Wikibooks nlwikibooks https://nl.wikibooks.org/wiki/Hoofdpagina MediaWiki 1.47.0-wmf.20 first-letter Media Speciaal Overleg Gebruiker Overleg gebruiker Wikibooks Overleg Wikibooks Bestand Overleg bestand MediaWiki Overleg MediaWiki Sjabloon Overleg sjabloon Help Overleg help Categorie Overleg categorie Transwiki Overleg transwiki Wikijunior Overleg Wikijunior TimedText TimedText talk Module Overleg module Event Event talk 14 1238 429944 352809 2026-09-23T05:47:00Z JopkeB 18060 Categorie gewijzigd 429944 wikitext text/x-wiki {{Cat |onderwerp=kantoorsoftware |detailomschrijving= |broodkruimel= [[:Categorie:Alles|Alles]] &rarr; [[:Categorie:Boek|Boek]] &rarr; [[:Categorie:Boek naar thema|Boek naar thema]] &rarr; [[:Categorie:Informatica|Informatica]] &rarr; '''{{PAGENAME}}''' |overig= }} [[Categorie:Software]] 0f8s8ayqixhd6qaodlyl4rt9fi2yff9 10 1829 429950 414256 2026-09-23T07:03:52Z JopkeB 18060 Een papieren cursus omzetten in een Wikibook 429950 wikitext text/x-wiki <div class="center">[[Afbeelding:P ICT.png|30px]] <span style="font-size: large;">'''[[Boekenplank:Multimediale wetenschappen|3. Multimediale wetenschappen]]'''</span></div> '''{{Aut|32. Internet}}'''<br> [[Basisboek internet]]{{75%|Datum=Volgens infobox}} - [[Veilig op het internet]]{{75%|Datum=Volgens infobox}}<br> '''{{Aut|33. Hardware}}'''<br> [[Overklokken]]{{75%|Datum=Volgens infobox}} - [[Computernetwerken voor gevorderden ]]{{75%|Datum=Volgens infobox}}<br> '''{{Aut|34. Informatica}}'''<br> ''341. kantoorsoftware'': [[Firefox]]{{75%|Datum=Volgens infobox}} - [[Maple]]{{75%|Datum=Volgens infobox}}<br> ''342. mark-uptalen'': [[Handboek MediaWiki]]{{75%|Datum=Volgens infobox}} - [[Inleiding MediaWiki]]{{75%|Datum=Volgens infobox}} - [[LaTeX]]{{75%|Datum=Volgens infobox}}<br> ''343. programmeertalen'': [[Programmeren in BASIC|BASIC]]{{75%|Datum=Volgens infobox}} - [[Programmeren in Go|Go]]{{100%|Datum=Volgens infobox}} - [[Programmeren in PL/1|PL/1]]{{75%|Datum=Volgens infobox}} - [[Programmeren in REXX|REXX]]{{100%|Datum=Volgens infobox}} - [[Programmeren in TI-83+ Assembly|TI-83+ Assembly]]{{75%|Datum=Volgens infobox}} - [[Programmeren in TI-Basic|TI-Basic]]{{75%|Datum=Volgens infobox}} - [[Programmeren in Java|Java]]{{75%|Datum=Volgens infobox}}<br> ''344. scripttalen'': [[Programmeren in ASP.NET|ASP.NET]]{{75%|Datum=Volgens infobox}} - [[Programmeren in ASP.net 2.0 N-Tier Tutorial|ASP.net 2.0 N-Tier Tutorial]]{{100%|Datum=Volgens infobox}} - [[Programmeren in PHP|PHP]]{{75%|Datum=Volgens infobox}}<br> ''345. besturingssystemen'': [[Linux voor beginners]]{{75%|Datum=Volgens infobox}} - [[Linux Systeembeheer]]{{75%|Datum=Volgens infobox}}<br> ''349. overig'': [[Basiskennis informatica]]{{75%|Datum=Volgens infobox}} - [[Geo-visualisatie]]{{100%|Datum=Volgens infobox}} - [[Handboek Wikimedia Commons]] {{75%|Datum=Volgens infobox}} - [[Open standaarden]]{{75%|Datum=Volgens infobox}} - [[Een papieren cursus omzetten in een Wikibook]] {{75%|Datum=23 september 2026}} [[Scalable Vector Graphics]]{{75%|Datum=Volgens infobox}} <noinclude>[[Categorie:Sjablonen hoofdpagina]]</noinclude> 45h4tzlr8zmtu6rtvhsf3p0umdp4c15 0 5061 429945 400802 2026-09-23T06:12:13Z JopkeB 18060 Niet te koppelen 429945 wikitext text/x-wiki {{Niet te koppelen}} <!--[[Ab Urbe Condita]] is al opgenomen in [[d:Q1155892]]--> __NOTOC__ <div style="text-align: center;"> {|style="width:100%;" |{{:Ab Urbe Condita}} |} </div> = Inleiding & inhoud = {{:Ab Urbe Condita/Inleiding & inhoud}} = Ab excessu Lucretiae = {{:Ab Urbe Condita/Ab excessu Lucretiae}} == Res publica Romana == {{:Ab Urbe Condita/Res publica Romana}} = Ab excessu plebis Romani = {{:Ab Urbe Condita/Ab excessu plebis Romani}} == Magistrati plebis == {{:Ab Urbe Condita/Magistrati plebis}} == Ius Romana == {{:Ab Urbe Condita/Ius Romana}} == Carthago, competitor Romae == {{:Ab Urbe Condita/Carthago, competitor Romae}} = Ab excessu metus Punici = {{:Ab Urbe Condita/Ab excessu metus Punici}} == De Gloria et Ambitione == {{:Ab Urbe Condita/De Gloria et Ambitione}} == De bello Gallico == {{:Ab Urbe Condita/De bello Gallico}} = Ab excessu metus Gallici = {{:Ab Urbe Condita/Ab excessu metus Gallici}} == De Pompeio et Caesare == {{:Ab Urbe Condita/De Pompeio et Caesare}} = Ab excessu divi Iulii = {{:Ab Urbe Condita/Ab excessu divi Iulii}} == Princeps Romae == {{:Ab Urbe Condita/Princeps Romae}} = Besluit = {{:Ab Urbe Condita/Besluit}} = Verder lezen = {{:Ab Urbe Condita/Verder lezen}} = License = == GNU Free Documentation License == {{Wikibooks:GNU Vrije Documentatie Licentie}} <!-- for justify and font colour --> {{Printversie}} eyw9kxrrvm020m5rqvp4utdt0ug7sz4 10 6445 429938 429864 2026-09-23T04:34:42Z JopkeB 18060 Computers voor beginners 429938 wikitext text/x-wiki <!-- NIEUWE BOEKEN op ALFABET invoegen - Zet er het VOORTGANGSSJABLOON en de DATUM bij (bijvoorbeeld 0, 25, of 50%|Datum=01 maart 2010). De bedoeling is de laatst eraan gewerkte datum. Dat hoeft niet elke keer, maar is wel handig om te zien DAT er nog steeds aan gewerkt wordt. Boeken die voor 75% of meer 'af' zijn verplaatsen naar de kolom 'Wiki Boeken'--> <h3>'''Lijst van wikiboeken die voor minder dan 75% klaar zijn. Uw goede aanvullingen zijn welkom. (In de linkerkolom staan boeken die al verder zijn.)'''</h3> <div class="plainlinks" style="margin-bottom: 0.6em;">''Voeg als u een nieuw boek begint de titel aan deze lijst toe: [https://nl.wikibooks.org/w/index.php?title=Sjabloon:Gestarte_boeken&action=edit klik hier.]''</div> '''A''' [[Abstracte algebra]]{{25%|Datum=16 februari 2010}} - [[Portaal:Allochtone talen in Nederland]]{{0%|Datum=19 oktober 2005}} - [[Amélie Nothomb]]{{50%|Datum=19 augustus 2017}} - [[Analyse]]{{50%|Datum=14 februari 2010}} - [[Anaximander over de natuur]]{{25%|Datum=29 maart 2010}} - [[Aquaristiek]]{{50%|Datum=16 februari 2010}} - [[Archeologie]]{{0%|Datum=24 april 2010}} - [[Arduino]]{{0%|Datum=30 juli 2013}} - [[Astronomisch woordenboek]]{{0%|Datum=26 juli 2010}} - [[Atlas van Europa]]{{25%|Datum=13 februari 2010}} <br> '''B''' [[Basiskennis chemie]]{{0%|Datum=06 september 2014}} - [[Basisstructuur van de kosmos]]{{25%|Datum=3 september 2010}} - [[Bekende filosofen uit de geschiedenis]]{{25%|Datum=17 maart 2016}} - [[Belgische Franstalige literatuur]]{{25%|Datum=1 december 2019}} - [[Beroemde jazzmuzikanten]]{{25%|Datum=28 augustus 2010}} - - [[Biochemie]]{{25%|Datum=13 februari 2010}} - [[Biologie]]{{25%|Datum=13 februari 2010}} - [[Bitcoin voor beginners]]{{25%|Datum=20 februari 2018}} <br> '''C''' [[Catalaans]]{{25%|Datum=15 februari 2010}} - [[Chemie Centraal]]{{25%|Datum=13 februari 2010}} - [[Chemisch rekenen]]{{25%|Datum=15 februari 2010}} - [[Cascading Style Sheets|CSS]]{{25%|Datum=15 februari 2010}} - [[Chillipepers.nl]]{{0%|Datum=13 juni 2011}} - [[Computernetwerken]]{{25%|Datum=10 dec 2010}} - [[Computers voor beginners]]{{25%|Datum=23 sept 2026}} - [[Computerspellen]]{{25%|Datum=Volgens infobox}} - [[Computersystemen]]{{25%|Datum=23 november 2012}} - [[Cursusboek Marifonie]]{{50%|Datum=15 februari 2010}} - [[Cursus noten lezen]]{{25%|Datum=12 december 2013}} <br> '''D''' [[Dammen]]{{25%|Datum=15 februari 2010}} - [[Datacommunicatie in informatica]]{{50%|Datum=15 februari 2010}} - [[Decamerone]]{{50%|Datum=21 augustus 2011}} - [[Deens]]{{50%|Datum=25 september 2006}} - [[Portaal:Dierengids|Dierengids]]{{25%|Datum=16 februari 2010}} - [[Dominobouwen]]{{25%|Datum=29 maart 2010}} - [[Duits]]{{25%|Datum=16 februari 2010}} - [[Dwengo]]{{25%|Datum=6 december 2012}} <br> '''E''' [[EHBO]]{{25%|Datum=15 februari 2010}} - [[Elektriciteit]]{{25%|Datum=15 februari 2010}} - [[Elektronica]]{{25%|Datum=15 februari 2010}} - [[Engels]]{{25%|Datum=16 februari 2010}} - [[Etiquette voor het internationaal zakendoen|Etiquette voor het internationaal zakendoen]]{{25%|Datum=16 februari 2010}} - [[Evolutie]]{{50%|Datum=23 mei 2025}} <br> '''F''' [[Farmacologie]]{{50%|Datum=15 februari 2010}} - [[Filmmontage]]{{0%|Datum=3 juni 2010}} - [[Fourieranalyse]]{{25%|Datum=14 februari 2010}} - [[Frans]]{{25%|Datum=16 februari 2010}} - [[Fries]]{{50%|Datum=16 februari 2010}} - [[Wikibooks:Fysica|Fysica (project onderwijs)]]{{25%|Datum=14 februari 2010}} <br> '''G''' [[Gebruik van de opdrachtprompt]]{{25%|Datum=15 februari 2010}} - [[Geheimschrift]]{{0%|Datum=8 maart 2010}} - [[Gender en diversiteit]]{{25%|Datum=20 juni 2005}} - [[Geneeskunde]]{{25%|Datum=15 februari 2010}} - [[Genieten van Seks]]{{50%|Datum=23 oktober 2015}} - [[Georges Simenon]]{{25%|Datum=8 september 2016}} - [[Gitaar]]{{50%|Datum=16 februari 2010}} - [[Gotisch]]{{25%|Datum=16 februari 2010}} - [[Griekse mythologie]]{{25%|Datum=21 september 2008}} - [[Gronings]]{{25%|Datum=15 februari 2010}} <br> '''H''' [[Handboek practica onderwijs|Handboek practicaonderwijs]]{{25%|Datum=15 februari 2010}} - [[Handige Harry]]{{50%|Datum= 29 september 2008}} - [[Hengelsport]]{{25%|Datum=16 februari 2010}} - [[Heraclitus over de natuur]]{{50%|Datum=15 februari 2010}} [[Hermetische kabbala]]{{50%|Datum=24 augustus 2010}} - [[Houtzaagmolens praktijkhandboek]]{{25%|Datum=31 oktober 2010}} - [[HTML]]{{50%|Datum=15 februari 2010}} - [[Portaal:Huisdierengids|Huisdierengids]]{{25%|Datum=15 februari 2010}} - [[Victor Hugo]]{{25%|Datum=7 juli 2024}} <br> '''I''' [[Ido]]{{25%}} - [[Inleiding Oude en Nieuwe Testament]]{{25%|Datum=15 februari 2010}} - [[In mensentaal]]{{25%|Datum=16 februari 2010}} <br> '''J''' [[Jazz standards]]{{25%|Datum=30 augustus 2010}} - <br> '''K''' [[Kaartspel|Kaartspelen]]{{50%|Datum=15 februari 2010}} - [[Kantoorsoftware]]{{50%|Datum=15 februari 2010}} - [[Kennisbank keramiek]]{{25%|Datum=27 april 2019}} - [[Koningen aan de Nijl]]{{25%|Datum=9 juli 2006}} - [[Kostprijsberekening en interne informatievoorziening]]{{50%|Datum=16 februari 2010}} - [[Kunstgeschiedenis]]{{25%|Datum=16 februari 2010}} <br> '''L''' [[Latijn (scholierenversie)]]{{25%|Datum=15 februari 2010}} - [[Leerboek Wikipedia]]{{25%|Datum=24 april 2011}} - [[Leer jezelf ecologisch tuinieren]]{{50%|Datum=23 augustus 2017}} - [[Litouws]]{{25%|Datum=15 februari 2010}} <br> '''M''' [[Maatschappijleer]]{{50%|Datum=23 augustus 2017}} - [[Magische wetenschap|Magische wetenschappen]]{{25%|Datum=15 februari 2010}} - [[Manifest van de angst]]{{50%|Datum=9 december 2011}} - [[Mechanica van materialen]]{{50%|Datum=15 februari 2010}} - [[Melkwinning]]{{25%|Datum=9 juni 2010}} - [[Meten en onzekerheid]]{{25%|Datum=15 februari 2011}} - [[Mineralen verzamelen]]{{25%|Datum=18 december 2007}} - [[Modelspoorwegbouw]]{{25%|Datum=22 maart 2009}} <br> '''N''' [[Nederlands]]{{25%|Datum=16 februari 2010}} - [[Nederlandse geschiedenis]]{{50%|Datum=20 juni 2005}} - [[Nederlandse jazz]]{{50%|Datum=28 augustus 2010}} - [[Netwerken]]{{25%|Datum=Volgens infobox}} [[Noors]]{{25%|Datum=4 april 2013}} <br> '''O''' [[Omrekenen van eenheden]]{{50%|Datum=15 februari 2010}} - [[Onderwijs in relatie tot P2P]]{{50%|Datum=23 september 2014}} - [[Ontdekkingsreizen]]{{0%|Datum=23 april 2017}} - [[Ontwerp en bouw een besturingssysteem]]{{25%|Datum=15 februari 2010}} - [[OpenOffice.org]]{{25%|Datum=15 februari 2010}} - [[OpenStreetMap]]{{25%|Datum=15 februari 2010}} - [[Oracle]]{{50%|Datum=15 februari 2010}} - [[Organische chemie]]{{25%|Datum=13 februari 2010}} - [[Oudgrieks]]{{25%|Datum=16 februari 2010}} - [[Over beroemde personen]]{{25%|Datum=16 februari 2010}}- [[Opfriscursus literatuur]]{{25%|Datum=23 augustus 2010}} <br> '''P''' [[Papiamento]]{{0%|Datum=16 februari 2010}} - [[Periodiek systeem]]{{25%|Datum=15 februari 2010}} - [[Personenzorg I]]{{25%|Datum=15 februari 2010}} - [[Perzisch]]{{0%|Datum=16 februari 2010}} - [[Pinnacle Studio]]{{25%|Datum=15 februari 2010}} - [[Edgar Allan Poe]] - {{25%|Datum=14 juli 2024}} [[Pools]]{{50%|Datum=16 februari 2010}} - [[Portugees]]{{25%|Datum=16 februari 2010}} - [[Programmeren, de basis]]{{50%|Datum=15 februari 2010}} - [[Programmeren in C]]{{50%|Datum=15 februari 2010}} - [[Programmeren in C++]]{{25%|Datum=15 februari 2010}} - [[Programmeren in C Sharp|Programmeren in C#]]{{25%|Datum=15 februari 2010}} - [[Programmeren in COBOL]]{{50%|Datum=15 februari 2010}} - [[Programmeren in Java]]{{25%|Datum=15 februari 2010}} - [[Programmeren in JavaScript]]{{25%|Datum=15 februari 2010}} - [[ Programmeren in Just Basic]]{{25%|Datum=4 augustus 2012}} - [[Programmeren in Pascal]]{{50%|Datum=15 februari 2010}} - [[Programmeren in Python]]{{50%|Datum=15 februari 2010}} - [[Programmeren in Ruby]]{{25%|Datum=15 februari 2010}} - [[Programmeren in VB & VBA]]{{25%|Datum=15 februari 2010}} - [[Programmeren in x86 assembler]]{{25%|Datum=15 februari 2010}} <br> '''R''' [[Religieus woordenboek]]{{25%|Datum=19 januari 2011}} - [[Roemeens]]{{25%|Datum=16 februari 2010}} - [[Russisch]]{{50%|Datum=16 februari 2010}} <br> '''S''' [[Saterfries]]{{25%|Datum=15 februari 2010}} - [[Scheepsstabiliteit]]{{0%|Datum=06 augustus 2011}} - [[Scheikunde]]{{25%|Datum=13 februari 2010}} - [[Scheikunde Opgaven]]{{50%|Datum=Volgens infobox}} - [[Schrijven]]{{50%|Datum=10-04-2026}} - [[Shakespeares toneelstukken]]{{25%|Datum=16 april 2017}} - [[Shakespeare van A tot Z]]{{25%|Datum=11 november 2021}} - [[Sindarijns]]{{50%|Datum= 13 aug 2010}} - [[Sloveens]]{{0%|Datum=16 februari 2010}} - [[Songbook]]{{0%|Datum=16 juli 2015}} - [[Spaans]]{{25%|Datum=16 februari 2010}} - [[Sterkteleer]]{{50%|Datum=20 juli 2010}} - [[Sterren kijken]]{{25%|Datum=11 december 2013}} [[Sxrivniskookn|Sxrivniskookn (Schrijven voor sociaal agogisch werkers)]]{{25%|Datum=9 september 2026}} <br> '''T''' [[Tekstverwerking]]{{25%|Datum=15 februari 2010}} - [[Toetsenbank]]{{25%|Datum=30 september 2006}} - [[Toevalsprocessen]]{{50%|Datum=22 jul 2011}} - [[Trucs met de diabolo]]{{50%|Datum=16 februari 2010}} - [[Tsjechisch]]{{0%|Datum=16 februari 2010}} - [[Turks]]{{25%|Datum=16 februari 2010}} - [[Transfusiegeneeskunde]]{{25%|Datum=06 oktober 2011}} <br> '''V''' [[Verteltechnieken]]{{25%|Datum=16 februari 2010}} - [[Vietnamees]]{{25%|Datum=4 november 2010}} <br> '''W''' [[Welsh]]{{50%|Datum=20 augustus 2010}} - [[Werken met MKVToolnix]]{{50%|Datum=15 februari 2010}} - [[West-Vlaams]]{{50%|Datum=15 februari 2010}} - [[William Wordsworth]]{{25%|Datum=14 november 2019}} - [[Windows]]{{25%|Datum=15 februari 2010}} - [[Woordenboek&nbsp;literatuur]]{{25%|Datum=12 feb 2018}} <br> '''Z''' [[Zeeuws]]{{25%|Datum=15 februari 2010}} - [[Zeilen met een open kielboot op Gooi- en Eemmeer]]{{25%|Datum=15 februari 2010}} - [[Zweeds]]{{25%|Datum=16 februari 2010}} <noinclude>[[Categorie:Sjablonen hoofdpagina]]</noinclude> p5gnlrm441r3s6wm426945m2l7xd83e 429940 429938 2026-09-23T05:07:27Z JopkeB 18060 Wereldreligies 429940 wikitext text/x-wiki <!-- NIEUWE BOEKEN op ALFABET invoegen - Zet er het VOORTGANGSSJABLOON en de DATUM bij (bijvoorbeeld 0, 25, of 50%|Datum=01 maart 2010). De bedoeling is de laatst eraan gewerkte datum. Dat hoeft niet elke keer, maar is wel handig om te zien DAT er nog steeds aan gewerkt wordt. Boeken die voor 75% of meer 'af' zijn verplaatsen naar de kolom 'Wiki Boeken'--> <h3>'''Lijst van wikiboeken die voor minder dan 75% klaar zijn. Uw goede aanvullingen zijn welkom. (In de linkerkolom staan boeken die al verder zijn.)'''</h3> <div class="plainlinks" style="margin-bottom: 0.6em;">''Voeg als u een nieuw boek begint de titel aan deze lijst toe: [https://nl.wikibooks.org/w/index.php?title=Sjabloon:Gestarte_boeken&action=edit klik hier.]''</div> '''A''' [[Abstracte algebra]]{{25%|Datum=16 februari 2010}} - [[Portaal:Allochtone talen in Nederland]]{{0%|Datum=19 oktober 2005}} - [[Amélie Nothomb]]{{50%|Datum=19 augustus 2017}} - [[Analyse]]{{50%|Datum=14 februari 2010}} - [[Anaximander over de natuur]]{{25%|Datum=29 maart 2010}} - [[Aquaristiek]]{{50%|Datum=16 februari 2010}} - [[Archeologie]]{{0%|Datum=24 april 2010}} - [[Arduino]]{{0%|Datum=30 juli 2013}} - [[Astronomisch woordenboek]]{{0%|Datum=26 juli 2010}} - [[Atlas van Europa]]{{25%|Datum=13 februari 2010}} <br> '''B''' [[Basiskennis chemie]]{{0%|Datum=06 september 2014}} - [[Basisstructuur van de kosmos]]{{25%|Datum=3 september 2010}} - [[Bekende filosofen uit de geschiedenis]]{{25%|Datum=17 maart 2016}} - [[Belgische Franstalige literatuur]]{{25%|Datum=1 december 2019}} - [[Beroemde jazzmuzikanten]]{{25%|Datum=28 augustus 2010}} - - [[Biochemie]]{{25%|Datum=13 februari 2010}} - [[Biologie]]{{25%|Datum=13 februari 2010}} - [[Bitcoin voor beginners]]{{25%|Datum=20 februari 2018}} <br> '''C''' [[Catalaans]]{{25%|Datum=15 februari 2010}} - [[Chemie Centraal]]{{25%|Datum=13 februari 2010}} - [[Chemisch rekenen]]{{25%|Datum=15 februari 2010}} - [[Cascading Style Sheets|CSS]]{{25%|Datum=15 februari 2010}} - [[Chillipepers.nl]]{{0%|Datum=13 juni 2011}} - [[Computernetwerken]]{{25%|Datum=10 dec 2010}} - [[Computers voor beginners]]{{25%|Datum=23 sept 2026}} - [[Computerspellen]]{{25%|Datum=Volgens infobox}} - [[Computersystemen]]{{25%|Datum=23 november 2012}} - [[Cursusboek Marifonie]]{{50%|Datum=15 februari 2010}} - [[Cursus noten lezen]]{{25%|Datum=12 december 2013}} <br> '''D''' [[Dammen]]{{25%|Datum=15 februari 2010}} - [[Datacommunicatie in informatica]]{{50%|Datum=15 februari 2010}} - [[Decamerone]]{{50%|Datum=21 augustus 2011}} - [[Deens]]{{50%|Datum=25 september 2006}} - [[Portaal:Dierengids|Dierengids]]{{25%|Datum=16 februari 2010}} - [[Dominobouwen]]{{25%|Datum=29 maart 2010}} - [[Duits]]{{25%|Datum=16 februari 2010}} - [[Dwengo]]{{25%|Datum=6 december 2012}} <br> '''E''' [[EHBO]]{{25%|Datum=15 februari 2010}} - [[Elektriciteit]]{{25%|Datum=15 februari 2010}} - [[Elektronica]]{{25%|Datum=15 februari 2010}} - [[Engels]]{{25%|Datum=16 februari 2010}} - [[Etiquette voor het internationaal zakendoen|Etiquette voor het internationaal zakendoen]]{{25%|Datum=16 februari 2010}} - [[Evolutie]]{{50%|Datum=23 mei 2025}} <br> '''F''' [[Farmacologie]]{{50%|Datum=15 februari 2010}} - [[Filmmontage]]{{0%|Datum=3 juni 2010}} - [[Fourieranalyse]]{{25%|Datum=14 februari 2010}} - [[Frans]]{{25%|Datum=16 februari 2010}} - [[Fries]]{{50%|Datum=16 februari 2010}} - [[Wikibooks:Fysica|Fysica (project onderwijs)]]{{25%|Datum=14 februari 2010}} <br> '''G''' [[Gebruik van de opdrachtprompt]]{{25%|Datum=15 februari 2010}} - [[Geheimschrift]]{{0%|Datum=8 maart 2010}} - [[Gender en diversiteit]]{{25%|Datum=20 juni 2005}} - [[Geneeskunde]]{{25%|Datum=15 februari 2010}} - [[Genieten van Seks]]{{50%|Datum=23 oktober 2015}} - [[Georges Simenon]]{{25%|Datum=8 september 2016}} - [[Gitaar]]{{50%|Datum=16 februari 2010}} - [[Gotisch]]{{25%|Datum=16 februari 2010}} - [[Griekse mythologie]]{{25%|Datum=21 september 2008}} - [[Gronings]]{{25%|Datum=15 februari 2010}} <br> '''H''' [[Handboek practica onderwijs|Handboek practicaonderwijs]]{{25%|Datum=15 februari 2010}} - [[Handige Harry]]{{50%|Datum= 29 september 2008}} - [[Hengelsport]]{{25%|Datum=16 februari 2010}} - [[Heraclitus over de natuur]]{{50%|Datum=15 februari 2010}} [[Hermetische kabbala]]{{50%|Datum=24 augustus 2010}} - [[Houtzaagmolens praktijkhandboek]]{{25%|Datum=31 oktober 2010}} - [[HTML]]{{50%|Datum=15 februari 2010}} - [[Portaal:Huisdierengids|Huisdierengids]]{{25%|Datum=15 februari 2010}} - [[Victor Hugo]]{{25%|Datum=7 juli 2024}} <br> '''I''' [[Ido]]{{25%}} - [[Inleiding Oude en Nieuwe Testament]]{{25%|Datum=15 februari 2010}} - [[In mensentaal]]{{25%|Datum=16 februari 2010}} <br> '''J''' [[Jazz standards]]{{25%|Datum=30 augustus 2010}} - <br> '''K''' [[Kaartspel|Kaartspelen]]{{50%|Datum=15 februari 2010}} - [[Kantoorsoftware]]{{50%|Datum=15 februari 2010}} - [[Kennisbank keramiek]]{{25%|Datum=27 april 2019}} - [[Koningen aan de Nijl]]{{25%|Datum=9 juli 2006}} - [[Kostprijsberekening en interne informatievoorziening]]{{50%|Datum=16 februari 2010}} - [[Kunstgeschiedenis]]{{25%|Datum=16 februari 2010}} <br> '''L''' [[Latijn (scholierenversie)]]{{25%|Datum=15 februari 2010}} - [[Leerboek Wikipedia]]{{25%|Datum=24 april 2011}} - [[Leer jezelf ecologisch tuinieren]]{{50%|Datum=23 augustus 2017}} - [[Litouws]]{{25%|Datum=15 februari 2010}} <br> '''M''' [[Maatschappijleer]]{{50%|Datum=23 augustus 2017}} - [[Magische wetenschap|Magische wetenschappen]]{{25%|Datum=15 februari 2010}} - [[Manifest van de angst]]{{50%|Datum=9 december 2011}} - [[Mechanica van materialen]]{{50%|Datum=15 februari 2010}} - [[Melkwinning]]{{25%|Datum=9 juni 2010}} - [[Meten en onzekerheid]]{{25%|Datum=15 februari 2011}} - [[Mineralen verzamelen]]{{25%|Datum=18 december 2007}} - [[Modelspoorwegbouw]]{{25%|Datum=22 maart 2009}} <br> '''N''' [[Nederlands]]{{25%|Datum=16 februari 2010}} - [[Nederlandse geschiedenis]]{{50%|Datum=20 juni 2005}} - [[Nederlandse jazz]]{{50%|Datum=28 augustus 2010}} - [[Netwerken]]{{25%|Datum=Volgens infobox}} [[Noors]]{{25%|Datum=4 april 2013}} <br> '''O''' [[Omrekenen van eenheden]]{{50%|Datum=15 februari 2010}} - [[Onderwijs in relatie tot P2P]]{{50%|Datum=23 september 2014}} - [[Ontdekkingsreizen]]{{0%|Datum=23 april 2017}} - [[Ontwerp en bouw een besturingssysteem]]{{25%|Datum=15 februari 2010}} - [[OpenOffice.org]]{{25%|Datum=15 februari 2010}} - [[OpenStreetMap]]{{25%|Datum=15 februari 2010}} - [[Oracle]]{{50%|Datum=15 februari 2010}} - [[Organische chemie]]{{25%|Datum=13 februari 2010}} - [[Oudgrieks]]{{25%|Datum=16 februari 2010}} - [[Over beroemde personen]]{{25%|Datum=16 februari 2010}}- [[Opfriscursus literatuur]]{{25%|Datum=23 augustus 2010}} <br> '''P''' [[Papiamento]]{{0%|Datum=16 februari 2010}} - [[Periodiek systeem]]{{25%|Datum=15 februari 2010}} - [[Personenzorg I]]{{25%|Datum=15 februari 2010}} - [[Perzisch]]{{0%|Datum=16 februari 2010}} - [[Pinnacle Studio]]{{25%|Datum=15 februari 2010}} - [[Edgar Allan Poe]] - {{25%|Datum=14 juli 2024}} [[Pools]]{{50%|Datum=16 februari 2010}} - [[Portugees]]{{25%|Datum=16 februari 2010}} - [[Programmeren, de basis]]{{50%|Datum=15 februari 2010}} - [[Programmeren in C]]{{50%|Datum=15 februari 2010}} - [[Programmeren in C++]]{{25%|Datum=15 februari 2010}} - [[Programmeren in C Sharp|Programmeren in C#]]{{25%|Datum=15 februari 2010}} - [[Programmeren in COBOL]]{{50%|Datum=15 februari 2010}} - [[Programmeren in Java]]{{25%|Datum=15 februari 2010}} - [[Programmeren in JavaScript]]{{25%|Datum=15 februari 2010}} - [[ Programmeren in Just Basic]]{{25%|Datum=4 augustus 2012}} - [[Programmeren in Pascal]]{{50%|Datum=15 februari 2010}} - [[Programmeren in Python]]{{50%|Datum=15 februari 2010}} - [[Programmeren in Ruby]]{{25%|Datum=15 februari 2010}} - [[Programmeren in VB & VBA]]{{25%|Datum=15 februari 2010}} - [[Programmeren in x86 assembler]]{{25%|Datum=15 februari 2010}} <br> '''R''' [[Religieus woordenboek]]{{25%|Datum=19 januari 2011}} - [[Roemeens]]{{25%|Datum=16 februari 2010}} - [[Russisch]]{{50%|Datum=16 februari 2010}} <br> '''S''' [[Saterfries]]{{25%|Datum=15 februari 2010}} - [[Scheepsstabiliteit]]{{0%|Datum=06 augustus 2011}} - [[Scheikunde]]{{25%|Datum=13 februari 2010}} - [[Scheikunde Opgaven]]{{50%|Datum=Volgens infobox}} - [[Schrijven]]{{50%|Datum=10-04-2026}} - [[Shakespeares toneelstukken]]{{25%|Datum=16 april 2017}} - [[Shakespeare van A tot Z]]{{25%|Datum=11 november 2021}} - [[Sindarijns]]{{50%|Datum= 13 aug 2010}} - [[Sloveens]]{{0%|Datum=16 februari 2010}} - [[Songbook]]{{0%|Datum=16 juli 2015}} - [[Spaans]]{{25%|Datum=16 februari 2010}} - [[Sterkteleer]]{{50%|Datum=20 juli 2010}} - [[Sterren kijken]]{{25%|Datum=11 december 2013}} [[Sxrivniskookn|Sxrivniskookn (Schrijven voor sociaal agogisch werkers)]]{{25%|Datum=9 september 2026}} <br> '''T''' [[Tekstverwerking]]{{25%|Datum=15 februari 2010}} - [[Toetsenbank]]{{25%|Datum=30 september 2006}} - [[Toevalsprocessen]]{{50%|Datum=22 jul 2011}} - [[Trucs met de diabolo]]{{50%|Datum=16 februari 2010}} - [[Tsjechisch]]{{0%|Datum=16 februari 2010}} - [[Turks]]{{25%|Datum=16 februari 2010}} - [[Transfusiegeneeskunde]]{{25%|Datum=06 oktober 2011}} <br> '''V''' [[Verteltechnieken]]{{25%|Datum=16 februari 2010}} - [[Vietnamees]]{{25%|Datum=4 november 2010}} <br> '''W''' [[Welsh]]{{50%|Datum=20 augustus 2010}} - [[Wereldreligies]]{{25%|Datum=23 september 2026}} - [[Werken met MKVToolnix]]{{50%|Datum=15 februari 2010}} - [[West-Vlaams]]{{50%|Datum=15 februari 2010}} - [[William Wordsworth]]{{25%|Datum=14 november 2019}} - [[Windows]]{{25%|Datum=15 februari 2010}} - [[Woordenboek&nbsp;literatuur]]{{25%|Datum=12 feb 2018}} <br> '''Z''' [[Zeeuws]]{{25%|Datum=15 februari 2010}} - [[Zeilen met een open kielboot op Gooi- en Eemmeer]]{{25%|Datum=15 februari 2010}} - [[Zweeds]]{{25%|Datum=16 februari 2010}} <noinclude>[[Categorie:Sjablonen hoofdpagina]]</noinclude> adddydng55qcgrkrjarjrb8vq63m144 0 6690 429942 417489 2026-09-23T05:45:55Z JopkeB 18060 Categorie gewijzigd 429942 wikitext text/x-wiki {{Bi}}{{Index Kantoorsoftware}} De bedoeling is om hier een handleiding te maken voor die zaken die algemeen gelden voor een kantoorpakket (menubalken, selecteren, opmaakprofielen,...). De concrete uitwerking dient dan te gebeuren in een handleiding voor het "échte" kantoorpakket. Als uitgangspunt worden MS Office en OpenOffice.org genomen, alles wat gelijklopend is tussen beide zou hier algemeen moeten worden besproken. Volgende voordelen worden opgemerkt: * Er is een algemene interface voor het bespreken van om het even welk kantoorpakket... * ...waardoor op die manier het maken van een handleiding voor een specifiek kantoorpakket makkelijker wordt daar je een rode draad hebt... * ...en de gebruiker herkent de structuur van de handleidingen wat het overstappen naar een ander softwarepakket makkelijker maakt Als we het hebben over een ''kantoorpakket'', dan wordt eigenlijk in één adem het volgende genoemd: * '''tekstverwerker''': bv. [[Microsoft Word]] en [[OpenOffice.org/Writer]] * '''rekenblad''': bv. [[Microsoft Excel]] en [[OpenOffice.org/Calc]] * '''presentatie''': bv. [[Wikibooks:Wachtruimte/Microsoft Office Powerpoint|Microsoft Powerpoint]] en [[OpenOffice.org/Impress]] Wat vaak ook vermeld wordt bij een ''kantoorpakket'' is software voor '''gegevensbeheer''' (zoals [[Microsoft Access]] of [[OpenOffice.org/Base]]). Het grote verschil is dat de opmaak hier ondergeschikt is, waardoor bv. bij de menubalk geen ''Opmaak'' beschikbaar is. Alhoewel de volgende applicaties niet in één adem met ''kantoorpakket'' worden genoemd tref je ze ook vaak aan op een elektronisch kantoor: * '''browser''': bv. Microsoft Internet Explorer of [[Firefox|Mozilla Firefox]] * '''mail''': bv. Microsoft Outlook Express, [[Microsoft Outlook]] of [[Mozilla Thunderbird]] * '''pdf-lezer''': bv. Acrobat Reader of Evince * '''compressie''': bv. Winzip of 7-Zip De applicaties die zullen worden besproken in deze handleiding zijn de algemene eigenschappen met betrekking tot '''tekstverwerker''', '''rekenblad''' en '''presentatie'''. Soms zal ook een verwijzing gebeuren naar '''gegevensbeheer''' indien dit van toepassing is. {{Wikipedia|Pagina=Kantoorsoftwarepakket|Naam=Kantoorsoftwarepakket}} {{Boek}} {{Fase|1}} [[Categorie:Kantoorsoftware]] axqo2ixpgikhqcucuc2b51jb14zd8b8 429943 429942 2026-09-23T05:46:21Z JopkeB 18060 429943 wikitext text/x-wiki {{Bi}}{{Index Kantoorsoftware}} De bedoeling is om hier een handleiding te maken voor die zaken die algemeen gelden voor een kantoorpakket (menubalken, selecteren, opmaakprofielen,...). De concrete uitwerking dient dan te gebeuren in een handleiding voor het "échte" kantoorpakket. Als uitgangspunt worden MS Office en OpenOffice.org genomen, alles wat gelijklopend is tussen beide zou hier algemeen moeten worden besproken. Volgende voordelen worden opgemerkt: * Er is een algemene interface voor het bespreken van om het even welk kantoorpakket... * ...waardoor op die manier het maken van een handleiding voor een specifiek kantoorpakket makkelijker wordt daar je een rode draad hebt... * ...en de gebruiker herkent de structuur van de handleidingen wat het overstappen naar een ander softwarepakket makkelijker maakt Als we het hebben over een ''kantoorpakket'', dan wordt eigenlijk in één adem het volgende genoemd: * '''tekstverwerker''': bv. [[Microsoft Word]] en [[OpenOffice.org/Writer]] * '''rekenblad''': bv. [[Microsoft Excel]] en [[OpenOffice.org/Calc]] * '''presentatie''': bv. [[Wikibooks:Wachtruimte/Microsoft Office Powerpoint|Microsoft Powerpoint]] en [[OpenOffice.org/Impress]] Wat vaak ook vermeld wordt bij een ''kantoorpakket'' is software voor '''gegevensbeheer''' (zoals [[Microsoft Access]] of [[OpenOffice.org/Base]]). Het grote verschil is dat de opmaak hier ondergeschikt is, waardoor bv. bij de menubalk geen ''Opmaak'' beschikbaar is. Alhoewel de volgende applicaties niet in één adem met ''kantoorpakket'' worden genoemd tref je ze ook vaak aan op een elektronisch kantoor: * '''browser''': bv. Microsoft Internet Explorer of [[Firefox|Mozilla Firefox]] * '''mail''': bv. Microsoft Outlook Express, [[Microsoft Outlook]] of [[Mozilla Thunderbird]] * '''pdf-lezer''': bv. Acrobat Reader of Evince * '''compressie''': bv. Winzip of 7-Zip De applicaties die zullen worden besproken in deze handleiding zijn de algemene eigenschappen met betrekking tot '''tekstverwerker''', '''rekenblad''' en '''presentatie'''. Soms zal ook een verwijzing gebeuren naar '''gegevensbeheer''' indien dit van toepassing is. {{Wikipedia|Pagina=Kantoorsoftwarepakket|Naam=Kantoorsoftwarepakket}} {{Boek}} {{Fase|1}} [[Categorie:Kantoorsoftware| ]] c9skdfumh6quvfpetcvzt0ga1u6t3tp 10 12307 429966 405022 2026-09-23T10:37:16Z JopkeB 18060 Correcties 429966 wikitext text/x-wiki {| style="background-color: #ffd; color: black; border: 1px solid #aaaaaa; padding: 6pt; width: 60%; margin: 1em auto;" class="notice noprint"> | style="width: 58px;" | [[Image:Clipboard.svg|left|link=:Categorie:Wikibooks:Pagina met Te Doen]] | '''Te doen:'''<br> {{{1|{{{wat|''Niet opgegeven''}}}}}}<br> <span style="font-size: small;">{{{2|{{{geplaatst door|}}}}}}</span> |}<includeonly><!-- ** catsort: per naamruimte, behalve in de hoofdnaamruimte ** -->{{#IfEq:{{NAMESPACENUMBER}}|0<!-- pagina in hoofdnaamruimte? -->|[[Categorie:Wikibooks:Pagina met Te Doen]]<!-- ja, (standaard) sort op paginanaam -->|[[Categorie:Wikibooks:Pagina met Te Doen|{{Left|{{NAMESPACE}}|1}}]]<!-- nee, sort op 1e letter naamruimte + paginanaam -->}}<!-- ---- ** --></includeonly><noinclude>{{Sjablooninfo|1= ;Gebruik <code><nowiki>{{Te doen|wat = ...|geplaatst door =~~~~ }}</nowiki></code> :of <code><nowiki>{{Te doen| ... | ~~~~ }}</nowiki></code> :(tenzij er een "="-teken in de tekst voorkomt) }} [[Categorie:Sjablonen|TeDoen]] </noinclude> ob248fjsboxra5vnru5h2deyv25u10r 0 13196 429957 409583 2026-09-23T09:31:41Z JopkeB 18060 Niet te koppelen 429957 wikitext text/x-wiki {{Niet te koppelen}} <!--[[Discrete Kansrekening]] is al opgenomen in [[d:Q5862903]]--> {{:Discrete Kansrekening}} {{:Discrete Kansrekening/Inleiding}} {{:Discrete Kansrekening/Basisbegrippen/Experiment en uitkomstenruimte}} {{:Discrete Kansrekening/Basisbegrippen/Intuïtief kansbegrip}} {{:Discrete Kansrekening/Basisbegrippen/Kans}} {{:Discrete Kansrekening/Basisbegrippen/Eigenschappen van kansen}} {{:Discrete Kansrekening/Symmetrische kansruimten/Inleiding}} {{:Discrete Kansrekening/Symmetrische kansruimten/Combinatorische kansrekening}} {{:Discrete Kansrekening/Voorwaardelijke kans en onafhankelijkheid/Voorwaardelijke kans}} {{:Discrete Kansrekening/Voorwaardelijke kans en onafhankelijkheid/Onafhankelijke gebeurtenissen}} {{:Discrete Kansrekening/Voorwaardelijke kans en onafhankelijkheid/Samengestelde experimenten}} {{:Discrete Kansrekening/Stochastische variabelen/Inleiding}} {{:Discrete Kansrekening/Stochastische variabelen/Kansverdeling}} {{:Discrete Kansrekening/Stochastische variabelen/Enkele bekende discrete verdelingen}} {{:Discrete Kansrekening/Simultane kansverdelingen/Inleiding}} {{:Discrete Kansrekening/Simultane kansverdelingen/Voorwaardelijke kansverdelingen}} {{:Discrete Kansrekening/Simultane kansverdelingen/Onderling onafhankelijke stochastische variabelen}} {{:Discrete Kansrekening/Simultane kansverdelingen/Functies van stochastische variabelen}} {{:Discrete Kansrekening/Simultane kansverdelingen/Gelijkverdeelde stochastische variabelen}} {{:Discrete Kansrekening/Verwachtingswaarde/Inleiding}} {{:Discrete Kansrekening/Verwachtingswaarde/Verwachting van bekende discrete verdelingen}} {{:Discrete Kansrekening/Verwachtingswaarde/Verwachting van functies van stochastische variabelen}} {{:Discrete Kansrekening/Verwachtingswaarde/Eigenschappen van verwachtingswaarde}} {{:Discrete Kansrekening/Verwachtingswaarde/Voorwaardelijke verwachtingswaarde}} {{:Discrete Kansrekening/Momenten/Inleiding}} {{:Discrete Kansrekening/Momenten/Variantie en standaardafwijking}} {{:Discrete Kansrekening/Momenten/Variantie van bekende discrete verdelingen}} {{:Discrete Kansrekening/Momenten/Covariantie en correlatie}} {{:Discrete Kansrekening/Momenten/De ongelijkheid van Chebyshev}} {{:Discrete Kansrekening/Momenten/De zwakke wet van de grote aantallen}} {{:Discrete Kansrekening/Tabellen/Binomiale verdeling}} {{:Discrete Kansrekening/Tabellen/Poisson-verdeling}} {{:Discrete Kansrekening/Register}} {{Printversie}} olha9xtu31dplrnjrscs9mp0t7uxlux 0 16225 429955 419731 2026-09-23T09:09:48Z JopkeB 18060 Categorie toegevoegd 429955 wikitext text/x-wiki {{Bi}}Wie met zijn of haar schip het water op wil, wil dat graag veilig doen. Tot het veilig varen hoort onder andere het (goed) gebruik van een marifoon. === Wat is een marifoon? === Een marifoon is een zend- en ontvangststation voor radiosignalen, bedoeld om schippers onderling, of schippers en walstations met elkaar te kunnen laten communiceren. De marifoon is een internationale standaard, die in zowel Nederland, België, als in de rest van de wereld door schippers gebruikt wordt. Aan het gebruik van de marifoon zijn nationaal en internationaal regels verbonden en in de meeste landen (waaronder Nederland en België) geldt dat er een vergunning nodig is om een marifoon aan boord te mogen hebben en te mogen (laten) bedienen. Het gebruik van de marifoon is van oudsher vooral bedoeld voor de beroepsvaart en zeevaart, maar is sinds begin deze eeuw ook steeds meer gangbaar in de pleziervaart. Vanuit Rijkswaterstaat wordt het gebruik van de marifoon tegenwoordig ook aangeraden voor de pleziervaart. De marifoon zendt en ontvangt op de VHF-band ''(Very High Frequency)'', een kortegolfband met een bereik van ongeveer 40 kilometer vanaf het zendstation, deze band is ingedeeld in 88 kanalen, met elk een eigen functie. === Waarom een marifoon? === Als beroepsschipper of schipper van een 'groot schip' ben je verplicht om een marifoon aan boord te hebben en deze ook te gebruiken, deze verplichting geldt ook voor alle schepen met een in gebruik zijnde radar. Als schipper van een 'klein schip' voor de pleziervaart is het vooral nuttig om een marifoon aan boord te hebben. Niet alleen om zich te melden bij bruggen en sluizen, maar ook om bereikbaar te zijn voor andere schepen en brug- en sluiswachters. Verder is het voor schippers van kleine schepen ook erg handig om te horen wat de andere schepen (en dan met name de grote schepen) onderling overleggen, zodat duidelijk is welke manoeuvres deze gaan maken. Een ander voordeel is dat marifoons ook het gebruik van {{Wp|Automatisch identificatiesysteem|AIS}} ''(Automatic Identification System)'' mogelijk maken, hiermee zendt het schip zijn naam en positie uit, zodat andere schepen en walstations ook kunnen zien waar het schip is en welk schip het is. === Dit cursusboek === Dit boek wil niet alleen een voorbereiding bieden op het marifoon-examen (Basiscertificaat Marifonie), maar wil ook meer informatie geven over de dagelijkse praktijk van het marifoonverkeer in Nederland en België. Daarnaast biedt het aanvullende informatie, die niet noodzakelijk onderdeel is van de examenstof in Nederland en België. In het hoofdstuk Maricom B wordt de aanvullende stof behandeld voor het certificaat Maricom B, dat een aanvulling vormt op het basiscertificaat. Het boek bevat de volgende hoofdstukken: # [[Cursusboek Marifonie/Inleiding en regelgeving|Regelgeving]] # [[Cursusboek Marifonie/Techniek|Techniek]] (nog niet ingevuld) # [[Cursusboek Marifonie/Onderling verkeer|Onderling verkeer]] # [[Cursusboek Marifonie/NSV verkeer|Nood-, spoed- en veiligheidsverkeer]] # [[Cursusboek Marifonie/Openbaar verkeer|Openbaar verkeer]] (concept) # [[Cursusboek Marifonie/Marcom B|GMDSS Marcom B]] (nog niet ingevuld) # [[Cursusboek Marifonie/Bijlagen|Bijlagen]] (nog niet ingevuld) NB Het boek is nog in aanbouw, is nog niet af en is op dit moment zeker niet voldoende ter voorbereiding van het marifoon-examen! [[Cursusboek Marifonie/Inleiding en regelgeving|Naar deel 1: Regelgeving]] > {{Boek}} {{Fase|3}} [[Categorie:Transport|Marifonie]] dqgtpdc48kb9y7cldeorlvh8ezm7uev 0 21804 429958 426349 2026-09-23T09:37:21Z JopkeB 18060 Aanvullingen en correcties 429958 wikitext text/x-wiki {{Bi}} [[Bestand:Dominoes.jpg|thumb|Dominospel]] == Domino == #Het spel "''Domino''" wordt gespeeld met 2 tot 4 personen. Een standaard speldoos bevat een aantal langwerpige stenen (gemaakt uit plastic, hout of ivoor (antiek)), die in twee helften zijn verdeeld. Op iedere helft staat een aantal "ogen", van nul tot zes. Van elke combinatie bestaat één steen, inclusief zeven stenen met twee gelijke aantallen. Het is de bedoeling om twee helften met gelijke ogen tegen elkaar te leggen. #Bij een tweede variant zet je de dominostenen rechtop en zover van elkaar, dat als je één steen een zetje geeft, hij de volgende steen omverwerpt. Die werpt dan de volgende omver enzovoort. Dit boek gaat over de tweede variant: het dominobouwen. Het laat je zien wat je zoal kunt bouwen met dominostenen en waar je voor moet uitkijken als je domino bouwt. == Hoofdstukken == === Bouwen === * [[Dominobouwen/Lijn|Lijn]] * [[Dominobouwen/Splitsing|Splitsing]] * [[Dominobouwen/Bocht|Bocht]] * [[Dominobouwen/Veld|Veld]] * [[Dominobouwen/Dominotoren|Toren]] * [[Dominobouwen/Klimmen|Klimmen]] * [[Dominobouwen/Muur|Muren]] * [[Dominobouwen/Bouwwerk|Bouwwerken]] === Settingen === * [[Dominobouwen/Normale setting|Normale setting]] * [[Dominobouwen/Lightspeed setting|Lightspeed Setting]] * [[Dominobouwen/T-Setting|T-Setting]] === Extra's === * [[Dominobouwen/Builders Challenge|Builders Challenges]] * [[Dominobouwen/Mechanieken|Mechanieken]] {{Wikipedia|Pagina=Domino|Naam=Domino}} {{Wiktionary|domino}} ---- Graphics genomen van [https://www.domino-e-day.nl/ Domino E-Day]. {{Begin|spel|2009|12|09}} {{Boek}} {{Fase|1}} [[Categorie:Vrije tijd]] 8umg8qorgkjp4e63iwq5c9vtkyev39b 429959 429958 2026-09-23T09:44:29Z JopkeB 18060 Correctie 429959 wikitext text/x-wiki {{Bi}} [[Bestand:Dominoes.jpg|thumb|Dominospel]] == Domino == #Het spel "''Domino''" wordt gespeeld met 2 tot 4 personen. Een standaard speldoos bevat een aantal langwerpige stenen (gemaakt uit plastic, hout of ivoor (antiek)), die in twee helften zijn verdeeld. Op iedere helft staat een aantal "ogen", van nul tot zes. Van elke combinatie bestaat één steen, inclusief zeven stenen met twee gelijke aantallen. Het is de bedoeling om twee helften met gelijke ogen tegen elkaar te leggen. #Bij een tweede variant zet je de dominostenen rechtop en zover van elkaar, dat als je één steen een zetje geeft, hij de volgende steen omverwerpt. Die werpt dan de volgende omver enzovoort. Dit boek gaat over de tweede variant: het dominobouwen. Het laat je zien wat je zoal kunt bouwen met dominostenen en waar je voor moet uitkijken als je domino bouwt. == Hoofdstukken == === Bouwen === * [[Dominobouwen/Lijn|Lijn]] * [[Dominobouwen/Splitsing|Splitsing]] * [[Dominobouwen/Bocht|Bocht]] * [[Dominobouwen/Veld|Veld]] * [[Dominobouwen/Dominotoren|Toren]] * [[Dominobouwen/Klimmen|Klimmen]] * [[Dominobouwen/Muur|Muren]] * [[Dominobouwen/Bouwwerk|Bouwwerken]] === Settingen === * [[Dominobouwen/Normale setting|Normale setting]] * [[Dominobouwen/Lightspeed setting|Lightspeed Setting]] * [[Dominobouwen/T-Setting|T-Setting]] === Extra's === * [[Dominobouwen/Builders Challenge|Builders Challenges]] * [[Dominobouwen/Mechanieken|Mechanieken]] {{Wikipedia|Pagina=Domino_(spel)#Domino-effect|Naam=Domino}} {{Wiktionary|domino}} ---- Graphics genomen van [https://www.domino-e-day.nl/ Domino E-Day]. {{Begin|spel|2009|12|09}} {{Boek}} {{Fase|1}} [[Categorie:Vrije tijd]] 3ylf7a91o5l98zj56uxxd5nv7l2j405 429960 429959 2026-09-23T09:52:33Z JopkeB 18060 Commonscat 429960 wikitext text/x-wiki {{Bi}} [[Bestand:Dominoes.jpg|thumb|Dominospel]] == Domino == #Het spel "''Domino''" wordt gespeeld met 2 tot 4 personen. Een standaard speldoos bevat een aantal langwerpige stenen (gemaakt uit plastic, hout of ivoor (antiek)), die in twee helften zijn verdeeld. Op iedere helft staat een aantal "ogen", van nul tot zes. Van elke combinatie bestaat één steen, inclusief zeven stenen met twee gelijke aantallen. Het is de bedoeling om twee helften met gelijke ogen tegen elkaar te leggen. #Bij een tweede variant zet je de dominostenen rechtop en zover van elkaar, dat als je één steen een zetje geeft, hij de volgende steen omverwerpt. Die werpt dan de volgende omver enzovoort. Dit boek gaat over de tweede variant: het dominobouwen. Het laat je zien wat je zoal kunt bouwen met dominostenen en waar je voor moet uitkijken als je domino bouwt. == Hoofdstukken == === Bouwen === * [[Dominobouwen/Lijn|Lijn]] * [[Dominobouwen/Splitsing|Splitsing]] * [[Dominobouwen/Bocht|Bocht]] * [[Dominobouwen/Veld|Veld]] * [[Dominobouwen/Dominotoren|Toren]] * [[Dominobouwen/Klimmen|Klimmen]] * [[Dominobouwen/Muur|Muren]] * [[Dominobouwen/Bouwwerk|Bouwwerken]] === Settingen === * [[Dominobouwen/Normale setting|Normale setting]] * [[Dominobouwen/Lightspeed setting|Lightspeed Setting]] * [[Dominobouwen/T-Setting|T-Setting]] === Extra's === * [[Dominobouwen/Builders Challenge|Builders Challenges]] * [[Dominobouwen/Mechanieken|Mechanieken]] {{Wikipedia|Pagina=Domino_(spel)#Domino-effect|Naam=Domino}} {{Commonscat|Domino toppling}} {{Wiktionary|domino}} ---- Graphics genomen van [https://www.domino-e-day.nl/ Domino E-Day]. {{Begin|spel|2009|12|09}} {{Boek}} {{Fase|1}} [[Categorie:Vrije tijd]] 2mt0jytnlukah977mqqoj32b3syd9ap 429961 429960 2026-09-23T09:59:38Z JopkeB 18060 Foto toegevoegd 429961 wikitext text/x-wiki {{Bi}} [[Bestand:Dominoes.jpg|thumb|Dominospel]] [[File:Dominoes falling.jpg|thumb|Doel van dominobouwen: domino-effect]] == Domino == #Het spel "''Domino''" wordt gespeeld met 2 tot 4 personen. Een standaard speldoos bevat een aantal langwerpige stenen (gemaakt uit plastic, hout of ivoor (antiek)), die in twee helften zijn verdeeld. Op iedere helft staat een aantal "ogen", van nul tot zes. Van elke combinatie bestaat één steen, inclusief zeven stenen met twee gelijke aantallen. Het is de bedoeling om twee helften met gelijke ogen tegen elkaar te leggen. #Bij een tweede variant zet je de dominostenen rechtop en zover van elkaar, dat als je één steen een zetje geeft, hij de volgende steen omverwerpt. Die werpt dan de volgende omver enzovoort. Dit boek gaat over de tweede variant: het dominobouwen. Het laat je zien wat je zoal kunt bouwen met dominostenen en waar je voor moet uitkijken als je domino bouwt. == Hoofdstukken == === Bouwen === * [[Dominobouwen/Lijn|Lijn]] * [[Dominobouwen/Splitsing|Splitsing]] * [[Dominobouwen/Bocht|Bocht]] * [[Dominobouwen/Veld|Veld]] * [[Dominobouwen/Dominotoren|Toren]] * [[Dominobouwen/Klimmen|Klimmen]] * [[Dominobouwen/Muur|Muren]] * [[Dominobouwen/Bouwwerk|Bouwwerken]] === Settingen === * [[Dominobouwen/Normale setting|Normale setting]] * [[Dominobouwen/Lightspeed setting|Lightspeed Setting]] * [[Dominobouwen/T-Setting|T-Setting]] === Extra's === * [[Dominobouwen/Builders Challenge|Builders Challenges]] * [[Dominobouwen/Mechanieken|Mechanieken]] {{Wikipedia|Pagina=Domino_(spel)#Domino-effect|Naam=Domino}} {{Commonscat|Domino toppling}} {{Wiktionary|domino}} ---- Graphics genomen van [https://www.domino-e-day.nl/ Domino E-Day]. {{Begin|spel|2009|12|09}} {{Boek}} {{Fase|1}} [[Categorie:Vrije tijd]] pknri35t8pwffkd39w701s59vsobio6 0 27118 429951 419986 2026-09-23T08:46:52Z JopkeB 18060 Categorie toegevoegd 429951 wikitext text/x-wiki {{Bi}} == Inloggen met het root account == After the reboot you can login with your previously created username (e.g. administrator). Because we must run all the steps from this tutorial as root user, we must enable the root account now. Run sudo su and give root a password. Afterwards we become root by running. == Install The SSH Server (Optional) == If you did not install the OpenSSH server during the system installation, you can do it now: apt-get install ssh openssh-server From now on you can use an SSH client such as PuTTY and connect from your workstation to your Ubuntu 8.04 LTS server and follow the remaining steps from this tutorial. =Install vim (Optional)= I'll use vi as my text editor in this tutorial. The default vi program has some strange behaviour on Ubuntu and Debian; to fix this, we install vim: apt-get install vim (You don't have to do this if you use a different text editor such as joe or nano.) == Configure The Network == Because the Ubuntu installer has configured our system to get its network settings via DHCP, we have to change that now because a server should have a static IP address. Edit /etc/network/interfaces and adjust it to your needs (in this example setup I will use the IP address 192.168.0.100): vi /etc/network/interfaces Hierin staat: # This file describes the network interfaces available on your system # and how to activate them. For more information, see interfaces(5). # The loopback network interface auto lo iface lo inet loopback # The primary network interface auto eth0 iface eth0 inet static address 192.168.0.100 netmask 255.255.255.0 network 192.168.0.0 broadcast 192.168.0.255 gateway 192.168.0.1 Then restart your network: /etc/init.d/networking restart == Computernaam veranderen (optioneel) == Tijdens de installatie heb je al een computernaam (hostname) opgegeven. Deze hoef je dus niet in te stellen. Mocht je toch de computernaam willen wijzigen dan moet je /etc/hosts bewerken. Dit doe je zo: vi /etc/hosts 127.0.0.1 localhost.localdomain localhost 192.168.0.100 server1.example.com server1 # The following lines are desirable for IPv6 capable hosts ::1 ip6-localhost ip6-loopback fe00::0 ip6-localnet ff00::0 ip6-mcastprefix ff02::1 ip6-allnodes ff02::2 ip6-allrouters ff02::3 ip6-allhosts Now run echo server1.example.com > /etc/hostname /etc/init.d/hostname.sh start Afterwards, run hostname hostname -f Both should show server1.example.com now. == Softwarebronnen en updates == In /etc/apt/sources.list staan de softwarebronnen en bronnen voor de updates. Dit staat al voor je ingesteld. Je kunt het bestand even bekijken, dan weet je waar je server. vi /etc/apt/sources.list Sluit deze en voer uit: apt-get update to update the apt package database and apt-get upgrade to install the latest updates (if there are any). == Disable AppArmor == AppArmor is a security extension (similar to SELinux) that should provide extended security. In my opinion you don't need it to configure a secure system, and it usually causes more problems than advantages (think of it after you have done a week of trouble-shooting because some service wasn't working as expected, and then you find out that everything was ok, only AppArmor was causing the problem). Therefore I disable it (this is a must if you want to install ISPConfig later on). We can disable it like this: /etc/init.d/apparmor stop update-rc.d -f apparmor remove Till told me that he also had to do this step (which was not necessary on my installation), so if you want to go sure, do this on your system as well: apt-get remove apparmor apparmor-utils == Install Some Software == Now we install a few packages that are needed later on. Run apt-get install mc htop atop gcc lynx m4 make nmap openssl perl perl-modules unzip zip autoconf automake libtool build-essential (This command must go into one line!) {{Fase|1}} {{Boek}} [[Categorie:Informatica]] <br style="clear: left;"> <span style="font-size: larger;">'''&larr;'''</span> [[Ubuntu]] 7rhcx0lthhi3emxlqtjb6ke9x0ryox8 0 27730 429963 417761 2026-09-23T10:21:31Z JopkeB 18060 Categorie toegevoegd 429963 wikitext text/x-wiki {{Bi}}<div style="padding: 2px; width: 100%; color: black; background-color:powderblue; border: 3px solid #777777; -moz-border-radius-topleft: 8px; -moz-border-radius-bottomleft: 8px; -moz-border-radius-topright: 8px; -moz-border-radius-bottomright: 8px; text-align:center; font-size: 16px; font-weight:bold;"> GOTIK<br> Projectmanagement volgens de GOTIK-methode</div><br> De '''GOTIK Methode''' is een methode voor het beheersen van benoemde aspecten in het projectmanagement. De aspecten zijn: Geld, Organisatie, Tijd, Informatie en Kwaliteit.&nbsp;<ref>Gert Wijnen, Rudy Kor (1996) ''Het managen van unieke opgaven: samen werken aan projecten en programma's''. Vanaf pag 35.</ref> Deze methode wordt met name gebruikt in de vastgoedontwikkeling, de bouwkunde en de aannemerij. Daarnaast wordt de GOTIK-methode ook gebruikt bij Informatietechnologie/ICT-projecten en projecten van facilitaire organisaties.&nbsp;<ref>F. Crince le Roy (2003). ''Business-Informatieplanning: grip op organisatieverandering en ICT-inzet''. p.80-84</ref>&nbsp;<ref>George W A Maas, Jan W Pleunis (2006). ''Facility management: strategie en bedrijfsvoering van de facilitaire organisatie''. p.397</ref> In sommige gevallen worden de letters op een andere manier gerangschikt, zoals '''GO-KIT''', '''GITKO''', '''TOKIG''' of '''IOGTK''' (Informatie, Organisatie, Geld, Tijd en Kwaliteit). Projectmatig werken volgens de GOTIK-methode is in 1984 ontworpen door het adviesbureau Twynstra Gudde.&nbsp;<ref>Ben Norg (2008). ''Effectiever besturen van programma's: een aanzet tot verbeterde stuurplannen''. p.5 en verder.</ref> in de vorm van GO-KIT.<br> '''GOTIK''' is, in Nederland en op dit moment, een projectmanagementsysteem (bestaande uit een Methode en een Model) dat vooral van toepassing is in de bouw.<br> [[Bestand:Organisatiemodel wikipedia.JPG|thumb|256px|right|Organisatiemodel GOTIK-project]]GOTIK is de afkorting voor: * Geld; * Organisatie; * Tijd; * Informatie; * Kwaliteit. Dit zijn de zogenaamde ''Aandachtsvelden'' of ''Aspecten''.<br> <br> === Vooraf === GOTIK wordt kort toegelicht op de Nederlandse site van wikipedia: [https://nl.wikipedia.org/wiki/GOTIK_methode GOTIK].<br> GOTIK is een METHODE voor projectmanagement daar waar het vooral een bouwproject betreft.<br> GOTIK is een MODEL als het om het proces binnen het project gaat.<br> De letters GOTIK staan in een willekeurige volgorde die vooral gekozen is vanwege de uitspraak. In de werkelijke procesvolgorde van het GOTIK-model is de volgorde IOGTK:<br> Eerst komt de<br> I van Informatie (die beschikbaar is en vaak ook de reden bevat waarom een project wordt gestart), dan de O van Organisatie. Deze leveren, houden in en beheersen: de G van Geld (als dat er niet is, gaat het gewoon niet door) daarna de T van Tijd (die moet beschikbaar zijn anders gaat het niet lukken) en dan de K van Kwaliteit, want zonder kwaliteit wordt het niks. Van boven naar onder te lezen:<br> Het '''DOEL''' wordt ondersteund door de organisatie en de informatie.<br> Daar onder: '''Organisatie''' (beheersen van) en '''Informatie''' (inzicht in) door de ontwikkeling van de aspecten<br> '''Geld''', '''Tijd''' en '''Kwaliteit'''.<br> {| class="wikitable" |- | Colspan=6 | <div style='text-align: center;'> <span style='font-size: large;'>'''DOEL'''</span></div> |- | Colspan=3 | <div style='text-align: center;'> '''Informatie'''</div> || Colspan= 3| <div style='text-align: center;'> '''Organisatie'''</div> |- | Colspan=2 | <div style='text-align: center;'> Geld</div> || Colspan=2| <div style='text-align: center;'> Tijd</div> || Colspan=2| <div style='text-align: center;'> Kwaliteit</div> |}<u><span style='font-size: small;'>het GOTIK Model</span><br></u> == Begrippen == {| class="wikitable" !width="1 %" | Begrip !width="11 %" | Omschrijving |- | GOTIK Project (IOGTK-project) || Een project dat volgens de GOTIKmethode wordt beheerst. |- | GOTIK-D Project (DIOGTK-project) || Een project dat volgens de GOTIK-Dmethode wordt beheerst. {| class="wikitable" |- | Colspan=6 | <div style='text-align: center;'> <span style='font-size: large;'>'''DOEL'''</span></div> |- | Colspan =3| <div style='text-align: center;'> '''Informatie'''</div> || Colspan = 3| <div style='text-align: center;'> '''Organisatie'''</div> |- | Colspan=2| <div style='text-align: center;'> Geld</div> || Colspan=2| <div style='text-align: center;'> Tijd</div> || Colspan=2| <div style='text-align: center;'> Kwaliteit</div> |} |- | Traject || Een in de tijd afgebakende tijdspanne waarbinnen een project of projectonderdeel zich afspeelt en van begin (uitgangspunten) tot eind (oplevering) als één geheel herkend wordt. Bijvoorbeeld het "ontwerptraject". |- | Projectleider || Een persoon die de leiding heeft over een (GOTIK-) project. |- | Projectmanagement || Het geheel aan activiteiten en maatregelen uitgevoerd door de projectorganisatie, aangestuurd door de projectleider en mede ondernomen door betrokkenen ten behoeve van (het goed laten verlopen van) een (GOTIK-) project. |- | Ontwerpteam || Een samenstelling van personen en organisatieonderdelen, gezamenlijk verantwoordelijk voor het bedenken van oplossingen voor de gestelde vraag of vragen van of binnen een (GOTIK-) project. Voorbeeld vraagstelling aan een ontwerpteam: bedenk en ontwerp de renovatie(-mogelijkheden) van een bestaande kleuterschool zodanig dat het een kinderdagverblijf wordt op basis van de gestelde uitgangspunten. |- | Ontwerptraject || De tijdspanne die een ontwerpteam nodig heeft om (in eerste instantie) Modellen en Scenario's te ''ontwikkelen'' op basis van concepten en (in tweede instantie) het ''ontwerpen'' van het gekozen Model ter realisatie. |- | Projectorganisatie || Een samenstelling van personen en organisatieonderdelen, gezamenlijk verantwoordelijk voor het beheersen van een (GOTIK-) project. |- | Concept || Een bedachte oplossing voor een concrete vraag met een invulling waarin mensen en organisaties taken verrichten en daarvoor vastgoed nodig hebben. Bijvoorbeeld een concept voor een "lagere school met kinderopvang". Een concept betreft de invulling van het vastgoed met een gebruiker en zijn bedrijfsvoering, sociaal, maatschappelijk, non-profit of commercieel. |- | Adviseur || Een deskundige die in zake een bepaalde specialiteit binnen een project gegevens verstrekt in de vorm van een advies (raadgeving). |- | Opdrachtgever || Een partij, organisatie of privépersoon die vanuit het eigenaarschap, als eigenaar of vanuit de eigenaar (vertegenwoordiger) de opdracht verstrekt tot het uitvoeren van een project. |- | Belanghebbende || Een partij, organisatie of privépersoon die als belanghebbende gezien wordt bij de realisatie van een project. Vaak de toekomstig gebruiker of bewoner van het vastgoed dat binnen het (GOTIK-) project wordt gerealiseerd, en bijvoorbeeld diegene die overlast hebben van het project tijdens de uitvoering. |- | Sectoren || Economische gebieden waarvoor projecten worden uitgevoerd waarin gelijkluidende regels gelden. Sectoren zijn: Onderwijs, Zorg, Sociale woningbouw, Overheid, Profit, etc. |- | Vastgoed || Al de gebouwen die op een stuk grond staan, inclusief dat stuk grond. Zie [https://nl.wikipedia.org/wiki/Vastgoed Vastgoed in wikipedia]. |- | Vastgoedportefeuille || Een verzameling van (alle tot één juridische entiteit of eigenaar behorende) gebouwen inclusief het stuk grond dat tot ieder afzonderlijk gebouw behoort. |- | Aspecten || De GOTIK onderdelen Informatie, Organisatie, Geld, Tijd en Kwaliteit (en recent Doel). (Ook aandachtsvelden of aandachtsgebieden genoemd.) |- | Topaspect || Het GOTIK onderdeel Doel. |- | Basisaspecten || De GOTIK onderdelen Geld, Tijd en Kwaliteit. |- | Aandachtsgebieden || Aspecten. |- | Doel || Concreet te bereiken resultaat als uitkomst uit het (gehele) project. Sub- of afgeleid doel: het realiseren binnen gestelde voorwaarden of het realiseren van een (sub-) doel in een deelproject. |- | Informatie || Beschikbare documenten en dossiers waarmee een project wordt gerealiseerd en/of documenten en dossiers die ontstaan binnen het project. |- | Organisatie || Alle personen, juridische entiteiten en systemen die gezamenlijk verantwoordelijk zijn voor, bevoegdheden hebben ten aanzien van en taken uit te voeren hebben binnen (rondom, voor, ...) een project. |- | Geld || Het geheel aan middelen noodzakelijk om een project te realiseren. Het kunnen uitgaven EN inkomsten zijn. (Naast financiële bestaan er ook andere middelen waarvoor een financiële vergoeding mogelijk is, zonder dat deze werkelijk verstrekt wordt, bijvoorbeeld de interne uren van de directie van de opdrachtgever, vaak een administratieve handeling meer dan een geldstroom.) |- | Tijd || Het geheel aan tijdsaspecten behorende tot het project: voorbereidingstijd, uitvoeringstijd, contractduur, bouwtijd, onderhoudstermijn etc. Tijd is niet hetzelfde als planning. |- | Kwaliteit || Het geheel aan regels (soms ook wetten, regelingen, voorschriften of anderszins door de overheid vastgesteld of vastgelegd), eisen, vragen en wensen waaraan een project (als doelstelling en resultaat maar ook in het proces) dient te voldoen, volgens de belanghebbenden. Vaak in een PvE vastgesteld en verder uitgewerkt in (kwaliteits-) documenten. De klant kan op een heel abstracte manier kwaliteitseisen stellen (bijvoorbeeld "uitstraling" of "veilig") waarbij het de taak is van het ontwerpteam om te komen tot een oplossing die die abstractie concreet maakt (bijvoorbeeld een Model). |- | Model || De mogelijke uitkomst uit een ontwerpvraag. Een model is een te bereiken concreet doel. Bij het ontwerpen wordt ervan uitgegaan dat er meerdere Modellen worden ontworpen om uit te kunnen kiezen. Het vergelijken van Modellen kan door de verschillende aspecten behorende bij de Modellen met elkaar te vergelijken. |- | Scenario || Een Scenario is een manier, wijze of methode om een Model te realiseren. Een model kan met verschillende scenario's gerealiseerd worden. Meerdere Scenario's van één Model kunnen met elkaar worden vergeleken worden door de verschillende aspecten met elkaar te vergelijken. |- | Materiaal || Stof of materie die in de bouw wordt toegepast en in zijn geheel een eenheid vormt. Bijvoorbeeld: Baksteen, Dakleer... |- | Element || Ding of zaak die in de bouw wordt toegepast en in zijn geheel een eenheid vormt met een specifieke functie. Bijvoorbeeld: CV-ketel, Hemelwaterafvoer... |- | Detaillering || Toepassing of uitwerking die in de bouw wordt toegepast en met de zaken in de directe omgeving een specfieke functie vervult. Bijvoorbeeld: Kitrand, Voegvulling, Schilderwerk... |- | IOK || Intentieovereenkomst. Een overeenkomst tussen de belanghebbenden en de opdrachtgever, eigenaar om te komen tot het ontwikkelen van een concept dat voldoet aan de vraagstelling. Een PvE is vaak een/het eindproduct dat, zoals beschreven in de intentieovereenkomst, tot stand dient te komen. Een IOK gaat vanaf een bepaald moment gepaard met de SOK, of het opstellen van de SOK is in de IOK beschreven. Partijen kunnen onder voorwaarden nog wel uit elkaar. |- | SOK || Samenwerkingsovereenkomst. Een overeenkomst tussen de belanghebbenden en de opdrachtgever, eigenaar om te komen tot het ontwikkelen van een project met het beoogde eindresultaat (Het Doel) dat voldoet aan de vraagstelling aan het PvE en aan overige gestelde eisen. De SOK gaat vanaf een bepaald moment gepaard met de HOK. Partijen kunnen alleen nog uit elkaar door elkaar schadeloos te stellen. |- | HOK || Huurovereenkomst (voorafgaand aan huurcontract). Een huurovereenkomst is feitelijk een huurcontract dat nog niet in gaat, omdat er nog geen gebouw is opgeleverd. Als dit wel het geval is, wordt de HOK omgezet in een huurcontract. Commerciële huurcontracten zijn vaak op basis van het model ROZ (Raad Onroerende Zaken). |- | Inschrijving || Het document dat de aannemer(s) inlevert (inleveren) bij de inschrijving. Hierin staat dat zij het ontwerp willen realiseren binnen de (rand)voorwaarden) voor een bepaalde som. Onder de inschrijving staat alleen de handtekening van de Aannemer. |- | Aannemingsovereenkomst || Ook wel realisatieovereenkomst. Het document dat door aannemer en opdrachtgever tezamen wordt opgesteld en ondertekend waarin staat dat de aannemer de realisatie op zich neemt van de ontwerp, tegen een vastgestelde prijs en binnen overige (rand) voorwaarden. |} == Inleiding: Projectmanagement == === Standaard projectmanagement === '''Projectmanagement''' is het beheersen van [[Project|projecten]]. Het is de manier waarop projecten georganiseerd, voorbereid, uitgevoerd en afgerond worden. Projectmanagement omvat de aansturing van/door projectleiders en de beheersing van meerdere deelprojecten, terwijl projectleiding de aansturing van teamleiders binnen een project(-onderdeel of deelproject) omvat. === Andere Methoden === Er bestaan verschillende projectmanagementmethoden (die al dan niet een certificeringsprogramma kennen), waaronder: * [[International Project Management Association|IPMA]] * [[PRINCE2]] * PMW * Agile [[Evolutionary Project Management Method|EVO]] * [[PMBoK]] * [[OPEN]] In de ICT bestaan allerlei systeemontwikkelingsmethoden (welke wel eens met projectmanagementmethoden worden verward), zoals: * [[Dynamic Systems Development Method|DSDM]] * [[Rational Unified Process|RUP]] * [[SDM]] * [[Scrum (softwareontwikkelmethode)|Scrum]] In de vastgoedontwikkeling, de bouwkunde, het beheer en onderhoud en de aannemerij wordt veel gebruik gemaakt van de GOTIK-methode. === GOTIK === De GOTIK-methode is één van de manieren om goed grip te krijgen op vooral het bouwproject. Door de strikte afbakening ontstaat een goede focus op de aandachtsvelden. Nadeel is dat juist door deze focus andere aspecten (bijvoorbeeld juridische zaken) en soms zelfs het '''doel''' van het project uit het oog wordt verloren. Recente ervaringen met de GOTIK-methode hebben er toe geleid dat de D van DOEL aan de methode is toegevoegd. == Stappen of Fasen GOTIK-project == === Algemeen === Bij algemeen projectmanagement (dus niet specifiek voor het bouwen) worden, in het algemeen, de volgende stappen doorlopen: * Opstart van het project; ** Bepaling van de omvang/scope van het project; * Planning van het project; ** Opdeling van het project in verschillende fasen; * Uitvoering van de verschillende fasen; * Opvolging van de projectvoortgang; * Besluitvorming en creatie van het eindproduct. === GOTIK === In de standaardmethode missen we aansluiting met vooral de specifieke aandachtsvelden Geld en Kwaliteit. Bij de GOTIK-methode, specifiek voor de bouw, worden daarom de volgende, meer specifieke, stappen onderscheiden:<br> Projectfase (Hoofdfasen): * Initiatief; * Uitwerking initiatief; * Ontwerp; * Aanbesteding; * Uitvoering; * Eindoplevering. Binnen iedere stap worden de aandachtsvelden uit het GOTIK-Model meegenomen. Daardoor ontstaat een eenvoudig te hanteren kruistabel: {| class="wikitable" !width="5 %" | GOTIK-Methode !width="3 %" | Informatie !width="3 %" | Organisatie !width="3 %" | Geld !width="3 %" | Tijd !width="3 %" | Kwaliteit |- | Initiatief || ... || ... || ... || ... || ... |- | Uitwerking initiatief || ... || ... || ... || ... || ... |- | Ontwerp || ... || ... || ... || ... || ... |- | Aanbesteding || ... || ... || ... || ... || ... |- | Uitvoering || ... || ... || ... || ... || ... |- | Eindoplevering || ... || ... || ... || ... || ... |} Op de ... komen de documenten en dossiers die behoren tot het betreffende kruispunt. Zie Lijst Go-Nogo documenten<br> Voorbeeld: {| class="wikitable" !width="1 %" | GOTIK-Methode !width="11 %" | Documenten en dossiers betreffende Geld |- | Initiatief || Beschikbare budgetten, Investeringsmogelijkheden, Exploitatiewensen en -eisen. |- | Uitwerking initiatief || Haalbaarheid: met de beschikbare budgetten is winstgevende of kostendekkende Exploitatie mogelijk. |- | Ontwerp || Kostprijs voor ontwerp is bekend, ontwerp te maken zodat ontwerp tegen kostprijs gerealiseerd kan worden. |- | Aanbesteding || Realisatieprijs bekend, passend binnen budget(ten). |- | Uitvoering || Bewaking van de uitnutting&nbsp;<ref>Uitnutting is het gebruiken van budget ten behoeve van het project. Totale uitnutting betekent dus het budget in zijn geheel opmaken aan het project. Het woord uitnutting is een samentrekking van benutten en uitputten.