevallei. Generaties lang onderhouden deze seminomaden hun kampen om er maandenlang te wonen, handel te drijven, te feesten en rituelen uit te voeren. Archeologen treffen tegenwoordig sporen aan van dit soort openluchtkampen in West-Europa. Tijdens de zomer bewonen kleine groepjes jagers de kampen, 's winters groeit de groep aan in meer permmnente bouwsels, zoals grotten. Sommige zijn tienduizend jaar lang bewoond en verfraaid met tekeningen.

=== Gevonden broodkruimels: inleefoefening III ===

.

{{Citaat|'''Het moet een mooie dag geweest zijn in Bilad al-Sham, aka het Morgenland, de [[Levant]] of het historisch-geografisch gebied dat grotendeels [[Israël]], [[Palestina (staat)|Palestina]], [[Jordanië]], [[Syrië]] en delen van [[Turkije]] beslaat. Zo’n 14.000 jaar geleden woonde daar [[Uk-Uk]], de vernuftige [[Natufiër]]. Of Uk-Uk een man was of een vrouw, laat ik in het midden, ik ben geen specialist in genderstudies binnen semi-sedentaire voedsel-verzamelaarssamenlevingen. Maar laten we er even van uitgaan dat hij een man was. Uk-Uk, nakomeling van Ug Ug, was altijd al een bijzondere jongeling geweest. Of de naam Uk-Uk een veelvoorkomende naam was binnen de [[Natufische samenleving]], laat ik in het midden, ik ben geen specialist in laat-epipaleolithische nomenclatuur. Uk-Uk was nieuwsgierig van aard. Als kind was hij meermaals ernstig ziek geworden door onbekende besjes te eten. Het was die nieuwsgierigheid die hem te dicht bij een wild zwijn had gedreven. Wat Uk-Uk dacht toen hij het zwijn aaide, blijft een mysterie voor ons. Wat we wel weten, is dat het zwijn zijn gebaar niet apprecieerde. Tijdens de schermutseling na de ongewenste aai verloor Uk-Uk het merendeel van zijn gebit. Daarom droeg hij sinds die dag steeds een maalsteen mee. Daarmee maakte hij gevonden voedsel verteerbaarder, verbrijzelde hij vezels en maakte hij knapperig fruit papperig. Het was die omslachtige manier van vreten die Uk-Uk bracht tot een van de belangrijkste ontdekkingen van de menselijke geschiedenis. In de buurt van de grot waar zijn stam zich had nedergezet, groeiden indrukwekkende groene tarwehalmen die makkelijk boven zijn 1,44 meter uittorenden. Meerdere leden van zijn stam hadden al eens een aartje afgeknapt en de korrels van hun kafjes gewreven. Maar meestal negeerden ze de halmen, want ze beleefden weinig plezier aan de smaak. Hoeveel Uk-Uks zijn er geweest die niet tot aan het stadium van pap zijn geraakt? Hoeveel Uk-Uks hebben de pap laten aanbranden? Dat was buiten de maag van Uk-Uk gerekend. Hij had zin in een snack. De opbrengst van de jacht was mager de laatste tijd en de vruchten lieten op zich wachten. Uk-Uk bedacht zich met de emmer tarwe en verzamelde een buidel vol. De geplette korrels waren droog en de poederpulp deed hem hoesten. Water. Water was altijd al een goede vriend geweest in zijn tandeloze bestaan. Uk-Uk maakte de pap, maar zeggen dat die een ‘smaakbommetje’ was, zou een overstatement zijn. Vuur. Het was de gewoonte in die tijd om alles eens boven het vuur te houden. Het had een goede reputatie opgebouwd met betrekking tot vlees. Zonder dat Uk-Uk erbij stilstond, had hij de basis gelegd voor een grijs boerenbrood, wit gesneden, naan en pita, volkoren en ciabatta, [[challah]] en [[pretzels]], [[knäckebröd]] en roti, en paradoxaal genoeg glutenvrij brood. Of er iets waar is van de historie van Uk-Uk, weet ik niet, ik ben geen culinaire paleontoloog. Wat ik wel weet, is dat er vijftien broodkruimels werden gevonden op de Shubayqa 1 archeologische site in Jordanië. Die bleken zo’n 14.400 jaar oud te zijn, ouder dan de eerste sedentaire agrarische samenlevingen. Als iemand het verdient om te verrijzen en erkenning te krijgen voor zijn verwezenlijking, is het Uk-Uk wel. Aan de basis van menselijke kennisverwerving ligt trial-and-error. Proberen en falen. Hoeveel Uk-Uks zijn er geweest die niet tot aan het stadium van pap zijn geraakt? Hoeveel Uk-Uks hebben de pap laten aanbranden? Hoeveel stamgenoten vonden de ontdekking van het brood niet de moeite waard om verder te onderzoeken? Native Americans beschouwden een berg als een gebeurtenis. Niet als een onveranderlijk resultaat. De berg is in wording. Brood is een gebeurtenis en geen evidentie. Dankjewel Uk-Uk.'''|[[Rashif El Kaoul]].}}

.

;12.000-11.600 jaar terug
* In [[Göbekli Tepe]] (Navelberg, in het zuidoosten van Turkije) slaan nomadengroepen de handen in elkaar en besluiten tot de bouw van een gigantisch monument die in de archeologie geen precedent kent. De gebouwen bestaan uit T-vormige pilaren in cirkels. De stenen wegen vele tonnen, losgehakt en de heuvel opgevoerd. De ontdekking ervan in 1994 zette het idee dat nomadengroepen langs elkaar leven, op zijn kop. De site toont aan dat nomaden op behoorlijk grote schaal samenwerken, hun krachten bundelen en zich laten zich leiden 'een' idee. Vijfhonderd werklieden waren, naar schatting nodig om dit indrukwekkende bouwwerk te creëren, zonder een boerderij in de buurt. Wie zorgde voor het voedsel? Nog meer werklieden? Of een overdaad aan wild en voedsel? Aanwijzingen dat er ooit een sedentaire bewoning was op de Navelberg zijn er niet. Het lijkt een nomadisch bedevaartsoord als een soort experiment voorafgaand aan de sedentatie. Dit maakt de tempel uitzonderlijk: ze ging de boerderij vooraf. Althans dit is de interpretatie van [[Klaus Schmidt]]. Die stelt dat bij de bouw van dit complex de [[Neolithische revolutie]] nog niet was begonnen. Schmidt denkt dat de nomaden overvloedige wilde granen gebruikten dat de bescherming ervan tegen wilde gazelleskuddes en ezels tot samenwerking leidde die vervolgens grootschalige landbouw deed ontstaan, en een dorp nabij de bouwplaats. De bouw van de tempel zou dus voorafgaan aan het [[Neolithicum]] en niet andersom.&lt;ref&gt;KLAUS-DIETER LINSMEIER. ''Eine Revolution im großen Stil.'' Interview mit Klaus Schmidt. In: ''Abenteuer Archäologie. Kulturen, Menschen, Monumente.'' Spektrum der Wissenschaft, Heidelberg 2006; HUGH HONOUR &amp; JOHN FLEMING, vertaald door Sjoerd de Vries. ''Algemene kunstgeschiedenis.'' Meulenhof, Amsterdam, 2016, p. 36.&lt;/ref&gt; Latere publicaties stellen dat in deze regio en deze periode het Neolithicum al stevig ingang vond, dat verklaart waarom sommigen het Neoliticum reeds 12.000 jaar geleden laten starten en niet 10.000 jaar geleden.&lt;ref&gt;CHRIS S.M. TURNEYA &amp; HEIDI BROWN. ''Catastrophic early Holocene sea level rise, human migration and the Neolithic transition in Europe.'' In: ''Quaternary Science Reviews'', 26, 2007, p. 2036–2041.&lt;/ref&gt; Dat betekent dat prille neolithische boeren de tempel bouwden nadat ze eerder voor hun eigen profijt kozen.

.

;Kijken
&lt;gallery widths=&quot;155&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
Bestand:Göbekli_Tepe_Pillar.JPG|Göbekli Tepe, pijler
Bestand:GobeklitepeHeykel.jpg|Detail
File:Urfa_museum_Animal_relief_sept_2019_4772.jpg|Detail
File:Göbekli2012-22.jpg|Detail
File:Göbekli_Tepe_-_100525.jpg|Opgravingen 2010
File:Göbekli2012-16.jpg|
File:Göbekli2012-19.jpg|
File:Stratigraphy_of_Göbekli_Tepe.png|Doorsnede
File:UrfaMuseumGöbekli.jpg|Museum
&lt;/Gallery&gt;

.

= '''VAN NEOLITISCHE ECOSYSTEMEN TOT DE OUDHEID: 10.000-5.000 jaar terug''' =

.

{{Citaat|'''De landbouw - waarbij mensen zich door allerlei moeilijkheden heen slaan en tijd en energie besteden aan grote projecten, in de verwachting daar uiteindelijk voor beloond te worden met een oogst - leidde tot grote veranderingen in de levens van de mensen, want een dergelijke vorm van langdurig vertraagde wederkerigheid vereist geloof, en bij geloof speelt schoonheid een grote rol.|Gaia Vince'''&lt;ref&gt;GAIA VINCE, vertaald door Rogier van Kappel. ''Vuur, taal, , schoonheid, tijd. Hoe culturele evolutie de mens heeft gevormd,'' Atlas Contact, Antwerpen, 2020, p. 258.&lt;/ref&gt;}}

.

== Neolitische ecologie (12.000 jaar terug tot de [[kopertijd]]) ==

.

=== Neolitische revolutie of neolitische ecologie? ===

.

De [[neolithische revolutie|neolithische revolutie]], een begrip van [[Vere Gordon Childe]], duidt de overgang aan van het nomadische naar het sedentaire bestaan, waarbij de economie of het overleven van het plukken, het jagen, het vangen van vis en het verzamelen, inruilt voor een maatschappij gebaseerd op landbouw en veeteelt. Recent is dit verhaal terecht bekritiseerd en genuanceerd. Landbouw en revolutie zijn twee woorden die het proces dat toen plaatvond nodeloos uitvergroten. Met andere woorden: het liep allemaal niet zo'n vaart. En die vaart verliep niet in één richting. 'Wat als we het accent zouden verleggen van landbouw en domesticatie naar, laten we zeggen plantkunde of zelfs maar tuinieren', vragen David Graeber en David Wengrow zich af in ''Het begin van alles. Een nieuwe geschiedenis van de mensheid''.&lt;ref&gt;DAVID GRAEBER &amp; DAVID WENGROW, p. 260-264.&lt;/ref&gt; Deze neolitische ecologie had weinig revolutionairs noch landbouwkundig. 

.

;Hoe liep het dan wel? 

.

11.000 jaar terug dwingt de [[klimaatsverandering]] bij het einde van de [[laatste ijstijd|(voor)laatste ijstijd]] mens, dier en omgeving tot aanpassing. Het einde van dit [[Pleistoceen]] valt dus samen met het ontstaan van sedentaire gemeenschappen op alle continenten. De opwarming treft de hele aarde en zorgt voor meer regen, fauna en flora. Waar weinig begroeiing is, komt die er. In minder dan 5.000 jaar duiken in Zuidwest-Azië, China, drie Amerikaanse gebieden en in Papoea-Nieuw-Guinea sedentaire kernen op. De jacht waarbij de mens (een kudderoofdier) de wijfjesdieren spaart, is niet langer mogelijk en overbejaging leidt tot het uitsterven van de [[Mammoet]]. Andere diersoorten trekken weg door de opwarming. Jager-verzamelaars die vertrouwd raken met de groeicyclus van planten beginnen met het verbouwen van wilde gewassen dat mogelijks leidt tot (het zeer langzame) veredelen. Hun jacht en verzamelactiviteit zetten ze niet on hold. Er komen nieuwe jachtmethodes die zich richten op petieterige en snelle prooien. Mannen leren betere [[pijl]]en en [[Boog (wapen)|bogen]] hanteren, domesticeren de [[wolf]] als voorloper van de [[hond]] en vrouwen laten zich in met het verbouwen van planten.&lt;ref&gt;LINDA R. OWEN. ''Gender, crafts, and the reconstruction of tool use.'' Helinium, 1994, 186–200, geciteerd in DAVID GRAEBER &amp; DAVID WENGROW, vertaald door Rogier van Kappel en Bart Gravendaal. ''Het begin van alles. Een nieuwe geschiedenis van de mensheid'', Maven, Amsterdam, 2022, p. 263.&lt;/ref&gt; Die vrouwelijke kennis sorteert niet uitsluitend effect in de voedselproductie. Bij het aanleggen van kunstmatige, tijdelijke habitats die eerder op tuinen dan akkers lijken, laat een tuinvrouw of -man de ecologische balans doorslaan in het voordeel van de mens. Er komt een onderscheidt tussen onkruid, verdovende planten, kruiden en voedsel. Het gaat niet om de exploitatie van vaste, uitgestrekte landerijen maar om kleinschalige en variabele gronden bij oevers of bronnen waar vloedvlakte-irrigatie een landbouwsysteem is dat de bodembewerking vooral aan de natuur overlaat. Seizoensgebonden overstromingen zuiveren en verversen de grond met slib. Ontbossing of onkruid wieden is onnodig. De enige inspanning die deze kleinschalige tuinbouw vraagt, is de bouw van een dam om het water te sturen. In dit soort habitat vleien en verleiden de tuinvrouw en -man de natuur. Ze buigen en verzorgen haar, ze leiden en of misleiden ze zoekend naar een gunstig resultaat. Als er al over een revolutie te spreken is, dan vindt die niet haar oorsprong in een snelle economische overgang van het jagers-verzamelaarsbestaan naar de sedentaire landbouw. Wat revolutionair is aan dit nieuwe tuinieren, is het potentieel van een nieuw kwartet: koren, stengel, de klei waarin ze groeien en de menselijke regie.

.

1. VOEDSEL. Behalve het oogsten van wilde granen dat leidt tot het bakken van brood, krijgen deze tijdgenoten oog voor onkruid, de domesticatie van specerijen, kruiden, voedselgewassen en dieren, experimenteren ze in de kweek van geneeskrachtige planten die ze op hun strooptochten leerden kennen. Verfijnde kleuren verschijnen. Rituelen en priesterlijke -zowel mannelijke als vrouwelijke- gebruiken dragen deze economische kennis intergenerationeel over. Met het stichten van branden maken ze terreinen vrij voor de kweek van de gewenste soorten zoals fruit- en notenbomen. Een effectieve ongediertebestrijding met weinig of geen middelen werpt de vroege tuinvrouw of -man terug op observaties van het gedrag van het plaagdier en de studie van de biologie.&lt;ref&gt;DAVE GOULSON, vertaald door Nico Groen. ''De tuinjungle. Tuinieren om de wereld te redden'', Atlas Contact, Antwerpen, 2019, p. 70.&lt;/ref&gt;

.

2. AMBACHTEN. Ambachtslui laten zich met het overschot van het graan in: de vezels en de stengels. Parallel met het voedsel produceren ambachtslieden een ongezien aantal uitvindingen: alle soorten touwen, netten, matten, kledij, manden. De combinaties van deze uitvindingen duwen de innovaties: rugzakken, vlotten, zeilen, schoeisel... 

.

3. KLEI. Klei herdefinieert de relatie tussen het nu en de toekomst, tussen het verleden en het heden. Kleitabletten nemen de functie aan van fiches of dagboeken zijn een extensie van het onbetrouwbare geheugen en lenen zich voor berekeningen en redeneringen. Naast het 'kampvuurverhaal' en de mythische legenden komt een vaste drager die het verleden vast beitelt. Geboetseerd beeldend werk bereidt de stam voor op de jacht, het paren, de oogst... Er komen veranderingen in de architectuur, in de bouw van ovens en de warmteleer. 

.

4. LEEFPATROON. Tenslotte zijn er de nieuwe leefpatronen die dit alles combineren: zoals kaas op brood leggen en dat op een bord presenteren. Er komen rituele feesten verbonden aan de zaai- en oogsttijd. In dit vroege Neolithicum lijkt alles op een speels, ontspannen proces: niet afgedwongen of gedetermineerd door het einde van de laatste ijstijd. Die zette het proces in gang en liet mensen de keuze. 

.

5. KEUZES. Dat het verloop geleidelijk aanvoelt, heeft te maken met het kleine aantal mensen in die dagen. Ondanks een zeespiegelstijging met zeven (!) centimeter per jaar, biedt de opwarming hen de kans zich aan de nieuwe omstandigheden en omgevingen aan te passen en hen keuzes te laten om op verschillende wijzen te reageren. A/Sommige groepen volgen de [[Rendieren]] in hun noordwaartse trek. Daar, in Noord-Europa, Azië en Amerika houden ze vast aan die traditionele jacht en visvangst. Nu treft de recente klimaatcrisis hen. B/Andere groepen wijzen de sedentatie af en houden om hun vrijheid vast aan het nomadisch bestaan, sommigen tot op heden: de [[Bedoeïenen]], de [[Roma (volk)|Roma]], de [[Sinti]], de [[Toeareg]], [[Mongolië|Mongoolse]] veehouders, de [[Moken]] en de [[Masai (volk)|Masai]]. Daarbij ging niet altijd om een gebrekkige technische kennis, het ging om een maatschappelijke keuze.

.

Is de [[Vruchtbare Sikkel]] het meest succesrijke gebied? Alleen zeker is dat dit gebied het meest onderzocht is. Daar worden de eerste nomaden sedentair. [[Jericho]], nu Tell es-Sultan, is één van de oudste steden ter wereld. Het sedentair worden is een geleidelijk proces met verschillende snelheden: In westelijk Iran en in Palestina begint het omstreeks 10.500 jaar geleden, Egypte volgt en in de Balkan en Griekenland komt de sedentatie er 8.000 jaar terug. Midden-Amerika en China volgen 7.000 jaar terug. In Noord-Europa zijn de oudste sporen van sedentaire gemeenschappen zes- tot vijfduizend jaar oud. Dat noemen we de neolithische (r)evolutie. Het proces verschilt dus van regio tot regio en uiteraard bleven groepen nomaden rondtrekken zonder dat ze het nodig vonden land te bebouwen. In sommige regio's gaan de veranderingen snel, elders spreekt men liever van een [[evolutie]] dan over een [[revolutie]]. Landbouwsamenlevingen staan voor onveiligheid: hongerdood en hongersnood zijn nooit ver weg. Als de graandominantie van gierst, gerst of tarwe het in een regio overneemt van de andere teelten, kan het gebied tot koninkrijk ontwikkelen. Omdat graan bovengronds groeit is het zichtbaar, concreet en te bezitten. En omdat granen de tijd kunnen torsen en in draagbare porties te verpakken zijn, is het te kwantificeren en kan het aldus dienen als ruimmiddel of als belasting.&lt;ref&gt;DAVID GRAEBER &amp; DAVID WENGROW, vertaald door Rogier van Kappel en Bart Gravendaal. ''Het begin van alles. Een nieuwe geschiedenis van de mensheid,'' Maven, Amsterdam, 2022, p. 481-482.&lt;/ref&gt;

.

Het langzame verdwijnen van de ijskappen leidt voor de jager-verzamelaar niet per definitie tot sedentarisatie. In kustgebieden duiken kliffen op die onder het ijs zaten en verdwijnen kliffen omdat de zeespiegel hen overspoelt. Dit soort gebieden zijn een schatkist met oesters, mosselen, zeevogels, walvissen, krabben, garnalen... Landinwaarts voeden gletsjers zoetwatermeren en -rivieren en de nomade plukt er de vruchten van: snoek, [[brasem]] en watervogels aan de zeezijde, noten, fruit, bessen en paddenstoelen landinwaarts... In dit soort productieve omgevingen schiet de demografie omhoog. Terwijl een jager-verzamelaarsfamilie/clan 100.000 hectare nodig heeft om te fourageren stijgt de bevolking nu met drie mensen per 100 hectare.&lt;ref&gt;VACLAV SMIL, vertaald door Joost Pollmann &amp; Koos Mebius. ''Zo zit de wereld in elkaar. Wat de wetenschap ons leert over het verleden, het heden en de toekomst,'' Nieuw Amsterdam, sp., 2022, p. 63.&lt;/ref&gt; Aan de noordwestkust in Amerika profiteren de kustbewoners van de jaarlijkse vistrek en jagen ze op zeezoogdieren. Hun hoogwaardige eiwitten en vetten neigen hen naar een sedentaire levenswijze in houten gemeenschapshuizen omgeven door totempalen. Al snel volstaat één hectare om één mond te voeden. 5200 jaar geleden brengt Egypte dit cijfer op 1,3 en als Egypte deel uitmaakt van het Romeinse Rijk - in de eeuwen na Christus - komt het cijfer op 2,5.   

.

.

=== Wie velde een konijn? ===

[[Bestand:O.0173_color-sharpen_obv.jpg|Spijkerschift op een tablet uit het 3de millennium VC.|thumb|550px|[[Spijkerschrift]] op een tablet uit het 3de millennium voor Christus. Steen is de oudst bewaarde drager van het schrift. Andere dragers die minder bestand waren tegen de tand des tijd, gingen verloren.]]

.

{{Citaat|'''Ik weet zeker dat ze me kippen leerde slachten of me opdroeg het lijk van het meisje te helpen wassen om me erop te wijzen dat een mens niet eeuwig aan de poort van de eindeloosheid en haar stralende panorama’s kan blijven dralen.'''|Terugblik op een kindertijd [[1914]].}}&lt;ref&gt;[[Erwin Mortier|ERWIN MORTIER]]. ''Godenslaap.'' De Bezig Bij, Amsterdam, 2009, p. 212.&lt;/ref&gt;

.

;Terug in de tijd

.

Achttien zijn ze. Een aula vol, ergens begin oktober. Het jaartal maakt niet zoveel uit. Onwennig, net als het weer. “Wie in deze klas kan een kip slachten?” “Een konijn vellen?” “Wie zag dode mensen?” “Lijken?” “Kadavers?” “Wie maakte ooit een geboorte mee?” Bij de vragen waarmee hij de les opent, laat hij de studenten handen opsteken. Ze vinden de vragen even fascinerend als schokkend en raken er even het noorden bij kwijt. De eenentwintigste-eeuwse rationele westerling, die ongeveer één derde van zijn leven op schoolbanken plaatsneemt en studeert onder [[kunstlicht]] via [[internet]] en [[satelliet]]beelden op pc-schermen, logische verklaringen gebruikt, sociologische modellen en fysische wetten bestudeert in een [[globalisering|globaliserende]] airco- en netwerkomgeving, heeft weinig benul hoe het leven is in de oude, [[agrarische samenleving]], die drijft op het ritme van dagen en nachten, weken, maanden en seizoenen, een wereld waar de natuurelementen zowel een kans als een bedreiging zijn, een wereld waar de natuurelementen de enige constante zijn.

