Wikibooks nlwikibooks https://nl.wikibooks.org/wiki/Hoofdpagina MediaWiki 1.47.0-wmf.22 first-letter Media Speciaal Overleg Gebruiker Overleg gebruiker Wikibooks Overleg Wikibooks Bestand Overleg bestand MediaWiki Overleg MediaWiki Sjabloon Overleg sjabloon Help Overleg help Categorie Overleg categorie Transwiki Overleg transwiki Wikijunior Overleg Wikijunior TimedText TimedText talk Module Overleg module Event Event talk 10 8291 430507 397226 2026-10-06T03:44:03Z JopkeB 18060 Hoofdtuk Tijd op Aarde toegevoegd 430507 wikitext text/x-wiki {| class="toccolours noprint" style="float: right; margin: 0 0 1em 1em;" | style="text-align: center; background-color: #19A5C3; color: black; padding: 1em 0 1em 0;"|'''[[Wikijunior:Aardrijkskunde|Aardrijkskunde]]''' |- |'''Thema's:''' * [[Wikijunior:Aardrijkskunde/De wereld|De wereld]] ** [[Wikijunior:Aardrijkskunde/Tijd op Aarde|Tijd op Aarde]] * [[Wikijunior:Aardrijkskunde/Landschappen|Landschappen]] * [[Wikijunior:Aardrijkskunde/Onderweg|Onderweg]] * [[Wikijunior:Aardrijkskunde/Het klimaat|Het klimaat]] * [[Wikijunior:Aardrijkskunde/Stad en land|Stad en land]] * [[Wikijunior:Aardrijkskunde/Milieu|Milieu]] * [[Wikijunior:Aardrijkskunde/Internationale organisaties|Internationale&nbsp;organisaties]] * [[Wikijunior:Aardrijkskunde/Natuurverschijnselen|Natuurverschijnselen]] * [[Wikijunior:Aardrijkskunde/Bevolking|Bevolking]] * [[Wikijunior:Aardrijkskunde/Welvaart in de wereld|Welvaart in de wereld]] '''Bronnen:''' * [[Wikijunior:Aardrijkskunde/Bibliotheek|Bibliotheek]] |}<noinclude> [[Categorie:Sjablonen Wikijunior]] </noinclude> a72qzqqmlm51xcyznwfbaymgigxvwtd 430508 430507 2026-10-06T04:16:33Z JopkeB 18060 Binnenkant van de aarde en andere onderwerpen - bleken al als hoofdstuk te bestaan 430508 wikitext text/x-wiki {| class="toccolours noprint" style="float: right; margin: 0 0 1em 1em;" | style="text-align: center; background-color: #19A5C3; color: black; padding: 1em 0 1em 0;"|'''[[Wikijunior:Aardrijkskunde|Aardrijkskunde]]''' |- |'''Thema's:''' * [[Wikijunior:Aardrijkskunde/De wereld|De wereld]] ** [[Wikijunior:Aardrijkskunde/Tijd op Aarde|Tijd op Aarde]] ** [[Wikijunior:Aardrijkskunde/Atmosfeer|Atmosfeer]] ** [[Wikijunior:Aardrijkskunde/Binnenkant van de aarde|Binnenkant van de aarde]] * [[Wikijunior:Aardrijkskunde/Continenten|Continenten]] ** [[Wikijunior:Aardrijkskunde/Europa|Europa]] *** [[Wikijunior:Aardrijkskunde/Europese Unie|Europese Unie]] * [[Wikijunior:Aardrijkskunde/Landschappen|Landschappen]] * [[Wikijunior:Aardrijkskunde/Landen|Landen]] * [[Wikijunior:Aardrijkskunde/Onderweg|Onderweg]] * [[Wikijunior:Aardrijkskunde/Stad en land|Stad en land]] * [[Wikijunior:Aardrijkskunde/Milieu|Milieu]] * [[Wikijunior:Aardrijkskunde/Internationale organisaties|Internationale&nbsp;organisaties]] * [[Wikijunior:Aardrijkskunde/Natuurverschijnselen|Natuurverschijnselen]] ** [[Wikijunior:Aardrijkskunde/Lucht|Lucht]] ** [[Wikijunior:Aardrijkskunde/Waterkringloop|Waterkringloop]] ** [[Wikijunior:Aardrijkskunde/Het klimaat|Het klimaat]] ** [[Wikijunior:Aardrijkskunde/Weer|Weer]] ** [[Wikijunior:Aardrijkskunde/Wind|Wind]] ** [[Wikijunior:Aardrijkskunde/Aardbeving|Aardbeving]] ** [[Wikijunior:Aardrijkskunde/Tsunami|Tsunami]] * [[Wikijunior:Aardrijkskunde/Bevolking|Bevolking]] * [[Wikijunior:Aardrijkskunde/Welvaart in de wereld|Welvaart in de wereld]] '''Bronnen:''' * [[Wikijunior:Aardrijkskunde/Bibliotheek|Bibliotheek]] |}<noinclude> [[Categorie:Sjablonen Wikijunior]] </noinclude> bocqy31i6prb5rm4uztuylai578fy6o 104 11886 430498 430497 2026-10-05T15:43:28Z JopkeB 18060 /* Zonnetijd en kloktijd */ 430498 wikitext text/x-wiki {{Wiu3|JopkeB}} [[File:The Blue Marble (remastered).jpg|thumb|300px|center|De Aarde gezien vanuit de ruimte]] {{Wikijunior Aardrijkskunde}} == Over de Aarde in de ruimte == De Aarde is een planeet. Een planeet is een grote bol in de ruimte, die met grote snelheid om een ster draait. De ster waar de Aarde omheen draait noemen we de zon. Die ken je vast wel. De omtrek van de Aarde is 40.000 kilometer, gemeten rond de evenaar. Zó groot is de aarde. Ter vergelijking: * Als je in Nederland van de stad Groningen (in het noorden) naar Maastricht (in het zuiden) rijdt, is dat ongeveer 300 km * Als je in België van Knokke-Heist (aan de kust, in het noordwesten) rijdt naar Aubange (in het zuidoosten, tegen de grens met Luxemburg aan), dan is dat ook ongeveer 300 km. 300 km kost ongeveer 3 uur als je over de snelweg goed kunt doorrijden, maar in de Ardennen (bergen) zul je minder snel vooruit komen. De omtrek van de Aarde is meer dan 130 keer zo lang. Dat is algauw 50 dagen met de auto als je 800 km per dag kunt reizen èn als je over zee zou kunnen rijden. Met een vliegtuig duurt het nog steeds meer dan twee dagen. === De Aarde en de tijd === De Aarde draait dus om de zon. Daar doet hij ongeveer een jaar over. De Aarde draait niet in een mooie, ronde cirkel om de zon, maar in een ellips, een soort uitgerekte cirkel. Hierdoor staat de Aarde op 21 juni en 21 december het verst van de zon. Op 21 maart en 23 september staat hij het dichtst bij de zon. Tegelijkertijd draait de Aarde om zijn eigen as, dus hij draait in de rondte. Die as moet je je voorstellen als een denkbeeldige lange staaf die vanaf de Noordpool dwars door de Aarde naar de Zuidpool gaat en daar weer boven de grond uitkomt. Eén omwenteling duurt een dag. Dus die 40.000 km legt de