</ref> van het budget op totaal en op onderdelen (hoofdaannemer, onderaannemers). |- | Eindoplevering || Verantwoording van uitgaven, meer- en minderkosten etc. |} == Toepassing GOTIK-projectmanagement == De GOTIK-projectmethode of het GOTIK-projectmodel kan worden toegepast op ieder nieuwbouw-, verbouw-, renovatie- en/of onderhoudsproject. GOTIK is een breed systeem. Voordeel daarbij is dat het alles omvat. GOTIK kan ook smal. Voordeel daarbij is dat er niets uit het oog wordt verloren. Daarbij moet wel rekening gehouden worden met de compressie van bepaalde GOTIK-onderdelen in handzamer projectonderdelen. Daarnaast is er duidelijk onderscheid tussen nieuwbouw en onderhoud (verdeeld in: revitalisatie en herbestemming, renovatie, groot onderhoud en onderhoudswerken). De samenvoeging van projectfases is vooral van toepassing in de voorbereiding. In de onderstaande tabel is dat verder uitgewerkt. {| class="wikitable" !width=" 1 %" | Hoofdfase !width=" 1 %" | GOTIK-Methode !width=" 3 %" | Nieuwbouw !width="12 %" colspan=4 | Onderhoud |- !width="1 %" | !width="1 %" | !width="3 %" | !width="3 %" | Revitalisatie !width="3 %" | Renovatie !width="3 %" | Groot Onderhoud !width="3 %" | Onderhoudswerk |- | || Standaard alle fases || Alle fases apart || Alle fases apart || Van A tot H (8 fases) || Van A tot F(6 fases) || Van A tot D (vier fases) |- | H1 || Initiatief || ... || ... || A || A || A |- | || Vraagstelling || ... || ... || A || A || A |- | || CABU-onderzoeken || NVT || Van toepassing || B || B || A |- | || Concepten || ... || ... || C || C || A |- | H2 || Uitwerking initiatief || ... || ... || C|| C || A |- | || Haalbaarheid || ... || ... || D || C || A |- | || Programma van Eisen || ... || ... || E || C || A |- | H3 || Ontwerp || ... || ... || E || C || A |- | || VO || ... || ... || E || C || A |- | || DO || ... || ... || E || C || A |- | H4 || Aanbesteding || ... || ... || F || D || B |- | H5 || Uitvoering || ... || ... || G || E || C |- | H6 || Eindoplevering || ... || ... || H || F || D |}<u><span style='font-size: small;'>Hx is Hoofdfase daarbij loopt x van 1 t/m 6)</span><br></u> Voor iedere letter geldt dat het een Deelproject betreft en in één nieuwe fase van het werk of project kan worden uitgevoerd. Het is aan de projectleider om bij een samenvoeging van de project- of faseonderdelen een naam voor de betreffende samenvoeging te kiezen.<br> == GOTIK-methode, projectbeheersing bouwprojecten == === Uitwerking GOTIK-methode === Naast directe projectmanagementmethodes zoals hierboven beschreven, zijn er ook methodes om grip te krijgen en te houden op '''aspecten''' van (of '''aandachtvelden''' binnen) projecten. Een veel (de meest) voorkomende methode om een project te beheersen is de ''GOTIK''-methode. GOTIK is een afkorting van de termen: * Geld; * Organisatie; * Tijd; * Informatie; * Kwaliteit. In sommige gevallen worden de letters op een andere manier gerangschikt. Dan komt er een ander woord uit: GOKIT (GO-KIT), GITKO en TOKIG zijn in die gevallen de meest voorkomende combinaties. De meest geëigende volgorde om de letters neer te zetten is: IOGTK (Informatie, Organisatie, Geld, Tijd en Kwaliteit). Dit omdat de letters in deze volgorde de verwerkingsvolgorde in een project het best benaderen. Omdat dit geen mooi woord oplevert, wordt deze volgorde alleen gebruikt in opsommingen en dergelijke. Voordeel van de methode is de kernachtige manier waarmee de vijf aspecten gezamenlijk een gedegen basis leggen onder ieder project. Daarbij wordt ervan uitgegaan dat de vijf termen voor de volgende zaken van toepassing zijn: <hr> : <span style='font-size: large;'>'''I'''</span> van Informatie: alle beschikbare informatie die voorafgaand aan het project in de '''ontwikkelingsfase''', tijdens de '''uitvoeringsfase''' en achteraf in de '''nazorgfase''' aanwezig was, er van buiten af bij komt en binnen het project wordt geproduceerd.<br> : <span style='font-size: large;'>'''O'''</span> van Organisatie: het totaal van personen, bedrijven, partijen en andere entiteiten die activiteiten kunnen ondernemen binnen in, maar ook van buiten af voor het project. De organisatie wordt vaak in een organisatieschema duidelijk gemaakt. Binnen het organisatieschema is het van belang om voor elke entiteit aan te geven wat: :::# de taak is / de taken zijn; :::# de verantwoordelijkheden zijn; :::# de bevoegdheden zijn.<br> : <span style='font-size: large;'>'''G'''</span> van Geld: het totaal aan financiële middelen nodig om het project te financieren. Nadere verklaring: er is voor een project direct geld nodig, om het project te realiseren. Daarnaast is er geld nodig in het project zelf, voor het initiatief, de voorbereiding, de begeleiding van de uitvoering en de nazorg.<br> : <span style='font-size: large;'>'''T'''</span> van Tijd: het tijdsapact van het project op zich en alle aspecten van tijd rond om het project. Nadere verklaring: tijd betekent hier de tijd die het project zelf kost en alle tijd die nodig is om het project te initiëren, voor te bereiden, uit te voeren en de tijd die noodzakelijk is voor de nazorg.<br> : <span style='font-size: large;'>'''K'''</span> van Kwaliteit: het totaal aan kwaliteitskenmerken en kwaliteitswaarborgen, nodig om het project succesvol te laten verlopen en op te leveren. Nadere verklaring: voor het project geldt dat er een kwaliteitsvraag is ten aanzien van het eindresultaat, maar ook ten aanzien van de wijze waarop het project tot stand komt en waarin het een en ander met elkaar te maken heeft.<br> <hr> Nadeel van de methode is dat zij alleen maar handvatten geeft om de vijf aspecten onder controle te houden. Het is in principe mogelijk om binnen de "GOTIK"-methode een goed project af te leveren dat uiteindelijk niet voldoet aan de vraagstelling van de klant die belang heeft bij het (slagen van) het project. Daarom zijn er stemmen opgegaan om aan de "GOTIK"-methode tenminste één extra letter toe te voegen, namelijk de:<br> <hr> : <span style='font-size: large;'>'''D'''</span> van Doel: het omschreven eindresultaat dat moet worden bereikt binnen de gegeven tijd, geld en kwaliteit, op basis van de beschikbare informatie en met gebruikmaking van de beschikbare organisatie.<br> <hr> In het GOTIK-model ziet dat er als volgt uit: {| class="wikitable" |- | Colspan=6 | <div style='text-align: center;'> <span style='font-size: large;'>'''DOEL'''</span></div> |- | Colspan =3| <div style='text-align: center;'> '''Informatie'''</div> || Colspan = 3| <div style='text-align: center;'> '''Organisatie'''</div> |- | Colspan=2| <div style='text-align: center;'> Geld</div> || Colspan=2| <div style='text-align: center;'> Tijd</div> || Colspan=2| <div style='text-align: center;'> Kwaliteit</div> |} Volgens sommigen mist er nog een letter: de J van Juridisch. Dit wordt vooral opgepakt in een specifiek onderdeel van de fases (namelijk de Haalbaarheid), maar daarnaast is specifieke aandacht voor de juridische aspecten van het project zeker noodzakelijk. Op dit moment komen de juridische aspecten vooral naar voren in de en bij de K van kwaliteit.<br> === Fasering van een GOTIK bouwproject === Een GOTIK project kent net als andere projecten een aantal specifieke stappen of fases. De meeste GOTIK projecten betreffen een bouwproject. De fases binnen zo een bouwproject zijn:<br><hr> Hoofdfasen:<br><hr> ''A. Ontwikkeling''<br> ''B. Realisatie''<br> ''C. Gebruiksfase''<br><hr> Subfasen:<br><hr> ''A. Fases binnen de Ontwikkeling'': # '''Initiatief''' ## Vraagstelling ## Concepten # '''Uitwerking initiatief''' ## Haalbaarheid ## PvE (Programma van eisen) # '''Ontwerp''' ## Voorlopig of Voorontwerp ## Definitief ontwerp # '''Aanbesteding'''<br> ''B. Fases binnen de Realisatie'': # '''Uitvoering''' ## Voorbereiding Uitvoering ## Realisatie Project # '''Eindoplevering'''<br> ''C. Daarna treedt de fase van het feitelijk gebruik in'':<br> # '''Gebruik''' # Herontwikkeling > terug naar initiatief # Sloop > mogelijke vervangende nieuwbouw <hr> === Haalbaarheid === Bijzondere aandacht verdient de fase van de Haalbaarheid. De fase van de haalbaarheid bij de uitwerking van het initiatief bestaat uit de volgende vijf onderdelen: # Wenselijkheid (is er vraag naar); # Sociaal (weerstand); # Financieel (financierbaarheid en exploiteerbaarheid); # Bestemming en vergunning (WABO kansen en bedreigingen), # Uitwerkbaarheid tijdens de bouw (ruimte, grootte, hoogte, diepte, bereikbaarheid, parkeren en precario, overlast, etc.). De uitwerking van de haalbaarheid is verschillend voor de verschillende sectoren in Nederland (Onderwijs, Zorg, Sociale woningbouw, Overheid en de Profitsector). === Basis en Kantelpunt === Basis van het project zijn de aspecten Geld, Tijd en Kwaliteit. Deze aspecten worden gaande het project steeds zuiverder omschreven en gedetailleerder opgebouwd. Vooral het aspect "geld" volgt hierin een duidelijk ontwikkelingslijn:<br> Het kantelpunt in de GOTIK methode is het punt waarop de ontwikkeling overgaat naar de feitelijke realisatie. De ontwikkelingsfasen zijn er voor dat alle aspecten van het ontwerp worden uitgewerkt. Op het moment dat de aanbesteding plaatsvindt worden alle basisaspecten in het ontwerp voor de ontwikkeling "bevroren". De aspecten hebben allen een definitieve inhoud gekregen. Het is aan de aannemers (of de realiserende partijen) om in de volgende hoofdfase (de realisatiefase) aan de gestelde eisen voor alle aspecten te voldoen. Of dat zo is, blijkt uit de aanbesteding (vooral voor wat betreft de prijs) en uit de oplevering (daar wordt vooral de kwaliteit gemeten). Gedurende het project houdt de projectleider de planning (aspect tijd) bij. == uitwerking GOTIK-methode top-aspect '''Doel''' == Het Doel van een (GOTIK-D) Project is dat wat de initiatiefnemer/opdrachtgever wenst te bereiken met het project. Vaak is dat vastgoed: een (nieuw of gerenoveerd) gebouw met terrein(en) en installaties. De realisatie dient daarnaast te geschieden op een wijze die past bij alle andere eisen die de initiatiefnemer/opdrachtgever wenst te (of moet) hanteren. Dit wordt het afgeleide doel genoemd. Het afgeleide doel is het beheersen van de (andere / alle) aspecten binnen het GOTIK-project. == uitwerking GOTIK-methode aspecten '''Informatie en Organisatie''' == === Informatie === Informatie komt uit bronnen. De meeste informatie is noodzakelijk om vanuit de ene fase over te stappen naar de andere fase met de mogelijkheid om te controleren of de overgang naar die volgende fase ook werkelijk kan en mag. Dit is het zogenaamde Go-Nogo principe. Informatie binnen GOTIK bestaat uit drie verschillende informatieonderdelen: * Voorafgaande informatie; * Ontwikkelde informatie tot aan de realisatie; * Realisatie-informatie. De belangrijkste Go-Nogo documenten worden elders genoemd per (hoofd-) fase. ==== Voorafgaande informatie ==== Voorafgaande informatie is alle informatie die beschikbaar is op het moment dat er een initiatief wordt genomen of informatie die uitsluitend in de initiatieffase wordt opgebouwd. Deze gegevens kunnen zijn: * ouderdom van het pand; * meerjarenplanningen; * klachtenadministraties; * informatie over de locatie, de grond, de stedenbouwkundige structuur en randvoorwaarden/voorwaarden, kadaster; * informatie over veranderde wet- en regelgeving; * informatie over ontwikkelingen van de markt, klanten (klantengroepen); * informatie over nieuwe ontwikkelingen van producten in de markt die wellicht interessant kunnen zijn bij het ontwikkelen van concepten; * informatie over de concurrentie; * etc. Het betreft altijd informatie die "duwt" in de richting van een probleemoplossing. Het is lastig om de juiste vraagstelling uit de informatie te distilleren. Een adviseur kan daarin een goede, vooral begeleidende rol spelen.<br> Met al deze informatie wordt in de initiatieffase gewerkt aan een nieuw (of meerdere nieuwe) concept(en), te starten met een vraagstellingsonderzoek.<br> De uitkomst uit het vraagstellingsonderzoek is een heldere vraagstelling.<br> Vanuit de vraagstelling kan gewerkt worden aan de concepten. In het concept (of in ieder concept) zit geen andere en geen nieuwe informatie dan de reeds '''bestaande informatie''' en een '''Idee'''.<br> Vanuit het Idee werkt het haalbaarheidsteam verder aan de haalbaarheid van het concept.<br> Vanuit het Idee en de geconstateerde haalbaarheid werkt het PvE-team verder aan een PvE (Programma van Eisen).<br> Vanuit het PvE werkt het ontwerpteam verder in de ontwikkelingsfase aan een ontwerp.<br> Vanuit het ontwerp wordt verder gewerkt richting aanbesteding.<br> Na de aanbesteding wordt het ontwerp uitgewerkt door het bouwteam.<br> {| class="wikitable" |- ! H !! Fases (-onderdeel) !! Team of werkgroep dat daar aan werkt !! Resultaat (resultaten) |- | H1 || initiatief || opdrachtgever / eigenaar / beheerorganisatie || probleemomschrijving |- | || vraagstelling || als initiatief of alvast de programmamanager || heldere vraagstelling |- | || concept(en) || programmamanager / programmateam || ideeën en concepten |- | H2 || uitwerking || opdrachtgever / eigenaar / beheerorganisatie || uitwerking |- | || haalbaarheid || haalbaarheidsteam || uitslag van de haalbaarheid per onderdeel |- | || PvE || PvE-team || Programma van Eisen |- | H3 || ontwerp || ontwerpteam || voorlopig en definitief ontwerp |- | H4 || aanbesteding || adviseurs || juridisch heldere aanbestedingsstukken |- | H5 || voorbereiding uitvoering || werkvoorbereiding van de aannemer(s) || werkdocumenten en uitvoeringsstukken |- | H6 || uitvoering || bouwteam || het te realiseren bouwproject |} In het geval van een klein project kunnen de verschillende deelfases zoals hier boven beschreven worden samengevoegd om tot meer efficiëntie en effectiviteit te komen. Echter, het is lastig om achteraf te controleren op welke wijze vanuit de vraagstelling naar een ontwerp is gewerkt, als niet iedere stap ook goed gedocumenteerd en gearchiveerd is. ==== Ontwikkelde informatie tot aan de realisatie ==== ===== Initiatief ===== Vanuit het initiatief waarin vrij en ongedwongen kan worden gebrainstormd, worden concepten bedacht. Deze concepten bestaan uit mogelijkheden om een gebouw op een bepaalde manier voor een bepaalde doelgroep te gebruiken. Bijvoorbeeld: een bestaande lagere school gebruiken als een combinatiegebouw voor lager onderwijs en kinderopvang. Een concept bevat gegevens over de gebruiker, de wijze waarop deze het gebouw gebruikt, de financieringsvormen en de overige noodzakelijke randvoorwaarden. Een goed concept bestaat vaak al. Het is vaak een kwestie van goed om je heen kijken.<br> Als het team, dat samenwerkt om de vraagstelling helder te krijgen en concepten op te stellen voldoende creativiteit heeft (of er over kan beschikken) kunnen er al wat Modellen (ruwe schetsen) worden opgesteld en van mogelijke Scenario's worden voorzien.<br> ===== Haalbaarheid ===== Vanuit het (gekozen) concept (eventueel met Modellen en Scenario's) wordt het eerst gewerkt aan de Haalbaarheid in een haalbaarheidsonderzoek. Het haalbaarheidsonderzoek betekent zoveel als ''onderzoeken of het ook echt kan wat we willen''. De haalbaarheid bestaat uit heel harde en heel zachte randvoorwaarden waaraan het project zal moeten voldoen. Wij spreken in het geval van de haalbaarheid over de ''grenzen waarbinnen het project gerealiseerd moet worden''. De haalbaarheid bestaat uit vijf te onderscheiden onderdelen: # Wenselijkheid en maatschappelijk of economische rendement (is er vraag naar en wat levert het op; bijvoorbeeld: een heel groot kantoorpand transformeren in een zorgcentrum in het centrum van Utrecht waar nog zo veel kantoren leeg staan); # Sociale wenselijkheid of weerstand tegen het concept (bijvoorbeeld: een kliniek voor verslaafden in een woonwijk); # Financieel (financierbaarheid en exploiteerbaarheid) (bijvoorbeeld: is er voldoende subsidie beschikbaar om een kinderdagverblijf te exploiteren en kan de bank dus voldoende hypotheek verstrekken om te bouwen); # Bestemming (WABO kansen en bedreigingen, bijvoorbeeld: het bestemmingsplan, de parkeerplaatsen, brandveiligheid en wat al niet meer), # Uitwerkbaarheid tijdens de bouw (bijvoorbeeld: is er voldoende ruimte, grootte, hoogte, diepte, bereikbaarheid, parkeren-tijdens-de-bouw en hoe zit het met precario (het recht om de openbare weg als werkterrein te gebruiken), hoe om te gaan met overlast, etc.).<br> ===== PvE ===== Na de Haalbaarheid (en het blijkt ook haalbaar) wordt het concept verder uitgewerkt in het Programma van Eisen (PvE). Dit PvE bevat de gehele vraagstelling en alle noodzakelijke randvoorwaarden waaraan het eindresultaat moet voldoen en waarbinnen het project moet worden gerealiseerd. Het PvE is de laatste mogelijkheid voor de initiatiefnemers en de opdrachtgever om invloed uit te oefenen op het eindresultaat en de weg om er te komen. Het PvE is gedurende het gehele traject het toetsingsinstrument om het eindresultaat tussentijds en bij de oplevering te toetsen. Het PvE dient dan ook alles te bevatten. In de regel en vanuit de historie wordt het PvE samengesteld vanuit de D-, en de GTK-aspecten. Er wordt (mede door overheidsingrijpen of -verlangen en door professionele non-profitorganisaties) steeds vaker een PvE verlangt dat ook de I en de O goed omschrijft.<br> ===== Ontwerp ===== In de Ontwikkelingsfase bij het ontwerpen wordt wezenlijk nieuwe informatie gecreëerd: het ontwerp.<br> Vanuit het concept en het Idee en binnen de randvoorwaarden zoals die door het haalbaarheidsonderzoek zijn vastgesteld, worden door het ontwerpteam verschillende Modellen met bijbehorende Scenario's opgesteld. Een Model is een mogelijke uitkomst uit een ontwerptraject. Een Scenario is een manier om tot het eindresultaat te komen.<br> Binnen het ontwerptraject wordt de volgende fasering gehanteerd: * Voorlopig ontwerp (VO); * Definitief ontwerp (DO). In de fase van het voorlopig ontwerp wordt door het ontwerpteam cyclisch gewerkt aan een oplossing voor de vraagstelling, op basis van Concept en Idee voorzien van randvoorwaarden, verwerkt in het PvE. Het PvE is hierin leidend. Bij het PvE behoren alle documenten die tot het tot stand komen van het PvE hebben geleid. Dit om het ontwerpteam de maximale input te geven nodig om het beste eindproduct te ontwerpen. Het ontwerpteam ontwerpt zelf Modellen of werkt verder aan de Modellen die in een eerder stadium zijn geproduceerd. Naast ieder Model hoort ook een Scenario ontwikkeld te worden. Een Scenario geeft aan hoe het Model tot stand komt. In de renovatie is dit van wezenlijk belang, mede ook omdat een bestand gebouw al in gebruik is en gebruikers behoefte hebben aan duidelijke informatie en communicatie over HOE het project zal verlopen. Het cyclisch werken bestaat er uit dat het team voortdurend toetst (met de projectleider en/of de opdrachtgever) of het ontwerp voldoende voldoet aan het PvE.<br> Tijdens de ontwikkeling van het voorlopig ontwerp bieden de vele Modellen de opdrachtgever (of hij/zij die hem/haar vertegenwoordigt) de mogelijkheid om gefundeerd keuzes te maken. Elke vraag kan op verschillende manieren beantwoord worden. Door gebruik te maken van het PvE en alle voorliggende Go-Nogo documenten komt bij de opdrachtgever de (voor hem of zijn cliënten) beste oplossing naar voren. Het is in belang van de opdrachtgever om hierbij met meerdere adviseurs te werken om een scheiding te maken tussen de belangen (en de creativiteit) van het ontwerpteam, de belangen van de opdrachtgever en de randvoorwaarden (die vaak van de overheid komen) waarbinnen het project gerealiseerd dient te worden. Het laatste stadium van het ontwerptraject is het opleveren van het Definitief Ontwerp (DO). Naast het feitelijk DO document betekent dit vaak ook dat het ontwerpteam ontslagen kan worden van haar taak. Het is dus van zeer groot belang om niet te vroeg een DO vast te stellen. Een eenmaal vastgesteld DO kan alleen met een NIEUWE opdracht weer worden "opengebroken". Dit zijn contractuele afspraken om het werk van de ontwerpers (vaak een architect(-enbureau)) in te kaderen. ===== Voorbeelden van ontwerpvragen===== {| class="wikitable" |- | Voorbeeld 1. |- | Er is een onderwijsgebouw beschikbaar. Het is een lagere school. Het aantal leerlingen neemt af. De vraag naar kinderopvang neemt toe. De ontwerpvraag is: ontwikkel vanuit het bestaande gebouw door renovatie en gedeeltelijke "vernieuwbouw" een gebouw geschikt als lagere school met minder klassen en met een kinderdagverblijf. Een mogelijk Model (is de uitkomst uit het ontwerptraject) is dat letterlijk één klaslokaal wordt omgebouwd tot kinderdagverblijf. Een scenario daarbij is dat dit gebeurt terwijl de school in de zomervakantie is gesloten. |- | Een ander model is dat de bestaande lerarenkamer en de vergaderkamer wordt omgebouwd tot kinderdagverblijf en dat er een nieuwe lerarenkamer annex vergaderruimte wordt gecreëerd in een leegstaand klaslokaal. Het bijbehorende scenario is dat de bouw plaats vindt in de herfstvakantie met uitloop daarna tot de eerste week van december. |} {| class="wikitable" |- | Voorbeeld 2. |- | Er is een kantoorgebouw beschikbaar. Het is een dubbele kantoortoren. De (lokale) vraag naar kantoorwerkplekken neemt af. De vraag naar zorgwoningen neemt toe. De ontwerpvraag is: ontwikkel vanuit het bestaande gebouw door renovatie en gedeeltelijke "vernieuwbouw" een gebouw dat geschikt is als zorgcentrum voor ouderen met zowel psychische (dementerenden) als fysieke klachten (somatisch zieken). Een mogelijk Model (is de uitkomst uit het ontwerptraject) is dat de gehele toren wordt omgebouwd tot zorgcentrum. Een scenario daarbij is dat dit in één keer gebeurt terwijl de torens in zijn geheel zijn gesloten. |- | Een ander model is dat de bestaande toren links en de begane grond wordt omgebouwd tot zorgcentrum met woning voor dementerenden en dat er in de andere toren een centrum komt voor verpleging met verschillende ligtijden en ouderenrevalidatie. Het bijbehorende scenario is dat de bouw plaatsvindt in drie fases: fase 1 is de aanpassing van de begane grond, fase 2 is de ontwikkeling van de woontoren voor dementerenden en fase 3 is de verpleegtoren met de revalidatiekliniek. |} ==== Realisatie-informatie ==== Realisatie-informatie is alle informatie die gedurende de realisatie wordt gecreëerd om het werk uit te voeren (door de aannemer(s)) zodat optimaal (of in zijn geheel of volledig) wordt tegemoet gekomen aan het PvE en de uitgangspunten. De Realisatie-informatie bestaat uit informatie die beschikbaar komt: * in de voorbereiding van het werk door de aannemer(s); * in het werk. ===== Werkvoorbereiding ===== De informatie die beschikbaar komt in de voorbereiding is een gedegen en zeer gedetailleerde uitwerking van de documenten die tot de aanbesteding hebben geleid. Deze informatie is vooral bedoeld voor de uitvoerende partijen en personen. Na het werk kan deze informatie beschikbaar komen voor de beherende partijen. De informatie wordt vaak samengesteld door de afdeling Werkvoorbereiding van de aannemer(s).<br> ===== Werk in uitvoering ===== De informatie die beschikbaar komt in het werk bestaat uit: * officiële informatie (met rechtskracht); * informele informatie (dus zonder rechtskracht). Het verdient aanbeveling om vooral de officiële stukken die tijdens het werk tot stand komen zeer betrouwbaar te laten ontstaan, te beheren en te verwerken. In het kader van het recht (bijvoorbeeld de ARW en de UAV en het burgerlijk wetboek) is er een (limitatieve) lijst van documenten in volgorde van rechtskracht, waar de bouwsector zich aan houdt (hoe lager de rangorde, hoe hoger de juridische status). Op één staat het juridisch meest belangrijke stuk. De juridische volgorde betekent dat bij tegenspraak een hogere status voor gaat. Bij gelijke stukken geldt het stuk met de meest recente datum.<br> <table border="1" bordercolor="#777777" style="color: black; background-color:#afeeee" width="600" cellpadding="3" cellspacing="0"> <tr> <td style="color: black; background-color:powderblue;width:100px;text-align:center;">Rangorde</td> <td>Document</td> </tr> <tr> <td style="color: black; background-color:powderblue;width:100px;text-align:center;">1</td> <td>Verslag van de bouwvergadering</td> </tr> <tr> <td style="color: black; background-color:powderblue;width:100px;text-align:center;">2</td> <td>(Aanvullingen in) het Contract tussen Opdrachtgever en Aannemer</td> </tr> <tr> <td style="color: black; background-color:powderblue;width:100px;text-align:center;">3</td> <td>Aanvulling op Bestek en Tekeningen in de Proces-verbaal van aanbesteding</td> </tr> <tr> <td style="color: black; background-color:powderblue;width:100px;text-align:center;">3</td> <td>Aanvulling op Bestek en Tekeningen in de Nota van aanwijzing</td> </tr> <tr> <td style="color: black; background-color:powderblue;width:100px;text-align:center;">4</td> <td>Aanvulling op Bestek en Tekeningen in Nota van wijzigen en aanvulling</td> </tr> <tr> <td style="color: black; background-color:powderblue;width:100px;text-align:center;">5</td> <td>Bestek en Tekeningen</td> </tr> <tr> <td style="color: black; background-color:powderblue;width:100px;text-align:center;">6</td> <td>Het bouwbesluit</td> </tr> <tr> <td style="color: black; background-color:powderblue;width:100px;text-align:center;">7</td> <td>AMVB's der gemeente</td> </tr> <tr> <td style="color: black; background-color:powderblue;width:100px;text-align:center;">8</td> <td>Provinciale voorschriften</td> </tr> <tr> <td style="color: black; background-color:powderblue;width:100px;text-align:center;">9</td> <td>Ministeriële verordeningen</td> </tr> <tr> <td style="color: black; background-color:powderblue;width:100px;text-align:center;">10</td> <td>de Europese wet</td> </tr> <tr> <td style="color: black; background-color:powderblue;width:100px;text-align:center;">11</td> <td>de Nederlandse wet</td> </tr> <tr> <td style="color: black; background-color:powderblue;width:100px;text-align:center;">12</td> <td>Aanvullende Europese regels</td> </tr> </table><br> === Organisatie === Organisatie van een GOTIK-project betekent: het samenwerken en het samenstellen of de samenstelling van alle personen, organisaties en entiteiten die gezamenlijk een belang hebben in of de verantwoordelijkheid hebben voor of bevoegdheden hebben ten aanzien van en daarom taken hebben in of binnen of rondom het GOTIK-project. Zie ook de Go-Nogo tabel. De organisatie bestaat in de breedte uit partijen die (vanaf het begin) voortdurend een bijdrage leveren tot partijen die een eenmalige en/of specifiek één bijdrage moeten, mogen of willen leveren.<br> <hr> [[Bestand:Organisatiemodel wikipedia.JPG|thumb|440px|center|Organisatiemodel GOTIK-project]]<br> <br> == Go-Nogo Documenten == De volgende lijst van Go-Nogo documenten spelen een cruciale rol, een belangrijke rol of een bijrol in de GOTIK-project met daarbij de partij die als belangrijkste beslist over de status van het document.<br> {| class="wikitable" !width=" 6 %" | GOTIK-Methode !width="10 %" | Cruciaal !width="10 %" | Belangrijk !width="10 %" | Bijrol !width="10 %" | Partij |- | Colspan=4 | ''A. Ontwikkelingsfase'' |- | naar Initiatief || .. || .. || IOK || Opdrachtgever en zijn adviseur |- | naar Vraagstelling || Vastgestelde probleemstelling uit initiatieffase || IOK || .. || Adviseur van de opdrachtgever en projectleider |- | naar Conceptontwikkeling || Heldere vraagstelling || dossier initiatief met beschikbare alle informatie || uitslagen uit de [[CABU]]-onderzoeken || Adviseurs (programmamanager) en adviseur/vertegenwoordiger van de opdrachtgever en projectleider. |- | naar Haalbaarheid || Colspan=4| Detailuitwerking haalbaarheid {| class="wikitable" !width=" 1 %" | <div style='text-align: center;'> Nummer</div> !width=" 6 %" | GOTIK Haalbaarheid !width="10 %" | Cruciaal !width="10 %" | Belangrijk !width="10 %" | Bijrol !width="10 %" | Partij |- | <div style='text-align: center;'> 1</div> || Maatschappelijk || Convenant (IOK en SOK) met maatschappelijke partijen, de gemeente, andere overheidsinstanties. || .... || .... || Programmamanager |- | <div style='text-align: center;'> 2</div> || Sociaal || Convenant met de wijk, buurt, betrokken belanghebbenden. || .... || .... || Programmamanager |- | <div style='text-align: center;'> 3</div> || Financieel || Exploitatieoverzicht met gegevens die aantonen dat het voor lange termijn een renderend systeem is. || financieel overzicht waaruit blijkt dat er genoeg middelen zijn of aangetrokken kunnen worden (banken en andere geldschieters) om over te gaan tot bouw. || .... || Programmamanager en administrateur / controller |- | <div style='text-align: center;'> 4</div> || Vergunningen || WABO vergunningen. || .... || .... || Programmamanager en Jurist en Gemeente |- | <div style='text-align: center;'> 5</div> || Bouwterrein || Voorwaarden in de WABO (bouw-) vergunning. || Toezeggingen van de mogelijke aannemers en dergelijke. || .... || Programmamanager en Jurist en adviseur(s) van de aannemer(s) |- | <div style='text-align: center;'> allen</div> || Samenvatting alle 5. || WABO vergunningen, Sluitende Exploitatiebegroting, Convenant met buurt of wijk, IOK en SOK || .... || .... || Programmamanager en Jurist van de opdrachtgever plus opdrachtgever |} |- | || || || || |- | naar PvE || Principe uitslag uit de WABO (bouw-) vergunningen || Door opdrachtgever (tenminste één maar liever meer) goedgekeurd concept / idee. || .. || PvE-Team, programmamanager |- | naar Voorlopig of Voorontwerp || Het door de opdrachtgever goedgekeurde PvE en de SOK || HOK || .. || Programmamanager en opdrachtgever |- | naar Definitief Ontwerp || Het laatste (finale) voorlopig ontwerp dat door de opdrachtgever of zijn vertegenwoordiger is goedgekeurd. || HOK || .. || Projectleider |- | naar Aanbesteding || VO dat voldoet aan alle vereisten PLUS alle WABO vergunningen en de HOK of huurcontract || .. || .. || Projectleider |- | Colspan=4 | ''B. Uitvoeringsfase'' |- | naar Voorbereiding || (Contract op basis van de) Inschrijving door de Aannemer(s) bij de Aanbesteding || De Aannemingsovereenkomst || Aannemingsovereenkomsten met de onderaannemers || Projectleider |- | naar Uitvoering || Gereedkomen van alle voorbereidingsdocumenten (kan eventueel lopende het bouwtraject, als de documenten maar op tijd zijn). Dit is een traditionele valkuil! || Verslag eerste bouwvergadering || .. || Projectleider |- | naar Oplevering || Sluitende vooropname en Huurcontract|| Verslag van de vorige (voorlaatste) bouwvergadering || .. || Projectleider |- | Colspan=4 | ''C. Gebruiksfase'' |- | naar Normaal Gebruik || Oplevering met gebrekenlijst en Huurcontract || gebrekenplanning || MOP || Projectleider en beheerder |- | naar Initiatief || MOP en Inspecties en klachtenadministratie etc.. || .. || .. || Beheerder en eigenaar |- | naar Sloop || .. || .. || .. || Beheerder en eigenaar |} == Uitwerking GOTIK-methode basisaspecten '''Geld, Tijd en Kwaliteit''' == Onderstaand wordt de GOTIK-methode uitgewerkt in de aandachtsvelden Geld, Tijd en Kwaliteit. === Geld volgens GOTIK === ''Het geld volgens de GOTIK Methode: de ontwikkeling van inzicht in de financiën van een project.''<br> De benodigde financiën dienen in twee delen gedeeld te worden: # directe projectkosten: kosten voor de realisatie in materialen, uren en overige directe kosten. # indirecte projectkosten: kosten voor de begeleiding, controle en verantwoording.<br> <br> De ontwikkeling van de financiële middelen per hoofdfase:<br> === A. Ontwikkelingsfasen. === # In de '''initiatieffase''' is sprake van een globaal budget of van een budgetvrije onderzoeksperiode. De initiatiefnemer heeft een globaal budget beschikbaar of heeft een beeld bij de rendementen (positief resultaat tussen kosten en opbrengsten in de exploitatie) die het project vanaf de oplevering zal genereren. Of de initiatiefnemer zoekt nog naar mogelijkheden om de financiering "rond te krijgen". Dat houdt in zowel de investeringskosten als de exploitatiemogelijkheden. Wanneer er een redelijk beeld bestaat van een mogelijke of goede haalbaarheid (vooral financieel) stapt het projectteam over naar de volgende fase. # In de fase van de uitwerking van het initiatief wordt in de '''haalbaarheidsfase''' het budget voor het eerst, als één totaal vastgesteld. Daarmee wordt voor het eerst concreet vastgesteld dat het realiseren van het project past binnen de financiële grenzen die de opdrachtgever wenst te stellen. In dezelfde fase van de uitwerking in het '''programma van eisen''' (PvE) wordt het geld (de noodzakelijke budgethoogte) vastgesteld als één van de ontwerpuitgangspunten. Op dit moment kan het budget al in twee van elkaar verschillende delen worden opgedeeld. Er is dan één deel beschikbaar voor de feitelijke realisatie. Het tweede deel is dan beschikbaar voor alle overige werkzaamheden die gemoeid zijn met de ontwikkeling en de realisatie. In feite wordt dan al duidelijk wat het project zelf kost (de feitelijke "bouwkosten") en wat daarnaast de kosten zijn voor de ontwikkeling en de ondersteuning of begeleiding van de realisatie de "indirecte kosten". # In de fase van het '''ontwerp''' (die bestaat uit de onderdelen Voorlopig Ontwerp (VO) en Definitief Ontwerp DO)) wordt door het ontwerpteam een ontwerp gemaakt dat past binnen de gestelde randvoorwaarden. Daarmee wordt het budget dat beschikbaar is voor de realisatie toegewezen aan de projectonderdelen waar het object uit zal gaan bestaan. Tevens benut het ontwerpteam een deel van het budget voor de ontwikkeling van het project. # In de fase '''aanbesteding''' wordt het budget getoetst met de markt. Indien er een partij is die de realiteit op zich wil nemen van het project, zoals het er in de definitieve vorm uitziet tegen de vastgestelde prijs waarvoor het maximaal gemaakt mag worden, is er een overeenstemming. Deze partij gaat het project realiseren. Het gehele project komt dan in de realisatiefase. Indien er geen "match" is tussen aanbieders en de van te voren gestelde maximale prijs, moet het project terug naar de ontwikkelingsfase. De kans bestaat ook dat het project in zijn geheel wordt afgeblazen. De aannemer heeft hier alleen nog maar een (goede) prijs afgegeven. De verdere uitwerking naar Tijd en Kwaliteit dient nog te geschieden. In voorkomende gevallen wil een opdrachtgever ook al in de aanbieding van de prijs zien hoe de aannemer tegemoet komt aan de andere gestelde eisten. Dat maakt de keuze voor de juiste inschrijver (aannemer(s)) gemakkelijker. Vooral in de gevallen van de zogenaamde Europese Aanbesteding wordt naast de prijs ook andere specifieke informatie gevraagd die de opdrachtgever kan en mag meenemen in de beoordeling van de aanbiedingen en het keuze proces om de juiste partij te selecteren. Aan de meest geschikte aannemer wordt het werk gegund.<br> === B. Realisatiefasen. === # In de Uitvoeringsfase, bij de '''voorbereiding''', wordt door de aannemer het project verder uitgewerkt zodat aan de (aan ALLE) overige gestelde projectvoorwaarden wordt voldaan. Dit wordt aangetoond in de bouwvergaderingen die vanaf het gunnen van het werk worden gehouden. In deze zelfde fase wordt bij '''realisatie''' het beschikbare budget uitgenut en wordt het project gerealiseerd. Daarin krijgt de aannemer betaald voor zijn inspanning. Daarnaast wordt het project ook nog begeleid. Daarvoor wordt het tweede deel van het budget zoals dat in het begin is vastgesteld uitgenut. De aannemer ziet toe op de juiste uitnutting van de eigen budgetten. De projectleiding of het projectmanagement ziet toe op de juiste uitnutting van de budgetten van de opdrachtgever. Daarmee let het projectmanagement niet alleen op de directe bouwkosten, maar ook op de kosten van begeleiding en zo. ## Begroting. De Begroting is het financieel overzicht van alle kosten die de aannemer maakt en die hij vergoed krijgt. De Begroting is een basisdocument dat behoort bij de inschrijving. Het is nu al lang niet meer zo dat bij de inschrijving alleen een totaalbedrag volstaat. De aanbestedende partij wil een goed inzicht in de prijsopbouw en verlangt dan ook een zogenaamde "open begroting". In deze open begroting is voor iedere werkzaamheid, voor alle materialen, elementen en detailleringen per EENHEID een prijs opgenomen. Daarbij worden de verwachte aantallen vermeld en de totaalprijs voor het betreffende onderdeel. De open begroting wordt ook gebruikt om af te rekenen voor de geleverde aantallen (zie meer- en minderwerk). ## Meer- en Minderwerk. Tijdens de Realisatie is er sprake van het uitvoeren van het werk conform de aanbesteding, de inschrijving en de aannemingsovereenkomst. Daarbij kunnen in het project afwijkingen ontstaan. Dan is er sprake van het zogenaamde Meer- en Minderwerk. Het Meerwerk bestaat uit een aantal verschillende soorten: ### Meerwerk dat in een ander, hoger aantal voorkomt dan in de aanbesteding is opgenomen. Dat levert extra werk op, waarvoor bekend is (gezien de inschrijving en de begroting) wat het kost. ### Meerwerk dat van te voren bekend is maar waar geen prijs voor is afgegeven. ### Meerwerk dat van te voren niet bekend heeft kunnen zijn en waarvoor dus ook nog geen prijs beschikbaar is. ## Minderwerk betekent zoveel als minder werk doen/uitvoeren dan in de aanbesteding en de inschrijving is vastgelegd dat gedaan zou moeten worden. Het gevolg is dat het minderwerk niet betaald zal gaan worden. Echter, de aannemer heeft er wel op gerekend. Gevolg is dat de aannemer daar vaak wel voor gecompenseerd wordt. Dat geldt zowel voor onderdelen die minder in aantal als onderdelen die helemaal niet meer worden uitgevoerd. De compensatie is vaak een percentage dat in de inschrijving al bekend is (vaak de AK-WR (percentage "Algemene Kosten" en "Winst en Risico") of de overhead genoemd). ## Werken met Pakketten. Om de vervelende discussies over meer- en minderwerk in het onderhoud te voorkomen wordt al geruime tijd gebruik gemaakt van het systeem van "verrekenen van pakketten". Dat houdt in dat van te voren is afgesproken dat er geen sprake is van meer- en minderwerk in de traditionele zin, maar dat het werk wordt afgerekend op de uitgevoerde aantallen. Om dat helder te maken worden "pakketten" samengesteld met werkzaamheden die een duidelijk resultaat laten zien. Bijvoorbeeld: Vervangen Voordeur; Vervangen CV-ketel; Schilderen Binnendeur; Herstellen bestrating met tegel 30*30; etc. ## De eenheid is dan van groot belang. ## Voor ieder pakket wordt één vaste prijs afgesproken. het pakket wordt dan net zo vaak afgerekend met de aannemer als dat het is uitgevoerd, zonder verdere verrekening. In de aanbesteding en de inschrijving wordt dan een fictief aantal opgenomen. Vaak benadert dat aantal redelijk de werkelijkheid. In voorkomende gevallen kan het tegenvallen of meevallen, maar dat is nooit de reden voor de aannemer om werk of financiële compensatie te claimen. # In de fase van de '''oplevering''' wordt een financieel overzicht samengesteld ter verantwoording van het projectmanagement tussen alle partijen. De verantwoording betreft de directe bouwkosten, de indirecte kosten en de extra kosten die veroorzaakt zijn in het werk door voorkomende situaties. Het betreft dan meer- en minderwerk of onvoorzien en extra werk. Door het projectmanagement is van te voren een inschatting gemaakt hoe hoog deze kosten kunnen zijn, bijvoorbeeld door een percentage van het budget af te spreken dat specifiek daaraan mag worden uitgegeven. Het behoort tot het expertisegebied van een goede projectmanager om deze kosten beperkt te houden en goed inzichtelijk te maken en te verantwoorden, zodat de opdrachtgever hiermee akkoord kan gaan. === C. Gebruik === # In de fase van de '''nazorg''' (tijdens het feitelijk '''gebruik''') worden omissies in het project ondervangen en opgelost of weggewerkt. Hiervoor is een periode van een half of één of soms zelfs twee jaar beschikbaar. Deze periode heet de onderhoudstermijn. Hiervoor is vaak ook nog een kleine budgetruimte beschikbaar (standaard 5% van de bouwsom). === Planning volgens GOTIK === ''De planning volgens de GOTIK Methode: de ontwikkeling van inzicht in de planning van een project.''<br> Planning is de of een verzameling van alle tijdsaspecten. Het gehele project heeft een bepaalde tijd nodig om tot een voltooiing te komen. Daarnaast zijn er specifieke projectonderdelen of trajecten die een bepaalde hoeveelheid tijd vragen. Per fase worden de tijdsaspecten nauwkeuriger uitgewerkt. Afgaande op de feitelijkheden van de afgelopen decennia kan met groot gemak gesteld worden dat het halen van de planning voor vooral de overheidsopdrachten niet voorkomt. De planning wordt systematisch en met zeer grote afwijking overschreden. Daarmee is de uitdrukking: plannen is het zo betrouwbaar mogelijk vastleggen van hoogst onbetrouwbare zaken... precies wat het zegt. Plannen is een gave.<br> ==== Inschatten en vastleggen ==== De benodigde tijd wordt aan het begin globaal vastgesteld. Gaande het project worden steeds meer tijdsaspecten nauwkeurig vastgesteld. Per hoofdfase is er vaak sprake van een afgebakend begin en eindpunt. Per subfase is er sprake van een globale tijdsvraag. Het is aan het projectteam om de tijdsvragen in te passen tussen begin- en eindpunt.<br> Het vaststellen van de planning is in eerste instantie een vraagstelling van de opdrachtgever. Echter deze heeft in verband met de huidige wet- en regelgeving rekening te houden met wettelijke termijnen die de overheid hanteert om zelf haar taken te verrichten. Daartussen zitten de overige partijen die elk te maken hebben met enerzijds de vraag van de opdrachtgever waar zij uiteraard aan willen voldoen, maar anderzijds de (on)mogelijkheid van de eigen organisatie en het eigen werk(proces) om er aan te voldoen. Belangrijkste planningsvraagstukken: # Eerst mogelijke moment waarop het project kan beginnen. De opdrachtgever heeft dit in de hand. # Eerst mogelijke moment waarop de UITVOERING van het project kan beginnen. Dit is vooral een kwestie van procedures. Hierin heeft de overheid een heel grote stem (WABO - vergunningenstelsel dat momenteel in Nederland wordt gehanteerd). Alleen al de simpele vraag of een schoolgebouw ook een commerciële functie kan onderbrengen stuit al vrij snel in de WABO op problemen in de bestemmingsplannen. Hier zitten langlopende procedures achter. # Eerst mogelijke moment van oplevering rekening houdend met de start van het project. Dit is een vraag die de opdrachtgever neerlegt, en die door partijen gezamenlijk moet worden beantwoord. Tussen één en twee liggen alle trajecten van de voorbereiding. Tussen twee en drie liggen alle trajecten van de realisatie. <hr>[[Bestand:Planning GOTIK project.JPG|center|660px|thumb|Planning van de ontwikkeling van een GOTIK-project. De vakjes in de planning stellen in dit voorbeeld weken voor.]]<br> <br> === Kwaliteit volgens GOTIK === ''Kwaliteit volgens de GOTIK Methode: de ontwikkeling van inzicht in de kwaliteit van een project.'' Kwaliteit is een vraagstuk dat in de afgelopen decennia steeds meer concrete vorm heeft gekregen. Vanuit de redelijk ongestructureerde wereld van het bouwen in Nederland van het midden van de vorige eeuw heeft de kwaliteitsvraag zich sterk ontwikkeld. In eerste instantie uitsluitend op het eindproduct. Momenteel ontwikkelt de kwaliteitsvraag zich ook op de gebieden "proces" en "secundaire output". ==== Kwaliteitsvraag van het eindproduct ==== ===== Gebouw ===== Bij het onderhouden van de gebouwen in Nederland wordt het steeds belangrijker om een duurzaam en maatschappelijk verantwoord product af te leveren. In het recente verleden zijn heel goede voorbeelden gerealiseerd. Het Nederlandse landschap mag volgens de huidige politiek niet verder lijden onder de expansiedrift van de ontwikkelaars. Daarnaast willen wij in Nederland ook nog lang tegen mooi vastgoed aankijken (volgens de rijksbouwmeester/RGD). De basiskwaliteit van veel gebouwen is het uitgangspunt om de kwaliteitsvraag ten aanzien van het eindresultaat goed te kunnen stellen. Met andere woorden: uitgaande van goede gebouwen willen we ook weer nieuwe goede gebouwen ontwikkelen. Daarbij kijkt de opdrachtgever naar de functie, de maatschappelijke relevantie van de functie, de sociale wenselijkheid en de financierbaarheid. Hierbij speelt conceptdenken een heel grote rol. Het vak van de Conceptdenker is dan ook sterk in ontwikkeling (Ander functiebenamingen: conceptontwikkelaar, conceptmanager, programmamanager, programmaontwikkelaar, integraal ontwikkelaar, vastgoedontwikkelaar etc.). Sterke concepten bewijzen dat goede gebouwen die in eerste instantie NIET van toepassing leken uiteindelijk zeer goed geschikt zijn voor de functies die men er in wilde plannen.<br> Voorbeelden van goed hergebruik: Schiecentrale in Rotterdam, Watertoren in Zutphen, Witte Dame en Strijp-S in Eindhoven, Pakhuizen aan de grachten in Amsterdam, etc. ===== Materiaal, Element en Detaillering ===== Goede gebouwen bestaan in hun basis uit goede materialen (en elementen en detailleringen) die op een goede wijze zijn toegepast. Een gebouw slijt heel langzaam en het proces is goed te volgen. De kwaliteitsvraag van te gebruiken materialen, elementen en detailleringen verplaatst zich langzaam in de richting van Duurzaam, Energiezuinig en Van-wieg-tot-wieg (cradle to cradle). Materialen voldoen op dit moment (mede door de vele NEN- en DIN-normen) dan ook in de basis aan de gestelde kwaliteitsvraag. De toepassingstechnieken veranderen daarmee ook.<br> Veel van de gestelde kwaliteitsvragen komen uiteindelijk terecht in een aanbestedingsstuk of in meerdere verschillende samenhangende aanbestedingsstukken. Deze stukken bestonden vroeger uit een kort hoofdstuk met algemene voorwaarden en veel lange en uitgedetailleerde hoofdstukken met materiaaleisen. Deze vorm van aanbesteding leidt tot een inspanningsverplichting. Het is een beschrijving van WAT HOE WAAR en WANNEER moet worden toegepast. De huidige ontwikkelingen gaan steeds meer richting prestatie-eisen. De vraag is niet meer WAT. De vraag is nu wat het moet doen als het klaar is. De vraag gaat nu meer naar de FUNCTIE en wat het materiaal het element en de detaillering voor de functie die het gebouw vervult zal gaan doen.<br> * Verwarmen is dan niet meer een vraag naar een CV-ketel of een systeem maar een vraag naar het beheersen van het comfort. * Ventileren is dan niet meer de vraag naar verplaatste lucht, maar de vraag naar het beheersen van de kwaliteit van de (samenstelling van de) lucht. * Vragen naar een mooi uiterlijk is dan niet mee vragen om een RAL-kleur maar vragen naar het beheersen van de uitstraling, passend bij het imago. * etc.<br> Dit leidt er toe dat steeds meer gespecialiseerde partijen moeten (mogen) samenwerken om te komen tot een gedegen invulling van de aanbestedingsvraag. ==== Kwaliteit van het Proces ==== ===== Primaire output ===== Goede gebouwen ontstaan allang niet meer door iedereen maar zijn gang te laten gaan. Het project speelt zich af in een proces. Dat proces heeft ook de nodig kwaliteitseisen. Er zijn (spel-)regels waar iedereen zich aan zal moeten houden. Er is steeds meer sprake van open communicatie en er mogen ook steeds meer partijen meepraten. Zie bijvoorbeeld de grote renovatieprogramma's in de overbevolkte binnensteden waar de bewonersverenigingen één hele stem krijgen in de conceptfase. Daar tegenover nemen de verantwoordelijkheden die partijen hebben te dragen ook toe en dat leidt onvermijdelijk tot grotere juridische vraagstukken als het onverhoopt toch fout gaat.<br> Het huidige proces (voor elk GOTIK-project) kent de volgende (limitatieve) lijst van kwaliteitseisen (op volgorde van importantie): * Beheersing van de risico's (bedreigingen) en beheersing van de kansen; * Heldere communicatie; * Gebruik maken van sterkte en compenseren van zwaktes; * Invloed van de gebruiker; * Invloed van betrokkenen; * Invloed van de opdrachtgever; * Helderheid over belangrijke stappen (zie de Go-Nogo lijst) in het proces; * Maximaal inzicht in de juridische aspecten van het proces en het project; * Consistentie van de documentatie; * Goede archivering. ===== Secundaire output ===== Een goed proces heeft ook andere uitkomsten dan alleen een goed eindproduct. Binnen het proces wordt informatie samengesteld die aan duidelijke kwaliteitseisen dient te voldoen. Daarnaast worden steeds hogere eisen gesteld aan de werkplek van de medewerkers die aan het eindproduct werken. Bouwen gaat gepaard met veel "gedoe". Er komen zware machines op het werk die lawaai maken. Er komen materialen aan die niet meteen op hun plek staan maar eerst ergens anders. Dat geeft allemaal overlast. Als laatste (maar niet minder belangrijk) produceert een proces ook afval dat moet worden verwerkt, waar steeds hogere eisen aan worden gesteld.<br> Secundaire output bestaat uit: * Communicatie; * Informatie; * Subsysteem (subsystemen): het bouwsysteem of -bouwproces; * Overlast; * Ruimtegebruik; * Materiaal; Hoe om te gaan met al deze secundaire output dient te worden beschreven in het kwaliteitsdocument. Het komt in alle stukken die door alle partijen (die in alle stadia aan het werk zijn) moeten worden gebruikt om te komen tot een goed eindproduct en tot secundaire output die eveneens aan alle kwaliteitseisen dient te voldoen.<br> <hr> == Basisstructuur GOTIK projecten == Onderstaand wordt een aantal onderdelen die nog niet benoemd zijn nader uitgewerkt in de infoboxen. Daarnaast worden in onderstaande totaalopsomming alle elementen weergegeven die een rol spelen in het GOTIK-projectmanagement van vastgoedprojecten. === Projectfases === * Initiatief * Uitwerking * Ontwerp * Aanbesteding * Uitvoering * Eindoplevering <div style="padding: 2px; width: 100%; color: black; background-color:#eeffff; border: 1px solid #777777; -moz-border-radius-topleft: 4px; -moz-border-radius-bottomleft: 4px; -moz-border-radius-topright: 32px; -moz-border-radius-bottomright: 4px; text-align:left; font-size: 11px; font-weight:normal;"> Zie in de tekst<br> Geen verdere uitleg.<br> </div><br> <hr> == Uitwerking structuur per fase == === Initiatief === * Ontstaan van een probleem- of vraagstelling bij opdrachtgever * Informatie verzamelen * Vraagstelling formuleren * Onderzoeken doen (zie ook de [[CABU|CABU-methode]]) * Ideeën verzamelen * Concepten bedenken en ontwikkelen ** Modellen ** Scenario's * Haalbaarheid op vijf niveaus: ** Wenselijkheid (is er (maatschappelijk) vraag naar en wat is het (maatschappelijk) effect) ** Sociaal (wenselijkheid versus weerstand) ** Financieel (financierbaarheid en exploiteerbaarheid) ** Bestemming (WABO, kansen en bedreigingen) ** Uitwerkbaarheid (ruimte, grootte, hoogte, diepte, bereikbaarheid, parkeren, etc.) * Opstellen projectvoorstel <div style="padding: 2px; width: 100%; color: black; background-color:#eeffff; border: 1px solid #777777; -moz-border-radius-topleft: 4px; -moz-border-radius-bottomleft: 4px; -moz-border-radius-topright: 32px; -moz-border-radius-bottomright: 4px; text-align:left; font-size: 11px; font-weight:normal;"> Het projectvoorstel is een samenvatting waarin alle Go-Nogo documenten met hun uitslagen samen het projectvoorstel vormen om vanaf hier verder te werken (in de voorbereiding) aan het project. Het projectvoorstel is niet altijd nodig. Maar het is wel een heldere samenvatting van initiatief tot afronding haalbaarheid. Het voorstel is om er wel altijd een samen te stellen desnoods voor het eigen gebruik van de projectleider. Vooral de samenvoeging van alle CABU-uitslagen en de haalbaarheidsstudies maakt van het projectvoorstel een sterk document.<br> </div><br> * Bespreking met opdrachtgever <div style="padding: 2px; width: 100%; color: black; background-color:#eeffff; border: 1px solid #777777; -moz-border-radius-topleft: 4px; -moz-border-radius-bottomleft: 4px; -moz-border-radius-topright: 32px; -moz-border-radius-bottomright: 4px; text-align:left; font-size: 11px; font-weight:normal;"> Het wordt aanbevolen om er een standaard van te maken op alle momenten waarin sprake is van een overgang met een Go-Nogo document met de opdrachtgever (of zijn vertegenwoordiger) te overleggen. Van de projectleiding wordt dan verwacht dat zij met een helder stuk komt en dat dit met de opdrachtgever wordt gedeeld. De opdrachtgever dient dan in te stemmen met het stuk (of de stukken). Het is op deze manier ook een waarborg voor de projectleiding dat zij ook met steun van de opdrachtgever door kunnen gaan. In complexe organisaties en voor heel grote projecten kan het zo zijn dat er op voorhand al een overeenkomst tussen opdrachtgever en projectleiding tot stand is gekomen. Daarin staat dan de speelruimte van de projectleiding. Zo een overeenkomst is geen garantie dat iedere fase ook de goedkeuring van de opdrachtgever heeft.