.

.

=== Waarom priesters voor krijgers komen ===

[[Bestand:Yuval_Noah_Harari.jpg|thumb|550px|Yuval Noah Harari (1976) is een Israëlisch historicus, filosoof, futuroloog. Tot 2014 was hij een onbekende mediëvist. Drie boeken gaven hem wereldfaam: ''Sapiens'', ''Homo Deus'' en ''21 lessen voor de 21e eeuw''. Zijn boodschap gaat over de samensmelting van biotechnologie en informatietechnologie. De mens kan ingehaald worden door zijn eigen creaties en het valt niet uit te sluiten dat de mens zoals die nu bestaat, binnen een eeuw verdwenen is.]]

.

{{Citaat|'''De religie is de zucht van de in benauwenis verkerende creatuur, het gemoed van een harteloze wereld, zoals zij de geest van de geestloze toestanden is. [[Opium van het volk|Zij is de opium van het volk.]]'''|[[Karl Marx]]}}

.


.

;Tekstfragment uit ''Sapiens'' van [[Yuval Noah Harari]]&lt;ref&gt;(Sapiens, p. 228)&lt;/ref&gt;.

.

[[Bestand:Gordon_Childe.jpg|thumb|550px|[[Vere Gordon Childe]] (1892-1957) was een Australische filoloog en archeoloog. Zijn visie op de prehistorie is marxistisch georiënteerd. Hij bedacht de term 'Neolithic Revolution' en de 'Urban Revolution'. Childe combineert zijn ontdekkingen en de theorie van de prehistorie.]]

{{Cquote|'''Het lijkt erop dat de [[agrarische revolutie]] samenging met een religieuze revolutie. [[Jager-verzamelaars]] plukten en achtervolgden wilde planten en dieren, die beschouwd konden worden als gelijkwaardig aan de ''[[Homo sapiens]]''. Het feit dat de mens op schapen joeg maakte schapen niet inferieur aan de mens, net zomin als het feit dat tijgers op mensen joegen de mens inferieur maakte aan tijgers. Wezens communiceerden rechtstreeks met elkaar en kwamen met het nodige geven en nemen uit op de regels die golden in hun gedeelde leefgebied. Maar boeren bezaten en manipuleerden planten en dieren en konden zich natuurlijk niet verlagen tot onderhandelingen met hun bezittingen. Het eerste religieuze effect van de agrarische revolutie was dus dat planten en dieren van gelijkwaardige leden van een spirituele Ronde Tafel veranderden in [[bezit]]. Dat creëerde echter wel een groot probleem. Boeren wilden misschien de absolute controle over hun schapen, maar ze wisten maar al te goed dat die controle beperkt bleef. Ze konden de schapen opsluiten binnen omheiningen, rammen [[castreren]] en selectief te werk gaan bij het fokken van [[Ooi|ooien]], maar ze konden niet zorgen dat hun beesten gezonde lammeren verwekten en ze konden ook de uitbraak van de dodelijke dierziekten niet tegengaan. Hoe moesten ze de productiviteit van hun kuddes dan waarborgen? Een theorie over de oorsprong van de goden voert aan dat goden er kwamen omdat ze het probleem oplosten. Goden zoals de [[vruchtbaarheidsgodin]], de [[hemelgod]] en de medicijn-god traden op de voorgrond toen planten en dieren hun uitdrukkingsvermogen verloren, en de belangrijkste rol van de goden was die van tussenpersoon tussen mensen en de woordeloze planten en dieren. Oude [[Mythologie|mythologieën]] vormen in wezen een juridisch contract waarin mensen eeuwige toewijding aan de goden beloofden in ruil voor heerschappij over planten en dieren, waarbij de eerste hoofdstukken van het [[Genesis (boek)]] een perfecte illustratie vormen.'''|[[Yuval Noah Harari]]}}

.

.

== Overleven? ==

[[Bestand:Lier Zimmertoren dial lossless crop.jpg|thumb|550px|Na de Middeleeuwen krijgt de mens steeds meer grip op de werkelijkheid én ja, het ongrijpbare, de tijd. Galilei (1564-1642) gebruikte bij zijn eerste experimenten zijn pols om de tijd te meten. Eind zeventiende eeuw doen de minuten- en secondewijzers hun intrede. De &quot;Jubelklok&quot; in de [[Zimmertoren]] symboliseert de tijd met de [[klok (tijd)]], de [[maanfase|fasen van de maan]], de [[cyclus van Meton]], de [[epacta]] en de [[tijdsvereffening]], de [[dierenriem|zodiac]], de [[zonnecyclus]] en de [[zondagsletter]], de week, de [[globe]], de maanden, de [[Datum (dagtekening)|datum]], de seizoenen, de [[Getijde (waterbeweging)|getijden]] en de [[schijngestalten|schijngestalten]] van de [[maan]].]]

.

[[Abram de Swaan]] noemt zes voorwaarden die een veilig sedentair overleven mogelijk maken.&lt;ref&gt;ABRAHAM DE SWAAN. ''De mensenmaatschappij, een inleiding''. Bert Bakker, Amsterdam, 1996, p. 13-24.&lt;/ref&gt; Hij komt hiermee in de buurt van de [[Piramide van Maslow]], voor het eerst geformuleerd tijdens de Tweede Wereldoorlog.
Alle mensen hebben nood aan:

.

;Harde, tastbare noden

.

1. '''Voedsel'''; waar mensen in de huidige samenleving volledig afhankelijk zijn van onbekende anderen (met lange interdependentie-ketens), is men dat 10.000 jaar geleden veel minder (en met korte ketens).

.

2. '''Beschutting'''; het weer dwingt mensen tot kledij en behuizing.

.

3.  '''Bescherming'''; rovers en roofdieren (ook microben) zorgden ervoor dat er omwallingen en ommuringen kwamen en leidden tot militair agrarische samenlevingen.

.

;Zachte, niet materiële noden

Op het eerste zicht lijken zachte noden een bijzaak, ondergeschikt aan de harde noden. Niets is minder waar. Zonder affectie, kennis en sturing gaan de voedselproductie en -verdeling, de beschutting en de bescherming van de dorpsgenoten de mist in.

1. '''Affectie'''; is een noodzakelijke voorwaarde om te overleven en kan een zaak van leven of dood zijn. Mensen zien zichzelf door de ogen van anderen. Zonder de ander heeft een mens schaamte noch trots.

.

2. '''Kennis'''; wie niet over de kennis over de wereld om hen heen beschikt, is zwaar in het nadeel. Over welke kennis men dient te beschikken, is afhankelijk van samenleving tot samenleving en van tijd tot tijd; 

.

3. '''Sturing'''; Lichamelijke, natuurlijke neigingen zoals ontlasten, eten, slapen worden onder externe dwang omgevormd tot aanvaardbare gewoonten en zelfdwang. 

.

.

=== Zaaien, oogsten noch tuinieren zijn instinctgedrag ===

.

[[Bestand:Monolito_de_la_Piedra_del_Sol.jpg|thumb|550px|Kalendersteen van de [[Azteken]], Mexico.]]

[[Bestand:Hieronymus_Bosch-_The_Seven_Deadly_Sins_and_the_Four_Last_Things.JPG|thumb|550px|De Zeven Hoofdzonden van [[Jheronimus Bosch]] hangt, net als zijn [[Tuin der lusten]] in het Museo del Prado in Madrid. De binnenste cirkel bestaat uit zeven vlakken met evenveel hoofdzonden. Ze omringen een halfnaakte Jezus, Man der Smarten, met: 'Pas op, pas op, de heer ziet'. De hoekcirkels geven taferelen over de dood en wat daarna.]]

[[Bestand:Le_combat_de_Carnaval_et_de_Carême_Pieter_Brueghel_l'Ancien.jpg|thumb|550px|Het gevecht tussen [[Carnaval]] en [[Vastentijd]], [[Pieter Bruegel de Oude]], 1559.]]

Zo opent de vroeg antieke wereld haar dorpspoorten. Het [[gehucht]] plaatst zich midden in de wilde natuur als een landbouwgemeenschap. Waarschijnlijk ontstaan de eerste dorpen in gebieden met wilde granen. Die hebben een vergelijkbare plantdichtheid als de gecultiveerde variant en zijn rijker aan proteïnen. In West-Azië en Europa gaat het om [[graan]], in Afrika is dit [[sorghum]], in Amerika [[maïs]], in Azië [[rijst]]. De landbouw beïnvloedt de sociale samenwerking. Graanboeren - een Europees gewas - zijn afhankelijk van de regen. Samenwerking is er niet nodig en leidt tot een individuele, kapitalistische instelling. 

Jaren met een goede oogst én voedseloverschotten zorgen voor afvalbergen. Oude granen, overschotten van groenten en fruit(pitten) worden in de nabije omgeving gedumpt, zo luidt de redenering. Die afvalhopen vormen een prima biotoop om een jaar later onbedoeld een nieuwe opbrengst te zien opduiken. Duizend jaar later zijn deze planten genetisch gewijzigd. Omstreeks 10.500 jaar geleden zijn niet alleen plantensoorten gedomesticeerd, het verhaal geldt evenzeer voor de dieren: de gecontroleerde kudde maakt plaats voor de veeteelt. 

Gewassen verbouwen gebeurt niet instinctmatig. Mensen 'kweken' evenmin. Het is een langzaam leren op het ritme van [[seizoenen]] en jaren, en dat in een tijd zonder klok, schrift of jaartelling. Die oude, intuïtieve tijdsbepaling is aanvankelijk niets anders dan een zich herhalende ervaring, gemeten met de zon, de maan en de sterren die uiteindelijk tot een [[kalender]] leiden. De kennis behoort toe tot getalenteerde groep met een goed waarnemingsvermogen en enkel hun geheugen als kennisdrager. Soms zijn het onaangepaste, zonderlinge figuren, vreemd of misvormd, travestie- figuren of dorpsgekken die met ontzag en minachting tegelijk bekeken worden. Hun excentrieke uiterlijk en/of karakter maakt ze uitverkoren: ze waren aangeraakt door God. De gemeenschap beseft zo dat deze schijnbaar onproductieve leden een reservetalent kunnen vormen door anders te denken. En dat kan van pas komen bij een crisis of bij onvoorziene gebeurtenissen. Omwille van hun charisma, overtuigingskracht of hun spiritualiteit groeien ze tot leider uit, dat was al zo vanaf het semi-nomadisme en de lijn is door te trekken tot bij het begin van de 20ste eeuw. De profeet van de Nuer – een veetelers volk in Zuid Soedan geldt als voorbeeld. Die kwijlt met lege blik in de ogen en gedraagt zich als een epilepticus in trance. Onverstaanbare klanken, tijdrovende en (schijnbaar) zinloze bezigheden: vasten, veren dragen, ’s nachts op daken zitten, urenlang puzzelen met schelpen... Zijn overtuigingskracht bestaat niet uit een rationele argumentatie. De profeet speelt in op gevoelens, wekt hartstochten op, hij gebruikt poëzie, spreekwoorden en metaforen, vertelt oerverhalen. Ironie en dubbelzinnigheden, humor en belediging zijn hem niet vreemd. Hij voorspelt en doet openbaringen. Hoe de profeet deze middelen inzet is afhankelijk van zijn culturele traditie en de verwachtingen van zijn gemeenschap.&lt;ref&gt;DAVID GRAEBER &amp; DAVID WENGROW, vertaald door Rogier van Kappel en Bart Gravendaal. ''Het begin van alles. Een nieuwe geschiedenis van de mensheid'', Maven, Amsterdam, 2022, p. 57, 58 &amp; 112.&lt;/ref&gt; Die groep groeit uit tot de priesterkaste. In oorsprong zijn [[hiërarchie]] en ‘priesterbestuur’ synoniemen. Hun tempels lijken meer op fabrieken en magazijnen dan op kerken. De aanwezigheid en het meten van menselijke arbeid (tempelarbeiders), de voorraden, de grondstoffen, de werkplaatsen staan ten dienste van diverse bedrijfstakken: zuivelproductie, textielproductie, het bakken van zuurdesembrood, het maken van olie, bier en wijn, de standaardverpakkingen. In de Soemerische tempelmagazijnen zijn tachtig soorten vis te vinden. Ambtenaren tellen er alles en zetten het uit op een tijdlijn: dagen, maanden, jaren. In hun kalendermatige boekhouding leggen ze de basis voor het huidige geldwezen, de bureaucratie en de industrialisatie. &lt;ref&gt;DAVID GRAEBER &amp; DAVID WENGROW, vertaald door Rogier van Kappel en Bart Gravendaal. Het begin van alles. Een nieuwe geschiedenis van de mensheid, Maven, Amsterdam, 2022,p. 338-340.&lt;/ref&gt;
Als centrale figuren interesseren priesters zich in het gedrag van planten, dieren én mensen en hoe die het best gedijen. De oogst is afhankelijk van de natuur en nauwelijks te beïnvloeden. De arbeid en de menselijke voortplanting daarentegen zijn wel beïnvloedbaar. Presbyters, πρεσβύτερος of presbuteros - het woord komt uit het Grieks - betekent de oudste of ouderling. Die priesters en heksen, aardpriesters en profeten, [[sjamanen]] en druïdes, medicijnmannen en tovenaars zien in dat de mens meer beheersbaar is dan de natuur. Alleen via de beheersing van de mens zijn de de natuurlijke en de menselijke gevaren onder controle te houden. Hun priesterlijke kennis en inzichten focussen zich op ziektes bij planten en dieren, hoe ze te voorkomen of ze te genezen, ze leren periodes van droogte of regen voorspellen, wijzen parasieten en onkruid aan en leggen uit hoe het te verdelgen. Ze instrueren, beïnvloeden en dwingen mensen één en ander te vermijden: de pijnlijke gevolgen van het fout zaaien of het te vroeg oogsten, het slecht bewaren of het fout verdelen. Hun landbouwtechnieken passen ze toe op de mens. Nomadische stammen nemen een pauze tussen twee bevallingen in, in de sedentaire samenleving baren vrouwen vaak om het jaar een kind. Om economische en militaire redenen bemoeien mannen zich in toenemende mate met het reproductievermogen van hun vrouw. Kinderen kunnen kuddes leiden, op de akker werken of krijger worden. Om hun vaderschap en hun eigen bestaan te verzekeren, controleren mannen de seksualiteit van hun vrouw. Komt daar bij kijken dat er zich uit egalitaire dorpen/steden geen krijgerskaste ontwikkelde, wat hen vatbaar maakt voor nederlagen. Vrouwen en kinderen worden bijgevolg slaaf en de mannen afgemaakt. Mannenbezit dus.


.

=== [[Tien geboden]] ===

[[Bestand:MCC-31231_Mozes_toont_de_wetstafelen_(1).tif|thumb|550px|Anoniem (Noord-Nederland), gedateerd tussen 1600 en 1624. ''Mozes toont de wetstafelen'', Olie op canvas. De tien geboden uit Exodus 20 van de Deus-Aesbijbel Tekst linkertafel: EXO: XX: CAP / HOORT TOE ISRAEL: / Ick ben d¬e[n] Heere vwen Godt: die v wt / Egypten landt: wt de[n) diensthuÿse[n] gheleyt hebbe: / I / GHŸ EN SULT GEEN ANDER / GODEN BENEVEN MŸ HEBBEN : / II / GHŸ EN SULT V GEEN BEELDE[N]: / noch geen ghelÿckenisse maeken noch vant geene dat / Boven inden Hemel is: noch vant´ geene dat onder: / op der aerden is noch vant geene dat inde waeteren on: / der der aerden is En buÿcht v voor die niet: noch en / dientse niet want ick ben den Heere vwen Godt starck / en[de] jeeloers die der vaederen misdaet besoeke aende kindere[n]: / tot int derde ende int vierde lidt der geene die my haete[n] / Ende ick doen barmhartichs aen veel duysenden die: / my lieff hebben ende mÿn Gheboden onderhouden / III / GHŸ EN SULT DEN NAEME / des Heeren uws Gods: niet te vergeefs: ofte licht / veerdichlyck ghebruycken: want den Heere en sal / hem niet onghestraft laeten die syne[n] naeme misbruÿckt / IIII / GHEDENCKT DES SABBATHDACH / dat ghy dien heÿlighet: Ses daeghen sult ghÿ arbeÿden / ende al uwe wercken doen: maer oen sevensten dach is / den Sabbathdach des Heeren uws Gods: dan en sult: / Ghy geen arbeÿdt doen noch v soone: noch v dochter: / noch v knecht: noch v dienstmaeght: noch v vee: noch / den vremdelinck die binnen uwer stadtpoorten is: want / in ses daeghen heeft den Heere Hemel en[de] aerden ghe : / maect ende de see met alles watter inne is: Ende / rustende den sevensten dach : daeromme segende de[n] Heere / den Sabbathdach : ende heÿlichde den selven: Tekst rechtertafel: DEUT: V: CAP / V / GHŸ SULT V VAEDER / Ende uwe Moeder eeren op dat ghÿ langhe / leeft op der aerden: ende dattet v wel gae inde / landen d´welck v den Heere vwen Godt geven sall / VI / GHŸ EN SULT NIET DOODEN / VII / GHŸ EN SULT NIET EEBREKE[N] / VIII / GHŸ EN SULT NIET STELEN / IX / GHŸ EN SULT GEEN VALS GHETUŸ / GHENISSE SPREKE[N] TEGEN UWE[N] NAESTE[N]: / X / GHŸ EN SULT NIET BEGEERE[N] / uws naesten huÿs Ghÿ en sult niet begeeren uws / Naesten wÿff: noch sÿn knecht noch sÿn dienstmaegt / noch synen osse: noch synen Eesel: noch eenich / dinck dat uwen naesten toebehoort / DE SOMMA VANDE GHEHEELE WETH GODS / Ghy sult den Heere uwen Godt lieff hebben / van ganscher harten: van ganscher Sielen: Ende / van ganscher ghemoeden: Dit is het eerste ende / dat grootste ghebodt ende het tweede den selven ghe / lÿcke is: Ghy sult vwen naesten lieff hebben als / v selven. In deese twee Gheboden hangt de gansche / Weth ende de propheten: S: matt: 22 capp.]]

.

{{Citaat|'''En gij zult niet begeeren uws naasten vrouw, en zult u niet laten gelusten uws naastens huis, noch zijnen dienstknecht noch zijne dienstmaagd, zijnen os noch zijnen ezel, noch iets dat uws naasten is.|[[Decaloog]]'''}}

.

Exodus 34:28 en Deuteronomium 4:13 en 10:4 noemen de regels de Tien woorden, geboden of rondregels. Exodus 20 deelt ze in in drie. In de proloog maakt God zich bekend en motiveert hij de geboden. Daarna volgen vier regels over de omgang met God: tegen polytheïsme, tegen beeldenverering, tegen het misbruik van zijn naam en over de de sjabbat. Zes geboden gaan over de mens en de omgang met zijn naaste: eerbied voor de ouders, tegen moord, overspel, diefstal, tegen valse getuigenissen en tegen hebzucht. 

.

=== [[Hoofdzonde|Zeven hoofdzonden]] ===

.

En dan is er de mens als gevaar. De zeven hoofdzonden gaan zeker terug op de Oude Grieken. Hoofdzonden veroorzaken andere zonden zijn sinds de vierde eeuw gesystematiseerd onder meer in de acht verleidingen van woestijnvader [[Evagrius van Pontus]]. In 590 reduceert paus Gregorius I tot ze tot zeven en stelt ze op schrift: Superbia (hoogmoed, hovaardigheid, ijdelheid), Avaritia (hebzucht, gierigheid), Luxuria (onkuisheid, lust, wellust), Invidia (nijd, jaloezie, afgunst), Gula (onmatigheid, gulzigheid, vraatzucht), Ira (woede, toorn, wraak, gramschap), Acedia (gemakzucht, traagheid, luiheid, vadsigheid, nalatigheid). De hoofdzonden houden iedereen aan het werk, voorkomen dat de gulzige na de oogst niets overlaat. Collectieve [[rituelen]] starten en beëindigen de gulzigheid: een oogstfeest in één van de twee oogstmaanden (augustus of september). 

=== Feesten, heiligen en rituelen ===

.

De ijsduivels waarschuwen de boer dat de planten die niet vorstbestendig zijn nu dringend van het land moeten. Het feest van [[Sint-Maarten (feest)|Sint-Maarten]] (de Kortrijkse patroonheilige) komt er op 11 november, als de runderen terug op stal staan en de eerste wijn klaar is. Dit bedelfeest laat de armen toe om van huis tot huis te gaan en een extra graantje mee te pikken.&lt;ref&gt;In het [[Keltische]] [[Ierland (land)|Ierland]] - een uithoek van het [[Romeinse rijk]] - viert men [[Samhain]], een [[winterfeest]] dat het einde van de oogst en de laatste slacht viert. Tegenwoordig kennen we het als [[Halloween]].&lt;/ref&gt; Andere bedelfeesten zijn [[Sint Nicolaas|Sinterklaas]] en [[Driekoningen]], soms gevolgd door een vastenperiode, de [[vasten]] in het voorjaar (als de voorraden bijna op zijn), voorafgegaan door een ander feest: [[Carnaval]]. De betekenis gaat terug op het Italiaanse ''carne levare'' wat het 'wegnemen van het vlees' betekent. En bij de geboorte van de jonge malse lammeren, na de vasten volgt het [[paasfeest]]. De [[IJsheiligen]] kondigen begin mei de zaaitijd aan. Het verbod op schaars voedsel (runderen in het [[Hindoeïsme]], varkens in het [[Jodendom]] en de [[islam]]) kadert in deze context. Godsdienstige rituelen disciplineren planten, dieren én mensen. De [[Offer (religie)|offerande]] vindt zijn oorsprong in het feit dat priesters afhankelijk zijn van de gelovigen. Het offer verdwijnt in hun maag. De priesters zijn in de ogen van de boeren een onproductieve kaste. In onze streken komt die priesterfiguur als [[druïde]] ten tonele. [[Julius Caesar|Caesars]] maakt er melding van. In [[Gallië]], zo schrijft hij, zijn alle mannen met enig aanzien ofwel druïde of van [[adel]], of met andere woorden ze zijn priester of krijger. De druïden zijn geleerden die over het ongeschreven [[gewoonterecht]] waken. Door het verbod om druïdische kennis neer te schrijven zijn er geen druïdische documenten. Caesar vermeldt dat de Galliërs een geschreven taal hebben maar vergist zich in het alfabet. Dat was niet [[Grieks alfabet|Grieks]] maar het [[Latijns alfabet|Latijns]]. 'Dé stelling in hun leer,' zegt Caesar, 'is dat de ziel niet sterft en na de dood overgaat in een ander lichaam'. 