Aarde zelf in 1 dag af. Dat is ongeveer twee keer zo snel als een gewoon vliegtuig. Zò snel draait hij. Dat de Aarde draait, kun je merken doordat het op een dag afwisselend overdag en nacht is. De plek waar je bent, bijvoorbeeld in de Benelux, is ongeveer de helft van de dag naar de zon toegekeerd. Dan is het daar dan licht. Of het goed of slecht weer is maakt niet uit. Aan de andere kant van Aarde is het dan donker, bijvoorbeeld in Nieuw-Zeeland. De andere helft van de dag staat onze kant van de Aarde van de zon af en is het donker in de Benelux. In Nieuw-Zeeland is het dàn juist licht. <gallery widths=250 heights=180> Blue ellipse.png|Ellips Four season blank.svg|Aarde (blauw) draait om de zon (geel); 1=21 maart; 2=21 december; 3=23 september; 4=21 juni Earth's Axis.gif|thumb|Aarde draait om zijn as Earth-lighting-summer-solstice NL.png|Aarde: dag en nacht </gallery> ==== Seizoenen ==== Met de aardas is nog wat aan de hand. Die staat namelijk scheef ten opzichte van de zon. Dat is de reden dat we seizoenen kennen. Hoe werkt dat? Allereerst nog iets over de indeling van de Aarde. Helemaal in het noorden ligt de Noordpool. Daar is het altijd heel koud. Helemaal aan de andere kant, in het zuiden, ligt de Zuidpool. Daar is het ook altijd heel koud. In het midden loopt de evenaar, een denkbeeldige lijn die midden over de Aarde loopt. Daar is het altijd warm, tropisch warm. [[File:Seasons2.svg|thumb|300px|Seizoenen (N = noorden, S = zuiden)]] Zo is de Aarde in feite in tweeën gedeeld. Er is een noordelijke helft, die we het "noordelijk halfrond" noemen. Die loopt van de Noordpool tot aan de evenaar. En je snapt het al: het zuidelijk halfrond loopt van de Zuidpool ook tot aan de evenaar. Nederland, België en Suriname liggen alle drie op het noordelijk halfrond. Suriname ligt vlak bij de evenaar. Nederland en België liggen tamelijk in het noorden, iets over de helft op een denkbeeldige lijn tussen de evenaar en de noordpool. Kijk nu eens goed naar het plaatje rechts. Dan zie je dat de zon op het linkerbolletje veel meer schijnt op het noordelijk halfrond dan op het zuidelijk halfrond. Dat komt omdat de aardas scheef staat en het noordelijk halfrond dichterbij de zon staat dan het zuidelijk halfrond. Het is rond 21 juni. Oop het noordelijk halfrond begint de zomer, op het zuidelijk halfrond begint de winter. In de Benelux is het dan veel langer licht dan in de winter en veel korter donker. We krijgen veel meer zonlicht en de zon staat veel hoger in de lucht. Daardoor is het veel warmer en kunnen planten goed groeien (zoals bloemen, bomen, groente, fruit en granen). Het rechterbolletje op het plaatje toont de situatie op 21 december. Op het noordelijk halfrond is nu juist veel minder zon dan op het zuidelijk halfrond. Hier begint de winter en op het zuidelijk halfrond begint de zomer. Er is hier veel korter zonlicht, vaak niet meer dan zeven uur. Bovendien staat de zon zelfs midden op de dag veel lager dan in de zomer. Het is hierdoor veel kouder, planten groeien buiten niet of nauwelijks meer, zomerplanten moet je beschermen tegen vorst, loofbomen hebben hun bladeren verloren. De twee bolletjes tussen links en rechts in, tonen de situatie op 21 maart (bovenin) en 23 september (onderin). Oftewel: het begin van de lente en de herfst. Op deze twee dagen is het overal op Aarde even lang licht en donker. Of je nu op een pool bent, op de evenaar of ergens er tussenin. De zon schijnt overal 12 uur. ==== Zonnetijd en kloktijd ==== [[File:Suntime.jpg|thumb|Zonnewijzer: half 6]] De tijd wordt op Aarde verdeeld in 24 uren. Oorspronkelijk was er alleen zonnetijd. Die bestaat overigens nog steeds, maar die wordt veel minder vaak gebruikt dan kloktijd. Zonnetijd wordt gemeten zonder klok, alleen door naar de stand van de zon te kijken.'s Morgens komt de zon op in het oosten en 's avonds gaat hij weer onder in het westen. Hoogzomer komt hij op in het noordoosten en gaat hij onder in het noordwesten. In de winter, vlak voor Kerstmis, komt hij op in het zuidoosten en gaat hij 's middags onder in het zuidwesten. In de tussentijd is hij langzaam via het zuiden verder geschoven. Altans, zo lijkt het. Maar in werkelijkheid is de Aarde verder gedraaid. Met een kompas kun je bepalen waar de zon staat en uitrekenen hoe laat het qua zonnetijd is. Door naar die stand van de zon te kijken, kun je inschatten hoe laat het is, volgens de zonnetijd dan. Zonnewijzers geven de zonnetijd aan. Andersom kun je een inschatting maken van de richting waarin je loopt (of wilt lopen of fietsen), als je een horloge hebt dat is afgestemd op de zonnetijd. Als het 12 uur 's middags is, staat de zon in het zuiden. Om 6 uur 's morgens staat hij in het oosten en om 6 uur 's avonds in het westen. Daar tussenin: als het 9 uur 's morgens is, staat hij in het zuidoosten en om 3 uur 's middags in het zuidwesten. [[File:Time Zones (2012).gif|thumb|500px|Kloktijd: tijdzones (rode lijn midden = nulmeridiaan; rode lijn rechts = datumgrens)]] Maar ja, de kloktijd is maar zelden hetzelfde als de zonnetijd. * Allereerst vinden we het vervelend om telkens je horloge te moeten verzetten als je een uurtje naar het oosten of westen gaat. Dat is tamelijk onhandig: niet alleen moet je je horloge steeds verzetten, maar het is ook lastig afspraken maken. * Daarom is de wereld in tijdzones ingedeeld. 