<br> </div><br> * Aanstellen projectleider <div style="padding: 2px; width: 100%; color: black; background-color:#eeffff; border: 1px solid #777777; -moz-border-radius-topleft: 4px; -moz-border-radius-bottomleft: 4px; -moz-border-radius-topright: 32px; -moz-border-radius-bottomright: 4px; text-align:left; font-size: 11px; font-weight:normal;"> Het wordt aanbevolen om op een zo vroeg mogelijk punt in het traject een projectleider aan te stellen. Het is mogelijk dat een complex en groot project vraagt om verschillende vaardigheden in het gehele traject. Dan wordt voorgesteld om het project in deelprojecten op te knippen en te werken met verschillende adviseurs die als projectleider leiding geven aan het deelproject. Voordeel is de optimalisatie van kennis en vaardigheden van de projectleiding. Nadeel is de overdracht. Werken met één adviesbureau met verschillende adviseurs voor de deelprojecten levert in de regel geen aantoonbare meerwaarde op.<br> </div><br> === Uitwerking initiatief, Voorbereiding === * Intake opdrachtgever <div style="padding: 2px; width: 100%; color: black; background-color:#eeffff; border: 1px solid #777777; -moz-border-radius-topleft: 4px; -moz-border-radius-bottomleft: 4px; -moz-border-radius-topright: 32px; -moz-border-radius-bottomright: 4px; text-align:left; font-size: 11px; font-weight:normal;"> De opdrachtgever verdient een stem in het aanstellen van de projectleider. De opdrachtgever geeft het vertrouwen volledig in handen van één adviseur die hem niet zo zeer vertegenwoordigd maar meer als opdracht mee krijgt er voor zorg te dragen dat alles in het werk wordt gesteld om het DOEL te bereiken. De projectleider dient daarin het DOEL en moet als dat nodig is zelfs de opdrachtgever tegen kunnen spreken als dat in het belang is van het project. De vertrouwensband tussen projectleider (-leiding) dient gelegd te worden in het eerste gesprek (de zogenaamde "klik").<br> </div><br> * Opstellen van Programma van Eisen * Vergunningen (WABO) <div style="padding: 2px; width: 100%; color: black; background-color:#eeffff; border: 1px solid #777777; -moz-border-radius-topleft: 4px; -moz-border-radius-bottomleft: 4px; -moz-border-radius-topright: 32px; -moz-border-radius-bottomright: 4px; text-align:left; font-size: 11px; font-weight:normal;"> De WABO (wet algemene bepalingen omgevingsrecht) is een wet die de integratie beoogd van bijna 30 verschillende vergunningen die aangevraagd kunnen of moeten worden in het kader van de ontwikkeling van vastgoed (in de breedste zin). Door de bundeling ontstaat één aanvraag en ook één communicatielijn met de lokale overheid. De WABO geeft alle partijen de ruimte zijn of haar inbreng te leveren in de totale vergunningsaanvraag. Voordeel is volledigheid en consistentie. Nadeel is dat als het ergens hapert de hele aanvraag stil staat.<br> </div><br> * Opstellen Plan van Aanpak <div style="padding: 2px; width: 100%; color: black; background-color:#eeffff; border: 1px solid #777777; -moz-border-radius-topleft: 4px; -moz-border-radius-bottomleft: 4px; -moz-border-radius-topright: 32px; -moz-border-radius-bottomright: 4px; text-align:left; font-size: 11px; font-weight:normal;"> Een Plan van Aanpak is afgekort een PvA. Op het moment dat sprake is van een complexe activiteit met een vraag en te verwachten antwoorden kan de projectleiding (-leider) beslissen om een PvA op te (laten) stellen. voorbeelden daarvan zijn: * PvA CABU-onderzoeken; * PvA ontwerpfase; * PvA aanbesteding. Zo een PvA bevat een werkwijze en een tijdschema. De werkwijze wordt vaak gezien als een kwaliteitsaspect. Het tijdschema is een tijdsaspect. De bijkomende vraag bij het opstellen van een PvA is dan ook vaak "en wat gaat dat kosten?".<br> </div><br> === Ontwerp (voor de verschillende niveaus) === * VO – DO * Werkomschrijving <div style="padding: 2px; width: 100%; color: black; background-color:#eeffff; border: 1px solid #777777; -moz-border-radius-topleft: 4px; -moz-border-radius-bottomleft: 4px; -moz-border-radius-topright: 32px; -moz-border-radius-bottomright: 4px; text-align:left; font-size: 11px; font-weight:normal;"> Als een VO DO een veel te zwaar of onbruikbare werk oplevert kan volstaan worden met een werkomschrijving. Nooit een PvA. Een PvA kan een onderdeel zijn van een werkomschrijving. De werkomschrijving bevat dan een omschrijving van de feitelijke activiteiten in combinatie met een tijdschema. De beschrijving van de feitelijke activiteiten wordt gezien als een kwaliteitsaspect. Het tijdschema is een tijdaspect. Wat hier mist is het Geldaspect. De meest voorkomende bijlage bij een werkomschrijving is een overzicht van de kosten op eenheid, op totaal of op onderdelen die verrekenbaar zijn.<br> </div><br> * Technische uitwerking <div style="padding: 2px; width: 100%; color: black; background-color:#eeffff; border: 1px solid #777777; -moz-border-radius-topleft: 4px; -moz-border-radius-bottomleft: 4px; -moz-border-radius-topright: 32px; -moz-border-radius-bottomright: 4px; text-align:left; font-size: 11px; font-weight:normal;"> De technische uitwerking is een document waarin de werkomschrijving is uitgewerkt door de werkvoorbereiding (of een daarvoor aangestelde adviseur). Een goede technische uitwerking geeft inzicht op een gedetailleerd niveau wat, wanneer, waar wordt gedaan. Bij een technische uitwerking hoort een stuklijst van alle te gebruiken materialen, elementen en de onderdelen voor de detailleringen. Tevens geeft de technische uitwerking een gedetailleerd inzicht in de lokale randvoorwaarden die nodig zijn om het project naar behoren (dus binnen gestelde kwaliteitseisen) uit te voeren. Daarmee wordt in de technische uitwerking ook aandacht besteed aan overlast en hoe daar mee om te gaan. Voorbeelden hier van zijn: afsluiten van de stroom, het water, dicht zijn van deuren, gangen, afdelingen, kamers en ruimtes, etc..<br> </div><br> * Pakketten <div style="padding: 2px; width: 100%; color: black; background-color:#eeffff; border: 1px solid #777777; -moz-border-radius-topleft: 4px; -moz-border-radius-bottomleft: 4px; -moz-border-radius-topright: 32px; -moz-border-radius-bottomright: 4px; text-align:left; font-size: 11px; font-weight:normal;"> in het geval er sprake is van een groot aantal repeterende werkzaamheden kan de projectleiding beslissen om deze werkzaamheden aan te laten bieden in pakketvorm. Een pakket is dan een totaal aan werkzaamheden die als eenheid kan worden aangebracht, gecontroleerd en gefactureerd.<br> Voorbeelden van pakketten zijn: - vervangen oude en aanbrengen nieuwe CV-ketel; - schilderen voordeur - herstellen dakbedekking - coaten schoorsteenmetselwerk - herstellen funderingsbalk kwaaitaal De eenheden waarin pakketten worden verwerkt en verrekend zijn: - per stuk - per m². - per strekkende meter. - per aansluiting - per badkamer, keuken, woonkamer, slaapkamer, kantoorruimte, afdeling, gang, etc. - per woning - per etage - per gebouw - per kW - per m³ waterverbruik<br> </div><br> * Maatregelen <div style="padding: 2px; width: 100%; color: black; background-color:#eeffff; border: 1px solid #777777; -moz-border-radius-topleft: 4px; -moz-border-radius-bottomleft: 4px; -moz-border-radius-topright: 32px; -moz-border-radius-bottomright: 4px; text-align:left; font-size: 11px; font-weight:normal;"> De uitwerking van een onderhoudsvraag wordt vaak weergegeven in een eenheidsloze "maatregel". Zo een maatregel is de basis voor het pakket of voor de werkomschrijving. De maatregel staat standaard in de meerjarenplanning en is een standaard uitgangspunt.<br> Voorbeelden van maatregelen: - vervangen - herstellen - onderhouden - reinigen - coaten - overschilderen - overlagen dakbedekking - herdekken dakpannen - schoonspuiten metselwerk - verwijderen graffity - controleren hang- en sluitwerk - afstellen ventilatie - kalibreren thermostaat CV - etc.<br> </div><br> === Aanbesteding === * Aanbesteding <div style="padding: 2px; width: 100%; color: black; background-color:#eeffff; border: 1px solid #777777; -moz-border-radius-topleft: 4px; -moz-border-radius-bottomleft: 4px; -moz-border-radius-topright: 32px; -moz-border-radius-bottomright: 4px; text-align:left; font-size: 11px; font-weight:normal;"> Aanbesteden kan op vijf niveaus, van eenvoudig tot complex: : 0. inkoop (is geen aanbesteden maar wel een vorm van werven van het noodzakelijke werk dus hier wel te noemen); : 1. enkelvoudige aanbesteding (aan slechts één aanbieder); : 2. meervoudige onderhandse aanbesteding (aan enkele aanbieders, vooraf geselecteerd); : 3. openbare aanbesteding zonder voorafgaande procedure(s) (een aanbesteding conform Nederlands Recht (zie Burgerlijk Wetboek (BW)); : 4. Europese openbare aanbesteding (een aanbesteding volgens Europees Recht waarbij iedere inschrijver een prijs afgeeft aangevuld met alle andere gevraagde zaken volgens de aanbestedingsstukken, welke tenminste bestaan uit de selectiecriteria en de gunningscriteria om (in één keer) de beste aanbieding te selecteren); : 5. Gesloten Europese aanbesteding (een aanbesteding volgens Europees Recht waarbij iedere inschrijver eerst inschrijft voor de selectie om de beste aanbieders te selecteren (ten minste een paar), waarna de geselecteerden een prijs mogen afgeven die wordt getoetst aan de gunningscriteria, om de beste aanbieding te selecteren).<br> </div><br> * Aanbestedingsstukken ** Plan van Aanpak: Een door alle partijen gedragen stuk waarin helder in tijd en wat betreft inhoud staat beschreven hoe de inschrijving verloopt. ** Stukken (voorwaarden die van toepassing zijn): alle stukken die tussenpartijen nodig zijn (er al zijn en worden gemaakt) in het kader van de inschrijving ** Documenten (beschrijvingen technisch en kwaliteit): alle geschreven of beschrijvende documenten die nodig zijn in het kader van de inschrijving ** Proces: het verloop van de inschrijving ** Criteria: stelsel van eisen waaraan de inschrijver moet voldoen om als een juiste inschrijver te worden gekwalificeerd. ** Selectie: proces waarin een partij wordt geselecteerd die voldoet aan criteria voor wat betreft de inschrijver en de inschrijving. ** Proces-verbaal en Aanbestedingsnota's: document waarin is weergegeven hoe (het proces van) de inschrijving is verlopen en wat de uitkomsten daaruit zijn. ** Onderhandelingen (mag niet zo maar): gesprekken die gevoerd worden om een betere aansluiting te krijgen tussen de inschrijving (de aanbieding van de inschrijver) en de oorspronkelijke uitgangspunten (voor zover als deze van elkaar afwijken). ** Gunning: het proces van het aanwijzen van de partij waarmee de verdere contractering zal plaatsvinden. ** Contract: het geschreven document waarin de overeenkomst is opgenomen dat de aannemer de werken maakt in opdracht van de opdrachtgever volgens de uitgangspunten en volgens de daarop volgende documenten die relevant yin en als basis liggen onder deze overeenkomst: het contract, ondertekent door aannemer en opdrachtgever.<br> <br> === Uitvoering project === * Samenstellen noodzakelijk pakket vanuit aanbesteding: tekeningen, berekeningen, (proces* ) beschrijvingen (I) * Start werkzaamheden werkafspraken (O) <div style="padding: 2px; width: 100%; color: black; background-color:#eeffff; border: 1px solid #777777; -moz-border-radius-topleft: 4px; -moz-border-radius-bottomleft: 4px; -moz-border-radius-topright: 32px; -moz-border-radius-bottomright: 4px; text-align:left; font-size: 11px; font-weight:normal;"> Aan het begin van ieder deelproject of traject, als een traject is afgesloten met een Go kan de projectleder er voor kiezen om een aparte organisatiestructuur op te zetten voor een specifiek traject of een deelproject binnen het gehele project. Aan deze organisatie(structuur) worden specifieke eisen gesteld en aan de werkafspraken worden specifieke uitgangspunten en GO-Nogo specificaties gekoppeld<br> </div><br> * Bewaken betalingen (G) <div style="padding: 2px; width: 100%; color: black; background-color:#eeffff; border: 1px solid #777777; -moz-border-radius-topleft: 4px; -moz-border-radius-bottomleft: 4px; -moz-border-radius-topright: 32px; -moz-border-radius-bottomright: 4px; text-align:left; font-size: 11px; font-weight:normal;"> De bewaking van de betalingen is een onderdeel van de gehele financiële administratie. Deze bestaat uit bewaking van: - de uitgaven aan materiaal, elementen en detailleringen; - de uitgaven van uitvoerende partijen (onderaannemers en nevenaannemers); - de uitgave aan eigen uren; - de uitgaven aan advieskosten; - de momenten waarop facturatie naar de klant mogelijk is; - de inkomsten op basis van de uitgaande facturen waarvan de betaaltermijn is verlopen. Om te kunnen voldoen aan de eigen verplichtingen is een goede financiële planning van groot belang. Door goed te bezien wanneer de grootste inkomst zijn te verwachten kan ook met de partijen die betaald moeten worden afgesproken worden wanneer zij hun betaling tegemoet kunnen zijn. Dat heet "treasury management" en "forecasting". Daarmee wordt voorkomen dat binnen het project te veel geld wordt betaald terwijl er nog geen geld wordt ontvangen. Met de opdrachtgever kan worden afgesproken dat er een constante stroom inkomsten vanuit de opdrachtgever wordt gestart vanaf de aanvang van het werk. Dat levert voldoende geld in kas op om de aankomende rekeningen te betalen. Het kan ook voorkomen dat van de opdrachtgever een aanbetaling wordt gevraagd voorafgaande aan het werk. Dit "voorschot" is er ook voor om een positieve kas te hebben en te houden.<br> </div><br> * Planning fasering (T) <div style="padding: 2px; width: 100%; color: black; background-color:#eeffff; border: 1px solid #777777; -moz-border-radius-topleft: 4px; -moz-border-radius-bottomleft: 4px; -moz-border-radius-topright: 32px; -moz-border-radius-bottomright: 4px; text-align:left; font-size: 11px; font-weight:normal;"> Zie het voorbeeld in de tekst.<br> </div><br> * Bewaking planning (T) <div style="padding: 2px; width: 100%; color: black; background-color:#eeffff; border: 1px solid #777777; -moz-border-radius-topleft: 4px; -moz-border-radius-bottomleft: 4px; -moz-border-radius-topright: 32px; -moz-border-radius-bottomright: 4px; text-align:left; font-size: 11px; font-weight:normal;"> De planning bewaken is een gave. Het is voor de projectleiding de opgave om het project binnen de tijd die er voor is vastgesteld op te leveren. Wanneer er in een vastgesteld deelproject een afwijking ontstaat waardoor werkzaamheden later worden uitgevoerd dan afgesproken is deze niet meer in te halen of goed te maken. Dan moet er gecommuniceerd worden met de opdrachtgever en dat valt vaak niet mee. Voor de projectleiding is het dus van belang om dit soort situaties op een ander niveau op te vangen. Dat kan door de deelprojecten op een flexibele manier ten opzicht van elkaar te plannen. Echter, alles dat in de tijd noodzakelijk in een vaste volgorde op elkaar volgt, is niet anders flexibel te plannen dan door er tijd tussen vrij te houden. Dat lijkt inefficiënt en wordt door opdrachtgevers vaak niet geaccepteerd. Als het korter kan, dan dan willen zij dat ook zien. Een ander optie is de werkzaamheden langer plannen dan noodzakelijk of een (noodzakelijke?) uitloop er achteraan plannen. Daarnaast is het groot belang ook echt alles te plannen (niets te vergeten) en niet te bescheiden te zijn.<br> De noodzakelijke onderdelen die heel vaak vergeten worden zijn: - aan en afloop van de werkzaamheden - inmeten en inpassen - controletijden - tijden die het proces vraagt om te stabiliseren (uitharden, opdrogen, indrogen, inklinken, inzakken, etc.) </div><br> * Bewaking uitvoering (K) <div style="padding: 2px; width: 100%; color: black; background-color:#eeffff; border: 1px solid #777777; -moz-border-radius-topleft: 4px; -moz-border-radius-bottomleft: 4px; -moz-border-radius-topright: 32px; -moz-border-radius-bottomright: 4px; text-align:left; font-size: 11px; font-weight:normal;"> De bewaking van de uitvoering (en dan hebben we het NIET over geld en tijd) betekent eigenlijk de bewaking van de kwaliteit. Het leukste werk van de projectleiding. Vanaf het allereerste begin is het van belang voor de projectleider om regelmatig te controleren. Dit kan op Basis van een kwaliteitscontroleplan. Maar ook steekproeven en (onverwachte) visuele controles zijn noodzakelijk om de kwaliteit vast te houden. Op gezette tijden wordt een deelproject opgeleverd. Dat is het moment om de kwaliteit te controleren. Maar... nooit zonder tijdens het werk ook te controleren. Het kan namelijk niet zo zijn dat er wordt afgekeurd bij de oplevering zonder dat van te voren al duidelijk wordt dat het een en ander niet klopt. De controle van de oplevering is eindcontrole (Zie verderop in de lijst). Tussentijdse controles zijn de basis voor de eindcontrole en zijn er om de partijen er op te wijzen dat de afgeleverde kwaliteit niet voldoet en dus bijgestuurd moet worden. Aanpassingen zijn dan noodzakelijk.<br> </div><br> === Eindoplevering === * Opname van het werk <div style="padding: 2px; width: 100%; color: black; background-color:#eeffff; border: 1px solid #777777; -moz-border-radius-topleft: 4px; -moz-border-radius-bottomleft: 4px; -moz-border-radius-topright: 32px; -moz-border-radius-bottomright: 4px; text-align:left; font-size: 11px; font-weight:normal;"> Elke project, projectonderdeel, element, materiaal en elke detaillering kan in principe opgeleverd worden. Er is (wettelijk) maar één echte oplevering en die is als het gehele werk wordt opgeleverd (BW). Tussentijdse opleveringen zijn daarom ook alleen maar een afspraak. Echter, als de kwaliteit daar mee gediend is, verdient het de aanbeveling om tussentijds (per fase) of partieel (per projectonderdeel) of wat dan ook op te leveren. Daarmee wordt het project voortdurend bewaakt (voor wat betreft de kwaliteit).<br> Voorafgaand aan de oplevering is er een opname. Daarin wordt de opgeleverde toestand vergeleken met de kwaliteitsbeschrijving in de oorspronkelijk aannemingsstukken. Deze opname wordt gemaakt op het moment dat de aannemer, onderaannemer, leverancier, installateur of de applicator de projectleider verzoekt het eindresultaat te controleren. De opname wordt ten eerste gemaakt om de laatste verbeteringen aan te brengen. Daarna volgt de feitelijke oplevering. De meeste opleveringen zijn vooral voor de kwaliteit. De echte eindoplevering is alleen maar voor de kwaliteit en overschrijding van de opleveringsdatum. Bij ander vormen van opname en oplevering kunnen ook de ander aspecten worden opgenomen.</div><br> * Faseopname van het werk <div style="padding: 2px; width: 100%; color: black; background-color:#eeffff; border: 1px solid #777777; -moz-border-radius-topleft: 4px; -moz-border-radius-bottomleft: 4px; -moz-border-radius-topright: 32px; -moz-border-radius-bottomright: 4px; text-align:left; font-size: 11px; font-weight:normal;"> De faseopname is een opname van de fase in het project voor alle aspecten. In de faseopname wordt de opname vergeleken met de van te voren vastgestelde aspecten geld, tijd en kwaliteit. </div><br> * Vooropname van het werk <div style="padding: 2px; width: 100%; color: black; background-color:#eeffff; border: 1px solid #777777; -moz-border-radius-topleft: 4px; -moz-border-radius-bottomleft: 4px; -moz-border-radius-topright: 32px; -moz-border-radius-bottomright: 4px; text-align:left; font-size: 11px; font-weight:normal;"> De vooropname is de opname die gemaakt wordt om in de oplevering te voorkomen dat er veel of moeilijk te herstellen afwijkingen worden aangetroffen. De vooropname is een test om te bezien of een oplevering realistisch is. De vooropname maakt duidelijk wat er nog mankeert in vergelijking tot de aanbestedingsstukken. Het gaat dan vooral om de kwaliteitsaspecten en de overschrijding van de opleveringsdatum </div><br> * Eindopname van het werk <div style="padding: 2px; width: 100%; color: black; background-color:#eeffff; border: 1px solid #777777; -moz-border-radius-topleft: 4px; -moz-border-radius-bottomleft: 4px; -moz-border-radius-topright: 32px; -moz-border-radius-bottomright: 4px; text-align:left; font-size: 11px; font-weight:normal;"> De eindopname van het werk is de opname op basis waarvan de eindoplevering op de opleverdatum zal geschieden. De oplevering is in de wettelijk zin het moment waarop de opdrachtgever het werk accepteert als "klaar". Daarna is de aannemer ontslagen van zijn verplichtingen om aan het project te werken. OOK ALS HET NIET HELEMAAL KLAAR IS!!! Het is dan ook van groot belang om te begrijpen wat een oplevering wettelijk inhoudt. Er is geen eerste of tweede oplevering. Er is geen vooroplevering of eindoplevering. Er is maar EEN echte oplevering. Wat dan nog moet gebeuren (omdat het werk nog niet klaar is) dient op schrift gesteld te zijn en ondertekend door de opdrachtgever en de aannemer. Zo een opleveringslijst met opleverpunten is een lastig document. De opdrachtgever heeft WEL het vastgoed geaccepteerd als klaar maar er moet wel nog wat gebeuren. Wettelijk heeft dat een heel beperkte status. De opleverlijst met de opleverpunten dient daarom zo kort mogelijk te zijn, voorzien van een helder en haalbare planning en financieel in evenwicht. </div><br> * Oplevering ** Plan van Aanpak ** Proces ** Documenten ** Proces-verbaal ** Onderhandelingen ** Eindoplevering ** Onderhoudstermijn <div style="padding: 2px; width: 100%; color: black; background-color:#eeffff; border: 1px solid #777777; -moz-border-radius-topleft: 4px; -moz-border-radius-bottomleft: 4px; -moz-border-radius-topright: 32px; -moz-border-radius-bottomright: 4px; text-align:left; font-size: 11px; font-weight:normal;"> Een goede oplevering is een proces dat van te voren goed is vastgelegd in een opleverdocument en door partijen geaccordeerd. Bij een goede oplevering hoort een plan een opleverdocument en een afspraak over de termijn waarin de opleverpunten worden opgelost. Het is toegestaan om over de opleverpunten te onderhandelen. Ten behoeve van de financiële balans is het normaal dat een klein budget beschikbaar is voor (achtergehouden wordt door) de opdrachtgever om de laatste punten op te kunnen lossen. Of het geld er echt is voor de punten of meer een chantagemiddel om de aannemer te dwingen zijn werk af te maken is altijd al een discussiepunt geweest. Feit is dat ongeveer 5% van de totale som blijft staan tot na het afwerken van alle opleverpunten. </div><br> * Garanties <div style="padding: 2px; width: 100%; color: black; background-color:#eeffff; border: 1px solid #777777; -moz-border-radius-topleft: 4px; -moz-border-radius-bottomleft: 4px; -moz-border-radius-topright: 32px; -moz-border-radius-bottomright: 4px; text-align:left; font-size: 11px; font-weight:normal;"> De garanties dienen pas in te gaan NA de onderhoudstermijn en NA het oplossen van alle opleverpunten. </div><br> <hr> == Administratie == * Organisatie <div style="padding: 2px; width: 100%; color: black; background-color:#eeffff; border: 1px solid #777777; -moz-border-radius-topleft: 4px; -moz-border-radius-bottomleft: 4px; -moz-border-radius-topright: 32px; -moz-border-radius-bottomright: 4px; text-align:left; font-size: 11px; font-weight:normal;"> De administratie op de bouw bestaat uit een complex geheel van functies die verantwoordelijk zijn voor (en daar bij een taak hebben in) het vastleggen van de voortschrijding van het werk. Daarbij worden veel zaken bij gehouden: - (aangaan van) verplichtingen inkoop materiaal; - verplichtingen inkoop onderaanneming; - vastleggen gewerkte uren eigen personeel; - vastleggen ge- en verbruik van materieel; - voortschrijding van het werk (productieopname of tellen van de pakketten); - benutten van de financiële en planmatige ruimte uren overhead; - in de pas lopen van de directe financiën met de AK-WR; - overige indirecte vergoedingen binnen het werk zoals vergunningenkosten, leges en andere wettelijke bijdragen; - schades, claims en vergoedingen vanwege overlast; - etc. De taakstelling van de Administratie is om een evenwicht te creëren tussen de inkomsten en de uitgaven. Zoals eerder opgemerkt is het de kunst om altijd een positief saldo (is een positief werkkapitaal) in het werk te hebben. De taak van de projectleiding is om de administratie van de juiste gegevens te (laten) voorzien en te controleren de gegevens op juistheid te controleren en de administratie haar werk te laten doen. De administratie ligt daarna (na het samenstellen van overzichten) de projectleider in wat de stand is van het werk. Een belangrijk gegeven daarin is de WAARDE van het werk op dat moment. In volgorde van informatiepositie rapporteert de Administratie de volgende zaken: # Oorspronkelijke hoogte van de inschrijving # Reeds afgesproken meer en minderwerk # Stand van het werk (in een percentage en in waarde ten opzichte van de inschrijving) # Kosten voor het werk tot nu ## directe inkoop materiaal ## directe inkoop of huur onderaanneming ## directe inkoop of inhuur materieel ## directe uren eigen personeel ## indirecte kosten (verzameld) # resultaat kosten # resultaat stand van het werk (waarde van het werk ten opzichte van de gemaakte kosten) # intern resultaat (is het werk dat gemaakt is op een verantwoorde wijze en te verkopen met tenminste het terug verdienen van de gemaakte kosten en/of de toegevoegde waarde) # stand van de facturen # verzonden facturen # betaalde facturen # extern resultaat # bericht over het resultaat ## positief/negatief nieuws intern (hoe doen we het intern, komen de kosten overeen met de waarde die we hebben gemaakt) ## positief/negatief nieuws extern (hoe doen we het extern, komen de opbrengsten overeen met de kosten en de waarde die we hebben gemaakt) Bij het werken met Pakketten is de volgorde anders: Dan wordt de waarde berekend over de pakketten die zijn gerealiseerd. De "winst" (of het verlies) kan dan worden berekend over elk individueel pakket. Een administratie die zijn zaken perfect voor elkaar heeft, kan ook op fase of op deelproject of op onderdelen in het werk een oordeel geven.<br> </div><br> * Betalingen, verantwoording <div style="padding: 2px; width: 100%; color: black; background-color:#eeffff; border: 1px solid #777777; -moz-border-radius-topleft: 4px; -moz-border-radius-bottomleft: 4px; -moz-border-radius-topright: 32px; -moz-border-radius-bottomright: 4px; text-align:left; font-size: 11px; font-weight:normal;"> Na het aangaan van de verplichting (is het tekenen van de contracten om het werk uit te voeren) ontstaat er een stroom aan facturen. Het is aan de administratie om voortdurend te bewaken dat de facturen juist zijn, betaalt moeten worden en wat daar tegenover staat. Zowel voor wat betreft de ingaande als de uitgaande stroom facturen is dat van belang. Er kan geen andere reden zijn om te facturen (en te betalen) dan dat het werk is geleverd. Dat geldt voor de aannemer richting zijn opdrachtgever (inkomsten) en richting de onderaannemers en leveranciers en dergelijke (uitgaven).<br> </div><br> * Vastleggen activiteiten dagboek weekrapporten <div style="padding: 2px; width: 100%; color: black; background-color:#eeffff; border: 1px solid #777777; -moz-border-radius-topleft: 4px; -moz-border-radius-bottomleft: 4px; -moz-border-radius-topright: 32px; -moz-border-radius-bottomright: 4px; text-align:left; font-size: 11px; font-weight:normal;"> De ouderwetse vormen van verslaglegging in dagboeken (op papier) is niet meer van deze tijd. Maar, helaas, is er nog steeds geen goed alternatief. de PC staat net iets te ver van de werkplaats om direct de zaken in te vullen. daarom is het advies om in de GOTIK-projecten nog steeds "ouderwets" gebruik te maken van de papieren dagboeken, opzichterboeken en de weekrapporten. De bouwverslagen dienen echter wel op een PC uitgewerkt te worden. er wordt steeds meer gebruik gemaakt van de PC op de bouwplaats. Het voordeel is direct contact en geen tijdverlies bij versturen. Nadeel is dat er geen wettelijke basis lijkt te liggen onder de mails, gelijk aan de wettelijke basis onder de verzonden zaken. Het is dan ook van belang om de elektronische bouwverslagen (met de wettelijk zo belangrijke status) zo met elkaar te delen dat iedereen ook er mee bekend is (met de inhoud van het verslag) en zijn of haar goedkeuring er aan verleent. Anders vervalt het bouwverslag als wettelijk document.<br> </div><br> * Documenteren en archiveren <div style="padding: 2px; width: 100%; color: black; background-color:#eeffff; border: 1px solid #777777; -moz-border-radius-topleft: 4px; -moz-border-radius-bottomleft: 4px; -moz-border-radius-topright: 32px; -moz-border-radius-bottomright: 4px; text-align:left; font-size: 11px; font-weight:normal;"> Laatste activiteit, maar niet minder belangrijk is het documenten en het archiveren na de afronding van het werk. Er zijn in Nederland bijna geen vastgoedbezitters die al de documenten echt helemaal op orde hebben. Bestektekeningen, bestekken, bouwverslagen, opleverrapporten, revisietekeningen, renovatietekeningen en werkdocumenten. Het is er soms helemaal niet. Laat dat geen reden zijn om het zelf ook niet te doen. Een goed GOTIK-project wordt afgerond door en met een goed ARCHIEF. Dat maakt het verder werken aan het gebouw een stuk simpeler (Voorbeeld: legionella beheersplannen sinds de legionella besmetting in Bovenkarspel zouden veel makkelijker te maken zijn gewest als iedereen de revisietekeningen van de waterleiding op orde had gehad...)<br> </div><br> <hr> == Verschillen, Overeenkomsten Bouw en Onderhoud == Onderstaande tabel geeft inzicht in een aantal cruciale verschillen in de GOTIK-methode bij Onderhoud in vergelijking tot Nieuwbouw. {| class="wikitable" |- ! Verschillen<br> in het gebruik<br> GOTIK-D ! Onderhoud ! Nieuwbouw |- | Fase 1 initiatief || Bestaande bouw en bestaande locatie als basismateriaal mee te nemen in de voorbereiding. || Er is nog geen locatie. |- | Fase 2 uitwerking || Bestaande bouw betekent BOUWBESLUIT bestaande bouw als uitgangspunt. Alleen nieuwbouw aan de oudbouw wordt volgens nieuwbouweisen bouwbesluit gebouwd. || Uitsluitend Nieuwbouw eisen. conform Bouwbesluit |- | Fase 3 ontwerp || Bestaande bouw is soms/vaak maatgevend. Alleen een heel goede (en vaak ook noodzakelijk heel gedetailleerde) inventarisatie biedt het ontwerp team voldoende houvast om tot een betrouwbaar uitgangspunt te komen. || Maatzekerheid is aan het ontwerpteam. |- | Fase 4 aanbesteding || ... || ... |- | Fase 5 uitvoering || ... || ... |- | Fase 6 oplevering || ... || ... |} == Zie ook == [https://www.projectmanagement-training.nl/boek/besturen/ Open source handboek voor projectmanagement] == Links == == Bronnen == {{Referenties}} {{Fase|2}} {{Boek}} [[Categorie:Economie]] 49qd5cw3ck6ow1xf6e7w9nhslk78ydp 429965 429963 2026-09-23T10:27:37Z JopkeB 18060 Te doen 429965 wikitext text/x-wiki {{Bi}}<div style="padding: 2px; width: 100%; color: black; background-color:powderblue; border: 3px solid #777777; -moz-border-radius-topleft: 8px; -moz-border-radius-bottomleft: 8px; -moz-border-radius-topright: 8px; -moz-border-radius-bottomright: 8px; text-align:center; font-size: 16px; font-weight:bold;"> GOTIK<br> Projectmanagement volgens de GOTIK-methode</div><br> De '''GOTIK Methode''' is een methode voor het beheersen van benoemde aspecten in het projectmanagement. De aspecten zijn: Geld, Organisatie, Tijd, Informatie en Kwaliteit.&nbsp;<ref>Gert Wijnen, Rudy Kor (1996) ''Het managen van unieke opgaven: samen werken aan projecten en programma's''. Vanaf pag 35.</ref> Deze methode wordt met name gebruikt in de vastgoedontwikkeling, de bouwkunde en de aannemerij. Daarnaast wordt de GOTIK-methode ook gebruikt bij Informatietechnologie/ICT-projecten en projecten van facilitaire organisaties.&nbsp;<ref>F. Crince le Roy (2003). ''Business-Informatieplanning: grip op organisatieverandering en ICT-inzet''. p.80-84</ref>&nbsp;<ref>George W A Maas, Jan W Pleunis (2006). ''Facility management: strategie en bedrijfsvoering van de facilitaire organisatie''. p.397</ref> In sommige gevallen worden de letters op een andere manier gerangschikt, zoals '''GO-KIT''', '''GITKO''', '''TOKIG''' of '''IOGTK''' (Informatie, Organisatie, Geld, Tijd en Kwaliteit). Projectmatig werken volgens de GOTIK-methode is in 1984 ontworpen door het adviesbureau Twynstra Gudde.&nbsp;<ref>Ben Norg (2008). ''Effectiever besturen van programma's: een aanzet tot verbeterde stuurplannen''. p.5 en verder.</ref> in de vorm van GO-KIT.<br> '''GOTIK''' is, in Nederland en op dit moment, een projectmanagementsysteem (bestaande uit een Methode en een Model) dat vooral van toepassing is in de bouw.<br> [[Bestand:Organisatiemodel wikipedia.JPG|thumb|256px|right|Organisatiemodel GOTIK-project]]GOTIK is de afkorting voor: * Geld; * Organisatie; * Tijd; * Informatie; * Kwaliteit. Dit zijn de zogenaamde ''Aandachtsvelden'' of ''Aspecten''.<br> <br> === Vooraf === GOTIK wordt kort toegelicht op de Nederlandse site van wikipedia: [https://nl.wikipedia.org/wiki/GOTIK_methode GOTIK].<br> GOTIK is een METHODE voor projectmanagement daar waar het vooral een bouwproject betreft.<br> GOTIK is een MODEL als het om het proces binnen het project gaat.<br> De letters GOTIK staan in een willekeurige volgorde die vooral gekozen is vanwege de uitspraak. In de werkelijke procesvolgorde van het GOTIK-model is de volgorde IOGTK:<br> Eerst komt de<br> I van Informatie (die beschikbaar is en vaak ook de reden bevat waarom een project wordt gestart), dan de O van Organisatie. Deze leveren, houden in en beheersen: de G van Geld (als dat er niet is, gaat het gewoon niet door) daarna de T van Tijd (die moet beschikbaar zijn anders gaat het niet lukken) en dan de K van Kwaliteit, want zonder kwaliteit wordt het niks. Van boven naar onder te lezen:<br> Het '''DOEL''' wordt ondersteund door de organisatie en de informatie.<br> Daar onder: '''Organisatie''' (beheersen van) en '''Informatie''' (inzicht in) door de ontwikkeling van de aspecten<br> '''Geld''', '''Tijd''' en '''Kwaliteit'''.<br> {| class="wikitable" |- | Colspan=6 | <div style='text-align: center;'> <span style='font-size: large;'>'''DOEL'''</span></div> |- | Colspan=3 | <div style='text-align: center;'> '''Informatie'''</div> || Colspan= 3| <div style='text-align: center;'> '''Organisatie'''</div> |- | Colspan=2 | <div style='text-align: center;'> Geld</div> || Colspan=2| <div style='text-align: center;'> Tijd</div> || Colspan=2| <div style='text-align: center;'> Kwaliteit</div> |}<u><span style='font-size: small;'>het GOTIK Model</span><br></u> == Begrippen == {| class="wikitable" !width="1 %" | Begrip !width="11 %" | Omschrijving |- | GOTIK Project (IOGTK-project) || Een project dat volgens de GOTIKmethode wordt beheerst. |- | GOTIK-D Project (DIOGTK-project) || Een project dat volgens de GOTIK-Dmethode wordt beheerst. {| class="wikitable" |- | Colspan=6 | <div style='text-align: center;'> <span style='font-size: large;'>'''DOEL'''</span></div> |- | Colspan =3| <div style='text-align: center;'> '''Informatie'''</div> || Colspan = 3| <div style='text-align: center;'> '''Organisatie'''</div> |- | Colspan=2| <div style='text-align: center;'> Geld</div> || Colspan=2| <div style='text-align: center;'> Tijd</div> || Colspan=2| <div style='text-align: center;'> Kwaliteit</div> |} |- | Traject || Een in de tijd afgebakende tijdspanne waarbinnen een project of projectonderdeel zich afspeelt en van begin (uitgangspunten) tot eind (oplevering) als één geheel herkend wordt. Bijvoorbeeld het "ontwerptraject". |- | Projectleider || Een persoon die de leiding heeft over een (GOTIK-) project. |- | Projectmanagement || Het geheel aan activiteiten en maatregelen uitgevoerd door de projectorganisatie, aangestuurd door de projectleider en mede ondernomen door betrokkenen ten behoeve van (het goed laten verlopen van) een (GOTIK-) project. |- | Ontwerpteam || Een samenstelling van personen en organisatieonderdelen, gezamenlijk verantwoordelijk voor het bedenken van oplossingen voor de gestelde vraag of vragen van of binnen een (GOTIK-) project. Voorbeeld vraagstelling aan een ontwerpteam: bedenk en ontwerp de renovatie(-mogelijkheden) van een bestaande kleuterschool zodanig dat het een kinderdagverblijf wordt op basis van de gestelde uitgangspunten. |- | Ontwerptraject || De tijdspanne die een ontwerpteam nodig heeft om (in eerste instantie) Modellen en Scenario's te ''ontwikkelen'' op basis van concepten en (in tweede instantie) het ''ontwerpen'' van het gekozen Model ter realisatie. |- | Projectorganisatie || Een samenstelling van personen en organisatieonderdelen, gezamenlijk verantwoordelijk voor het beheersen van een (GOTIK-) project. |- | Concept || Een bedachte oplossing voor een concrete vraag met een invulling waarin mensen en organisaties taken verrichten en daarvoor vastgoed nodig hebben. Bijvoorbeeld een concept voor een "lagere school met kinderopvang". Een concept betreft de invulling van het vastgoed met een gebruiker en zijn bedrijfsvoering, sociaal, maatschappelijk, non-profit of commercieel. |- | Adviseur || Een deskundige die in zake een bepaalde specialiteit binnen een project gegevens verstrekt in de vorm van een advies (raadgeving). |- | Opdrachtgever || Een partij, organisatie of privépersoon die vanuit het eigenaarschap, als eigenaar of vanuit de eigenaar (vertegenwoordiger) de opdracht verstrekt tot het uitvoeren van een project. |- | Belanghebbende || Een partij, organisatie of privépersoon die als belanghebbende gezien wordt bij de realisatie van een project. Vaak de toekomstig gebruiker of bewoner van het vastgoed dat binnen het (GOTIK-) project wordt gerealiseerd, en bijvoorbeeld diegene die overlast hebben van het project tijdens de uitvoering. |- | Sectoren || Economische gebieden waarvoor projecten worden uitgevoerd waarin gelijkluidende regels gelden. Sectoren zijn: Onderwijs, Zorg, Sociale woningbouw, Overheid, Profit, etc. |- | Vastgoed || Al de gebouwen die op een stuk grond staan, inclusief dat stuk grond. Zie [https://nl.wikipedia.org/wiki/Vastgoed Vastgoed in wikipedia]. |- | Vastgoedportefeuille || Een verzameling van (alle tot één juridische entiteit of eigenaar behorende) gebouwen inclusief het stuk grond dat tot ieder afzonderlijk gebouw behoort. |- | Aspecten || De GOTIK onderdelen Informatie, Organisatie, Geld, Tijd en Kwaliteit (en recent Doel). (Ook aandachtsvelden of aandachtsgebieden genoemd.) |- | Topaspect || Het GOTIK onderdeel Doel. |- | Basisaspecten || De GOTIK onderdelen Geld, Tijd en Kwaliteit. |- | Aandachtsgebieden || Aspecten. |- | Doel || Concreet te bereiken resultaat als uitkomst uit het (gehele) project. Sub- of afgeleid doel: het realiseren binnen gestelde voorwaarden of het realiseren van een (sub-) doel in een deelproject. |- | Informatie || Beschikbare documenten en dossiers waarmee een project wordt gerealiseerd en/of documenten en dossiers die ontstaan binnen het project. |- | Organisatie || Alle personen, juridische entiteiten en systemen die gezamenlijk verantwoordelijk zijn voor, bevoegdheden hebben ten aanzien van en taken uit te voeren hebben binnen (rondom, voor, ...) een project. |- | Geld || Het geheel aan middelen noodzakelijk om een project te realiseren. Het kunnen uitgaven EN inkomsten zijn. (Naast financiële bestaan er ook andere middelen waarvoor een financiële vergoeding mogelijk is, zonder dat deze werkelijk verstrekt wordt, bijvoorbeeld de interne uren van de directie van de opdrachtgever, vaak een administratieve handeling meer dan een geldstroom.) |- | Tijd || Het geheel aan tijdsaspecten behorende tot het project: voorbereidingstijd, uitvoeringstijd, contractduur, bouwtijd, onderhoudstermijn etc. Tijd is niet hetzelfde als planning. |- | Kwaliteit || Het geheel aan regels (soms ook wetten, regelingen, voorschriften of anderszins door de overheid vastgesteld of vastgelegd), eisen, vragen en wensen waaraan een project (als doelstelling en resultaat maar ook in het proces) dient te voldoen, volgens de belanghebbenden. Vaak in een PvE vastgesteld en verder uitgewerkt in (kwaliteits-) documenten. De klant kan op een heel abstracte manier kwaliteitseisen stellen (bijvoorbeeld "uitstraling" of "veilig") waarbij het de taak is van het ontwerpteam om te komen tot een oplossing die die abstractie concreet maakt (bijvoorbeeld een Model). |- | Model || De mogelijke uitkomst uit een ontwerpvraag. Een model is een te bereiken concreet doel. Bij het ontwerpen wordt ervan uitgegaan dat er meerdere Modellen worden ontworpen om uit te kunnen kiezen. Het vergelijken van Modellen kan door de verschillende aspecten behorende bij de Modellen met elkaar te vergelijken. |- | Scenario || Een Scenario is een manier, wijze of methode om een Model te realiseren. Een model kan met verschillende scenario's gerealiseerd worden. Meerdere Scenario's van één Model kunnen met elkaar worden vergeleken worden door de verschillende aspecten met elkaar te vergelijken. |- | Materiaal || Stof of materie die in de bouw wordt toegepast en in zijn geheel een eenheid vormt. Bijvoorbeeld: Baksteen, Dakleer... |- | Element || Ding of zaak die in de bouw wordt toegepast en in zijn geheel een eenheid vormt met een specifieke functie. Bijvoorbeeld: CV-ketel, Hemelwaterafvoer... |- | Detaillering || Toepassing of uitwerking die in de bouw wordt toegepast en met de zaken in de directe omgeving een specfieke functie vervult. Bijvoorbeeld: Kitrand, Voegvulling, Schilderwerk... |- | IOK || Intentieovereenkomst. Een overeenkomst tussen de belanghebbenden en de opdrachtgever, eigenaar om te komen tot het ontwikkelen van een concept dat voldoet aan de vraagstelling. Een PvE is vaak een/het eindproduct dat, zoals beschreven in de intentieovereenkomst, tot stand dient te komen. Een IOK gaat vanaf een bepaald moment gepaard met de SOK, of het opstellen van de SOK is in de IOK beschreven. Partijen kunnen onder voorwaarden nog wel uit elkaar. |- | SOK || Samenwerkingsovereenkomst. Een overeenkomst tussen de belanghebbenden en de opdrachtgever, eigenaar om te komen tot het ontwikkelen van een project met het beoogde eindresultaat (Het Doel) dat voldoet aan de vraagstelling aan het PvE en aan overige gestelde eisen. De SOK gaat vanaf een bepaald moment gepaard met de HOK. Partijen kunnen alleen nog uit elkaar door elkaar schadeloos te stellen. |- | HOK || Huurovereenkomst (voorafgaand aan huurcontract). Een huurovereenkomst is feitelijk een huurcontract dat nog niet in gaat, omdat er nog geen gebouw is opgeleverd. Als dit wel het geval is, wordt de HOK omgezet in een huurcontract. Commerciële huurcontracten zijn vaak op basis van het model ROZ (Raad Onroerende Zaken). |- | Inschrijving || Het document dat de aannemer(s) inlevert (inleveren) bij de inschrijving. Hierin staat dat zij het ontwerp willen realiseren binnen de (rand)voorwaarden) voor een bepaalde som. Onder de inschrijving staat alleen de handtekening van de Aannemer. |- | Aannemingsovereenkomst || Ook wel realisatieovereenkomst. Het document dat door aannemer en opdrachtgever tezamen wordt opgesteld en ondertekend waarin staat dat de aannemer de realisatie op zich neemt van de ontwerp, tegen een vastgestelde prijs en binnen overige (rand) voorwaarden. |} == Inleiding: Projectmanagement == === Standaard projectmanagement === '''Projectmanagement''' is het beheersen van [[Project|projecten]]. Het is de manier waarop projecten georganiseerd, voorbereid, uitgevoerd en afgerond worden. Projectmanagement omvat de aansturing van/door projectleiders en de beheersing van meerdere deelprojecten, terwijl projectleiding de aansturing van teamleiders binnen een project(-onderdeel of deelproject) omvat. === Andere Methoden === Er bestaan verschillende projectmanagementmethoden (die al dan niet een certificeringsprogramma kennen), waaronder: * [[International Project Management Association|IPMA]] * [[PRINCE2]] * PMW * Agile [[Evolutionary Project Management Method|EVO]] * [[PMBoK]] * [[OPEN]] In de ICT bestaan allerlei systeemontwikkelingsmethoden (welke wel eens met projectmanagementmethoden worden verward), zoals: * [[Dynamic Systems Development Method|DSDM]] * [[Rational Unified Process|RUP]] * [[SDM]] * [[Scrum (softwareontwikkelmethode)|Scrum]] In de vastgoedontwikkeling, de bouwkunde, het beheer en onderhoud en de aannemerij wordt veel gebruik gemaakt van de GOTIK-methode. === GOTIK === De GOTIK-methode is één van de manieren om goed grip te krijgen op vooral het bouwproject. Door de strikte afbakening ontstaat een goede focus op de aandachtsvelden. Nadeel is dat juist door deze focus andere aspecten (bijvoorbeeld juridische zaken) en soms zelfs het '''doel''' van het project uit het oog wordt verloren. Recente ervaringen met de GOTIK-methode hebben er toe geleid dat de D van DOEL aan de methode is toegevoegd. == Stappen of Fasen GOTIK-project == === Algemeen === Bij algemeen projectmanagement (dus niet specifiek voor het bouwen) worden, in het algemeen, de volgende stappen doorlopen: * Opstart van het project; ** Bepaling van de omvang/scope van het project; * Planning van het project; ** Opdeling van het project in verschillende fasen; * Uitvoering van de verschillende fasen; * Opvolging van de projectvoortgang; * Besluitvorming en creatie van het eindproduct. === GOTIK === In de standaardmethode missen we aansluiting met vooral de specifieke aandachtsvelden Geld en Kwaliteit. Bij de GOTIK-methode, specifiek voor de bouw, worden daarom de volgende, meer specifieke, stappen onderscheiden:<br> Projectfase (Hoofdfasen): * Initiatief; * Uitwerking initiatief; * Ontwerp; * Aanbesteding; * Uitvoering; * Eindoplevering. Binnen iedere stap worden de aandachtsvelden uit het GOTIK-Model meegenomen. Daardoor ontstaat een eenvoudig te hanteren kruistabel: {| class="wikitable" !width="5 %" | GOTIK-Methode !width="3 %" | Informatie !width="3 %" | Organisatie !width="3 %" | Geld !width="3 %" | Tijd !width="3 %" | Kwaliteit |- | Initiatief || ... || ... || ... || ... || ... |- | Uitwerking initiatief || ... || ... || ... || ... || ... |- | Ontwerp || ... || ... || ... || ... || ... |- | Aanbesteding || ... || ... || ... || ... || ... |- | Uitvoering || ... || ... || ... || ... || ... |- | Eindoplevering || ... || ... || ... || ... || ... |} Op de ... komen de documenten en dossiers die behoren tot het betreffende kruispunt. Zie Lijst Go-Nogo documenten<br> Voorbeeld: {| class="wikitable" !width="1 %" | GOTIK-Methode !width="11 %" | Documenten en dossiers betreffende Geld |- | Initiatief || Beschikbare budgetten, Investeringsmogelijkheden, Exploitatiewensen en -eisen. |- | Uitwerking initiatief || Haalbaarheid: met de beschikbare budgetten is winstgevende of kostendekkende Exploitatie mogelijk. |- | Ontwerp || Kostprijs voor ontwerp is bekend, ontwerp te maken zodat ontwerp tegen kostprijs gerealiseerd kan worden. |- | Aanbesteding || Realisatieprijs bekend, passend binnen budget(ten). |- | Uitvoering || Bewaking van de uitnutting&nbsp;<ref>Uitnutting is het gebruiken van budget ten behoeve van het project. Totale uitnutting betekent dus het budget in zijn geheel opmaken aan het project. Het woord uitnutting is een samentrekking van benutten en uitputten.</ref> van het budget op totaal en op onderdelen (hoofdaannemer, onderaannemers). |- | Eindoplevering || Verantwoording van uitgaven, meer- en minderkosten etc. |} == Toepassing GOTIK-projectmanagement == De GOTIK-projectmethode of het GOTIK-projectmodel kan worden toegepast op ieder nieuwbouw-, verbouw-, renovatie- en/of onderhoudsproject. GOTIK is een breed systeem. Voordeel daarbij is dat het alles omvat. GOTIK kan ook smal. Voordeel daarbij is dat er niets uit het oog wordt verloren. Daarbij moet wel rekening gehouden worden met de compressie van bepaalde GOTIK-onderdelen in handzamer projectonderdelen. Daarnaast is er duidelijk onderscheid tussen nieuwbouw en onderhoud (verdeeld in: revitalisatie en herbestemming, renovatie, groot onderhoud en onderhoudswerken). De samenvoeging van projectfases is vooral van toepassing in de voorbereiding. In de onderstaande tabel is dat verder uitgewerkt. {| class="wikitable" !width=" 1 %" | Hoofdfase !width=" 1 %" | GOTIK-Methode !width=" 3 %" | Nieuwbouw !width="12 %" colspan=4 | Onderhoud |- !width="1 %" | !width="1 %" | !width="3 %" | !width="3 %" | Revitalisatie !width="3 %" | Renovatie !width="3 %" | Groot Onderhoud !width="3 %" | Onderhoudswerk |- | || Standaard alle fases || Alle fases apart || Alle fases apart || Van A tot H (8 fases) || Van A tot F(6 fases) || Van A tot D (vier fases) |- | H1 || Initiatief || ... || ... || A || A || A |- | || Vraagstelling || ... || ... || A || A || A |- | || CABU-onderzoeken || NVT || Van toepassing || B || B || A |- | || Concepten || ... || ... || C || C || A |- | H2 || Uitwerking initiatief || ... || ... || C|| C || A |- | || Haalbaarheid || ... || ... || D || C || A |- | || Programma van Eisen || ... || ... || E || C || A |- | H3 || Ontwerp || ... || ... || E || C || A |- | || VO || ... || ... || E || C || A |- | || DO || ... || ... || E || C || A |- | H4 || Aanbesteding || ... || ... || F || D || B |- | H5 || Uitvoering || ... || ... || G || E || C |- | H6 || Eindoplevering || ... || ... || H || F || D |}<u><span style='font-size: small;'>Hx is Hoofdfase daarbij loopt x van 1 t/m 6)</span><br></u> Voor iedere letter geldt dat het een Deelproject betreft en in één nieuwe fase van het werk of project kan worden uitgevoerd. Het is aan de projectleider om bij een samenvoeging van de project- of faseonderdelen een naam voor de betreffende samenvoeging te kiezen.<br> == GOTIK-methode, projectbeheersing bouwprojecten == === Uitwerking GOTIK-methode === Naast directe projectmanagementmethodes zoals hierboven beschreven, zijn er ook methodes om grip te krijgen en te houden op '''aspecten''' van (of '''aandachtvelden''' binnen) projecten. Een veel (de meest) voorkomende methode om een project te beheersen is de ''GOTIK''-methode. GOTIK is een afkorting van de termen: * Geld; * Organisatie; * Tijd; * Informatie; * Kwaliteit. In sommige gevallen worden de letters op een andere manier gerangschikt. Dan komt er een ander woord uit: GOKIT (GO-KIT), GITKO en TOKIG zijn in die gevallen de meest voorkomende combinaties. De meest geëigende volgorde om de letters neer te zetten is: IOGTK (Informatie, Organisatie, Geld, Tijd en Kwaliteit). Dit omdat de letters in deze volgorde de verwerkingsvolgorde in een project het best benaderen. Omdat dit geen mooi woord oplevert, wordt deze volgorde alleen gebruikt in opsommingen en dergelijke. Voordeel van de methode is de kernachtige manier waarmee de vijf aspecten gezamenlijk een gedegen basis leggen onder ieder project. Daarbij wordt ervan uitgegaan dat de vijf termen voor de volgende zaken van toepassing zijn: <hr> : <span style='font-size: large;'>'''I'''</span> van Informatie: alle beschikbare informatie die voorafgaand aan het project in de '''ontwikkelingsfase''', tijdens de '''uitvoeringsfase''' en achteraf in de '''nazorgfase''' aanwezig was, er van buiten af bij komt en binnen het project wordt geproduceerd.<br> : <span style='font-size: large;'>'''O'''</span> van Organisatie: het totaal van personen, bedrijven, partijen en andere entiteiten die activiteiten kunnen ondernemen binnen in, maar ook van buiten af voor het project. De organisatie wordt vaak in een organisatieschema duidelijk gemaakt. Binnen het organisatieschema is het van belang om voor elke entiteit aan te geven wat: :::# de taak is / de taken zijn; :::# de verantwoordelijkheden zijn; :::# de bevoegdheden zijn.<br> : <span style='font-size: large;'>'''G'''</span> van Geld: het totaal aan financiële middelen nodig om het project te financieren. Nadere verklaring: er is voor een project direct geld nodig, om het project te realiseren. Daarnaast is er geld nodig in het project zelf, voor het initiatief, de voorbereiding, de begeleiding van de uitvoering en de nazorg.<br> : <span style='font-size: large;'>'''T'''</span> van Tijd: het tijdsapact van het project op zich en alle aspecten van tijd rond om het project. Nadere verklaring: tijd betekent hier de tijd die het project zelf kost en alle tijd die nodig is om het project te initiëren, voor te bereiden, uit te voeren en de tijd die noodzakelijk is voor de nazorg.<br> : <span style='font-size: large;'>'''K'''</span> van Kwaliteit: het totaal aan kwaliteitskenmerken en kwaliteitswaarborgen, nodig om het project succesvol te laten verlopen en op te leveren. Nadere verklaring: voor het project geldt dat er een kwaliteitsvraag is ten aanzien van het eindresultaat, maar ook ten aanzien van de wijze waarop het project tot stand komt en waarin het een en ander met elkaar te maken heeft.<br> <hr> Nadeel van de methode is dat zij alleen maar handvatten geeft om de vijf aspecten onder controle te houden. Het is in principe mogelijk om binnen de "GOTIK"-methode een goed project af te leveren dat uiteindelijk niet voldoet aan de vraagstelling van de klant die belang heeft bij het (slagen van) het project. Daarom zijn er stemmen opgegaan om aan de "GOTIK"-methode tenminste één extra letter toe te voegen, namelijk de:<br> <hr> : <span style='font-size: large;'>'''D'''</span> van Doel: het omschreven eindresultaat dat moet worden bereikt binnen de gegeven tijd, geld en kwaliteit, op basis van de beschikbare informatie en met gebruikmaking van de beschikbare organisatie.<br> <hr> In het GOTIK-model ziet dat er als volgt uit: {| class="wikitable" |- | Colspan=6 | <div style='text-align: center;'> <span style='font-size: large;'>'''DOEL'''</span></div> |- | Colspan =3| <div style='text-align: center;'> '''Informatie'''</div> || Colspan = 3| <div style='text-align: center;'> '''Organisatie'''</div> |- | Colspan=2| <div style='text-align: center;'> Geld</div> || Colspan=2| <div style='text-align: center;'> Tijd</div> || Colspan=2| <div style='text-align: center;'> Kwaliteit</div> |} Volgens sommigen mist er nog een letter: de J van Juridisch. Dit wordt vooral opgepakt in een specifiek onderdeel van de fases (namelijk de Haalbaarheid), maar daarnaast is specifieke aandacht voor de juridische aspecten van het project zeker noodzakelijk. Op dit moment komen de juridische aspecten vooral naar voren in de en bij de K van kwaliteit.<br> === Fasering van een GOTIK bouwproject === Een GOTIK project kent net als andere projecten een aantal specifieke stappen of fases. De meeste GOTIK projecten betreffen een bouwproject. De fases binnen zo een bouwproject zijn:<br><hr> Hoofdfasen:<br><hr> ''A. Ontwikkeling''<br> ''B. Realisatie''<br> ''C. Gebruiksfase''<br><hr> Subfasen:<br><hr> ''A. Fases binnen de Ontwikkeling'': # '''Initiatief''' ## Vraagstelling ## Concepten # '''Uitwerking initiatief''' ## Haalbaarheid ## PvE (Programma van eisen) # '''Ontwerp''' ## Voorlopig of Voorontwerp ## Definitief ontwerp # '''Aanbesteding'''<br> ''B. Fases binnen de Realisatie'': # '''Uitvoering''' ## Voorbereiding Uitvoering ## Realisatie Project # '''Eindoplevering'''<br> ''C. Daarna treedt de fase van het feitelijk gebruik in'':<br> # '''Gebruik''' # Herontwikkeling > terug naar initiatief # Sloop > mogelijke vervangende nieuwbouw <hr> === Haalbaarheid === Bijzondere aandacht verdient de fase van de Haalbaarheid. De fase van de haalbaarheid bij de uitwerking van het initiatief bestaat uit de volgende vijf onderdelen: # Wenselijkheid (is er vraag naar); # Sociaal (weerstand); # Financieel (financierbaarheid en exploiteerbaarheid); # Bestemming en vergunning (WABO kansen en bedreigingen), # Uitwerkbaarheid tijdens de bouw (ruimte, grootte, hoogte, diepte, bereikbaarheid, parkeren en precario, overlast, etc.). De uitwerking van de haalbaarheid is verschillend voor de verschillende sectoren in Nederland (Onderwijs, Zorg, Sociale woningbouw, Overheid en de Profitsector). === Basis en Kantelpunt === Basis van het project zijn de aspecten Geld, Tijd en Kwaliteit. Deze aspecten worden gaande het project steeds zuiverder omschreven en gedetailleerder opgebouwd. Vooral het aspect "geld" volgt hierin een duidelijk ontwikkelingslijn:<br> Het kantelpunt in de GOTIK methode is het punt waarop de ontwikkeling overgaat naar de feitelijke realisatie. De ontwikkelingsfasen zijn er voor dat alle aspecten van het ontwerp worden uitgewerkt. Op het moment dat de aanbesteding plaatsvindt worden alle basisaspecten in het ontwerp voor de ontwikkeling "bevroren". De aspecten hebben allen een definitieve inhoud gekregen. Het is aan de aannemers (of de realiserende partijen) om in de volgende hoofdfase (de realisatiefase) aan de gestelde eisen voor alle aspecten te voldoen. Of dat zo is, blijkt uit de aanbesteding (vooral voor wat betreft de prijs) en uit de oplevering (daar wordt vooral de kwaliteit gemeten). Gedurende het project houdt de projectleider de planning (aspect tijd) bij. == uitwerking GOTIK-methode top-aspect '''Doel''' == Het Doel van een (GOTIK-D) Project is dat wat de initiatiefnemer/opdrachtgever wenst te bereiken met het project. Vaak is dat vastgoed: een (nieuw of gerenoveerd) gebouw met terrein(en) en installaties. De realisatie dient daarnaast te geschieden op een wijze die past bij alle andere eisen die de initiatiefnemer/opdrachtgever wenst te (of moet) hanteren. Dit wordt het afgeleide doel genoemd. Het afgeleide doel is het beheersen van de (andere / alle) aspecten binnen het GOTIK-project. == uitwerking GOTIK-methode aspecten '''Informatie en Organisatie''' == === Informatie === Informatie komt uit bronnen. De meeste informatie is noodzakelijk om vanuit de ene fase over te stappen naar de andere fase met de mogelijkheid om te controleren of de overgang naar die volgende fase ook werkelijk kan en mag. Dit is het zogenaamde Go-Nogo principe. Informatie binnen GOTIK bestaat uit drie verschillende informatieonderdelen: * Voorafgaande informatie; * Ontwikkelde informatie tot aan de realisatie; * Realisatie-informatie. De belangrijkste Go-Nogo documenten worden elders genoemd per (hoofd-) fase. ==== Voorafgaande informatie ==== Voorafgaande informatie is alle informatie die beschikbaar is op het moment dat er een initiatief wordt genomen of informatie die uitsluitend in de initiatieffase wordt opgebouwd. Deze gegevens kunnen zijn: * ouderdom van het pand; * meerjarenplanningen; * klachtenadministraties; * informatie over de locatie, de grond, de stedenbouwkundige structuur en randvoorwaarden/voorwaarden, kadaster; * informatie over veranderde wet- en regelgeving; * informatie over ontwikkelingen van de markt, klanten (klantengroepen); * informatie over nieuwe ontwikkelingen van producten in de markt die wellicht interessant kunnen zijn bij het ontwikkelen van concepten; * informatie over de concurrentie; * etc. Het betreft altijd informatie die "duwt" in de richting van een probleemoplossing. Het is lastig om de juiste vraagstelling uit de informatie te distilleren. Een adviseur kan daarin een goede, vooral begeleidende rol spelen.