.

;Kijken
&lt;gallery widths=&quot;155&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
Bestand:Vestalin-11.jpg|Een Vestaalse maagd is een Romeinse priesteres. Hun college laat het vuur in de Vestatempel nooit uitdoven.
File:Shaman02.jpg|Kopergravure: sjamaan en zijn trommel, 1767
File:COLLECTIE TROPENMUSEUM Een shamaan op Zuid-Boeroe bezweert boze geesten de kinderen te verlaten waarbij hij een geldstuk en een sirihnoot offert TMnr 10001031.jpg|Een sjamaan op Zuid-[[Buru (eiland)|Boeroe]] beveelt boze geesten de kinderen te verlaten.
File:Doña ramona.jpg|Doña Ramona, een Mexicaanse sjamaan
File:Sami shamanic drum.JPG|Trommel van een sjamaan, museum in Finland
File:Thor or Thoragales Sami Rune drum Norway.jpg|[[Thor]], een [[runen|rune]] op een rituele trommel uit Noorwegen, 1871
File:Sami Thunder god as doble hammer red on drum Finnmark Norway described by Knud Leem.jpg|[[Thor]] op een trommel, eind 17de eeuw
File:Nordic Sami Naero Runic Shaman Drum Mythology from Friis 1871.jpg|Saami-runentrommel 
Bestand:Mapuche_Machis.jpg|De Mapuche kennen de machi, 1903
Bestand:Shaman_Buryatia.jpg|Sjamaan uit Boerjatië, 1904
Bestand:Edward_Atkinson_Hornel_-_Druids_Bringing_In_The_Mistletoe.jpg|Druïde door [[Edward_Atkinson_Hornel]]
Bestand:Two_Druids.PNG|Druïde
Bestand:Durer-de-vier-heksen.jpg|Albrecht Durer schildert vier heksen
Bestand:Hutschelhexen_Bad_Bergzabern.JPG|Heksenmasker uit Duitsland
&lt;/gallery&gt;

Het [[Druïde|druïdeschap]] is niet erfelijk, het is vrijgesteld van belastingen en vraagt een lange opleidingstijd die twintig jaar kan duren. Daarna functioneren de druïdes als beschermer van de stam, dat kan diplomatisch (oorlog en vrede, de externe veiligheid) en als politiek (interne veiligheid) raadsheer. Hun raad en voorspellingen baseren ze op kennis over de natuur en de astronomie. Ze fungeren als het geheugen van de clan, houden kalenders bij over gunstige en ongunstige dagen en voeren rituelen in een eikenwoud.

.

[[Gallisch|Gallische]] of [[Keltische]] tuinen of heidense tuinen van voor de [[kerstening]] zijn net als hun geschriften moeilijk te vinden, met de bomen gaat dat iets makkelijker. De oudste evergreens in België zijn doorgaans Keltische eiken of linden. Voor de Romeinse historici uit de eerste eeuw voor Christus zijn 'Kelten' en 'Galli' synoniem. Caesar: 'We noemen hen Galliërs, in hun taal noemen ze zich Kelten.' Voor deze Kelten is de lindeboom een heilig monument dat ze planten in het centrum van hun nederzettingen. De godin [[Freya (godin)|Freya]] huist er. Ze beschermt bron, bezit en bidplaats. Bij de linde spreekt de [[Vierschaar]] recht en geliefden duwen duimen in de bast om hun huwelijk te bezegelen. Een lindetak jaagt heksen en geesten op de vlucht. Vaak staat er bij de linde of de eik een jonger Mariakapelletje. De kerstenende monniken krijgen de heidense boomverering in de Middeleeuwen er niet uit, de pas gekerstende bleef knielen voor wortel en tak. Met een kapelletje erbij lijkt het alsof ze Maria vereren.

[[Bestand:Liernu_JPG01c.jpg|thumb|right|550px|Deze [[zomereik]] in het centrum van [[Liernu]] zou zevenhonderd jaar oud zijn. De Orde van de Dikke Eik zorgt voor zijn voortbestaan met toga's en wapenschilden. De abt van Liernu bouwde in 1838 in de holle stam een kapel voor de [[Sint-Antonius|heilige Antonius]]. De kapel groeit traag dicht en enkel de voeten van Antonius zijn nog zichtbaar. Is de boom even oud als de kerk of is het een overlever uit het '[[Kolenwoud]]' een [[oerbos]] dat [[Julius Caesar]] beschreef in zijn [[De Bello Gallico]]?]]

;Hier en daar kan je ze vinden

.

* De marktlinde in [[Westerlo (België)|Westerlo]], geplant in 1630 op de fundamenten van de vernielde halle.

.

* De [[duizendjarige eik]] van [[Lummen]] in het gehucht [[Mellaar]] ten noorden van de Dikke Eikstraat;

.

* De [[zomerlinde van Maibelle]] (een gehucht in [[Florée]], op de grens tussen Namen en Luik) is rond [[1272]] geplant en beschreven door de [[botanicus]] [[Jean Chalon]] in zijn [[''1.134 Arbres Remarquables de la Belgique'']] uit 1909 of 1910. 'Ik ben teruggekeerd naar de Linde van Maibelle' schrijft hij. 'Het is niet meer de holle cilinder met een toegangsbres zoals in [[1871]], maar een muur die evenwijdig loopt met de weg.' De holle binnenkant was berookt. Werden hier gerechten klaargemaakt of was het een werkplek voor voorbijtrekkende [[ketellapper|ketellappers]]? Wellicht is de boom er geplant om de grens te markeren na de [[Guerre de la Vache]], een zes jaar durende strijd die 15.000 doden koste omwille van een gestolen koe tussen het graafschap Namen en het prinsbisdom Luik.

.

* De [[Linde van Conjoux]] in een landschap vol kastelen, 400 jaar oud en mogelijks de dikste van België. 

.

.

== Mythische en magische gedachten ==

.

Het magisch en symbolisch denken staat dialectisch tegenover het rationeel en het empirisch denken; het gaat om een geloof dat de werkelijkheid met bezweringen en rituelen te beheersen is, via een vertrouwen in associaties in plaats van de rede of observatie. De magisch denkende mens ziet een verband tussen een mensengestalte en de vorm van een mandragora. Magie karakteriseert prewetenschappelijke samenlevingen. Godsdiensten, bijgeloof en sektes doen hetzelfde: ze geloven in [[voodoo]], [[sjamanen]] of [[Orakel|orakels]]. 

.

;Taboe
Magie kenmerkt alle samenlevingen van voor de industrialisatie. Tussen magie en 'het' taboe is er een verband. De angst die het taboe opwekt, maakt overtreden (denk aan kindermoord, incest, verkrachting, roof) tot de machtigen der aarde. Toverboeken puilen uit van getaboeëerde ingrediënten: nagels, haar, fragmenten van lijken, vleermuizen, slangen.

== Een kwetsbaar en noest bestaan ==

[[Bestand:Heinrich_Hermanns_Sankt-Martins-Zug_vor_dem_Düsseldorfer_Rathaus_1905.jpg|thumb|550px|Stoockt vier, maeckt vier: / Sinte Marten komt hier / Met syne bloote armen / Hij soude hem gheerne warmen? De Duitse kunstschilder [[Heinrich Hermanns]] (1862-1942) schilderde dit tafereel bij het Düsseldorfer Rathaus in 1905. In Kortrijk is het bedelfeest van Sint Maarten (Kortrijk is een Sint-Maartensstad) nauwelijks aanwezig.]]

.

 Sociaal-religieus gedrag zoals vlijt, zuinigheid en gemeenschapszin garanderen de voedselproductie, de conservering en de consumptie. De opgedreven graan- en vleesproductie (via domesticatie) resulteren in:
 
 1. een dieetvariatie (zuivel, fruit, groenten). In een eerste fase is er een dieetreductie. Voedselverzamelaars hebben een menukaart met ingrediënten van 150 planten en zes dieren. Boeren doen het met acht planten en twee dieren. De voedingswaarde van graan is lager dan die van fruit, knollen, noten of vlees.
 
 .
 
 2. een textielvariatie (wol, linnen, katoen).
 
 .
 
 3. de ontwikkeling van [[keramiek]] (bewaren en koken).
 
 .
 
 4. specialisaties (weven, pottenbakken, boeren, jagen).
 
 .
 
 5. handel (door het zoutarme dieet).
 
 .
 
 6. eigendom zoals land, vee, huis en gerief en de tegenstelling daarvan: armoede. Het contrast tussen de twee noemen we hiërarchie.
 

.

.

Zijn sedentaire gemeenschappen arbeidsintensiever én kwetsbaarder dan [[Jager-verzamelaar|nomadische gemeenschappen]]? Aanvankelijk niet. De eerste steden ontstaan niet op verdedigbare bergtoppen. Ze ontstaan waar de landbouw het goed doet: in het laagland langs de Nijl, de Eufraat of de Gele rivier (China). Zoetwaterrivieren bieden voor de komst van het wiel transportmogelijkheden. De eerste steden ontstaan niet uit een militaire noodzaak. Ze zijn het resultaat van landbouwoverschotten die nieuwe beroepen doen ontstaan: onderwijs, bestuur, religie en handel.&lt;ref&gt;PHILIP MATYSZAK. ''Verdwenen steden''. Omniboek, Utrecht, 2023, p. 9.&lt;/ref&gt; Collega [[Philip Matyszak]] stelt de vraag: 'Wat was er eerst (...); de stad of de boerderij.' Met deze vraag doorprikt hij de gebruikelijk aanname, namelijk dat de jager-verzamelaar zich landbouwtechnieken eigen maakt en zich vestigt. En daarna breidt het boerenerf zich uit tot een stad, met mensen die de landbouw niet als hoofdverdienste zagen en zich ontwikkelden tot handelaar, priester of ambachtsman/vrouw. 'Het zou kunnen dat mensen geen steden hebben gevormd als gevolg van landbouwoverschotten' zo schrijft hij. 'Mensen die in steden woonden, zouden weleens de landbouw kunnen hebben ontwikkeld zodat ze er konden blijven.' Boeren zijn afhankelijk van het weer, dus hebben ze tempels nodig. Organiseren, coördineren, irrigeren, overschotten verdelen en het beslechten van geschillen is wat koningen vanuit hun paleizen aansturen. Handelslui ontsluiten hulpbronnen... 

.

In een volgende fase, als de wereld dichtbevolkter geraakt zal het overleven in (soms door de mens gecreëerde) schaarste de sedentaire gemeenschappen kenmerken of zal de natuur (woestijnvorming of het stijgen van het waterpeil) hen tot verhuizen dwingen. Het productieniveau van de sedentair moet in die optiek groter zijn dan zijn directe behoefte. Dit vraagt planning, opslag, bewaring en verdeling, een systeem. De voedseltoename heeft een [[demografisch]] effect: ze veroorzaakt een bevolkingsstijging en een samenleving kwetsbaarder dan voorheen. De [[Malthusiaanse spanning]] treedt op. Gemeenschappen die een misoogst kennen, zoeken individueel of collectief hun toevlucht tot [[bedelarij]], [[plundering]], [[diefstal]] of [[banditisme]]. Bij het sedentair worden stijgt de voorspelbaarheid van de voedselproductie terwijl de voedselkwaliteit daalt. In droge omgevingen hebben jagers-verzamelaars ongeveer honderd vierkante kilometer om een clan/familie in leven te houden. Dat is een gebied zo groot als Brussel, een wandelroute van [[Train World]] in het Noordelijke [[Schaarbeek]] naar de [[Gevangenis van Sint-Gillis|gevangenis van Sint Gillis]] en de [[Marollen]] in het Zuiden, een wandeling van het [[Jubelpark]] in het Oosten naar [[Sint-Jans-Molenbeek]] in het westen en het [[Park van Laken]] en het [[Atomium]] in het Noordwesten. 

.

=== Honger ===

.

[[Bestand:Thomas Robert Malthus.jpg|thumb|550px|In [[1798|1798]] publiceert de [[misantroop]] [[Thomas Malthus|Thomas Malthus]] zijn ''Essay over het Principe van Bevolking'' waarin hij de [[demografische transitie]] beschrijft hoe de bevolkingsgroei de voedseltoelevering altijd opnieuw overtreft. Hij gebruikt daarvoor het beeld dat bevolking meetkundig stijgt (2 x 2 x 2 x 2) terwijl de voedselcapaciteit rekenkundig (2 + 2 + 2 + 2) groeit in dezelfde tijd. De daling van de hoeveelheid voedsel per persoon leidt altijd tot catastrofes. De graan-koninkrijken lopen binnen hun grenzen het risico te bezwijken aan de overbevolking die niet in staat is om de elementaire behoeften te bevredigen. Als de eigen markt te krimpt, start het zoeken naar nieuwe territoria om verder te groeien. Een conflict met andere koninkrijken die hetzelfde proberen is niet uit te sluiten. Deze landbouwvalstrik / klimaatveranderingen leiden bovendien tot andere risico's: een ecologische kaalslag, de endemische ziekten en de parasieten die opduiken in groepen met gedomesticeerde dieren. In Griekenland zijn er van 7.000 tot 5.500 V.C dorpen en handelsnederzettingen, de paleiscultuur en de verdedigingswerken komen er later: van 5.000 tot 3.000 V.C. De bronstijd die daarna ontstaat maakt alleen meer wapengekletter mogelijk.&lt;ref&gt;PHILIPP BLOM, vertaald door W. Hansen. ''De opstand van de natuur. Een geschiedenis van de kleine ijstijd (1570-1700) en het ontstaan van het moderne Europa,'' De Bezige Bij, Antwerpen, 2017, p. 261; DAVID GRAEBER &amp; DAVID WENGROW, vertaald door Rogier van Kappel en Bart Gravendaal. ''Het begin van alles. Een nieuwe geschiedenis van de mensheid,'' Maven, Amsterdam, 2022, p.481-482.&lt;/ref&gt; Volgens Malthus kan zelfdwang, [[contraceptie|contraceptie]] en [[abortus|abortus]] de [[catastrofe|catastrofe]] vermijden. Is dit een recept voor de toekomst? Zowel Charles Darwin als A.C. Wallace die hier geciteerd zijn, kenden Malthus' ''An Essay on the Principle of Poulation'' uit 1798. Het is voor beiden een eyeopener en het brengt hen ertoe, los van elkaar om de theorie van Malthus en de dualiteit van overdaad en weelde versus het schaarsteprincipe toe te passen op de evolutie van de dieren- en plantenwereld.&lt;ref&gt;TON LEMAIRE. ''Onder dieren. Voor een diervriendelijke wereld'', Amo|Anthos, Amsterdam, 2017, p. 137-138.&lt;/ref&gt;]]

Canada en de V.S. kenden in de jaren '30 de [[Dust Bowl]], een droogteperiode vol stofstormen op de prairie. Het fenomeen ontstaat na decennia intensieve landbouw zonder vruchtwissel. Diep ploegen doet de natuurlijke begroeiing verdwijnen en maakt het landschap stoffig. Stormen blazen de bovenlaag weg in fijn stof tot in de steden Chicago, New York en Boston. De Dust Bowl veroorzaakt schade aan landbouw en milieu. Hele families migreren van Texas en Oklahoma naar Californië. Het is een migratie-type dat is aangeduid als 'duwen-trekken'. Ongunstigheden zoals honger of dorst duwen locals weg naar gunstige gebieden. De Argentijnse journalist [[Martin Caparros]] reisde de wereld af op zoek naar de oorzaken en de gevolgen van hongersnoden. Zijn conclusies publiceerde hij in zijn vuistdikke boek 'Honger'. Sommige samenlevingen hebben vandaag te kampen met problemen die sommige nederzettingen zo'n 10.000 geleden overwonnen. Hoe dat komt? [[Thomas Malthus]] beschreef dat proces en Caparros actualiseert... Elke dag hebben we honger, drie of vier keer zelfs, maar voor wie er helemaal niets is, is de honger er continu. De beschrijving van Caparros toont dat er de laatste tienduizend jaar, wat dat betreft, weinig veranderde. Zijn historisch inzicht kan veel uit de actualiteit verklaren en omgekeerd. Het boek past wonderwel bij de lessen over de eerste nederzettingen en de vraag wie er nu eerst kwam: de priester of de krijger. Misschien is er één element dat nu niet meer voorkomt bij hongersnoden, ik weet het niet. De gruwelijke en verbijsterende getuigenissen die Caparros aankaart uit de jaren 1030 en 1729 spreken nu in alle geval tot de fantasie. Of zijn we naïef en gebeuren dit soort dingen tot op heden? Het antwoord laat ik in het midden. Op de achterflap van het boek: 'Met zijn weergaloze schrijfstijl maakt hij invoelbaar wat het is om hoger te lijden.' Luister naar de fragmenten die Benedict Wydooghe voorleest. Het kost je een half uurtje.

.

.

.

=== Productieve gemeenschappen ===

.

Gemeenschappen die productief zijn, kunnen kinderhuwelijken als legitiem beschouwen om sneller tot een demografisch overschot te komen en aldus krijgers te produceren. Jongens laten huwen als ze vijftien zijn, verkleint de generatiekloof en vergroot de jonge, beïnvloedbare en strijdbare bevolking. [[Mohammed]] huwt een meisje van zes en consumeerde het huwelijk toen ze negen was. Hij legitimeerde zodoende de kinderhuwelijken die bij IS en in het huidige Irak en Jemen gebruikelijk zijn.&lt;ref&gt;HIRSI ALI A. ''Ketters. Pleidooi voor een hervorming van de Islam,'' Augustus, Antwerpen, 2015, p. 97 &amp; 114.&lt;/ref&gt;  Aanvankelijk, als de eerste sedentaire gemeenschappen ontstaan, valt er niet veel te plunderen en er zijn weinig gemeenschappen. Dat maakt het aannemelijk dat de priesters voor de krijgers komen.&lt;ref&gt;JOOP GOUDSBLOM. ''Het regime van de tijd.'' Meulenhoff, Amsterdam, 1997.&lt;/ref&gt; Bovendien regelt religie de prille eigendomsverhoudingen. Het [[Tien geboden|tiende gebod]] van de [[decaloog]] inventariseert het vroege bezit en hoe er mee om te gaan: ‘En gij zult niet begeeren uws naasten vrouw, en zult u niet laten gelusten uws naastens huis, noch zijnen dienstknecht noch zijne dienstmaagd, zijnen os noch zijnen ezel, noch iets dat uws naasten is.’ De plicht de buren in het oog te houden, helpt hierbij. ‘Geen zedenmeester zo effectief als de mening van de buren’ schrijft een predikant.&lt;ref&gt;JOOP GOUDSBLOM. ''Het regime van de tijd.'' Meulenhoff, Amsterdam, 1997, p. 187.&lt;/ref&gt; In die tijd is er weinig plaats voor [[privacy]] overdag: mensen leven dicht op elkaar. Privacy behoort toe aan de nacht.

.

.

== Angst voor het duister: ‘A good darkie’ ==

.

{{Citaat|'''De eerste persoon die ik ontmoet, zal sterven of zijn geld afgeven, want de nachten zijn nu duister; en ik ben vastbesloten dat voordeel te benutten'''.|'''Philip Thomas'''}}

.

{{Citaat|'''De goede mensen houden van de dag, de slechte van de nacht.'''|'''Frans spreekwoord'''.}}

.

{{Citaat|'''De hekken en muren dienen vaak vooral een politiek en psychologisch doel. Alleen als ze zwaar worden bewaakt, slagen ze erin om migranten of terroristen te weren. Zo nam het aantal zelfmoordaanslagen in Israël sinds de bouw van de muur op de Westelijke Jordaanoever sterk af, wat volgens de Israëliërs duidt op het succes ervan. Maar veel grensafscheidingen maken het mensen hooguit moeilijk om de andere kant te bereiken. Ze gaan toch. De bestormingen door Afrikanen van de gemiddeld zes meter hoge hekken rond de Spaanse [[enclaves]] [[Ceuta]] en [[Melilla]] in Marokko zijn bekend. Vaak slagen ze er toch in om Spaans grondgebied te bereiken, weliswaar met flinke verwondingen. De hekken tussen Botswana en Zimbabwe worden nauwelijks bewaakt en liggen door rondtrekkende kuddes olifanten deels alweer plat. Zijn hekken en muren wél een grote belemmering, dan verleggen mensensmokkelaars simpelweg hun routes. Waarna ook daar de bewaking weer wordt opgeschroefd. Hongarije bouwt nu een vier meter hoge muur aan de grens met Servië. Als dat gat is gedicht, kan het land beginnen aan een muur aan de grens met Roemenië. Eerder trokken Bulgarije en Griekenland hekwerken op langs hun grenzen met [[Turkije]]. Zo keren ruim 25 jaar na de val van de [[Berlijnse Muur]], de muren en hekken langzaam weer terug in Europa. Met weinig effect. Het aantal asielaanvragen na illegaal rondreizen in de EU stevent dit jaar af op een record.'''|'''[[Henk van Houtum]]''', deskundige in de politieke geografie van het Centre for Border Research.&lt;ref&gt;Tekstfragment uit ''De comeback van de muur'' van [[Henk van Houtum]], in: ''De Standaard'', 20.08.2015, p. 21.&lt;/ref&gt;}}

.

.

=== Spoken en nachtspreuken ===

.

{{Citaat|'''Dat de duivel bestaat, daar twijfel ik niet aan: mijn opvoeders hebben me dat ingeprent en tot op heden is zelfs de grootste rationalist er niet in geslaagd me te bewijzen dat dat geloof, of dat dogma, slechts een bakersprookje is. Of ik in de duivel geloof? Allicht! En op een standvastiger manier dan in God en zijn Heiligen.'''|[[Michel de Ghelderode]]&lt;ref&gt;MICHEL DE GHELDERODE, vertaald door Chris van de Poel &amp; Hilde Rits. ''Reis door mijn Vlaanderen en andere verhalen.'' Houtekiet, Antwerpen, 2008, p. 94.&lt;/ref&gt;}}

.