24 in totaal, want er gaan 24 uren in een dag. Dus elke tijdzone bestaat uit een uur. :Even een stukje theorie tussendoor: De Aarde bestaat uit een bol. En dus kun je er (denkbeeldige) cirkels omheen trekken, net als de evenaar zo'n cirkel is. Elke cirkel is wiskundig gezien 360° in de rondte (° = gradenteken, nu niet op een koortsthermometer, maar in de ruimte). Dus ook de Aarde is 360° in de rondte. Dat betekent dat er denkbeeldig 360 lijnen zijn getekend op de Aarde, van de noordpool naar de zuidpool, elk met dezelfde afstand tot elkaar. We noemen die {{Wp|Meridiaan (geografie)|meridianen}}. Als je die 360° deelt door 24 (uren) dan kom je uit op 15. Dus elke 15° is een uur verder. In 1884 werd de Meridiaan van Greenwich (in Engeland) gekozen als wereldwijd geldende {{Wp|nulmeridiaan}}. Van daaruit werd verder geteld naar het westen ("westerlengte" = WL) en naar het oosten ("oosterlengte" = OL). De nulmeridiaan loopt midden door een tijdzone. Die tijdzone loopt dus van 7½° WL tot 7½° OL. Men noemt die zone "Westeuropese tijd". Nederland ligt gemiddeld op 5° OL. België op 4,5° OL. Je zou dus denken: die landen hebben dezelfde tijdzone als Engeland en dus Westeuropese tijd. Maar nee: zoals je op het kaartje al kunt zien, houden niet alle landen zich strikt aan de tijdzone die ze zouden moeten hebben. * Als je strikt aan die 24 oorspronkelijke tijdzones vasthoudt, die allemaal even ver uit elkaar liggen, dan ontstaan er problemen. Dan moet je binnen een land of regio nog steeds je horloge verzetten als je een tijdzone oversteekt naar de volgende. Daarom zijn er andere tijdsindelingen gemaakt. Nederland en België horen daarbij bij de Middeneuropese tijdzone, de MET. We hebben nu dezelfde tijd als nabijgelegen landen als Duitsland, Zwitersland, Italië en Scandinavië. Dat is wel zo gemakkelijk. Alleen lopen we dan qua klokkentijd wel een stuk vóór op de zonnetijd. ** Reken maar uit: een uur is 15°. Dus 5° OL is 1/3 uur (20 minuten) na de nulmeridiaan. Als we Westeuropes tijd zouden hebben, zou de zon al om 11:40 op zijn hoogst staan (12 uur zonnetijd). 20 minuten eerder dan de nulmeridiaan. Maar met Middeneuropese tijd nu lopen we een heel uur klokkentijd vooruit op de nulmeridiaan. Dan staat de zon pas om 12:40 op zijn hoogst. ==== Schrikkeldag ==== De reis van de Aarde om de zon duurt iets meer dan een jaar. Om precies te zijn in 365 dagen en een kwart dag (zo'n zes uur). Die kwart dag is wel een probleem. Want als we niets zouden doen, beginnen de seizoenen (lente, zomer, herfst en winter) elke vier jaar een dag later. Kerstmis en Oud en Nieuw zouden dan na zo'n zes eeuwen in de zomer vallen. Daarom is er een keer in de vier jaar een extra dag, een schrikkeldag, op 29 februari. Dan lopen de seizoenen weer in de pas met het kalenderjaar. Alle jaren die door 4 deelbaar zijn, krijgen zo'n extra dag. Je hebt pech als je precies op zo'n schrikkeldag bent geboren, want dan kun je maar een keer in de vier jaar je verjaardag echt op 29 februari vieren. '''Opdracht tussendoor''': Reken uit: Wanneer is het eerstvolgende schrikkeljaar? ==Binnenkant van de aarde== In dit hoofdstuk leren we over de binnenkant van onze planeet. Onze planeet aarde is geen lege bol. Maar wat zit er dan binnen in onze aarde? Om het je te kunnen voorstellen, vergelijken we de aarde met een gekookt eitje. ===De aarde als een ei=== [[afbeelding:Frühstücksei4.jpg|200px|left|een gekookt eitje]]<br><br> Aan de buitenkant van het ei zit de harde schaal(Aardkorst). Daaronder zit het eiwit(aardmantel) en helemaal in het midden zit het eigeel(vaste kern). <br><br><br><br> ====Hoe ziet onze aarde er nu uit?==== * De schaal van het ei is als de buitenkant van de aarde. In het echt is deze laag nog dunner dan de schaal! Het heet de '''aardkorst'''. * Het eiwit kan je vergelijken met de '''mantel'''. * Het eigeel in het midden is zoals de '''kern'''. ===Een plaatje van de binnenkant=== Op de tekening hieronder zie je nog een deel van de buitenkant van de aarde. De zeeën zijn blauw gekleurd en de werelddelen zijn groen. <br> In de tekening zie je dat er net als bij het ei een stuk uitgesneden is. De drie grote delen van de binnenzijde van de aarde zijn nog verdeeld in verschillende lagen. * De kern is geel gekleurd en bestaat uit een binnenkern en buitenkern. * De mantel is oranje gekleurd en bestaat uit een binnenmantel, een overgangszone en een buitenmantel. * De aardkorst is blauw en groen gekleurd. Hij bestaat uit werelddelen en zeeën. [[afbeelding:Jordens inre-numbers.svg|400px|left|kijkje aan de binnenkant van de aarde]] *'''6. aardkorst''' *'''5. buitenmantel''' *'''4. overgangszone''' *'''3. binnenmantel''' *'''2. buitenkern''' *'''1. binnenkern''' {{juniorsub}} ks8do1xat1ht7i0jhg83s6hxcml8fo4 430500 430498 2026-10-05T16:02:45Z Erik Baas 2193 minder afhankelijk van font en schermresolutie 430500 wikitext text/x-wiki {{Wiu3|JopkeB}} [[File:The Blue Marble (remastered).jpg|thumb|300px|center|De Aarde gezien vanuit de ruimte]] {{Wikijunior Aardrijkskunde}} == Over de Aarde in de ruimte == De Aarde is een planeet. Een planeet is een grote bol in de ruimte, die met grote snelheid om een ster draait. De ster waar de Aarde omheen draait noemen we de zon. Die ken je vast wel. De omtrek van de Aarde is 40.000 kilometer, gemeten rond de evenaar. Zó groot is de aarde. Ter vergelijking: * Als je in Nederland van de stad Groningen (in het noorden) naar Maastricht (in het