<br> Met al deze informatie wordt in de initiatieffase gewerkt aan een nieuw (of meerdere nieuwe) concept(en), te starten met een vraagstellingsonderzoek.<br> De uitkomst uit het vraagstellingsonderzoek is een heldere vraagstelling.<br> Vanuit de vraagstelling kan gewerkt worden aan de concepten. In het concept (of in ieder concept) zit geen andere en geen nieuwe informatie dan de reeds '''bestaande informatie''' en een '''Idee'''.<br> Vanuit het Idee werkt het haalbaarheidsteam verder aan de haalbaarheid van het concept.<br> Vanuit het Idee en de geconstateerde haalbaarheid werkt het PvE-team verder aan een PvE (Programma van Eisen).<br> Vanuit het PvE werkt het ontwerpteam verder in de ontwikkelingsfase aan een ontwerp.<br> Vanuit het ontwerp wordt verder gewerkt richting aanbesteding.<br> Na de aanbesteding wordt het ontwerp uitgewerkt door het bouwteam.<br> {| class="wikitable" |- ! H !! Fases (-onderdeel) !! Team of werkgroep dat daar aan werkt !! Resultaat (resultaten) |- | H1 || initiatief || opdrachtgever / eigenaar / beheerorganisatie || probleemomschrijving |- | || vraagstelling || als initiatief of alvast de programmamanager || heldere vraagstelling |- | || concept(en) || programmamanager / programmateam || ideeën en concepten |- | H2 || uitwerking || opdrachtgever / eigenaar / beheerorganisatie || uitwerking |- | || haalbaarheid || haalbaarheidsteam || uitslag van de haalbaarheid per onderdeel |- | || PvE || PvE-team || Programma van Eisen |- | H3 || ontwerp || ontwerpteam || voorlopig en definitief ontwerp |- | H4 || aanbesteding || adviseurs || juridisch heldere aanbestedingsstukken |- | H5 || voorbereiding uitvoering || werkvoorbereiding van de aannemer(s) || werkdocumenten en uitvoeringsstukken |- | H6 || uitvoering || bouwteam || het te realiseren bouwproject |} In het geval van een klein project kunnen de verschillende deelfases zoals hier boven beschreven worden samengevoegd om tot meer efficiëntie en effectiviteit te komen. Echter, het is lastig om achteraf te controleren op welke wijze vanuit de vraagstelling naar een ontwerp is gewerkt, als niet iedere stap ook goed gedocumenteerd en gearchiveerd is. ==== Ontwikkelde informatie tot aan de realisatie ==== ===== Initiatief ===== Vanuit het initiatief waarin vrij en ongedwongen kan worden gebrainstormd, worden concepten bedacht. Deze concepten bestaan uit mogelijkheden om een gebouw op een bepaalde manier voor een bepaalde doelgroep te gebruiken. Bijvoorbeeld: een bestaande lagere school gebruiken als een combinatiegebouw voor lager onderwijs en kinderopvang. Een concept bevat gegevens over de gebruiker, de wijze waarop deze het gebouw gebruikt, de financieringsvormen en de overige noodzakelijke randvoorwaarden. Een goed concept bestaat vaak al. Het is vaak een kwestie van goed om je heen kijken.<br> Als het team, dat samenwerkt om de vraagstelling helder te krijgen en concepten op te stellen voldoende creativiteit heeft (of er over kan beschikken) kunnen er al wat Modellen (ruwe schetsen) worden opgesteld en van mogelijke Scenario's worden voorzien.<br> ===== Haalbaarheid ===== Vanuit het (gekozen) concept (eventueel met Modellen en Scenario's) wordt het eerst gewerkt aan de Haalbaarheid in een haalbaarheidsonderzoek. Het haalbaarheidsonderzoek betekent zoveel als ''onderzoeken of het ook echt kan wat we willen''. De haalbaarheid bestaat uit heel harde en heel zachte randvoorwaarden waaraan het project zal moeten voldoen. Wij spreken in het geval van de haalbaarheid over de ''grenzen waarbinnen het project gerealiseerd moet worden''. De haalbaarheid bestaat uit vijf te onderscheiden onderdelen: # Wenselijkheid en maatschappelijk of economische rendement (is er vraag naar en wat levert het op; bijvoorbeeld: een heel groot kantoorpand transformeren in een zorgcentrum in het centrum van Utrecht waar nog zo veel kantoren leeg staan); # Sociale wenselijkheid of weerstand tegen het concept (bijvoorbeeld: een kliniek voor verslaafden in een woonwijk); # Financieel (financierbaarheid en exploiteerbaarheid) (bijvoorbeeld: is er voldoende subsidie beschikbaar om een kinderdagverblijf te exploiteren en kan de bank dus voldoende hypotheek verstrekken om te bouwen); # Bestemming (WABO kansen en bedreigingen, bijvoorbeeld: het bestemmingsplan, de parkeerplaatsen, brandveiligheid en wat al niet meer), # Uitwerkbaarheid tijdens de bouw (bijvoorbeeld: is er voldoende ruimte, grootte, hoogte, diepte, bereikbaarheid, parkeren-tijdens-de-bouw en hoe zit het met precario (het recht om de openbare weg als werkterrein te gebruiken), hoe om te gaan met overlast, etc.).<br> ===== PvE ===== Na de Haalbaarheid (en het blijkt ook haalbaar) wordt het concept verder uitgewerkt in het Programma van Eisen (PvE). Dit PvE bevat de gehele vraagstelling en alle noodzakelijke randvoorwaarden waaraan het eindresultaat moet voldoen en waarbinnen het project moet worden gerealiseerd. Het PvE is de laatste mogelijkheid voor de initiatiefnemers en de opdrachtgever om invloed uit te oefenen op het eindresultaat en de weg om er te komen. Het PvE is gedurende het gehele traject het toetsingsinstrument om het eindresultaat tussentijds en bij de oplevering te toetsen. Het PvE dient dan ook alles te bevatten. In de regel en vanuit de historie wordt het PvE samengesteld vanuit de D-, en de GTK-aspecten. Er wordt (mede door overheidsingrijpen of -verlangen en door professionele non-profitorganisaties) steeds vaker een PvE verlangt dat ook de I en de O goed omschrijft.<br> ===== Ontwerp ===== In de Ontwikkelingsfase bij het ontwerpen wordt wezenlijk nieuwe informatie gecreëerd: het ontwerp.<br> Vanuit het concept en het Idee en binnen de randvoorwaarden zoals die door het haalbaarheidsonderzoek zijn vastgesteld, worden door het ontwerpteam verschillende Modellen met bijbehorende Scenario's opgesteld. Een Model is een mogelijke uitkomst uit een ontwerptraject. Een Scenario is een manier om tot het eindresultaat te komen.<br> Binnen het ontwerptraject wordt de volgende fasering gehanteerd: * Voorlopig ontwerp (VO); * Definitief ontwerp (DO). In de fase van het voorlopig ontwerp wordt door het ontwerpteam cyclisch gewerkt aan een oplossing voor de vraagstelling, op basis van Concept en Idee voorzien van randvoorwaarden, verwerkt in het PvE. Het PvE is hierin leidend. Bij het PvE behoren alle documenten die tot het tot stand komen van het PvE hebben geleid. Dit om het ontwerpteam de maximale input te geven nodig om het beste eindproduct te ontwerpen. Het ontwerpteam ontwerpt zelf Modellen of werkt verder aan de Modellen die in een eerder stadium zijn geproduceerd. Naast ieder Model hoort ook een Scenario ontwikkeld te worden. Een Scenario geeft aan hoe het Model tot stand komt. In de renovatie is dit van wezenlijk belang, mede ook omdat een bestand gebouw al in gebruik is en gebruikers behoefte hebben aan duidelijke informatie en communicatie over HOE het project zal verlopen. Het cyclisch werken bestaat er uit dat het team voortdurend toetst (met de projectleider en/of de opdrachtgever) of het ontwerp voldoende voldoet aan het PvE.<br> Tijdens de ontwikkeling van het voorlopig ontwerp bieden de vele Modellen de opdrachtgever (of hij/zij die hem/haar vertegenwoordigt) de mogelijkheid om gefundeerd keuzes te maken. Elke vraag kan op verschillende manieren beantwoord worden. Door gebruik te maken van het PvE en alle voorliggende Go-Nogo documenten komt bij de opdrachtgever de (voor hem of zijn cliënten) beste oplossing naar voren. Het is in belang van de opdrachtgever om hierbij met meerdere adviseurs te werken om een scheiding te maken tussen de belangen (en de creativiteit) van het ontwerpteam, de belangen van de opdrachtgever en de randvoorwaarden (die vaak van de overheid komen) waarbinnen het project gerealiseerd dient te worden. Het laatste stadium van het ontwerptraject is het opleveren van het Definitief Ontwerp (DO). Naast het feitelijk DO document betekent dit vaak ook dat het ontwerpteam ontslagen kan worden van haar taak. Het is dus van zeer groot belang om niet te vroeg een DO vast te stellen. Een eenmaal vastgesteld DO kan alleen met een NIEUWE opdracht weer worden "opengebroken". Dit zijn contractuele afspraken om het werk van de ontwerpers (vaak een architect(-enbureau)) in te kaderen. ===== Voorbeelden van ontwerpvragen===== {| class="wikitable" |- | Voorbeeld 1. |- | Er is een onderwijsgebouw beschikbaar. Het is een lagere school. Het aantal leerlingen neemt af. De vraag naar kinderopvang neemt toe. De ontwerpvraag is: ontwikkel vanuit het bestaande gebouw door renovatie en gedeeltelijke "vernieuwbouw" een gebouw geschikt als lagere school met minder klassen en met een kinderdagverblijf. Een mogelijk Model (is de uitkomst uit het ontwerptraject) is dat letterlijk één klaslokaal wordt omgebouwd tot kinderdagverblijf. Een scenario daarbij is dat dit gebeurt terwijl de school in de zomervakantie is gesloten. |- | Een ander model is dat de bestaande lerarenkamer en de vergaderkamer wordt omgebouwd tot kinderdagverblijf en dat er een nieuwe lerarenkamer annex vergaderruimte wordt gecreëerd in een leegstaand klaslokaal. Het bijbehorende scenario is dat de bouw plaats vindt in de herfstvakantie met uitloop daarna tot de eerste week van december. |} {| class="wikitable" |- | Voorbeeld 2. |- | Er is een kantoorgebouw beschikbaar. Het is een dubbele kantoortoren. De (lokale) vraag naar kantoorwerkplekken neemt af. De vraag naar zorgwoningen neemt toe. De ontwerpvraag is: ontwikkel vanuit het bestaande gebouw door renovatie en gedeeltelijke "vernieuwbouw" een gebouw dat geschikt is als zorgcentrum voor ouderen met zowel psychische (dementerenden) als fysieke klachten (somatisch zieken). Een mogelijk Model (is de uitkomst uit het ontwerptraject) is dat de gehele toren wordt omgebouwd tot zorgcentrum. Een scenario daarbij is dat dit in één keer gebeurt terwijl de torens in zijn geheel zijn gesloten. |- | Een ander model is dat de bestaande toren links en de begane grond wordt omgebouwd tot zorgcentrum met woning voor dementerenden en dat er in de andere toren een centrum komt voor verpleging met verschillende ligtijden en ouderenrevalidatie. Het bijbehorende scenario is dat de bouw plaatsvindt in drie fases: fase 1 is de aanpassing van de begane grond, fase 2 is de ontwikkeling van de woontoren voor dementerenden en fase 3 is de verpleegtoren met de revalidatiekliniek. |} ==== Realisatie-informatie ==== Realisatie-informatie is alle informatie die gedurende de realisatie wordt gecreëerd om het werk uit te voeren (door de aannemer(s)) zodat optimaal (of in zijn geheel of volledig) wordt tegemoet gekomen aan het PvE en de uitgangspunten. De Realisatie-informatie bestaat uit informatie die beschikbaar komt: * in de voorbereiding van het werk door de aannemer(s); * in het werk. ===== Werkvoorbereiding ===== De informatie die beschikbaar komt in de voorbereiding is een gedegen en zeer gedetailleerde uitwerking van de documenten die tot de aanbesteding hebben geleid. Deze informatie is vooral bedoeld voor de uitvoerende partijen en personen. Na het werk kan deze informatie beschikbaar komen voor de beherende partijen. De informatie wordt vaak samengesteld door de afdeling Werkvoorbereiding van de aannemer(s).<br> ===== Werk in uitvoering ===== De informatie die beschikbaar komt in het werk bestaat uit: * officiële informatie (met rechtskracht); * informele informatie (dus zonder rechtskracht). Het verdient aanbeveling om vooral de officiële stukken die tijdens het werk tot stand komen zeer betrouwbaar te laten ontstaan, te beheren en te verwerken. In het kader van het recht (bijvoorbeeld de ARW en de UAV en het burgerlijk wetboek) is er een (limitatieve) lijst van documenten in volgorde van rechtskracht, waar de bouwsector zich aan houdt (hoe lager de rangorde, hoe hoger de juridische status). Op één staat het juridisch meest belangrijke stuk. De juridische volgorde betekent dat bij tegenspraak een hogere status voor gaat. Bij gelijke stukken geldt het stuk met de meest recente datum.<br> <table border="1" bordercolor="#777777" style="color: black; background-color:#afeeee" width="600" cellpadding="3" cellspacing="0"> <tr> <td style="color: black; background-color:powderblue;width:100px;text-align:center;">Rangorde</td> <td>Document</td> </tr> <tr> <td style="color: black; background-color:powderblue;width:100px;text-align:center;">1</td> <td>Verslag van de bouwvergadering</td> </tr> <tr> <td style="color: black; background-color:powderblue;width:100px;text-align:center;">2</td> <td>(Aanvullingen in) het Contract tussen Opdrachtgever en Aannemer</td> </tr> <tr> <td style="color: black; background-color:powderblue;width:100px;text-align:center;">3</td> <td>Aanvulling op Bestek en Tekeningen in de Proces-verbaal van aanbesteding</td> </tr> <tr> <td style="color: black; background-color:powderblue;width:100px;text-align:center;">3</td> <td>Aanvulling op Bestek en Tekeningen in de Nota van aanwijzing</td> </tr> <tr> <td style="color: black; background-color:powderblue;width:100px;text-align:center;">4</td> <td>Aanvulling op Bestek en Tekeningen in Nota van wijzigen en aanvulling</td> </tr> <tr> <td style="color: black; background-color:powderblue;width:100px;text-align:center;">5</td> <td>Bestek en Tekeningen</td> </tr> <tr> <td style="color: black; background-color:powderblue;width:100px;text-align:center;">6</td> <td>Het bouwbesluit</td> </tr> <tr> <td style="color: black; background-color:powderblue;width:100px;text-align:center;">7</td> <td>AMVB's der gemeente</td> </tr> <tr> <td style="color: black; background-color:powderblue;width:100px;text-align:center;">8</td> <td>Provinciale voorschriften</td> </tr> <tr> <td style="color: black; background-color:powderblue;width:100px;text-align:center;">9</td> <td>Ministeriële verordeningen</td> </tr> <tr> <td style="color: black; background-color:powderblue;width:100px;text-align:center;">10</td> <td>de Europese wet</td> </tr> <tr> <td style="color: black; background-color:powderblue;width:100px;text-align:center;">11</td> <td>de Nederlandse wet</td> </tr> <tr> <td style="color: black; background-color:powderblue;width:100px;text-align:center;">12</td> <td>Aanvullende Europese regels</td> </tr> </table><br> === Organisatie === Organisatie van een GOTIK-project betekent: het samenwerken en het samenstellen of de samenstelling van alle personen, organisaties en entiteiten die gezamenlijk een belang hebben in of de verantwoordelijkheid hebben voor of bevoegdheden hebben ten aanzien van en daarom taken hebben in of binnen of rondom het GOTIK-project. Zie ook de Go-Nogo tabel. De organisatie bestaat in de breedte uit partijen die (vanaf het begin) voortdurend een bijdrage leveren tot partijen die een eenmalige en/of specifiek één bijdrage moeten, mogen of willen leveren.<br> <hr> [[Bestand:Organisatiemodel wikipedia.JPG|thumb|440px|center|Organisatiemodel GOTIK-project]]<br> <br> == Go-Nogo Documenten == De volgende lijst van Go-Nogo documenten spelen een cruciale rol, een belangrijke rol of een bijrol in de GOTIK-project met daarbij de partij die als belangrijkste beslist over de status van het document.<br> {| class="wikitable" !width=" 6 %" | GOTIK-Methode !width="10 %" | Cruciaal !width="10 %" | Belangrijk !width="10 %" | Bijrol !width="10 %" | Partij |- | Colspan=4 | ''A. Ontwikkelingsfase'' |- | naar Initiatief || .. || .. || IOK || Opdrachtgever en zijn adviseur |- | naar Vraagstelling || Vastgestelde probleemstelling uit initiatieffase || IOK || .. || Adviseur van de opdrachtgever en projectleider |- | naar Conceptontwikkeling || Heldere vraagstelling || dossier initiatief met beschikbare alle informatie || uitslagen uit de [[CABU]]-onderzoeken || Adviseurs (programmamanager) en adviseur/vertegenwoordiger van de opdrachtgever en projectleider. |- | naar Haalbaarheid || Colspan=4| Detailuitwerking haalbaarheid {| class="wikitable" !width=" 1 %" | <div style='text-align: center;'> Nummer</div> !width=" 6 %" | GOTIK Haalbaarheid !width="10 %" | Cruciaal !width="10 %" | Belangrijk !width="10 %" | Bijrol !width="10 %" | Partij |- | <div style='text-align: center;'> 1</div> || Maatschappelijk || Convenant (IOK en SOK) met maatschappelijke partijen, de gemeente, andere overheidsinstanties. || .... || .... || Programmamanager |- | <div style='text-align: center;'> 2</div> || Sociaal || Convenant met de wijk, buurt, betrokken belanghebbenden. || .... || .... || Programmamanager |- | <div style='text-align: center;'> 3</div> || Financieel || Exploitatieoverzicht met gegevens die aantonen dat het voor lange termijn een renderend systeem is. || financieel overzicht waaruit blijkt dat er genoeg middelen zijn of aangetrokken kunnen worden (banken en andere geldschieters) om over te gaan tot bouw. || .... || Programmamanager en administrateur / controller |- | <div style='text-align: center;'> 4</div> || Vergunningen || WABO vergunningen. || .... || .... || Programmamanager en Jurist en Gemeente |- | <div style='text-align: center;'> 5</div> || Bouwterrein || Voorwaarden in de WABO (bouw-) vergunning. || Toezeggingen van de mogelijke aannemers en dergelijke. || .... || Programmamanager en Jurist en adviseur(s) van de aannemer(s) |- | <div style='text-align: center;'> allen</div> || Samenvatting alle 5. || WABO vergunningen, Sluitende Exploitatiebegroting, Convenant met buurt of wijk, IOK en SOK || .... || .... || Programmamanager en Jurist van de opdrachtgever plus opdrachtgever |} |- | || || || || |- | naar PvE || Principe uitslag uit de WABO (bouw-) vergunningen || Door opdrachtgever (tenminste één maar liever meer) goedgekeurd concept / idee. || .. || PvE-Team, programmamanager |- | naar Voorlopig of Voorontwerp || Het door de opdrachtgever goedgekeurde PvE en de SOK || HOK || .. || Programmamanager en opdrachtgever |- | naar Definitief Ontwerp || Het laatste (finale) voorlopig ontwerp dat door de opdrachtgever of zijn vertegenwoordiger is goedgekeurd. || HOK || .. || Projectleider |- | naar Aanbesteding || VO dat voldoet aan alle vereisten PLUS alle WABO vergunningen en de HOK of huurcontract || .. || .. || Projectleider |- | Colspan=4 | ''B. Uitvoeringsfase'' |- | naar Voorbereiding || (Contract op basis van de) Inschrijving door de Aannemer(s) bij de Aanbesteding || De Aannemingsovereenkomst || Aannemingsovereenkomsten met de onderaannemers || Projectleider |- | naar Uitvoering || Gereedkomen van alle voorbereidingsdocumenten (kan eventueel lopende het bouwtraject, als de documenten maar op tijd zijn). Dit is een traditionele valkuil! || Verslag eerste bouwvergadering || .. || Projectleider |- | naar Oplevering || Sluitende vooropname en Huurcontract|| Verslag van de vorige (voorlaatste) bouwvergadering || .. || Projectleider |- | Colspan=4 | ''C. Gebruiksfase'' |- | naar Normaal Gebruik || Oplevering met gebrekenlijst en Huurcontract || gebrekenplanning || MOP || Projectleider en beheerder |- | naar Initiatief || MOP en Inspecties en klachtenadministratie etc.. || .. || .. || Beheerder en eigenaar |- | naar Sloop || .. || .. || .. || Beheerder en eigenaar |} == Uitwerking GOTIK-methode basisaspecten '''Geld, Tijd en Kwaliteit''' == Onderstaand wordt de GOTIK-methode uitgewerkt in de aandachtsvelden Geld, Tijd en Kwaliteit. === Geld volgens GOTIK === ''Het geld volgens de GOTIK Methode: de ontwikkeling van inzicht in de financiën van een project.''<br> De benodigde financiën dienen in twee delen gedeeld te worden: # directe projectkosten: kosten voor de realisatie in materialen, uren en overige directe kosten. # indirecte projectkosten: kosten voor de begeleiding, controle en verantwoording.<br> <br> De ontwikkeling van de financiële middelen per hoofdfase:<br> === A. Ontwikkelingsfasen. === # In de '''initiatieffase''' is sprake van een globaal budget of van een budgetvrije onderzoeksperiode. De initiatiefnemer heeft een globaal budget beschikbaar of heeft een beeld bij de rendementen (positief resultaat tussen kosten en opbrengsten in de exploitatie) die het project vanaf de oplevering zal genereren. Of de initiatiefnemer zoekt nog naar mogelijkheden om de financiering "rond te krijgen". Dat houdt in zowel de investeringskosten als de exploitatiemogelijkheden. Wanneer er een redelijk beeld bestaat van een mogelijke of goede haalbaarheid (vooral financieel) stapt het projectteam over naar de volgende fase. # In de fase van de uitwerking van het initiatief wordt in de '''haalbaarheidsfase''' het budget voor het eerst, als één totaal vastgesteld. Daarmee wordt voor het eerst concreet vastgesteld dat het realiseren van het project past binnen de financiële grenzen die de opdrachtgever wenst te stellen. In dezelfde fase van de uitwerking in het '''programma van eisen''' (PvE) wordt het geld (de noodzakelijke budgethoogte) vastgesteld als één van de ontwerpuitgangspunten. Op dit moment kan het budget al in twee van elkaar verschillende delen worden opgedeeld. Er is dan één deel beschikbaar voor de feitelijke realisatie. Het tweede deel is dan beschikbaar voor alle overige werkzaamheden die gemoeid zijn met de ontwikkeling en de realisatie. In feite wordt dan al duidelijk wat het project zelf kost (de feitelijke "bouwkosten") en wat daarnaast de kosten zijn voor de ontwikkeling en de ondersteuning of begeleiding van de realisatie de "indirecte kosten". # In de fase van het '''ontwerp''' (die bestaat uit de onderdelen Voorlopig Ontwerp (VO) en Definitief Ontwerp DO)) wordt door het ontwerpteam een ontwerp gemaakt dat past binnen de gestelde randvoorwaarden. Daarmee wordt het budget dat beschikbaar is voor de realisatie toegewezen aan de projectonderdelen waar het object uit zal gaan bestaan. Tevens benut het ontwerpteam een deel van het budget voor de ontwikkeling van het project. # In de fase '''aanbesteding''' wordt het budget getoetst met de markt. Indien er een partij is die de realiteit op zich wil nemen van het project, zoals het er in de definitieve vorm uitziet tegen de vastgestelde prijs waarvoor het maximaal gemaakt mag worden, is er een overeenstemming. Deze partij gaat het project realiseren. Het gehele project komt dan in de realisatiefase. Indien er geen "match" is tussen aanbieders en de van te voren gestelde maximale prijs, moet het project terug naar de ontwikkelingsfase. De kans bestaat ook dat het project in zijn geheel wordt afgeblazen. De aannemer heeft hier alleen nog maar een (goede) prijs afgegeven. De verdere uitwerking naar Tijd en Kwaliteit dient nog te geschieden. In voorkomende gevallen wil een opdrachtgever ook al in de aanbieding van de prijs zien hoe de aannemer tegemoet komt aan de andere gestelde eisten. Dat maakt de keuze voor de juiste inschrijver (aannemer(s)) gemakkelijker. Vooral in de gevallen van de zogenaamde Europese Aanbesteding wordt naast de prijs ook andere specifieke informatie gevraagd die de opdrachtgever kan en mag meenemen in de beoordeling van de aanbiedingen en het keuze proces om de juiste partij te selecteren. Aan de meest geschikte aannemer wordt het werk gegund.<br> === B. Realisatiefasen. === # In de Uitvoeringsfase, bij de '''voorbereiding''', wordt door de aannemer het project verder uitgewerkt zodat aan de (aan ALLE) overige gestelde projectvoorwaarden wordt voldaan. Dit wordt aangetoond in de bouwvergaderingen die vanaf het gunnen van het werk worden gehouden. In deze zelfde fase wordt bij '''realisatie''' het beschikbare budget uitgenut en wordt het project gerealiseerd. Daarin krijgt de aannemer betaald voor zijn inspanning. Daarnaast wordt het project ook nog begeleid. Daarvoor wordt het tweede deel van het budget zoals dat in het begin is vastgesteld uitgenut. De aannemer ziet toe op de juiste uitnutting van de eigen budgetten. De projectleiding of het projectmanagement ziet toe op de juiste uitnutting van de budgetten van de opdrachtgever. Daarmee let het projectmanagement niet alleen op de directe bouwkosten, maar ook op de kosten van begeleiding en zo. ## Begroting. De Begroting is het financieel overzicht van alle kosten die de aannemer maakt en die hij vergoed krijgt. De Begroting is een basisdocument dat behoort bij de inschrijving. Het is nu al lang niet meer zo dat bij de inschrijving alleen een totaalbedrag volstaat. De aanbestedende partij wil een goed inzicht in de prijsopbouw en verlangt dan ook een zogenaamde "open begroting". In deze open begroting is voor iedere werkzaamheid, voor alle materialen, elementen en detailleringen per EENHEID een prijs opgenomen. Daarbij worden de verwachte aantallen vermeld en de totaalprijs voor het betreffende onderdeel. De open begroting wordt ook gebruikt om af te rekenen voor de geleverde aantallen (zie meer- en minderwerk). ## Meer- en Minderwerk. Tijdens de Realisatie is er sprake van het uitvoeren van het werk conform de aanbesteding, de inschrijving en de aannemingsovereenkomst. Daarbij kunnen in het project afwijkingen ontstaan. Dan is er sprake van het zogenaamde Meer- en Minderwerk. Het Meerwerk bestaat uit een aantal verschillende soorten: ### Meerwerk dat in een ander, hoger aantal voorkomt dan in de aanbesteding is opgenomen. Dat levert extra werk op, waarvoor bekend is (gezien de inschrijving en de begroting) wat het kost. ### Meerwerk dat van te voren bekend is maar waar geen prijs voor is afgegeven. ### Meerwerk dat van te voren niet bekend heeft kunnen zijn en waarvoor dus ook nog geen prijs beschikbaar is. ## Minderwerk betekent zoveel als minder werk doen/uitvoeren dan in de aanbesteding en de inschrijving is vastgelegd dat gedaan zou moeten worden. Het gevolg is dat het minderwerk niet betaald zal gaan worden. Echter, de aannemer heeft er wel op gerekend. Gevolg is dat de aannemer daar vaak wel voor gecompenseerd wordt. Dat geldt zowel voor onderdelen die minder in aantal als onderdelen die helemaal niet meer worden uitgevoerd. De compensatie is vaak een percentage dat in de inschrijving al bekend is (vaak de AK-WR (percentage "Algemene Kosten" en "Winst en Risico") of de overhead genoemd). ## Werken met Pakketten. Om de vervelende discussies over meer- en minderwerk in het onderhoud te voorkomen wordt al geruime tijd gebruik gemaakt van het systeem van "verrekenen van pakketten". Dat houdt in dat van te voren is afgesproken dat er geen sprake is van meer- en minderwerk in de traditionele zin, maar dat het werk wordt afgerekend op de uitgevoerde aantallen. Om dat helder te maken worden "pakketten" samengesteld met werkzaamheden die een duidelijk resultaat laten zien. Bijvoorbeeld: Vervangen Voordeur; Vervangen CV-ketel; Schilderen Binnendeur; Herstellen bestrating met tegel 30*30; etc. ## De eenheid is dan van groot belang. ## Voor ieder pakket wordt één vaste prijs afgesproken. het pakket wordt dan net zo vaak afgerekend met de aannemer als dat het is uitgevoerd, zonder verdere verrekening. In de aanbesteding en de inschrijving wordt dan een fictief aantal opgenomen. Vaak benadert dat aantal redelijk de werkelijkheid. In voorkomende gevallen kan het tegenvallen of meevallen, maar dat is nooit de reden voor de aannemer om werk of financiële compensatie te claimen. # In de fase van de '''oplevering''' wordt een financieel overzicht samengesteld ter verantwoording van het projectmanagement tussen alle partijen. De verantwoording betreft de directe bouwkosten, de indirecte kosten en de extra kosten die veroorzaakt zijn in het werk door voorkomende situaties. Het betreft dan meer- en minderwerk of onvoorzien en extra werk. Door het projectmanagement is van te voren een inschatting gemaakt hoe hoog deze kosten kunnen zijn, bijvoorbeeld door een percentage van het budget af te spreken dat specifiek daaraan mag worden uitgegeven. Het behoort tot het expertisegebied van een goede projectmanager om deze kosten beperkt te houden en goed inzichtelijk te maken en te verantwoorden, zodat de opdrachtgever hiermee akkoord kan gaan. === C. Gebruik === # In de fase van de '''nazorg''' (tijdens het feitelijk '''gebruik''') worden omissies in het project ondervangen en opgelost of weggewerkt. Hiervoor is een periode van een half of één of soms zelfs twee jaar beschikbaar. Deze periode heet de onderhoudstermijn. Hiervoor is vaak ook nog een kleine budgetruimte beschikbaar (standaard 5% van de bouwsom). === Planning volgens GOTIK === ''De planning volgens de GOTIK Methode: de ontwikkeling van inzicht in de planning van een project.''<br> Planning is de of een verzameling van alle tijdsaspecten. Het gehele project heeft een bepaalde tijd nodig om tot een voltooiing te komen. Daarnaast zijn er specifieke projectonderdelen of trajecten die een bepaalde hoeveelheid tijd vragen. Per fase worden de tijdsaspecten nauwkeuriger uitgewerkt. Afgaande op de feitelijkheden van de afgelopen decennia kan met groot gemak gesteld worden dat het halen van de planning voor vooral de overheidsopdrachten niet voorkomt. De planning wordt systematisch en met zeer grote afwijking overschreden. Daarmee is de uitdrukking: plannen is het zo betrouwbaar mogelijk vastleggen van hoogst onbetrouwbare zaken... precies wat het zegt. Plannen is een gave.<br> ==== Inschatten en vastleggen ==== De benodigde tijd wordt aan het begin globaal vastgesteld. Gaande het project worden steeds meer tijdsaspecten nauwkeurig vastgesteld. Per hoofdfase is er vaak sprake van een afgebakend begin en eindpunt. Per subfase is er sprake van een globale tijdsvraag. Het is aan het projectteam om de tijdsvragen in te passen tussen begin- en eindpunt.<br> Het vaststellen van de planning is in eerste instantie een vraagstelling van de opdrachtgever. Echter deze heeft in verband met de huidige wet- en regelgeving rekening te houden met wettelijke termijnen die de overheid hanteert om zelf haar taken te verrichten. Daartussen zitten de overige partijen die elk te maken hebben met enerzijds de vraag van de opdrachtgever waar zij uiteraard aan willen voldoen, maar anderzijds de (on)mogelijkheid van de eigen organisatie en het eigen werk(proces) om er aan te voldoen. Belangrijkste planningsvraagstukken: # Eerst mogelijke moment waarop het project kan beginnen. De opdrachtgever heeft dit in de hand. # Eerst mogelijke moment waarop de UITVOERING van het project kan beginnen. Dit is vooral een kwestie van procedures. Hierin heeft de overheid een heel grote stem (WABO - vergunningenstelsel dat momenteel in Nederland wordt gehanteerd). Alleen al de simpele vraag of een schoolgebouw ook een commerciële functie kan onderbrengen stuit al vrij snel in de WABO op problemen in de bestemmingsplannen. Hier zitten langlopende procedures achter. # Eerst mogelijke moment van oplevering rekening houdend met de start van het project. Dit is een vraag die de opdrachtgever neerlegt, en die door partijen gezamenlijk moet worden beantwoord. Tussen één en twee liggen alle trajecten van de voorbereiding. Tussen twee en drie liggen alle trajecten van de realisatie. <hr>[[Bestand:Planning GOTIK project.JPG|center|660px|thumb|Planning van de ontwikkeling van een GOTIK-project. De vakjes in de planning stellen in dit voorbeeld weken voor.]]<br> <br> === Kwaliteit volgens GOTIK === ''Kwaliteit volgens de GOTIK Methode: de ontwikkeling van inzicht in de kwaliteit van een project.'' Kwaliteit is een vraagstuk dat in de afgelopen decennia steeds meer concrete vorm heeft gekregen. Vanuit de redelijk ongestructureerde wereld van het bouwen in Nederland van het midden van de vorige eeuw heeft de kwaliteitsvraag zich sterk ontwikkeld. In eerste instantie uitsluitend op het eindproduct. Momenteel ontwikkelt de kwaliteitsvraag zich ook op de gebieden "proces" en "secundaire output". ==== Kwaliteitsvraag van het eindproduct ==== ===== Gebouw ===== Bij het onderhouden van de gebouwen in Nederland wordt het steeds belangrijker om een duurzaam en maatschappelijk verantwoord product af te leveren. In het recente verleden zijn heel goede voorbeelden gerealiseerd. Het Nederlandse landschap mag volgens de huidige politiek niet verder lijden onder de expansiedrift van de ontwikkelaars. Daarnaast willen wij in Nederland ook nog lang tegen mooi vastgoed aankijken (volgens de rijksbouwmeester/RGD). De basiskwaliteit van veel gebouwen is het uitgangspunt om de kwaliteitsvraag ten aanzien van het eindresultaat goed te kunnen stellen. Met andere woorden: uitgaande van goede gebouwen willen we ook weer nieuwe goede gebouwen ontwikkelen. Daarbij kijkt de opdrachtgever naar de functie, de maatschappelijke relevantie van de functie, de sociale wenselijkheid en de financierbaarheid. Hierbij speelt conceptdenken een heel grote rol. Het vak van de Conceptdenker is dan ook sterk in ontwikkeling (Ander functiebenamingen: conceptontwikkelaar, conceptmanager, programmamanager, programmaontwikkelaar, integraal ontwikkelaar, vastgoedontwikkelaar etc.). Sterke concepten bewijzen dat goede gebouwen die in eerste instantie NIET van toepassing leken uiteindelijk zeer goed geschikt zijn voor de functies die men er in wilde plannen.<br> Voorbeelden van goed hergebruik: Schiecentrale in Rotterdam, Watertoren in Zutphen, Witte Dame en Strijp-S in Eindhoven, Pakhuizen aan de grachten in Amsterdam, etc. ===== Materiaal, Element en Detaillering ===== Goede gebouwen bestaan in hun basis uit goede materialen (en elementen en detailleringen) die op een goede wijze zijn toegepast. Een gebouw slijt heel langzaam en het proces is goed te volgen. De kwaliteitsvraag van te gebruiken materialen, elementen en detailleringen verplaatst zich langzaam in de richting van Duurzaam, Energiezuinig en Van-wieg-tot-wieg (cradle to cradle). Materialen voldoen op dit moment (mede door de vele NEN- en DIN-normen) dan ook in de basis aan de gestelde kwaliteitsvraag. De toepassingstechnieken veranderen daarmee ook.<br> Veel van de gestelde kwaliteitsvragen komen uiteindelijk terecht in een aanbestedingsstuk of in meerdere verschillende samenhangende aanbestedingsstukken. Deze stukken bestonden vroeger uit een kort hoofdstuk met algemene voorwaarden en veel lange en uitgedetailleerde hoofdstukken met materiaaleisen. Deze vorm van aanbesteding leidt tot een inspanningsverplichting. Het is een beschrijving van WAT HOE WAAR en WANNEER moet worden toegepast. De huidige ontwikkelingen gaan steeds meer richting prestatie-eisen. De vraag is niet meer WAT. De vraag is nu wat het moet doen als het klaar is. De vraag gaat nu meer naar de FUNCTIE en wat het materiaal het element en de detaillering voor de functie die het gebouw vervult zal gaan doen.<br> * Verwarmen is dan niet meer een vraag naar een CV-ketel of een systeem maar een vraag naar het beheersen van het comfort. * Ventileren is dan niet meer de vraag naar verplaatste lucht, maar de vraag naar het beheersen van de kwaliteit van de (samenstelling van de) lucht. * Vragen naar een mooi uiterlijk is dan niet mee vragen om een RAL-kleur maar vragen naar het beheersen van de uitstraling, passend bij het imago. * etc.<br> Dit leidt er toe dat steeds meer gespecialiseerde partijen moeten (mogen) samenwerken om te komen tot een gedegen invulling van de aanbestedingsvraag. ==== Kwaliteit van het Proces ==== ===== Primaire output ===== Goede gebouwen ontstaan allang niet meer door iedereen maar zijn gang te laten gaan. Het project speelt zich af in een proces. Dat proces heeft ook de nodig kwaliteitseisen. Er zijn (spel-)regels waar iedereen zich aan zal moeten houden. Er is steeds meer sprake van open communicatie en er mogen ook steeds meer partijen meepraten. Zie bijvoorbeeld de grote renovatieprogramma's in de overbevolkte binnensteden waar de bewonersverenigingen één hele stem krijgen in de conceptfase. Daar tegenover nemen de verantwoordelijkheden die partijen hebben te dragen ook toe en dat leidt onvermijdelijk tot grotere juridische vraagstukken als het onverhoopt toch fout gaat.<br> Het huidige proces (voor elk GOTIK-project) kent de volgende (limitatieve) lijst van kwaliteitseisen (op volgorde van importantie): * Beheersing van de risico's (bedreigingen) en beheersing van de kansen; * Heldere communicatie; * Gebruik maken van sterkte en compenseren van zwaktes; * Invloed van de gebruiker; * Invloed van betrokkenen; * Invloed van de opdrachtgever; * Helderheid over belangrijke stappen (zie de Go-Nogo lijst) in het proces; * Maximaal inzicht in de juridische aspecten van het proces en het project; * Consistentie van de documentatie; * Goede archivering. ===== Secundaire output ===== Een goed proces heeft ook andere uitkomsten dan alleen een goed eindproduct. Binnen het proces wordt informatie samengesteld die aan duidelijke kwaliteitseisen dient te voldoen. Daarnaast worden steeds hogere eisen gesteld aan de werkplek van de medewerkers die aan het eindproduct werken. Bouwen gaat gepaard met veel "gedoe". Er komen zware machines op het werk die lawaai maken. Er komen materialen aan die niet meteen op hun plek staan maar eerst ergens anders. Dat geeft allemaal overlast. Als laatste (maar niet minder belangrijk) produceert een proces ook afval dat moet worden verwerkt, waar steeds hogere eisen aan worden gesteld.<br> Secundaire output bestaat uit: * Communicatie; * Informatie; * Subsysteem (subsystemen): het bouwsysteem of -bouwproces; * Overlast; * Ruimtegebruik; * Materiaal; Hoe om te gaan met al deze secundaire output dient te worden beschreven in het kwaliteitsdocument. Het komt in alle stukken die door alle partijen (die in alle stadia aan het werk zijn) moeten worden gebruikt om te komen tot een goed eindproduct en tot secundaire output die eveneens aan alle kwaliteitseisen dient te voldoen.<br> <hr> == Basisstructuur GOTIK projecten == Onderstaand wordt een aantal onderdelen die nog niet benoemd zijn nader uitgewerkt in de infoboxen. Daarnaast worden in onderstaande totaalopsomming alle elementen weergegeven die een rol spelen in het GOTIK-projectmanagement van vastgoedprojecten. === Projectfases === * Initiatief * Uitwerking * Ontwerp * Aanbesteding * Uitvoering * Eindoplevering <div style="padding: 2px; width: 100%; color: black; background-color:#eeffff; border: 1px solid #777777; -moz-border-radius-topleft: 4px; -moz-border-radius-bottomleft: 4px; -moz-border-radius-topright: 32px; -moz-border-radius-bottomright: 4px; text-align:left; font-size: 11px; font-weight:normal;"> Zie in de tekst<br> Geen verdere uitleg.<br> </div><br> <hr> == Uitwerking structuur per fase == === Initiatief === * Ontstaan van een probleem- of vraagstelling bij opdrachtgever * Informatie verzamelen * Vraagstelling formuleren * Onderzoeken doen (zie ook de [[CABU|CABU-methode]]) * Ideeën verzamelen * Concepten bedenken en ontwikkelen ** Modellen ** Scenario's * Haalbaarheid op vijf niveaus: ** Wenselijkheid (is er (maatschappelijk) vraag naar en wat is het (maatschappelijk) effect) ** Sociaal (wenselijkheid versus weerstand) ** Financieel (financierbaarheid en exploiteerbaarheid) ** Bestemming (WABO, kansen en bedreigingen) ** Uitwerkbaarheid (ruimte, grootte, hoogte, diepte, bereikbaarheid, parkeren, etc.) * Opstellen projectvoorstel <div style="padding: 2px; width: 100%; color: black; background-color:#eeffff; border: 1px solid #777777; -moz-border-radius-topleft: 4px; -moz-border-radius-bottomleft: 4px; -moz-border-radius-topright: 32px; -moz-border-radius-bottomright: 4px; text-align:left; font-size: 11px; font-weight:normal;"> Het projectvoorstel is een samenvatting waarin alle Go-Nogo documenten met hun uitslagen samen het projectvoorstel vormen om vanaf hier verder te werken (in de voorbereiding) aan het project. Het projectvoorstel is niet altijd nodig. Maar het is wel een heldere samenvatting van initiatief tot afronding haalbaarheid. Het voorstel is om er wel altijd een samen te stellen desnoods voor het eigen gebruik van de projectleider. Vooral de samenvoeging van alle CABU-uitslagen en de haalbaarheidsstudies maakt van het projectvoorstel een sterk document.<br> </div><br> * Bespreking met opdrachtgever <div style="padding: 2px; width: 100%; color: black; background-color:#eeffff; border: 1px solid #777777; -moz-border-radius-topleft: 4px; -moz-border-radius-bottomleft: 4px; -moz-border-radius-topright: 32px; -moz-border-radius-bottomright: 4px; text-align:left; font-size: 11px; font-weight:normal;"> Het wordt aanbevolen om er een standaard van te maken op alle momenten waarin sprake is van een overgang met een Go-Nogo document met de opdrachtgever (of zijn vertegenwoordiger) te overleggen. Van de projectleiding wordt dan verwacht dat zij met een helder stuk komt en dat dit met de opdrachtgever wordt gedeeld. De opdrachtgever dient dan in te stemmen met het stuk (of de stukken). Het is op deze manier ook een waarborg voor de projectleiding dat zij ook met steun van de opdrachtgever door kunnen gaan. In complexe organisaties en voor heel grote projecten kan het zo zijn dat er op voorhand al een overeenkomst tussen opdrachtgever en projectleiding tot stand is gekomen. Daarin staat dan de speelruimte van de projectleiding. Zo een overeenkomst is geen garantie dat iedere fase ook de goedkeuring van de opdrachtgever heeft.<br> </div><br> * Aanstellen projectleider <div style="padding: 2px; width: 100%; color: black; background-color:#eeffff; border: 1px solid #777777; -moz-border-radius-topleft: 4px; -moz-border-radius-bottomleft: 4px; -moz-border-radius-topright: 32px; -moz-border-radius-bottomright: 4px; text-align:left; font-size: 11px; font-weight:normal;"> Het wordt aanbevolen om op een zo vroeg mogelijk punt in het traject een projectleider aan te stellen. Het is mogelijk dat een complex en groot project vraagt om verschillende vaardigheden in het gehele traject. Dan wordt voorgesteld om het project in deelprojecten op te knippen en te werken met verschillende adviseurs die als projectleider leiding geven aan het deelproject. Voordeel is de optimalisatie van kennis en vaardigheden van de projectleiding. Nadeel is de overdracht. Werken met één adviesbureau met verschillende adviseurs voor de deelprojecten levert in de regel geen aantoonbare meerwaarde op.<br> </div><br> === Uitwerking initiatief, Voorbereiding === * Intake opdrachtgever <div style="padding: 2px; width: 100%; color: black; background-color:#eeffff; border: 1px solid #777777; -moz-border-radius-topleft: 4px; -moz-border-radius-bottomleft: 4px; -moz-border-radius-topright: 32px; -moz-border-radius-bottomright: 4px; text-align:left; font-size: 11px; font-weight:normal;"> De opdrachtgever verdient een stem in het aanstellen van de projectleider. De opdrachtgever geeft het vertrouwen volledig in handen van één adviseur die hem niet zo zeer vertegenwoordigd maar meer als opdracht mee krijgt er voor zorg te dragen dat alles in het werk wordt gesteld om het DOEL te bereiken. De projectleider dient daarin het DOEL en moet als dat nodig is zelfs de opdrachtgever tegen kunnen spreken als dat in het belang is van het project. De vertrouwensband tussen projectleider (-leiding) dient gelegd te worden in het eerste gesprek (de zogenaamde "klik").<br> </div><br> * Opstellen van Programma van Eisen * Vergunningen (WABO) <div style="padding: 2px; width: 100%; color: black; background-color:#eeffff; border: 1px solid #777777; -moz-border-radius-topleft: 4px; -moz-border-radius-bottomleft: 4px; -moz-border-radius-topright: 32px; -moz-border-radius-bottomright: 4px; text-align:left; font-size: 11px; font-weight:normal;"> De WABO (wet algemene bepalingen omgevingsrecht) is een wet die de integratie beoogd van bijna 30 verschillende vergunningen die aangevraagd kunnen of moeten worden in het kader van de ontwikkeling van vastgoed (in de breedste zin). Door de bundeling ontstaat één aanvraag en ook één communicatielijn met de lokale overheid. De WABO geeft alle partijen de ruimte zijn of haar inbreng te leveren in de totale vergunningsaanvraag. Voordeel is volledigheid en consistentie. Nadeel is dat als het ergens hapert de hele aanvraag stil staat.<br> </div><br> * Opstellen Plan van Aanpak <div style="padding: 2px; width: 100%; color: black; background-color:#eeffff; border: 1px solid #777777; -moz-border-radius-topleft: 4px; -moz-border-radius-bottomleft: 4px; -moz-border-radius-topright: 32px; -moz-border-radius-bottomright: 4px; text-align:left; font-size: 11px; font-weight:normal;"> Een Plan van Aanpak is afgekort een PvA. Op het moment dat sprake is van een complexe activiteit met een vraag en te verwachten antwoorden kan de projectleiding (-leider) beslissen om een PvA op te (laten) stellen. voorbeelden daarvan zijn: * PvA CABU-onderzoeken; * PvA ontwerpfase; * PvA aanbesteding. Zo een PvA bevat een werkwijze en een tijdschema. De werkwijze wordt vaak gezien als een kwaliteitsaspect. Het tijdschema is een tijdsaspect. De bijkomende vraag bij het opstellen van een PvA is dan ook vaak "en wat gaat dat kosten?".<br> </div><br> === Ontwerp (voor de verschillende niveaus) === * VO – DO * Werkomschrijving <div style="padding: 2px; width: 100%; color: black; background-color:#eeffff; border: 1px solid #777777; -moz-border-radius-topleft: 4px; -moz-border-radius-bottomleft: 4px; -moz-border-radius-topright: 32px; -moz-border-radius-bottomright: 4px; text-align:left; font-size: 11px; font-weight:normal;"> Als een VO DO een veel te zwaar of onbruikbare werk oplevert kan volstaan worden met een werkomschrijving. Nooit een PvA. Een PvA kan een onderdeel zijn van een werkomschrijving. De werkomschrijving bevat dan een omschrijving van de feitelijke activiteiten in combinatie met een tijdschema. De beschrijving van de feitelijke activiteiten wordt gezien als een kwaliteitsaspect. Het tijdschema is een tijdaspect. Wat hier mist is het Geldaspect. De meest voorkomende bijlage bij een werkomschrijving is een overzicht van de kosten op eenheid, op totaal of op onderdelen die verrekenbaar zijn.<br> </div><br> * Technische uitwerking <div style="padding: 2px; width: 100%; color: black; background-color:#eeffff; border: 1px solid #777777; -moz-border-radius-topleft: 4px; -moz-border-radius-bottomleft: 4px; -moz-border-radius-topright: 32px; -moz-border-radius-bottomright: 4px; text-align:left; font-size: 11px; font-weight:normal;"> De technische uitwerking is een document waarin de werkomschrijving is uitgewerkt door de werkvoorbereiding (of een daarvoor aangestelde adviseur). Een goede technische uitwerking geeft inzicht op een gedetailleerd niveau wat, wanneer, waar wordt gedaan. Bij een technische uitwerking hoort een stuklijst van alle te gebruiken materialen, elementen en de onderdelen voor de detailleringen. Tevens geeft de technische uitwerking een gedetailleerd inzicht in de lokale randvoorwaarden die nodig zijn om het project naar behoren (dus binnen gestelde kwaliteitseisen) uit te voeren. Daarmee wordt in de technische uitwerking ook aandacht besteed aan overlast en hoe daar mee om te gaan. Voorbeelden hier van zijn: afsluiten van de stroom, het water, dicht zijn van deuren, gangen, afdelingen, kamers en ruimtes, etc..<br> </div><br> * Pakketten <div style="padding: 2px; width: 100%; color: black; background-color:#eeffff; border: 1px solid #777777; -moz-border-radius-topleft: 4px; -moz-border-radius-bottomleft: 4px; -moz-border-radius-topright: 32px; -moz-border-radius-bottomright: 4px; text-align:left; font-size: 11px; font-weight:normal;"> in het geval er sprake is van een groot aantal repeterende werkzaamheden kan de projectleiding beslissen om deze werkzaamheden aan te laten bieden in pakketvorm. Een pakket is dan een totaal aan werkzaamheden die als eenheid kan worden aangebracht, gecontroleerd en gefactureerd.<br> Voorbeelden van pakketten zijn: - vervangen oude en aanbrengen nieuwe CV-ketel; - schilderen voordeur - herstellen dakbedekking - coaten schoorsteenmetselwerk - herstellen funderingsbalk kwaaitaal De eenheden waarin pakketten worden verwerkt en verrekend zijn: - per stuk - per m². - per strekkende meter. - per aansluiting - per badkamer, keuken, woonkamer, slaapkamer, kantoorruimte, afdeling, gang, etc. - per woning - per etage - per gebouw - per kW - per m³ waterverbruik<br> </div><br> * Maatregelen <div style="padding: 2px; width: 100%; color: black; background-color:#eeffff; border: 1px solid #777777; -moz-border-radius-topleft: 4px; -moz-border-radius-bottomleft: 4px; -moz-border-radius-topright: 32px; -moz-border-radius-bottomright: 4px; text-align:left; font-size: 11px; font-weight:normal;"> De uitwerking van een onderhoudsvraag wordt vaak weergegeven in een eenheidsloze "maatregel". Zo een maatregel is de basis voor het pakket of voor de werkomschrijving. De maatregel staat standaard in de meerjarenplanning en is een standaard uitgangspunt.<br> Voorbeelden van maatregelen: - vervangen - herstellen - onderhouden - reinigen - coaten - overschilderen - overlagen dakbedekking - herdekken dakpannen - schoonspuiten metselwerk - verwijderen graffity - controleren hang- en sluitwerk - afstellen ventilatie - kalibreren thermostaat CV - etc.<br> </div><br> === Aanbesteding === * Aanbesteding <div style="padding: 2px; width: 100%; color: black; background-color:#eeffff; border: 1px solid #777777; -moz-border-radius-topleft: 4px; -moz-border-radius-bottomleft: 4px; -moz-border-radius-topright: 32px; -moz-border-radius-bottomright: 4px; text-align:left; font-size: 11px; font-weight:normal;"> Aanbesteden kan op vijf niveaus, van eenvoudig tot complex: : 0. inkoop (is geen aanbesteden maar wel een vorm van werven van het noodzakelijke werk dus hier wel te noemen); : 1. enkelvoudige aanbesteding (aan slechts één aanbieder); : 2. meervoudige onderhandse aanbesteding (aan enkele aanbieders, vooraf geselecteerd); : 3. openbare aanbesteding zonder voorafgaande procedure(s) (een aanbesteding conform Nederlands Recht (zie Burgerlijk Wetboek (BW)); : 4. Europese openbare aanbesteding (een aanbesteding volgens Europees Recht waarbij iedere inschrijver een prijs afgeeft aangevuld met alle andere gevraagde zaken volgens de aanbestedingsstukken, welke tenminste bestaan uit de selectiecriteria en de gunningscriteria om (in één keer) de beste aanbieding te selecteren); : 5. Gesloten Europese aanbesteding (een aanbesteding volgens Europees Recht waarbij iedere inschrijver eerst inschrijft voor de selectie om de beste aanbieders te selecteren (ten minste een paar), waarna de geselecteerden een prijs mogen afgeven die wordt getoetst aan de gunningscriteria, om de beste aanbieding te selecteren).<br> </div><br> * Aanbestedingsstukken ** Plan van Aanpak: Een door alle partijen gedragen stuk waarin helder in tijd en wat betreft inhoud staat beschreven hoe de inschrijving verloopt. ** Stukken (voorwaarden die van toepassing zijn): alle stukken die tussenpartijen nodig zijn (er al zijn en worden gemaakt) in het kader van de inschrijving ** Documenten (beschrijvingen technisch en kwaliteit): alle geschreven of beschrijvende documenten die nodig zijn in het kader van de inschrijving ** Proces: het verloop van de inschrijving ** Criteria: stelsel van eisen waaraan de inschrijver moet voldoen om als een juiste inschrijver te worden gekwalificeerd. ** Selectie: proces waarin een partij wordt geselecteerd die voldoet aan criteria voor wat betreft de inschrijver en de inschrijving. ** Proces-verbaal en Aanbestedingsnota's: document waarin is weergegeven hoe (het proces van) de inschrijving is verlopen en wat de uitkomsten daaruit zijn. ** Onderhandelingen (mag niet zo maar): gesprekken die gevoerd worden om een betere aansluiting te krijgen tussen de inschrijving (de aanbieding van de inschrijver) en de oorspronkelijke uitgangspunten (voor zover als deze van elkaar afwijken). ** Gunning: het proces van het aanwijzen van de partij waarmee de verdere contractering zal plaatsvinden. ** Contract: het geschreven document waarin de overeenkomst is opgenomen dat de aannemer de werken maakt in opdracht van de opdrachtgever volgens de uitgangspunten en volgens de daarop volgende documenten die relevant yin en als basis liggen onder deze overeenkomst: het contract, ondertekent door aannemer en opdrachtgever.<br> <br> === Uitvoering project === * Samenstellen noodzakelijk pakket vanuit aanbesteding: tekeningen, berekeningen, (proces* ) beschrijvingen (I) * Start werkzaamheden werkafspraken (O) <div style="padding: 2px; width: 100%; color: black; background-color:#eeffff; border: 1px solid #777777; -moz-border-radius-topleft: 4px; -moz-border-radius-bottomleft: 4px; -moz-border-radius-topright: 32px; -moz-border-radius-bottomright: 4px; text-align:left; font-size: 11px; font-weight:normal;"> Aan het begin van ieder deelproject of traject, als een traject is afgesloten met een Go kan de projectleder er voor kiezen om een aparte organisatiestructuur op te zetten voor een specifiek traject of een deelproject binnen het gehele project. Aan deze organisatie(structuur) worden specifieke eisen gesteld en aan de werkafspraken worden specifieke uitgangspunten en GO-Nogo specificaties gekoppeld<br> </div><br> * Bewaken betalingen (G) <div style="padding: 2px; width: 100%; color: black; background-color:#eeffff; border: 1px solid #777777; -moz-border-radius-topleft: 4px; -moz-border-radius-bottomleft: 4px; -moz-border-radius-topright: 32px; -moz-border-radius-bottomright: 4px; text-align:left; font-size: 11px; font-weight:normal;"> De bewaking van de betalingen is een onderdeel van de gehele financiële administratie. Deze bestaat uit bewaking van: - de uitgaven aan materiaal, elementen en detailleringen; - de uitgaven van uitvoerende partijen (onderaannemers en nevenaannemers); - de uitgave aan eigen uren; - de uitgaven aan advieskosten; - de momenten waarop facturatie naar de klant mogelijk is; - de inkomsten op basis van de uitgaande facturen waarvan de betaaltermijn is verlopen. Om te kunnen voldoen aan de eigen verplichtingen is een goede financiële planning van groot belang. Door goed te bezien wanneer de grootste inkomst zijn te verwachten kan ook met de partijen die betaald moeten worden afgesproken worden wanneer zij hun betaling tegemoet kunnen zijn. Dat heet "treasury management" en "forecasting". Daarmee wordt voorkomen dat binnen het project te veel geld wordt betaald terwijl er nog geen geld wordt ontvangen. Met de opdrachtgever kan worden afgesproken dat er een constante stroom inkomsten vanuit de opdrachtgever wordt gestart vanaf de aanvang van het werk. Dat levert voldoende geld in kas op om de aankomende rekeningen te betalen. Het kan ook voorkomen dat van de opdrachtgever een aanbetaling wordt gevraagd voorafgaande aan het werk. Dit "voorschot" is er ook voor om een positieve kas te hebben en te houden.<br> </div><br> * Planning fasering (T) <div style="padding: 2px; width: 100%; color: black; background-color:#eeffff; border: 1px solid #777777; -moz-border-radius-topleft: 4px; -moz-border-radius-bottomleft: 4px; -moz-border-radius-topright: 32px; -moz-border-radius-bottomright: 4px; text-align:left; font-size: 11px; font-weight:normal;"> Zie het voorbeeld in de tekst.<br> </div><br> * Bewaking planning (T) <div style="padding: 2px; width: 100%; color: black; background-color:#eeffff; border: 1px solid #777777; -moz-border-radius-topleft: 4px; -moz-border-radius-bottomleft: 4px; -moz-border-radius-topright: 32px; -moz-border-radius-bottomright: 4px; text-align:left; font-size: 11px; font-weight:normal;"> De planning bewaken is een gave. Het is voor de projectleiding de opgave om het project binnen de tijd die er voor is vastgesteld op te leveren. Wanneer er in een vastgesteld deelproject een afwijking ontstaat waardoor werkzaamheden later worden uitgevoerd dan afgesproken is deze niet meer in te halen of goed te maken. Dan moet er gecommuniceerd worden met de opdrachtgever en dat valt vaak niet mee. Voor de projectleiding is het dus van belang om dit soort situaties op een ander niveau op te vangen. Dat kan door de deelprojecten op een flexibele manier ten opzicht van elkaar te plannen. Echter, alles dat in de tijd noodzakelijk in een vaste volgorde op elkaar volgt, is niet anders flexibel te plannen dan door er tijd tussen vrij te houden. Dat lijkt inefficiënt en wordt door opdrachtgevers vaak niet geaccepteerd. Als het korter kan, dan dan willen zij dat ook zien. Een ander optie is de werkzaamheden langer plannen dan noodzakelijk of een (noodzakelijke?) uitloop er achteraan plannen. Daarnaast is het groot belang ook echt alles te plannen (niets te vergeten) en niet te bescheiden te zijn.<br> De noodzakelijke onderdelen die heel vaak vergeten worden zijn: - aan en afloop van de werkzaamheden - inmeten en inpassen - controletijden - tijden die het proces vraagt om te stabiliseren (uitharden, opdrogen, indrogen, inklinken, inzakken, etc.) </div><br> * Bewaking uitvoering (K) <div style="padding: 2px; width: 100%; color: black; background-color:#eeffff; border: 1px solid #777777; -moz-border-radius-topleft: 4px; -moz-border-radius-bottomleft: 4px; -moz-border-radius-topright: 32px; -moz-border-radius-bottomright: 4px; text-align:left; font-size: 11px; font-weight:normal;"> De bewaking van de uitvoering (en dan hebben we het NIET over geld en tijd) betekent eigenlijk de bewaking van de kwaliteit. Het leukste werk van de projectleiding. Vanaf het allereerste begin is het van belang voor de projectleider om regelmatig te controleren. Dit kan op Basis van een kwaliteitscontroleplan. Maar ook steekproeven en (onverwachte) visuele controles zijn noodzakelijk om de kwaliteit vast te houden. Op gezette tijden wordt een deelproject opgeleverd. Dat is het moment om de kwaliteit te controleren. Maar... nooit zonder tijdens het werk ook te controleren. Het kan namelijk niet zo zijn dat er wordt afgekeurd bij de oplevering zonder dat van te voren al duidelijk wordt dat het een en ander niet klopt. De controle van de oplevering is eindcontrole (Zie verderop in de lijst). Tussentijdse controles zijn de basis voor de eindcontrole en zijn er om de partijen er op te wijzen dat de afgeleverde kwaliteit niet voldoet en dus bijgestuurd moet worden. Aanpassingen zijn dan noodzakelijk.