In deze agrarische, onzekere en gewelddadige wereld heeft de mens nauwelijks greep op de dingen en is er een radicale scheiding tussen dag en nacht. Heggen, hekken en bomen - natuurlijke oriëntatiepunten - leiden 's nachts een eigen leven. Mensen en meubels zien er anders uit. Honden en wolven lijken op elkaar. [[Nachtwakersstaat|Nachtwakers]] en torenwachters roepen op hun ronde rituele nachtspreuken, een gebruik dat tot op vandaag ritueel doorgaat in de Duitse stad [[Münster]] in [[Noordrijn-Westfalen]]. Vanop de 75 meter hoge [[Sint-Lambertuskerk (Münster)|Lambetikirche]] waakt de Türmerin von Münster over de nachtelijke stadsgemeenschap. Om haar aanwezigheid te benadrukken blaast de torenwachter elk half uur op een koperen hoorn, telkens in andere windrichtingen, behalve naar het oosten, want daar lag het vroegere kerkhof. Doden stoort men niet. Martje Saljé, zo heet de torenwachtster is sinds 2014 de enige permanente torenwachter in Duitsland. Eén keer merkte ze als eerste een brand op. In plaats van het traditionele [[staccato]] alarm te blazen, gebruikte ze haar telefoon. Deze nachtelijke traditie is er al sinds 1383 in Münster, na de stadsbranden van 1127, 1197 en 1383. Niet dat elke cultuur nachtangst heeft, [[Vikingen|Vikingen]] houden van nachtelijke aanvallen, maar de Westerse afkeer van het donker duurt tot het [[rationalisme]] en de [[Verlichting (stroming)|Verlichting]], de professionele [[politie]] en het gaslicht in de [[19de eeuw]] en het [[elektrisch licht]] in de [[w:20ste eeuw|20ste eeuw]] opduiken.&lt;ref&gt;EKIRCH R. ''Nacht en ontij. Een geschiedenis van het duister.'' De Bezige Bij, Amsterdam, 2006.&lt;/ref&gt; In dit vroege magische en symbolische tijdvak houdt de controle van het centrale gezag op als de schaduwen langer worden en de zon onder de horizon zinkt. Geestelijke en seculiere functionarissen stoppen hun arbeid. Het kerkelijke en statelijke toezicht is in de nachtelijke duisternis buiten werking. Uilen klapwieken als voorbode van de [[dood]] over bos en akker, scheren langs [[stadswallen]] en door dorpsstegen. Ze krijsen als samenzweerders en jagen muizen en mensen de daver op het lijf. De nacht valt niet, hij overvalt. Hij berooft de reiziger van het zintuig waar hij het meest beroep op doet. De ochtend brengt verkwikking maar is somber, stinkend en mistig. 'Groezelig' zo noemt [[Michel de Ghelderode]] de handelswijk waar hij soms doorheen dwaalt. Het was een 'verstekkende doolhof langs de slijkerige [[Theems]]. Het miezerde.' Tijdgenoten die hij langs de weg ontmoet, hebben boeventronies, of ze lijken op leverlijders. De Ghelderode vraagt zich af of hij zijn 'zwerftocht over de glibberige straatkeien, te midden van een mist die wel zwanger scheen van de dampen van alle pestepidemieën uit de wereldgeschiedenis, nog een wandeling kunnen noemen? Michel de Ghelderode werd geboren in 1898 en stierf in 1962.&lt;ref&gt;MICHEL DE GHELDERODE, vertaald door Chris van de Poel &amp; Hilde Rits. ''Reis door mijn Vlaanderen en andere verhalen.'' Houtekiet, Antwerpen, 2008, p. 91.&lt;/ref&gt;}}

.

[[Bestand:2_ème_enceinte,_Porte_de_Hal.JPG|thumb|550px|De Brusselse Hallepoort luidt de avondklok, la cloche, voor de stadspoorten sluiten. Reizigers of vreemdelingen kunnen zich maar beter reppen. Het woord clochard is ervan afgeleid, net als het woord [[Paspoort|passpoort]] en het woord [[poorter]]. Het woord burger of [[Burgerij|bourgeois]] komt [[Etymologie|etymologisch]] van het Oudhoogduitse woord [[Burcht (kasteel)|burcht]], en het Engelse burhs en borough, een versterking tegen invallende Vikingen. Borghette is Italiaans voor een klein stadje: dat leidt wellicht naar het woord [[getto]].]]

[[Bestand:Muenster-100725-16110-Lamberti.jpg|thumb|550px|Behalve op dinsdag beklimt een van de laatste Europese torenwachters de kerktoren van  de Sint-Lambertuskerk om er van negen uur tot middernacht elk half uur op de hoorn te blazen. Let op de drie kooien boven de klok: dat is een verhaal uit de zestiende eeuw, meer bepaald in [[1536]].]]

.

=== ♣ Omheining ===

.

Omheinen is aanvankelijk geen constante in de zo'n boosaardige, moorddadige wereld, maar bij momenten wordt er meer omheind dan op andere. De Kretenzische paleizen waren niet versterkt en de Minoïsche kunst verwijst nauwelijks naar oorlog. Toch komt het omheinen ons over als eigen aan de mens. Na 9/11 steeg het omheinen spectaculair - de gedachte dat de [[Mondiaal dorp|wereld een dorp]] zou worden had afgedaan. Hekken, barrières en de muren verrezen om te beschermen, aanslagen te voorkomen en om migranten te stoppen. Dat was tienduizend jaar geleden niet anders. Met het ontstaan van de vroege, vaste verblijfskernen, verschijnen veldjes en akkers. Om vernieling en vraat te vermijden, vijandig vee en vreemde, vijandige nomadengroepen voor te zijn, vlecht men er een dichte, stekelige beplanting rond. En zo verschijnt de tuin in de [[Wildernis (natuur)|wildernis]].

.

;Van tuin naar stad, van Jericho naar Jerusalem
[[Jericho]] ([[Kanaän (gebied)|Kanaän]]) is de oudste (gevonden) stad ter wereld. Jericho is ouder dan de beschavingen langs de [[Tigris]] en de [[Eufraat]], met een ongeschreven geschiedenis die teruggaat tot tienduizend jaar geleden. De oase is een trekpleister die twintig keer is opgebouwd en verlaten, vernietigd en heropgebouwd. De eerste huizen waren rond, later rechthoekig en stonden in een wallen omheining.
Als de opvolger van [[Mozes]], de krijgszuchtige en wrede [[Jozua (persoon)|Jozua]] en de [[Israëlieten]] voor Jericho staan, doet hun kabaal de stadsmuren instorten. Wat de [[Bijbel (christendom)|bijbel]] niet vertelt, is dat de muren toen wellicht drie millennia oud zijn en bovenop nog oudere stenen muren staan. Jozua's verovering van [[Kanaän (gebied)|Kanaän]] begint in Jericho. Hij brengt alle inwoners en het vee om, wat in strijd is met Mozes' instructie om de jonge maagden te sparen. Wellicht komt de koning van Jericho levend bij Jozua. Die laat hem aan een boom hangen tot de avond valt. Steden hebben de kenmerken van tuinen.

De Hebreeën of de vroege Israëlieten en de voorouders van de Joden gebruiken de woorden 'gan' (גן) en 'ganah' (גנה) als concept van bescherming en beschutting. De term 'Hebreeën' (de nakomelingen van de bijbelfiguur Eber kan verwijzen naar zij die 'van over de rivier' komen, migranten of vreemden. Ze leven als nomade en dus buiten de 'gevestigde' orde. Vest, vestigen en vestingen slaan in deze context op het sedentaire bestaan, het nederzetten en het verdedigen van de nederzetting. Als er een bron of een waterstroom is in de tuin/omheinde omgeving, dan is dit een ongeziene rijkdom, zeker voor de woestijnvolkeren. De Hebreeën maken in de late bronstijd in het Midden-Oosten de overgang van herder naar landbouwer. Het verhaal van Kaïn en Abel is er de illustratie van. Ze geloven dat ze uitverkorenen zijn om het beloofde land (Israël) te bewonen. 'Gan' betekent 'tuin' of 'omheinde plaats' en verwijst naar beschermd gebied. Een bekende is de 'Tuin van Eden' (Gan Eden, in het boek Genesis), een paradijselijk afgesloten plek. 'Ganah' is actiever en betekent beschutten/beschieten, beschermen, omheinen, afschermen/schermen, veilig houden. Een goddelijke zorg als het ware. Tuin en stad zijn geen tegengestelden. Beiden ontwikkelen zich tot cultus- en cultuurruimtes tot ongenoegen van sommige vroege profeten. Jesaja (1:29-30) beschrijft tussen 750 en 700 voor Christus over de tuinverering in Jerusalem als afgoderij. Tuinen staan het contact met god in de weg. De heilige boomaanbidding stelt Jesaja gelijk met de afkering of de vervreemding van god. Een tuin is een verderfelijk oord. God gruwelt als Israël zich daar ophoudt.&lt;ref&gt;C.J. DEN HEYER &amp; P. SCHELLING. ''Symbolen in de bijbel. Woorden en hun betekenis,'' Meinema, Zoetermeer, 2000, p. 453-455.&lt;/ref&gt; Tuinen zijn het decor voor provocerende offers op bakstenen altaren (65:3), onreine rituele reinigingen en het verwerpelijke eten van varkensvlees (66:17). Wie zich in de tuin ophoudt, gaat ten onder als eikenbladeren die verwelken in een tuin zonder water. In de eerste eeuw na Christus is dit verderfelijke stads- en tuinbeeld verdwenen. De visioenen van Johannes (Openbaring 21-22) beschrijven Jeruzalem die als stad uit de hemel is neergedaald ter illustratie van de volmaakte gemeenschap. De rivier die er met het levenswater doorheen stroomt is omzoomd met levensbomen die maandelijks vruchten dragen en de bladeren dragen die genezen.

.

;Defence versus offence
Een omheining hoeft niet van steen te zijn. De in onze contreien veel voorkomende de [[wilg]], de [[Hazelaar (plant)|hazelaar]] en de [[meidoorn]] vormen een vlechtbare omheining met twee- of driejarige takken, soepel en buigzaam. Zo'n omheining noemt een '''tuun''' of een '''tuin''', in het Duits ''Zaun'' of [[omheining]]. Fence is dan weer Engels voor hek of omheining, afgeleid van 'defence' of het verdedigen en het beschermen (defensie). Dat kon op diverse wijzen: met greppels en houten structuren, met heuvels of gestapelde keien. Vandaar gaat de naam over op een omwalling, vestingswerken die de ruimtelijke ordening vorm geven. Het tegengestelde van defensie is het [[offensief (militair)]] of het verlaten van de stellingen (of). Een schild of een draagbare 'muur' kon dan van pas komen. Het werkwoord 'bevestigen' betekent niet alleen het creëren van een vesting, het duidt vooral op de sociale context die hierdoor ontstaat. Bevestigen is het erkennen van iemands identiteit, zijn positie of waardigheid, in tegenstelling tot zij die van buiten komen, de vreemdelingen of 'de buitenlui' zoals [[Auke van der Woud]] hen noemt in zijn proefschrift uit 1987 ''Het lege land''. Buitenlui vielen op. Hun kledij, hun spraak, hun bagage of handelswaar... alles verraadde hen. Zelfs hun gebaren en hun houding maakte hen herkenbaar. [https://commons.wikimedia.org/wiki/City_wall Tot de industrialisatie begrenst elke stad zich fysiek met een voelbare overgangszone.]

.

;Francesco Guicciardini
De oorlogskunst en de defensie zijn noodzakelijke ingrediënten als een dorp, een stad of een stadstaat wil blijven bestaan. De Italiaanse staatsman [[Francesco Guicciardini]] (1483–1540) uit [[Florence (stad)|Florence]], zag in zijn dagen hoe kanonnen en vuurkracht aan belang wonnen om een stad te veroveren en schrijft over de interne en externe beveiliging van de Renaissancestad. 'Binnenlandse orde en rechtsregels zijn van weinig nut als de stad met geweld zou worden ingenomen.' Steden konden altijd rekenen op rivalen, klaar om toe te slaan. De republiek Florence was voortdurend in oorlog met naburige steden zoals [[Milaan (stad)|Milaan]], [[Pisa (stad)|Pisa]] en [[Siena (stad)|Siena]]. Veel naburige stadstaten slokte Florence op voordat ze tot rivaal uitgroeiden. Om dit te realiseren tastte de stad diep in haar geldbuidel. [[Huursoldaat|Huurlingen]] vroegen handen vol geld om hun diensten als (kruis)boogschutter, [[lansier]], [[Cavalerie|cavalerist]] of [[Infanterie|infanterist]] ter beschikking te stellen. De Italiaanse stadstaten liepen in deze dagen voorop in de vestingbouw en de bijhorende gevechtstactieken. 

.

;Poortgeld
De tocht van exterieur naar interieur loopt langs de wal, de gracht en de poort. Ze zorgen dat de buitenlui niet onopgemerkt blijven. Hun poortgeld betaald aan de 'poortier' en hun naam in het register bij overnachting in een herberg zorgen ervoor dat ze buiten de gaststad staan, ook al zijn ze binnen. De stad vormde een entiteit en een symbolisch bewustzijn.&lt;ref&gt;AUKE VAN DER WOUT. ''Het lege land. De ruimtelijke orde van Nederland 1798-1848'', Contact, Antwerpen, 1987, p. 308-309.&lt;/ref&gt;''The Young Farmer's Manual'' van S. Edwards Todd uit [[1860]] geeft de Amerikaanse kolonisten, zes jaar voor de burgeroorlog en een ruim decennium voor de geboorte van de prikkeldraad raad. 'Het maakt niet uit waar de boerderij zich bevindt, het maakt niet uit wat ze teelt: de eerste, tweede en laatste zorg voor de dagelijkse bedrijfsbezigheden is afrastering, afrastering en nog eens afrastering.'&lt;ref&gt;DICK WITTENBERG. ''Prikkeldraad. Een geschiedenis van goed en kwaad'', Atlas Contact, Antwerpen, 2015, p. 46-47, 52-53.&lt;/ref&gt; Het deed hen experimenteren met doornen heggen zoals de [[oranjeappel]]. Er verschenen advertenties die de plant prezen als 'horse  high', 'bull strong' en zo nesteldicht dat geen varken er door drong. De nadelen bleven gecamoufleerd: de trage groeitijd, de waterzucht en haar asielfunctie voor insecten, ongedierte en onkruid. [[Jacob Haish]] (1826-1926) uit Duitsland emigreerde naar de V.S. toen hij zes was en zou zich toeleggen op omheiningen, eerst als zadenverkoper van de oranjeappel, later als mede-uitvinder van de prikkeldraad. Hij wist hoe belangrijk afsluitingen waren voor de boeren op de prairie. Het is zoals de journalist [[Dick Wittenberg]], de auteur van 'Prikkeldraad' zegt: dat kon alleen maar in de V.S. worden uitgevonden.

[[Bestand:Double-sided ha-ha, Melford Hall, Suffolk.JPG|thumb|550px|Dubbele ha-ha in Suffolk, VK]]

.

;Ha-ha
Een merkwaardige esthetische 'muur'-constructie is de '''ha-ha''' die in de achttiende eeuw (dus vóór de introductie van afrasteringen) in de Engelse tuin . In dit soort romantische tuinen willen aristocraten wel schapen zien, maar dan enkel in de verte. Hun keutels willen ze op afstand houden. De ha-ha is een constructie die dit toelaat zonder dat er een omheining te zien is. Het gaat om een muur of omheining die verborgen is in een droge gracht. Ook als militaire constructie is de ha-ha bekend.

[[Bestand:Aha-garden arch-Dutch.jpg|thumb|550px|Enkelvoudige ha-ha: '''1''' op een helling; '''2''' vlak terrein. De kijker staat telkens links. Richard Sennett: 'De Engelse tuinontwerpers zagen geen conflict tussen het natuurlijke en het kunstmatige, en het kunstmatige hoefde niet meer te zijn dan een doorzichtige truc. Schaapjes graasden bijvoorbeeld in de verte, maar toch kwamen ze nooit dichtbij genoeg om het pad met uitwerpselen te besmeuren. De schaapjes werden met ha-ha's op afstand gehouden: onzichtbare greppels die dienden als omheining.]]

.

.

[[Bestand:Klokklein.jpg|thumb|550px|Kerktorens hebben door hun beschutting en hun uitzicht ook een militaire functie. De 13e-eeuwse luidklok van de kluiskerk te [[Warfhuizen]], een van de oudste van Nederland, waarschuwde de bevolking voor onraad. De klok was de stem van het haantje op de toren (kippen en ganzen helpen vanouds een bij de bewaking van het erf). Klokken zijn kostbare symbolen, gegoten door klokkengieters, die in tijden van oorlog de klokken konden omsmelten en er kanonnen van maken.]]

[[Bestand:Ávila_24-8-2002.jpg|thumb|550px|De Spaanse stad [[Ávila]] is sinds 1090 omringd door een stadsmuur van twee en een halve kilometer.]]

[[Bestand:Binche_JPG02.jpg|thumb|550px|Dichter bij huis vind je de stad [[Binche]], sinds de veertiende eeuw omringd door deze muur.]]

;Historische hekken en muren weren mensen

.

* [[Berlijnse muur]]

.

* [[Chinese muur]]

.

* [[Gazastrook]]

.

* [[Grens tussen Mexico en de Verenigde Staten|Mexicaanse grens]]

.

* [[Israëlische Gazastrookbarrière]]

.

* [[Israëlische Westoeverbarrière]]

.

* [[Klaagmuur]]

.

* [[DMZ Korea|Koreaanse muur]]

.

* [[Marokkaanse barrière]]

.

* [[Muren van Belfast]]

.

* [[Muur van Anastasius]]

.

* [[Muur van Antoninus]]

.

* [[Muur van Hadrianus]]

.

* [[Muur van schande]]

.
.

;Minder bekend zijn:

.

* Het hekwerk tussen Turkije en Griekenland;

.

* Het hekwerk tussen [[Oezbekistan]] en [[Turkmenistan]];

.

* Het hekwerk tussen Botswana en Zimbabwe;

.

* Het hekwerk tussen India en Birma;

.

* Het hekwerk tussen Maleisië en [[Brunei]]...

.

.

=== Avondklok ===

.

De [[avondklok]] of een luide bel, ook wel 'la cloche' kondigt het sluiten van de poorten of het barricaderen van de straten aan. Het woord '[[clochard]]' (wie geen onderdak vindt, of te laat de stad bereikt) kent er zijn oorsprong, net zoals het woord [[passport]]: reizigers die de poort passeren omdat zij over een document beschikten van hogerhand. Grendels en [[Slot (sluiting)|sloten]] schuiven dicht. Kaarsen flakkeren en spetteren, roken en stinken in kleine halfduistere binnenkamers en worden gedoofd. Immers, [[Brand]] ligt op de loer en wapens binnen handbereik. Met een couvrefeu, een bolle aardewerken pot dekt men de vuren af. Voor de biddende en slapende massa begint de kwelling. De onvermijdelijke angst is een overlevingsstrijd: de boer biedt het hoofd aan dieven, soldaten en bestrijdt het onbekende met hardhandig en verbaal geweld. Wapendracht (messen, spiesen, bogen, zwaarden), [[vreemdelingenhaat]] (of is het dorpspatriottisme?) en schunnig taalgebruik, [[magie]] en [[toverij]] maken deel uit van het dagelijks leven als water en brood, de vuiligheid en de stank. Voor spoken, heksen en demonen, voor indringers, dieven en struikrovers, voor plunderaars, kinderlokkers en moordenaars begint ‘a good darkie’, de ideale nacht om te roven, te bezweren en te stelen, om de [[sabbat]] te vieren of te moorden. In deze magische, agrarische, onzekere, gewelddadige en symbolische wereld heeft de mens nauwelijks greep op de dingen en zeker niet op 'de tijd'. Tot diep in de middeleeuwen is er geen klok die de tijd ‘minutieus’ indeelt, er is enkel het gebed: de [[Metten (gebed)|metten]] rond middernacht, het [[Lof_(plechtigheid)|lof]] om drie uur 's morgens, de [[Metten (gebed)|metten]] bij het ochtendgloren, de [[vespers]] om zes uur ’s avonds en de [[completen]] tegen bedtijd. Het zijn de “getijden des daags” zoals de mediëvist [[Johan Huizinga]] het in zijn ‘[[Herfsttij der middeleeuwen]]’ uitdrukt. De zes weekdagen en een rustdag structureren het [[scheppingsverhaal]] en verklaren de weekcycli. Achter die indeling steekt ervaring en observatie van geleerde enkelingen waarvan de ongeschoolde de herkomst nauwelijks kent. De tijdsmeting en de geschiedenis baseren zich op de cyclus. Zon en sterren zijn de wijzers op het uurwerk van de natuur, ze wijzen naar kerkelijke sacramenten, jaarfeesten of heiligendagen. Daardoor heeft de middeleeuwse geschiedenis een praktische component. De geschiedenisstudie beperkt zich tot de lezende en schrijvende elite: adel, geestelijkheid en niet te vergeten de tovenaars of tovenaressen (het begrip heks is van latere oorsprong). Zij verzamelen kennis en beslissen op basis van hun ervaring en hun inzichten (die alleen bij te houden zijn door het geschreven woord) wanneer boeren bijvoorbeeld mogen zaaien of oogsten.

.

.


=== KRONIEK ===

.

==== EERSTE KRONIEK: 12.000 tot de bronstijd ====

.

;11.000 jaar terug

.

*  [[Jericho]] is de oudste, bewoonde stad ter wereld. De permanente bewoning gaat 11.000 jaar terug en begint met een nederzetting met een stenen muur, een toren en ronde woningen van lemen tegels. De stad was vier hectaren groot en cultiveerde graan en vee.

.

;10.000 jaar terug

.

* Begin van de voorgeschiedenis van het schrift: kleitabletten tellen voorraden en fungeren als kalender. 

.

* De [[Holenbeer]] sterft uit.

.

;9.400 jaar terug

[[Bestand:Catalhöyük, erste Großsiedlung der Menschheit (CC by 4.0).webm|thumb||550px|Animatie van Çatalhöyük. Geloof niet alles uit de animatie. Zo is [[Tell es-Sultan|Jericho]] de oudste gevonden nederzetting en denken andere bronnen dat Çatalhöyük tot 10.000 inwoners telde.]]

.

De nederzetting Çatalhöyük of Çatal Hüyük ontstaat in het zuiden van [[Centraal-Anatolië]]. Het dorp zal in de loop van het komende millennium uitgroeien tot een oppervlakte van 13 hectare. Rond 8.000 jaar geleden vervalt de site door sociale onenigheid, bodemuitputting en/of migratiestromen uit de ondergelopen gebieden rond de [[Zwarte Zee, overstroming na de ijstijd|Zwarte Zee]]. De stad kent alleen woonhuizen en afvalgronden. Verwijzingen naar de landbouw zijn er niet en gebouwen met een openbare functie, straten of pleinen en een arbeidsdeling zijn er niet. Het betreden van de huizen verloopt via gaten in de de plafonds en met ladders. De bewoners begraven hun doden in het dorp. Van de honderden skeletten die ter plaatse zijn opgegraven, vertoont er geen enkel tekenen van een gewelddadige dood.