zuiden) rijdt, is dat ongeveer 300 km * Als je in België van Knokke-Heist (aan de kust, in het noordwesten) rijdt naar Aubange (in het zuidoosten, tegen de grens met Luxemburg aan), dan is dat ook ongeveer 300 km. 300 km kost ongeveer 3 uur als je over de snelweg goed kunt doorrijden, maar in de Ardennen (bergen) zul je minder snel vooruit komen. De omtrek van de Aarde is meer dan 130 keer zo lang. Dat is algauw 50 dagen met de auto als je 800 km per dag kunt reizen èn als je over zee zou kunnen rijden. Met een vliegtuig duurt het nog steeds meer dan twee dagen. === De Aarde en de tijd === De Aarde draait dus om de zon. Daar doet hij ongeveer een jaar over. De Aarde draait niet in een mooie, ronde cirkel om de zon, maar in een ellips, een soort uitgerekte cirkel. Hierdoor staat de Aarde op 21 juni en 21 december het verst van de zon. Op 21 maart en 23 september staat hij het dichtst bij de zon. Tegelijkertijd draait de Aarde om zijn eigen as, dus hij draait in de rondte. Die as moet je je voorstellen als een denkbeeldige lange staaf die vanaf de Noordpool dwars door de Aarde naar de Zuidpool gaat en daar weer boven de grond uitkomt. Eén omwenteling duurt een dag. Dus die 40.000 km legt de Aarde zelf in 1 dag af. Dat is ongeveer twee keer zo snel als een gewoon vliegtuig. Zò snel draait hij. Dat de Aarde draait, kun je merken doordat het op een dag afwisselend overdag en nacht is. De plek waar je bent, bijvoorbeeld in de Benelux, is ongeveer de helft van de dag naar de zon toegekeerd. Dan is het daar dan licht. Of het goed of slecht weer is maakt niet uit. Aan de andere kant van Aarde is het dan donker, bijvoorbeeld in Nieuw-Zeeland. De andere helft van de dag staat onze kant van de Aarde van de zon af en is het donker in de Benelux. In Nieuw-Zeeland is het dàn juist licht. <gallery widths=250 heights=180> Blue ellipse.png|Ellips Four season blank.svg|Aarde (blauw) draait om de zon (geel); 1=21 maart; 2=21 december; 3=23 september; 4=21 juni Earth's Axis.gif|thumb|Aarde draait om zijn as Earth-lighting-summer-solstice NL.png|Aarde: dag en nacht </gallery> ==== Seizoenen ==== Met de aardas is nog wat aan de hand. Die staat namelijk scheef ten opzichte van de zon. Dat is de reden dat we seizoenen kennen. Hoe werkt dat? Allereerst nog iets over de indeling van de Aarde. Helemaal in het noorden ligt de Noordpool. Daar is het altijd heel koud. Helemaal aan de andere kant, in het zuiden, ligt de Zuidpool. Daar is het ook altijd heel koud. In het midden loopt de evenaar, een denkbeeldige lijn die midden over de Aarde loopt. Daar is het altijd warm, tropisch warm. [[File:Seasons2.svg|thumb|300px|Seizoenen (N = noorden, S = zuiden)]] Zo is de Aarde in feite in tweeën gedeeld. Er is een noordelijke helft, die we het "noordelijk halfrond" noemen. Die loopt van de Noordpool tot aan de evenaar. En je snapt het al: het zuidelijk halfrond loopt van de Zuidpool ook tot aan de evenaar. Nederland, België en Suriname liggen alle drie op het noordelijk halfrond. Suriname ligt vlak bij de evenaar. Nederland en België liggen tamelijk in het noorden, iets over de helft op een denkbeeldige lijn tussen de evenaar en de noordpool. Kijk nu eens goed naar het plaatje rechts. Dan zie je dat de zon op het linkerbolletje veel meer schijnt op het noordelijk halfrond dan op het zuidelijk halfrond. Dat komt omdat de aardas scheef staat en het noordelijk halfrond dichterbij de zon staat dan het zuidelijk halfrond. Het is rond 21 juni. Oop het noordelijk halfrond begint de zomer, op het zuidelijk halfrond begint de winter. In de Benelux is het dan veel langer licht dan in de winter en veel korter donker. We krijgen veel meer zonlicht en de zon staat veel hoger in de lucht. Daardoor is het veel warmer en kunnen planten goed groeien (zoals bloemen, bomen, groente, fruit en granen). Het rechterbolletje op het plaatje toont de situatie op 21 december. Op het noordelijk halfrond is nu juist veel minder zon dan op het zuidelijk halfrond. Hier begint de winter en op het zuidelijk halfrond begint de zomer. Er is hier veel korter zonlicht, vaak niet meer dan zeven uur. Bovendien staat de zon zelfs midden op de dag veel lager dan in de zomer. Het is hierdoor veel kouder, planten groeien buiten niet of nauwelijks meer, zomerplanten moet je beschermen tegen vorst, loofbomen hebben hun bladeren verloren. De twee bolletjes tussen links en rechts in, tonen de situatie op 21 maart (bovenin) en 23 september (onderin). Oftewel: het begin van de lente en de herfst. Op deze twee dagen is het overal op Aarde even lang licht en donker. Of je nu op een pool bent, op de evenaar of ergens er tussenin. De zon schijnt overal 12 uur. ==== Zonnetijd en kloktijd ==== [[File:Suntime.jpg|thumb|Zonnewijzer: half 6]] De tijd wordt op Aarde verdeeld in 24 uren. Oorspronkelijk was er alleen zonnetijd. Die bestaat overigens nog steeds, maar die wordt veel minder vaak gebruikt dan kloktijd. Zonnetijd wordt gemeten zonder klok, alleen door naar de stand van de zon te kijken.'s Morgens komt de zon op in het oosten en 's avonds gaat hij weer onder in het westen. Hoogzomer komt hij op in het noordoosten en gaat hij onder in het noordwesten. In de winter, vlak voor Kerstmis, komt hij op in het zuidoosten en gaat hij 's middags onder in het zuidwesten. In de tussentijd is hij langzaam via het zuiden verder geschoven. Altans, zo lijkt het. Maar in werkelijkheid