<br> </div><br> === Eindoplevering === * Opname van het werk <div style="padding: 2px; width: 100%; color: black; background-color:#eeffff; border: 1px solid #777777; -moz-border-radius-topleft: 4px; -moz-border-radius-bottomleft: 4px; -moz-border-radius-topright: 32px; -moz-border-radius-bottomright: 4px; text-align:left; font-size: 11px; font-weight:normal;"> Elke project, projectonderdeel, element, materiaal en elke detaillering kan in principe opgeleverd worden. Er is (wettelijk) maar één echte oplevering en die is als het gehele werk wordt opgeleverd (BW). Tussentijdse opleveringen zijn daarom ook alleen maar een afspraak. Echter, als de kwaliteit daar mee gediend is, verdient het de aanbeveling om tussentijds (per fase) of partieel (per projectonderdeel) of wat dan ook op te leveren. Daarmee wordt het project voortdurend bewaakt (voor wat betreft de kwaliteit).<br> Voorafgaand aan de oplevering is er een opname. Daarin wordt de opgeleverde toestand vergeleken met de kwaliteitsbeschrijving in de oorspronkelijk aannemingsstukken. Deze opname wordt gemaakt op het moment dat de aannemer, onderaannemer, leverancier, installateur of de applicator de projectleider verzoekt het eindresultaat te controleren. De opname wordt ten eerste gemaakt om de laatste verbeteringen aan te brengen. Daarna volgt de feitelijke oplevering. De meeste opleveringen zijn vooral voor de kwaliteit. De echte eindoplevering is alleen maar voor de kwaliteit en overschrijding van de opleveringsdatum. Bij ander vormen van opname en oplevering kunnen ook de ander aspecten worden opgenomen.</div><br> * Faseopname van het werk <div style="padding: 2px; width: 100%; color: black; background-color:#eeffff; border: 1px solid #777777; -moz-border-radius-topleft: 4px; -moz-border-radius-bottomleft: 4px; -moz-border-radius-topright: 32px; -moz-border-radius-bottomright: 4px; text-align:left; font-size: 11px; font-weight:normal;"> De faseopname is een opname van de fase in het project voor alle aspecten. In de faseopname wordt de opname vergeleken met de van te voren vastgestelde aspecten geld, tijd en kwaliteit. </div><br> * Vooropname van het werk <div style="padding: 2px; width: 100%; color: black; background-color:#eeffff; border: 1px solid #777777; -moz-border-radius-topleft: 4px; -moz-border-radius-bottomleft: 4px; -moz-border-radius-topright: 32px; -moz-border-radius-bottomright: 4px; text-align:left; font-size: 11px; font-weight:normal;"> De vooropname is de opname die gemaakt wordt om in de oplevering te voorkomen dat er veel of moeilijk te herstellen afwijkingen worden aangetroffen. De vooropname is een test om te bezien of een oplevering realistisch is. De vooropname maakt duidelijk wat er nog mankeert in vergelijking tot de aanbestedingsstukken. Het gaat dan vooral om de kwaliteitsaspecten en de overschrijding van de opleveringsdatum </div><br> * Eindopname van het werk <div style="padding: 2px; width: 100%; color: black; background-color:#eeffff; border: 1px solid #777777; -moz-border-radius-topleft: 4px; -moz-border-radius-bottomleft: 4px; -moz-border-radius-topright: 32px; -moz-border-radius-bottomright: 4px; text-align:left; font-size: 11px; font-weight:normal;"> De eindopname van het werk is de opname op basis waarvan de eindoplevering op de opleverdatum zal geschieden. De oplevering is in de wettelijk zin het moment waarop de opdrachtgever het werk accepteert als "klaar". Daarna is de aannemer ontslagen van zijn verplichtingen om aan het project te werken. OOK ALS HET NIET HELEMAAL KLAAR IS!!! Het is dan ook van groot belang om te begrijpen wat een oplevering wettelijk inhoudt. Er is geen eerste of tweede oplevering. Er is geen vooroplevering of eindoplevering. Er is maar EEN echte oplevering. Wat dan nog moet gebeuren (omdat het werk nog niet klaar is) dient op schrift gesteld te zijn en ondertekend door de opdrachtgever en de aannemer. Zo een opleveringslijst met opleverpunten is een lastig document. De opdrachtgever heeft WEL het vastgoed geaccepteerd als klaar maar er moet wel nog wat gebeuren. Wettelijk heeft dat een heel beperkte status. De opleverlijst met de opleverpunten dient daarom zo kort mogelijk te zijn, voorzien van een helder en haalbare planning en financieel in evenwicht. </div><br> * Oplevering ** Plan van Aanpak ** Proces ** Documenten ** Proces-verbaal ** Onderhandelingen ** Eindoplevering ** Onderhoudstermijn <div style="padding: 2px; width: 100%; color: black; background-color:#eeffff; border: 1px solid #777777; -moz-border-radius-topleft: 4px; -moz-border-radius-bottomleft: 4px; -moz-border-radius-topright: 32px; -moz-border-radius-bottomright: 4px; text-align:left; font-size: 11px; font-weight:normal;"> Een goede oplevering is een proces dat van te voren goed is vastgelegd in een opleverdocument en door partijen geaccordeerd. Bij een goede oplevering hoort een plan een opleverdocument en een afspraak over de termijn waarin de opleverpunten worden opgelost. Het is toegestaan om over de opleverpunten te onderhandelen. Ten behoeve van de financiële balans is het normaal dat een klein budget beschikbaar is voor (achtergehouden wordt door) de opdrachtgever om de laatste punten op te kunnen lossen. Of het geld er echt is voor de punten of meer een chantagemiddel om de aannemer te dwingen zijn werk af te maken is altijd al een discussiepunt geweest. Feit is dat ongeveer 5% van de totale som blijft staan tot na het afwerken van alle opleverpunten. </div><br> * Garanties <div style="padding: 2px; width: 100%; color: black; background-color:#eeffff; border: 1px solid #777777; -moz-border-radius-topleft: 4px; -moz-border-radius-bottomleft: 4px; -moz-border-radius-topright: 32px; -moz-border-radius-bottomright: 4px; text-align:left; font-size: 11px; font-weight:normal;"> De garanties dienen pas in te gaan NA de onderhoudstermijn en NA het oplossen van alle opleverpunten. </div><br> <hr> == Administratie == * Organisatie <div style="padding: 2px; width: 100%; color: black; background-color:#eeffff; border: 1px solid #777777; -moz-border-radius-topleft: 4px; -moz-border-radius-bottomleft: 4px; -moz-border-radius-topright: 32px; -moz-border-radius-bottomright: 4px; text-align:left; font-size: 11px; font-weight:normal;"> De administratie op de bouw bestaat uit een complex geheel van functies die verantwoordelijk zijn voor (en daar bij een taak hebben in) het vastleggen van de voortschrijding van het werk. Daarbij worden veel zaken bij gehouden: - (aangaan van) verplichtingen inkoop materiaal; - verplichtingen inkoop onderaanneming; - vastleggen gewerkte uren eigen personeel; - vastleggen ge- en verbruik van materieel; - voortschrijding van het werk (productieopname of tellen van de pakketten); - benutten van de financiële en planmatige ruimte uren overhead; - in de pas lopen van de directe financiën met de AK-WR; - overige indirecte vergoedingen binnen het werk zoals vergunningenkosten, leges en andere wettelijke bijdragen; - schades, claims en vergoedingen vanwege overlast; - etc. De taakstelling van de Administratie is om een evenwicht te creëren tussen de inkomsten en de uitgaven. Zoals eerder opgemerkt is het de kunst om altijd een positief saldo (is een positief werkkapitaal) in het werk te hebben. De taak van de projectleiding is om de administratie van de juiste gegevens te (laten) voorzien en te controleren de gegevens op juistheid te controleren en de administratie haar werk te laten doen. De administratie ligt daarna (na het samenstellen van overzichten) de projectleider in wat de stand is van het werk. Een belangrijk gegeven daarin is de WAARDE van het werk op dat moment. In volgorde van informatiepositie rapporteert de Administratie de volgende zaken: # Oorspronkelijke hoogte van de inschrijving # Reeds afgesproken meer en minderwerk # Stand van het werk (in een percentage en in waarde ten opzichte van de inschrijving) # Kosten voor het werk tot nu ## directe inkoop materiaal ## directe inkoop of huur onderaanneming ## directe inkoop of inhuur materieel ## directe uren eigen personeel ## indirecte kosten (verzameld) # resultaat kosten # resultaat stand van het werk (waarde van het werk ten opzichte van de gemaakte kosten) # intern resultaat (is het werk dat gemaakt is op een verantwoorde wijze en te verkopen met tenminste het terug verdienen van de gemaakte kosten en/of de toegevoegde waarde) # stand van de facturen # verzonden facturen # betaalde facturen # extern resultaat # bericht over het resultaat ## positief/negatief nieuws intern (hoe doen we het intern, komen de kosten overeen met de waarde die we hebben gemaakt) ## positief/negatief nieuws extern (hoe doen we het extern, komen de opbrengsten overeen met de kosten en de waarde die we hebben gemaakt) Bij het werken met Pakketten is de volgorde anders: Dan wordt de waarde berekend over de pakketten die zijn gerealiseerd. De "winst" (of het verlies) kan dan worden berekend over elk individueel pakket. Een administratie die zijn zaken perfect voor elkaar heeft, kan ook op fase of op deelproject of op onderdelen in het werk een oordeel geven.<br> </div><br> * Betalingen, verantwoording <div style="padding: 2px; width: 100%; color: black; background-color:#eeffff; border: 1px solid #777777; -moz-border-radius-topleft: 4px; -moz-border-radius-bottomleft: 4px; -moz-border-radius-topright: 32px; -moz-border-radius-bottomright: 4px; text-align:left; font-size: 11px; font-weight:normal;"> Na het aangaan van de verplichting (is het tekenen van de contracten om het werk uit te voeren) ontstaat er een stroom aan facturen. Het is aan de administratie om voortdurend te bewaken dat de facturen juist zijn, betaalt moeten worden en wat daar tegenover staat. Zowel voor wat betreft de ingaande als de uitgaande stroom facturen is dat van belang. Er kan geen andere reden zijn om te facturen (en te betalen) dan dat het werk is geleverd. Dat geldt voor de aannemer richting zijn opdrachtgever (inkomsten) en richting de onderaannemers en leveranciers en dergelijke (uitgaven).<br> </div><br> * Vastleggen activiteiten dagboek weekrapporten <div style="padding: 2px; width: 100%; color: black; background-color:#eeffff; border: 1px solid #777777; -moz-border-radius-topleft: 4px; -moz-border-radius-bottomleft: 4px; -moz-border-radius-topright: 32px; -moz-border-radius-bottomright: 4px; text-align:left; font-size: 11px; font-weight:normal;"> De ouderwetse vormen van verslaglegging in dagboeken (op papier) is niet meer van deze tijd. Maar, helaas, is er nog steeds geen goed alternatief. de PC staat net iets te ver van de werkplaats om direct de zaken in te vullen. daarom is het advies om in de GOTIK-projecten nog steeds "ouderwets" gebruik te maken van de papieren dagboeken, opzichterboeken en de weekrapporten. De bouwverslagen dienen echter wel op een PC uitgewerkt te worden. er wordt steeds meer gebruik gemaakt van de PC op de bouwplaats. Het voordeel is direct contact en geen tijdverlies bij versturen. Nadeel is dat er geen wettelijke basis lijkt te liggen onder de mails, gelijk aan de wettelijke basis onder de verzonden zaken. Het is dan ook van belang om de elektronische bouwverslagen (met de wettelijk zo belangrijke status) zo met elkaar te delen dat iedereen ook er mee bekend is (met de inhoud van het verslag) en zijn of haar goedkeuring er aan verleent. Anders vervalt het bouwverslag als wettelijk document.<br> </div><br> * Documenteren en archiveren <div style="padding: 2px; width: 100%; color: black; background-color:#eeffff; border: 1px solid #777777; -moz-border-radius-topleft: 4px; -moz-border-radius-bottomleft: 4px; -moz-border-radius-topright: 32px; -moz-border-radius-bottomright: 4px; text-align:left; font-size: 11px; font-weight:normal;"> Laatste activiteit, maar niet minder belangrijk is het documenten en het archiveren na de afronding van het werk. Er zijn in Nederland bijna geen vastgoedbezitters die al de documenten echt helemaal op orde hebben. Bestektekeningen, bestekken, bouwverslagen, opleverrapporten, revisietekeningen, renovatietekeningen en werkdocumenten. Het is er soms helemaal niet. Laat dat geen reden zijn om het zelf ook niet te doen. Een goed GOTIK-project wordt afgerond door en met een goed ARCHIEF. Dat maakt het verder werken aan het gebouw een stuk simpeler (Voorbeeld: legionella beheersplannen sinds de legionella besmetting in Bovenkarspel zouden veel makkelijker te maken zijn gewest als iedereen de revisietekeningen van de waterleiding op orde had gehad...)<br> </div><br> <hr> == Verschillen, Overeenkomsten Bouw en Onderhoud == Onderstaande tabel geeft inzicht in een aantal cruciale verschillen in de GOTIK-methode bij Onderhoud in vergelijking tot Nieuwbouw. {| class="wikitable" |- ! Verschillen<br> in het gebruik<br> GOTIK-D ! Onderhoud ! Nieuwbouw |- | Fase 1 initiatief || Bestaande bouw en bestaande locatie als basismateriaal mee te nemen in de voorbereiding. || Er is nog geen locatie. |- | Fase 2 uitwerking || Bestaande bouw betekent BOUWBESLUIT bestaande bouw als uitgangspunt. Alleen nieuwbouw aan de oudbouw wordt volgens nieuwbouweisen bouwbesluit gebouwd. || Uitsluitend Nieuwbouw eisen. conform Bouwbesluit |- | Fase 3 ontwerp || Bestaande bouw is soms/vaak maatgevend. Alleen een heel goede (en vaak ook noodzakelijk heel gedetailleerde) inventarisatie biedt het ontwerp team voldoende houvast om tot een betrouwbaar uitgangspunt te komen. || Maatzekerheid is aan het ontwerpteam. |- | Fase 4 aanbesteding || ... || ... |- | Fase 5 uitvoering || ... || ... |- | Fase 6 oplevering || ... || ... |} == Zie ook == [https://www.projectmanagement-training.nl/boek/besturen/ Open source handboek voor projectmanagement] == Links == == Bronnen == {{Referenties}} {{Te doen|Hoofdstukken maken en dan een Index maken (zo is het geen boek maar hooguit een artikel|[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 23 sep 2026 12:27 (CEST)}} {{Fase|2}} {{Boek}} [[Categorie:Economie]] p50nxlkcu3spi6kuz7i6rm9r4te8u7u 0 27739 429953 410604 2026-09-23T08:57:44Z JopkeB 18060 Te doen 429953 wikitext text/x-wiki {{Bi}}<div style="padding: 2px; width: 100%; color: black; background-color:#ccffff; border: 3px solid #777777; -moz-border-radius-topleft: 8px; -moz-border-radius-bottomleft: 8px; -moz-border-radius-topright: 8px; -moz-border-radius-bottomright: 8px; text-align:center; font-size: 16px; font-weight:bold;"> CABU<br> Onderzoeksmethode voor het onderhoud<br> </div> '''CABU''' is in Nederland, meer specifiek in de onderhoudsbranche, de methode voor het onderzoeken van vooral technische problemen die zich in gebouwen voordoen. Het betreft voornamelijk bouwkundige, bouwtechnische, installatietechnische of cultuurtechnische problemen. Veel van de problemen komt naar voren (in het gebruik van het vastgoed) in de vorm van een gebruikersklacht, maar er zijn ook problemen die pas worden ontdekt als een deskundige er (soms toevallig, vaak georganiseerd) naar kijkt in het kader van regulier onderzoek in verband met het onderhoud van het vastgoed.<br> Voorbeelden van problemen in het onderhoud die met de CABU-methode onderzocht kunnen worden: lekkages aan daken met een relatief nieuwe dakbedekking; buitenschilderwerk dat niet aan verwachtingen voldoet; installaties die vaker dan gebruikelijk in storing vallen; etc. == Inleiding == '''CABU''' staat voor: * Constateren; * Analyseren; * (Brede) Behoefte Bepaling; * Uitvoering / Uitvoeren. == Toepassing == '''CABU''' is een onderzoeksmethode. CABU heeft een paar verschillende namen, afhankelijk van de sector waar binnen deze wordt gebruikt. De CABU-methode wordt in het bijzonder gebruikt in het onderhoud. Andere branches zijn weg- en waterbouwkunde en de chemische of industriële installatietechniek. De methode onderzoekt stapsgewijs de problemen en oorzaken en (zo veel mogelijk) de oplossingen die er zijn ter bestrijding van technische problemen in het kader van het onderhoud aan elementen, materialen en detailleringen aan/van het vastgoed. De methode wordt afgesloten met het maken van een keuze ten aanzien van de beste mogelijke oplossing(en). De methode is (redelijk) objectief, omdat in het proces de deskundigen de ruimte krijgen om te onderzoeken zonder dat van te voren bekend is wat het beleid is van opdrachtgever(s) of eigenaar (eigenaren) van het vastgoed. Pas in het laatste stadium, na de Behoefte Bepaling wordt een keuze gemaakt waarin het beleid van de eigenaar of de opdrachtgever wel van invloed is of kan zijn. CABU is van toepassing in alle non-profitsectoren van het vastgoed in Nederland:<br> * Onderwijs; * Zorg; * Overheid; * Sociale huisvesting; De methode is minder in trek bij commerciële vastgoedeigenaren, omdat de methode omslachtig en kostbaar lijkt. Uit regelmatig toepassen van de CABU-methode, vooral door de grotere corporaties in Nederland blijkt de methode adequaat, efficiënt en financieel verantwoord. == Constateren == '''Constateren''' in de CABU-methode betekent ''opmerken en vastleggen van een bouwkundig of bouwtechnisch onderhoudsprobleem''.<br> Constateren is de eerste fase van het CABU-onderzoek. Constateren kan (in principe) iedereen. Vaak is de eerste constatering een "klacht". Deze wordt bekend gemaakt aan de beheerder van het vastgoed. Op het moment dat een klacht zich voordoet is er niet meteen een reden om de CABU-methode toe te passen. vooral als het probleem niet echt te verwachten was (dus vreemd voorkomt) dan is de methode bij uitstek geschikt om toe te passen. Het constateren kan ook gedaan worden door een expert. Deze expert is een onderhoudsinspecteur die als specialisme heeft het inspecteren van dat specifieke materiaal of het element of die detaillering waar het probleem zich voordoet. Constateren zal in de regel op drie niveaus gebeuren: : 1. De gebruiker, bewoner of een aanwezige constateert dat er sprake is van een (onderhouds-) probleem. :: 2. De beheerder (in persoon) van het gebouw controleert de melding en constateert waarschijnlijk het zelfde en hij/zij heeft wellicht al een idee hoe het zit. ::: 3. Een geraadpleegde expert inspecteert het probleem en constateert waarschijnlijk het zelfde maar heeft hier een bepaalde mening over. :::: Waarna de eigenaar/opdrachtgever/beheerorganisatie wordt ingelicht met een voorstel voor een vervolg. Er kan nog een contra-expertise worden gehouden.<br> Het is de kunst voor alle partijen om het constateren zuiver te houden. == Analyseren == '''Analyseren''' in de CABU-methode betekent ''een antwoord vinden op de vraag hoe het onderhoudsprobleem heeft kunnen ontstaan en wat de gevolgen er direct en indirect van zijn''.<br> De analyse wordt alleen maar uitgevoerd door deskundigen. Het is vaak de deskundige die goed in staat is om de constatering en de analyse verantwoord aan elkaar te koppelen. Van deze deskundige wordt dan wel verwacht dat hij/zij zicht BEPERKT tot het '''constateren''' en het '''analyseren''' zonder een waardeoordeel er aan toe te voegen en meteen met oplossingen te komen (hetgeen vaak dodelijk is voor het CABU-proces). == Behoefte Bepaling == [[Bestand:Houtrot.jpg|right|220px|thumb|Houtrot duidelijk zichtbaar, schilderwerk achterstallig en hout achterstallig onderhoud]] '''Behoefte Bepaling''' is het traject waarin door experts wordt gezocht naar het maximale aan mogelijkheden om het probleem op te lossen. Daarbij hoeven de experts zich in principe nergens anders mee bezig te houden of als randvoorwaarden te hanteren dan het oplossen van het probleem. Deze behoefte bepaling heet daarom ook wel '''Brede Behoefte Bepaling'''. De brede behoefte bepaling leidt tot een lijst aan oplossingen met de voor- en nadelen, de mogelijke financiële consequenties en de randvoorwaarden die behoren bij de oplossing. Omdat de experts de mogelijkheid krijgen zich ongeremd uit te putten in het bedenken van oplossingen komen ook oplossingen naar boven die wellicht niet van toepassing lijken maar het uiteindelijk wel zijn (out-of-the-box-oplossingen). De tabel die uiteindelijk wordt samengesteld bevat voldoende mogelijkheden om een goede keuze te maken in de volgende fase (de fase van de uitvoering).<br> === Voorbeeld === Voorbeeldtabel met oplossingen:<br> <table class="wikitable vatop"> <tr> <td colspan=5 style="text-align: left;">'''Vraagstelling: Bedenk een oplossing voor het schilder- en houtpobleem. Zie de afbeelding.'''</td> </tr> <tr> <th></th> <th>Systeem</th> <th>Financiën</th> <th>Voordeel</th> <th>Nadeel</th> </tr> <tr> <td style="text-align: right;">1</td> <td>Met hout vullen</td> <td style="text-align:right;">€ 275,-</td> <td>Snel klaar</td> <td>Gaat toch weer rotten</td> </tr> <tr> <td style="text-align: right;">2</td> <td>Met tweecomponentenvuller vullen</td> <td style="text-align:right;">€ 375,-</td> <td>Redelijk snel klaar</td> <td>Houtrot kan nog terugkeren</td> </tr> <tr> <td style="text-align: right;">3</td> <td>Kozijnstijl en onderdorpel gedeeltelijk verwijderen en nieuw hout aanbrengen</td> <td style="text-align:right;">€ 525,-</td> <td>Door hardhout geen rotten meer van de aansluiting</td> <td>Rest van kozijn blijft minder van kwaliteit</td> </tr> <tr> <td style="text-align: right;">4</td> <td>Geheel kozijn vervangen kunststof</td> <td style="text-align:right;">€ 715,-</td> <td>Goede oplossing voor vele jaren</td> <td>Minder fraai uiterlijk</td> </tr> <tr> <td style="text-align: right;">5</td> <td>Geheel kozijn nieuw hout</td> <td style="text-align:right;">€ 785,-</td> <td>Goede oplossing voor vele jaren </td> <td>Toch nog schilderwerk</td> </tr> <tr> <td style="text-align: right;">6</td> <td>Aluminium kozijn aanbrengen</td> <td style="text-align:right;">€ 950,-</td> <td>Goede oplossing voor vele jaren</td> <td>Welstand dient hier wel even naar te kijken</td> </tr> </table><br> == Uitvoering == '''Uitvoering''' is het uitvoeren van het "meest geschikte" systeem. Dat systeem hoeft niet het "beste" of het "goedkoopste" te zijn. Dat wat gekozen wordt is afhankelijk van het beleid dat de eigenaar of de beheerde voert ten aanzien van het vastgoed. In verschillende voorkomende gevallen kan een andere keuze worden gemaakt op basis van een ander of meerdere andere uitgangspunten. Het is aan de Opdrachtgever (Eigenaar of Beheerder) om samen met de adviseurs te bepalen wat in dit specifieke geval de beste oplossing wordt. Bijvoorbeeld: hoe lang moet het vastgoed nog mee. een gebouw dat over 5 jaar gesloopt wordt krijgt zeker geen nieuwe kozijnen of een nieuwe dakbedekking (etc.). {{Te doen|Hoofdstukken maken en dan een Index maken (zo is het geen boek maar hooguit een artikel)|[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 23 sep 2026 10:57 (CEST)}} {{Boek}} {{Fase|4}} l4tgecyqq8ry28lzhaaid3eqon71jkq 429954 429953 2026-09-23T08:59:27Z JopkeB 18060 Aanvulling Te doen 429954 wikitext text/x-wiki {{Bi}}<div style="padding: 2px; width: 100%; color: black; background-color:#ccffff; border: 3px solid #777777; -moz-border-radius-topleft: 8px; -moz-border-radius-bottomleft: 8px; -moz-border-radius-topright: 8px; -moz-border-radius-bottomright: 8px; text-align:center; font-size: 16px; font-weight:bold;"> CABU<br> Onderzoeksmethode voor het onderhoud<br> </div> '''CABU''' is in Nederland, meer specifiek in de onderhoudsbranche, de methode voor het onderzoeken van vooral technische problemen die zich in gebouwen voordoen. Het betreft voornamelijk bouwkundige, bouwtechnische, installatietechnische of cultuurtechnische problemen. Veel van de problemen komt naar voren (in het gebruik van het vastgoed) in de vorm van een gebruikersklacht, maar er zijn ook problemen die pas worden ontdekt als een deskundige er (soms toevallig, vaak georganiseerd) naar kijkt in het kader van regulier onderzoek in verband met het onderhoud van het vastgoed.<br> Voorbeelden van problemen in het onderhoud die met de CABU-methode onderzocht kunnen worden: lekkages aan daken met een relatief nieuwe dakbedekking; buitenschilderwerk dat niet aan verwachtingen voldoet; installaties die vaker dan gebruikelijk in storing vallen; etc. == Inleiding == '''CABU''' staat voor: * Constateren; * Analyseren; * (Brede) Behoefte Bepaling; * Uitvoering / Uitvoeren. == Toepassing == '''CABU''' is een onderzoeksmethode. CABU heeft een paar verschillende namen, afhankelijk van de sector waar binnen deze wordt gebruikt. De CABU-methode wordt in het bijzonder gebruikt in het onderhoud. Andere branches zijn weg- en waterbouwkunde en de chemische of industriële installatietechniek. De methode onderzoekt stapsgewijs de problemen en oorzaken en (zo veel mogelijk) de oplossingen die er zijn ter bestrijding van technische problemen in het kader van het onderhoud aan elementen, materialen en detailleringen aan/van het vastgoed. De methode wordt afgesloten met het maken van een keuze ten aanzien van de beste mogelijke oplossing(en). De methode is (redelijk) objectief, omdat in het proces de deskundigen de ruimte krijgen om te onderzoeken zonder dat van te voren bekend is wat het beleid is van opdrachtgever(s) of eigenaar (eigenaren) van het vastgoed. Pas in het laatste stadium, na de Behoefte Bepaling wordt een keuze gemaakt waarin het beleid van de eigenaar of de opdrachtgever wel van invloed is of kan zijn. CABU is van toepassing in alle non-profitsectoren van het vastgoed in Nederland:<br> * Onderwijs; * Zorg; * Overheid; * Sociale huisvesting; De methode is minder in trek bij commerciële vastgoedeigenaren, omdat de methode omslachtig en kostbaar lijkt. Uit regelmatig toepassen van de CABU-methode, vooral door de grotere corporaties in Nederland blijkt de methode adequaat, efficiënt en financieel verantwoord. == Constateren == '''Constateren''' in de CABU-methode betekent ''opmerken en vastleggen van een bouwkundig of bouwtechnisch onderhoudsprobleem''.<br> Constateren is de eerste fase van het CABU-onderzoek. Constateren kan (in principe) iedereen. Vaak is de eerste constatering een "klacht". Deze wordt bekend gemaakt aan de beheerder van het vastgoed. Op het moment dat een klacht zich voordoet is er niet meteen een reden om de CABU-methode toe te passen. vooral als het probleem niet echt te verwachten was (dus vreemd voorkomt) dan is de methode bij uitstek geschikt om toe te passen. Het constateren kan ook gedaan worden door een expert. Deze expert is een onderhoudsinspecteur die als specialisme heeft het inspecteren van dat specifieke materiaal of het element of die detaillering waar het probleem zich voordoet. Constateren zal in de regel op drie niveaus gebeuren: : 1. De gebruiker, bewoner of een aanwezige constateert dat er sprake is van een (onderhouds-) probleem. :: 2. De beheerder (in persoon) van het gebouw controleert de melding en constateert waarschijnlijk het zelfde en hij/zij heeft wellicht al een idee hoe het zit. ::: 3. Een geraadpleegde expert inspecteert het probleem en constateert waarschijnlijk het zelfde maar heeft hier een bepaalde mening over. :::: Waarna de eigenaar/opdrachtgever/beheerorganisatie wordt ingelicht met een voorstel voor een vervolg. Er kan nog een contra-expertise worden gehouden.<br> Het is de kunst voor alle partijen om het constateren zuiver te houden. == Analyseren == '''Analyseren''' in de CABU-methode betekent ''een antwoord vinden op de vraag hoe het onderhoudsprobleem heeft kunnen ontstaan en wat de gevolgen er direct en indirect van zijn''.<br> De analyse wordt alleen maar uitgevoerd door deskundigen. Het is vaak de deskundige die goed in staat is om de constatering en de analyse verantwoord aan elkaar te koppelen. Van deze deskundige wordt dan wel verwacht dat hij/zij zicht BEPERKT tot het '''constateren''' en het '''analyseren''' zonder een waardeoordeel er aan toe te voegen en meteen met oplossingen te komen (hetgeen vaak dodelijk is voor het CABU-proces). == Behoefte Bepaling == [[Bestand:Houtrot.jpg|right|220px|thumb|Houtrot duidelijk zichtbaar, schilderwerk achterstallig en hout achterstallig onderhoud]] '''Behoefte Bepaling''' is het traject waarin door experts wordt gezocht naar het maximale aan mogelijkheden om het probleem op te lossen. Daarbij hoeven de experts zich in principe nergens anders mee bezig te houden of als randvoorwaarden te hanteren dan het oplossen van het probleem. Deze behoefte bepaling heet daarom ook wel '''Brede Behoefte Bepaling'''. De brede behoefte bepaling leidt tot een lijst aan oplossingen met de voor- en nadelen, de mogelijke financiële consequenties en de randvoorwaarden die behoren bij de oplossing. Omdat de experts de mogelijkheid krijgen zich ongeremd uit te putten in het bedenken van oplossingen komen ook oplossingen naar boven die wellicht niet van toepassing lijken maar het uiteindelijk wel zijn (out-of-the-box-oplossingen). De tabel die uiteindelijk wordt samengesteld bevat voldoende mogelijkheden om een goede keuze te maken in de volgende fase (de fase van de uitvoering).<br> === Voorbeeld === Voorbeeldtabel met oplossingen:<br> <table class="wikitable vatop"> <tr> <td colspan=5 style="text-align: left;">'''Vraagstelling: Bedenk een oplossing voor het schilder- en houtpobleem. Zie de afbeelding.'''</td> </tr> <tr> <th></th> <th>Systeem</th> <th>Financiën</th> <th>Voordeel</th> <th>Nadeel</th> </tr> <tr> <td style="text-align: right;">1</td> <td>Met hout vullen</td> <td style="text-align:right;">€ 275,-</td> <td>Snel klaar</td> <td>Gaat toch weer rotten</td> </tr> <tr> <td style="text-align: right;">2</td> <td>Met tweecomponentenvuller vullen</td> <td style="text-align:right;">€ 375,-</td> <td>Redelijk snel klaar</td> <td>Houtrot kan nog terugkeren</td> </tr> <tr> <td style="text-align: right;">3</td> <td>Kozijnstijl en onderdorpel gedeeltelijk verwijderen en nieuw hout aanbrengen</td> <td style="text-align:right;">€ 525,-</td> <td>Door hardhout geen rotten meer van de aansluiting</td> <td>Rest van kozijn blijft minder van kwaliteit</td> </tr> <tr> <td style="text-align: right;">4</td> <td>Geheel kozijn vervangen kunststof</td> <td style="text-align:right;">€ 715,-</td> <td>Goede oplossing voor vele jaren</td> <td>Minder fraai uiterlijk</td> </tr> <tr> <td style="text-align: right;">5</td> <td>Geheel kozijn nieuw hout</td> <td style="text-align:right;">€ 785,-</td> <td>Goede oplossing voor vele jaren </td> <td>Toch nog schilderwerk</td> </tr> <tr> <td style="text-align: right;">6</td> <td>Aluminium kozijn aanbrengen</td> <td style="text-align:right;">€ 950,-</td> <td>Goede oplossing voor vele jaren</td> <td>Welstand dient hier wel even naar te kijken</td> </tr> </table><br> == Uitvoering == '''Uitvoering''' is het uitvoeren van het "meest geschikte" systeem. Dat systeem hoeft niet het "beste" of het "goedkoopste" te zijn. Dat wat gekozen wordt is afhankelijk van het beleid dat de eigenaar of de beheerde voert ten aanzien van het vastgoed. In verschillende voorkomende gevallen kan een andere keuze worden gemaakt op basis van een ander of meerdere andere uitgangspunten. Het is aan de Opdrachtgever (Eigenaar of Beheerder) om samen met de adviseurs te bepalen wat in dit specifieke geval de beste oplossing wordt. Bijvoorbeeld: hoe lang moet het vastgoed nog mee. een gebouw dat over 5 jaar gesloopt wordt krijgt zeker geen nieuwe kozijnen of een nieuwe dakbedekking (etc.). {{Te doen|Hoofdstukken maken en dan een Index maken (zo is het geen boek maar hooguit een artikel; anders kan het wellicht een hoofdstuk worden in [[Beheer en Onderhoud]])|[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 23 sep 2026 10:57 (CEST)}} {{Boek}} {{Fase|4}} 4ebul31s48vj4obr0otgrv4pe2ski8b 0 27760 429962 421218 2026-09-23T10:05:57Z JopkeB 18060 Te doen + categorieën gewisseld voor een wel bestaande 429962 wikitext text/x-wiki {{Bi}}<div style="padding: 2px; width: 100%; color: black; background-color:powderblue; color: black; border: 3px solid #777777; -moz-border-radius-topleft: 8px; -moz-border-radius-bottomleft: 8px; -moz-border-radius-topright: 8px; -moz-border-radius-bottomright: 8px; text-align:center; font-size: 16px; font-weight:bold;"> Dwerg Management en Coaching<br> Een methode van coaching en management van organisaties in opstart, verandering en ontwikkeling<br> </div><br> == voorwoord == Dwergen zijn coaches; Reuzen zijn grote ondernemingen. Reuzen zijn sterk, maar lijken door hun trage massa ook dom. Dat ze niet dom zijn blijkt uit het feit dat de meest succesvolle ondernemingen ook reuzen (kunnen) zijn van een ongekende omvang. Denk maar aan de VOC en Apple om er eens twee te noemen... Toch heeft ook de reus regelmatig training en coaching nodig. Dwergen zijn klein, slim, snel. Ze bewegen zich vrij rond de reus en zien (vaak al ver van te voren) hoe de reus zal bewegen en wat dat kan veroorzaken. In dit boekje worden reus en dwerg met elkaar in contact gebracht om de reus beter te laten presteren en de dwerg er ook wat aan te laten verdienen. Rens ten Hagen == Inleiding == '''Dwerg Management (coaching)''' is in de Westerse landen (mede in de Westerse landen omdat in sommige niet-westerse landen de figuren Dwerg en/of Reus een bepaalde betekenis heeft die afbreuk doet aan het onderstaand verhaal) een vorm van management én managementcoaching bij het ontwikkelen van het bedrijf waar het management dat gecoacht wordt voor verantwoordelijk is. Dwergmanagement (vanaf hier zonder coaching) is het managen van ontwikkelingsprocessen van (grotere) bedrijven (of afdelingen van multinationals) die met verschillende systemen werken, met personeel in dienst dat in teamverband samen werkt en grote of specifieke producten of diensten aanbieden. Dwergmanagement is een proces van inzicht, verbetering, verandering en controle dat zich afspeelt op verschillende niveaus in de organisatie. Dwergmanagement is een traject waarin door de verhaallijn van '''de Dwerg en de Reus''' problemen in de organisatie duidelijk worden en oplossingen gevonden kunnen worden in een leerproces van het productieapparaat en het management. De Dwerg is het geweten van de organisatie, de luis in de pels en de kleine leermeester tegelijk. De Reus is het management, het productieapparaat en het (of een) personeel(-slid). Het verhaal van de Dwerg en de Reus is een verhaal in tien kleine hoofdstukjes. Voor elke hoofdstukje geldt dat de Dwerg iets constateert wat de Reus zelf niet ziet of niet weet of nog niet kan. Per hoofdstuk is er een verklarende uitleg wat de Dwerg bedoelt en wat de Reus daar mee of aan zou moeten doen. == Reus en Management == {| class="wikitable" |- ! Dwerg Management !! Activiteit / instrument !! Komt overeen met !! De Reus is !! Relevante items en Toelichting<br> |- || |- | <div style="color: black; background-color:#99CCFF">Hoofdstuk 1<br> DOEN<br></div> || Luieren versus Werken || Weten waar je goed in bent, maar wil je dat ook || startende ondernemer of opstartende / doorstartende afdeling || Zelfonderzoek uit voeren |- | <div style="color: black; background-color:#77AADD">Hoofdstuk 2<br> Gereedschap<br></div> || Gereedschap kiezen || Weten dat je ergens goed in bent en dat je dat ook wil || doortastend doorstartend || Je zelf herkennen. Organiseren. |- | <div style="color: black; background-color:#99CCFF">Hoofdstuk 3<br> Het goede gereedschap<br></div> || Het gereedschap of Tools (leren kennen) gaan gebruiken || De juiste middelen organiseren om de wil om te zetten in daden || in opbouwfase || Samenwerken. Personeel goed uitrusten. Analyse instrumenten gebruiken om de markt te verkennen en producten te zoeken. BCG&nbsp;<ref>{{Wp|Boston Consulting Group|Boston Consulting Group}}</ref>: Zwaktes en Sterktes herkennen. |- | <div style="color: black; background-color:#77AADD">Hoofdstuk 4<br> Het goede gereedschap goed om<br></div> || Het Gereedschap de Tools goed gaan gebruiken, de dingen op de goede manier doen || De middelen allemaal op de best mogelijk manier inzetten || zoekende in de eigen organisatie || Samenwerken verbeteren. In teams leren werken. Leren organiseren. BCG: zwaktes elimineren of ontwijken; sterktes herkennen en ontwikkelen. |- | <div style="color: black; background-color:#99CCFF">Hoofdstuk 5<br> De Bijl Slijpen<br></div> || Efficiëntie Op de spits drijven en de randen opzoeken || Opleiden, Scherp krijgen, de middelen aanscherpen || verbeterend in de eigen organisatie || Personeel motiveren. Systemen perfectioneren. BCG: sterktes naar boven halen. |- | <div style="color: black; background-color:#77AADD">Hoofdstuk 6<br> De juiste Boom<br></div> || Effectiviteit de goede dingen doen || Met het juiste (de juiste) product(en) naar de klant || ontwikkelen van het eigen product || Marktanalyse zijn werk laten doen. Meeliften op kansen. BCG: kansen en bedreigingen. |- | <div style="color: black; background-color:#99CCFF">Hoofdstuk 7<br> Het Juiste Bos<br></div> || De goede dingen goed doen én de juiste plaats en tijd || Met de juiste producten naar de juiste klant || producerend || Productieproces onder de loep. Het Doel: bottleneck herkennen en productieprocessen flexibel inzetten. PPPP&nbsp;<ref>{{Wp|Marketingmix|De vier P's: Product, Plaats, Promotie, Prijs}}</ref>: Product versus Plaats en Promotie |- | <div style="color: black; background-color:#77AADD">Hoofdstuk 8<br> De Boom is om<br></div> || Goed vallen || Met de juiste producten naar de juiste klant als deze er voor klaar is || producten aan het leveren || CRM en andere tools. BCG: bestaande markt goed bedienen. PPPP: de juiste Prijs en Promotie tegen de best mogelijke Prijs. |- | <div style="color: black; background-color:#99CCFF">Hoofdstuk 9<br> De Rivier<br></div> || Goede Rivier || Op de markt letten en op het juiste moment meedoen || introduceren en veroveren || BCG: nieuwe markten goed bedienen; kansen en bedreigingen. PPPP: Promotie en SCOREN! |- | <div style="color: black; background-color:#77AADD">Hoofdstuk 10<br> Het werk is klaar<br></div> || Feest Vieren || Belonen, dividend uitkeren, echt een feest geven || verdienen || Zorg er voor dat je je succes echt viert, met personeel, aandeelhouders en vooral met jou zelf. |- | <div style="color: black; background-color:#99CCFF">Samenvattend<br> <br></div> || Ontwikkelen || Ontwikkelen bedrijf, zelfstandig ondernemerschap, afdelingen, product, dienst, markt || in ontwikkeling naar een product op een markt waar hij succes heeft || Succes behalen, succes vieren. |} == Het verhaal van de kleine Dwerg en de grote Reus == === Hoofdstuk 1: Doen === <div style="padding: 2px; width: 100%; color: black; background-color:#eeffff; border: 1px solid #777777; -moz-border-radius-topleft: 4px; -moz-border-radius-bottomleft: 4px; -moz-border-radius-topright: 32px; -moz-border-radius-bottomright: 4px; text-align:left; font-size: 11px; font-weight:normal;"> '''DOEN, de kleine Dwerg leert de heel grote Reus te doen.'''<br> [[Bestand:Nej, sicken liten puttefnasker! Ropade trollet.jpg|right|thumb|240px|De Reus zit een beetje te dutten...]]<br> Op een dag komt de kleine Dwerg in het bos de grote Reus tegen.<br> De Reus zit met zijn rug tegen een Boom.<br> Onder luid gesnurk, wordt er flink geslapen.<br> ''dag Reus'', zegt de Dwerg<br> De Reus schrikt wakker<br> ''dag kleine Dwerg'', '''gaaaaaaap'''<br> ''ben je aan't doen Reus?''<br> ''nou niet zeuren Dwerg, zie je niet dat ik bezig ben...'' (de Reus krabt aan zijn Neus)<br> ''oh''<br> ''ja, ik ben bezig met uitrusten.'' (nog een heel grote gaaaaap)<br> ''oh''<br> ''want ik heb heel hard nagedacht.'' (De Reus krabt aan zijn kont)<br> ''oh''<br> ''en sta niet zo te ohhen,'' (de Reus is nu een beetje humeurig)<br> ''jaha, dat weet ik wel, maar ik vind het zo stom wat je zit te doen.'' zegt de Dwerg heel zachtjes<br> ''OH!!!!'' Schreeuwt de Reus nu heel erg boos en in het bos schrikken alle vogels op, rennen alle herten weg en kruipen alle konijnen in hun holletje.<br> ''WAT MOET IK DAN!!!'' Schreeuwt de Reus nog harder. ''Zal ik jou eens plat stampen? Kleine opdonder!'' En de Dwerg staat er bij en schudt zijn wijze muts.<br> ''als ik jou was,'' zegt de Dwerg, ''dan zou ik wat gaan DOEN, bijvoorbeeld een Boom naar de Houtmolen brengen, daar kan je wat mee VERDIENEN...''<br> ''nou, daar heb ik geen tijd voor en geen zin in... Wat is dat trouwens... verdienen?''<br> ''nouhou,'' zegt de Dwerg, ''verdienen is iets overhouden als je voor een ander werkt, en de Houtmolen is op zoek naar mooie Bomen, echt waar... '' en de Dwerg spuugt heel hard tussen zijn vingers door... ''dat zweer ik op de oude heks.''<br> ''zozo,'' zegt de Reus, ''verdienen... ik zal der eens over nadenken.''<br> ''moet je doen...'' </div><br> <br> Binnen het Dwergmanagement is het constateren van de uitgangssituatie van cruciaal belang. Het is, zoals dat in de Duitse taal heet, de IST situatie, die beschrijft hoe de huidige staat of toestand is. (Naast de SOL situatie waarin de juiste zaken of de juiste situatie(s) worden voorgesteld). Van de IST situatie wordt een rapportage geproduceerd die tenminste vastlegt wat de extern waarnemer ziet. De organisatie kan hier natuurlijk van alles van vinden, maar "je op de teentjes getrapt voelen" mag een verdere ontwikkeling van het proces en de begeleiden niet in de weg staan.<br> De lessen die geleerd worden in het eerste proces zijn: * acceptatie van spiegelen; * meedenken in vastleggen van bestaande patronen; * bereid zijn om alle niveaus uit de organisatie mee te laten praten; * onder ogen zien dat de meest uitgebreide rapportage van de IST situatie het meest duidelijk maakt HOE men nu bezig is; * bereid zijn om zaken als WAT en WANNEER voorlopig even lost te laten; * er is geen eenduidig SOL, dat komt later; * vertrouwen hebben in jouw Dwerg... Plat stampen kan altijd nog... === Hoofdstuk 2: Gereedschap === <div style="padding: 2px; width: 100%; color: black; background-color:#eeffff; border: 1px solid #777777; -moz-border-radius-topleft: 4px; -moz-border-radius-bottomleft: 4px; -moz-border-radius-topright: 32px; -moz-border-radius-bottomright: 4px; text-align:left; font-size: 11px; font-weight:normal;"> '''GEREEDSCHAP, de kleine Dwerg leert de heel grote Reus Gereedschap te gebruiken.'''<br> [[Bestand:Bauer-Stalo.png|right|thumb|240px|De Reus probeert de boom omver te duwen...]]<br> Op een dag komt de kleine Dwerg in het bos de Reus weer tegen.<br> De Reus heeft zijn enorme armen om een Boom heen geslagen en onder luid gekreun, gepuf en gehijg wordt er flink aan de Boom gesjord.<br> ''dag Reus,'' zegt de Dwerg<br> ''dag kleine'' hijghijghijg ''Dwerg,'' hijghijg<br> ''ben je aan't doen Reus?''<br> ''nou niet zeuren Dwerg, zie je niet dat ik bezig ben...'' pufsteun<br> ''oh''<br> ''ja, ik ben bezig met de Boom'' pufsteun<br> ''oh''<br> ''die moet om'' kreunkreun<br> ''oh''<br> ''en sta niet zo te ohhen, want jij weet best wat ik aan het doen ben!!'' (de Reus is nu een beetje boos)<br> ''jaha, dat weet ik wel, maar ik vind het zo stom wat je staat te doen...'' mompelt de Dwerg bijna onverstaanbaar.<br> ''OH!!!!'' Schreeuwt de Reus nu heel erg boos en in het bos schrikken alle vogels op, rennen alle herten weg en kruipen alle konijnen in hun holletje.<br> ''WAT MOET IK DAN DOEN!!!'' Schreeuwt de Reus nog harder en de Dwerg staat er bij en schudt zijn wijze muts.<br> ''als ik jou was,'' zegt de Dwerg, ''dan zou ik GEREEDSCHAP gebruiken...''<br> ''nou, daar heb ik geen tijd voor en geen zin in... Wat is dat trouwens... gereedschap?''<br> ''nouhou,'' zegt de Dwerg, ''gereedschap, dat zijn dingen die jij in jouw handen kan nemen en daarmee kan je gemakkelijker die Boom om krijgen. Echt waar...'' en de Dwerg spuugt heel hard tussen zijn vingers door... ''dat zweer ik op de oude toverheks.''<br> ''zozo,'' zegt de Reus, ''Gereedschap... ik zal der eens over nadenken.''<br> ''moet je doen...'' </div> === Hoofdstuk 3: het Goede Gereedschap === <div style="padding: 2px; width: 100%; color: black; background-color:#eeffff; border: 1px solid #777777; -moz-border-radius-topleft: 4px; -moz-border-radius-bottomleft: 4px; -moz-border-radius-topright: 32px; -moz-border-radius-bottomright: 4px; text-align:left; font-size: 11px; font-weight:normal;"> Het Goede Gereedschap, de kleine Dwerg leert de grote Reus het Goede Gereedschap te gebruiken.<br> [[Bestand:Logging-tools.png|right|thumb|240px|De Reus gaat met gereedschap werken... (als dat maar goed gaat!)]]<br> Op een dag komt de kleine Dwerg in het bos de Reus weer tegen.<br> de Reus heeft een enorme hamer en staat er mee te zwaaien. Onder luid gekreun, gepuf en gehijg wordt er flink tegen de boom aan geslagen en er zitten al veel deuken in de boom.<br> ''dag Reus'', zegt de Dwerg<br> ''dag kleine Dwerg'', BAMBAM<br> ''ben je aan't doen Reus?''<br> ''nou niet zeuren Dwerg, zie je niet dat ik bezig ben...'' BAMBAMBAM<br> ''oh''<br> ''ja, ik ben bezig met de Boom'' BAMBAM<br> ''oh''<br> ''die moet om'' BAMBAMBAM<br> ''oh''<br> ''en sta niet zo te ohhen, want jij weet best wat ik aan het doen ben'' (de Reus is alweer een beetje boos)<br> ''jaha, dat weet ik wel, maar ik vind het zo stom wat je staat te doen.''<br> ''OH!!!!'' Schreeuwt de Reus nu heel erg boos en in het bos schrikken alle vogels op, rennen alle herten weg en kruipen alle konijnen in hun holletje. ''WAT MOET IK DAN!!! IK HEB NU GEREEDSCHAP!!! WAT IS ER NIET GOED AAN???'' Schreeuwt de Reus nog harder en de Dwerg staat er bij en schudt zijn wijze muts.<br> ''Als ik jou was,'' zegt de Dwerg, ''dan zou ik ANDER GEREEDSCHAP gebruiken...''<br> ''Nou, daar heb ik geen tijd voor en geen zin in... hoezo, ander gereedschap?''<br> ''Nouhou,'' zegt de Dwerg, ''ander gereedschap is het goede gereedschap dat er speciaal voor gemaakt is, daarmee kan je gemakkelijker die Boom om krijgen. Echt waar...'' en de Dwerg spuugt heel hard tussen zijn vingers door... ''dat zweer ik op de oude toverkol.''<br> ''Zozo'', zegt de Reus, ''Het goede Gereedschap... ik zal der eens over nadenken.''<br> ''moet je doen...''<br> </div> === Hoofdstuk 4: het Goede Gereedschap Goed Om === <div style="padding: 2px; width: 100%; color: black; background-color:#eeffff; border: 1px solid #777777; -moz-border-radius-topleft: 4px; -moz-border-radius-bottomleft: 4px; -moz-border-radius-topright: 32px; -moz-border-radius-bottomright: 4px; text-align:left; font-size: 11px; font-weight:normal;"> Het Goede Gereedschap Goed Om, de kleine Dwerg leert de heel grote Reus het Goede Gereedschap Goed te gebruiken.<br> [[Bestand:Spaltaxt.jpg|right|thumb|240px|De Bijl van de Reus]]<br> Op een dag komt de kleine Dwerg in het bos de Reus weer tegen.<br> de Reus heeft een bijl te pakken om de Boom om te hakken. Met veel gepuf en gehijg wordt er flink tegen de boom aan geslagen, maar met de verkeerde kant van de Bijl.<br> ''dag Reus'', zegt de Dwerg<br> ''dag kleine Dwerg'', KlapKlap<br> ''ben je aan't doen Reus?''<br> ''nou niet zeuren Dwerg, zie je niet dat ik bezig ben...'' KlapKlap<br> ''oh''<br> ''ja, ik ben bezig met de Boom'' KlapKlapKlap<br> ''oh''<br> ''die moet om'' KlapKlapKlap<br> ''oh''<br> ''en sta niet zo te ohhen, want jij weet best wat ik aan het doen ben'' (de Reus is voor de vierde keer een beetje boos)<br> ''jaha, dat weet ik wel, maar ik vind het zo stom wat je staat te doen.''<br> ''OH!!!!'' Schreeuwt de Reus nu heel erg boos en in het bos schrikken alle vogels op, rennen alle herten weg en kruipen alle konijnen in hun holletje. ''WAT MOET IK DAN, IK HEB NU TOCH EEN BIJL!!!'' Schreeuwt de Reus nog harder en de Dwerg staat er bij en schudt zijn wijze muts.<br> ''Als ik jou was,'' zegt de Dwerg, ''dan zou ik dat GEREEDSCHAP eens goed gaan gebruiken...''<br> ''Nou, daar heb ik geen tijd voor en geen zin in... hm... goed gebruiken... hmmm.... hoezo goed gebruiken?''<br> ''Nouhou,'' zegt de Dwerg, ''gereedschap, dat dat moet je goed gebruiken. De Bijl heeft ook een scherpe kant en daarmee kan je gemakkelijker die Boom om krijgen. Echt waar...'' en de Dwerg spuugt heel hard tussen zijn vingers door... ''dat zweer ik op de oude feeks.''<br> ''Zozo'', zegt de Reus, Het Gereedschap goed gaan gebruiken... ik zal der eens over nadenken.<br> ''moet je doen...''<br> </div> === Hoofdstuk 5: De Bijl Slijpen === <div style="padding: 2px; width: 100%; color: black; background-color:#eeffff; border: 1px solid #777777; -moz-border-radius-topleft: 4px; -moz-border-radius-bottomleft: 4px; -moz-border-radius-topright: 32px; -moz-border-radius-bottomright: 4px; text-align:left; font-size: 11px; font-weight:normal;"> De Bijl Slijpen, de kleine Dwerg leert de heel grote Reus zijn Bijl te Slijpen.<br> [[Bestand:Double bitted felling axe.jpg|right|thumb|240px|De Reus heeft zijn bijl geslepen]]<br> Op een dag komt de kleine Dwerg in het bos de Reus weer tegen.<br> Onder luid gekreun, gepuf en gehijg wordt er flink op de boom in gehakt en de spaanders vliegen in het rond.<br> ''dag Reus'', zegt de Dwerg<br> ''dag kleine Dwerg'', hijghijg<br> ''ben je aan't doen Reus?''<br> ''nou niet zeuren Dwerg, zie je niet dat ik bezig ben...'' pufsteun<br> ''oh''<br> ''ja, ik ben bezig met de Boom'' pufsteun<br> ''oh''<br> ''die moet om'' kreunkreun<br> ''oh''<br> ''en sta niet zo te ohhen, want jij weet best wat ik aan het doen ben'' (de Reus is heftig verontwaardigd)<br> ''jaha, dat weet ik wel, maar ik vind het zo stom wat je staat te doen.''<br> ''OH!!!!'' Schreeuwt de Reus nu heel erg boos en in het bos schrikken alle vogels op, rennen alle herten weg en kruipen alle konijnen in hun holletje. ''WAT MOET IK DAN!!! IK STA TOCH MET DE BIJL TE HAKKEN!!! WAT IS ER NOU WEER NIET GOED???'' Schreeuwt de Reus nog harder met een onduidelijk accent en de Dwerg staat er bij en schudt zijn wijze muts.<br> ''Als ik jou was,'' zegt de Dwerg, ''dan zou ik de Bijl slijpen...''<br> ''Nou, daar heb ik geen tijd voor en geen zin in... Wat is dat trouwens slijpen?''<br> ''Nouhou,'' zegt de Dwerg, ''als jij de bijl slijpt wordt de bijl scherper en dan kan je gemakkelijker die Boom om krijgen. Echt waar...'' en de Dwerg spuugt heel hard tussen zijn vingers door... ''dat zweer ik op de oude toverfee.''<br> ''Zozo'', zegt de Reus, ''Slijpen... ik zal der eens over nadenken.''<br> ''moet je doen...''<br> </div> === Hoofdstuk 6: De Boom === <div style="padding: 2px; width: 100%; color: black; background-color:#eeffff; border: 1px solid #777777; -moz-border-radius-topleft: 4px; -moz-border-radius-bottomleft: 4px; -moz-border-radius-topright: 32px; -moz-border-radius-bottomright: 4px; text-align:left; font-size: 11px; font-weight:normal;"> De Boom, de kleine Dwerg leert de heel grote Reus een Goede Boom uit te kiezen.<br> [[Bestand:Ampsense eiken.jpg|right|thumb|240px|De Reus denk dat hij een goede Boom heeft gevonden...]]<br> Op een dag komt de kleine Dwerg in het bos de Reus weer tegen.<br> onder luid gekreun, gepuf en gehijg wordt er flink op de boom in gehakt en de spaanders vliegen in het rond.<br> ''dag Reus'', zegt de Dwerg<br> ''dag kleine Dwerg'', hijghijg<br> ''ben je aan't doen Reus?''<br> ''nou niet zeuren Dwerg, zie je niet dat ik bezig ben...'' pufsteun<br> ''oh''<br> ''ja, ik ben bezig met de Boom'' pufsteun<br> ''oh''<br> ''die moet om'' kreunkreun<br> ''oh''<br> ''en sta niet zo te ohhen, want jij weet best wat ik aan het doen ben'' (de Reus is niet echt verontwaardigd en hakt er lustig op los)<br> Dan begint de Boom te vallen met flink gekraak en een doffe dreun. De Boom ligt.<br> De Reus kijkt triomfantelijk naar de Dwerg en zegt, ''prima werk toch?''<br> ''ja,'' zegt de Dwerg, ''prima werk, goed gereedschap, scherpe bijl, helaas, verkeerde BOOM!!!''<br> ''OH!!!!'' Schreeuwt de Reus nu heel erg boos en in het bos schrikken alle vogels op, rennen alle herten weg en kruipen alle konijnen in hun holletje. ''WAT MOET IK DAN!!! IK STA TOCH MET DE SCHERPE BIJL DE BOOM OM TE HAKKEN!!! WAT IS ER NEIT GOED AAN DIE BOOM???'' Schreeuwt de Reus nog harder met een onduidelijk accent en de Dwerg staat er bij en schudt zijn wijze muts.<br> ''Als ik jou was,'' zegt de Dwerg, ''dan zou ik eens goed om me heen kijken, volgens mij kan je beter een andere boom nemen...''<br> ''Nou, daar heb ik geen tijd voor en geen zin in... Wat is dat trouwens: andere boom?''<br> ''Nouhou,'' zegt de Dwerg, ''als jij een andere boom neemt dan kan jij gemakkelijker die Boom om krijgen en de molen heeft echt wat aan een andere Boom. Echt waar...'' en de Dwerg spuugt heel hard tussen zijn vingers door... ''dat zweer ik op dat oude toverwijf.''<br> ''Zozo'', zegt de Reus, ''Andere Boom... ik zal der eens over nadenken.''<br> ''moet je doen...''<br> </div> === Hoofdstuk 7: Het Bos === <div style="padding: 2px; width: 100%; color: black; background-color:#eeffff; border: 1px solid #777777; -moz-border-radius-topleft: 4px; -moz-border-radius-bottomleft: 4px; -moz-border-radius-topright: 32px; -moz-border-radius-bottomright: 4px; text-align:left; font-size: 11px; font-weight:normal;"> Het BOS, de kleine Dwerg leert de heel grote Reus het Juiste Bos uit te kiezen.<br> [[Bestand:Veel bomen in Middenduin.jpg|right|thumb|240px|De Reus heeft volgens hem een prima Bos gevonden...]]<br> Op een dag komt de kleine Dwerg in het bos de Reus weer tegen.<br> onder luid gekreun, gepuf en gehijg wordt er flink op een heel mooie boom in gehakt en de spaanders vliegen in het rond.<br> ''dag Reus'', zegt de Dwerg<br> ''dag kleine Dwerg'', hijghijg<br> ''ben je aan't doen Reus?''<br> ''nou niet zeuren Dwerg, zie je niet dat ik bezig ben...'' pufsteun<br> ''oh''<br> ''ja, ik ben bezig met de Boom'' pufsteun<br> ''oh''<br> ''die moet om'' kreunkreun<br> ''oh''<br> ''en sta niet zo te ohhen, want jij weet best wat ik aan het doen ben'' (de Reus is niet echt verontwaardigd en hakt er lustig op los)<br> Dan begint de Boom te vallen met flink gekraak en een doffe dreun. De Boom ligt.<br> De Reus kijkt triomfantelijk naar de Dwerg en zegt, ''prima werk toch?''<br> ''ja,'' zegt de Dwerg, ''prima werk, goed gereedschap, scherpe bijl, goede Boom, helaas, verkeerde BOS!!!''<br> ''OH!!!!'' Schreeuwt de Reus nu heel erg boos en in het bos schrikken alle vogels op, rennen alle herten weg en kruipen alle konijnen in hun holletje. ''WAT MOET IK DAN!!! IK STA TOCH MET DE SCHERPE BIJL DE GOEDE BOOM OM TE HAKKEN!!! WAT IS ER NOE WEER NEIT GOED AAN DIE GOEIE BOOM???'' Schreeuwt de Reus nog harder met een wel heel onduidelijk accent en de Dwerg staat er bij en schudt zijn wijze muts.<br> ''Als ik jou was,'' zegt de Dwerg, ''dan zou ik eens goed om me heen kijken, volgens mij kan je beter in een ander bos zo een zelfde Boom nemen...''<br> ''Nou, daar heb ik geen tijd voor en geen zin in... Wat is dat trouwens: ander bos?''<br> ''Nouhou, zegt de Dwerg, als jij een ander bos neemt dan kan jij gemakkelijker die Boom om en mee krijgen. Daar hebben ze echt wat aan bij de molen. En jij ook! Echt waar...'' en de Dwerg spuugt heel hard tussen zijn vingers door... ''dat zweer ik op het oude tovervrouwtje.''<br> ''Zozo'', zegt de Reus, ''Ander Bos... ik zal der eens over nadenken.''<br> ''moet je doen...''<br> </div> === Hoofdstuk 8: De Boom is om === <div style="padding: 2px; width: 100%; color: black; background-color:#eeffff; border: 1px solid #777777; -moz-border-radius-topleft: 4px; -moz-border-radius-bottomleft: 4px; -moz-border-radius-topright: 32px; -moz-border-radius-bottomright: 4px; text-align:left; font-size: 11px; font-weight:normal;"> De Boom is om, de kleine Dwerg leert de heel grote Reus De Boom Goed Om te Krijgen.<br> [[Bestand:Logs.jpg|right|thumb|240px|De Boom moet wel op een goede manier vallen, anders... komt ie niet in de Rivier op weg naar de Fabriek!]]<br> Op een dag komt de kleine Dwerg in een ander bos de Reus weer tegen.<br> onder luid gekreun, gepuf en gehijg staat de Reus flink in te hakken op een heel mooie boom en de spaanders vliegen in het rond.<br> ''dag Reus'', zegt de Dwerg<br> ''dag kleine Dwerg'', hijghijg<br> ''ben je aan't doen Reus?''<br> ''nou niet zeuren Dwerg, zie je niet dat ik bezig ben...'' pufsteun<br> ''oh''<br> ''ja, ik ben bezig met de Boom'' pufsteun<br> ''oh''<br> ''die moet om'' kreunkreun<br> ''oh''<br> ''en sta niet zo te ohhen, want jij weet best wat ik aan het doen ben'' (de Reus is niet echt verontwaardigd en hakt er lustig op los)<br> Dan begint de Boom te vallen met flink gekraak en een doffe dreun. De Boom ligt.<br> De Reus kijkt triomfantelijk naar de Dwerg en zegt, ''prima werk toch?''<br> ''ja,'' zegt de Dwerg, ''prima werk, goed gereedschap, scherpe bijl, goede Boom, goede Bos, helaas, verkeerd Gevallen!!!''<br> ''OH!!!!'' Schreeuwt de Reus nu heel erg boos en in het bos schrikken alle vogels op, rennen alle herten weg en kruipen alle konijnen in hun holletje. ''WAT MOET IK DAN!!! IK STA TOCH MET DE SCHERPE BIJL DE GOEDE BOOM IN HET GOEDE BOS OM TE HAKKEN!!! WAT IS ER NOE WEER NEIT GOED AAN HET VALLEN VAN DIE GOEIE BOOM???'' Schreeuwt de Reus nog harder met een wel heel onduidelijk accent en de Dwerg staat er bij en schudt zijn wijze muts.<br> ''Als ik jou was,'' zegt de Dwerg, ''dan zou ik eens goed om me heen kijken, volgens mij kan je beter de Boom in een ander richting om laten vallen...''<br> ''Nou, daar heb ik geen tijd voor en geen zin in... Wat is dat trouwens: andere richting om laten vallen?''<br> ''Nouhou,'' zegt de Dwerg, ''als jij een andere richting kiest dan kan jij gemakkelijker die Boom mee krijgen. Echt waar...'' en de Dwerg spuugt heel hard tussen zijn vingers door... ''dat zweer ik op die oude Vrouw Holle.''<br> ''Zozo'', zegt de Reus, ''Andere Richting... ik zal der eens over nadenken.''<br> ''moet je doen...''<br> </div> === Hoofdstuk 9: De Rivier === <div style="padding: 2px; width: 100%; color: black; background-color:#eeffff; border: 1px solid #777777; -moz-border-radius-topleft: 4px; -moz-border-radius-bottomleft: 4px; -moz-border-radius-topright: 32px; -moz-border-radius-bottomright: 4px; text-align:left; font-size: 11px; font-weight:normal;"> De Rivier, de kleine Dwerg leert de heel grote Reus de Boom ook Goed Weg te Krijgen.