.

;9.200 jaar terug

.

* Oudste sporen van de mens in Griekenland.

.

;9.100-8000 jaar terug

.

* In Anatolië is er een snelle bevolkingsgroei in de dorpen: de gezondheid leidt onder de sedentatie. De toenemende zetmeelopname en het tekort aan eiwit leidt tot tandbederf en botinfecties stellen archeologen vast. Handelsnederzettingen brengen hier verandering in.

.

; 9.000 jaar terug

.

* De vroegste bewoning in [[Knossos]] in een neolithisch dorp.

.

;8.500 jaar terug

.

* In het Middellandse Zeegebied en de Balkan begint de sedentatie.

.

;8200 jaar terug

[[Bestand:Excavations_of_Tell_Sabi_Abyad.jpg|thumb|550px|In Tell Sabi Abyad zijn alle woningen ongeveer even groot en van dezelfde kwaliteit. De inboedel bleef bewaard. Dit wijst op kleine families met een ingewikkelde arbeidsverdeling en samenwerking tussen huishoudens. Archeologen leiden de aanwezigheid af van grazende kuddes, graangewassen, vlas, steenhouwers, eenvoudige metallurgie, handelscontacten en het pottenbakken.]]

* Een brand vernietigt het dorp [[Tell Sabi Abyad]] in de Balikh-vallei in Syrië. Het dorp is een hectare groot en beschikt over graanschuren en pakhuizen, kent een administratief archief in de vorm van geometrische kleifiches en miniatuurzegels.

.

;8.000 jaar terug

.

* Ontstaan van de mijnbouw. Op Kreta doen boeren aan landbouw.

.

* De verbinding tussen de Noordzee en Het Kanaal ontstaat.

.

;8.000-7.500 jaar terug

.

* In Noordwest-Europa start de sedentatie, net als in [[Limburg (Nederland)|Limburg]]. De Neolithische revolutie voltrekt zich er snel.

.

;7.000 jaar terug

.

* Het smelten van de gletsjers stabiliseert, net als de zeespiegel. De zeespiegelstijging in onze streken remt tot 1 à 0,7 centimeter per jaar. De zeespiegel daalt, het debiet van de grote rivieren eveneens, de aanleg van 'kanalen' intensiveert. Steden die hun schaarse middelen het best gebruiken houden stand. Tot nu toe waren de grootste rivieren wild en onvoorspelbaar, gezien de opwarming na de laatste ijstijd. Overstromingsregimes worden voorspelbaarder. Langs de Gele Rivier, de Mississippi, de Tigris, de Eufraat, de Nijl en de Indus (en andere rivieren die we associëren met de vroege beschavingen) ontstaan brede, vruchtbare overstromingsgebieden vol vruchtbaar slip dat niet wegspoelt. Deze gebieden groeien uit tot trekpleister omdat: 1. mensen de delta te bewerken; 2. ze wild en watervogels aantrekt; 3. over een vruchtbare filter beschikt.

.

* De Afrikaanse domesticatie van de ezel, als werk-, last- en transportdier in de landbouw en in moeilijk toegankelijke streken, is tot op heden historisch onderschat.&lt;ref&gt;RUUD CONENS &amp; ANNET VAN WIECHEN. ''De ezel. Archeologie, geschiedenis, cultuur, kunst, literatuur.'' Conens &amp; van wiechelen, 2014.&lt;/ref&gt; 

.

;6.500 jaar terug

.

* [[Megalieten]] in [[Carnac]]. 

.

* Vanuit het [[Donaudelta|Donaugebied]] introduceert men de landbouw en de veeteelt tot in onze gewesten.

.

;6.000 jaar terug

.

* Domesticatie van het [[Paard (dier)|paard]]. 

.

* In [[Mesopotamië]] ontstaan uit de landbouwersamenlevingen de eerste stadstaten: [[Oer (Soemer)|Ur]] en [[Uruk]].

.

* Eerste mensen in Australië.

.

;5.500 jaar terug

.

* De uitvinding van het [[Wiel (voortbeweging)|wiel]]. Er is een verband met de uitvinding van het schrift en de daling van de waterspiegel (waardoor vervoer over land is aangewezen).

.

[[Bestand:Ötzi_while_being_constructed_by_the_Kennis_Brothers,_2011_(2).jpg|thumb|550px|[[Oetzi]], een man van circa 45 en 1,60 m lang met 61 [[tatoeage]]'s, is een [[IJsmummie|ijsmummie]] uit de [[Kopertijd]]. Bergbeklimmers vonden hem in [[1991]] in de [[Ötztaler Alpen]]. Hun vondst leverde kennis op over voeding, kleding, uitrusting en bewapening van 5300 jaar geleden. Sinds de Oetzi in [[Bozen (stad)|Bozen]] is tentoongesteld, trekt het museum 300.000 bezoekers per jaar. Met zijn ouderdom zorgde 'Ötzi' voor onwaarschijnlijke info over de Europese prehistorie. Hij is ouder dan de [[piramide van Cheops]] en dan alle andere gletsjermummies. In tegenstelling tot Egyptische mummies is Ötzi samen met zijn kledij en zijn voorwerpen intact. ♠ '''BEELDFRAGMENT OTZI DE IJSMUMMIE'''] ]]

;5.300-5.200 jaar terug

.

* [[Uruk]] is een stad van tweehonderd hectare, de eerste stad ter wereld en telt tussen de 20 en 50.000 inwoners. Op zijn hoogtepunt is de hoofdstad van de Soemerische beschaving twee keer zo groot als klassiek Athene. Hier is het spijkerschrift uitgevonden.

.

* De uitvinding van het [[spijkerschrift]] in [[Mesopotamië]] (in Uruk?). Kleitabletten en stenen dienen als drager, bedrukt of gebeiteld. Parallel ontwikkelend de [[Egyptenaren]] hun [[hiërogliefen]]. Voor het eerst in de geschiedenis zijn er geschreven bronnen, bestaande uit duizenden tekens. Enkel een daar toe opgeleide elite (een equivalent van priesters) begrijpt ze. Schrijven gebeurt in tempels en dient veel doelen: boekhouding, voorraadbeheer, gebeurtenissen bijhouden, identificatie, literatuur en communicatie over lange afstanden en doorheen de tijd, wetten...

.

* Leidt het krassen op kleitabletten tot het krassen op het land, m.a.w. het ploegen?

.

[[Bestand:Heinrich_Schliemann_(HeidICON_28763)_(cropped).jpg|thumb|550px|De Duitse archeoloog [[Heinrich Schliemann]] (1822-1890) ontdekt in 1871 het oude Troje en geldt als een archeologisch pionier. Hij ontdekte dat aardewerkstijlen een sleutel zijn om tot chronologie te komen.]]

;5.100 jaar terug

.

* De [[Minoïsche beschaving]] loopt vrijwel parallel met de beschavingen van [[Anatolië]], [[Kanaänitische oudheid|Kanaän]], het [[oude Egypte]], [[Mesopotamië |Mesopotamië]] en de [[Indusvallei]]. Het nooit ontcijferde [[Lineair A]] ontwikkelt zich tijdens de Minoïsche beschaving als eerste Europese schrift. Archeologen hebben het over de Pre-Paleisperiode en die loopt van 5100 tot 1925. 

.

;5.000 jaar terug

.

* Dieren trekken een ploeg in Egypte; schapenfok voor wol.

.

* Eerste koningen, geld en schrift; paleiscultuur en verdedigingswerken.

.

* Stichting [[Troje]].

.

* [[Ötzi]].


.

==== TWEEDE KRONIEK: Bronstijd (5000-3400 jaar terug) ====

.

;5.000-4.500 jaar terug, de smelterijen

.

Ambachtelijke smelterijen in het [[Midden Oosten]], [[Anatolië]] en op [[Egeïsche Zee|Egeïsche eilanden]] smelten tin of arseen en mengen het met koper. De uitvinding is een harde [[legering]] en heet [[brons]]. Het is sterker dan koper, ideaal voor handwapens, helmen, scheenplaten of de ramstevens voor oorlogsbodems, munten, keukengerief, sculpturen, eenvoudige spiegels... De [[Brons|bronsproductie]] prefereert [[Tin (element)|tin]] in plaats van het giftige arseen. In de beroemde [[Laurion|mijnen van Laurion]] bij [[Athene (stad)|Athene]] is er koper in overvloed, tin niet. Het schaarse tin komt uit de omgeving van [[Cornwall]] en doet grootschalige handelsroutes over land ontstaan tot in de regio [[Badachsjan (provincie)|Badachsjan]] in Afghanistan. Westwaards komen tinlagen voor in [[Bretagne (schiereiland)|Bretagne]], [[Saksen (deelstaat)|Saksen]], het Franse [[Centraal Massief]], op het [[Iberisch schiereiland]] en in Engeland. De handel beperkt zich niet tot tin: andere handelswaren, ideeën, kennis en vaardigheden verspreiden zich mee.&lt;ref&gt;SENNE STARCKX. ''Bron van brons lag bij ons''. In: ''De Standaard'', 17.09.2019, p. D9; GAIA VINCE, vertaald door Rogier van Kappel. ''Vuur, taal, schoonheid, tijd. Hoe culturele evolutie de mens heeft gevormd, Atlas Contact, Antwerpen, 2020, p. 98; ERIC H. CLINE, vertaald door Corrie van den Berg &amp; Carola Kloos. ''1177 v.Chr. Het einde van de beschaving,'' Ambo|Anthos, Amsterdam, 2014, p. 13.&lt;/ref&gt; [[Kreta]] treedt toe tot de bronstijd zo'n 4.800 jaar geleden.

.

.

;De gevolgen van de brons-revolutie 

.

1. Economisch metalen voorwerpen hebben technische voordelen op benen, stenen en houten voorwerpen die de mens miljoenen jaren gebruikt. Ontbossing gaat sneller, de ploeg zorgt voor meer oogst. 

.

2. De handelsroutes die voor de bronstijd als bestaan, komen nu echt tot ontwikkeling. 

.

3. Militair zorgt de ontwikkeling van het zwaard voor slagkracht. 

.

4. Wie in de aanvangsfase het schaarse brons bezit, verwerft prestige. Vuursteen is makkelijk verkrijgbaar, brons niet. Vroege bronzen voorwerpen zijn vaak prestigestukken die men nauwelijks gebruikt - net zoals sommigen vandaag hun dure auto's uitstallen op de oprit in plaats van die te gebruiken. Status dus. 

.

5. Handelaars, smeden en andere metaalbewerkers staan hoog op de maatschappelijke ladder omwille van de complexiteit van hun beroep en de vraag naar hun producten. Hun beschermende kleding tegen brandwonden vraagt specialisatie: leren schorten en handschoenen, hun gereedschap eveneens: lange tangen en hamers. De werkplaats (de smesse) is zo ingericht dat het vuur en de blaasbalg op een veilige afstand van de werkbank staan. Hun kennis geven ze door van generatie op generatie. In sommige culturen geloven smeden in beschermende rituelen tegen ongeluk. Smeden nemen maatregelen tegen diefstal en moeten zich meer dan andere beroepsgroepen beschermen. Smederijen in het centrum bij andere ambachten maken sociale controle mogelijk, andere smederijen hadden een meer geheim karakter. Ze maken zelf hun sloten en wapens.&lt;ref&gt;HERMAN CLERINX. ''Kelten en de lage landen.'' Davidsfonds, Leuven, 2005, p. 88-91.&lt;/ref&gt; 4.500 jaar terug verspreidt brons zich dankzij handel in West- en Noord-Europa.

.

.

;Minoïsche of Kretenzische periode

[[File:Antwerpen Monument Schelde Vrij 2437.jpg||thumb|550px|In Antwerpen is '''Schelde Vrij''' een monument op de [[Marnixplaats]], ontworpen door vier kunstenaars en in 1883 opgeleverd. In 1863 kwam er een einde aan de '[[Sluiting van de Schelde]]', die sinds 1587 tijdens de [[Tachtigjarige Oorlog]] door de [[Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden]] was ingesteld. Het afkopen van de Scheldetol in 1863 gaf in 1873 de aanleiding tot een wedstrijd voor een monument. Het monument is twintig meter hoog en beslaat een oppervlak van 15,5 bij 15,5 meter. Op een piramidevorm staat een vierkante sokkel met aan elke zijde watergoden die water spuwen door de gebroken ketting van de Schelde. Boven elk masker zit een medaillon: aan de noordzijde staat de vermelding 'Door de stad Antwerpen opgericht 1883', de teksten op de andere zijden vermelden relevante personen: minister [[Charles Rogier|Karel Rogier]], baron [[Auguste Lambermont]] en burgemeester [[Filips van Marnix van Sint-Aldegonde]]. Op de sokkel staat een obelisk, een naakte vrouw schrijft '1863 Schelde vrij'. De obelisk bevat de portretten van Rogier, Lambermont en Sint-Aldegonde; aan de bovenzijde steekt de boeg van een schip aan weerszijden uit de obelisk. Op de obelisk staat een beeldengroep van zeven meter hoog. Deze bestaat uit de zeegod [[Neptunus (mythologie)|Neptunus]] met drietand, geflankeerd door de god van de handel [[Mercurius (mythologie)|Mercurius]] (die ook op het Kortrijkse belfort te zien is) en de stedenmaagd.]]

.

De bronstijd gaat samen met de Minoïsche periode op [[Kreta]] en die is op haar hoogtepunt rond 3.500 jaar terug. Twee steden zijn van belang: [[Knossos]] en [[Faistos]]. Hun paleizen zijn het centrum voor de omliggende gebieden. Paleizen zijn een betere omschrijving dan 'steden'. Het eiland ontwikkelt zich tot een gecompliceerde en luxueuze neolithische maatschappij. Dorpen zijn er niet, wel steden vol villa's en paleizen met twee tot drie woonlagen. Havens, aquaducten, irrigatiesystemen, riolen, latrines, badhuizen, wegen, tempels en begraafplekken. Het niet versterkte eiland beschikt over wapens en mogelijk een klasse van krijgers en leeft 1.500 jaar in vrede. Het verval komt omstreeks 1.200 V.C. Dat weten we uit archeologische bronnen. Wat veel minder zeker is, is dat de Minoïsche cultuur genoemd is naar [[Minos|Koning Minos]], een legendarische figuur en de zoon van [[Zeus]] en [[Europa (mythologie)|Europa]]. Hij huwde [[Pasiphaë]]. Eén van hun kinderen draagt de naam [[Ariadne (mythologie)|Ariadne]]. Minos regeerde Kreta wijs en rechtvaardig en verdeelde het eiland in drie delen met hoofdsteden in [[Knossos]], [[Phaistos]] en Kydonia (?). Kreta beschikt over troeven: vruchtbare akkers brengen olijven, graan en druiven. De landbouwoverschotten bewaren ze in kelders en drijven ze handel met Egypte en Afrika en de eilanden in de Egeïsche zee. De [[Kretenzische wilde geit|Kri-kri geit]] is een specialiteit en er is de handel in ertsen: koper, tin, goud en zilver ruilen ze om werktuigen en sieraden te maken. De gunstige ligging maakt het eiland tot een kruispunt van culturen. De Kretenzers beheersen de Middellandse-zee als een [[thalassocratie]]. Dat is een [[Oudgrieks]]e samentrekking. {{Polytonic|Θαλασσοκρατία}} / thalassokratía verwijst naar {{Polytonic|θάλασσα}} / thálassa (« zee ») en {{Polytonic|κρατείν}} / krateín (« macht hebben over, heersen »). Het duidt een maatschappij aan met macht op [[zee]]. Essentieel voor een thalassocratie was een [[vloot]], die zowel een [[handel (economie)|handels]]- als piraten of oorlogsvloot. Het [[antoniem]] van thalassocratie is [[tellurocratie]], een landinwaarts gerichte macht. De [[Minoïsche beschaving]] op [[Kreta]] isde eerste thalassocratie van de [[westerse wereld]]. De kleitabletten zijn niet ontcijferd. Zeker dat de Minoïsche paleizen een uitgebreid handelsnetwerk hadden in het [[Egeïsche Zee]]gebied. Een andere vroege thalassocratie is die van de [[Feniciërs]] in [[Tyrus]], [[Sidon]] en de kolonie van Tyrus [[Carthago]].

.

Het beroemdste verhaal is dat van het labyrint dat hij laat bouwen om de Minotaurus, een wezen dat half mens en half stier, op te sluiten. De Minotaurus was het resultaat van een straf van de zeegod Poseidon, omdat Minos een stier die hij had moeten offeren, had gehouden. Minos vraagt [[Poseidon (mythologie)|Poseidon]] ten teken dat hij een rechtmatig heerser is. Poseidon stuurt hem een prachtige witte stier, met de voorwaarde dat [[Minos]] deze offert. Minos houdt de stier voor zich en Poseidon raakt boos. Als straf zorgt Poseidon dat Minos’ vrouw verliefd raakt op de stier. De architect [[Daedalus (mythologie)|Daedalus]] bouwt een holle houten koe zodat Pasiphaë gemeenschap kan hebben met de stier. Ze bevalt van de Minotaurus, een wezen met een mannenlijf en een stierenkop. De Minotaurus blijkt een gevaarlijk wezen en Daedalus bouwt een labyrint als gevangenis onder het paleis van [[Knossos]]. Elke Griekse stad diende om de negen jaar zeven jongens en zeven meisjes naar Kreta te sturen als offer voor de Minotaurus. Theseus, de prins van Athene maakt een einde aan deze offers. Hij gaat vrijwillig mee met de volgende groep offers. Ariadne, Minos' dochter raakt verliefd op hem, geeft hem een zwaard en een kluwen wol, [[draad van Ariadne|de draad van Ariadne]]. Die helpt Theseus om zijn weg terug te vinden nadat hij de Minotaurus doodde.

.

&lt;gallery widths=&quot;155&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
Bestand:Minoan fresco, showing a fleet and settlement Akrotiri.jpg|thumb|475px|Deze Minoïsche fresco verwijst naar de Minoïsche thalassocratie.
Bestand:Tondo Minotaur London E4 MAN.jpg|thumb|Minotauros
Bestand:Kylix Theseus Minotauros Louvre F83.jpg|thumb|Theseus tegen de Minotauros
Bestand:Theseus Minotaur Mosaic.jpg|thumb|Theseus in het Labyrint tegen de Minotauros
Bestand:GeorgeF.Watts-Minotauros.png|thumb|George Frederic Watts &lt;br&gt; The Minotaur
Bestand:Minosse.jpg|Koning Minos zittend op een draak. Detail of the Monument to Dante in Trento by Cesare Zocchi
Bestand:Lateran Poseidon.jpg|thumb|Marmeren kopie van een bronzen origineel van [[Lysippus van Sicyon|Lysippos]], dat op de isthmus van Korinthe stond ([[Vaticaanse musea]])
Bestand:Paestum BW 2013-05-17 15-01-57.jpg|thumb|left|Tempel van Poseidon in de Dorische kolonie [[Paestum|Poseidonia]].
Bestand:SNGANS 606.jpg|thumb|Zilveren ''nomos'' of ''[[stater]]'' van Poseidonia met aan de voorzijde Poseidon die zijn drietand heft in zijn rechthand met een ''[[chlamys]]'' over zijn beide armen gedrapeerd en in de [[legende (numismatiek)|legende]] ΠΟΜ (= ΠΟΣ) en een [[incuse]] versie aan de keerzijde (ca. 530-500 v.Chr.).&lt;u&gt;'''Bron:'''&lt;/u&gt; [http://www.cngcoins.com/ CNGCoins].
Bestand:Sea thiasos Amphitrite Poseidon Glyptothek Munich 239 front n3.jpg|thumb|Zee[[thiasos]] voor het huwelijk van Poseidon en Amphitrite, die in een huwelijkswagen zitten getrokken door musicerende Tritons (detail van het zogenaamde &quot;altaar van Domitius Ahenobarbus&quot;, 2e helft 2e eeuw n.Chr.).
Bestand:NAMA Poséidon.jpg|thumb|left|De [[Poseidon van Artemision]] ([[Nationaal Archeologisch Museum van Athene]]).
[[Bestand:Marnixplaats vanuit de Geuzenstraat.jpg|miniatuur|De Marnixplaats]]
[[Bestand:Antwerpen Schelde Vrij 17-10-2022 12-13-38.jpg|miniatuur|Monument Schelde Vrij]]
&lt;/gallery&gt;

.

;4800 jaar terug

.

* In [[Mesopotamië]] ontstaan [[monarchie|monarchieën]]. Steden - die al sinds het vierde en derde millennium bestaan, ommuren zich en voorzien zich van gewapende milities. Er komen paleizen, koninklijke inscripties en aristocratische begrafenissen.&lt;ref&gt;DAVID GRAEBER &amp; DAVID WENGROW, vertaald door Rogier van Kappel en Bart Gravendaal. ''Het begin van alles. Een nieuwe geschiedenis van de mensheid'', Maven, Amsterdam, 2022, p. 328.&lt;/ref&gt;

.

;4.600 jaar terug

.

* De stad [[Mohenjodaro]] in Pakistan (Hindi:मोएन-जोदड़ो) uit de Indusbeschaving ontstaat. 3.700 jaar geleden wordt de stad verlaten.

.

* De Egyptenaren kweken bijen. 

.

;4500 jaar terug

.

* Tamme ezels voor het eerst in Europa en Azië. 

.

;4.300 jaar terug

.

* [[Stonehenge]]. Is dit een observatorium om de beweging van de maan en de sterren en de zon te registreren? De bouwers zijn ervaren architecten, wiskundigen en astronomen. De positie van de stenen zorgen ervoor dat de hoofdas bij de zomerzonnewende in één lijn staat met de zonsopgang.

.

;4.300-2.300 jaar terug

.

* Vuursteenmijnen in [[Spiennes]] in [[Henegouwen]] ontginnen [[silex]] om bijlen en klingen te maken. Half-afgewerkte werktuigen uit deze mijn zijn tot vijftig kilometer ver te vonden. Verderop tot 160 kilometer zijn enkel afgewerkte producten te vinden. Deze groeven zijn opgemerkt door arbeiders in 1842, het blootleggen gebeurde in 1867 (bij de aanleg van het spoor tussen [[Frameries]] en [[Chimay (stad)|Chimay]]) en de opgravingen in 1889 en 1912. In de buurt zijn er sporen van een omheind neolithisch dorp. Deze prehistorische mijnen ([[Michelsbergcultuur]]) staan op de [[UNESCO]] [[Werelderfgoedlijst]].