is de Aarde verder gedraaid. Met een kompas kun je bepalen waar de zon staat en uitrekenen hoe laat het qua zonnetijd is. Door naar die stand van de zon te kijken, kun je inschatten hoe laat het is, volgens de zonnetijd dan. Zonnewijzers geven de zonnetijd aan. Andersom kun je een inschatting maken van de richting waarin je loopt (of wilt lopen of fietsen), als je een horloge hebt dat is afgestemd op de zonnetijd. Als het 12 uur 's middags is, staat de zon in het zuiden. Om 6 uur 's morgens staat hij in het oosten en om 6 uur 's avonds in het westen. Daar tussenin: als het 9 uur 's morgens is, staat hij in het zuidoosten en om 3 uur 's middags in het zuidwesten. [[File:Time Zones (2012).gif|thumb|500px|Kloktijd: tijdzones (rode lijn midden = nulmeridiaan; rode lijn rechts = datumgrens)]] Maar ja, de kloktijd is maar zelden hetzelfde als de zonnetijd. * Allereerst vinden we het vervelend om telkens je horloge te moeten verzetten als je een uurtje naar het oosten of westen gaat. Dat is tamelijk onhandig: niet alleen moet je je horloge steeds verzetten, maar het is ook lastig afspraken maken. * Daarom is de wereld in tijdzones ingedeeld. 24 in totaal, want er gaan 24 uren in een dag. Dus elke tijdzone bestaat uit een uur. :Even een stukje theorie tussendoor: De Aarde bestaat uit een bol. En dus kun je er (denkbeeldige) cirkels omheen trekken, net als de evenaar zo'n cirkel is. Elke cirkel is wiskundig gezien 360° in de rondte (° = gradenteken, nu niet op een koortsthermometer, maar in de ruimte). Dus ook de Aarde is 360° in de rondte. Dat betekent dat er denkbeeldig 360 lijnen zijn getekend op de Aarde, van de noordpool naar de zuidpool, elk met dezelfde afstand tot elkaar. We noemen die {{Wp|Meridiaan (geografie)|meridianen}}. Als je die 360° deelt door 24 (uren) dan kom je uit op 15. Dus elke 15° is een uur verder. In 1884 werd de Meridiaan van Greenwich (in Engeland) gekozen als wereldwijd geldende {{Wp|nulmeridiaan}}. Van daaruit werd verder geteld naar het westen ("westerlengte" = WL) en naar het oosten ("oosterlengte" = OL). De nulmeridiaan loopt midden door een tijdzone. Die tijdzone loopt dus van 7½° WL tot 7½° OL. Men noemt die zone "Westeuropese tijd". Nederland ligt gemiddeld op 5° OL. België op 4,5° OL. Je zou dus denken: die landen hebben dezelfde tijdzone als Engeland en dus Westeuropese tijd. Maar nee: zoals je op het kaartje al kunt zien, houden niet alle landen zich strikt aan de tijdzone die ze zouden moeten hebben. * Als je strikt aan die 24 oorspronkelijke tijdzones vasthoudt, die allemaal even ver uit elkaar liggen, dan ontstaan er problemen. Dan moet je binnen een land of regio nog steeds je horloge verzetten als je een tijdzone oversteekt naar de volgende. Daarom zijn er andere tijdsindelingen gemaakt. Nederland en België horen daarbij bij de Middeneuropese tijdzone, de MET. We hebben nu dezelfde tijd als nabijgelegen landen als Duitsland, Zwitersland, Italië en Scandinavië. Dat is wel zo gemakkelijk. Alleen lopen we dan qua klokkentijd wel een stuk vóór op de zonnetijd. ** Reken maar uit: een uur is 15°. Dus 5° OL is 1/3 uur (20 minuten) na de nulmeridiaan. Als we Westeuropes tijd zouden hebben, zou de zon al om 11:40 op zijn hoogst staan (12 uur zonnetijd). 20 minuten eerder dan de nulmeridiaan. Maar met Middeneuropese tijd nu lopen we een heel uur klokkentijd vooruit op de nulmeridiaan. Dan staat de zon pas om 12:40 op zijn hoogst. ==== Schrikkeldag ==== De reis van de Aarde om de zon duurt iets meer dan een jaar. Om precies te zijn in 365 dagen en een kwart dag (zo'n zes uur). Die kwart dag is wel een probleem. Want als we niets zouden doen, beginnen de seizoenen (lente, zomer, herfst en winter) elke vier jaar een dag later. Kerstmis en Oud en Nieuw zouden dan na zo'n zes eeuwen in de zomer vallen. Daarom is er een keer in de vier jaar een extra dag, een schrikkeldag, op 29 februari. Dan lopen de seizoenen weer in de pas met het kalenderjaar. Alle jaren die door 4 deelbaar zijn, krijgen zo'n extra dag. Je hebt pech als je precies op zo'n schrikkeldag bent geboren, want dan kun je maar een keer in de vier jaar je verjaardag echt op 29 februari vieren. '''Opdracht tussendoor''': Reken uit: Wanneer is het eerstvolgende schrikkeljaar? ==Binnenkant van de aarde== In dit hoofdstuk leren we over de binnenkant van onze planeet. Onze planeet aarde is geen lege bol. Maar wat zit er dan binnen in onze aarde? Om het je te kunnen voorstellen, vergelijken we de aarde met een gekookt eitje. ===De aarde als een ei=== [[afbeelding:Frühstücksei4.jpg|200px|left|een gekookt eitje]]<br><br> Aan de buitenkant van het ei zit de harde schaal(Aardkorst). Daaronder zit het eiwit(aardmantel) en helemaal in het midden zit het eigeel(vaste kern). <br><br><br><br> ====Hoe ziet onze aarde er nu uit?==== * De schaal van het ei is als de buitenkant van de aarde. In het echt is deze laag nog dunner dan de schaal! Het heet de '''aardkorst'''. * Het eiwit kan je vergelijken met de '''mantel'''. * Het eigeel in het midden is zoals de '''kern'''. ===Een plaatje van de binnenkant=== Op de tekening hieronder zie je nog een deel van de buitenkant van de aarde. De zeeën zijn blauw gekleurd en de werelddelen zijn groen.