<br> [[Bestand:Timber floating.jpg|right|thumb|240px|De Reus moet zijn Boom in de rivier krijgen, op het juiste moment, bij de ander Bomen die allemaal naar de Fabriek gaan.]]<br> Op een dag komt de kleine Dwerg in een ander bos de Reus weer tegen.<br> onder luid gekreun, gepuf en gehijg staat de Reus flink in te hakken op een heel mooie boom en de spaanders vliegen in het rond.<br> de Reus kijkt regelmatig de helling af in de richting van de rivier<br> ''dag Reus'', zegt de Dwerg<br> ''dag kleine Dwerg'', hijghijg<br> ''ben je aan't doen Reus?''<br> ''nou niet zeuren Dwerg, zie je niet dat ik bezig ben...'' pufsteun<br> ''oh''<br> ''ja, ik ben bezig met de Boom'' pufsteun<br> ''oh''<br> ''die moet om'' kreunkreun<br> ''oh''<br> ''en sta niet zo te ohhen, want jij weet best wat ik aan het doen ben'' (de Reus is niet echt verontwaardigd en hakt er lustig op los)<br> Dan begint de Boom te vallen met flink gekraak en een doffe dreun. De Boom ligt nog even stil, begint dan te rollen en rolt de rivier in... en weer uit aan de andere kant. De boom ligt stil in een grote zandbank naast de rivier.<br> De Reus kijkt triomfantelijk naar de Dwerg en zegt, ''prima werk toch?''<br> ''ja,'' zegt de Dwerg, ''prima werk, goed gereedschap, scherpe bijl, helaas, goede Boom, goede Bos, goed Gevallen, maar Verkeerde Moment!!!''<br> ''OH!!!!'' Schreeuwt de Reus nu heel erg boos en in het bos schrikken alle vogels op, rennen alle herten weg en kruipen alle konijnen in hun holletje. ''WAT MOET IK DAN!!! IK STA TOCH MET DE SCHERPE BIJL DE GOEIE BOOM IN HET GOEIE BOS OM TE HAKKEN DIE IN DE GOEIE RICHTING VIEL!!! WAT IS ER NOE WEER NEIT GOED AAN HET MOMENT???'' Schreeuwt de Reus nog harder met een wel heel onduidelijk accent en de Dwerg staat er bij en schudt zijn wijze muts.<br> ''Als ik jou was,'' zegt de Dwerg, ''dan zou ik eens goed naar de rivier kijken, volgens mij kan je beter de Boom op een ander moment om laten vallen...''<br> ''Nou, daar heb ik geen tijd voor en geen zin in... Wat is dat trouwens, op een ander moment om laten vallen?''<br> ''Nouhou,'' zegt de Dwerg, ''als jij een andere moment kiest dan kan jij gemakkelijker die Boom mee krijgen want dan staat het niveau van de rivier hoger, drijven er ook ander bomen in en blijft hij drijven. Echt waar...'' en de Dwerg spuugt heel hard tussen zijn vingers door... ''dat zweer ik op de oude tante toverstok.''<br> ''Zozo'', zegt de Reus, ''Andere Moment... ik zal der eens over nadenken.''<br> ''moet je doen...''<br> </div> === Hoofdstuk 10: Het werk is klaar === <div style="padding: 2px; width: 100%; color: black; background-color:#eeffff; border: 1px solid #777777; -moz-border-radius-topleft: 4px; -moz-border-radius-bottomleft: 4px; -moz-border-radius-topright: 32px; -moz-border-radius-bottomright: 4px; text-align:left; font-size: 11px; font-weight:normal;"> Het Werk zit er op, de kleine Dwerg leert de heel grote Reus wat te doen als het werk er op zit.<br> [[Bestand:Mitt på golvet stod en öppen kista och sutto två förskräckliga troll.jpg|right|thumb|240px|De Reus heeft genoeg verdiend om een Feestje te vieren...]]<br> Op een dag komt de kleine Dwerg in een ander bos de Reus weer tegen.<br> onder luid gekreun, gepuf en gehijg staat de Reus flink in te hakken op een heel mooie boom en de spaanders vliegen in het rond.<br> de Reus kijkt regelmatig de helling af in de richting van de rivier. De rivier is hoog want het heeft de afgelopen dagen geregend en af en toe komt er een mooie Boom voorbij.<br> ''dag Reus'', zegt de Dwerg<br> ''dag kleine Dwerg'', hijghijg<br> ''ben je aan't doen Reus?''<br> ''nou niet zeuren Dwerg, zie je niet dat ik bezig ben...'' pufsteun<br> ''oh''<br> ''ja, ik ben bezig met de Boom'' pufsteun<br> ''oh''<br> ''die moet om'' kreunkreun<br> ''oh''<br> ''en sta niet zo te ohhen, want jij weet best wat ik aan het doen ben'' (de Reus lijkt heel blij en hakt er lustig op los)<br> Dan begint de Boom te vallen met flink gekraak en een doffe dreun. De Boom ligt nog even stil, begint dan te rollen en rolt de rivier in, schommelt wat na en drijft dan met de stroom mee, tussen alle andere bomen, naar de zaagmolen.<br> De Reus kijkt triomfantelijk naar de Dwerg en zegt, ''prima werk toch?''<br> ''ja,'' zegt de Dwerg, ''prima werk, goed gereedschap, scherpe bijl, heel erg goed, goede Boom, goede Bos, goed Gevallen, goed Moment!!! Nou vooral niet het allerlaatste wat je nu nog goed kunt doen vergeten!''<br> ''OH!!!!'' Schreeuwt de Reus nu heel erg boos en in het bos schrikken alle vogels op, rennen alle herten weg en kruipen alle konijnen in hun holletje. ''WAT MOET IK NOE WEER!!! IK STA TOCH MET DE SCHERPE BIJL DE GOEIE BOOM IN HET GOEIE BOS OM TE HAKKEN DIE IN DE GOEIE RICHTING VIEL OP HET JUISTE MOMENT!!! WAT IS ER NOE WEER NEIT GOED AAN HET HELE WERK???'' Schreeuwt de Reus nog harder met een wel heel onduidelijk accent en de Dwerg staat er bij en schudt zijn wijze muts.<br> ''Als ik jou was,'' zegt de Dwerg, ''dan zou ik eens een feestje gaan vieren, want dat heb je wel verdiend...''<br> ''Nou, daar heb ik geen tijd voor en geen zin in... Wat is dat trouwens: feestje vieren?''<br> ''Nouhou,'' zegt de Dwerg, ''als jij eens een goede mede gaat drinken met een lekker stuk kaas, en je laat mij mee doen... Dan ga jij de volgende keer nog gemakkelijker die Boom om krijgen want er is niets mooier om het vallen van de boom te vieren dan met een feestje. Echt waar...'' en de Dwerg spuugt heel hard tussen zijn vingers door... ''dat zweer ik op de oude zwarte madam MikMak.''<br> ''Zozo'', zegt de Reus, ''een feestje vieren... ik zal der eens over nadenken.''<br> ''moet je doen...'' zegt de kleine Dwerg. ''En mag ik dan ook mee doen?''<br> ''Als je niet meer zo zeurt!'' Zegt de grote Reus, en hij rost de kleine Dwerg eens flink over zijn kleine bolletje zodat zijn rode puntmutsje een tuimeling maakt door de lucht. </div> == Toepassing == Dwergmanagement wordt toegepast in middelgrote tot grote organisaties of onderdelen van multinationals (de Reuzen). De Dwerg kan worden gespeeld door een team van (coachende en begeleidende) professionals, waarbij de taken van deze professionals zijn te scheiden in: * luisteren, kijken en spiegel voorhouden; * (begeleiden om te komen tot) voorstellen van veranderingen en verbeteringen; * terugkoppelen van de veranderingen en verbeteringen, doorgaan naar de volgende fase. Het voorstel voor de adviseurs is om de rollen ook fysiek te scheiden, dus meerdere coaches aan te stellen. Daarbij kan één coach ook de rol van de pratende Dwerg goed invullen. Voor coach en organisatie is het van belang om het er van te voren over eens te zijn WELKE hoofdstukken van het verhaal van toepassing zijn. == Referenties == <references/> {{Te doen|Hoofdstukken maken en dan een Index maken (zo is het geen boek maar hooguit een artikel)|[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 23 sep 2026 12:05 (CEST)}} {{Fase|3}} {{Boek}} [[Categorie:Economie]] g2avnvm9r65yv7nwmpjdvm7pwte8ryp 0 29781 429964 426767 2026-09-23T10:26:15Z JopkeB 18060 Categorie gewijzigd + Te doen 429964 wikitext text/x-wiki {{Bi}}[[Bestand:ThomasLSaaty2008.jpg|thumb|200px|right|Thomas L. Saaty]]De '''AHP-methode''' (Analytisch Hiërarchisch Proces) is een beslissingsmethode. AHP is wereldwijd een beslissingsmethode waarbij op basis van ogenschijnlijk abstracte beslissingscriteria via een voorgeschreven rekenmethode een concrete keuze kan worden gemaakt. AHP is een afkorting afgeleid van de (Amerikaanse) uitdrukking: Analytic Hierarchy Process. Uitgangspunt van de methode is een (vaak moeilijk concreet te maken) keuzevraag waar wel voorwaarden aan kunnen worden gesteld.<br> De methode is zowel een [[psychologie|psychologische]] als een [[wiskunde|wiskundige methode]]. Ze wordt voornamelijk gebruikt om in het keuzeproces de criteria die van belang zijn voor het maken van de juiste keuze van een waarde (een gewicht) te voorzien, waarna de mogelijke oplossingen wiskundig kan worden uitgerekend en vastgesteld.<br> De AHP methode is vooral een groepsproces. binnen de groep worden de waardes die als uitkomst uit het denkwerk komen met de best mogelijke argumentatie vastgesteld.<br> De AHP-methode is bedacht, ontworpen en in een model opgezet in de zeventiger jaren door Professor {{Wp|en:Thomas L. Saaty|Thomas L. Saaty}}.{{En}} De methode is sindsdien verfijnd en uitontwikkeld.<br> == Concreet maken van abstracte zaken == [[Bestand:AHP_hoofdstructuur.jpg|thumb|right|256px|AHP, hoofdstructuur]]In plaats van een keuze bedenken, verzinnen, inschatten, opdringen, afdwingen of (verplicht) voorschrijven, kan in bepaalde omstandigheden er voor worden gekozen een keuze te maken die tegemoet komt aan een van te voren vastgesteld doel. Het doel kan worden bereikt met behulp van meerdere keuzes. Aan het doel hangen bepaalde criteria. Deze criteria zijn in meer of mindere mate van belang om het doel te bereiken. Ten behoeve van het doel en deze criteria zijn alternatieven. Uit deze alternatieven dient gekozen te worden. Het maken van keuzes is lastig in verband met het onderbouwen van de keuze. Het waarom. Binnen organisaties en ondernemingen is het dan ook moeilijk om een goede keuze te maken waar zo veel mogelijke betrokkenen zich in herkennen. Om het keuzeproces voor zo veel mogelijke betrokkenen toegankelijk te maken en een zo groot mogelijk draagvlak te creëren voor de gemaakte keuze is de AHP-methode ontwikkeld. Het maken van een lastige keuze kan onderbouwd worden door vast te stellen waar de keuze in ieder geval aan moet voldoen: de criteria. Daarna dien je vast te stellen welke keuze je kan maken, de alternatieven. Voorbeeld: DOEL: Een internationale onderneming wil vanuit het Oostblok een nieuwe vestiging openen in het Westen. ALTERNATIEVEN: De voorkeur gaat uit naar Frankfurt, Londen of Parijs. CRITERIA: De uiteindelijke keuze moet voldoen aan de voorwaarden: makkelijk in de omgang (taal), betaalbare transportoplossingen, goede bereikbaarheid eigen mensen, goede uitstraling bij de klanten, goede mogelijkheden service te verlenen aan de klanten, goede contacten met de lokale politiek en het bestuur. De criteria zijn niet allemaal even belangrijk. Het maken van de beste keuze is de keuze die maximaal voldoet aan de criteria. De AHP-methode brengt het team dat deze vraag moet beantwoorden op een goede manier bij die keuze. Samenvattend: Het stelsel van * doel | resultaat; * onderscheidingscriterium | criteria; * alternatief | alternatieven; vormt in zijn geheel een beslisstructuur.<br> De methode is er op gebaseerd om in het keuze proces niet zo maar te "gokken" welk alternatief het dichts in de buurt komt van alle criteria en daarmee het doel het beste dient. Door de criteria ten opzichte van ELKAAR en ten opzichte van de ALTERNATIEVEN af te wegen volgt een rekenmethode die een gefundeerde keuze mogelijk maakt.<br> De methode bestaat uit het nemen van twee stappen waarin vergelijkingen worden gemaakt:<br> 1. Stap 1: criteria vergelijken en in een rangorde plaatsen;<br> 2. Stap 2: alternatieven met de criteria vergelijken;<br> en twee stappen waarin het rekenwerk wordt verricht:<br> 3. Stap 3: criteria scoren en in een rangorde plaatsen;<br> 4. Stap 4: alternatieven scoren en in een definitieve rangorde plaatsen.<br> === Structuur === <div class="MainPageBG" style="padding: .5em 1em 0; margin: 0 3px 3px; border-top: .5px solid #ccc;"></div> De Structuur in het keuzeproces is in onderstaande figuur aangegeven:<br> [[Bestand:AHP keuzestructuur.JPG|thumb|centre|400px|AHP, structuur, onderlinge relatie van het doel, alle criteria en de alternatieven]] Als de cijfers via de juiste rekenmothode bekend zijn, levert dat in het voorbeeld zoals hieronder weergegeven het volgende op:<br> [[Bestand:AHP keuzestructuur incl cijfers.JPG|thumb|centre|400px|AHP, structuur, onderlinge relatie van het doel, alle criteria en de alternatieven met de resultaten]] <div class="MainPageBG" style="padding: .5em 1em 0; margin: 0 3px 3px; border-top: .5px solid #ccc;"></div> De gegevens zijn volstrekt willekeurig en verzonnen. Elke vergelijking met een in de werkelijkheid voorkomende situatie of situaties berust op louter toeval. De cijfers zijn in een volstrekt willekeurige volgorde, maar er is wel gestreefd naar een consistente verzameling gegevens. Het feit dat de cijfers in het voorbeeld keurig oplopen is georganiseerd, en daarmee niet geheel naar de werkelijkheid. Het komt echter de uitleg wel ten goede. Succes met zelf proberen en wellicht ook succes met keuzeprocessen in de toekomst. <div class="MainPageBG" style="padding: .5em 1em 0; margin: 0 3px 3px; border-top: .5px solid #ccc;"></div> === <span style="font-size:100%; color: darkblue;">Voorbeeld van een beslisstructuur</span>=== Hieronder volgt een uitgewerkt keuzeproces.<br> De rekenmethode staat aan het einde van de uitleg<br> Doel: werven van de best mogelijke directeur voor ons bedrijf uit onze eigen gelederen;<br> Criteria: kennis van het bedrijf; kennis van het product (vakmanschap); senioriteit; uitstraling; netwerk;<br> Alternatieven: Henk (61); Jeroen (52); Pascal (44);<br> Uitgangssituatie: het bedrijf heeft een vacature. De huidige directeur is vertrokken en laat een mooie positie achter. Het bedrijf heeft besloten om uit de eigen gelederen een nieuwe directeur aan te trekken. Na een sollicitatieronde blijken de volgende personen zichzelf geschikt te vinden (in meer of mindere mate, maar nog niet getoetst aan wat het bedrijf nodig heeft): * Henk (61); * Jeroen (52); * Pascal (44); Na een uitgebreide analyse van de wensen van het bedrijf is naar voren gekomen dat het personeel de volgende karaktereigenschappen wil zien in de nieuwe directeur: # kennis van het bedrijf; # kennis van het product (vakmanschap); # senioriteit; # uitstraling; # netwerk. Deze eigenschappen zijn bij alle kandidaten in meer of mindere mate aanwezig. Wat we nu zouden willen weten is: welke kandidaat komt het dichtst in de buurt van "de beste keuze". De AHP methode kan hierin een uitkomst brengen volgens onderstaande methode. Wat wij dus willen weten is of er een statistisch verantwoorde "fit" is tussen wat het bedrijf zoekt en iedere geschikte kandidaat en hoe STERK deze fit is.<br> De werking is als volgt: === STAP 1: Paarsgewijze vergelijkingen alle Criteria. === <div class="MainPageBG" style="padding: .5em 1em 0; margin: 0 3px 3px; border-top: .5px solid #ccc;"></div> Als eerste wordt een rangorde gemaakt tussen de verschillende criteria: wij willen weten wat zwaarder weegt, wat lichter weegt, wat het zwaarst en wat het lichtst. Door te vragen om elke combinatie van 2 criteria te beoordelen, komt er een lijst met de zwaarste boven aan en de lichtste onder. De vraag is: in welke mate is criterium X belangrijker van criterium Y. Dat kan dan gescoord worden in een schaal van 1 tot 9 met de volgende gewichten:<br> 1 x en y zijn EVEN belangrijk<br> 3 x is iets belangrijker van y<br> 5 x is belangrijk dan y<br> 7 x is veel belangrijker van y<br> 9 x is EXTREEM belangrijker dan y<br> De TEGENWAARDE van een gewichtsverdeling is dat als X 3 keer zo belangrijk is als Y, Y dan ook 1/3 zo belangrijk is als X.<br> Als nu alle mogelijke combinaties zijn afgewogen, ontstaat er een patroon. Dat patroon is bepalend voor de rangorde.<br> Een lege tabel. {| class="wikitable" ! width= " 3% " | AHP keuzemodel criteria ! width= " 2% " | bedrijfskennis ! width= " 2% " | productkennis ! width= " 2% " | senioriteit ! width= " 2% " | uitstraling ! width= " 2% " | netwerk ! width= " 2% " | telling |- | bedrijfskennis || x || ... || ... || ... || ... || 0,.. |- | productkennis || ... || x || ... || ... || ... || 0,.. |- | senioriteit || ... || ... || x || ... || ... || 0,.. |- | uitstraling || ... || ... || ... || x || ... || 0,.. |- | netwerk || ... || ... || ... || ... || x || 0,.. |- | controletelling || ... || ... || ... || ... || ... || totaaltelling = 1,00 |} Het is in een groep (-sproces) van belang om in de cellen met telling te werken met PROCENTEN en deze daarna weer terug te brengen naar een getal tussen 0 en 1. Voor de herkenbaarheid is dat hier overgeslagen. Bij totaaltelling staat dan het totaalgetal, 100% en 1.<br> Een ingevulde tabel. {| class="wikitable" ! width= " 3% " | AHP keuzemodel criteria ! width= " 2% " | bedrijfskennis ! width= " 2% " | productkennis ! width= " 2% " | senioriteit ! width= " 2% " | uitstraling ! width= " 2% " | netwerk ! width= " 2% " | telling |- | bedrijfskennis || x || 3 || 1/3 || 1/5 || 1/7 || 0,10 |- | productkennis || 1/3 || x || 3 || 1/3 || 1/5 || 0,11 |- | senioriteit || 3 || 1/3 || x || 1 || 1/3 || 0,13 |- | uitstraling || 5 || 1 || 1 || x || 1/3 || 0,23 |- | netwerk || 7 || 5 || 3 || 3 || x || 0,43 |- | controletelling || ... || ... || ... || ... || ... || totaaltelling = 1,00 |} De uitwerking met de juiste cijfers vanuit het voorbeeld. De controletelling wordt uitsluitend gebruikt ten behoeve van het berekenen van de consistentie. [[Bestand:AHP STAP 1.JPG|thumb|centre|800px|AHP, stap 1, weging van de criteria ten opzichte van elkaar]] === STAP 2: Paarsgewijze beoordeling Alternatieven ten opzichte van elk Criterium === <div class="MainPageBG" style="padding: .5em 1em 0; margin: 0 3px 3px; border-top: .5px solid #ccc;"></div> Daarna wordt voor iedere ALTERNATIEF bepaald in welke mate deze beter of juist minder voldoet aan de gestelde criteria VOOR IEDERE CRITERIUM. Dat is veel werk, maar uiteindelijk komt daar uit hoe goed ieder alternatief ten opzichte van de andere alternatieven scoort.<br> Dit gaat als volgt:<br> Gegeven het criterium C1 dan is X zo veel beter of slechter dan Y.<br> De mogelijke antwoorden daarin zijn:<br> X en Y hebben bijvoorbeeld de verhouding 1 staat tot 1 (1:1) of<br> X en Y hebben de mogelijke verhouding 9 : 1, 7 : 1, 5 :1, 3 : 1 of 1 : 3, 1 : 5, 1 : 7, 1 : 9.<br> Dit doen we voor iedere combinatie X met Y, Y met Z en Z met X.<br> Als het allemaal klopt wordt op de onderste regel een betrouwbaarheidscijfer getoond. Dit cijfer is een indicatie in hoeverre men afwijkt van de logica van de sinaasappelwet (zie onderaan het artikel AHP een verdere uitleg Sinaasappelwet(je)). Dan wordt met een getal aangegeven hoe groot de inconsistentie is. Hoe groter het getal hoe slechter de consistentie en daarmee des te lager de betrouwbaarheid. <br> In welke mate is Henk wat betreft bedrijfskennis beter dan Jeroen (et cetera). {| class="wikitable" ! Bedrijfskennis !! score !! versus !! score |- | Henk || ? || Jeroen || ? |- | Henk || ? || Pascal || ? |- | Jeroen || ? || Pascel || ? |} {| class="wikitable" ! Bedrijfskennis !! score !! versus !! score |- | Henk || 3 || Jeroen || 1 |- | Henk || 5 || Pascal || 1 |- | Jeroen || 2 || Pascel || 1 |} Net als in de bovenstaande tabel worden alle 5 tabellen voor de criteria in gevuld, waarin iedere keer de alternatieven met elkaar worden vergeleken. Vergeet daarbij nooit de consistentie zoals in het verhaal van de sinaasappel, de mandarijn en de citroen!<br> Uitwerking met de juiste cijfers<br> [[Bestand:AHP STAP 2.JPG|thumb|centre|800px|AHP, stap 2, weging van de alternatieven ten opzichte van een criterium]] === STAP 3: Eerste doorrekening: gewichten Alternatieven per Criterium === <div class="MainPageBG" style="padding: .5em 1em 0; margin: 0 3px 3px; border-top: .5px solid #ccc;"></div> Door de cijfers op een juiste manier in de rekenmodule te plaatsen wordt de rangorde van de alternatieven ten opzichte van elk criterium berekend en dus bekend.<br> [[Bestand:AHP STAP 3 new.JPG|thumb|centre|800px|AHP, stap 3, berekening waardes en rangorde van de alternatieven ten opzichte van een criterium]] Daarna volgt stap 4 === STAP 4: Tweede doorrekening: gewichten alle Criteria voor alle Alternatieven === <div class="MainPageBG" style="padding: .5em 1em 0; margin: 0 3px 3px; border-top: .5px solid #ccc;"></div> Het resultaat van iedere vergelijking in stap 3 wordt in verhouding tot de uitkomsten uit stap 1 met elkaar in verband gebracht. Dat leidt tot het in een juiste gewicht brengen van alle criteria ten opzichte van alle alternatieven. Daarmee is het rekenen volledig. De keuze kan nu gemaakt worden door de cijfers voor zich te laten spreken. [[Bestand:AHP STAP 4.JPG|thumb|centre|800px|AHP, stap 4, berekening van de waarde en de rangorde van de alternatieven ten opzichte van alle criteria]] Het resultaat is dat wat belangrijk is als criterium (waarbij is vastgesteld hoe belangrijk elk criterium is) in verhouding is met hoe wij vinden dat elk criterium door elk alternatief wordt ondersteund.<br> Enerzijds wordt gebruik gemaakt van schijnbaar onverenigbare en abstracte karaktereigenschappen die criteria worden genoemd en die moeilijk te wegen zijn. Anderzijds moet gekozen worden uit schijnbaar onvergelijkbare keuzemogelijkheden die alternatieven worden genoemd. Door de wegingen allemaal te maken (met als voorwaarde de betrouwbaarheid zo hoog mogelijk te houden) kan op basis van een stelsel van rekenregels alsnog een cijfermatige onderbouwde keuze worden gemaakt. === Samenvatting === <div class="MainPageBG" style="padding: .5em 1em 0; margin: 0 3px 3px; border-top: .5px solid #ccc;"></div> Het totale proces bestaat uit een paar verplichte fases en de hierboven beschreven stappen als volgt: * Wat is de vraagstelling: het DOEL. * Welke ALTERNATIEVEN zijn er om het DOEL te bereiken. * Welke CRITERIA zijn belangrijk voor het DOEL. * STAP 1: weeg alle criteria en vind de juiste gewichten. * STAP 2: weeg alle alternatieven ten opzichte van elk individueel criterium. * STAP 3: bereken de juiste gewichten per criterium voor alle alternatieven. * STAP 4: bereken de rangorde voor alle alternatieven voor alle criteria. * Maak de keuze en communiceer vooral heel erg goed dat de AHP-methode is gebruikt om het keuzeproces te ondersteunen. In de onderstaande file zijn deze fases en stappen zichtbaar gemaakt. [[Bestand:AHP TOTAAL.JPG|thumb|centre|800px|AHP, stap 1 t/m 4, weging van 3 alternatieven ten opzichte van 5 criteria]] == Rekenregels == === Rekenregel gewichten tussen de Criteria === behoort bij Stap 1 [[Bestand:AHP STAP 1.JPG|thumb|centre|800px|AHP, stap 1, weging van de criteria ten opzichte van elkaar]] Rekenregels in een tabel. {| class="wikitable" ! width= " 3% " | AHP criteria TABEL ! width= " 2% " | kolom 1 ! width= " 2% " | kolom 2 ! width= " 2% " | kolom 3 ! width= " 2% " | kolom 4 ! width= " 2% " | kolom 5 ! width= " 2% " | kolom 6: totalen |- | rij a || .1. || veld a2 || .a3. || .a4. || .a5. || 0,.. |- | rij b || veld b1 || .1. || ... || ... || ... || 0,.. |- | rij c || .c1. || ... || .1. || ... || ... || 0,.. |- | rij d || .d1. || ... || ... || .1. || ... || 0,.. |- | rij e || .e1. || ... || ... || ... || .1. || 0,.. |- | rij f: totalen || .f1. || ... || ... || ... || ... || totaaltelling = 1,00 |} In de diagonaal staat in ieder veld een 1.<br> Op de eerste RIJ staan de getallen die worden bedacht en ingevoerd.<br> Rechts van de diagonaal staan de '''"rijwaarden"'''.<br> Links van de diagonaal staan de '''"kolomwaarden"'''.<br> In de eerste KOLOM (kolom 1) komen alleen berekende getallen met de waarde 1/rijwaarde van rij a.<br> Dus in veld a2 staat getal x en in b1 staat getal 1/x. Dit is een rekenkundig hard gegeven. er mogen dus geen andere waardes links van de diagonaal worden ingevuld. Velden a3, a4 en a5 worden op een zelfde manier overgenomen in de velden c1, d1, e1 en f1. <br> Vanaf daar vullen we verder alle rijen in:<br> * b3, b4 en b5 * c4 en c5 * d5<br> Aan het einde van de rij worden de waardes opgeteld en gedeeld door het totaal van de gehele tabel. Dat levert totaalwaardes op per rij tussen 0 en 1. De totalen van alle rijen worden opgeteld en levert rechts onderin de tabel ALTIJD 1 op.<br> Als men de kolommen optelt en op een zelfde wijze de waardes tussen 0 en 1 uitgerekend wordt daar een controlewaarde getoond. Deze controle waarde is weer totaal 1 voor alle kolommen bijeen geteld.<br> === Rekenregel voor de consistentie tussen de Criteria === behoort bij Stap 1<br> De consistentie wordt uitgedrukt in het consistentiegetal of de consistentie ratio (consistency ratio - CR). Hier onder volgt stapsgewijs de opbouw van het consistentiegetal in een voorbeeld spreadsheet. De uitkomst staat bij G en H: een getal en de uitdrukking "in orde". Indien het getal boven de 10 komt moet de tabel worden nagekeken.<br> [[Bestand:AHP berekening consistentie ratio CR versie 3.JPG|centre|999px]]<br> <div class="MainPageBG" style="padding: .5em 1em 0; margin: 0 3px 3px; border-top: .5px solid #ccc;"></div> === Rekenregel gewichten alle Alternatieven voor elk afzonderlijk Criterium === behoort bij Stap 2 [[Bestand:AHP STAP 2.JPG|thumb|centre|800px|AHP, stap 2, weging van de alternatieven ten opzichte van een criterium]] Voor de betreffende alternatieven in vergelijking onderling ten aanzien van het specifieke Criterium vullen we in, de waarde die het ene Alternatief (voor ons gevoel dan) meer of minder is als t andere Alternatief. Hiermee wordt een gewicht toegekend aan iedere Alternatief ten aanzien van het betreffend Criterium.<br> In dit specifieke geval van ons voorbeeld kunnen we het volgende concluderen: * Het gaat in deze vergelijking om Bedrijfskennis. * Henk scoort een 3 ten opzichte van Jeroen (die dan een 1 krijgt). En daarmee is Henk iets beter dan Jeroen. * Henk scoort een 5 ten opzichte van Pascal. * Jeroen scoort een 2 ten opzichte van Pascal. * samenvattend: Henk is beter dan Jeroen is beter dan Pascal. Het is de bedoeling dat de scores verlopen volgens het uitgangspunt dat er een geheel oneven getal gescoord wordt, voor het ene alternatief, waarbij het andere alternatief een 1 scoort.<br> De vergelijkingen moeten allemaal wel kloppen volgens de sinaasappelwet. === Rekenregel voor de consistentie tussen de Alternatieven per Criterium === behoort bij Stap 2 Als de getallen voor de eerste twee alternatieven (dus voor Henk en Jeroen) zijn ingevuld, is de waarde voor Pascal bekend volgens de geldende regels van de logica. Bijvoorbeeld:<br> * Henk is voor wat betreft Bedrijfskennis 3 keer zo goed als Jeroen (dit is waarde A), * Henk is voor wat betreft Bedrijfskennis 5 keer zo goed als Pascal (dit is waarde B); Hieruit volgt logisch geredeneerd: * Jeroen is voor wat betreft Bedrijfskennis iets beter (om precies te zijn 5/3) dan Pascal (dit wordt waarde C).<br> <br> Rekenkundig: * H = 3J * H = 5P Ergo door substitutie waarbij H wordt geëlimineerd: * J = 5/3P<br> <br> Het consistentiegetal is een getal dat aangeeft in welke mate de LAATSTE notering afwijkt van de eerste twee. Daarbij wordt er voor het gemak van uitgegaan dat de eerste twee beweringen absoluut waar zijn en de derde er "naadloos" op moet aansluiten.<br> Het consistentiegetal kan als volgt worden berekend:<br> > de absolute waarde van ( ( Waarde B gedeeld door waarde A) minus waarde C ) maal 100.<br> In het onderhavige geval betekent dit: abs ( 5/3 - 5/3) * 100 = 0<br> <br> Voorbeeld met andere waardes: {| class="wikitable" ! Bedrijfskennis !! score !! versus !! score |- | Henk || 7 || Jeroen || 1 |- | Henk || 5 || Pascal || 1 |- | Jeroen || 3 || Pascel || 1 |} * A = 7 * B = 5 * C = 3 * Consistentiegetal wordt abs(5/7-3)*100 = 229 (afgerond op hele getallen)<br> <br> {| class="wikitable" ! Bedrijfskennis !! score !! versus !! score |- | Henk || 1 || Jeroen || 7 |- | Henk || 1 || Pascal || 3 |- | Jeroen || 5 || Pascel || 1 |} * A = 1/7 * B = 1/3 * C = 2 * Consistentiegetal wordt abs(7/3-2)*100 = 33 (afgerond op hele getallen)<br> <br> De betekenis van de uitkomsten van de consistentieberekening staat in onderstaande tabel. {| class="wikitable" |- ! Consistentietabel !! |- | Getal || Betekenis van de waarde |- | 0 - 10 || Zeer betrouwbaar: geen herbeoordeling nodig |- | 10 - 33 || Redelijk betrouwbaar: wellicht kleine herbeoordeling incidenten |- | 33 - 100 || Matig betrouwbaar: herbeoordelingen incidenteel |- | 100 - 333 || Weinig tot niet betrouwbaar: volledig herbeoordelen |- | 333 - ... || Onbetrouwbaar: verwerpen: volledig opnieuw uitvoeren |} <div class="MainPageBG" style="padding: .5em 1em 0; margin: 0 3px 3px; border-top: .5px solid #ccc;"></div> === Rekenregel gewichten alle Alternatieven voor elk afzonderlijk Criterium rangorde === behoort bij Stap 3 [[Bestand:AHP STAP 3 new.JPG|thumb|centre|800px|AHP, stap 3, berekening waardes en rangorde van de alternatieven ten opzichte van een criterium]] Door de correct ingevulde tabel met wegingen van de alternatieven per criterium wordt in de vervolgtabel de verschillende waardes op de juiste plaats gezet. Per rij volgt een totaaltelling. Rechts onderaan volgt een totaaltelling van de rijen. De totaaltelling per regel wordt teruggerekend naar de waardes tussen 0 en 1 door het regeltotaal te delen door het tabeltotaal. <div class="MainPageBG" style="padding: .5em 1em 0; margin: 0 3px 3px; border-top: .5px solid #ccc;"></div> === Rekenregel gewichten alle Alternatieven voor alle Criteria === behoort bij Stap 4 [[Bestand:AHP STAP 4.JPG|thumb|centre|800px|AHP, stap 4, berekening van de waarde en de rangorde van de alternatieven ten opzichte van alle criteria]] Uit de (eerste) tabel van de criteria blijkt dat het eerste criterium bedrijfskennis een factor heeft van 0,10 (ongeveer). Het belang van dat criteria voor de het eerste alternatief (Henk) is 0,64. Het product van 0,10 maal 0,64 levert een waarde op van 0,07 voor Henk in relatie tot Bedrijfskennis. Deze berekening maken we voor ALLE criteria en ALLE Alternatieven. Als de tabel gevuld is ontstaan de totalen voor de alternatieven. Henk scoort een 0,28, Jeroen een 0,32 en Pascal een 0,40. Pascal is de grote winnaar met de criteria Uitstraling en Netwerk als belangrijkste. Het bedrijf doet er goed aan Pascal als nieuwe directeur aan te stellen. Wellicht kan Henk in de raad van commissarissen... <div class="MainPageBG" style="padding: .5em 1em 0; margin: 0 3px 3px; border-top: .5px solid #ccc;"></div> === Voorbeelden van andere keuzeprocessen === {| class="wikitable" ! width=" 2%" | Keuzes maken ! width=" 5%" | Stoplichten ! width=" 5%" | KidsTrip ! width=" 5%" | jouw eigen doel zelf bereiken |- | DOEL || Een kruispunt aanpassen || Op reis met kinderen || Doel: . . . . . |- | Alternatieven |- | 1 || stoplichten || Parijs en Disney || . . . . . |- | 2 || rotonde || Barcelona en Strand || . . . . . |- | 3 || ongelijkvloerse kruising || Londen en Kasteeltuinen|| . . . . . |- | Criteria |- | 1 || veiligheid || makkelijk reizen || . . . . . |- | 2 || doorstroming || makkelijk voorbereiden || . . . . . |- | 3 || scheiding auto's fietsen || ouders akkoord || . . . . . |- | 4 || weerstand buurt || kinderen akkoord || . . . . . |- | 5 || politiek gewenst || docenten akkoord || . . . . . |} == Zin en onzin van het AHP model == Het maken van keuzes is vaak een subjectieve gebeurtenis met abstracte motieven. Dit leidt er toe dat keuzes voor zij die er mee geconfronteerd worden niet altijd acceptabel zijn. Door de AHP-methode wordt de schijn van [[objectiviteit]] gewekt en wordt het proces concreet gemaakt. Het lijkt voor betrokkenen een uitgemaakte zaak en zich neerleggen bij de "wiskundig" gemaakte keuze wordt dan gemakkelijker.<br> Een kanttekening is daarbij op zijn plaats.<br> <br> De AHP-methode gaat ervan uit dat in de tabellen de juiste getallen worden ingevoerd. Voldoen aan de Sinaasappelwet is een eerste vereiste die gesteld wordt aan de getallen die in de tabel worden geplaatst. Probleem daarbij is dat als feitelijk slechts één rij is ingevuld ALLE verhoudingen al bekend zijn. De mathematische ontwikkeling van de tabel is dan als volgt:<br> <br> De casus is: een lokale boksvereniging zoekt een nieuwe voorzitter. De leden vinden de volgende karaktereigenschappen belangrijk: intelligentie, kracht en charme. De tabel wordt dan als volgt ingevuld:<br> {| class="wikitable" ! width=" 2%" | Keuzes criteria ! width=" 5%" | Intelligentie ! width=" 5%" | Kracht ! width=" 5%" | Charme ! width=" 5%" | Totalen |- | Intelligentie || ... || ... || ... || ... |- | Kracht || ... || ... || ... || ... |- | Charme || ... || ... || ... || ... |- | Totalen || ... || ... || ... || ... |} Als er voor wordt gekozen om:<br> Intelligentie een 5 te geven ten opzichte van kracht;<br> Intelligentie een 3 te geven ten opzichte van charme;<br> Dan staat eigenlijk al vast welke verhouding kracht en charme tot elkaar hebben.<br> {| class="wikitable" ! width=" 2%" | Keuzes criteria ! width=" 5%" | Intelligentie ! width=" 5%" | Kracht ! width=" 5%" | Charme ! width=" 5%" | Totalen |- | Intelligentie || .1. || .5. || .3. || ... |- | Kracht || .1/5. || .1. || .X uit te rekenen. || ... |- | Charme || .1/3. || .wordt 1/X. || .1. || ... |- | Totalen || ... || ... || ... || ... |} X is de juiste verhouding tussen Kracht en Charme op basis van de al ingevulde getallen en wordt dus: 0,6 of 3/5.<br> De factor 1/2 komt daarmee het dichts in de buurt als het noodzakelijk is om getallen te kiezen die liggen tussen 1 en 9. De 2 komt dan op de plaats van 1/X.<br> Met de uitkomst 3/5 wordt de tabel: {| class="wikitable" ! width=" 2%" | Keuzes criteria ! width=" 5%" | Intelligentie ! width=" 5%" | Kracht ! width=" 5%" | Charme ! width=" 5%" | Totalen |- | Intelligentie || .1. || .5. || .3. || .9. |- | Kracht || .1/5. || .1. || .3/5. || .1 4/5. |- | Charme || .1/3. || .5/3. || .1. || .3. |- | Totalen || .1 8/15. || .7 2/3. || .4 3/5. || .13 4/5. |} Met de benadering van het getal 2 en 1/2 wordt de tabel: {| class="wikitable" ! width=" 2%" | Keuzes criteria ! width=" 5%" | Intelligentie ! width=" 5%" | Kracht ! width=" 5%" | Charme ! width=" 5%" | Totalen |- | Intelligentie || .1. || .5. || .3. || .9. |- | Kracht || .1/5. || .1. || .1/2. || .1 7/10. |- | Charme || .1/3. || .2. || .1. || .3. |- | Totalen || .1 8/15. || .8. || .4 3/5. || .13 7/10. |} De wetmatigheid die aan deze tabel ten grondslag ligt is dat er getalsmatig de volgende formules gehanteerd dienen te worden om de lege cellen uit te rekenen als er voldoende cellen (dus precies één hele rij) is ingevuld:<br> {| class="wikitable" |- ! XY !! Kolom x1 !! Kolom x2 |- | Rij y1 || A || B |- | Rij y2 || C || D |} === (A*D)/(B*C) = 1 === A maal D is gelijk aan B maal C voor IEDER vierkant. Of (A*D)/(B*C) = 1. Met ten minste drie getallen ingevuld kan het vierde ontbrekende getal uitgerekend en ingevoerd worden. Omdat op de diagonaal ALTIJD het getal 1 staat en omdat onder de diagonaal altijd het "een gedeeld door getal" staat ten opzichte van zijn spiegelbeeld boven de diagonaal is vanaf het eerste getal geheel links boven in de tabel al meteen te rekenen vanaf het eerste vierkant.<br> In een complexe tabel met meer dan vier criteria leidt dit tot een heel eenvoudige invuloefening van slechts één rij, waarbij de formules de rest doen.<br> Dit leidt tot de vraag waarom het nog nuttig is om de gehele tabel vanuit de gevoelens in te vullen... Daar is wel een antwoord op te geven. Door het berekenen van de consistentie van de tabel blijkt hoe dicht de persoonlijke gevoelens aansluiten op de juiste mathematische verhouding van de verschillende criteria. De consistentiescijfers van de tabel zijn dus zeer belangrijk. Een te grote afwijking leidt tot een onbetrouwbare keuze. Een consistentie die dicht bij de mathematische juistheid ligt leidt tot een verantwoorde keuze. == Sinaasappelwet (-je) == De '''sinaasappelwet''' (het sinaasappelwetje) is in beperkte kring van gebruikers van het AHP model de wet die de consistentie (noodzakelijk om het AHP model te kunnen vertrouwen) uitlegt als volgt: Jan vindt citrusfruit heel lekker en beweert het volgende: * bewering 1: ik vind een sinaasappel lekkerder dan een grapefruit; * bewering 2: ik vind een grapefruit lekkerder dan een citroen; De sinaasappelwet stelt dan dat logischerwijze de derde bewering absoluut waar moet zijn: * bewering 3: jan vindt een sinaasappel (veel) lekkerder dan een citroen.<br> <br> In de [[wiskunde]] wordt gebruik gemaakt van Lijst van wiskundige symbolen (''voor deze symbolen zie "Symbolen voor bewerkingen op getallen en vergelijkingsrelaties" bij het onderwerp "Lijst van wiskundige symbolen" op wikipedia'') die deze wetmatigheid ook ondersteunen: * bewering 1: S > G * bewering 2: G > C Hieruit volgt wiskundig: S > C<br> <br> De wetmatigheid kan nog beter worden toegepast als er getallen of gewichten toegekend worden aan de beweringen. De beweringen en de stelling verlopen dan als volgt: * bewering 1: ik vind een sinaasappel 2 keer zo lekker als een grapefruit; * bewering 2: ik vind een grapefruit 3 keer zo lekker een citroen; De sinaasappelwet stelt dan dat logischerwijze de derde bewering absoluut waar moet zijn: * bewering 3: jan vindt een sinaasappel 6 (zijnde 2 maal 3) keer zo lekker als een citroen.<br> <br> In de wiskunde wordt dan gebruikt gemaakt van vergelijkingen: * S = 2G * G = 3C Hieruit volgt wiskundig: S = 6C<br> <br> Door gebruik te maken van de toegekende gewichten kan de stelling dan ook gemakkelijk worden omgedraaid: * bewering 1: ik vind een grapefruit 1/2 keer zo lekker als een sinaasappel; * bewering 2: ik vind een citroen 1/3 keer zo lekker een grapefruit; De sinaasappelwet stelt dan dat logischerwijze de derde bewering absoluut waar moet zijn: * bewering 3: jan vindt een citroen 1/6 (zijnde 1/2 maal 1/3) keer zo lekker als een sinaasappel.<br> <br> In de wiskunde wordt dan gebruikt gemaakt van vergelijkingen: * G = 1/2S * C = 1/3G Hieruit volgt wiskundig: C = 1/6S<br> Deze mathematische principes doortrekkend, kan met elke citrusvrucht de verhouding tot de andere twee worden vastgelegd in een getal.<br> <br> Binnen het AHP model is de situatie dan als volgt: * jan is de onderzoeksgroep die een keuze wil maken volgens het AHP model; * de citrusvruchten zijn de alternatieven; * "lekker" is een criterium. == Bibliography AHP-methode == ===Analytic hierarchy process (AHP)=== *1980 ''The Analytic Hierarchy Process: Planning, Priority Setting, Resource Allocation'', {{ISBN|0-07-054371-2}}, McGraw-Hill *1982 ''Decision Making for Leaders: The Analytical Hierarchy Process for Decisions in a Complex World'', {{ISBN|0-534-97959-9}}, Wadsworth. 1988, Paperback, {{ISBN|0-9620317-0-4}}, RWS *1982 ''The Logic of Priorities: Applications in Business, Energy, Health, and Transportation'', in samenwerking met Luis G. Vargas, {{ISBN|0-89838-071-5}} (Hardcover) {{ISBN|0-89838-078-2}} (Paperback), Kluwer-Nijhoff *1985 ''Analytical Planning: The Organization of Systems'', in samenwerking met Kevin P. Kearns, {{ISBN|0-08-032599-8}}, Pergamon *1989 ''Conflict Resolution: The Analytic Hierarchy Process'', in samenwerking met Joyce Alexander, {{ISBN|0-275-93229-}}F, Praeger *1991 ''Prediction, Projection and Forecasting: Applications of the Analytic Hierarchy Process in Economics, Finance, Politics, Games and Sports'', in samenwerking met Luis G. Vargas, {{ISBN|0-7923-9104-7}}, Kluwer Academic *1992 ''The Hierarchon: A Dictionary of Hierarchies'', in samenwerking met Ernest H. Forman, {{ISBN|0-9620317-5-5}}, RWS *1994 ''Fundamentals of Decision Making and Priority Theory in samenwerking met the Analytic Hierarchy Process'', {{ISBN|0-9620317-6-3}}, RWS *1994 ''Decision Making in Economic, Social and Technological Environments'', in samenwerking met Luis G. Vargas, {{ISBN|0-9620317-7-1}}, RWS *1996 ''Vol. III and IV of the Analytic Hierarchy Process Series'', {{ISBN|1-888603-07-0}} RWS *2001 ''Models, Methods, Concepts & Applications of the Analytic Hierarchy Process'', in samenwerking met Luis G. Vargas, {{ISBN|0-7923-7267-0}}, Kluwer Academic *2007 ''Group Decision Making: Drawing Out and Reconciling Differences'', in samenwerking met Kirti Peniwati, {{ISBN|1-888603-08-9}}, RWS {{Te doen|Hoofdstukken maken en dan een Index maken (zo is het geen boek maar hooguit een artikel|[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 23 sep 2026 12:25 (CEST)}} {{Boek}} {{Fase|3}} [[Categorie:Economie]] [[Categorie:Logica]] c1ud04cd44jggum3lbterw4ey0djr14 0 30469 429946 429214 2026-09-23T06:20:48Z JopkeB 18060 Te doen - te veel om Fase 4 te kunnen zijn, dus die gewijzigd naar 3 429946 wikitext text/x-wiki {{Bi}} ==De schatkamer Wikimedia Commons== Ook al ben je niet geïnteresseerd in het zelf aanmaken van een Wikibook, toch blijft [[commons:Main Page|Wikimedia Commons]] een enorme bron van afbeeldingen, foto's, animaties, video's... die je in de les of in je papieren cursus kunt gebruiken. Op dit ogenblik (oktober 2025) bevat deze mediabank ca. 128 miljoen items. ===Hoe ga je op zoek naar die ene afbeelding, foto... die je nodig hebt in deze enorme mediabank?=== Door de overvloed aan beeldmateriaal is dat niet altijd even overzichtelijk. * Een eerste mogelijkheid is op de [[commons:Main Page|hoofdpagina]] werken via het menu. Als je voor je cursus biologie een schema zoekt over meiose dan kan dat door vervolgens biology – cellbiology – cell cycle- meiosis aan te klikken. * Je kunt ook op [[commons:Main Page|hoofdpagina]] een zoekterm intypen en vervolgens je selectie bijsturen. Wil je iets over "de vrede van Utrecht" vinden type dan bv 'Peace Utrecht' in. Bij de resultaten zie je dan ergens onder andere de category 'treaty of Utrecht' en hierin een heel aantal mogelijke mediabestanden over het onderwerp. * Zelf zoek ik soms via {{Wp|Wikipedia |Wikipedia}} zelf. Ik typ dan bv 'orkaan Katrina' in en klik dan door naar de Engelstalige Wikipedia. Daar klik ik op een foto die mij aanstaat. Via de weblink achter die foto kan ik dan dikwijls weer de category vinden waarin meer van deze foto's voorkomen. Deze bestanden zijn via de rechtermuisklik te downloaden naar je harde schijf. Van daar kan je ze invoegen in je eigen cursus. ===Alle mediabestanden van Wikimedia Commons zijn vrij te gebruiken in je cursus.=== Wikimedia is juist gericht op de vrije verspreiding van kennis. Daarom zijn alle bestanden in Wikimedia Commons ook vrij te gebruiken. Er zijn 3 typen van bestanden. [[afbeelding:PD-icon.svg|80px|left]][[afbeelding:Heckert GNU white.svg|80px|left]][[afbeelding:CC BY-SA icon.svg|80px|left]] Staat er bij de afbeelding een doorgestreepte C dan behoort deze afbeelding tot het Public Domain en dan kan je ze vrij gebruiken. Afbeeldingen van makers die meer dan 70 jaar geleden zijn overleden, maar ook alles wat bv. door overheidsdiensten van de USA gepubliceerd worden (bv. alle ruimtebeelden die door de NASA gemaakt worden) zijn dus copyfree.<br> De kop van een Gnoe duidt er op dat het mediabestand onder de {{Wp|GNU Vrije Documentatie Licentie}} (GFDL) valt.Bij een document dat onder de GFDL wordt vrijgegeven, mag iedereen de tekst van het document kopiëren en veranderen. Wel dienen bij nieuw of gewijzigd gebruik de voorwaarden en verplichtingen zoals binnen de GFDL zijn beschreven, te worden nageleefd. Bij het gebruik van onder GFDL uitgegeven documenten in een ander document zal in het algemeen het resulterende nieuwe document ook onder GFDL moeten vallen. Hier vind je de volledige uitleg over deze licentie: {{Wp|GNU }}.<br> Een logo beginnende met een CC duidt op een {{Wp|Creative Commons | Creative Commons}}-licentie. Creative Commons (CC) is een oorspronkelijk Amerikaans project voor het bevorderen van open inhoud. Het wil het mogelijk maken om creatieve werken vrijer beschikbaar te stellen dan bij traditioneel auteursrecht of copyright mogelijk is, zodat die werken bijvoorbeeld makkelijker gekopieerd en verspreid kunnen worden of dat anderen er verder aan kunnen werken. Klik op {{Wp|Creative Commons | Creative Commons}} voor de volledige uitleg. '''In het algemeen komt het er op neer dat je deze mediabestanden in je cursus mag gebruiken, mits vermelding van de oorspronkelijke auteur en de licentie.''' ===Ook bruikbaar voor toetsen en examens=== [[Afbeelding:Animal_cell_structure_de.svg|left|150px]] [[Afbeelding:Animal_cell_structure_numbered_version.svg|150px|right]]<br><br> Omdat de GNU- en CC-licenties dat toelaten vind je van sommige media bestanden versies in meerdere talen (ook in het Nederlands). Soms zijn er van een afbeelding ook blanco of genummerde versies, die je dan kunt gebruiken bij een herhalingstoets of bij het examen. === Zie ook === * [[Handboek Wikimedia Commons/Deel I Basis|Handboek Wikimedia Commons]].<br><br> ==Een papieren cursus omzetten tot een wikibook== ===Waarom zou je een papieren cursus omzetten tot een wikibook?=== De eerste keer dat je dit doet kost het zeker veel tijd en moeite. Je moet wennen aan de editor, uitzoeken hoe je afbeeldingen in voegt en hoe je de juiste weblinks plaatst. Maar er zijn zeker een aantal voordelen om het toch eens te proberen. *Standaard krijg je een goed gestructureerd boek, met automatisch aangemaakte inhoudstafel *Dit wikibook volgt de layout van Wikipedia, waar de leerlingen heel erg vertrouwd mee zijn. *Via een beamer/digitaal bord kan je het wikibook projecteren, terwijl je les geeft en de leerlingen mee volgen in hun papieren versie. Afbeeldingen, schema's, animaties... kunnen met één klik in het wikibook gestart worden. * Je hebt de mogelijkheid tot doorlinken naar begrippen bv. In Wikipedia *Animaties die de leerstof verhelderen starten automatisch rechtstreeks in het wikibook (animaties van Wikimedia) of starten door één enkele muisklik. *Leerlingen kunnen thuis op die manier ook weer de bijbehorende weblinks openen en op die manier hun leerstof visueel herhalen. *Eenmaal vertrouwd met de Wikimediatools is het wikibook heel makkelijk te updaten of aan te passen aan actuele gebeurtenissen *Je kunt door de optie 'Printervriendelijke versie' een papieren versie bekomen, die je aan de leerlingen kunt uitdelen. *En je hebt de mogelijkheid om andere vaardigheden in te brengen via Begeleid Zelfstandig Leren of via groepswerk. ===Bekijk bijvoorbeeld het wikibook [[Kosmografie]] eens om enkele van deze mogelijkheden na te gaan.=== {{Niet afdrukken block|[[Afbeelding:Corioliskraftanimation.gif|thumb|right]]}}Vooral het hoofdstuk [[Kosmografie/Bewegingen van de aarde en de maan|Bewegingen van de aarde en de maan]] toont de voordelen van bewegende animaties. Het is bv. moeilijk om woordelijk of via een tekening uit te leggen wat het {{Wp|corioliseffect|corioliseffect}} is. Maar de bijgevoegde animatie toont duidelijk de baanafwijking die plaats vindt ten gevolge van de beweging van de aarde. Bovendien kan je meteen klikken op de term {{Wp|corioliseffect|corioliseffect}}. Zo beland je op de desbetreffende Wikipediapagina.<br> Soms vind je op andere websites, die niet bij de Wikifoundation horen, ook mooie en duidelijke animaties. Het is niet verboden een gewone link naar die animaties te zetten.<br> Het verschil tussen de synodische en de syderische maan is moeilijk in woorden uit te leggen. Ook met statische schetsen blijft dat een probleem. Maar [https://www.sumanasinc.com/webcontent/animations/content/sidereal.html deze animatie] verduidelijkt het verschil tussen siderische en synodische maan. Met een enkele muisklik kan de animatie gestart worden als je tijdens de les het wikibook via een beamer projecteert. ===Hoe begin je concreet aan een wikibook?=== *Het gemakkelijkst start je een nieuw wikibook op de volgende manier. :*Ga naar om het even welk wikibook :*Verwijder in de adresbalk alles na <nowiki>https://nl.wikibooks.org/wiki/</nowiki> :*Typ dan de titel van dit boek achter de laatste schuine streep /. Zorg er voor dat, indien de titel uit meer woorden bestaat, je elke spatie vervangt door een onderliggend streepje, dus een _. :*Druk dan de entertoets :*Je komt dan op een scherm met de melding: Wikibooks heeft nog geen module met de naam "..." :*Klik dan op "Deze module starten" * Daarna opent de editor zich. :* Je kan je tekst uit je Word-cursus hierin gewoon kopiëren. Helaas gaat alle opmaak verloren. :* Bovenaan de editor staat een vakje 'uitgebreid'. Als je dat aanklikt zie je al een aantal herkenbare icoontjes, om kopjes (subtitels) aan te maken, genummerde en ongenummerde lijsten in te voeren, links te plaatsen, teksten in een groter lettertype te zetten en zoverder. :* Bovenaan het scherm, rechts staat ook nog een Hulp-vakje. Als je dat opent krijg je meer uitleg over de verborgen opmaakcodes, zo zie je dat het subtitel niveau aangegeven wordt door een aantal gelijkheidstekens te plaatsen, voor en achter de titel. * In het menu links van de editor staat ook een link "hulp". Dit kan je best, zeker in het begin, openen in een apart tabblad of venster. * Niets verbiedt je de kunst af te kijken. **Zoek eventueel in een ander wikibook naar dat wat je wil bereiken bij de opmaak van je boek. **Klik daar op 'bewerken'. **Kopieer daar de opmaakcode die je nodig. **Voeg ze in in je eigen editor-tekst en pas het aan. * Als je er helemaal niet uitkomt, stel dan je vraag in de 'lerarenkamer'. Deze is te bereiken via de link, links van de editor. === Omgekeerd: van je wikibook kan je ook vrij eenvoudig een papieren versie maken. === In het menu, links op het scherm, zie je de mogelijk Afdrukken/exporteren. Hiermee kan je een boek maken, of het wikibook in PDF-formaat downloaden. Het is dan klaar om gekopieerd en aan de leerlingen uitgedeeld te worden. Uiteraard zullen dan de animaties op een 'bevroren manier' afgedrukt worden en dus zinloos zijn. In het wikibook kan je via een verborgen code of [[Sjabloon:Niet afdrukken]] aangeven dat je een animatie wel op het scherm wilt tonen, maar dat het niet in de papieren versie moet terecht komen. === Een wikibook gebruiken bij begeleid zelfstandig leren === ==== Hoe? ==== *Door werkbladen op te stellen met vragen die met behulp van het wikibook kunnen opgelost worden. *Dit opzoekwerk gebeurt tijdens het lesuur, online in een computerlokaal, per duo (eventueel trio) *Indien de school werkt met een elektronische leeromgeving (ELO) zoals Smartschool, dan kunnen de werkbladen hier in Word-formaat geplaatst worden. *De leerlingen kunnen dan via Word (of Open Office) de werkbladen openen en bewerken. *De ingevulde werkbladen moeten via de ELO terug ingeleverd worden (Uploadzone van Smartschool.) ==== Waar op letten? ==== *Zorg er voor dat maar enkele vragen op het werkblad via 'copy-paste' ingevuld kunnen worden. Er moeten enkele gewone kennisvragen zijn, maar beperk ze. *Je kan 'copy-paste' ook vermijden door het gebruik van “Leg in ''eigen woorden'' uit wat…” *Dus stel vooral toepassingsvragen en inzichtsvragen. Voorbeeld: Klopt de bewering: “Als het bij ons volle maan is dan is het bij onze tegenvoeters in Nieuw-Zeeland nieuwe maan. Waarom wel of waarom niet?” *Tijdens het lesuur: eventueel moeilijkere vragen klassikaal toelichten via projectie van het wikibook (bv. door projectie van een animatie) *Zoals bij andere vormen van BZL, geef bij vragen van leerlingen nooit rechtstreeks het antwoord. :* “Wat denk je zelf? Waarom denk je dat?” :*“Als ik je erbij vertel dat… wat kan je daar dan uit afleiden?” :*“Lees die subtitel en die subtitel nog eens grondig.” ==== Feedback ==== *De feedback kan individueel via de ELO. Elk antwoordblad grondig nakijken en verbeteren en via uploadzone terugbezorgen bij de leerlingen. *Vragen die minder goed beantwoord werden of vragen waar meerdere leerlingen dezelfde fout maakten, kan je klassikaal bespreken. *Stel achteraf (eventueel ook via de ELO) een blad met standaardantwoorden ter beschikking. *Houd klassikaal een korte samenvattende bespreking en discussie. Benadruk de hoofdpunten van de leerstof die ze zeker moeten beheersen. *Maak een duidelijke afbakening van de leerstof en van wat er op herhalingstoetsen en examens verwacht wordt. {{Te doen|Inleiding maken/verplaatsen naar boven + controleren of alle noodzakelijke onderdelen zijn opgenomen + links naar Help-pagina's; eventueel onderdelen verplaatsen naar hoofdstukken en dan een Index maken| [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 23 sep 2026 08:20 (CEST)}} {{Boek}} {{Fase|3}} [[Categorie:Onderwijs en Opleiding|papieren]] [[Categorie:Help|Wikibook]] c54b5e5w2ym8ga8r38toa3x1kfayl0r 429947 429946 2026-09-23T06:43:58Z JopkeB 18060 /* Hoe begin je concreet aan een wikibook? */ Auteursrechten 429947 wikitext text/x-wiki {{Bi}} ==De schatkamer Wikimedia Commons== Ook al ben je niet geïnteresseerd in het zelf aanmaken van een Wikibook, toch blijft [[commons:Main Page|Wikimedia Commons]] een enorme bron van afbeeldingen, foto's, animaties, video's... die je in de les of in je papieren cursus kunt gebruiken. Op dit ogenblik (oktober 2025) bevat deze mediabank ca. 128 miljoen items. ===Hoe ga je op zoek naar die ene afbeelding, foto... die je nodig hebt in deze enorme mediabank?=== Door de overvloed aan beeldmateriaal is dat niet altijd even overzichtelijk. * Een eerste mogelijkheid is op de [[commons:Main Page|hoofdpagina]] werken via het menu. Als je voor je cursus biologie een schema zoekt over meiose dan kan dat door vervolgens biology – cellbiology – cell cycle- meiosis aan te klikken. * Je kunt ook op [[commons:Main Page|hoofdpagina]] een zoekterm intypen en vervolgens je selectie bijsturen. Wil je iets over "de vrede van Utrecht" vinden type dan bv 'Peace Utrecht' in. Bij de resultaten zie je dan ergens onder andere de category 'treaty of Utrecht' en hierin een heel aantal mogelijke mediabestanden over het onderwerp. * Zelf zoek ik soms via {{Wp|Wikipedia |Wikipedia}} zelf. Ik typ dan bv 'orkaan Katrina' in en klik dan door naar de Engelstalige Wikipedia. Daar klik ik op een foto die mij aanstaat. Via de weblink achter die foto kan ik dan dikwijls weer de category vinden waarin meer van deze foto's voorkomen. Deze bestanden zijn via de rechtermuisklik te downloaden naar je harde schijf. Van daar kan je ze invoegen in je eigen cursus. ===Alle mediabestanden van Wikimedia Commons zijn vrij te gebruiken in je cursus.=== Wikimedia is juist gericht op de vrije verspreiding van kennis. Daarom zijn alle bestanden in Wikimedia Commons ook vrij te gebruiken. Er zijn 3 typen van bestanden. [[afbeelding:PD-icon.svg|80px|left]][[afbeelding:Heckert GNU white.svg|80px|left]][[afbeelding:CC BY-SA icon.svg|80px|left]] Staat er bij de afbeelding een doorgestreepte C dan behoort deze afbeelding tot het Public Domain en dan kan je ze vrij gebruiken. Afbeeldingen van makers die meer dan 70 jaar geleden zijn overleden, maar ook alles wat bv. door overheidsdiensten van de USA gepubliceerd worden (bv. alle ruimtebeelden die door de NASA gemaakt worden) zijn dus copyfree.<br> De kop van een Gnoe duidt er op dat het mediabestand onder de {{Wp|GNU Vrije Documentatie Licentie}} (GFDL) valt.Bij een document dat onder de GFDL wordt vrijgegeven, mag iedereen de tekst van het document kopiëren en veranderen. Wel dienen bij nieuw of gewijzigd gebruik de voorwaarden en verplichtingen zoals binnen de GFDL zijn beschreven, te worden nageleefd. Bij het gebruik van onder GFDL uitgegeven documenten in een ander document zal in het algemeen het resulterende nieuwe document ook onder GFDL moeten vallen. Hier vind je de volledige uitleg over deze licentie: {{Wp|GNU }}.<br> Een logo beginnende met een CC duidt op een {{Wp|Creative Commons | Creative Commons}}-licentie. Creative Commons (CC) is een oorspronkelijk Amerikaans project voor het bevorderen van open inhoud. Het wil het mogelijk maken om creatieve werken vrijer beschikbaar te stellen dan bij traditioneel auteursrecht of copyright mogelijk is, zodat die werken bijvoorbeeld makkelijker gekopieerd en verspreid kunnen worden of dat anderen er verder aan kunnen werken. Klik op {{Wp|Creative Commons | Creative Commons}} voor de volledige uitleg. '''In het algemeen komt het er op neer dat je deze mediabestanden in je cursus mag gebruiken, mits vermelding van de oorspronkelijke auteur en de licentie.''' ===Ook bruikbaar voor toetsen en examens=== [[Afbeelding:Animal_cell_structure_de.svg|left|150px]] [[Afbeelding:Animal_cell_structure_numbered_version.svg|150px|right]]<br><br> Omdat de GNU- en CC-licenties dat toelaten vind je van sommige media bestanden versies in meerdere talen (ook in het Nederlands). Soms zijn er van een afbeelding ook blanco of genummerde versies, die je dan kunt gebruiken bij een herhalingstoets of bij het examen. === Zie ook === * [[Handboek Wikimedia Commons/Deel I Basis|Handboek Wikimedia Commons]].<br><br> ==Een papieren cursus omzetten tot een wikibook== ===Waarom zou je een papieren cursus omzetten tot een wikibook?=== De eerste keer dat je dit doet kost het zeker veel tijd en moeite. Je moet wennen aan de editor, uitzoeken hoe je afbeeldingen in voegt en hoe je de juiste weblinks plaatst. Maar er zijn zeker een aantal voordelen om het toch eens te proberen. *Standaard krijg je een goed gestructureerd boek, met automatisch aangemaakte inhoudstafel *Dit wikibook volgt de layout van Wikipedia, waar de leerlingen heel erg vertrouwd mee zijn. *Via een beamer/digitaal bord kan je het wikibook projecteren, terwijl je les geeft en de leerlingen mee volgen in hun papieren versie. Afbeeldingen, schema's, animaties... kunnen met één klik in het wikibook gestart worden. * Je hebt de mogelijkheid tot doorlinken naar begrippen bv. In Wikipedia *Animaties die de leerstof verhelderen starten automatisch rechtstreeks in het wikibook (animaties van Wikimedia) of starten door één enkele muisklik. *Leerlingen kunnen thuis op die manier ook weer de bijbehorende weblinks openen en op die manier hun leerstof visueel herhalen. *Eenmaal vertrouwd met de Wikimediatools is het wikibook heel makkelijk te updaten of aan te passen aan actuele gebeurtenissen *Je kunt door de optie 'Printervriendelijke versie' een papieren versie bekomen, die je aan de leerlingen kunt uitdelen. *En je hebt de mogelijkheid om andere vaardigheden in te brengen via Begeleid Zelfstandig Leren of via groepswerk. ===Bekijk bijvoorbeeld het wikibook [[Kosmografie]] eens om enkele van deze mogelijkheden na te gaan.=== {{Niet afdrukken block|[[Afbeelding:Corioliskraftanimation.gif|thumb|right]]}}Vooral het hoofdstuk [[Kosmografie/Bewegingen van de aarde en de maan|Bewegingen van de aarde en de maan]] toont de voordelen van bewegende animaties. Het is bv. moeilijk om woordelijk of via een tekening uit te leggen wat het {{Wp|corioliseffect|corioliseffect}} is. Maar de bijgevoegde animatie toont duidelijk de baanafwijking die plaats vindt ten gevolge van de beweging van de aarde. Bovendien kan je meteen klikken op de term {{Wp|corioliseffect|corioliseffect}}. Zo beland je op de desbetreffende Wikipediapagina.<br> Soms vind je op andere websites, die niet bij de Wikifoundation horen, ook mooie en duidelijke animaties. Het is niet verboden een gewone link naar die animaties te zetten.