.

;4.250 jaar terug

.

* Het [[Akkadische rijk]] van [[Sargon van Akkad|Sargon]] is het eerste keizerrijk.

.

;4.000 jaar terug

.

* De [[Mammoeten]] sterven uit.

.

* De [[Bronstijd]] start in onze streken - elders is die al een [[millennium]] bezig. 

.

* In Griekenland start de [[Midden-Helladisch]] periode tot 3.550 jaar geleden. Mannelijke goden vervangen de vrouwelijke, dat is een trend in de hele Westerse wereld. Op het onversterkte Kreta start de Midden-Minoïsche periode of de eerste paleistijd (2.000-1.700 V.C.) die zich kenmerkt door een centraal bestuur. Communicatie gebeurt met [[Hiëroglief|hiëroglyfen]] en het tot nu toe niet ontcijferde [[Lineair A]]. De hoofdstad Knossos telt 100.000 inwoners. De oudst geplaveide weg (van Europa) verbindt de stad met havens. De stadswegen zijn geplaveid. De huizen laten privacy toe, hebben een natuurlijke lichtinval en zijn omringd door tuinen. Sporen van armoede zijn er niet te vinden. Wandschilderijen tonen dieren en planten en afbeeldingen met priesteressen (op de voorgrond) die slangen en vlinders in hun handen hebben. Mannen assisteren hen op de achtergrond. Jonge vrouwen en mannen springen over stieren, een sport waarbij iemand de hoorns van de stier grijpt, een ander een salto maakt over de stier en opgevangen wordt door een derde. Dames dragen sieraden, een jasje dat de borsten vrijlaat, een lange rok van schapenleer en een metalen gordel om de middel. Het mannenkostuum accentueert de penis. Beide geslachten hebben lang haar. Vrouwen werken op het land of zijn kapitein op een boot, ze mennen paarden en jagen. 

.

;3950 jaar terug

.

* Oude paleisperiode start op en rond Kreta. Deze periode duurt tot 1725 VC. 

.

;3.750 jaar terug

.

* Op Kreta start de nieuwe of de tweede paleisperiode. Die duurt tot ca. 1.400 V.C.

.

;3.700 tot 3.500 jaar terug

.

* In [[India]] komen de [[nomaden]] van het Iraanse plateau aan en installeren er de wortels van het [[hindoeïsme]].

.
[[Bestand:Louisiana_-_Poverty_Point_-_Karte_(English_version).png|thumb|550px|♣ '''3.700 jaar terug.''' Als in Eurazië de eerste steden ontstaan, ontwikkelen Amerikaanse jagers-verzamelaars bij [[Poverty Point]] (nu in de staat [[Louisiana (staat)|Louisiana]]) een megalomaan en monumentaal aardwerk dat op een reusachtig amfitheater lijkt. De omgeving is voedselrijk, stenen zijn er niet. Een toestroom van ornamenten en bulkgoederen, ze leggen soms honderd kilometer af, begeleidt het bouwproject. De wapens, vaten, vuurstenen, gewichtjes, decoratieve [[klei]] en [[Pijp (rookgerei)|pijpen]], [[Kraal (versiering)|kralen]], [[Talk (mineraal)|speksteen]], [[hematiet]]en, [[hanger]]s en koperwerk, [[keramiek]], [[aardewerk]], gereedschap uit [[Been (materiaal)|been]], kwartskristal, pijlen en allerlei speerpunten in evenveel kleuren die de archeologen hier vinden, zijn niet ter plekke geproduceerd. Ze zijn aangevoerd langs de benedenloop van de [[Mississippi (rivier)|Mississippi]]. Sporen van activiteit op [[Poverty Point]] gaan 13.000 jaar terug. Geleidelijk groeit de plek uit tot een 'seizoenmetropool' van jager-verzamelaars met stedelijke functies. Ontbreken: permanente sedentatie, gebouwen, begrafenisrituelen, een boerenleven of geschreven bronnen. Of Poverty Point een textiel-handelscentrum was, is moeilijk te achterhalen. Wat de heilige geometrie wel bewijst is de aanwezigheid van kennis: astronomie, kalender- en meetsystemen, mythologie, [[Numerologie|numerologisch]], wiskunde, bouwtechniek en 'arbeidsethos'. Een miljoen kubiek grond transformeren tot een gecultiveerd gebied zo groot als een Mesopotamische stadstaat, vraagt een samenwerking van honderden, misschien wel duizend groepen jagers-verzamelaars, enorme mensenaantallen dus die een strikt arbeidsregime vooruitziend ondergaan. Rituelen en liederen, dansen en beelden hebben het project en de kennisuitwisseling wellicht ondersteund. Tegenwoordig is Poverty Point werelderfgoed dat de landschapsverandering en de monumentale grondwerken van jager-verzamelaars illustreert. De zes concentrische half-elliptische heuvelruggen en de paalcirkels in het centrale plein zijn uniek. Net zoals [[Göbekli Tepe]], [[Hopewellcultuur|Hopewell]], Sannai Maruyama en [[Stonehenge]] komt dit prehistorisch bouwproject nauwelijks voor in de stedenbouwkundige geschiedenis.&lt;ref&gt;DAVID GRAEBER &amp; DAVID WENGROW, vertaald door Rogier van Kappel en Bart Gravendaal. ''Het begin van alles. Een nieuwe geschiedenis van de mensheid,'' Maven, Amsterdam, 2022, p. 159 ev.&lt;/ref&gt;]]

.

;3550 jaar terug

.

* Handel op aanzienlijke schaal in rond de Middellandse zee.

.

* De havenstad [[Ugarit]] aan de Syrische kust beschermt de kooplui tegen diefstal. Wetten bepalen wanneer hun schepen beter niet binnenvaren.

.

;3.500 jaar terug

.

* ♣ Egypte tuiniert. Een graftombe toont een farao en zijn vrouw die een tuin bezichtigen. Opgravingen bewijzen de aanwezigheid van tuinen.&lt;ref&gt;PENELOPE LIVELY, vertaald door Nadia Ramer. ''Leven in de tuin.'' De Geus, Amsterdam, 2019, p. 40.&lt;/ref&gt;

.

* Domesticatie van de kip in Zuidoost-Azië. Het dier zoekt de mens op omwille van de rijst- en gierstkorrels.&lt;ref&gt;Geen auteur. ''Voorouder van kip kwam veel later dan gedacht uit de bossen om bij de mens te gaan wonen.'' In: ''De Morgen'', 10.06.2022, p. 2.&lt;/ref&gt;

.

* Schepen met tinbaren uit Zuid West Engeland vergaan voor de kust van [[Haifa]]. Deze archeologische ontdekkingen tonen een bloeiend handelsnetwerk tussen [[Cornwall]] en de Middellandse zee. De ineenstorting van het [[Hettieten|Hettitische rijk]] in het Oosten zou hiermee verband houden.&lt;ref&gt;SENNE STARCKX. ''Bron van brons lag bij ons''. In: ''De Standaard'', 17.09.2019, p. D9.&lt;/ref&gt; We zijn in de Midden bronstijd, die zich kenmerkt door de opkomst en ontwikkeling van het zwaard en de strijdwagen.

.

* De Kretenzische beschaving houdt op te bestaan volgens sommige bronnen tussen 1.500 en 1.400 V.C. De [[Mycene|Myceners]] nemen in 1.450 de controle over het eiland over.

.

==== DERDE KRONIEK: Donkere eeuwen na een eruptie? De val van Troje====

.

;3.400 jaar terug (1.628 v.C)

.

* Dit is de late bronstijd. Elites domineren en tonen hun status met mantelspelden, harnassen en helmen en [[Mesopotamië]] ontwikkelt energie uit [[watermolen|waterschoepraderen]]. Mycene gebruikt het [[lineair B]], een vroeg schriftsysteem voor administratie op kleitabletten. Hun cultuurgebied strekt zich uit tot in India en er zijn internationale contacten tussen Minoërs, Myceners, Hittieten, Assyriërs, Babyloniërs, Mitanniërs, Kanaänieten, Cyprioten en Egyptenaren. Dit soort kosmopolitisme is uniek in de wereldgeschiedenis en zal waarschijnlijk het abrupte einde betekenen van de bronstijd omstreeks 1.200 V.C. In 1177 V.C. zijn deze culturen zo verweven en afhankelijk dat ze 'elkaar wel moesten meeslepen in hun val, toen de bloeiende beschavingen één voor één ten onder gingen door mensenhand, door natuurrampen of door een dodelijke combinatie' schrijft Eric H. Cline.&lt;ref&gt;Zie p. 217.&lt;/ref&gt; Of is het de vulkaanuitbarsting van de Thera op [[Santorini]] die [[Knossos]] teistert en een definitief einde maakt aan de [[Minoïsche beschaving|Menoïsche]] beschaving? De vulkaan blaast omstreeks 1.628 V.C. zestig kubieke kilometer puin in de lucht. Stof schermt het zonlicht af, de zwaveldioxide veroorzaakt zure regens en jaagt volkeren op de vlucht. Het is moeilijk te geloven dat er een verband is met de gebeurtenissen omstreeks 1177 V.C. Omstreeks 1.477 V.C. geeft farao [[Thoetmosis III|Thoetmoses III]] nog Minoïsche kunstenaars de opdracht om fresco's te maken in zijn paleis dat hij in Peru-nefer in de Nijldelta van Beneden-Egypte laat bouwen. Ze schilderen iets wat nog nooit in Egypte was te zien: taferelen van mannen die over stieren springen. Het einde van de bronstijd is nog veraf. Omstreeks 1.400 V.C. koloniseren de Myceners de regio rond [[Milete]] en de [[Anatolië|Anatolische bodem]]. Deze eeuw en de komende is een bloeiperiode voor Mycene. Hun paleizen op het Griekse vasteland, de bruggen, de drainage- en weginfrastructuur zijn ongezien. In de vlakte van Argos verbinden wegen dorpen en steden met Mycene. 

.

Wat 476 is voor de val van het West-Romeinse rijk, is 1177 V.C. voor de bronstijd: een eindpunt en de overgang naar de ijzertijd. De inwoners van de klassieke wereld spreken over de [[Hyksos]], de barbaarse en mysterieuze zeevolken die voor een economische neergang van eeuwen zorgen. Wellicht zijn het klimaatvluchtelingen. In deze jaren plunderen en verwoesten ze alle steden. Het machtige Egypte met natuurlijke verdedigingslinies van zee en woestijn ontkomt niet, de [[Hettieten]] kwijnen weg. De Myceense beschaving in Griekenland raakt verwoest, er is brandschatting en Griekenland gaat failliet. Lijken worden niet begraven, overlevenden trekken naar afgelegen valleien of beschermde heuveltoppen. De Griekse bevolking verandert van samenstelling. De [[Doriërs]] - de zonen van [[Hercules (mythologie)|Hercules]] - trekken vanuit de Balkan naar het zuiden en nemen delen van de [[Peloponnesos]] in bezit. Ze stichten de stad [[Argos (stad)|Argos]] en later identificeren de Spartanen zich graag met deze stam. Andere Grieken gaan zich identificeren met de [[Ioniërs]] en de [[Acadië|Arcadiërs]]. De chaos verstoort de handelsroutes voor de bronsproductie tussen Cornwall en Afghanistan. Er zijn opstanden in Syrië, de Perzen zijn op oorlogspad, waar nu Irak is, is het een puinhoop. Dit is een keerpunt in de geschiedenis: het bronzen tijdperk houdt op te bestaan. Dit is het einde van de Bronstijd. De kennis van het brons en hoe het te maken gaat verloren. Historici spreken hier van de duisterE periode en de overgang van de prehistorie naar de ARCHAÏSCHE PERIODE. In enkele decennia vallen de rijken van de Troje en Babylon.&lt;ref&gt;ERIC H. CLINE, vertaald door Corrie van den Berg &amp; Carola Kloos. ''1177 V.CHR. Het einde van de beschaving'' Ambo|Anthos, Amsterdam, 2014; MARILN FRENCH. ''Een vrouwelijke geschiedenis van de wereld.'' Meulenhof|Kritak, Amsterdam, 1995, p. 43-46; PHILIP MATYSZAK. ''Grieken. Hoe een cultuur zich over de wereld verspreidde,'' Athenaeum - Polak &amp; Van Gennep, Amsterdam, 2018, p. 23-26.&lt;/ref&gt;

.

Later zoeken mensen actief naar een alternatief voor het brons. Daarover schrijft Gaia Vince: 'En dat vonden ze overal om zich heen - vrijwel elke steen bevat wel wat ijzer; het is het meest democratische metaal dat er is. Zo begon de ijzertijd en die duurt tot op heden voort.'&lt;ref&gt;GAIA VINCE, vertaald door Rogier van Kappel. ''Vuur, taal, schoonheid, tijd. Hoe culturele evolutie de mens heeft gevormd, Atlas Contact, Antwerpen, 2020, p. 99.&lt;/ref&gt; De ijzertijd begint rond 1200 v.Chr. in het oostelijke Middellandse Zeegebied, zoals in Griekenland, de Levant en Anatolië. In Midden-Europa begint die rond 800 V.C. In de Lage Landen rond 700 V.C.

.

Natuurrampen, een reeks aardbevingen en invasies doen de Grieken leven tussen de vroege ruïnes van hun bloeiende beschaving. Lezen en schrijven kunnen ze niet langer. Als de nevel van de donkere periode verdwijnt, hebben de Grieken zich uitgezaaid tot in Klein-Azië, de Zwarte zee en in de Egeïsche eilanden, Sicilië en Zuid-Italië. Er zijn honderden Griekse koloniën tot op het Iberisch schiereiland. Napels is Nea Polis, de nieuwe stad en het Franse Massalia kennen we nu als Marseille. Ze vormen 'een Griekse zoom op een barbaarse mantel' schreef Cicero in [[De re publica]]. Hierbij liepen ze voorop in het uitdragen van hun cultuur en handel langs de kusten van de Middellandse zee. Het zorgt ervoor dat de Griekse beschaving een gebied omvat van duizenden kilometers: Syrië, Egypte en Babylonië zijn Grieks. [[Herodotus]], [[Euclides van Alexandrië|Euclides]], [[Pythagoras]] en [[Archimedes]] komen zelden of nooit in het huidige Griekenland. [[Plato]] vergelijkt de Griekse steden met 'kikkers om een vijver' die op het gepaste moment met hun tong een vlieg uit de lucht halen en omzichtig wachten voor ze springen. De Grieken, geleerd om te gaan met rampspoed, kiezen eerst een eiland voor de kust waar ze een versterkte basis maken. Daarna doen ze zaken met de locals. Eenmaal ze elkaar gewoon zijn, komt er een nederzetting op het vasteland en het eiland dient als een appel voor de dorst. 

Vanaf hier rekenen we in eeuwen en jaren voor en na Christus.

.

;1.274 jaar V.C.

.

* ♣ Het [[Verdrag van Kadesh]] - het Eeuwige verdrag - gesloten tussen de [[Hettitisch|Hettiten]] en Egypte is een vroeg voorbeeld dat (in vage termen) de invloedssfeer van twee strijdende partijen bepaalt. Gaandeweg krijgen grenzen een gedetailleerdere omschrijvingen in [[Verdrag|verdragen]]. Het Zilveren of Eeuwige Verdrag is een akkoord tussen het oude Egypte en de Hettieten. Hun botsing leidde tot de slag bij Kadesh, waarbij Ramses II de grootste verliezen telde.

.

;1.250 V.C.

[[Bestand:Lion Gate Mykene with Wilhelm Dörpfeld 1891.jpg|thumb|550px|Leeuwenpoort in de 19e eeuw met [[Heinrich Schliemann]] en [[Wilhelm Dörpfeld]]]]

De [[Leeuwenpoort (Mycene)|Leeuwenpoort]] geeft toegang tot de citadel van Mycene. De compositie is waarschijnlijk ontleend aan voorbeelden van de Hettieten. Twee leeuwinnen (hun koppen die de bezoeker recht aankeken zijn verdwenen) zijn het wapen van de Myceense dynastie. De zuil op het altaar symboliseert het paleis. 

.

;1.200 V.C

.

* In de late 13de eeuw is er de verwoesting van de Myceense paleizen en omstreeks 1.200 belegert een Griekse liga van krijgers en koningen de [[Trojaanse Oorlog|stad Troje (nu Turkije)]] waarna Troje valt. In de Ilias beschrijft [[Homerus|Homeros]] - zo'n vier eeuwen later de laatste weken van het conflict. Een nieuwe technologie stelt hem daartoe in staat: het [[Grieks alfabet|Griekse alfabet]]. Het epos begint met de wrok van de Griekse held Achilles, die boos is op [[Agamemnon (mythologie)|Agamemnon]] omdat deze hem zijn krijgsbuit, [[Briseïs]], heeft afgenomen. Als Achilles weigert te vechten leidt dit tot grote verliezen voor de Grieken. Volgens de mythologie begint de oorlog met een conflict tussen drie godinnen: [[Hera]], [[Athena]] en [[Aphrodite]] tijdens een huwelijksfeest, waar de godin van de twist, [[Eris (mythologie)|Eris]] een gouden appel met de inscriptie “voor de mooiste” op de tafel legt. De drie godinnen claimen de appel en Zeus besluit dat [[Paris (mythologie)|Paris]], de [[Trojaanse Oorlog|Trojaanse]] prins, zal oordelen wie de mooiste is. Hera belooft hem macht, Athena wijsheid en roem, en Aphrodite de liefde van de mooiste vrouw ter wereld: Helena. Paris kiest Aphrodite met als gevolg dat Helena, de vrouw van de Spartaanse koning verliefd wordt op Paris en met hem meegaat naar Troje. Dit leidt tot de woede van de Spartaanse koning [[Menelaüs|Menelaos]], die met zijn broer [[Agamemnon (mythologie)|Agamemnon]] en helden zoals [[Odysseus]] en Achilles een expeditie organiseert om Helena terug te halen. Het resulteert in tien jaar oorlog. Na tien jaar van vruchteloze belegering bedenkt Odysseus een list. Een gigantisch houten paard waarin een groep Grieken zich verstopt geven ze na een zogezegde overgeven aan de stad. De Grieken doen alsof ze de belegering opgeven en varen weg. Het paard is geschenk aan de Athena, om hun veilige terugkeer te garanderen. De Griekse soldaat Sinon blijft en vertelt de Trojanen dat het paard een offer is. Het binnenhalen zal hen de gunst van Athena brengen. Die nacht komen de Grieken uit het paard, openen de stadspoorten voor het teruggekeerde leger en veroveren Troje. Achilles vindt de dood door een pijl van Paris die hem in zijn hiel treft. Dit was zijn enige kwetsbare plek, omdat zijn moeder hem als baby in een rivier dompelde om hem onkwetsbaar te maken terwijl ze hem bij de hiel vasthield. In sommige versies helpt [[Apollo (Griekse mythologie)|Apollo]] Paris de pijl te richten. De term “achilleshiel” is sindsdien een metafoor voor een fatale zwakte, ondanks algehele kracht. 'De Illias is een orgie van moord en doodslag' schrijft Bettany Hughes in ''De schone Helena''.&lt;ref&gt;BETTANY HUGHES. ''De schone Helena. De biografie van Helena van Troje, de vrouw voor wie duizend schepen uitvoeren'', Mouria, Amsterdam, 2006, p. 259-260.&lt;/ref&gt; 'Homerus' poëzie paart hartverscheurende gedichten aan plezier in de details van dood en lijden. Het lezen kan beangstigend zijn. In een lange verhalende scène die een aantal papyrus- of perkamentbladen moet hebben gevuld, baant de Griek [[Diomedes (Argos)|Diomedes]] zich een weg door de Trojaanse gelederen: ''De eerste werd boven de tepel geraakt met het brons van de speerpunt, de ander in 't sleutelbeen, dicht bij de schouder, waar hem zijn zwaard en houw gaf zo hard dat zijn schouder van nek en rug werd geslagen.'' Meer dan honderd regels gaat de slachting voort... ''Zo sprak de held en hij wierp. Het wapen, gestuurd door Athene, raakte zijn neus bij het oog en doorboorde zijn blinkende tanden. 't Onzacht brond van de speer, de tong bij de wortel verscheurend, schoot naar omlaag en kwam er bij zijn kin weer naar buiten.'' De beenderen uit de late bronstijd steunen Homerus' stelling dat er veel manieren zijn om in gewapende strijd te sneuvelen. Uit forensisch onderzoek blijken de verschrikkelijke verwondingen die Anatoliërs en Grieken uit de bronstijd hebben opgelopen.'

.

.

.

.

;Kijken
&lt;gallery widths=&quot;155&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
File:Ursus_spelaeus_Sergiodlarosa.jpg|De Holenbeer sterft tienduizend jaar geleden uit.
File:WLANL_-_thedogg_-_Mammoet_(2).jpg|De [[Mammoeten|Mammoet]] sterft vierduizend jaar geleden uit.
File:Homo_floresiensis.jpg|Niet alle mensensoorten overleven de laatste IJstijd. Van de Homo Floresiensis (de &quot;Hobbit&quot;) zijn acht skeletten en één schedel ontdekt. De soort werd niet groter dan 1 meter.
File:John_Constable_Stonehenge.jpg|[[Stonehenge]] (2.300 VC.) door [[John Constable]] in 1835.
Bestand:Poignard 0.188.1 2 fond.jpg|Neolitische dolk, ca. 1.800 VC.
Bestand:Préforme de hache 223.1 (5).jpg|Neolitische bijl
File:Ice_age_fauna_of_northern_Spain_-_Mauricio_Antón.jpg|[[Megafauna]] van het late [[Pleistoceen]].
File:Ursus_spelaeus_Sergiodlarosa.jpg|De [[Holenbeer]] stierf tienduizend jaar geleden uit.
Bestand:Wheel Iran.jpg|[[Wiel]], uit het 2de millennium voor Christus.
File:WLANL_-_thedogg_-_Mammoet_(2).jpg|De [[Mammoeten|Mammoet]] hield het langer dan de [[Holenbeer]] vol en stierf vierduizend jaar geleden uit.
File:John_Constable_Stonehenge.jpg|[[Stonehenge]] (2.300 VC.) door [[John Constable]] in [[1835]].
Bestand:Poignard 0.188.1 2 fond.jpg|Neolitische dolk, ca. 1.800 vC.
Bestand:Préforme de hache 223.1 (5).jpg|Neolitische bijl
Bestand:Vruchtbare sikkel.svg|De uitbreiding van de '[[Vruchtbare Sikkel]]'
Bestand:Vruchtbare sikkel.JPG|Situering van de 'Vruchtbare Sikkel'
Bestand:Berlin_Wall_(June_1989).jpg
Bestand:Great_wall_of_china-mutianyu_4.JPG
Bestand:Hadrian's_wall_at_Greenhead_Lough.jpg
Bestand:Carcassonne_2.jpg
Bestand:Gambian_village.jpg
&lt;/gallery&gt;

.