<br> In de tekening zie je dat er net als bij het ei een stuk uitgesneden is. De drie grote delen van de binnenzijde van de aarde zijn nog verdeeld in verschillende lagen. * De kern is geel gekleurd en bestaat uit een binnenkern en buitenkern. * De mantel is oranje gekleurd en bestaat uit een binnenmantel, een overgangszone en een buitenmantel. * De aardkorst is blauw en groen gekleurd. Hij bestaat uit werelddelen en zeeën. {| |- | rowspan="9" style="padding: 0;" | [[Afbeelding:Jordens inre-numbers.svg|400px|left|kijkje aan de binnenkant van de aarde]] |- | style="height: 2px;"| |- |'''aardkorst''' |- |'''buitenmantel''' |- |'''overgangszone''' |- |'''binnenmantel''' |- |'''buitenkern''' |- |'''binnenkern''' |- | style="height: 0px;" | |} {{Juniorsub}} gk4hfcotbrl7njoar5cw821wg8jf10l 430501 430500 2026-10-05T16:06:38Z Erik Baas 2193 /* Een plaatje van de binnenkant */ 430501 wikitext text/x-wiki {{Wiu3|JopkeB}} [[File:The Blue Marble (remastered).jpg|thumb|300px|center|De Aarde gezien vanuit de ruimte]] {{Wikijunior Aardrijkskunde}} == Over de Aarde in de ruimte == De Aarde is een planeet. Een planeet is een grote bol in de ruimte, die met grote snelheid om een ster draait. De ster waar de Aarde omheen draait noemen we de zon. Die ken je vast wel. De omtrek van de Aarde is 40.000 kilometer, gemeten rond de evenaar. Zó groot is de aarde. Ter vergelijking: * Als je in Nederland van de stad Groningen (in het noorden) naar Maastricht (in het zuiden) rijdt, is dat ongeveer 300 km * Als je in België van Knokke-Heist (aan de kust, in het noordwesten) rijdt naar Aubange (in het zuidoosten, tegen de grens met Luxemburg aan), dan is dat ook ongeveer 300 km. 300 km kost ongeveer 3 uur als je over de snelweg goed kunt doorrijden, maar in de Ardennen (bergen) zul je minder snel vooruit komen. De omtrek van de Aarde is meer dan 130 keer zo lang. Dat is algauw 50 dagen met de auto als je 800 km per dag kunt reizen èn als je over zee zou kunnen rijden. Met een vliegtuig duurt het nog steeds meer dan twee dagen. === De Aarde en de tijd === De Aarde draait dus om de zon. Daar doet hij ongeveer een jaar over. De Aarde draait niet in een mooie, ronde cirkel om de zon, maar in een ellips, een soort uitgerekte cirkel. Hierdoor staat de Aarde op 21 juni en 21 december het verst van de zon. Op 21 maart en 23 september staat hij het dichtst bij de zon. Tegelijkertijd draait de Aarde om zijn eigen as, dus hij draait in de rondte. Die as moet je je voorstellen als een denkbeeldige lange staaf die vanaf de Noordpool dwars door de Aarde naar de Zuidpool gaat en daar weer boven de grond uitkomt. Eén omwenteling duurt een dag. Dus die 40.000 km legt de Aarde zelf in 1 dag af. Dat is ongeveer twee keer zo snel als een gewoon vliegtuig. Zò snel draait hij. Dat de Aarde draait, kun je merken doordat het op een dag afwisselend overdag en nacht is. De plek waar je bent, bijvoorbeeld in de Benelux, is ongeveer de helft van de dag naar de zon toegekeerd. Dan is het daar dan licht. Of het goed of slecht weer is maakt niet uit. Aan de andere kant van Aarde is het dan donker, bijvoorbeeld in Nieuw-Zeeland. De andere helft van de dag staat onze kant van de Aarde van de zon af en is het donker in de Benelux. In Nieuw-Zeeland is het dàn juist licht. <gallery widths=250 heights=180> Blue ellipse.png|Ellips Four season blank.svg|Aarde (blauw) draait om de zon (geel); 1=21 maart; 2=21 december; 3=23 september; 4=21 juni Earth's Axis.gif|thumb|Aarde draait om zijn as Earth-lighting-summer-solstice NL.png|Aarde: dag en nacht </gallery> ==== Seizoenen ==== Met de aardas is nog wat aan de hand. Die staat namelijk scheef ten opzichte van de zon. Dat is de reden dat we seizoenen kennen. Hoe werkt dat? Allereerst nog iets over de indeling van de Aarde. Helemaal in het noorden ligt de Noordpool. Daar is het altijd heel koud. Helemaal aan de andere kant, in het zuiden, ligt de Zuidpool. Daar is het ook altijd heel koud. In het midden loopt de evenaar, een denkbeeldige lijn die midden over de Aarde loopt. Daar is het altijd warm, tropisch warm. [[File:Seasons2.svg|thumb|300px|Seizoenen (N = noorden, S = zuiden)]] Zo is de Aarde in feite in tweeën gedeeld. Er is een noordelijke helft, die we het "noordelijk halfrond" noemen. Die loopt van de Noordpool tot aan de evenaar. En je snapt het al: het zuidelijk halfrond loopt van de Zuidpool ook tot aan de evenaar. Nederland, België en Suriname liggen alle drie op het noordelijk halfrond. Suriname ligt vlak bij de evenaar. Nederland en België liggen tamelijk in het noorden, iets over de helft op een denkbeeldige lijn tussen de evenaar en de noordpool. Kijk nu eens goed naar het plaatje rechts. Dan zie je dat de zon op het linkerbolletje veel meer schijnt op het noordelijk halfrond dan op het zuidelijk halfrond. Dat komt omdat de aardas scheef staat en het noordelijk halfrond dichterbij de zon staat dan het zuidelijk halfrond. Het is rond 21 juni. Oop het noordelijk halfrond begint de zomer, op het zuidelijk halfrond begint de winter. In de Benelux is het dan veel langer licht dan in de winter en veel korter donker. We krijgen veel meer zonlicht en de zon staat veel hoger in de lucht. Daardoor is het veel warmer en kunnen planten goed groeien (zoals bloemen, bomen, groente, fruit en granen). Het rechterbolletje op het plaatje toont de situatie op 21 december. Op het noordelijk halfrond is nu juist veel minder zon dan op het zuidelijk halfrond. Hier begint de winter en op het zuidelijk halfrond begint de zomer. Er is hier veel korter zonlicht, vaak niet meer dan