<br> Het verschil tussen de synodische en de syderische maan is moeilijk in woorden uit te leggen. Ook met statische schetsen blijft dat een probleem. Maar [https://www.sumanasinc.com/webcontent/animations/content/sidereal.html deze animatie] verduidelijkt het verschil tussen siderische en synodische maan. Met een enkele muisklik kan de animatie gestart worden als je tijdens de les het wikibook via een beamer projecteert. ===Hoe begin je concreet aan een wikibook?=== * Zorg dat de '''auteursrechten''' in orde zijn. Je mag alleen een papieren cursus omzetten naar een Wikibook als je die cursus zelf in je vrije tijd hebt gemaakt of toestemming hebt van de rechthebbende. De rechthebbende is: ** De schrijver (of schrijvers) van een boek dat officieel is gepubliceerd via een uitgever, in eigen beheer of op een website. Pas als die schrijver (of de laatst levende schrijver van een collectief) minstens 70 jaar geleden is overleden, zijn de auteursrechten vervallen en in het publieke domein. Alleen met toestemming van de schrijver of diens nabestaanden mag je (delen uit) het boek overnemen in Wikibooks. Anders mag de cursus niet worden overgezet naar een Wikibook. ** De werkgever, zoals de onderwijsinstelling waar je in dienst bent (ZZP'ers vallen onder de hierboven beschreven "schrijver"). Dit is het geval als jij en/of een of meer collega's de papieren cursus onder werktijd hebben gemaakt en/of als het schrijven van een cursus onderdeel is van je takenpakket. Zorg dan dat je schriftelijke toestemming van je werkgever krijgt voor het overhevelen van de cursus naar Wikibooks. :In de '''toestemming''' moeten de onderdelen zijn opgenomen zoals vermeld in de voorbeeld-verklaring in [[Handboek Wikimedia Commons/Uploaden#Stap 9: Verklaring met toestemming versturen]] (o.a. commercieel gebruik en aanpassingen toestaan). Stuur toestemming naar permissions-nl@wikimedia.org met een link naar het Wikibook. *Het gemakkelijkst start je een nieuw wikibook op de volgende manier. :*Ga naar om het even welk wikibook :*Verwijder in de adresbalk alles na <nowiki>https://nl.wikibooks.org/wiki/</nowiki> :*Typ dan de titel van dit boek achter de laatste schuine streep /. Zorg er voor dat, indien de titel uit meer woorden bestaat, je elke spatie vervangt door een onderliggend streepje, dus een _. :*Druk dan de entertoets :*Je komt dan op een scherm met de melding: Wikibooks heeft nog geen module met de naam "..." :*Klik dan op "Deze module starten" * Daarna opent de editor zich. :* Je kan je tekst uit je Word-cursus hierin gewoon kopiëren. Helaas gaat alle opmaak verloren. :* Bovenaan de editor staat een vakje 'uitgebreid'. Als je dat aanklikt zie je al een aantal herkenbare icoontjes, om kopjes (subtitels) aan te maken, genummerde en ongenummerde lijsten in te voeren, links te plaatsen, teksten in een groter lettertype te zetten en zoverder. :* Bovenaan het scherm, rechts staat ook nog een Hulp-vakje. Als je dat opent krijg je meer uitleg over de verborgen opmaakcodes, zo zie je dat het subtitel niveau aangegeven wordt door een aantal gelijkheidstekens te plaatsen, voor en achter de titel. * In het menu links van de editor staat ook een link "hulp". Dit kan je best, zeker in het begin, openen in een apart tabblad of venster. * Niets verbiedt je de kunst af te kijken. **Zoek eventueel in een ander wikibook naar dat wat je wil bereiken bij de opmaak van je boek. **Klik daar op 'bewerken'. **Kopieer daar de opmaakcode die je nodig. **Voeg ze in in je eigen editor-tekst en pas het aan. * Als je er helemaal niet uitkomt, stel dan je vraag in de 'lerarenkamer'. Deze is te bereiken via de link, links van de editor. === Omgekeerd: van je wikibook kan je ook vrij eenvoudig een papieren versie maken. === In het menu, links op het scherm, zie je de mogelijk Afdrukken/exporteren. Hiermee kan je een boek maken, of het wikibook in PDF-formaat downloaden. Het is dan klaar om gekopieerd en aan de leerlingen uitgedeeld te worden. Uiteraard zullen dan de animaties op een 'bevroren manier' afgedrukt worden en dus zinloos zijn. In het wikibook kan je via een verborgen code of [[Sjabloon:Niet afdrukken]] aangeven dat je een animatie wel op het scherm wilt tonen, maar dat het niet in de papieren versie moet terecht komen. === Een wikibook gebruiken bij begeleid zelfstandig leren === ==== Hoe? ==== *Door werkbladen op te stellen met vragen die met behulp van het wikibook kunnen opgelost worden. *Dit opzoekwerk gebeurt tijdens het lesuur, online in een computerlokaal, per duo (eventueel trio) *Indien de school werkt met een elektronische leeromgeving (ELO) zoals Smartschool, dan kunnen de werkbladen hier in Word-formaat geplaatst worden. *De leerlingen kunnen dan via Word (of Open Office) de werkbladen openen en bewerken. *De ingevulde werkbladen moeten via de ELO terug ingeleverd worden (Uploadzone van Smartschool.) ==== Waar op letten? ==== *Zorg er voor dat maar enkele vragen op het werkblad via 'copy-paste' ingevuld kunnen worden. Er moeten enkele gewone kennisvragen zijn, maar beperk ze. *Je kan 'copy-paste' ook vermijden door het gebruik van “Leg in ''eigen woorden'' uit wat…” *Dus stel vooral toepassingsvragen en inzichtsvragen. Voorbeeld: Klopt de bewering: “Als het bij ons volle maan is dan is het bij onze tegenvoeters in Nieuw-Zeeland nieuwe maan. Waarom wel of waarom niet?” *Tijdens het lesuur: eventueel moeilijkere vragen klassikaal toelichten via projectie van het wikibook (bv. door projectie van een animatie) *Zoals bij andere vormen van BZL, geef bij vragen van leerlingen nooit rechtstreeks het antwoord. :* “Wat denk je zelf? Waarom denk je dat?” :*“Als ik je erbij vertel dat… wat kan je daar dan uit afleiden?” :*“Lees die subtitel en die subtitel nog eens grondig.” ==== Feedback ==== *De feedback kan individueel via de ELO. Elk antwoordblad grondig nakijken en verbeteren en via uploadzone terugbezorgen bij de leerlingen. *Vragen die minder goed beantwoord werden of vragen waar meerdere leerlingen dezelfde fout maakten, kan je klassikaal bespreken. *Stel achteraf (eventueel ook via de ELO) een blad met standaardantwoorden ter beschikking. *Houd klassikaal een korte samenvattende bespreking en discussie. Benadruk de hoofdpunten van de leerstof die ze zeker moeten beheersen. *Maak een duidelijke afbakening van de leerstof en van wat er op herhalingstoetsen en examens verwacht wordt. {{Te doen|Inleiding maken/verplaatsen naar boven + controleren of alle noodzakelijke onderdelen zijn opgenomen + links naar Help-pagina's; eventueel onderdelen verplaatsen naar hoofdstukken en dan een Index maken| [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 23 sep 2026 08:20 (CEST)}} {{Boek}} {{Fase|3}} [[Categorie:Onderwijs en Opleiding|papieren]] [[Categorie:Help|Wikibook]] 7rehy8n1hri0813pas863a7elba9xse 429948 429947 2026-09-23T06:50:01Z JopkeB 18060 /* Hoe begin je concreet aan een wikibook? */ 429948 wikitext text/x-wiki {{Bi}} ==De schatkamer Wikimedia Commons== Ook al ben je niet geïnteresseerd in het zelf aanmaken van een Wikibook, toch blijft [[commons:Main Page|Wikimedia Commons]] een enorme bron van afbeeldingen, foto's, animaties, video's... die je in de les of in je papieren cursus kunt gebruiken. Op dit ogenblik (oktober 2025) bevat deze mediabank ca. 128 miljoen items. ===Hoe ga je op zoek naar die ene afbeelding, foto... die je nodig hebt in deze enorme mediabank?=== Door de overvloed aan beeldmateriaal is dat niet altijd even overzichtelijk. * Een eerste mogelijkheid is op de [[commons:Main Page|hoofdpagina]] werken via het menu. Als je voor je cursus biologie een schema zoekt over meiose dan kan dat door vervolgens biology – cellbiology – cell cycle- meiosis aan te klikken. * Je kunt ook op [[commons:Main Page|hoofdpagina]] een zoekterm intypen en vervolgens je selectie bijsturen. Wil je iets over "de vrede van Utrecht" vinden type dan bv 'Peace Utrecht' in. Bij de resultaten zie je dan ergens onder andere de category 'treaty of Utrecht' en hierin een heel aantal mogelijke mediabestanden over het onderwerp. * Zelf zoek ik soms via {{Wp|Wikipedia |Wikipedia}} zelf. Ik typ dan bv 'orkaan Katrina' in en klik dan door naar de Engelstalige Wikipedia. Daar klik ik op een foto die mij aanstaat. Via de weblink achter die foto kan ik dan dikwijls weer de category vinden waarin meer van deze foto's voorkomen. Deze bestanden zijn via de rechtermuisklik te downloaden naar je harde schijf. Van daar kan je ze invoegen in je eigen cursus. ===Alle mediabestanden van Wikimedia Commons zijn vrij te gebruiken in je cursus.=== Wikimedia is juist gericht op de vrije verspreiding van kennis. Daarom zijn alle bestanden in Wikimedia Commons ook vrij te gebruiken. Er zijn 3 typen van bestanden. [[afbeelding:PD-icon.svg|80px|left]][[afbeelding:Heckert GNU white.svg|80px|left]][[afbeelding:CC BY-SA icon.svg|80px|left]] Staat er bij de afbeelding een doorgestreepte C dan behoort deze afbeelding tot het Public Domain en dan kan je ze vrij gebruiken. Afbeeldingen van makers die meer dan 70 jaar geleden zijn overleden, maar ook alles wat bv. door overheidsdiensten van de USA gepubliceerd worden (bv. alle ruimtebeelden die door de NASA gemaakt worden) zijn dus copyfree.<br> De kop van een Gnoe duidt er op dat het mediabestand onder de {{Wp|GNU Vrije Documentatie Licentie}} (GFDL) valt.Bij een document dat onder de GFDL wordt vrijgegeven, mag iedereen de tekst van het document kopiëren en veranderen. Wel dienen bij nieuw of gewijzigd gebruik de voorwaarden en verplichtingen zoals binnen de GFDL zijn beschreven, te worden nageleefd. Bij het gebruik van onder GFDL uitgegeven documenten in een ander document zal in het algemeen het resulterende nieuwe document ook onder GFDL moeten vallen. Hier vind je de volledige uitleg over deze licentie: {{Wp|GNU }}.<br> Een logo beginnende met een CC duidt op een {{Wp|Creative Commons | Creative Commons}}-licentie. Creative Commons (CC) is een oorspronkelijk Amerikaans project voor het bevorderen van open inhoud. Het wil het mogelijk maken om creatieve werken vrijer beschikbaar te stellen dan bij traditioneel auteursrecht of copyright mogelijk is, zodat die werken bijvoorbeeld makkelijker gekopieerd en verspreid kunnen worden of dat anderen er verder aan kunnen werken. Klik op {{Wp|Creative Commons | Creative Commons}} voor de volledige uitleg. '''In het algemeen komt het er op neer dat je deze mediabestanden in je cursus mag gebruiken, mits vermelding van de oorspronkelijke auteur en de licentie.''' ===Ook bruikbaar voor toetsen en examens=== [[Afbeelding:Animal_cell_structure_de.svg|left|150px]] [[Afbeelding:Animal_cell_structure_numbered_version.svg|150px|right]]<br><br> Omdat de GNU- en CC-licenties dat toelaten vind je van sommige media bestanden versies in meerdere talen (ook in het Nederlands). Soms zijn er van een afbeelding ook blanco of genummerde versies, die je dan kunt gebruiken bij een herhalingstoets of bij het examen. === Zie ook === * [[Handboek Wikimedia Commons/Deel I Basis|Handboek Wikimedia Commons]].<br><br> ==Een papieren cursus omzetten tot een wikibook== ===Waarom zou je een papieren cursus omzetten tot een wikibook?=== De eerste keer dat je dit doet kost het zeker veel tijd en moeite. Je moet wennen aan de editor, uitzoeken hoe je afbeeldingen in voegt en hoe je de juiste weblinks plaatst. Maar er zijn zeker een aantal voordelen om het toch eens te proberen. *Standaard krijg je een goed gestructureerd boek, met automatisch aangemaakte inhoudstafel *Dit wikibook volgt de layout van Wikipedia, waar de leerlingen heel erg vertrouwd mee zijn. *Via een beamer/digitaal bord kan je het wikibook projecteren, terwijl je les geeft en de leerlingen mee volgen in hun papieren versie. Afbeeldingen, schema's, animaties... kunnen met één klik in het wikibook gestart worden. * Je hebt de mogelijkheid tot doorlinken naar begrippen bv. In Wikipedia *Animaties die de leerstof verhelderen starten automatisch rechtstreeks in het wikibook (animaties van Wikimedia) of starten door één enkele muisklik. *Leerlingen kunnen thuis op die manier ook weer de bijbehorende weblinks openen en op die manier hun leerstof visueel herhalen. *Eenmaal vertrouwd met de Wikimediatools is het wikibook heel makkelijk te updaten of aan te passen aan actuele gebeurtenissen *Je kunt door de optie 'Printervriendelijke versie' een papieren versie bekomen, die je aan de leerlingen kunt uitdelen. *En je hebt de mogelijkheid om andere vaardigheden in te brengen via Begeleid Zelfstandig Leren of via groepswerk. ===Bekijk bijvoorbeeld het wikibook [[Kosmografie]] eens om enkele van deze mogelijkheden na te gaan.=== {{Niet afdrukken block|[[Afbeelding:Corioliskraftanimation.gif|thumb|right]]}}Vooral het hoofdstuk [[Kosmografie/Bewegingen van de aarde en de maan|Bewegingen van de aarde en de maan]] toont de voordelen van bewegende animaties. Het is bv. moeilijk om woordelijk of via een tekening uit te leggen wat het {{Wp|corioliseffect|corioliseffect}} is. Maar de bijgevoegde animatie toont duidelijk de baanafwijking die plaats vindt ten gevolge van de beweging van de aarde. Bovendien kan je meteen klikken op de term {{Wp|corioliseffect|corioliseffect}}. Zo beland je op de desbetreffende Wikipediapagina.<br> Soms vind je op andere websites, die niet bij de Wikifoundation horen, ook mooie en duidelijke animaties. Het is niet verboden een gewone link naar die animaties te zetten.<br> Het verschil tussen de synodische en de syderische maan is moeilijk in woorden uit te leggen. Ook met statische schetsen blijft dat een probleem. Maar [https://www.sumanasinc.com/webcontent/animations/content/sidereal.html deze animatie] verduidelijkt het verschil tussen siderische en synodische maan. Met een enkele muisklik kan de animatie gestart worden als je tijdens de les het wikibook via een beamer projecteert. ===Hoe begin je concreet aan een wikibook?=== * Zorg dat de '''auteursrechten''' in orde zijn. Je mag alleen een papieren cursus omzetten naar een Wikibook als je die cursus zelf in je vrije tijd hebt gemaakt of toestemming hebt van de rechthebbende. De rechthebbende is: ** De schrijver (of schrijvers) van een boek dat bijvoorbeeld officieel is gepubliceerd via een uitgever, in eigen beheer of op een website. Alleen met toestemming van de schrijver of diens nabestaanden mag je (delen uit) het boek overnemen in Wikibooks. Anders mag je de cursus niet overzetten naar een Wikibook. Pas als die schrijver (of de laatst levende schrijver van een collectief) minstens 70 jaar geleden is overleden, zijn de auteursrechten vervallen en in het publieke domein, dan heb je geen toestemming meer nodig. ** De werkgever, zoals de onderwijsinstelling waar je in dienst bent (ZZP'ers vallen onder de hierboven beschreven "schrijver"). Dit is het geval als jij en/of een of meer collega's de papieren cursus onder werktijd hebben gemaakt en/of als het schrijven van een cursus onderdeel is van je takenpakket. Zorg dan dat je schriftelijke toestemming van je werkgever krijgt voor het overhevelen van de cursus naar Wikibooks. :In de '''toestemming''' moeten de onderdelen zijn opgenomen zoals vermeld in de voorbeeld-verklaring in [[Handboek Wikimedia Commons/Uploaden#Stap 9: Verklaring met toestemming versturen]] (o.a. commercieel gebruik en aanpassingen toestaan). Stuur toestemming naar permissions-nl@wikimedia.org met een link naar het Wikibook. *Het gemakkelijkst start je een nieuw wikibook op de volgende manier. :*Ga naar om het even welk wikibook :*Verwijder in de adresbalk alles na <nowiki>https://nl.wikibooks.org/wiki/</nowiki> :*Typ dan de titel van dit boek achter de laatste schuine streep /. Zorg er voor dat, indien de titel uit meer woorden bestaat, je elke spatie vervangt door een onderliggend streepje, dus een _. :*Druk dan de entertoets :*Je komt dan op een scherm met de melding: Wikibooks heeft nog geen module met de naam "..." :*Klik dan op "Deze module starten" * Daarna opent de editor zich. :* Je kan je tekst uit je Word-cursus hierin gewoon kopiëren. Helaas gaat alle opmaak verloren. :* Bovenaan de editor staat een vakje 'uitgebreid'. Als je dat aanklikt zie je al een aantal herkenbare icoontjes, om kopjes (subtitels) aan te maken, genummerde en ongenummerde lijsten in te voeren, links te plaatsen, teksten in een groter lettertype te zetten en zoverder. :* Bovenaan het scherm, rechts staat ook nog een Hulp-vakje. Als je dat opent krijg je meer uitleg over de verborgen opmaakcodes, zo zie je dat het subtitel niveau aangegeven wordt door een aantal gelijkheidstekens te plaatsen, voor en achter de titel. * In het menu links van de editor staat ook een link "hulp". Dit kan je best, zeker in het begin, openen in een apart tabblad of venster. * Niets verbiedt je de kunst af te kijken. **Zoek eventueel in een ander wikibook naar dat wat je wil bereiken bij de opmaak van je boek. **Klik daar op 'bewerken'. **Kopieer daar de opmaakcode die je nodig. **Voeg ze in in je eigen editor-tekst en pas het aan. * Als je er helemaal niet uitkomt, stel dan je vraag in de 'lerarenkamer'. Deze is te bereiken via de link, links van de editor. === Omgekeerd: van je wikibook kan je ook vrij eenvoudig een papieren versie maken. === In het menu, links op het scherm, zie je de mogelijk Afdrukken/exporteren. Hiermee kan je een boek maken, of het wikibook in PDF-formaat downloaden. Het is dan klaar om gekopieerd en aan de leerlingen uitgedeeld te worden. Uiteraard zullen dan de animaties op een 'bevroren manier' afgedrukt worden en dus zinloos zijn. In het wikibook kan je via een verborgen code of [[Sjabloon:Niet afdrukken]] aangeven dat je een animatie wel op het scherm wilt tonen, maar dat het niet in de papieren versie moet terecht komen. === Een wikibook gebruiken bij begeleid zelfstandig leren === ==== Hoe? ==== *Door werkbladen op te stellen met vragen die met behulp van het wikibook kunnen opgelost worden. *Dit opzoekwerk gebeurt tijdens het lesuur, online in een computerlokaal, per duo (eventueel trio) *Indien de school werkt met een elektronische leeromgeving (ELO) zoals Smartschool, dan kunnen de werkbladen hier in Word-formaat geplaatst worden. *De leerlingen kunnen dan via Word (of Open Office) de werkbladen openen en bewerken. *De ingevulde werkbladen moeten via de ELO terug ingeleverd worden (Uploadzone van Smartschool.) ==== Waar op letten? ==== *Zorg er voor dat maar enkele vragen op het werkblad via 'copy-paste' ingevuld kunnen worden. Er moeten enkele gewone kennisvragen zijn, maar beperk ze. *Je kan 'copy-paste' ook vermijden door het gebruik van “Leg in ''eigen woorden'' uit wat…” *Dus stel vooral toepassingsvragen en inzichtsvragen. Voorbeeld: Klopt de bewering: “Als het bij ons volle maan is dan is het bij onze tegenvoeters in Nieuw-Zeeland nieuwe maan. Waarom wel of waarom niet?” *Tijdens het lesuur: eventueel moeilijkere vragen klassikaal toelichten via projectie van het wikibook (bv. door projectie van een animatie) *Zoals bij andere vormen van BZL, geef bij vragen van leerlingen nooit rechtstreeks het antwoord. :* “Wat denk je zelf? Waarom denk je dat?” :*“Als ik je erbij vertel dat… wat kan je daar dan uit afleiden?” :*“Lees die subtitel en die subtitel nog eens grondig.” ==== Feedback ==== *De feedback kan individueel via de ELO. Elk antwoordblad grondig nakijken en verbeteren en via uploadzone terugbezorgen bij de leerlingen. *Vragen die minder goed beantwoord werden of vragen waar meerdere leerlingen dezelfde fout maakten, kan je klassikaal bespreken. *Stel achteraf (eventueel ook via de ELO) een blad met standaardantwoorden ter beschikking. *Houd klassikaal een korte samenvattende bespreking en discussie. Benadruk de hoofdpunten van de leerstof die ze zeker moeten beheersen. *Maak een duidelijke afbakening van de leerstof en van wat er op herhalingstoetsen en examens verwacht wordt. {{Te doen|Inleiding maken/verplaatsen naar boven + controleren of alle noodzakelijke onderdelen zijn opgenomen + links naar Help-pagina's; eventueel onderdelen verplaatsen naar hoofdstukken en dan een Index maken| [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 23 sep 2026 08:20 (CEST)}} {{Boek}} {{Fase|3}} [[Categorie:Onderwijs en Opleiding|papieren]] [[Categorie:Help|Wikibook]] 6g2yux0d4yodwvnhuetcqe0lon3baee 429949 429948 2026-09-23T06:54:56Z JopkeB 18060 429949 wikitext text/x-wiki {{Bi}} ==De schatkamer Wikimedia Commons== Ook al ben je niet geïnteresseerd in het zelf aanmaken van een Wikibook, toch blijft [[commons:Main Page|Wikimedia Commons]] een enorme bron van afbeeldingen, foto's, animaties, video's... die je in de les of in je papieren cursus kunt gebruiken. Op dit ogenblik (oktober 2025) bevat deze mediabank ca. 128 miljoen items. ===Hoe ga je op zoek naar die ene afbeelding, foto... die je nodig hebt in deze enorme mediabank?=== Door de overvloed aan beeldmateriaal is dat niet altijd even overzichtelijk. * Een eerste mogelijkheid is op de [[commons:Main Page|hoofdpagina]] werken via het menu. Als je voor je cursus biologie een schema zoekt over meiose dan kan dat door vervolgens biology – cellbiology – cell cycle- meiosis aan te klikken. * Je kunt ook op [[commons:Main Page|hoofdpagina]] een zoekterm intypen en vervolgens je selectie bijsturen. Wil je iets over "de vrede van Utrecht" vinden type dan bv 'Peace Utrecht' in. Bij de resultaten zie je dan ergens onder andere de category 'treaty of Utrecht' en hierin een heel aantal mogelijke mediabestanden over het onderwerp. * Zelf zoek ik soms via {{Wp|Wikipedia |Wikipedia}} zelf. Ik typ dan bv 'orkaan Katrina' in en klik dan door naar de Engelstalige Wikipedia. Daar klik ik op een foto die mij aanstaat. Via de weblink achter die foto kan ik dan dikwijls weer de category vinden waarin meer van deze foto's voorkomen. Deze bestanden zijn via de rechtermuisklik te downloaden naar je harde schijf. Van daar kan je ze invoegen in je eigen cursus. ===Alle mediabestanden van Wikimedia Commons zijn vrij te gebruiken in je cursus.=== Wikimedia is juist gericht op de vrije verspreiding van kennis. Daarom zijn alle bestanden in Wikimedia Commons ook vrij te gebruiken. Er zijn 3 typen van bestanden. [[afbeelding:PD-icon.svg|80px|left]][[afbeelding:Heckert GNU white.svg|80px|left]][[afbeelding:CC BY-SA icon.svg|80px|left]] Staat er bij de afbeelding een doorgestreepte C dan behoort deze afbeelding tot het Public Domain en dan kan je ze vrij gebruiken. Afbeeldingen van makers die meer dan 70 jaar geleden zijn overleden, maar ook alles wat bv. door overheidsdiensten van de USA gepubliceerd worden (bv. alle ruimtebeelden die door de NASA gemaakt worden) zijn dus copyfree.<br> De kop van een Gnoe duidt er op dat het mediabestand onder de {{Wp|GNU Vrije Documentatie Licentie}} (GFDL) valt.Bij een document dat onder de GFDL wordt vrijgegeven, mag iedereen de tekst van het document kopiëren en veranderen. Wel dienen bij nieuw of gewijzigd gebruik de voorwaarden en verplichtingen zoals binnen de GFDL zijn beschreven, te worden nageleefd. Bij het gebruik van onder GFDL uitgegeven documenten in een ander document zal in het algemeen het resulterende nieuwe document ook onder GFDL moeten vallen. Hier vind je de volledige uitleg over deze licentie: {{Wp|GNU }}.<br> Een logo beginnende met een CC duidt op een {{Wp|Creative Commons | Creative Commons}}-licentie. Creative Commons (CC) is een oorspronkelijk Amerikaans project voor het bevorderen van open inhoud. Het wil het mogelijk maken om creatieve werken vrijer beschikbaar te stellen dan bij traditioneel auteursrecht of copyright mogelijk is, zodat die werken bijvoorbeeld makkelijker gekopieerd en verspreid kunnen worden of dat anderen er verder aan kunnen werken. Klik op {{Wp|Creative Commons | Creative Commons}} voor de volledige uitleg. '''In het algemeen komt het er op neer dat je deze mediabestanden in je cursus mag gebruiken, mits vermelding van de oorspronkelijke auteur en de licentie.''' ===Ook bruikbaar voor toetsen en examens=== [[Afbeelding:Animal_cell_structure_de.svg|left|150px]] [[Afbeelding:Animal_cell_structure_numbered_version.svg|150px|right]]<br><br> Omdat de GNU- en CC-licenties dat toelaten vind je van sommige media bestanden versies in meerdere talen (ook in het Nederlands). Soms zijn er van een afbeelding ook blanco of genummerde versies, die je dan kunt gebruiken bij een herhalingstoets of bij het examen. === Zie ook === * [[Handboek Wikimedia Commons/Deel I Basis|Handboek Wikimedia Commons]].<br><br> ==Een papieren cursus omzetten tot een wikibook== ===Waarom zou je een papieren cursus omzetten tot een wikibook?=== De eerste keer dat je dit doet kost het zeker veel tijd en moeite. Je moet wennen aan de editor, uitzoeken hoe je afbeeldingen in voegt en hoe je de juiste weblinks plaatst. Maar er zijn zeker een aantal voordelen om het toch eens te proberen. *Standaard krijg je een goed gestructureerd boek, met automatisch aangemaakte inhoudstafel *Dit wikibook volgt de layout van Wikipedia, waar de leerlingen heel erg vertrouwd mee zijn. *Via een beamer/digitaal bord kan je het wikibook projecteren, terwijl je les geeft en de leerlingen mee volgen in hun papieren versie. Afbeeldingen, schema's, animaties... kunnen met één klik in het wikibook gestart worden. * Je hebt de mogelijkheid tot doorlinken naar begrippen bv. In Wikipedia *Animaties die de leerstof verhelderen starten automatisch rechtstreeks in het wikibook (animaties van Wikimedia) of starten door één enkele muisklik. *Leerlingen kunnen thuis op die manier ook weer de bijbehorende weblinks openen en op die manier hun leerstof visueel herhalen. *Eenmaal vertrouwd met de Wikimediatools is het wikibook heel makkelijk te updaten of aan te passen aan actuele gebeurtenissen *Je kunt door de optie 'Printervriendelijke versie' een papieren versie bekomen, die je aan de leerlingen kunt uitdelen. *En je hebt de mogelijkheid om andere vaardigheden in te brengen via Begeleid Zelfstandig Leren of via groepswerk. ===Bekijk bijvoorbeeld het wikibook [[Kosmografie]] eens om enkele van deze mogelijkheden na te gaan.=== {{Niet afdrukken block|[[Afbeelding:Corioliskraftanimation.gif|thumb|right]]}}Vooral het hoofdstuk [[Kosmografie/Bewegingen van de aarde en de maan|Bewegingen van de aarde en de maan]] toont de voordelen van bewegende animaties. Het is bv. moeilijk om woordelijk of via een tekening uit te leggen wat het {{Wp|corioliseffect|corioliseffect}} is. Maar de bijgevoegde animatie toont duidelijk de baanafwijking die plaats vindt ten gevolge van de beweging van de aarde. Bovendien kan je meteen klikken op de term {{Wp|corioliseffect|corioliseffect}}. Zo beland je op de desbetreffende Wikipediapagina.<br> Soms vind je op andere websites, die niet bij de Wikifoundation horen, ook mooie en duidelijke animaties. Het is niet verboden een gewone link naar die animaties te zetten.<br> Het verschil tussen de synodische en de syderische maan is moeilijk in woorden uit te leggen. Ook met statische schetsen blijft dat een probleem. Maar [https://www.sumanasinc.com/webcontent/animations/content/sidereal.html deze animatie] verduidelijkt het verschil tussen siderische en synodische maan. Met een enkele muisklik kan de animatie gestart worden als je tijdens de les het wikibook via een beamer projecteert. ===Hoe begin je concreet aan een wikibook?=== * Zorg dat de '''auteursrechten''' in orde zijn. Je mag alleen een papieren cursus omzetten naar een Wikibook als je die cursus zelf in je vrije tijd hebt gemaakt of toestemming hebt van de rechthebbende. De rechthebbende is: ** De schrijver (of schrijvers) van een boek dat bijvoorbeeld officieel is gepubliceerd via een uitgever, in eigen beheer of op een website. Alleen met toestemming van de schrijver of diens nabestaanden mag je (delen uit) het boek overnemen in Wikibooks. Anders mag je de cursus niet overzetten naar een Wikibook. Pas als die schrijver (of de laatst levende schrijver van een collectief) minstens 70 jaar geleden is overleden, zijn de auteursrechten vervallen en in het publieke domein, dan heb je geen toestemming meer nodig. ** De werkgever, zoals de onderwijsinstelling waar je in dienst bent (ZZP'ers vallen onder de hierboven beschreven "schrijver"). Dit is het geval als jij en/of een of meer collega's de papieren cursus onder werktijd hebben gemaakt en/of als het schrijven van een cursus onderdeel is van je takenpakket. Zorg dan dat je schriftelijke toestemming van je werkgever krijgt voor het overhevelen van de cursus naar Wikibooks. :In de '''toestemming''' moeten de onderdelen zijn opgenomen zoals vermeld in de voorbeeld-verklaring in [[Handboek Wikimedia Commons/Uploaden#Stap 9: Verklaring met toestemming versturen]] (o.a. commercieel gebruik en aanpassingen toestaan). Stuur toestemming naar permissions-nl@wikimedia.org met een link naar het Wikibook. *Het gemakkelijkst start je een nieuw wikibook op de volgende manier. :*Ga naar om het even welk wikibook :*Verwijder in de adresbalk alles na <nowiki>https://nl.wikibooks.org/wiki/</nowiki> :*Typ dan de titel van dit boek achter de laatste schuine streep /. Zorg er voor dat, indien de titel uit meer woorden bestaat, je elke spatie vervangt door een onderliggend streepje, dus een _. :*Druk dan de entertoets :*Je komt dan op een scherm met de melding: Wikibooks heeft nog geen module met de naam "..." :*Klik dan op "Deze module starten" * Daarna opent de editor zich. :* Je kan je tekst uit je Word-cursus hierin gewoon kopiëren. Helaas gaat alle opmaak verloren. :* Bovenaan de editor staat een vakje 'uitgebreid'. Als je dat aanklikt zie je al een aantal herkenbare icoontjes, om kopjes (subtitels) aan te maken, genummerde en ongenummerde lijsten in te voeren, links te plaatsen, teksten in een groter lettertype te zetten en zoverder. :* Bovenaan het scherm, rechts staat ook nog een Hulp-vakje. Als je dat opent krijg je meer uitleg over de verborgen opmaakcodes, zo zie je dat het subtitel niveau aangegeven wordt door een aantal gelijkheidstekens te plaatsen, voor en achter de titel. * In het menu links van de editor staat ook een link "hulp". Dit kan je best, zeker in het begin, openen in een apart tabblad of venster. * Niets verbiedt je de kunst af te kijken. **Zoek eventueel in een ander wikibook naar dat wat je wil bereiken bij de opmaak van je boek. **Klik daar op 'bewerken'. **Kopieer daar de opmaakcode die je nodig. **Voeg ze in in je eigen editor-tekst en pas het aan. * Als je er helemaal niet uitkomt, stel dan je vraag in de 'lerarenkamer'. Deze is te bereiken via de link, links van de editor. === Omgekeerd: van je wikibook kan je ook vrij eenvoudig een papieren versie maken. === In het menu, links op het scherm, zie je de mogelijk Afdrukken/exporteren. Hiermee kan je een boek maken, of het wikibook in PDF-formaat downloaden. Het is dan klaar om gekopieerd en aan de leerlingen uitgedeeld te worden. Uiteraard zullen dan de animaties op een 'bevroren manier' afgedrukt worden en dus zinloos zijn. In het wikibook kan je via een verborgen code of [[Sjabloon:Niet afdrukken]] aangeven dat je een animatie wel op het scherm wilt tonen, maar dat het niet in de papieren versie moet terecht komen. === Een wikibook gebruiken bij begeleid zelfstandig leren === ==== Hoe? ==== *Door werkbladen op te stellen met vragen die met behulp van het wikibook kunnen opgelost worden. *Dit opzoekwerk gebeurt tijdens het lesuur, online in een computerlokaal, per duo (eventueel trio) *Indien de school werkt met een elektronische leeromgeving (ELO) zoals Smartschool, dan kunnen de werkbladen hier in Word-formaat geplaatst worden. *De leerlingen kunnen dan via Word (of Open Office) de werkbladen openen en bewerken. *De ingevulde werkbladen moeten via de ELO terug ingeleverd worden (Uploadzone van Smartschool.) ==== Waar op letten? ==== *Zorg er voor dat maar enkele vragen op het werkblad via 'copy-paste' ingevuld kunnen worden. Er moeten enkele gewone kennisvragen zijn, maar beperk ze. *Je kan 'copy-paste' ook vermijden door het gebruik van “Leg in ''eigen woorden'' uit wat…” *Dus stel vooral toepassingsvragen en inzichtsvragen. Voorbeeld: Klopt de bewering: “Als het bij ons volle maan is dan is het bij onze tegenvoeters in Nieuw-Zeeland nieuwe maan. Waarom wel of waarom niet?” *Tijdens het lesuur: eventueel moeilijkere vragen klassikaal toelichten via projectie van het wikibook (bv. door projectie van een animatie) *Zoals bij andere vormen van BZL, geef bij vragen van leerlingen nooit rechtstreeks het antwoord. :* “Wat denk je zelf? Waarom denk je dat?” :*“Als ik je erbij vertel dat… wat kan je daar dan uit afleiden?” :*“Lees die subtitel en die subtitel nog eens grondig.” ==== Feedback ==== *De feedback kan individueel via de ELO. Elk antwoordblad grondig nakijken en verbeteren en via uploadzone terugbezorgen bij de leerlingen. *Vragen die minder goed beantwoord werden of vragen waar meerdere leerlingen dezelfde fout maakten, kan je klassikaal bespreken. *Stel achteraf (eventueel ook via de ELO) een blad met standaardantwoorden ter beschikking. *Houd klassikaal een korte samenvattende bespreking en discussie. Benadruk de hoofdpunten van de leerstof die ze zeker moeten beheersen. *Maak een duidelijke afbakening van de leerstof en van wat er op herhalingstoetsen en examens verwacht wordt. {{Te doen|Inleiding maken/verplaatsen naar boven + controleren of alle noodzakelijke onderdelen zijn opgenomen + links naar Help-pagina's; eventueel onderdelen verplaatsen naar hoofdstukken en dan een Index maken| [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 23 sep 2026 08:20 (CEST)}} {{Boek}} {{Fase|3}} [[Categorie:Onderwijs en Opleiding|papieren]] [[Categorie:Help| Wikibook]] 6829dfkqeb8nqnvq9p7hq13243thpnt 0 35722 429952 413601 2026-09-23T08:55:17Z JopkeB 18060 /* Soorten onderhoud (voornamelijk vastgoed, bouwkundig) */ 429952 wikitext text/x-wiki {{Bi}}[[Bestand:Leiden - Breestraat 46-48 (gebouwen complex).JPG|thumb|right|256px|Een complex te beheren huurwoningen met op de begane grond commerciële ruimtes]] '''Beheer en Onderhoud''' is het vakgebied dat zich voornamelijk bezighoudt met de gebouwde omgeving. '''Beheer''' begint op het moment dat een gebruiker bouwkundige functionaliteit nodig heeft. Hij wenst een gebouw om zijn activiteiten (functioneel) in onder te brengen. Beheer begint vaak bij de aanschaf op realisatie van een gebouw of een gebouwde omgeving waarna de gebruiker het zojuist verkregen vastgoed in gebruik neemt. '''Onderhoud''' is de activiteit die noodzakelijk is om de gebouwde omgeving zijn noodzakelijke functionaliteit te laten behouden. = Beheer = '''Beheer''' wordt vaak met de term management omschreven. Management (Engels leenwoord, mogelijk afgeleid van de Latijnse uitdrukking manu agere, 'aan de hand leiden', het Italiaanse maneggiare 'mennen' of de oud-Franse term mesnagement/ménagement 'de kunst van het dirigeren, leiden') is het besturen van een onderneming of organisatie. Het doel van management is het (her)formuleren en bereiken van de ondernemingsdoelstellingen in de gegeven - soms sterk veranderende - context. Om de doelstellingen te bereiken zijn van belang: bepaling van de strategie, financieel beheer, een flexibele maar geleide organisatie, marketing en innovatie. In de twintigste eeuw is, als gevolg van industrialisatie, welvaartsgroei en globalisering, de schaalgrootte van ondernemingen en de druk om te vernieuwen toegenomen. Met het groter worden van een onderneming en met het toenemen van innovatiedruk, veranderde ook de aard en omvang van het ondernemingsbestuur. Management is daardoor tevens een belangrijk vakgebied geworden in het onderwijs. Management wordt vaak gezien als onderdeel van de overhead (bedrijfskunde) van een organisatie. In de praktijk kunnen managers echter zowel overheadtaken (bv. coördinatie) als primaire taken verrichten. Het begrip management wordt ook gebruikt om de personen die belast zijn met het management, de bestuurders of leidinggevenden, als collectief aan te duiden. In samenstellingen wordt het begrip vaak gebruikt in de betekenissen beheer, beheersing of beleid. Voorbeelden: accountmanagement (klantbeheer), risicomanagement (risicobeheersing), humanresourcesmanagement (personeelsbeleid). Succesvolle sportmensen of artiesten beschikken soms over een management, waarmee gedoeld wordt op de gedelegeerde organisatie van alles wat niet rechtstreeks met de hoofdactiviteit (sporten, musiceren, acteren of optreden) te maken heeft, zoals: contracten, financieel beheer, tournees en evenementen. Het aantal lijnmanagers (dus exclusief managers van stafafdelingen) bedraagt in Nederland gemiddeld 4 a 5%. Wel speelt de taak van de manager een rol. Moet deze ook tal van ondersteunende taken verrichten zoals vaak in het onderwijs, dan zijn er meer managers: 5 a 6,5%. Indien sprake is van 'managende professionals' dan is het percentage management circa 3,5%. De manager maakt dan een deel van zijn tijd onderdeel uit van het primair proces en moet zelf productienormen halen. Bijvoorbeeld: aantal rechtszittingen, aantal publicaties of declarabele uren). Beheer van een gebouw is van een bijzondere orde. '''Beheren''' is in ''Nederland'' en het Nederlands sprekende deel van ''België'' het "onder de hoede hebben" van een goed. Volgens ''online (algemeen)|online'' ''woordenboek''en: ''de zorg en verantwoordelijkheid hebben voor iets''. == Inleiding == Beheren kan over veel verschillende zaken. Bij de meest voorkomende uitspraken over "beheren" of "beheer" wordt bedoeld "'''beheren van ''vastgoed'' of het beheer over vastgoed'''". Er zijn ook specifieke soorten beheren. Bijvoorbeeld het beheer van een ''computernetwerk'' een ''wagenpark'' of een ''sportcomplex''. Zeer bijzonder vormen van beheer zijn: het ''NS Railinfrabeheer|(rail)infrabeheer'' uitgevoerd door ''Nederlandse Spoorwegen|NS'' railinfrabeheer aan het spoor, of beheer van de levende have in een ''dierentuin''. == Beheren van vastgoed == Beheren van Vastgoed (in het Engels "to manage real estate" zie ook ''management'') is het ''hebben van de zorg en verantwoordelijkheid over ...''. Men kan het beheer hebben over: * een complex van gebouwen, terreinen en de daarbij behorende gebouw eigen installaties (bijvoorbeeld ''Schiphol''); * een gebouw met het terrein en de gebouw eigen installaties (een ''ziekenhuis'' of een ''schoolgebouw|school''); * gebouw(onder)delen (bijvoorbeeld een ''Bibliotheek (algemeen)|bibliotheek'' in een ''winkelcentrum''); * afdelingen van of in een gebouw (bijvoorbeeld een cellencomplex in een ''politiebureau''); * technische onderdelen van een gebouw (bijvoorbeeld de ''lift (transport)|lift'' in een ''woning|woongebouw''). Het doel van het beheer is "''daar waar men verantwoordelijk voor is (brengen naar en) behouden in een bruikbare staat''". De beheerder (die het beheer uitvoert) kan een vaste medewerker zijn van de eigenaar van het vastgoed, een medewerker van de de gebruiker of een door een willekeurige partij ingehuurde derde. Het beheer vindt plaats 24 uur per dag en 7 dagen in de week. Dit mede in verband met de mogelijkheden van ''brand (vuur)|brand''(stichting), ''vandalisme'' en ongelukken in en om het vastgoed. === Onderhoud === Een van de onderdelen van het beheer is toezien op de onderhoudsstaat van het gebouw, de gebouweigen onderdelen van het gebouw zoals de gebouwgebonden installatie en alle zaken die tot het gebouw behoren en onderhoud nodig hebben. Dit wordt in de volksmond ook wel ''het onderhoud'' genoemd. Tot het taakgebied van het onderhoud behoren: * toezien op de naleving van het gebruiksbesluit, de gebruiksvergunning en aan de vergunning gekoppelde verplichtingen; * toezien op de naleving van een meerjarenonderhoudsplanning (MOP, soms MJOP); * toezien op de uitvoering van onderhoudswerkzaamheden van eenvoudige aard; * toezien op of vragen om begeleiding van complexere of lastigere onderhoudszaken; * toezien op de inspecties en controles ten aanzien van de onderhoudsstaat, in het algemeen, specifiek voor de leerjaren planningen en specifiek voor de oplevering van uitgevoerde onderhoudswerken. Bij de inspecties kan de beheerder gebruik maken van traditionele opnamemethodes en inspectierapportages. Sinds 2009 bestaat ook de mogelijkheid om de inspecties uit te laten voeren door een certificeerde inspecteur. Deze hanteert de methode van de ''Conditiemeting (gebouw)|conditiemeting'' volgens de ''NEN''-2767. Bij de inspecties kan de beheerder ook andere aspecten dan alleen het onderhoud in de vraagstelling aan de inspecteur meenemen. Dan wordt er geïnspecteerd volgens de ''RgdBOEI''® methode. === Andere beheeraspecten in het kader van het vastgoed === Andere beheeraspecten die binnen het takenpakket van de beheerder vallen zijn het uitvoeren van, het ''organisatie|organiseren'' van en/of het controleren van: * toegangscontrole en ''Sleutel (slot)|sleutelbeheer''; * ''schoonmaak''; * ''energie''verbruik, ''energiebesparing'' en ''Duurzaam goed|duurzaamheid''; * ander voorkomende werkzaamheden die te maken hebben met het gebouw, het gebruik van het gebouw en het toezicht daarop. Hiertoe horen ook: ** klachten en storingsafhandeling; ** assistentie bij ''contractonderhoud'' aan gebouwgebonden installaties === Overige beheeraspecten in het gebruik=== Naast het beheer van het vastgoed kan de beheerder ook de zorg krijgen over en verantwoordelijk zijn voor zaken die in het gebouw een belangrijke rol spelen voor de gebruiker. Voorbeelden hiervan zijn: * ''kantoor''meubilair; * ''post (brief)|post''; * ''catering''; * ''schoonmaak'' ''Interieur (terminologie)|interieur''; <1-- ''''TEKST TOEVOEGEN'''' --> = Onderhoud = '''Onderhoud''' is het totaal van activiteiten met als doel, het in "een aanvaardbare conditie" houden of terugbrengen van machines, gebouwen, relaties, verkeersinfrastructuur, computerprogramma's, natuur enzovoort, teneinde de "gevraagde mate van functionaliteit" te borgen. De "gevraagde mate van functionaliteit" is te definiëren voor de aspecten: # Veiligheid; de mate waarin het behoedt voor lichamelijke schade # Gezondheid; de mate waarin het functioneren niet in conflict is met de gezondheid van mens en milieu # Bruikbaarheid; de mate waarin het helpt met een bepaalde activiteit # Comfort; de mate waarin het behoedt voor een onprettig gevoel # Duurzaamheid; de mate waarin het behoedt voor onnodige inzet van mankracht en uitputting van energie en grondstoffen # Uitstraling; de mate waarin het een subjectieve ervaring van "schoonheid" geeft Er is vaak sprake van een geleidelijke afname van de functionaliteit en maar in een beperkt aantal gevallen gaat de functionaliteit meteen verloren. HEt verloren gaan van de functionaliteit kan leiden tot: # Een onderhoudsachterstand # Achterstallig onderhoud Het wezenlijke verschil tussen beide is dat een onderhoudsachterstand binnen redelijke grenzen en tegen aanvaardbare kosten (die ook voorzien kunnen worden) kan worden opgelost. Achterstallig onderhoud is en onderhoudstoestand waarbij meer onderhoudsschade is ontstaan dan feitelijk had hoeven gebeuren als op een juist moment het juiste onderhoud zou zijn uitgevoerd. Een voorbeeld: een houten kozijn met schilderwerk. # Als men op tijd schilderwerken uitvoert zal er geen houtrot optreden. Na een tijd is er een onderhoudsachterstand in het schilderwerk die eenvoudig kan worden weggewerkt door opnieuw te schilderen. # Door te laat te schilderen gaat vervolgens het hout rotten. Nu is er sprake van achterstallig onderhoud, hetgeen tot meer schade inhoudt en tot een hogere kostprijs voor het herstel zal leiden. == Onderhoudsdragers == Onderhoud wordt (kan worden) uitgevoerd aan alle zaken in een gebouw waaraan onderhoud te verwachten valt. Deze zaken worden ook wel ''onderhoudsdragers'' genoemd. Deze zaken of onderhoudsdragers vallen uiteen in drie categorieën: # Materialen # Elementen # Detailleringen === Materialen === Materialen zijn alle zaken die in zichzelf uit één grondstof bestaan en als zodanig ook in of aan het gebouw zijn aangebracht: * baksteen * dakbedekking * dakpan * stoeptegel === Elementen === Elementen zijn alle zaken die in of aan een gebouw zijn aangebracht en die op zichzelf al een bouwkundige of installatietechnische uit meerdere materialen opgebouwde zaak zijn. * CV ketel * kozijn * raam / deur * keukenblok * balkonhekwerk * binnentrap * gevel === Detailleringen === Detailleringen zijn zaken die in of aan een gebouw zijn aangebracht door het toevoegen van een zaak die op zichzelf geen zaak is met enige vorm of inhoud. Een detaillering zit altijd ergens op, in aan, of tussen. * Schilderwerk op een houten kozijn * voegwerk in gemetselde gevel * Voegvulling in een dilatatievoeg in het metselwerk * omtrekspeling rond een kozijn in een gemetselde gevel == Onderhoudsachterstand == Een '''onderhoudsachterstand''' is de beschrijving van een toestand waarin het onderhoud van voornamelijk vastgoed op een bepaald moment kan verkeren. De onderhoudsachterstand ontstaat als aan (een deel van) het vastgoed gedurende een bepaalde tijd geen onderhoud is uitgevoerd. Een onderhoudsachterstand betekent dat het onderhoud feitelijk al uitgevoerd had kunnen worden, maar dat is om wat voor reden dan ook nog niet gebeurd. De "schade" die ontstaan is, beperkt zich tot de te onderhouden zaak zelf. In feite is het geen schade, maar een besparing, omdat de onderhoudskosten later worden uitgegeven dan strikt noodzakelijk. Er ontstaat pas echt schade, als het onderhoud nog langer uitblijft en er ook aan ander zaken schade ontstaat omdat het onderhoud achterwege blijft. == Achterstallig onderhoud == '''Achterstallig onderhoud''' betekent dat vastgoed op zo'n wijze (niet, te weinig of verkeerd) is onderhouden dat er schade is ontstaan. Indien het onderhoud langdurig achterwege blijft en er dus veel extra schade ontstaat zijn de mogelijkheden om de schade te herstellen beperkt, kostbaar en tijdrovend. Bijvoorbeeld: Door het (tijdig) uitvoeren van (het juiste) schilderwerk wordt hout beschermd. Als dat schilderwerk niet op tijd wordt bijgewerkt of vervangen, kan schade ontstaan aan het onderliggende hout. Dat hout kan gaan rotten. Er ontstaat dan schade die voorkomen had kunnen worden. Deze situatie heet "achterstallig onderhoud". Reparatie kan dan alleen maar door het hout te vervangen. Gevolg is een kostbare ingreep, een gebouw dat tijdelijk onbruikbaar is en overlast voor de gebruiker. Dit alles is veel meer werk en brengt veel meer kosten met zich mee, dan wanneer alleen maar schilderwerk hoeft te worden uitgevoerd. Tot op het moment dat de schade ontstaat is er sprake van een onderhoudsachterstand. Deze onderhoudsachterstand is omkeerbaar, zonder dat er schade is ontstaan aan andere zaken dan allen dat wat onderhoud nodig heeft. == Wegnemen van het onderhoud == De ''onderhoudsachterstand'' en het eventuele ''achterstallig onderhoud'' kunnen goed in beeld worden gebracht met een inspectie (zie Conditiemeting). Om een onderhoudsachterstand NIET te laten doorschieten naar achterstallig onderhoud is het van belang om het vastgoed minstens een maal in de twee jaar aan een inspectie te onderwerpen en op basis van de inspecties een MeerjarenOnderhoudsPlan op te laten stellen. Met de (juiste) conditiemeting kan een inschatting gemaakt worden wanneer een onderhoudsachterstand doorschiet naar achterstallig onderhoud. == Soorten onderhoud (voornamelijk vastgoed, bouwkundig) == [[Bestand:Houtrot.jpg|thumb|right|256px|Houtrot aan een kozijn (dorpel)]]Categorieën onderhoud aan gebouwen, terreinen en installaties zijn:<br> 1 Reactief (onderhoud plegen omdat er een dwang of drang aanwezig is) :* ''Klachtenonderhoud'': om gebreken te herstellen na bijvoorbeeld de melding van een klacht; :* ''Correctief onderhoud'': om gebreken te herstellen na bijvoorbeeld de melding van een klacht, een constatering van een bevoegd persoon (medewerker technische dienst) of een automatisch gegenereerde melding van een storing door een installatie; :* ''Curatief onderhoud'': om ontstane gebreken te herstellen, waarna het gebrek niet meer op kan treden :Zie ook: [[CABU]] (methode voor het onderzoeken van technische problemen in gebouwen) 2 Proactief (onderhoud plegen op basis van bekendheid met of kennis van het gebouw met terrein en installaties): :* ''Preventief onderhoud'': ter voorkoming van defecten; :* ''Planmatig onderhoud'': ter voorkoming van defecten, op een gestructureerde wijze in de tijd. Bijvoorbeeld door gebruik te maken van een onderhoudsplan; :* ''Mutatieonderhoud'': onderhoud bij wijziging van de huurder (huurwoningen) of wijziging van de verhuurovereenkomst (commercieel vastgoed); 3 Additief (onderhoud plegen op basis van een tactisch of strategisch plan en daarmee iets toevoegen naast het reguliere onderhoud) :* Perfectief onderhoud: om de kwaliteit nog verder te verbeteren; :* Adaptief onderhoud: om aan de omgeving aan te passen. == Soorten onderhoud (installatietechnisch) == Categorieën onderhoud aan complex vastgoed en de vastgoedeigen installaties zijn: * Curatief onderhoud: het uitsluitend onderhouden op basis van geregistreerde klachten. Deze vorm is heel duur vanwege het onvoorspelbare karakter en de overdaad aan communicatie in verhouding tot de geleverde onderhoudsactiviteiten. * Correctief onderhoud: het uitsluitend wijzigen c.q. aanpassen van installaties. Deze wijzigingen kunnen voortkomen uit preventief of curatief onderhoud. * Periodiek of preventief onderhoud (PO): Onderhoud dat uitgevoerd wordt volgens een bepaald onderhoudsschema. Dit soort onderhoud is vooral controlerend van aard. === Methoden van onderhoud (installatietechnisch) === [[Bestand:Tropenmuseum Royal Tropical Institute Objectnumber 20007196 Onderhoud van de molenmachine in suik.jpg|thumb|right|256px|Onderhoud aan een installatie(onderdeel)]]Binnen de installatiewereld wordt gesproken over drie duidelijk van elkaar te scheiden vormen van onderhoud: * Gebruiksafhankelijk onderhoud (GAO): Methode van preventief onderhoud die wordt uitgevoerd op basis van het aantal gebruiksuren. Dit soort onderhoud is veelal controlerend en herstellend (periodiek vervangen van onderdelen). Een goed voorbeeld van gebruiksafhankelijk onderhoud is onderhoud aan liftinstallaties. Deze vorm van onderhoud is na een aantal onderhoudscontroles zeer goed voorspelbaar (het gedrag van de installatie wordt dan als continu aangenomen). * Toestand afhankelijk onderhoud (TAO): Methode van preventief onderhoud op basis van vooraf gestelde criteria. Als voorbeeld een vooruit werkende inspectie of meting (periodiek controleren van kritische parameters). Zo'n korte inspectie kan opgevolgd worden door uitgebreider onderhoud na overschrijden van belangrijke grenswaarden. TAO is een planmatig soort onderhoud, kritieke parameters controlerend en pas bij noodzaak planmatig herstellend (conditieafhankelijk vervangen van onderdelen). Deze vorm van onderhoud heeft een zeer hoge voorspelbaarheid vanwege de controles. * Defect afhankelijk onderhoud (DAO): Methode van onderhoud dat uitgevoerd wordt zodra defecten of storingen optreden. Dit onderhoud is herstellend (vervanging of reparatie van defecte onderdelen en/of corrigeren van afstellingen). Dit is vergelijkbaar met klachtenonderhoud, echter hier kunnen de defecten ook gemeld worden door automatische systemen of door de eigen technische diensten en beheerders. De voorspelbaarheid van het onderhoud is laag. == Onderhoud en strategie == De keuze van een goed onderhoudssysteem is bij voorkeur een onderhoudssysteem waarbij voorspelbaarheid zo hoog mogelijk ligt. Dit soort onderhoud leidt (voor de eigenaar) tot lagere onderhoudslast met op langere termijn lagere kosten en een hogere voorspelbaarheid van "fouten" die kunnen optreden in het gebouw, een goed of een systeem. Voor de gebruiker (de klant, de huurder of de bewoner) leidt de keuze voor een goed onderhoudssysteem tot een betrouwbaarder, veiliger en bruikbaarder gebouw. Wanneer ook de eisen, die de overheid stelt aan nieuwbouw, in het kader van duurzaamheid en energiehuishouding worden meegenomen leidt het ook tot een duurzamer gebouw. Goed onderhoud verhoogt de bruikbaarheid, de betrouwbaarheid (dus de functionaliteit van het gebouw). Daarnaast verhoogt goed onderhoud de veiligheid en de gezondheid van het gebouw en daarmee indirect de gebruiker. Goed onderhoud verlaagt de gebruikerslasten van het vastgoed, omdat voorspelbaar onderhoud ervoor zorgt dat ook de inzet van middelen te plannen is. Het beste voorbeeld is dat van de ''Fluorescentielamp|tl-lampen''.