.

= '''EXAMEN''' =

.

== A-vragen ==

.

Leg uit, wie of wat zijn: (S&amp;V).Homo erectus, Homo sapiens, Lucy in the Sky with Diamonds, Lucy, Neanderthaler, Neolitische revolutie, Pleistoceen, Prometheus, Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band, The Beatles, vuurdomesticatie, Vruchtbare sikkel, A good darkie, angst, avondklok, Berlijnse muur, Chinese muur, clochard, decaloog, domesticatie, Gazastrook, grens tussen Mexico en de Verenigde Staten, jager-verzamelaar, klimaatsverandering, muur van Hadrianus, neolitische revolutie, Oetzi, piramide van Maslow, tijdsmeting, wilde granen, Martin Caparros, Thomas Maltus, kalender, [[Jonathan Swift]], ijsduivels, ijsheiligen, gulzigheid.

.

.

== B-vragen ==

.

* (S&amp;V).Hoe onderscheiden mensachtigen zich van de mensaap?

.

* (S&amp;V).Rangschik chronologisch en vertel wat je weet over: Oetzi, pijl en boog, de vuurdomesticatie, Lucy, Homo erectus, Neolithische revolutie.

.

* (S&amp;V).Leg uit. De vuurdomesticatie kent een lange voorgeschiedenis. Wat zijn de gevolgen van de vuurdomesticatie?

.

* (S&amp;V).Leg uit: Abram de Swaan noemt zes belangrijke voorwaarden die het veilig sedentair overleven tot een sociaal gegeven maken en komt hiermee in de buurt van de Piramide van Maslow. 

.

* (S&amp;V).Leg uit: Wat is het belang van klokken en kalenders? Wat weet je over de Zimmertoren of de Kalendersteen van de Azteken? 

.

* (S&amp;V).Leg uit: Hoe paradoxaal ook, de toenemende beheersing van vuur en technologie, de beheersing van planten- en dierenwereld, verhoogt de menselijke afhankelijkheid en kwetsbaarheid. 

.

* (S&amp;V).Leg uit: Gewassen verbouwen (zaaien en oogsten) gebeurt niet instinctmatig. Betrek deze woorden in je antwoord: seizoenen, zon, priester, kalender, het schrift, hiërarchie, oogst, gulzigheid, rituelen , vasten.

.

* (S&amp;V).Leg uit: Tienduizend jaar geleden resulteert sociaal-religieus gedrag in voedselproductie, conservering en consumptie.

.

* (S&amp;V).Leg uit: De [[misantroop]] Thomas Robert Malthus beweert in 1798 dat bevolkingsgroei de voedseltoelevering zou overtreffen. Hij baseerde zich op het idee dat de bevolking meetkundig stijgt terwijl de voedselproductie rekenkundig groeit.

.

* (S&amp;V).Plaats in chronologische volgorde en leg uit: 1. Begin van het Pleistoceen. 2. Berlijnse muur. 3. Domesticatie van het paard. 4. Muur van Hadrianus. 5. Ötzi. 6. Noordwest-Europa sedenteert, net als in Limburg. De Neolithische revolutie voltrekt zich er snel.

.

* (S&amp;V).Plaats in chronologische volgorde en leg uit: 1. Eerste stadstaten: Ur en Uruk. 2. In het Middellandse Zeegebied, Griekenland en de Balkan begint de sedentatie. 3. Spijkerschrift. 4. Uitvinding van het Wiel. 5. Geboorte van Christus. 6. De muur van Hadrianus.


.

.

== C-vragen ==

.

* (S&amp;V).Periodiseer en karakteriseer de neolitische revolutie. Met ander woorden: wat zijn de voornaamste kenmerken van deze overgangsperiode. Welke problemen kent de jager-verzamelaar en hoe lost hij die op? Welke problemen kent de sedentaire mens? Wat zijn de belangrijkste uitdagingen?

.

* (S&amp;V).Wie was er eerst? De priester of de krijger?

.

* (S&amp;V).Het aantal ontwikkelingen en uitvindingen in de aanloop naar het Neoliticum is indrukwekkend. Wat ging aan de sedentatie van de mens vooraf?

.

* (S&amp;V).Wat is het verschil tussen Evolutie en Revolutie? Illustreer met voorbeelden.

.

* (S&amp;V).Wat weet je over de eerste potten en kommen, manden en vlechtwerk. Wat is hun betekenis?

.

* (S&amp;V).Verduidelijk: De mens reageert op verschillende wijzen op de klimaatswijziging van 10.000 jaar geleden. 

.

* (S&amp;V).Waarom zijn sedentaire gemeenschappen arbeidsintensiever én kwetsbaarder dan nomadische gemeenschappen? Welke verschillen zie je tussen beide?

.

* (S&amp;V).Wat is de vroege betekenis van carnaval, de vastentijd, het oogstfeest, het verbod op gulzigheid, Pasen, ijsheiligen, het bedelfeest van Drie Koningen en het bedelfeest van Sint-Maarten?

.

.

= '''BIBLIOGRAFIE &amp; REFERENTIES''' =

.</text>
      <sha1>nbvzrga1t4pqc6oh6bhfv98n7p87ot7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Nederlands/Schrijven</title>
    <ns>0</ns>
    <id>46805</id>
    <revision>
      <id>429830</id>
      <parentid>429797</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T09:17:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JopkeB</username>
        <id>18060</id>
      </contributor>
      <comment>/* Inhoudsopgave */ Afkortingen</comment>
      <origin>429830</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="662" sha1="2l18e3yvj1hjua2odbfwomxg7rpgoyi" xml:space="preserve">{{Index Nederlands}}
Dit hoofdstuk gaat over het zelf schrijven van teksten: hoe doe je dat, wat komt daar allemaal bij kijken, waar moet je op letten? 

Zie het Wikibook '''[[Schrijven]]''' voor een stappenplan en het schrijven van meer soorten teksten.

== Inhoudsopgave ==
* [[Nederlands/Correspondentie|Correspondentie]]
* [[Nederlands/Uitdrukkingen en gezegden|Uitdrukkingen en gezegden]]
* [[Nederlands/Stijlfiguren|Stijlfiguren]]
* [[Nederlands/Afkortingen|Afkortingen]]
* [[Nederlands/Briefindeling|Briefindeling]]
* [[Nederlands/Betoog en beschouwing|Betoog en beschouwing]]
* [[Nederlands/Recensie|Recensie]]
* [[Nederlands/Enquête|Enquête]]

{{Sub}}</text>
      <sha1>2l18e3yvj1hjua2odbfwomxg7rpgoyi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Oudgrieks/Samenvatting/Inhoudsopgave</title>
    <ns>0</ns>
    <id>46806</id>
    <revision>
      <id>429833</id>
      <timestamp>2026-09-20T09:50:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-50665-06</username>
        <id>29826</id>
      </contributor>
      <comment>Nieuwe pagina aangemaakt met '🇬🇷 Griekse grammatica — complete tabellen + uitleg 1. Eerst de basis: de 5 naamvallen  In het Grieks verandert de uitgang van een woord afhankelijk van zijn functie in de zin.  Naamval	Griekse naam	Belangrijkste functie	Vraag Nominativus	ὀνομαστική	onderwerp	Wie/wat? Genitivus	γενική	bezit/herkomst	Van wie? Dativus	δοτική	meewerkend voorwerp	Aan/voor wie? Accusativus	αἰτιατική	lijdend voorwerp	Wie/wat? Vocativus	κλη…'</comment>
      <origin>429833</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11305" sha1="kph446i4oh223c56foe9l7wdd4ha8vh" xml:space="preserve">🇬🇷 Griekse grammatica — complete tabellen + uitleg
1. Eerst de basis: de 5 naamvallen

In het Grieks verandert de uitgang van een woord afhankelijk van zijn functie in de zin.

Naamval	Griekse naam	Belangrijkste functie	Vraag
Nominativus	ὀνομαστική	onderwerp	Wie/wat?
Genitivus	γενική	bezit/herkomst	Van wie?
Dativus	δοτική	meewerkend voorwerp	Aan/voor wie?
Accusativus	αἰτιατική	lijdend voorwerp	Wie/wat?
Vocativus	κλητική	aanspreking	—

Voorbeeld:

ὁ φίλος τοῦ ἀνθρώπου τὸν ἵππον βλέπει.

ὁ φίλος = onderwerp → nominativus
τοῦ ἀνθρώπου = van de man → genitivus
τὸν ἵππον = de paarden → accusativus
βλέπει = hij ziet

Dus: “De vriend van de man ziet het paard.”

2. HET LIDWOORD

Het Griekse lidwoord betekent meestal de/het.

Mannelijk
	Enkelvoud	Meervoud
Nom.	ὁ	οἱ
Gen.	τοῦ	τῶν
Dat.	τῷ	τοῖς
Acc.	τόν	τούς
Vrouwelijk
	Enkelvoud	Meervoud
Nom.	ἡ	αἱ
Gen.	τῆς	τῶν
Dat.	τῇ	ταῖς
Acc.	τήν	τάς
Onzijdig
	Enkelvoud	Meervoud
Nom.	τό	τά
Gen.	τοῦ	τῶν
Dat.	τῷ	τοῖς
Acc.	τό	τά

Belangrijk: bij onzijdige woorden zijn nominativus en accusativus altijd hetzelfde.

3. EERSTE DECLINATIE

De eerste declinatie bestaat voornamelijk uit vrouwelijke woorden.

Voorbeeld: ἡ χώρα = het land/de streek.

χώρα — land
Naamval	Enkelvoud	Meervoud
Nom.	ἡ χώρα	αἱ χῶραι
Gen.	τῆς χώρας	τῶν χωρῶν
Dat.	τῇ χώρᾳ	ταῖς χώραις
Acc.	τὴν χώραν	τὰς χώρας
Voc.	ὦ χώρα	ὦ χῶραι
Wat moet je herkennen?
-α → nominativus enkelvoud
-ας → genitivus enkelvoud
-ᾳ → dativus enkelvoud
-αν → accusativus enkelvoud
-αι → nominativus meervoud
-ῶν → genitivus meervoud
-αις → dativus meervoud
-ας → accusativus meervoud
4. EERSTE DECLINATIE OP -η

Voorbeeld:

ἡ τιμή = eer

Naamval	Enkelvoud	Meervoud
Nom.	ἡ τιμή	αἱ τιμαί
Gen.	τῆς τιμῆς	τῶν τιμῶν
Dat.	τῇ τιμῇ	ταῖς τιμαῖς
Acc.	τὴν τιμήν	τὰς τιμάς
Voc.	ὦ τιμή	ὦ τιμαί

De uitgangen zijn grotendeels hetzelfde als bij χώρα; alleen de η verandert.

5. TWEEDE DECLINATIE — MANNELIJK

Voorbeeld:

ὁ λόγος = woord/verhaal

Naamval	Enkelvoud	Meervoud
Nom.	ὁ λόγος	οἱ λόγοι
Gen.	τοῦ λόγου	τῶν λόγων
Dat.	τῷ λόγῳ	τοῖς λόγοις
Acc.	τὸν λόγον	τοὺς λόγους
Voc.	ὦ λόγε	ὦ λόγοι
Uitgangen

Enkelvoud:

-ος
-ου
-ῳ
-ον
-ε

Meervoud:

-οι
-ων
-οις
-ους
-οι
6. TWEEDE DECLINATIE — ONZIJDIG

Voorbeeld:

τὸ δῶρον = het geschenk

Naamval	Enkelvoud	Meervoud
Nom.	τὸ δῶρον	τὰ δῶρα
Gen.	τοῦ δώρου	τῶν δώρων
Dat.	τῷ δώρῳ	τοῖς δώροις
Acc.	τὸ δῶρον	τὰ δῶρα
Voc.	ὦ δῶρον	ὦ δῶρα

⭐ Onthoud: bij onzijdige woorden:

Nom. = Acc. = Voc.

7. DERDE DECLINATIE

Deze is wat moeilijker.

Bij de derde declinatie moet je vaak eerst de stam vinden.

Voorbeeld:

ὁ φύλαξ = de bewaker

Genitivus:

τοῦ φύλακος

Daaruit zie je de stam:

φυλακ-

φύλαξ
Naamval	Enkelvoud	Meervoud
Nom.	ὁ φύλαξ	οἱ φύλακες
Gen.	τοῦ φύλακος	τῶν φυλάκων
Dat.	τῷ φύλακι	τοῖς φύλαξι(ν)
Acc.	τὸν φύλακα	τοὺς φύλακας
Voc.	ὦ φύλαξ	ὦ φύλακες

De nominativus kan dus sterk verschillen van de stam.

Tip: bij de derde declinatie kijk je daarom vaak naar de genitivus om de stam te vinden.

8. BIJVOEGLIJKE NAAMWOORDEN

Een bijvoeglijk naamwoord moet overeenkomen met het zelfstandig naamwoord in:

geslacht
getal
naamval

Bijvoorbeeld:

ὁ καλὸς φίλος

= de goede vriend

Beide zijn:

mannelijk
enkelvoud
nominativus
καλός — goed
	Mannelijk	Vrouwelijk	Onzijdig
Nom. ev.	καλός	καλή	καλόν
Gen. ev.	καλοῦ	καλῆς	καλοῦ
Dat. ev.	καλῷ	καλῇ	καλῷ
Acc. ev.	καλόν	καλήν	καλόν

Het bijvoeglijk naamwoord volgt het zelfstandig naamwoord.

9. COMPARATIEF EN SUPERLATIEF
Positief

καλός = mooi/goed

Comparatief

καλλίων = mooier/beter

Superlatief

κάλλιστος = mooist/best

Dus:

καλός → καλλίων → κάλλιστος

10. PERSOONLIJKE VOORNAAMWOORDEN
ἐγώ = ik
	Enkelvoud
Nom.	ἐγώ
Gen.	ἐμοῦ / μου
Dat.	ἐμοί / μοι
Acc.	ἐμέ / με
σύ = jij
	Enkelvoud
Nom.	σύ
Gen.	σοῦ / σου
Dat.	σοί / σοι
Acc.	σέ / σε
αὐτός = hij
	Mannelijk	Vrouwelijk	Onzijdig
Nom.	αὐτός	αὐτή	αὐτό
Gen.	αὐτοῦ	αὐτῆς	αὐτοῦ
Dat.	αὐτῷ	αὐτῇ	αὐτῷ
Acc.	αὐτόν	αὐτήν	αὐτό

αὐτός kan onder andere betekenen:

hij/zij/het
zelf
dezelfde

De precieze betekenis hangt af van de context.

11. HET WERKWOORD

Bij een Grieks werkwoord moet je altijd letten op:

persoon + getal + tijd + wijs + stem

Bijvoorbeeld:

λύομεν

= wij maken los

Dat is:

1e persoon
meervoud
praesens
indicativus
actief
12. DE 6 PERSONEN
Persoon	Enkelvoud	Meervoud
1e	ik	wij
2e	jij	jullie
3e	hij/zij/het	zij
13. PRAESENS ACTIEF

Voorbeeld:

λύω = ik maak los

Persoon	Vorm	Betekenis
1 ev.	λύω	ik maak los
2 ev.	λύεις	jij maakt los
3 ev.	λύει	hij/zij maakt los
1 mv.	λύομεν	wij maken los
2 mv.	λύετε	jullie maken los
3 mv.	λύουσι(ν)	zij maken los
Uitgangen

-ω, -εις, -ει, -ομεν, -ετε, -ουσι

Dit is een van de belangrijkste rijtjes om te kennen.

14. IMPERFECTUM ACTIEF

Het imperfectum beschrijft meestal een handeling die in het verleden bezig was of herhaald werd.

Er komt een augment voor de stam:

ἐ- + λυ-

Persoon	Vorm	Betekenis
1 ev.	ἔλυον	ik maakte los
2 ev.	ἔλυες	jij maakte los
3 ev.	ἔλυε(ν)	hij/zij maakte los
1 mv.	ἐλύομεν	wij maakten los
2 mv.	ἐλύετε	jullie maakten los
3 mv.	ἔλυον	zij maakten los

Belangrijk: het imperfectum herken je vaak aan:

augment + praesensstam + secundaire uitgang

15. FUTURUM ACTIEF

De futurumstam krijgt vaak een σ.

λυ + σ + ω

Persoon	Vorm	Betekenis
1 ev.	λύσω	ik zal losmaken
2 ev.	λύσεις	jij zult losmaken
3 ev.	λύσει	hij zal losmaken
1 mv.	λύσομεν	wij zullen losmaken
2 mv.	λύσετε	jullie zullen losmaken
3 mv.	λύσουσι(ν)	zij zullen losmaken
16. AORISTUS ACTIEF

De aoristus beschrijft een handeling als één geheel/gebeurtenis in het verleden.

Bij de eerste aoristus:

augment + stam + σ + uitgang

λύω → ἔλυσα
Persoon	Vorm	Betekenis
1 ev.	ἔλυσα	ik maakte los
2 ev.	ἔλυσας	jij maakte los
3 ev.	ἔλυσε(ν)	hij maakte los
1 mv.	ἐλύσαμεν	wij maakten los
2 mv.	ἐλύσατε	jullie maakten los
3 mv.	ἔλυσαν	zij maakten los

⭐ Praesens: λύω
⭐ Imperfectum: ἔλυον
⭐ Futurum: λύσω
⭐ Aoristus: ἔλυσα

17. PERFECTUM ACTIEF

Het perfectum geeft aan dat iets gebeurd is met een resultaat dat nog relevant is.

Het gebruikt reduplicatie.

λέλυκα

Persoon	Vorm
1 ev.	λέλυκα
2 ev.	λέλυκας
3 ev.	λέλυκε(ν)
1 mv.	λελύκαμεν
2 mv.	λελύκατε
3 mv.	λελύκασι(ν)

De κ is typisch voor het perfectum van dit type werkwoord.

18. PLUSQUAMPERFECTUM

Dit is het verleden van het perfectum.

Bijvoorbeeld:

ἐλελύκειν

= ik had losgemaakt

Je kunt het ongeveer herkennen aan:

augment + reduplicatie + perfectumstam + uitgang

19. DE HELE TIJDEN OP EEN RIJ
Tijd	Voorbeeld	Betekenis
Praesens	λύω	ik maak los
Imperfectum	ἔλυον	ik maakte steeds/was aan het losmaken
Futurum	λύσω	ik zal losmaken
Aoristus	ἔλυσα	ik maakte los
Perfectum	λέλυκα	ik heb losgemaakt
Plusquamperfectum	ἐλελύκειν	ik had losgemaakt
20. IMPERATIVUS — GEBIEDEN
Praesens actief
Persoon	Vorm
2 ev.	λῦε
3 ev.	λυέτω
2 mv.	λύετε
3 mv.	λυόντων

Bijvoorbeeld:

λῦε!

= Maak los!

21. INFINITIVUS

De infinitivus is de vorm die je bijvoorbeeld vertaalt als:

maken, losmaken, zien, schrijven

Praesens actief

λύειν = losmaken

Aoristus actief

λῦσαι = losgemaakt hebben / losmaken

Perfectum actief

λελυκέναι = losgemaakt hebben

22. PARTICIPIUM

Het participium is een soort combinatie van:

werkwoord + bijvoeglijk naamwoord

Bijvoorbeeld:

λύων = losmakend / terwijl hij losmaakt

Het participium wordt verbogen zoals een bijvoeglijk naamwoord.

Praesens actief

Mannelijk:

λύων

Vrouwelijk:

λύουσα

Onzijdig:

λῦον

Dus:

ὁ λύων = de man die losmaakt
ἡ λύουσα = de vrouw die losmaakt
τὸ λῦον = datgene wat losmaakt

23. MEDIUM

Het medium geeft vaak aan dat het onderwerp zelf betrokken is bij de handeling.

Bijvoorbeeld:

λύομαι

kan afhankelijk van de context betekenen:

ik maak los voor mezelf / ik laat mezelf los

De mediumuitgangen in het praesens zijn:

Persoon	Vorm
1 ev.	λύομαι
2 ev.	λύῃ / λύει
3 ev.	λύεται
1 mv.	λυόμεθα
2 mv.	λύεσθε
3 mv.	λύονται
24. PASSIEF

Het passief betekent dat het onderwerp de handeling ondergaat.

ὁ δοῦλος λύεται.

= De slaaf wordt losgemaakt.

In het Grieks worden medium en passief in veel tijden met dezelfde vormen weergegeven.

25. εἰμί — ZIJN

Dit is een heel belangrijk onregelmatig werkwoord.

Praesens
Persoon	Vorm	Betekenis
1 ev.	εἰμί	ik ben
2 ev.	εἶ	jij bent
3 ev.	ἐστί(ν)	hij/zij/het is
1 mv.	ἐσμέν	wij zijn
2 mv.	ἐστέ	jullie zijn
3 mv.	εἰσί(ν)	zij zijn

Deze moet je eigenlijk uit het hoofd kennen.

26. ACI — ACCUSATIVUS + INFINITIVUS

Dit kom je heel vaak tegen.

Bijvoorbeeld:

νομίζω τὸν ἄνθρωπον σοφὸν εἶναι.

Letterlijk:

Ik denk de man wijs te zijn.

Normaal Nederlands:

Ik denk dat de man wijs is.

Hoe herken je een ACI?

Je ziet:

accusativus + infinitivus

De accusativus is het onderwerp van de infinitivus.

Dus:

τὸν ἄνθρωπον = onderwerp van εἶναι

27. GENITIVUS ABSOLUTUS

Dit is een aparte constructie.

Je krijgt:

genitivus + participium in genitivus

Bijvoorbeeld:

τοῦ ἡλίου δύνοντος

Letterlijk:

terwijl de zon ondergaat

De constructie staat grammaticaal los van de hoofdzin.

Je kunt hem vaak vertalen met:

terwijl...
toen...
nadat...
omdat...
hoewel...

De context bepaalt welke vertaling logisch is.

28. CONGRUENTIE

Dit is superbelangrijk.