zeven uur. Bovendien staat de zon zelfs midden op de dag veel lager dan in de zomer. Het is hierdoor veel kouder, planten groeien buiten niet of nauwelijks meer, zomerplanten moet je beschermen tegen vorst, loofbomen hebben hun bladeren verloren. De twee bolletjes tussen links en rechts in, tonen de situatie op 21 maart (bovenin) en 23 september (onderin). Oftewel: het begin van de lente en de herfst. Op deze twee dagen is het overal op Aarde even lang licht en donker. Of je nu op een pool bent, op de evenaar of ergens er tussenin. De zon schijnt overal 12 uur. ==== Zonnetijd en kloktijd ==== [[File:Suntime.jpg|thumb|Zonnewijzer: half 6]] De tijd wordt op Aarde verdeeld in 24 uren. Oorspronkelijk was er alleen zonnetijd. Die bestaat overigens nog steeds, maar die wordt veel minder vaak gebruikt dan kloktijd. Zonnetijd wordt gemeten zonder klok, alleen door naar de stand van de zon te kijken.'s Morgens komt de zon op in het oosten en 's avonds gaat hij weer onder in het westen. Hoogzomer komt hij op in het noordoosten en gaat hij onder in het noordwesten. In de winter, vlak voor Kerstmis, komt hij op in het zuidoosten en gaat hij 's middags onder in het zuidwesten. In de tussentijd is hij langzaam via het zuiden verder geschoven. Altans, zo lijkt het. Maar in werkelijkheid is de Aarde verder gedraaid. Met een kompas kun je bepalen waar de zon staat en uitrekenen hoe laat het qua zonnetijd is. Door naar die stand van de zon te kijken, kun je inschatten hoe laat het is, volgens de zonnetijd dan. Zonnewijzers geven de zonnetijd aan. Andersom kun je een inschatting maken van de richting waarin je loopt (of wilt lopen of fietsen), als je een horloge hebt dat is afgestemd op de zonnetijd. Als het 12 uur 's middags is, staat de zon in het zuiden. Om 6 uur 's morgens staat hij in het oosten en om 6 uur 's avonds in het westen. Daar tussenin: als het 9 uur 's morgens is, staat hij in het zuidoosten en om 3 uur 's middags in het zuidwesten. [[File:Time Zones (2012).gif|thumb|500px|Kloktijd: tijdzones (rode lijn midden = nulmeridiaan; rode lijn rechts = datumgrens)]] Maar ja, de kloktijd is maar zelden hetzelfde als de zonnetijd. * Allereerst vinden we het vervelend om telkens je horloge te moeten verzetten als je een uurtje naar het oosten of westen gaat. Dat is tamelijk onhandig: niet alleen moet je je horloge steeds verzetten, maar het is ook lastig afspraken maken. * Daarom is de wereld in tijdzones ingedeeld. 24 in totaal, want er gaan 24 uren in een dag. Dus elke tijdzone bestaat uit een uur. :Even een stukje theorie tussendoor: De Aarde bestaat uit een bol. En dus kun je er (denkbeeldige) cirkels omheen trekken, net als de evenaar zo'n cirkel is. Elke cirkel is wiskundig gezien 360° in de rondte (° = gradenteken, nu niet op een koortsthermometer, maar in de ruimte). Dus ook de Aarde is 360° in de rondte. Dat betekent dat er denkbeeldig 360 lijnen zijn getekend op de Aarde, van de noordpool naar de zuidpool, elk met dezelfde afstand tot elkaar. We noemen die {{Wp|Meridiaan (geografie)|meridianen}}. Als je die 360° deelt door 24 (uren) dan kom je uit op 15. Dus elke 15° is een uur verder. In 1884 werd de Meridiaan van Greenwich (in Engeland) gekozen als wereldwijd geldende {{Wp|nulmeridiaan}}. Van daaruit werd verder geteld naar het westen ("westerlengte" = WL) en naar het oosten ("oosterlengte" = OL). De nulmeridiaan loopt midden door een tijdzone. Die tijdzone loopt dus van 7½° WL tot 7½° OL. Men noemt die zone "Westeuropese tijd". Nederland ligt gemiddeld op 5° OL. België op 4,5° OL. Je zou dus denken: die landen hebben dezelfde tijdzone als Engeland en dus Westeuropese tijd. Maar nee: zoals je op het kaartje al kunt zien, houden niet alle landen zich strikt aan de tijdzone die ze zouden moeten hebben. * Als je strikt aan die 24 oorspronkelijke tijdzones vasthoudt, die allemaal even ver uit elkaar liggen, dan ontstaan er problemen. Dan moet je binnen een land of regio nog steeds je horloge verzetten als je een tijdzone oversteekt naar de volgende. Daarom zijn er andere tijdsindelingen gemaakt. Nederland en België horen daarbij bij de Middeneuropese tijdzone, de MET. We hebben nu dezelfde tijd als nabijgelegen landen als Duitsland, Zwitersland, Italië en Scandinavië. Dat is wel zo gemakkelijk. Alleen lopen we dan qua klokkentijd wel een stuk vóór op de zonnetijd. ** Reken maar uit: een uur is 15°. Dus 5° OL is 1/3 uur (20 minuten) na de nulmeridiaan. Als we Westeuropes tijd zouden hebben, zou de zon al om 11:40 op zijn hoogst staan (12 uur zonnetijd). 20 minuten eerder dan de nulmeridiaan. Maar met Middeneuropese tijd nu lopen we een heel uur klokkentijd vooruit op de nulmeridiaan. Dan staat de zon pas om 12:40 op zijn hoogst. ==== Schrikkeldag ==== De reis van de Aarde om de zon duurt iets meer dan een jaar. Om precies te zijn in 365 dagen en een kwart dag (zo'n zes uur). Die kwart dag is wel een probleem. Want als we niets zouden doen, beginnen de seizoenen (lente, zomer, herfst en winter) elke vier jaar een dag later. Kerstmis en Oud en Nieuw zouden dan na zo'n zes eeuwen in de zomer vallen. Daarom is er een keer in de vier jaar een extra dag, een schrikkeldag, op 29 februari. Dan lopen de seizoenen weer in de pas met het kalenderjaar. Alle jaren die door 4 deelbaar zijn, krijgen zo'n extra dag. Je hebt pech als je precies op zo'n schrikkeldag bent geboren, want dan kun je maar een keer in de vier jaar je verjaardag echt op 29 februari vieren. '''Opdracht tussendoor''': Reken uit: Wanneer is het eerstvolgende schrikkeljaar? ==Binnenkant van de aarde== In dit hoofdstuk leren we over de binnenkant van onze planeet. Onze planeet aarde is geen lege bol. Maar wat zit er dan binnen in onze aarde? Om het je te kunnen voorstellen, vergelijken we de aarde met een gekookt eitje. ===De aarde als een ei=== [[afbeelding:Frühstücksei4.jpg|200px|left|een gekookt eitje]]<br><br> Aan de buitenkant van het ei zit de harde schaal(Aardkorst). Daaronder zit het eiwit(aardmantel) en helemaal in het midden zit het eigeel(vaste kern). <br><br><br><br> ====Hoe ziet onze aarde er nu uit?