<br> tl-lampen gaan een aantal branduren mee. Dat betekent dat gemiddeld iedere tl-lamp gedurende bijvoorbeeld 2500 uur kan branden. Nu zijn er drie mogelijkheden om daar mee om te gaan: # vervanging op basis van klachten: als een lamp kapot gaat; # systematische vervanging op basis van een van tevoren ingeschat moment; # statistische vervanging op basis van een van tevoren ingenomen standpunt over de eerste storing en de daarop volgende vervangingshandeling. In situatie 1 wordt door een (niet noodzakelijk deskundige) medewerker van de organisatie iedere lamp vervangen die kapot gaat. Dan komt er eerst een klacht, die naar de medewerker wordt gestuurd, daarna gaat de medewerker een lamp halen en meldt zich bij de betreffende klager en vervangt daar de lamp. De technische medewerker meldt de klacht gereed en de klager is weer tevreden. Het aantal uren dat gemoeid is met de communicatie en voorbereiding is vele malen groter dan dat er uren opgaan aan het verhelpen van de storing. Op den duur zijn alle lampen ten minste één keer en sommige misschien wel twee keer vervangen. Er is geen overzicht over de staat van iedere lamp. Omdat de klagers iedere keer alleen maar klagen kan dit ook ten koste van de sfeer gaan. Als er een periode is waarin veel lampen in een korte tijd achter elkaar kapot gaan, ontstaat mogelijk een onhoudbare situatie. In situatie 2 worden alle lampen in één keer vervangen na een bepaalde, vaste periode. Enerzijds is dat efficiënt. Anderzijds vervangt men veel lampen die nog niet aan het einde zijn van hun technische levensduur. In situatie 3 worden de lampen in de gaten gehouden. Als er één stoort, kan ermee volstaan worden één lamp te vervangen, maar bij de tweede of de derde storing aan de lampen (en zeker als dat vlug na de eerste storing is) kan men de lampen alsnog systematisch gaan vervangen. In deze situatie is sprake van een leermoment. Het wordt duidelijk hoe de lampen zich gedragen en er kan een berekening worden gemaakt van het meest geijkte moment om alle lampen te vervangen. Op die manier wordt de discussie van de 'te vroeg vervangen lampen' vermeden. Anderzijds wordt vermeden dat er veel klachten komen. == Slecht onderhoud, een voorbeeld == [[Bestand:KrottenDePijp.jpg|thumb|right|256px|Onderhoudsachterstand aan woningen in de Pijp, Amsterdam]]Hoe snel slecht onderhoud ingrijpt, bleek wel uit een golf van publicaties in Nederland in februari 2007 over bussen van openbaarvervoerbedrijven. Relatief veel bussen werden door de politie van de weg gehaald vanwege ernstige gebreken en diverse chauffeurs uitten hun verontrusting over de staat van onderhoud. Als een belangrijke oorzaak kwam het systeem van openbare aanbesteding van vervoerslicenties ter sprake. Door dat systeem zien overheid en vervoersbedrijven zich gedwongen tot het uiterste te bezuinigen. Ook komt slecht onderhoud nogal eens ter sprake bij woningen of zelfs hele buurten die verloederen. == Soorten onderhoud vastgoed, reactief == === Klachtenonderhoud === [[Bestand:Slecht onderhoud aan dakbedekking - Amersfoort - 20010493 - RCE.jpg|miniatuur|rechts|Klacht: lekkage aan dakbedekking na storm]] [[Bestand:Jongeman toont slecht onderhoud aan dakbedekking - Amersfoort - 20010492 - RCE.jpg|miniatuur|Reparatie na melden storing door dakdekker]] '''Klachtenonderhoud''' is het ''onderhoud'' aan veelal ''bouw''kundige zaken dat wordt uitgevoerd op basis van het verzoek van een ''huurder'' van het betreffende ''vastgoed'' (het gehuurde). Klachtenonderhoud bestaat vooral uit het verhelpen van storingen aan ''installatie (techniek)|installaties'' en het herstellen van schades of gebreken aan bouwkundige elementen die vaak ook gemakkelijk storen of beschadigd raken. Door het uitvoeren van klachtenonderhoud voldoet de eigenaar (''verhuurder'') van het vastgoed aan zijn plicht als verhuurder het gehuurde in een bruikbare staat te houden. ==== Klachtenonderhoud in het algemeen ==== Klachtenonderhoud komt vooral veel voor bij [[woningcorporatie]]s. Huurders hebben het recht om klachten te melden en de corporaties hebben de plicht deze klachten te verhelpen. Daarnaast komen klachten voor bij alle vormen van verhuur van kantoor- en winkelruimte, vaak door institutionele beleggers. Bij klachtenonderhoud is het van belang om als klager te weten of men in zijn recht staat. Om hier duidelijkheid in te krijgen wordt bij de huurovereenkomst vaak een [[demarcatielijst]] aangeleverd waarin staat welke onderdelen van het vastgoed behoren tot de verantwoordelijkheid van de verhuurder en welke tot die van de huurder. Hieruit blijkt dat ook huurders de plicht hebben om hetgeen onder hun verantwoordelijkheid valt te herstellen indien hier zich klachtenonderhoud voordoet. Klachtenonderhoud is vaak het eerste onderhoud dat aan het vastgoed wordt uitgevoerd. Na de ''oplevering'' van het vastgoed (als de bouw gered is) ontstaan in het begin wat klachten die kunnen worden gekenmerkt als kinderziektes. Als deze zijn weggewerkt en het gebouw functioneert, ontstaan (door slijtage, verkeerd gebruik, misbruik en vandalisme) de eerste klachten. Op termijn, als het vastgoed ouder wordt, nemen de klachten en daarmee het gevraagde klachtenonderhoud toe. Dit is op den duur een financieel ongezonde situatie. Om het klachtenonderhoud onder controle te houden wordt geadviseerd regelmatig op basis van een planning zogenaamd ''planmatig onderhoud'' uit te voeren om al te veel klachten te voorkomen. Klachtenonderhoud is een dure vorm van onderhoud. Dit wordt veroorzaakt door het onvoorspelbare karakter van de klachten die in en aan het vastgoed ontstaan. Daarnaast wordt een groot gedeelte van het klachtenonderhoud uitgevoerd op tijden die buiten de normale werktijden vallen. Een extra oorzaak van de hoge kostprijs van klachtenonderhoud is het feit dat er voor één klacht (een lekkende keukenkraan of een kapotte galerijverlichting) een bus met twee medewerkers vertrekt die samen naar de plek rijden en daar die éne klacht verhelpen, waar ze wel alles voor bij zich moeten hebben aan gereedschap en materialen. Daarnaast speelt de onbekendheid van de huurders met de bouwkundige zaken waar de klacht speelt. Klachten die worden gemeld moeten worden begrepen door de degene die de telefoon aanneemt of het bericht van de website leest en doorgegeven aan de medewerkers die de klacht gaan oplossen. Het is maar de vraag of de melder (huurder) voldoende kennis heeft om te bepalen of een klacht inzake bijvoorbeeld wateroverlast door vermoedelijk een lekkage goed wordt geïnterpreteerd en doorgegeven: waar zit de lekkage, wat wordt er nat, waar komt het water vandaan; de lekkage kan zitten in de waterleiding, de cv-leiding, de condensleiding van de airco, de riolering en het kan ook condenswater in de constructie zijn. Hierdoor komen monteurs vaak ineen situatie terecht dat zij zelf een andere constatering doen dan de huurder en dan de situatie niet kunnen verhelpen. ==== Oorzaken van het ontstaan van te veel klachtenonderhoud ==== Door het goedkoop bouwen van het vastgoed ontstaat een matige bouwkundige kwaliteit. Hierin ligt de kiem van het ontstaan van veel klachtenonderhoud. Deze situatie wordt in het ontwerpproces wel onderkend, maar er wordt niet naar gehandeld: de nieuwbouw wordt zo goedkoop mogelijk neergezet om de investering te drukken. De klachten die dan ontstaan worden financieel "weggewerkt" vanuit de huur die wordt ontvangen. ==== Ontwikkeling van het fenomeen klachtenonderhoud ==== In het verleden werden klachten veelal opgelost door medewerkers (technisch personeel) van de verhuurder of vastgoedeigenaar. Door de modernisering van bouwkundige elementen en installaties is de technische kennis die nodig is om klachten deskundig op te lossen sterk toegenomen. Bijvoorbeeld: Traditionele houten kozijnen zijn door een eenvoudige timmerman gemakkelijk bij te werken na een schade. Dat is voor aluminium en kunststof nu geheel anders. Op dit moment wordt veel klachtenonderhoud uitgevoerd door specialistische bedrijven die een zakelijke overeenkomst hebben met de verhuurders. Enerzijds maakt dat klachtenonderhoud nog duurder, anderzijds heeft een verhuurder dit personeel niet meer in dienst. Klachtenonderhoud heeft ook binnen de branche van bedrijven die hieraan werken een andere naam en daarmee een andere betekenis gekregen. Momenteel wordt er meer gesproken over serviceonderhoud, waarbij het servicebedrijf op basis van een serviceovereenkomst het (klachten)onderhoud afhandelt. De wijze waarop de huurder hiermee om gaat is daarmee ook aangepast: waar vroeger in eerste instantie de huurder contact op moest nemen met de verhuurder die daarna het eigen personeel (of het servicebedrijf) aanstuurde kunnen huurders nu vaak direct naar het servicebedrijf communiceren. Dat kan tegenwoordig al via een website of via een app. Servicebedrijven pretenderen alle soorten van klachten op te kunnen lossen en bieden vaak een totaalpakket aan werkzaamheden aan waarmee zijn zo veel mogelijk klachten kunnen verhelpen. De naam serviceonderhoud suggereert meer dan alleen het verhelpen van klachten. Servicebedrijven kiezen er dan ook voor om net iets meer te doen dan alleen de klachten verhelpen. Er wordt ook toegezien op het behoud van een schone, veilige en onbeschadigde omgeving. Dit voorkomt verval en voorkomt op termijn ook meer klachtenonderhoud of erger. === Correctief onderhoud === '''Correctief onderhoud''' is het ''onderhoud'' aan veelal ''installatie (techniek)|installaties'' en soms ''bouw''kundige elementen op basis van een geconstateerd bouwkundig gebrek of geconstateerde ''uitval'' van de installatie. Correctief onderhoud onderscheidt zich van ''klachtenonderhoud'' door de professionele constatering van het gebrek of de uitval. Dit wordt vaak gedaan door een ''deskundige'' ter plaatse (''huismeester'' of technisch medewerker) of via een geautomatiseerd systeem vaak met een ''modem''verbinding en een ''computersysteem''. Het ''onderhoudsbedrijf'' of de ''onderhoudsdeskundige'' die de reparatie of ''onderhoudswerkzaamheid'' gaat uitvoeren kan door de deskundige constatering ervan uitgaan dat de uitval of het gebrek zich ook voordoet zoals geconstateerd en gemeld en is daarmee goed voorbereid op de uit te voeren werkzaamheden. Correctief onderhoud wordt vooral uitgevoerd aan: * ''liften''; * installaties voor ''luchtbehandeling'' en ''verwarming''; * installaties voor ''bewaking'' en ''beveiliging''; * toegangspoorten, -''deur''en en de bijhorende systemen; * buiten''gevel''s en ''dak''en voor zover het een kostbaar en exclusief systeem betreft zoals ''vliesgevel''s of daken met een metalen afwerking. Correctief onderhoud is een relatief dure manier van het plegen van onderhoud (zie ook ''klachtenonderhoud'' / Kostprijs van klachtenonderhoud). Door het onvoorspelbare karakter en de noodzaak om direct handelend op te treden wordt correctief onderhoud 24 uur per dag en 7 dagen per week uitgevoerd. Tevens zijn de onderhoudsbedrijven die hiertoe in staat zijn specialistische bedrijven hetgeen vaak een hoge prijs tot gevolg heeft. Correctief onderhoud wordt uitgevoerd op basis van een gebrek dat al aanwezig is. Het voorspellen van mogelijke gebreken is lastig. Daarom is er in sommige situaties voor gekozen om middels eenvoudige systemen het de slijtage aan vooral bewegende onderdelen aan installaties op de voet te volgen. Hiervan wordt vooral in liften gebruikgemaakt. De mate van slijtage van een speciaal aangebracht (test)blokje metaal geeft aan wanneer andere onderdelen vervangen kunnen worden. Dit heeft ook correctief onderhoud omdat de correctie (in dit geval op tijd) wordt uitgevoerd, op basis van de geconstateerde slijtage van het testblokje. === Curatief onderhoud === '''Curatief onderhoud''' is de ''onderhoud''sactiviteit waarbij het uitgevoerde onderhoud een verbetering inhoudt ten aanzien van de toekomstige onderhoudstoestand of de levensduur van een bouwkundig of installatietechnisch element. In plaats van het uitvoeren van het gebruikelijke onderhoud wordt gekozen voor een betere uitvoering zodat onderhoud dat regelmatig ontstaat niet meer (of veel minder) voor kan komen. Een paar voorbeelden: * eenmalig compleet vervangen van een slecht ''Schilderen|schildersysteem'' door een beter schildersysteem vanaf de kale ondergrond (resultaat is minder vaak overschilderen); * vervangen van houten beplating met schilderwerk door Volkern of kunststof beplating (resultaat is nooit meer schilderen en geen kans op houtrot); * aanbrengen van beschermingsstroken van kunststof op de wand om te voorkomen dat rollend materieel de wand beschadigd, bijvoorbeeld in een ziekenhuis waar met ziekenhuisbedden wordt rondgereden (resultaat is minder schade aan de wandafwerking). * vervangen van inferieure onderdelen in een technische installatie door betere (maar vaak duurdere) onderdelen (resultaat is minder uitval van de installatie); * vervangen van handbediend schakelmateriaal door aanwezigheidsdetectie, bijvoorbeeld in een schoolgebouw waar de jeugd nog al ruig met de spullen omgaat (resultaat is minder schade aan schakelmateriaal). Curatief onderhoud vraagt vaak een extra uitgave die niet begroot is. Deze uitgave kan worden "terugverdiend" op termijn door het voordeel dat de oplossing vaak biedt: minder onderhoud in de toekomst. Om deze besparing te vergelijken met de extra uitgave wordt vaak gewerkt met de ''contante waarde|NCW''-berekening om te komen tot een goede verantwoording. === Preventief onderhoud === '''Preventief onderhoud''' is het ''onderhoud'' dat veelal aan kwetsbare ''bouw''kundige elementen en ''installatie (techniek)|installaties'' wordt uitgevoerd om te voorkomen dat er schade en uitval ontstaat op een later moment. Preventief onderhoud wordt vooral uitgevoerd om het onvoorspelbare karakter van het optreden van een merkbare of storende onderhoudsachterstand te voorkomen. Door het uitvoeren van preventief onderhoud voorkomt men ''klachtenonderhoud'' en ''correctief onderhoud''. Preventief onderhoud wordt op een geregelde basis uitgevoerd volgens een bepaald schema. Er is nog geen sprake van een planning van het onderhoud zelf laat staan van ''planmatig onderhoud''. Vaak is de periode tussen (of cyclus van) de onderhoudswerkzaamheden gebaseerd op de noodzaak het element te ''inspectie|inspecteren'' op slijtage of verval van zeer kwetsbare onderdelen. Het preventief onderhoud (aan vooral technische installaties) wordt dan ook wel "periodiek onderhoud" genoemd. De periode komt dan overeen met de inspectieperiode die voor de betreffende installatie gewenst of soms zelfs wettelijk verplicht is (bijvoorbeeld bij liften). Het periodiek onderhoud houdt niet altijd in dat er ook werkelijk onderhoud wordt uitgevoerd. Soms/vaak blijkt uit de inspectie dat het onderhoud (nog) niet nodig is. Door veel standaard tests uit te voeren wordt de onderhoudsvraag duidelijk en pas dan wordt ook werkelijk onderhoud uitgevoerd. Dit is te vergelijken met de ''Algemene periodieke keuring|apk'' van een ''motorvoertuig''. ==== Kostprijs van preventief onderhoud ==== Preventief onderhoud wordt vaak als kostbaar (of zinloos) bestempeld omdat het onderhoud wordt uitgevoerd op het moment dat er nog geen klachten of storingen zijn. Dit is maar ten dele waar. Een klacht oplossen is vele malen duurder dan het uitvoeren van preventief onderhoud. Als voorbeeld hiervan het vervangen van TL-verlichting in een ''ziekenhuis'': * Door middel van klachtenonderhoud wordt telkens maar één lamp vervangen en is een technisch medewerker iedere keer veel tijd kwijt met één klacht. Daarnaast moet deze technisch medewerker voor een deel werken op tijden die niet binnen de reguliere werktijd vallen. Ook worden door het incidenteel vervangen iedere keer op nieuw afdelingen en patiënten gestoord door de werkzaamheid, hetgeen vaak uit oogpunt van zorg niet toelaatbaar is (denk aan het vervangen van een ''TL-buis'' in de ''operatiekamer''). Het neveneffect is dat door storingen de gebruikers het idee krijgen dat het constant kapot is en dat de technische dienst er met de pet naar gooit. Het is voor de afdeling techniek heel lastig goed te communiceren over de klachten en het klachtenonderhoud. * Door middel van preventief onderhoud wordt een moment gekozen (bijvoorbeeld als voor het eerst op een kritische plaats een TL-buis uitvalt) waarop de totale vervanging wordt ingepland. Door het inplannen van het vervangen van alle buizen na één incident wordt het vervangen teruggebracht tot één activiteit, op één te plannen moment door één (vaak extern) gespecialiseerd bedrijf. De technisch medewerker van het ziekenhuis kan zich dan weer bezig houden met echte klachten. ==== Relatie tussen preventief en planmatig onderhoud ==== Preventief onderhoud is nog niet "gepland onderhoud". Indien men preventief onderhoud uitvoert op basis van een ''meerjarenonderhoudsplanning|planning over een aantal jaren'' is sprake van ''planmatig onderhoud''. Door de (vaak verplichte) inspectie van installaties en bouwkundige elementen te verwerken in een ''meerjarenonderhoudsplanning'' (MOP) wordt het preventief onderhoud ook planmatig onderhoud. Het nadeel is dat in de MOP dan veel meer regels staan dan uitsluitend de regels met het echte onderhoud. De MOP bevat dan ook inspectieregels. === Mutatieonderhoud === '''Mutatieonderhoud''' is het door de verhuurder van ''huurwoning|huurwoningen'' (of vastgoed) uitgevoerd ''onderhoud'' aan een ''huurwoning'' (of huurobject) waarbij het ''onderhoud'' wordt uitgevoerd tussen twee verhuurperiodes in. In de regel vertrekt de oude ''huurder'', waarna de verhuurder besluit om de woning/het vastgoed te controleren en daar waar nodig aan te passen ten einde een goed onderhouden huurobject opnieuw te kunnen verhuren. Indien de vertrekkende huurder veel onderhoud heeft veroorzaakt dat niet logischerwijs ontstaat door normaal gebruik, worden de kosten hiervoor alsnog bij de vertrekkende huurder in rekening gebracht. Indien de huurder zelf werkzaamheden heeft uitgevoerd ter verbetering van de woning is sprake van een "''ZAV''". Wetgeving ziet er op toe dat hierin verhuurder en huurder correct met elkaar omgaan. ==== Huurwoningen ==== Indien een huurder opzegt, wordt door de verhuurder (meestal een ''woningcorporatie'') de woning geïnspecteerd en daar waar nodig wordt de woning opgeknapt. Het betreft uitsluitend werkzaamheden die worden uitgevoerd om een woning een goede ''Onderhoud|onderhoudsstaat'' te geven. Er worden bij mutatieonderhoud standaard geen werkzaamheden uitgevoerd te verbetering, behalve wanneer dat uitdrukkelijk nodig is om de woning beter te kunnen verhuren. In dat geval is eerder sprake van een renovatie dan van mutatieonderhoud. Het mutatieonderhoud wordt betaald uit de lopende exploitatie van de huurwoning. Een renovatie vergt een investering die in de regel leidt tot een huurverhoging om de investering te kunnen terugverdienen. ==== Commercieel vastgoed ==== Indien een huurder opzegt, of indien een huurtermijn afloopt, wordt door de verhuurder (een commercieel vastgoedeigenaar) het pand beoordeeld op de staat van het onderhoud én de mogelijkheden ter verbetering om het pand opnieuw marktconform te kunnen verhuren. Het totaal aan werkzaamheden dat de verhuurder uitvoert om de onderhoudsachterstanden weg te werken heet mutatieonderhoud. Deze werkzaamheden worden genomen vanuit technische redenen en verbeteren het pand niet, maar brengen het pand terug in de oorspronkelijke staat. Werkzaamheden om het pand wel te verbeteren worden genomen vanuit commerciële redenen. Of de huur kan stijgen hangt af van veel meer factoren dan alleen de technische staat en de eventuele verbeteringen, bijvoorbeeld locatie, infrastructuur, parkeren etc. = Planmatig omgaan met onderhoud = Onderhoud wordt uitgevoerd op het moment dat dit noodzakelijk is. Als dat op tijd is, heeft men geluk. Vaak is het te laat, soms te vroeg. Onderhoud dat te vroeg wordt uitgevoerd kost meer dan strikt noodzakelijk. Onderhoud dat te laat is uitgevoerd kost overwegend te veel vanwege het wegwerken van schade die niet had hoeven ontstaan, als men op tijd onderhoud had uitgevoerd. == Voorinspectie onderhoudsbeurt == Een middel om te komen tot meer efficiëntie is om voorafgaande aan (bijvoorbeeld een jaarlijkse) onderhoudsbeurt te bekijken, in het gebouw, wat er aan onderhoud nodig. Het bekijken heet dan met een moeilijk woord en inspectie. Daarmee maak je een inschatting van het te verwachten onderhoud voor de komende beurt. Maar, het kan ooit zodanig tegenvallen dat er gezien het bijbehorend kostenplaatje voor de eigenaar niets anders op zit dan drastische keuzes te maken. Een deel van het noodzakelijk onderhoud wordt doorgeschoven naar een volgende beurt (volgens jaar) en daarmee neemt een eigenaar forse risico's == Meerjarenraming onderhoud == Om het onderhoud zo efficiënt en effectief mogelijk uit te voeren is het noodzakelijk om op voorhand een goede inschatting te maken van het onderhoud op termijn. Dat kan op een aantal verschillende manieren. De eerste manier is om te vertrouwen op gezond verstand en gegevens uit het verleden. Het is niet een gestructureerde methode en geeft ook zeker geen garanties, maar het is op voorhand wel bekend welke kosten er met het onderhoud gemoeid zullen zijn. Zo een planning geeft inzicht in de meest waarschijnlijke jaren waarin onderhoud normaal gesproken voor zou komen. Deze methode is gebaseerd op de statische gegevens van het te verwachten onderhoud aan materialen. Enkele voorbeelden: * schilderwerk heeft na 4 jaar een onderhoudsbeurt nodig en elke 8 jaar een nieuwe laag; om de 24 jaar moet het schilderwerk vanaf de kale ondergrond volledig opnieuw worden opgezet. * houtwerk heeft de neiging om te gaan rotten; statistisch vertonen houten kozijnen na 40 tot 50 jaar zodanige problemen dat vervangen aan de orde is. * een CV ketel kan ongeveer 20 tot 24 jaar mee, mits elk jaar goed nagekeken. * voegwerk in de gevel gaat 60 jaar mee als de gevel in het noordoosten ligt maar het gaat maar 30 tot 40 jaar mee in het zuidwesten. Een heel goede meerjarenraming onderhoud (MRO), meerjarenonderhoudsplanning (MOP) of lange termijn onderhoudsplanning (LTOP) geeft een overzicht van alle onderhoudsdragers (dat zijn de zaken in het gebouw waar enige vorm van onderhoud op termijn noodzakelijk is) met de noodzakelijke onderhoudsactiviteiten en de daarbij behorende onderhoudskosten. De periode waarover de planning wordt gemaakt is in eider geval tot op het moment waarop het gebouw ingrijpend zal worden gerenoveerd, waarbij sprake is van meer dan alleen het op dat moment noodzakelijke onderhoud. Dat is vaak na 20 tot 25 jaar. Soms wordt een meerjarenraming opgesteld voor 40 tot 50 jaar, hetgeen op termijn nog weinig realistisch is. = Conditiemeting (gebouw) = '''Conditiemeting van gebouwen, terreinen en installaties''' is in Nederland de meting van de staat van onderhoud conform de NEN 2767 standaard. Dit gebeurt door middel van een vastgelegde meet- en registreermethode. De registratie geschiedt door een gecertificeerde inspecteur. Deze stelt van ieder materiaal, elk element en iedere detaillering vast wat de eventuele gebreken zijn, de omvang daarvan en de intensiteit. De score loopt van 1 tot 6, daarbij is 1 zeer goed en 6 zeer slecht. Een conditiescore van 3 is naar de maatstaf van de meeste vastgoedportefeuillehouders of gebruikers voldoende. Samenvoeging van deze objectief vastgestelde kenmerken leidt tot een enkele getal, de conditiescore van een gebouw. Met dit samenvoegen moet zeer terughoudend worden omgegaan. Juist de vele individuele metingen geven de staat van een object aan. Samenvoeging leidt helaas tot vervlakking. In de bedrijfskundige benadering van onderhoud werden ook meer gegevens met elkaar vergeleken. Ook inspectieresultaten, die niet consistent bleken te zijn. Dat bleek enerzijds uit de afwijkingen die er ontstaan als twee verschillende inspecteurs naar gebouwen kijken en anderzijds door de manier waarop de opname van de inspecteurs werd vertaald naar een advies. Er is duidelijk behoefte ontstaan aan een eenduidige systematiek die objectief, transparant en reproduceerbaar het onderhoud van gebouwen vastlegt. = MeerJarenOnderhoudsPlanning (MJOP) = ... {{Boek}} {{Fase|3}} [[Categorie:Bouwkunde]] [[Categorie:Toegepaste wetenschap]] ib40i3eduy5947vnzmhitomnltd9vy5 0 36639 429939 424371 2026-09-23T05:01:42Z JopkeB 18060 Categorie toegevoegd + inschatting fase + Te doen 429939 wikitext text/x-wiki {{Bi}} [[Bestand:Religions_4x5.png|thumb|right|alt=|Verschillende religieuze symbolen]] Dit Wikiboek in aanbouw gaat over de grootste en bekendste [[Religie|religies]] op onze planeet. Het is bedoeld voor jongeren die meer willen weten over religie zoals het binnen schoolvakken als levensbeschouwing, geschiedenis, filosofie en maatschappijleer wordt behandeld. Daarnaast dient het als naslagwerk voor leerkrachten en gebruik in de lessen. = Christendom = Het christendom is een geloof. De Bijbel en Jezus Christus spelen een centrale rol binnen dit geloof. Daarnaast is het christendom een wereldreligie. Dit betekent dar er wordt uitgegaan van een universele waarheid. Het christendom is de grootste godsdienst ter wereld. == Waar komt het christendom vandaan? == [[Bestand:Christianity percentage by country (2008).png|thumb|right|alt=|verspreiding van het christendom over de wereld]] Het christendom is ontstaan rondom de figuur Jezus. Hij leefde ongeveer 2000 jaar geleden en geloofde dat mensen verlost konden worden door in God te geloven en een goed leven te leiden. Dit was dan ook wat hij predikte. Jezus probeerde mensen bij te brengen dat ze niet blindelings de wetten van die tijd hoefden te volgen. Omdat Jezus hiermee de Romeinen in de weg zat, werd hij al snel ter dood veroordeeld. Hij was toen ruim dertig jaar. Later brak Paulus, een volgeling van Jezus, met de joods-christelijke traditie. Het christendom kon zich toen als zelfstandige religie gaan verspreiden waarvan Jezus als de stichter werd gezien. == Wat geloven christenen? == Christenen geloven in maar één God. Ruim 2000 jaar geleden heeft deze God zijn enige zoon (Jezus Christus) naar aarde gestuurd. Het was zijn taak om de zonden van de mensheid op zich te nemen. Jezus stierf hiervoor aan het kruis en is later opgestaan. Tijdens zijn leven hielp Jezus veel mensen en vertelde hij verhalen. De kern van zijn boodschap was naastenliefde. === De Bijbel === [[Bestand:Illuminated.bible.arp.jpg|thumb|right|alt=|Versierde letter P in een Latijnse Bijbel uit 1407]] De bijbel is het heilige boek van de christenen. Volgens de christenen zijn de teksten uit de bijbel door God geïnspireerd. In de bijbel staan allerlei verhalen, spreuken en gedichten. Daarnaast bevat het leefregels, waar men zich behoort te houden. Het heeft twee delen: * Het oude testament gaat over de geschiedenis van het joodse volk; * het nieuwe testament waarin wordt beschreven hoe Jezus heeft geleefd en wat er na zijn dood heeft plaatsgevonden. == Hoe leven christenen? == Voor christenen (en ook joden) zijn de Tien Geboden het belangrijkste. Dit zijn de leefregels. Ze worden ook wel de Tien Woorden van God genoemd. === Bidden === In de kerk wordt gebeden. Dit gebeurt gezamenlijk. Maar bidden is tegelijk ook iets wat thuis gebeurt. Bijvoorbeeld voor en na het eten of voor het slapen gaan. Middels een gebed kun je God bedanken of om hulp vragen. Ook kun je om vergiffenis vragen als je iets hebt gedaan waar je spijt van hebt. Ten slotte kun je ook bidden voor iemand anders die hulp nodig heeft. === Kerst === Met kerst wordt de geboorte van Jezus gevierd. Jezus zou volgens de overlevering omstreeks het begin van de christelijke jaartelling, dus ruim 2000 jaar geleden, geboren zijn in Betlehem, een plaats in Israël. Tijdens kerst zijn er extra uitgebreide diensten in de kerk, welke vaak meer bezoekers trekken dan normaal. In de kerk wordt gezongen en het kerstverhaal wordt verteld. De kerstboom werd trouwens al lang gebruikt voordat het christendom op kwam. De bomen werden versierd als offer aan de Romeinse goden. Nu staat de kerstboom symbool voor de boom uit het paradijsverhaal. Tegenwoordig geven mensen elkaar ook cadeautjes met kerst. Maar dit is geen christelijke traditie. = Islam = [[Bestand:Allah_logo.svg|thumb|right|alt=|'Allah' in het Arabisch]] De islam is het geloof van de moslims. Allah is hun God. Het woord ''Al'lah'' betekent ook God in het Arabisch. Mohammed is God's profeet en brengt de boodschap van god. De moslims geloven ook in christelijke profeten zoals Adam, Mozes en Jezus. Alleen heten ze dan anders. De islam is net als het christendom een wereldreligie en na het christendom de grootste. == Waar komt de islam vandaan? == De centrale figuur in de islam is Mohammed. Hij werd rond 570 geboren in Mekka, een stad in de buurt van de rode zee en in het huidige Saoedi-Arabië. OP zijn 40e werd Mohammed profeet. De stam waartoe hij behoorde, de Qurais, was heel lang de bewaker van de Kaäba. Dit is een vierkante tempel op de binnenplaats van de grote moskee in Mekka. == Wat geloven islamieten? == Islamieten geloven dat Mohammed de laatste profeet van God is. Als je je als een goed moslim gedraagt, kom je in het paradijs (Jannah). Een plek met gouden paleizen waar geen leed bestaat. Als je je misdraagt of geen moslim bent kom je in de hel, een vuur dat negenhonderd keer heter is dan het vuur op aarde. De toestand in het paradijs en de hel zijn eeuwigdurend. === De koran === De koran is het heilige boek van moslims en oorspronkelijk in het Arabisch geschreven. De engel Gabriel gaf boodschappen door aan Mohammed die hij vervolgens aan zijn volgelingen doorgaf. Op basis hiervan zijn de teksten in de koran geschreven. De teksten beschrijven vooral hoe bijzonder Allah is en op wat voor manieren je hem kunt eren. == Hoe leven islamieten? == [[Bestand:Bilal.jpg|thumb|right|alt=|VBilal, de eerste muezzin roept op tot het gebed]] === De Vijf Zuilen === De belangrijkste leefregels van de islam worden de vijf zuilen genoemd. Moslims doen hun uiterste best om aan deze voorschriften tegemoet te komen: * geloven in Allah; * bidden; * liefdadigheid; * meedoen aan de ramadan; * bedevaart naar Mekka. === Het gebed === Eén van de belangrijkste plichten van de moslim is het gebed. Dit gebeurt op vijf vaste tijden; * voor zonsopgang; * op het midden van de dag; * aan het einde van de middag; * na zonsondergang; * en 's avonds laat. Op plekken waar vooral Moskee's staan, geeft de gebedsoproeper (de muezzin) aan wanneer er gebeden moet worden. Om te bidden kun je naar de moskee gaan maar het kan ook thuis. Dit gebeurt dan op een gebedskleed in de richting van Mekka. = Hindoeïsme = == Waar komt het hindoeïsme vandaan? == == Wat geloven hindoes? == == Hoe leven hindoes? == = Boeddhisme = == Waar komt het boeddhisme vandaan? == Prins Siddharta Gautama wilde weten waarom er verdriet in de wereld bestond dus hij ging bedelen toen hij eindelijk wist waarom er verdriet was noemde hij zich zelf boeddha, sindsdien is het een geloof. == Wat geloven boeddhisten? == == Hoe leven boeddhisten? == = Jodendom = [[Bestand:Judaica.jpg|thumb|right|alt=|Verschillende joodse rituele kunstobjecten]] Het jodendom is het geloof van de joden. Dezen dit geloof komt voornamelijk in het Midden-Oosten. Joden geloven net als christenen en islamieten in één God. De naam van God (JHWH) wordt niet uitgesproken. In plaats daarvan zeg je adonai of elohim. Het jodendom heeft als symbool de Davidster in teken van koning David (die was er toen nog) == Waar komt het jodendom vandaan? == Het jodendom is meer dan 3000 jaar geleden ontstaan. En het is het oudste monotheïstische geloof. Eén enkele oprichter heeft het jodendom niet. Het is eerder een verzameling van veel verschillende overleveringen: verhalen die van generatie op generatie zijn doorgegeven. Het verhaal gaat dat God Abraham naar het land Kanaän stuurde (waar nu Israël ligt). Abraham kreeg veel kinderen die op hun beurt ook weer kinderen kregen. En dit groeide uit tot het joodse volk. Abraham wordt daarom als de vader van de joden gezien. == Wat geloven joden? == De joden geloven dat de woorden van de profeten de waarheid zijn. Mozes was de belangrijkste profeet. Ook geloven ze dat de belangrijkste verlosser nog gaat komen. Een joodse Messias. Er is volgens de joden één almachtige God die de mensen die goed leven beloond en de mensen die slecht leven straft. === De Tenach === [[Bestand:Torah_and_jad.jpg|thumb|right|alt=|en thorarol met jad (aanwijsstokje)]] Het heilige boek van de Joden is de TeNaCh en is geschreven in het Hebreeuws. Het woord ''TeNaCh'' is net als het boek zelf in drieën verdeeld. De Thora is het eerste deel. Dit zijn de boeken van Mozes; de verhalen over het Joodse volk en de belangrijkste leefregels. Het tweede deel, Nebiim, bevat de visioenen en lessen van de profeten. Het derde deel bestaat uit spreuken, gedichten, liederen en nog meer verhalen: de Chetoebim. == Hoe leven joden? == === De tien geboden === Tijdens een openbaring in de woestijn ontvingen de joden de alle leefregels van God. Deze werden opgeschreven in de Thora en de tien belangrijkste kreeg Mozes op twee stenen platen. Deze worden de tien geboden genoemd. Ze vertellen je op wat voor manier je zou moeten leven om gelukkig te worden. In feite gaan ze allemaal over respectvolle omgang: behandel de ander zoals je zelf ook behandeld wil worden. === De besnijdenis === Als je een joodse moeder hebt, ben je automatisch ook joods.Een belangrijk ritueel dat acht dagen na de geboorte van een jongetje wordt uitgevoerd, is de besnijdenis. Dit betekent dat de voorhuid wordt afgesneden. De besnijdenis staat symbool voor de verbinding tussen mens en God en de vruchtbaarheid van zijn volk. = Andere religies = == Confucianisme == == Taoïsme == == Shintoïsme == == Mandeeërs == == Sikhs == == Bahaïsme == == Natuurreligies == = Opdrachten = == Opdrachten Maatschappijleer 3/4 vmbo == De volgende opdrachten zijn bestemd voor leerlingen van de vmbo bovenbouw binnen het vak maatschappijleer. === Donor worden of niet? === [[Bestand:Dutch Chevrolet Ambulance.jpg|right|thumb|Nederlandse ambulance]] Bekijk voorafgaand aan het beantwoorden van de vragen onderstaande clip van schooltv.nl. https://www.schooltv.nl/video/wat-is-orgaandonatie-donor-zijn-redt-levens/#q=donor ; Vraag 1 : Zou je zelf orgaandonor willen zijn? Geef argumenten voor en/of tegen. ; Vraag 2 : a. Hoe denk je dat een christen hier vanuit diens geloofsovertuiging tegen aan kijkt? Leg ook uit waarom je dit denkt. : b. Zou dit voor de joden of moslims anders zijn? Waarom wel of juist niet? Lees onderstaand fragment uit het nrc van 19 oktober 2015. [[Bestand:Tweede Kamer, ingang aan Plein Den Haag juni 2003.JPG|right|thumb|Tweede Kamer, ingang aan Plein Den Haag]] {| class="wikitable" |- | ''Het idee is simpel. Iedereen is orgaandonor, tenzij je bezwaar aantekent. Dat staat in het initiatiefwetsvoorstel dat D66, na een eerste poging in 2012, opnieuw voorlegt aan de Tweede Kamer. De inhoud in het kort: iedere Nederlander krijgt een brief waarin wordt gevraagd een keuze te maken: orgaandonor of niet. Zonder reactie volgt zes weken later nog een brief. Ja of nee? Weer geen reactie? Dan is deze persoon automatisch orgaandonor na het overlijden. Dit in tegenstelling tot de huidige situatie; waarin de keuze aan familieleden wordt gelaten als er geen donorcodicil is.'' |} ; Vraag 3 : Wat vind je van de stelling: 'De politiek zou iedereen automatisch orgaandonor moeten maken, tenzij er bezwaar wordt aangetekend'? Geef argumenten en/of voorbeelden die je standpunt(en) verduidelijken. === Pluriforme samenleving: de drie grootste wereldreligies === In de volgende opdracht ga je kijken naar overeenkomsten en verschillen tussen het jodendom, christendom en de islam. Het is de bedoeling dat je deze informatie gericht (op internet) opzoekt en op een rijtje zet in onderstaande tabel. {| class="wikitable" |- | | christendom | islam | jodendom |- | ontstaan | | | |- | aantal gelovigen | | | |- | belangrijkste gebieden | | Midden-Oosten, Noord-Afrika en Centraal-Azië | |- | heilige boeken | | | |- | heilige plaatsen | Bethlehem, Jeruzalem (en Rome) | | |- | religieus gebouw | | | |- | areligieus persoon | | | |- | belangrijkste (feest)dagen | | | Jom Kippoer, Chanoeka, Rosj Hasjona |- | hiernamaals | | | |- | verschillende stromingen | | | |} === Het cultuurdilemma: Godsdienstverdeling in Nederland === In Nederland kun je mensen in vijf groepen verdelen qua (geloofs)overtuiging [https://longreads.cbs.nl/nederland-in-cijfers-2023/welk-geloof-hangen-we-aan CBS 2022]: * geen godsdienst (57%) * Rooms-katholiek (18%) * Protestant (13%) * Moslim (6%) * Anders (6%) ; Vraag 1 : a. Bij welke groep zou jij jezelf indelen als je een keuze moest maken? : b. Heb je vrienden en familie in alle groepen, in maar een paar groepen of maar één groep? Noem deze groep(en). Het cultuurdilemma heeft te maken met het feit dat in Nederland verschillende culturen naast elkaar leven. Dit heeft onder andere te maken met wat mensen geloven. In Nederland hebben we voor ''pluriformiteit'' gekozen: mensen mogen van elkaar verschillen maar moeten wel in gesprek gaan over deze verschillen. [[Bestand:GroenLinks campagneposter 2012.png|right|thumb|Campagneposter GroenLinks]] Dit gebeurt in de politiek ook. Politieke partijen zitten met hun waarden vaak in het midden bij het cultuurdilemma. Daarbij bewegen ze zich tussen de uitersten ''diversiteit'' en ''eenheid'' in. ; Vraag 2 : a. Zoek op wat de schuin gedrukte begrippen betekenen (binnen de maatschappijleer). : b. Aan welke kant zit Groenlinks-PvdA volgens jou in onderstaand schema? Benoem dit voor nog twee politieke partijen en geef ook een uitleg. [[Bestand:Pvv poster europarlement 2014.jpg|right|thumb|PVV poster europarlement 2014]] DIVERSITEIT < > PLURIFORMITEIT < > EENHEID In de Nederlandse samenleving hebben we onder andere afgesproken dat mensen: * gelijk zijn en niet gediscrimineerd mogen worden; * mogen geloven wat ze zelf willen; * mogen zeggen wat ze vinden en anderen ook die vrijheid moeten gunnen. ; Vraag 3 : Zijn er waarden of leefregels uit de drie grootste wereldreligies die overeen komen met deze afspraken? Zoek ze op en zet ze in onderstaande tabel. {| class="wikitable" |- | | gelijkheid en geen discriminatie | godsdienstvrijheid | vrijheid van meningsuiting |- | christendom | | | |- | islam | | | |- | jodendom | | | |} = Bronvermelding = Terhart, F., Schultze, J., (2007). ''Wereldreligies''. Bath: Parragon Books Ltd. Vermeulen, J., Broeke, J. van den, Middelkoop, J., Rinkel, G., Rijpkema, T., Schuurman, T, (2016). ''Thema's Maatschappijleer ''(4e druk). Wormerveer: Essener BV. Schra, E.L., Veldman, M.C., Olgers, A.A.J., (2015). ''Seneca Maatschappijleer VMBO''. Harderwijk: Seneca. NTR: schooltv.nl, ''Wat is orgaandonatie?'' Geraadpleegd op 12 juni 2016, van https://www.schooltv.nl/video/wat-is-orgaandonatie-donor-zijn-redt-levens/#q=orgaandonatie Steenbergen, E. van (2015, 19 oktober). ''Als je niets doet word je automatisch orgaandonor''. Geraadpleegd op 12 juni 2016, van https://www.nrc.nl/next/2015/10/19/als-je-niets-doet-word-je-automatisch-orgaandonor-1548725 {{Te doen|Nog heel veel, o.a.: hoofdstukken maken, per religie een hoofdstuk; Index; Infobox; teksten maken bij lege hoofdstukken |geplaatst door= [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 23 sep 2026 07:01 (CEST)}} {{Fase|1}} {{Boek}} [[Categorie:Religie]] o1du86cfqezxu9i44gnlyiko9i9kgaw 0 37822 429936 429926 2026-09-23T04:19:39Z JopkeB 18060 /* Paragrafen */ Aanvullingen 429936 wikitext text/x-wiki {{Index Nederlands}} {{TOC rechts}} Ga terug naar [[Nederlands/Nederlands voor de onderbouw van het voortgezet onderwijs|Nederlands voor de onderbouw van het voortgezet onderwijs]] == Het onderwerp van een tekst == Een tekst gaat altijd ergens over. Dat noem je het onderwerp van een tekst. Om het onderwerp te vinden, lees je de tekst oriënterend. Zo vind je het onderwerp van een tekst: # Bekijk de tekst, kijk.. #* naar de titel; #* naar de foto's en plaatjes bij de tekst; #* naar de tussenkopjes in de tekst; #* of er woorden anders gedrukt zijn (vet, schuin, groot of gekleurd); # Lees de eerste zinnen van de tekst. # Geef antwoord op de vraag: waarover gaat de hele tekst? == Indeling van een tekst == Een tekst bestaat uit verschillende onderdelen: === Hoofdstukken === Een hoofstuk is een afgebakend onderdeel van een langere tekst, zoals een boek. Elk hoofdstuk begint op een nieuwe bladzijde. Bovenaan die nieuwe bladzijde staat de titel van het hoofdstuk, in grote, vette letters, zodat het onderwerp goed opvalt. In de inhoudsopgave van een boek staan alle hoofdstukken, in de juiste volgorde, met vaak ook het paginanummer waarop ze beginnen. Zo kun je ze gemakkelijk terugvinden. Zo'n inhoudsopgave met hoofdstukken geeft je ook al een goed idee waar het boek over gaat. === Paragrafen === Hoofdstukken en andere teksten kunnen weer onderverdeeld zijn in kleinere stukken, die we paragrafen noemen. Zij hebben een kopje: een vetgedrukte tekst met het onderwerp van de paragraaf, net boven de eerste alinea van de paragraaf. Net zoals het kopje "Paragrafen" boven deze paragraaf. Paragrafen komen vooral voor in studieboeken, leerboeken en tijdschriftartikelen. In romans en stripboeken komen ze zelden voor. Als je snel die kopjes leest, kun je een goed idee krijgen waar het hoofdstuk of artikel over gaat. === Alinea's === Paragrafen bestaan meestal uit verschillende alinea's. Een alinea is een stukje tekst met zinnen die bij elkaar horen. * Een nieuwe alinea begint altijd op een nieuwe regel. * Soms springt de eerste regel van een nieuwe alinea een beetje in. * Soms is er tussen twee alinea's een witregel. Elke alinea gaat over een deel van het (hoofd)onderwerp. De belangrijkste informatie staat vaak in de eerste zin van een alinea. Door de tekst globaal te lezen kun je snel de belangrijkste informatie uit een tekst halen. Je leest dan alleen de eerste en laatste zin van een alinea. === Zinnen === Een zin is een verzameling woorden die in de juiste volgorde een complete en begrijpelijke tekst opleveren. Kenmerken: * Een zin begint met een hoofdletter en eindigt met een punt (.), vraagteken (?) of uitroepteken(!). Een zin met een vraagteken noemen we een vraag. * Veel zinnen hebben minimaal een onderwerp en een werkwoord, zoals in: ''De kat zit.'' Hier is "de kat" onderwerp en "zit" het werkwoord. * Een zin kan kort ("Brand!") of lang zijn. Lange zinnen hebben veel meer soorten woorden dan alleen een onderwerp en een werkwoord. Lange zinnen zijn moeilijker te begrijpen dan korte. == Leerdoelen == == Vaardigheden == === Technisch lezen === : &#x25a2; Ik kan letters van het alfabet lezen. : &#x25a2; Ik kan woorden lezen. :: &#x25a2; Ik kan klankzuivere woorden lezen (km, mk en mkm). ::: &#x25a2; Ik kan km woorden lezen. ::: &#x25a2; Ik kan mk woorden lezen. ::: &#x25a2; Ik kan mkm woorden lezen. ::: &#x25a2; Ik kan mmkm woorden lezen. ::: &#x25a2; Ik kan mkmm woorden lezen. ::: &#x25a2; Ik kan mmkmm woorden lezen. :: &#x25a2; Ik kan korte woorden met afwijkende spellingpatronen lezen. :: &#x25a2; Ik kan leenwoorden herkennen. : &#x25a2; Ik kan leestekens herkennen. :: &#x25a2; Ik kan veelgebruikte leestekens herkennen. ::: &#x25a2; Ik kan punt en komma herkennen. ::: &#x25a2; Ik kan uitroepteken en vraagteken herkennen. ::: &#x25a2; Ik kan dubbele punt en puntkomma herkennen. ::: &#x25a2; Ik kan een trema herkennen. ::: &#x25a2; Ik kan aanhalingstekens herkennen. === Oriënteren === : &#x25a2; Ik kan verschillende soorten teksten herkennen. : &#x25a2; Ik kan herkennen om wat voor tekst het gaat. : &#x25a2; Ik kan alinea's herkennen. : &#x25a2; Ik kan erachter komen waar een alinea over gaat. : &#x25a2; Ik kan inleiding, middenstuk en slot in teksten aanwijzen. : &#x25a2; Ik kan uitleggen waarom er afbeeldingen bij een tekst staat. : &#x25a2; Ik kan informatie uit afbeeldingen halen. : &#x25a2; Ik kan uitleggen wat globaal lezen is. : &#x25a2; Ik kan globaal lezen. : &#x25a2; Ik kan uitleggen wat precies lezen is. : &#x25a2; Ik kan precies lezen. : &#x25a2; Ik kan uitleggen wat studerend lezen is. : &#x25a2; Ik kan studerend lezen. : &#x25a2; Ik kan dingen opzoeken in teksten. : &#x25a2; Ik kan uitleggen wat zoekend lezen is. : &#x25a2; Ik kan zoekend lezen. === Voorbereiden === === Uitvoeren === : &#x25a2; Ik kan technisch lezen. : &#x25a2; Ik kan teksten in lesmateriaal lezen. : &#x25a2; Ik kan vragen in lesmateriaal lezen. : &#x25a2; Ik kan opgaven in lesmateriaal lezen. : &#x25a2; Ik kan instructies in lesmateriaal lezen. : &#x25a2; Ik kan reclametekst lezen. : &#x25a2; Ik kan informatiefolders lezen. : &#x25a2; Ik kan nieuwsberichten lezen. : &#x25a2; Ik kan artikelen in kranten lezen. : &#x25a2; Ik kan artikelen in tijdschriften lezen. : &#x25a2; Ik kan brieven van officiële instanties (met formele taal) lezen. : &#x25a2; Ik kan brochures van officiële instanties (met formele taal) lezen. === Reflecteren === === Onderwerp en deelonderwerpen === : &#x25a2; Ik kan uitleggen wat het onderwerp van een tekst is.<br> : &#x25a2; Ik kan het onderwerp van een tekst vinden.<br> : &#x25a2; Ik kan uitleggen wat deelonderwerpen van een tekst zijn.<br> : &#x25a2; Ik kan deelonderwerpen van een tekst vinden.<br> === Hoofd- en bijzaken === : &#x25a2; Ik kan de kernzin van een alinea vinden.<br> : &#x25a2; Ik kan hoofdzaken en bijzaken herkennen.<br> : &#x25a2; Ik kan de hoofdzaken van een tekst kort samenvatten.<br> === Voorbeelden, opsommingen en volgorde van tijd === : &#x25a2; Ik kan voorbeelden in een tekst herkennen. : &#x25a2; Ik kan opsommingen in een tekst herkennen. : &#x25a2; Ik kan volgorde van tijd in een tekst herkennen. : &#x25a2; Ik kan signaalwoorden in een tekst herkennen. === Feiten, meningen en argumenten === : &#x25a2; Ik kan feiten in een tekst herkennen : &#x25a2; Ik kan meningen in een tekst herkennen : &#x25a2; Ik kan argumenten in een tekst herkennen === Vergelijkingen, tegenstellingen en redenen === : &#x25a2; Ik kan met behulp van signaalwoorden vergelijkingen in een tekst herkennen<br> : &#x25a2; Ik kan met behulp van signaalwoorden tegenstellingen in een tekst herkennen<br> : &#x25a2; Ik kan met behulp van signaalwoorden redenen in een tekst herkennen<br> === Doelgroep/publiek === : &#x25a2; Ik kan het doel van een tekst herkennen.<br> : &#x25a2; Ik kan erachter komen voor welk publiek een tekst geschreven is.<br> {{Sub}} 54wx6jwx782vcak1vt8jb8lfc2cdnuh 0 38091 429937 405866 2026-09-23T04:32:45Z JopkeB 18060 Fase 429937 wikitext text/x-wiki {{Bi}}Dit wikiboek is een absolute basiscursus over het gebruik van computers. Het boek gaat van '''geen enkele voorkennis''' uit en is uitermate geschikt voor mensen van alle leeftijden met weinig of geen computerervaring. Ook zal er gefocust worden op hedendaagse digitale probleemdomeinen zoals privacy, internet vrijheid, veiligheid en vrije meningsuiting. Computers zijn van essentieel belang in het dagelijks leven en een grondige basiskennis is noodzakelijk om in de maatschappij goed te kunnen functioneren en niet het slachtoffer te worden van verkeerde informatie en misbruik. ''Dit wikiboek is nog in opbouw en is bijgevolg nog niet een afgewerkt geheel. Deze tekst zal aangepast worden als het boek een eerste stadium van volledigheid bereikt heeft, waarna verdere toevoeging van informatie natuurlijk zal blijven gebeuren.'' === Inhoud === # [[Computers voor beginners/Inleiding|Inleiding]] # [[Computers voor beginners/Voor je begint|Voor je begint]] # [[Computers voor beginners/De computer opstarten en afsluiten|De computer opstarten en afsluiten]] # [[Computers voor beginners/Het toetsenbord|Het toetsenbord]] # [[Computers voor beginners/De muis|De muis]] {{Fase|1}} {{Boek}} [[Categorie:Informatica]] ghyps51lp7ruk726vmhwora86w9c7ju 14 44782 429967 404859 2026-09-23T10:42:44Z JopkeB 18060 Toelichting 429967 wikitext text/x-wiki {{Hiddencat}} '''==>''' Gebruik <code><nowiki>{{Sjabloon:Te doen}}</nowiki></code> (zie [[:Sjabloon:Te doen]]) om een pagina toe te voegen. [[Categorie:Wikibooks:Onderhoud]] 0786wy5yeo5kt976bgzq3dhw486rp66 14 45089 429941 412298 2026-09-23T05:37:24Z JopkeB 18060 Zie ook 429941 wikitext text/x-wiki {{Hiddencat}}{{Post-it/Wikidata}}{{Hoofding categorieindex}} {{Wikibooks:Pagina met en zonder Wikidata-koppeling/doc}} '''Zie ook:''' [https://nl.wikibooks.org/w/index.php?title=Speciaal:OngekoppeldePaginas&limit=500&offset=0 Pagina's die niet gekoppeld zijn aan items] voor het complete overzicht [[Categorie:Wikibooks:Onderhoud]] 3wh9ywhhgw40apxwz9f40vpptlfyet1 0 46768 429935 429753 2026-09-22T14:36:08Z JopkeB 18060 /* Achtergrondartikel */ Aanvullingen en correcties 429935 wikitext text/x-wiki {{Index Schrijven}} {{wiu3|JopkeB}} Een '''artikel''' is een informatieve tekst over een specifiek onderwerp in een krant, tijdschrift, nieuwsbrief, encyclopedie of op een website. De tekst kan geïllustreerd zijn met toepasselijke afbeeldingen, zoals foto's, tekeningen en/of diagrammen. Artikelen bestaan in soorten en maten. Van korte nieuwsberichten en {{Wp|Lemma (naslagwerk)|lemma's}} in een encyclopedie tot wetenschappelijke artikelen van tientallen pagina's. Van gericht op het nieuws van de dag tot reisverhalen en onderzoeksartikelen. Hieronder zijn enkele soorten beschreven (zie de inhoudsopgave in de linkerkolom onderaan). De '''doelgroep''' bestaat hier voornamelijk uit (1) amateurs, zoals vrijwilligers bij buurtkranten en verenigingsorganen (o.a. clubbladen) en (2) middelbare scholieren die zich willen oriënteren of journalistiek iets voor hen is. Wie professioneel artikelen wil schrijven, volge een journalistieke opleiding of wetenschappelijke studie. == Algemene aandachtspunten == In het algemeen zijn er de volgende aandachtspunten bij het schrijven van een artikel: * Doorloop de stappen uit het [[Schrijven/Schrijfproces|Schrijfproces]]. * Besteed daarbij extra aandacht aan: ** De '''redactionele formule'''. Die bevat richtlijnen voor een mediaproduct (zoals een krant, website, nieuwsbrief, e.d.), waarin doelgroep, doelstellingen, inhoudelijke thema’s, tone-of-voice en look & feel zijn vastgelegd. Onderdelen van een redactionele formule kunnen ook zijn: :# Onderwerpen die wel en niet passend zijn. :# Rekening houden met een bepaalde signatuur, bijvoorbeeld conservatief, progressief, christelijk, neutraal. :# Gericht op het publiek van het medium, bijvoorbeeld: de moeilijkheidsgraad sluit aan bij het gemiddelde opleidingsniveau, bepaalde smaak (highbrow, volks), interesses, gewenste diepgang of gericht op een bepaalde regio. :* De '''lengte''' van het artikel. Een artikel wordt in de regel gepubliceerd in een medium (krant, tijdschrift, etc.) waarvan de ruimte beperkt is. Een hoofdredactie zal van tevoren de maximale lengte doorgeven aan een schrijver, mede afhankelijk van hoe belangrijk het onderwerp is. :* De '''deadline''' voor het inleveren van het artikel. Er is een van tevoren afgesproken moment waarop de krant, het tijdschrift of ander medium naar de drukker gaat of online wordt gepubliceerd. Daarvóór zal het artikel nog beoordeeld en wellicht gecorrigeerd moeten worden door een (eind-)redacteur. Houd je dus aan de afgesproken deadline, anders moet publicatie ervan worden uitgesteld of vervalt je artikel zelfs omdat het later niet meer relevant is. :* '''{{Wp|Hoor en wederhoor in de journalistiek|Hoor en wederhoor}}'''. Een belangrijk principe in de journalistiek is het toepassen van hoor en wederhoor. Zorg ervoor dat alle kanten van een situatie worden belicht, van voorstanders èn tegenstanders. Benader zo nodig andere partijen om commentaar te leveren. :* Mate van '''objectiviteit'''. In hoeverre eigen commentaar, meningen of interpretaties gewenst zijn, hangt af van het soort artikel en het beleid van het medium. Bij een reportage zal meer eigen inbreng zijn toegestaan dan bij een nieuwsbericht. Overleg dat van tevoren met de (hoofd-)redactie. :* De opbouw<ref>Overgenomen uit {{Wp|Artikel (redactioneel)}} en vervolgens aangepast</ref>: :** Een pakkende titel die de inhoud dekt en uitnodigt tot lezen. :** Een {{Wp|lead (inleiding)}}: introductie, korte inleiding. Met bij voorkeur hier al korte antwoorden op de vragen "wie, wat, waar, wanneer, waarom en hoe". Wie zijn betrokken, wat speelt er, waar, wanneer en waarom speelt het zich af, en hoe zit het in elkaar? Bijvoorbeeld: ''Op [datum/dag] schoot een inwoner van [woonplaats] zijn buurman dood naar aanleiding van een uit de hand gelopen burenruzie.'' :** {{Wp|Broodtekst}}: de hoofdtekst, waarin je feiten op een soepele manier aan elkaar schrijft. Eventuele meningen en interpretaties moeten goed te onderscheiden zijn van de feiten. :** Vaak ontbreekt een slot met een samenvatting en/of conclusie, afhankelijk van het soort artikel. == Nieuwsbericht == Een '''nieuwsbericht''' beschrijft kort en krachtig een actuele gebeurtenis. Actiepunten voor het schrijven van een nieuwsbericht: # Doorloop de stappen uit het [[Schrijven/Schrijfproces|Schrijfproces]]. Passages over langere teksten kun je overslaan. # Besteed daarbij extra aandacht aan: ## Het onderwerp: dat moet actualiteitswaarde hebben: ### Voor een dagblad moet de gebeurtenis vandaag of gisteren hebben plaatsgevonden, voor een weekblad in de afgelopen week, etc. ### De gebeurtenis moet van belang zijn voor de doelgroep. Bijvoorbeeld: een gebeurtenis in Gelderland zal vaak wel nieuwswaarde voor de ''De Gelderlander'' hebben, maar geen of zelden voor het ''Dagblad van het Noorden'' of een vakblad voor wiskundigen. ## De feiten. Een nieuwsbericht vermeldt feiten, geen meningen. ### Het bericht geeft antwoord op de vragen "wie, wat, waar, wanneer, waarom en hoe". Wat is er precies gebeurd, wie waren daarbij betrokken (zoals: wie waren de daders, hoeveel slachtoffers waren er, wie waren (vooral) slachtoffer, hoe gaat het nu met de slachtoffers), waar, wanneer en waarom vond de gebeurtenis plaats en hoe kon het gebeuren? Maar ook: hoe snel waren brandweer, politie en/of andere hulpverleners ter plaatse, hoe reageerden betrokkenen en verantwoordelijken (zoals overheid)? Stel jezelf vragen die lezers ook kunnen hebben. ### De feiten moeten waar zijn, dubbbelcheck hen en gebruik betrouwbare bronnen. Onderzoek of het niet om nepnieuws gaat. ### Neem niet klakkeloos een [[Schrijven/Persbericht|persbericht]] over van een persbureau, bedrijf of andere organisatie. Vooral bedrijven en organisaties kunnen andere doelen hebben dan de volledige waarheid verspreiden. Het kan hen bijvoorbeeld gaan om commerciële doelen of gratis en kritiekloze aandacht voor hun activiteiten of producten. Spit verder, doe research, boor meer bronnen aan, om het hele verhaal boven water te krijgen. En bepaal pas daarna wat je wel en niet in het nieuwsbericht opneemt. ## Aanvullingen op de algmene opbouw: de {{Wp|Broodtekst}} dient "oprolbaar" te zijn, d.w.z. zó geschreven dat het belangrijkste bovenaan staat en het bericht na elke alinea is af te breken zonder aan de nieuwswaarde ervan afbreuk te doen. Als er uiteindelijk geen plaats meer is voor het hele artikel, kan de eindredacteur het artikel zo gemakkelijk inkorten. Een nieuwsbericht heeft dus in de regel geen slot met een samenvatting en/of conclusie. ### (eventueel:) Afbeeldingen zoals foto’s, grafieken, tekeningen, illustraties. == Achtergrondartikel == Een achtergrondartikel is een langer stuk in een krant of tijdschrift dat dieper ingaat op een nieuwsfeit of recente gebeurtenis. De focus ligt op oorzaken, gevolgen, context, duiding, feiten in onderlinge samenhang, toelichtingen, interpretaties en andere achtergrondinformatie. Er worden verschillende invalshoeken (economisch, politiek, ecologisch, etc.) belicht en de bronvermelding is zorgvuldig. Actiepunten voor het schrijven van een achtergrondartikel: # Doorloop de stappen uit het [[Schrijven/Schrijfproces|Schrijfproces]] en de hierboven vermelde [[Schrijven/Artikelen#Algemene_aandachtspunten|algemene aandachtspunten voor artikelen]]. Besteed daarbij extra aandacht aan: # Het '''onderwerp''': dat moet prominent in het nieuws zijn (geweest). # Het '''onderzoek''': ## Begin met deskresearch, onderzoek achter je bureau: wat is er al bekend, welke artikelen zijn er al in de eigen krant of tijdschrift verschenen (dat zijn je uitgangspunten, een achtergrondartikel beschouwt de feiten die daarin zijn gepubliceerd als bekend en vat ze hooguit kort samen), wat is er nog meer bekend, wat kun je online vinden en hoe betrouwbaar zijn die bronnen, wat hebben tv- en radio-journaals al gemeld (jouw achtergrondartikel moet méér en andere feiten en meningen melden, en die berichten zeker niet klakkeloos overnemen). Nu heb je een beeld van wat er gebeurd is, wie er bij betrokken zijn en hopelijk ook wie of wat meer informatie kan verstrekken. ## Spit verder, zoals: Hoe zijn betrokkenen (personen of organisaties) en/of locaties al eerder in het nieuws geweest en hoe, wat is hun achtergrond, hebben een of meer betrokken personen een strafblad? Welk soort cijfers en andere feiten zijn nog meer relevant? Raadpleeg gespecialiseerde bronnen met informatie die niet door een zoekmachine wordt gevonden, zoals de databanken van de Kamer van Koophandel, het Kadaster, het {{Wp|Centraal Bureau voor de Statistiek|CBS}}, met nieuws en/of met rechterlijke uitspraken. ## Interview betrokkenen, deskundigen en politiek verantwoordelijken (zoals wethouder, burgemeester, minister). Vraag hen het hemd van het lijf. Bereid die interviews goed voor. Interviewen kan telefonisch maar beter is ter plaatse. Interview buurtbewoners, de plaatselijke politie, en wie je zoal verder tijdens het deskresearch bent tegengekomen. Richt je hierbij vooral op het ''waarom'' (is dit gebeurd) en ''hoe'' (kon het gebeuren). Zorg voor {{Wp|Hoor en wederhoor in de journalistiek|hoor en wederhoor}}, zorg dat elk soort mening en kijk op de gebeurtenissen aan bod komen, vanuit verschillende inzichten. Wat zijn de achterliggende opvattingen van de geïnterviewden, hoe zijn ze tot deze meningen gekomen? Noteer zorgvuldig de namen en functies van de geïnterviewden, hun uitspraken en andere bijzonderheden (of neem opname-apparatuur mee). Neem eventueel een fotograaf mee voor foto's van de huidige situatie en geïnterviewden. ## Check de gegeven feiten en meningen: zijn ze waar, is het geen misinformatie? # De '''interpretatie''' en duiding van de gegevens en meningen: ## Zet alle gevonden feiten en meningen op een rijtje. Zet feiten in chronologische volgorde, èn maak per hoofdpersoon een rijtje. ## Nu je alles op een rijtje hebt gezet: wat denk jij dat er precies gebeurd is, wat de aanleiding was, welke voorbereidingen ervoor zijn gedaan of juist zijn nagelaten bij een natuurramp, wie erbij betrokken waren? Probeer dwarsverbanden te vinden. Hoe hangen de gegevens en meningen samen? Kloppen de meningen? Hoe gaat het verder, was dit alles of volgen er meer van dergelijke incidenten? Wat is er nodig om ze te voorkomen (of juist te faciliteren als het om een positief incident gaat, maar meestal gaat nieuws over nare gebeurtenissen). # '''Schrijf''' een goed lopend verhaal. Begin met de nieuwe feiten en meningen die je boven water hebt kunnen halen. Vermeld citaten tussen "quotes". Verweef je interpretaties er in en eindig met je conclusie. Alle woorden en zinnen die niet tot de conclusie leiden, kun je vervolgens schrappen. Overweeg eventueel een tweede artikel met (een deel van) de geschrapte feiten, meningen en invalshoeken. Vermeld zorgvuldig je bronnen: wie heeft wat gezegd en beweerd, waar heb je de vermelde feiten gevonden? Kies beeldmateriaal uit (of laat dat over aan een beeldredacteur). == Verslag == Een '''verslag''' is een samenvatting van een evenement of bijeenkomst. Het is een artikel waarin op ordelijke wijze wordt beschreven wat er is gebeurd. Bijvoorbeeld een verslag van een rechtszaak, gemeenteraadvergadering, opening van een nieuwe speeltuin door de wethouder of een wedstrijd. De verslaggever is bij voorkeur lijfelijk aanwezig geweest bij het evenement en heeft er bijvoorbeeld ook deelnemers (ook toeschouwers) kunnen interviewen. Actiepunten voor het schrijven van een verslag: # Regel van tevoren toegang tot het evenement of bijeenkomst. Zorg ook voor een fotograaf. # Bereid je voor: zorg dat je de namen van de hoofdrolspelers kent en hun gezichten zal herkennen; verdiep je van tevoren in het onderwerp: wat komt er precies aan de orde (probeer de agenda van tevoren te hebben); zorg dat je vertrouwd bent met het jargon en de spelregels (zowel van een vergadering, rechtszaak als wedstrijd). # Reis erheen en maak er aantekeningen: vlak van tevoren, tijdens en direct na het evenement. # Doorloop de stappen uit het [[Schrijven/Schrijfproces|Schrijfproces]]. # Besteed daarbij extra aandacht aan: ## De '''feiten''': In het verslag komen allereerst feiten en resultaten aan bod. Het gaat om "wie, wat, waar, wanneer, waarom en hoe". Welke belangrijke uitspraken zijn gedaan, wie deed die en hoe werd daar op gereageerd? Welke moties zijn aangenomen? Wat was de uitspraak van de rechter? Wie maakten doelpunten en wie gaven daarvoor voorzetten, hoeveel op het doel gerichte ballen ving de keeper? Welke artiesten traden op en wat lieten ze zien en horen? ## '''Ervaringen''': hoe waren de omstandigheden (het weer, te warm/koud, bedompt, modderig, etc.), hoe was de sfeer: ontspannen, feestelijk, lawaaierig, gespannen, waren er protesten of rellen? Verliep de gebeurtenis orderlijk, luisterde men naar elkaar en reageerde men op vorige sprekers, of was het ieder voor zich? Begon het evenement op tijd, hield men zich aan de tijd of liep het uit? ## '''Meningen''': De auteur kan een korte reflectie op het gebeuren opnemen, van hem-/haarzelf of van een of meer deskundigen. Bijvoorbeeld of een gerechtelijke uitspraak in lijn is met uitspraken van soortgelijke rechtszaken of juist opvallend is of afwijkt. Of wie moet worden beschouwd als de winnaar van de teamwedstrijd of wie er juist een potje van heeft gemaakt. ## '''Foto's''' of andere afbeeldingen. Zij zijn een aanvuling op de tekst, waardoor lezers zich beter een voorstelling kunnen maken van het evenement. == Reportage == Bij een '''reportage''' gaat het niet om een verslag van een evenement, maar om een inkijkje in een bepaalde leefwereld, zoals van de toestand in een rampgebied of achterstandswijk en de gang van zaken in een bedrijf of andere organisatie, tot de aanloop naar een rechtszaak. === Reisverhaal === == Interview == == Portret == == Onderzoeksartikel == == Opinie-artikel == Inclusief hoofdredactioneel commentaar. Zie [[Schrijven/Opinieartikel|Opinieartikel]]. == Recensie == Zie [[Schrijven/Recensies|Recensies]] == Artikel in een encyclopedie == Ook wel "lemma" genoemd. Zie {{Wp|Help:Tips voor het schrijven van een goed artikel}} in Wikipedia. == Wetenschappelijk artikel == Zie het Wikibook [[Van Idee tot Publicatie]], ook voor scripties (Nederland) en eindwerken (België). == Zie ook == * [[Schrijven/Column|Column]] * [[Schrijven/Brieven#Ingezonden_brief|Ingezonden brief]] * [[Informatievoorziening/Contentcuratie|Contentcuratie]] - attendering op nieuwe informatie, verrijkt met een toelichting, opinie, je eigen visie, duiding, context, commentaar en/of kanttekeningen == Bronnen en referenties == {{Sub}} 13nzmri76q9fxzjznxe1k4khs4tby0c 14 46808 429956 2026-09-23T09:11:41Z JopkeB 18060 Nieuwe pagina aangemaakt met '{{Cat |onderwerp=Transport |detailomschrijving=Alle vormen en aspecten van transport: over water, land en door de lucht |broodkruimel= [[:Categorie:Alles|Alles]] &rarr; [[:Categorie:Boek|Boek]] &rarr; [[:Categorie:Boek naar thema|Boek naar thema]] &rarr; '''{{PAGENAME}}''' |overig= }} [[Categorie:Boek naar thema]]' 429956 wikitext text/x-wiki {{Cat |onderwerp=Transport |detailomschrijving=Alle vormen en aspecten van transport: over water, land en door de lucht |broodkruimel= [[:Categorie:Alles|Alles]] &rarr; [[:Categorie:Boek|Boek]] &rarr; [[:Categorie:Boek naar thema|Boek naar thema]] &rarr; '''{{PAGENAME}}''' |overig= }} [[Categorie:Boek naar thema]] jblr84m1dzluuwlz4ry4z2lhrbpak8x