Een bijvoeglijk naamwoord, participium of voornaamwoord past zich aan het woord aan waar het bij hoort.

Het moet overeenkomen in:

naamval + getal + geslacht

Bijvoorbeeld:

ὁ καλὸς φίλος

ὁ → mannelijk, enkelvoud, nominativus
καλός → mannelijk, enkelvoud, nominativus
φίλος → mannelijk, enkelvoud, nominativus

Alles klopt dus.

29. SNELLE HERKENNINGSTABEL

Als je een onbekend woord krijgt, kijk eerst naar de uitgang.

Zelfstandige naamwoorden
Uitgang	Kan zijn
-ος	nom. ev. 2e decl.
-ου	gen. ev. 2e decl.
-ῳ	dat. ev. 2e decl.
-ον	acc. ev.
-οι	nom. mv.
-ων	gen. mv.
-οις	dat. mv.
-ους	acc. mv.
Werkwoorden
Uitgang	Persoon
-ω	1 ev.
-εις	2 ev.
-ει	3 ev.
-ομεν	1 mv.
-ετε	2 mv.
-ουσι	3 mv.</text>
      <sha1>kph446i4oh223c56foe9l7wdd4ha8vh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>429835</id>
      <parentid>429833</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T09:59:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-50665-06</username>
        <id>29826</id>
      </contributor>
      <origin>429835</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26710" sha1="kkg0xzly38zmjsihx59ne7a9idcoc7p" xml:space="preserve">1. DE VIJF NAAMVALLEN
________________________________________________________________________
Naamval          | Functie                         | Nederlandse vraag
________________________________________________________________________
Nominativus      | onderwerp                       | wie/wat?
Genitivus        | bezit / herkomst                | van wie/wat?
Dativus          | meewerkend voorwerp             | aan/voor wie/wat?
Accusativus      | lijdend voorwerp                | wie/wat?
Vocativus        | aanspreking                      | o ...!
________________________________________________________________________
Voorbeeld met λόγος = woord
________________________________________________________________________
Naamval          | Grieks             | Betekenis
________________________________________________________________________
Nominativus      | ὁ λόγος            | het woord
Genitivus        | τοῦ λόγου          | van het woord
Dativus          | τῷ λόγῳ            | aan/voor het woord
Accusativus      | τὸν λόγον          | het woord (LV)
Vocativus        | ὦ λόγε             | o woord!
________________________________________________________________________
2. HET LIDWOORD
Mannelijk
________________________________________________________________________
                | Enkelvoud          | Meervoud
________________________________________________________________________
Nominativus     | ὁ                  | οἱ
Genitivus       | τοῦ                | τῶν
Dativus         | τῷ                 | τοῖς
Accusativus     | τόν                | τούς
________________________________________________________________________
Vrouwelijk
________________________________________________________________________
                | Enkelvoud          | Meervoud
________________________________________________________________________
Nominativus     | ἡ                  | αἱ
Genitivus       | τῆς                | τῶν
Dativus         | τῇ                 | ταῖς
Accusativus     | τήν                | τάς
________________________________________________________________________
Onzijdig
________________________________________________________________________
                | Enkelvoud          | Meervoud
________________________________________________________________________
Nominativus     | τό                 | τά
Genitivus       | τοῦ                | τῶν
Dativus         | τῷ                 | τοῖς
Accusativus     | τό                 | τά
________________________________________________________________________

⚠️ Belangrijk: bij onzijdige woorden zijn nominativus en accusativus altijd hetzelfde.

3. EERSTE DECLINATIE
Vrouwelijk op -α: χώρα = land
________________________________________________________________________
Naamval          | Enkelvoud          | Meervoud
________________________________________________________________________
Nominativus      | ἡ χώρα            | αἱ χῶραι
Genitivus        | τῆς χώρας         | τῶν χωρῶν
Dativus          | τῇ χώρᾳ           | ταῖς χώραις
Accusativus      | τὴν χώραν         | τὰς χώρας
Vocativus        | ὦ χώρα            | ὦ χῶραι
________________________________________________________________________
Uitgangen
________________________________________________________________________
                | Enkelvoud | Meervoud
________________________________________________________________________
Nominativus     | -α        | -αι
Genitivus       | -ας       | -ῶν
Dativus         | -ᾳ        | -αις
Accusativus     | -αν       | -ας
Vocativus       | -α        | -αι
________________________________________________________________________
Vrouwelijk op -η: τιμή = eer
________________________________________________________________________
Naamval          | Enkelvoud          | Meervoud
________________________________________________________________________
Nominativus      | ἡ τιμή            | αἱ τιμαί
Genitivus        | τῆς τιμῆς         | τῶν τιμῶν
Dativus          | τῇ τιμῇ           | ταῖς τιμαῖς
Accusativus      | τὴν τιμήν         | τὰς τιμάς
Vocativus        | ὦ τιμή            | ὦ τιμαί
________________________________________________________________________
4. TWEEDE DECLINATIE
Mannelijk: λόγος = woord
________________________________________________________________________
Naamval          | Enkelvoud          | Meervoud
________________________________________________________________________
Nominativus      | ὁ λόγος           | οἱ λόγοι
Genitivus        | τοῦ λόγου         | τῶν λόγων
Dativus          | τῷ λόγῳ           | τοῖς λόγοις
Accusativus      | τὸν λόγον         | τοὺς λόγους
Vocativus        | ὦ λόγε            | ὦ λόγοι
________________________________________________________________________
Uitgangen
________________________________________________________________________
                | Enkelvoud | Meervoud
________________________________________________________________________
Nominativus     | -ος       | -οι
Genitivus       | -ου       | -ων
Dativus         | -ῳ        | -οις
Accusativus     | -ον       | -ους
Vocativus       | -ε        | -οι
________________________________________________________________________
Onzijdig: δῶρον = geschenk
________________________________________________________________________
Naamval          | Enkelvoud          | Meervoud
________________________________________________________________________
Nominativus      | τὸ δῶρον          | τὰ δῶρα
Genitivus        | τοῦ δώρου         | τῶν δώρων
Dativus          | τῷ δώρῳ           | τοῖς δώροις
Accusativus      | τὸ δῶρον          | τὰ δῶρα
Vocativus        | ὦ δῶρον           | ὦ δῶρα
________________________________________________________________________

⚠️ Onzijdig:
Nom. = Acc. = Voc.

5. DERDE DECLINATIE

De derde declinatie heeft veel verschillende stammen. Je moet daarom vooral naar de uitgangen kijken.

Voorbeeld: φύλαξ = bewaker
________________________________________________________________________
Naamval          | Enkelvoud          | Meervoud
________________________________________________________________________
Nominativus      | ὁ φύλαξ           | οἱ φύλακες
Genitivus        | τοῦ φύλακος       | τῶν φυλάκων
Dativus          | τῷ φύλακι         | τοῖς φύλαξι(ν)
Accusativus      | τὸν φύλακα        | τοὺς φύλακας
Vocativus        | ὦ φύλαξ           | ὦ φύλακες
________________________________________________________________________
Veelvoorkomende uitgangen
________________________________________________________________________
                | Enkelvoud | Meervoud
________________________________________________________________________
Nominativus     | wisselend | -ες / -α
Genitivus       | -ος       | -ων
Dativus         | -ι        | -σι(ν)
Accusativus     | -α / -ν   | -ας / -α
Vocativus       | vaak = stam | -ες / -α
________________________________________________________________________
Voorbeeld: πόλις = stad
________________________________________________________________________
Naamval          | Enkelvoud          | Meervoud
________________________________________________________________________
Nominativus      | ἡ πόλις           | αἱ πόλεις
Genitivus        | τῆς πόλεως        | τῶν πόλεων
Dativus          | τῇ πόλει          | ταῖς πόλεσι(ν)
Accusativus      | τὴν πόλιν         | τὰς πόλεις
Vocativus        | ὦ πόλι            | ὦ πόλεις
________________________________________________________________________
6. BIJVOEGLIJKE NAAMWOORDEN

Een bijvoeglijk naamwoord moet overeenkomen met het zelfstandig naamwoord in:

geslacht + getal + naamval

Voorbeeld: καλός = mooi

________________________________________________________________________
Geslacht         | Nominativus enkelvoud
________________________________________________________________________
Mannelijk        | καλός
Vrouwelijk       | καλή
Onzijdig         | καλόν
________________________________________________________________________
Volledige verbuiging καλός
Mannelijk
________________________________________________________________________
Naamval          | Enkelvoud          | Meervoud
________________________________________________________________________
Nom.             | καλός             | καλοί
Gen.             | καλοῦ             | καλῶν
Dat.             | καλῷ              | καλοῖς
Acc.             | καλόν             | καλούς
Voc.             | καλέ              | καλοί
________________________________________________________________________
Vrouwelijk
________________________________________________________________________
Naamval          | Enkelvoud          | Meervoud
________________________________________________________________________
Nom.             | καλή              | καλαί
Gen.             | καλῆς             | καλῶν
Dat.             | καλῇ              | καλαῖς
Acc.             | καλήν             | καλάς
Voc.             | καλή              | καλαί
________________________________________________________________________
Onzijdig
________________________________________________________________________
Naamval          | Enkelvoud          | Meervoud
________________________________________________________________________
Nom.             | καλόν             | καλά
Gen.             | καλοῦ             | καλῶν
Dat.             | καλῷ              | καλοῖς
Acc.             | καλόν             | καλά
Voc.             | καλόν             | καλά
________________________________________________________________________
7. PERSOONLIJKE VOORNAAMWOORDEN
ἐγώ = ik
________________________________________________________________________
Naamval          | Enkelvoud          | Meervoud
________________________________________________________________________
Nom.             | ἐγώ               | ἡμεῖς
Gen.             | ἐμοῦ / μου        | ἡμῶν
Dat.             | ἐμοί / μοι        | ἡμῖν
Acc.             | ἐμέ / με          | ἡμᾶς
________________________________________________________________________
σύ = jij
________________________________________________________________________
Naamval          | Enkelvoud          | Meervoud
________________________________________________________________________
Nom.             | σύ                 | ὑμεῖς
Gen.             | σοῦ / σου         | ὑμῶν
Dat.             | σοί / σοι         | ὑμῖν
Acc.             | σέ / σε           | ὑμᾶς
________________________________________________________________________
8. αὐτός

αὐτός kan betekenen:

hij / hem / zelf / dezelfde, afhankelijk van de context.

________________________________________________________________________
Geslacht         | Nom. ev.           | Acc. ev.           | Gen. ev.
________________________________________________________________________
Mannelijk        | αὐτός             | αὐτόν             | αὐτοῦ
Vrouwelijk       | αὐτή              | αὐτήν             | αὐτῆς
Onzijdig         | αὐτό              | αὐτό              | αὐτοῦ
________________________________________________________________________
9. WERKWOORDEN — λύω

λύω = ik maak los

Praesens actief
________________________________________________________________________
Persoon          | Grieks             | Nederlands
________________________________________________________________________
1e ev.           | λύω                | ik maak los
2e ev.           | λύεις              | jij maakt los
3e ev.           | λύει               | hij/zij maakt los
1e mv.           | λύομεν             | wij maken los
2e mv.           | λύετε              | jullie maken los
3e mv.           | λύουσι(ν)          | zij maken los
________________________________________________________________________
Uitgangen
________________________________________________________________________
1e ev.           | -ω
2e ev.           | -εις
3e ev.           | -ει
1e mv.           | -ομεν
2e mv.           | -ετε
3e mv.           | -ουσι(ν)
________________________________________________________________________
10. IMPERFECTUM ACTIEF

ἔλυον = ik maakte los / ik was aan het losmaken

________________________________________________________________________
Persoon          | Grieks             | Nederlands
________________________________________________________________________
1e ev.           | ἔλυον              | ik maakte los
2e ev.           | ἔλυες              | jij maakte los
3e ev.           | ἔλυε(ν)            | hij/zij maakte los
1e mv.           | ἐλύομεν            | wij maakten los
2e mv.           | ἐλύετε             | jullie maakten los
3e mv.           | ἔλυον              | zij maakten los
________________________________________________________________________

Let op: de augment ἐ-/ἔ- staat bij verleden tijden van de indicativus.

11. FUTURUM ACTIEF

λύσω = ik zal losmaken

________________________________________________________________________
Persoon          | Grieks             | Nederlands
________________________________________________________________________
1e ev.           | λύσω               | ik zal losmaken
2e ev.           | λύσεις             | jij zult losmaken
3e ev.           | λύσει              | hij/zij zal losmaken
1e mv.           | λύσομεν            | wij zullen losmaken
2e mv.           | λύσετε             | jullie zullen losmaken
3e mv.           | λύσουσι(ν)         | zij zullen losmaken
________________________________________________________________________
12. AORISTUS ACTIEF

ἔλυσα = ik maakte los

De aoristus geeft een handeling vaak als één geheel/gebeurtenis weer.

________________________________________________________________________
Persoon          | Grieks             | Nederlands
________________________________________________________________________
1e ev.           | ἔλυσα              | ik maakte los
2e ev.           | ἔλυσας             | jij maakte los
3e ev.           | ἔλυσε(ν)           | hij/zij maakte los
1e mv.           | ἐλύσαμεν           | wij maakten los
2e mv.           | ἐλύσατε            | jullie maakten los
3e mv.           | ἔλυσαν             | zij maakten los
________________________________________________________________________
13. PERFECTUM ACTIEF

λέλυκα = ik heb losgemaakt

________________________________________________________________________
Persoon          | Grieks             | Nederlands
________________________________________________________________________
1e ev.           | λέλυκα             | ik heb losgemaakt
2e ev.           | λέλυκας            | jij hebt losgemaakt
3e ev.           | λέλυκε(ν)          | hij/zij heeft losgemaakt
1e mv.           | λελύκαμεν          | wij hebben losgemaakt
2e mv.           | λελύκατε           | jullie hebben losgemaakt
3e mv.           | λελύκασι(ν)        | zij hebben losgemaakt
________________________________________________________________________
14. PLUSQUAMPERFECTUM

ἐλελύκειν = ik had losgemaakt

________________________________________________________________________
Persoon          | Grieks             | Nederlands
________________________________________________________________________
1e ev.           | ἐλελύκειν          | ik had losgemaakt
2e ev.           | ἐλελύκεις         | jij had losgemaakt
3e ev.           | ἐλελύκει          | hij/zij had losgemaakt
1e mv.           | ἐλελύκεμεν         | wij hadden losgemaakt
2e mv.           | ἐλελύκετε          | jullie hadden losgemaakt
3e mv.           | ἐλελύκεσαν         | zij hadden losgemaakt
________________________________________________________________________
15. DE BELANGRIJKSTE TIJDEN OP EEN RIJ
________________________________________________________________________
Tijd             | Grieks             | Betekenis
________________________________________________________________________
Praesens         | λύω                | ik maak los
Imperfectum      | ἔλυον              | ik maakte los / was bezig
Futurum          | λύσω               | ik zal losmaken
Aoristus         | ἔλυσα              | ik maakte los
Perfectum        | λέλυκα             | ik heb losgemaakt
Plusquamperf.    | ἐλελύκειν          | ik had losgemaakt
________________________________________________________________________
16. εἰμί = ZIJN

Dit werkwoord moet je uit het hoofd kennen.

Praesens
________________________________________________________________________
Persoon          | Grieks             | Nederlands
________________________________________________________________________
1e ev.           | εἰμί               | ik ben
2e ev.           | εἶ                 | jij bent
3e ev.           | ἐστί(ν)            | hij/zij/het is
1e mv.           | ἐσμέν              | wij zijn
2e mv.           | ἐστέ               | jullie zijn
3e mv.           | εἰσί(ν)            | zij zijn
________________________________________________________________________
Imperfectum
________________________________________________________________________
Persoon          | Grieks             | Nederlands
________________________________________________________________________
1e ev.           | ἦν                 | ik was
2e ev.           | ἦσθα               | jij was
3e ev.           | ἦν                 | hij/zij/het was
1e mv.           | ἦμεν               | wij waren
2e mv.           | ἦτε                | jullie waren
3e mv.           | ἦσαν               | zij waren
________________________________________________________________________
17. IMPERATIVUS — GEBIEDENDE WIJS
λύω
________________________________________________________________________
Persoon          | Grieks             | Nederlands
________________________________________________________________________
2e ev.           | λῦε                | maak los!
3e ev.           | λυέτω              | laat hem losmaken!
2e mv.           | λύετε              | maak los!
3e mv.           | λυόντων            | laten zij losmaken!
________________________________________________________________________
18. INFINITIVUS

De infinitief is de vorm die je in het Nederlands vaak vertaalt met -en.

________________________________________________________________________
Tijd             | Actief              | Betekenis
________________________________________________________________________
Praesens         | λύειν               | losmaken
Aoristus         | λῦσαι               | losmaken
Perfectum        | λελυκέναι           | losgemaakt hebben
________________________________________________________________________
19. PARTICIPIUM

Een participium is een werkwoordsvorm die zich ook als een bijvoeglijk naamwoord gedraagt.

Bijvoorbeeld:

λύων = losmakend / terwijl hij losmaakt

________________________________________________________________________
Tijd             | Mannelijk           | Vrouwelijk        | Onzijdig
________________________________________________________________________
Praesens         | λύων                | λύουσα            | λῦον
Aoristus         | λύσας               | λύσασα            | λῦσαν
Perfectum        | λελυκώς             | λελυκυῖα          | λελυκός
________________________________________________________________________
Voorbeeld
ὁ ἀνὴρ λύων τὸν δεσμόν...

= de man, terwijl hij de band losmaakt,...
20. MEDIUM

Bij het medium heeft het onderwerp zelf belang bij de handeling of doet het iets voor zichzelf.

Praesens medium
________________________________________________________________________
Persoon          | Grieks             | Globale betekenis
________________________________________________________________________
1e ev.           | λύομαι             | ik maak voor mezelf los
2e ev.           | λύῃ / λύει         | jij maakt voor jezelf los
3e ev.           | λύεται             | hij maakt voor zichzelf los
1e mv.           | λυόμεθα            | wij maken voor onszelf los
2e mv.           | λύεσθε             | jullie maken voor jezelf los
3e mv.           | λύονται            | zij maken voor zichzelf los
________________________________________________________________________
21. ACTIEF – MEDIUM – PASSIEF
________________________________________________________________________
Vorm             | Wie doet de handeling?
________________________________________________________________________
Actief           | het onderwerp doet iets
Medium           | het onderwerp doet iets voor/aan zichzelf
Passief          | het onderwerp ondergaat iets
________________________________________________________________________

Voorbeeld:

ὁ παῖς λύει τὸν δεσμόν
= de jongen maakt de band los.

ὁ παῖς λύεται
= de jongen maakt voor zichzelf los / laat zich losmaken.
22. CONJUNCTIVUS

De conjunctivus wordt vaak gebruikt bij bijvoorbeeld:

opdat, zodat, wanneer, als, laten we...

Praesens actief
________________________________________________________________________
Persoon          | Grieks
________________________________________________________________________
1e ev.           | λύω
2e ev.           | λύῃς
3e ev.           | λύῃ
1e mv.           | λύωμεν
2e mv.           | λύητε
3e mv.           | λύωσι(ν)
________________________________________________________________________
23. OPTATIVUS

De optativus kan onder andere wens, mogelijkheid of een bepaalde vorm van indirecte rede uitdrukken.

________________________________________________________________________
Persoon          | Praesens actief
________________________________________________________________________
1e ev.           | λύοιμι
2e ev.           | λύοις
3e ev.           | λύοι
1e mv.           | λύοιμεν
2e mv.           | λύοιτε
3e mv.           | λύοιεν
________________________________________________________________________

Bijvoorbeeld:

λύοιμι = moge ik losmaken / ik zou losmaken

24. ACCUSATIVUS CUM INFINITIVO — ACI

Dit is een heel belangrijke constructie.

Bij een ACI staat:

accusativus = onderwerp van de infinitief

________________________________________________________________________
Grieks                         | Nederlands
________________________________________________________________________
φημὶ τὸν ἄνδρα ἔρχεσθαι       | ik zeg dat de man komt
________________________________________________________________________

Ontleding:

τὸν ἄνδρα       = accusativus → onderwerp van ἔρχεσθαι
ἔρχεσθαι        = infinitief → komen
φημί            = ik zeg

Dus:

τὸν ἄνδρα ἔρχεσθαι = dat de man komt

25. GENITIVUS ABSOLUTUS

Een genitivus absolutus is een losstaande bijzin in de genitivus.

________________________________________________________________________
Grieks                         | Nederlands
________________________________________________________________________
τοῦ ἡλίου δύνοντος             | terwijl de zon ondergaat
________________________________________________________________________

Letterlijk:

τοῦ ἡλίου = van de zon
δύνοντος = ondergaand

Samen:

terwijl de zon ondergaat

26. CONGRUENTIE

Woorden die bij elkaar horen, moeten overeenkomen in:

________________________________________________________________________
Geslacht       | mannelijk / vrouwelijk / onzijdig
Getal          | enkelvoud / meervoud
Naamval        | nominativus / genitivus / dativus / accusativus
________________________________________________________________________

Voorbeeld:

ὁ καλὸς ἄνθρωπος

ὁ       → mannelijk, enkelvoud, nominativus
καλός   → mannelijk, enkelvoud, nominativus
ἄνθρωπος → mannelijk, enkelvoud, nominativus

Alles past dus bij elkaar.

27. DE BELANGRIJKSTE HERKENNINGEN
________________________________________________________________________
Uitgang         | Vaak herken je...
________________________________________________________________________
-ου             | genitivus 2e declinatie
-ῳ              | dativus enkelvoud 2e declinatie
-οι             | nominativus meervoud 2e declinatie
-οις            | dativus meervoud 2e declinatie
-ων             | genitivus meervoud
-σι(ν)          | dativus meervoud 3e declinatie
-ος             | vaak nom. ev. 2e declinatie
-ον             | vaak acc. ev. 2e declinatie
-ους            | vaak acc. mv. mannelijk 2e declinatie
-α               | vaak nom./acc. mv. onzijdig
________________________________________________________________________
28. SNELLE WERKWOORDHERKENNING
________________________________________________________________________
Vorm             | Waaraan herken je hem?
________________________________________________________________________
λύω              | praesens
ἔλυον            | augment + praesensstam → imperfectum
λύσω             | σ → futurum
ἔλυσα            | augment + σ + uitgang → aoristus
λέλυκα           | reduplicatie + κα → perfectum
ἐλελύκειν        | augment + reduplicatie → plusquamperfectum
________________________________________________________________________</text>
      <sha1>kkg0xzly38zmjsihx59ne7a9idcoc7p</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>