==== * De schaal van het ei is als de buitenkant van de aarde. In het echt is deze laag nog dunner dan de schaal! Het heet de '''aardkorst'''. * Het eiwit kan je vergelijken met de '''mantel'''. * Het eigeel in het midden is zoals de '''kern'''. ===Een plaatje van de binnenkant=== Op de tekening hieronder zie je nog een deel van de buitenkant van de aarde. De zeeën zijn blauw gekleurd en de werelddelen zijn groen.<br> In de tekening zie je dat er net als bij het ei een stuk uitgesneden is. De drie grote delen van de binnenzijde van de aarde zijn nog verdeeld in verschillende lagen. * De kern is geel gekleurd en bestaat uit een binnenkern en buitenkern. * De mantel is oranje gekleurd en bestaat uit een binnenmantel, een overgangszone en een buitenmantel. * De aardkorst is blauw en groen gekleurd. Hij bestaat uit werelddelen en zeeën. {| |- | rowspan="9" style="padding: 0 0 3px 0;" | [[Afbeelding:Jordens inre-numbers.svg|400px|left|kijkje aan de binnenkant van de aarde]] |- | style="height: 2px;"| |- |'''aardkorst''' |- |'''buitenmantel''' |- |'''overgangszone''' |- |'''binnenmantel''' |- |'''buitenkern''' |- |'''binnenkern''' |- | style="height: 0px;" | |} {{Juniorsub}} dvsgb7i6qg58irnru10i8wjq5cnhpjv 430503 430501 2026-10-06T02:13:17Z JopkeB 18060 430503 wikitext text/x-wiki {{Wiu3|JopkeB}} [[File:The Blue Marble (remastered).jpg|thumb|300px|center|De Aarde gezien vanuit de ruimte]] {{Wikijunior Aardrijkskunde}} == Over de Aarde in de ruimte == De Aarde is een planeet. Een planeet is een grote bol in de ruimte, die met grote snelheid om een ster draait. De ster waar de Aarde omheen draait noemen we de zon. Die ken je vast wel. De omtrek van de Aarde is 40.000 kilometer, gemeten rond de evenaar. Zó groot is de aarde. Ter vergelijking: * Als je in Nederland van de stad Groningen (in het noorden) naar Maastricht (in het zuiden) rijdt, is dat ongeveer 300 km * Als je in België van Knokke-Heist (aan de kust, in het noordwesten) rijdt naar Aubange (in het zuidoosten, tegen de grens met Luxemburg aan), dan is dat ook ongeveer 300 km. 300 km kost ongeveer 3 uur als je over de snelweg goed kunt doorrijden, maar in de Ardennen (bergen) zul je minder snel vooruit komen. De omtrek van de Aarde is meer dan 130 keer zo lang. Dat is algauw 50 dagen met de auto als je 800 km per dag kunt reizen èn als je over zee zou kunnen rijden. Met een vliegtuig duurt het nog steeds meer dan twee dagen. === De Aarde en de tijd === De Aarde draait dus om de zon. Daar doet hij ongeveer een jaar over. De Aarde draait niet in een mooie, ronde cirkel om de zon, maar in een ellips, een soort uitgerekte cirkel. Hierdoor staat de Aarde op 21 juni en 21 december het verst van de zon. Op 21 maart en 23 september staat hij het dichtst bij de zon. Tegelijkertijd draait de Aarde om zijn eigen as, dus hij draait in de rondte. Die as moet je je voorstellen als een denkbeeldige lange staaf die vanaf de Noordpool dwars door de Aarde naar de Zuidpool gaat en daar weer boven de grond uitkomt. Eén omwenteling duurt een dag. Dus die 40.000 km legt de Aarde zelf in 1 dag af. Dat is ongeveer twee keer zo snel als een gewoon vliegtuig. Zò snel draait hij. Dat de Aarde draait, kun je merken doordat het op een dag afwisselend overdag en nacht is. De plek waar je bent, bijvoorbeeld in de Benelux, is ongeveer de helft van de dag naar de zon toegekeerd. Dan is het daar dan licht. Of het goed of slecht weer is maakt niet uit. Aan de andere kant van Aarde is het dan donker, bijvoorbeeld in Nieuw-Zeeland. De andere helft van de dag staat onze kant van de Aarde van de zon af en is het donker in de Benelux. In Nieuw-Zeeland is het dàn juist licht. <gallery widths=250 heights=180> Blue ellipse.png|Ellips Four season blank.svg|Aarde (blauw) draait om de zon (geel); 1=21 maart; 2=21 december; 3=23 september; 4=21 juni Earth's Axis.gif|thumb|Aarde draait om zijn as Earth-lighting-summer-solstice NL.png|Aarde: dag en nacht </gallery> ==== Seizoenen ==== Met de aardas is nog wat aan de hand. Die staat namelijk scheef ten opzichte van de zon. Dat is de reden dat we seizoenen kennen. Hoe werkt dat? Allereerst nog iets over de indeling van de Aarde. Helemaal in het noorden ligt de Noordpool. Daar is het altijd heel koud. Helemaal aan de andere kant, in het zuiden, ligt de Zuidpool. Daar is het ook altijd heel koud. In het midden loopt de evenaar, een denkbeeldige lijn die midden over de Aarde loopt. Daar is het altijd warm, tropisch warm. [[File:Seasons2.svg|thumb|300px|Seizoenen (N = noorden, S = zuiden)]] Zo is de Aarde in feite in tweeën gedeeld. Er is een noordelijke helft, die we het "noordelijk halfrond" noemen. Die loopt van de Noordpool tot aan de evenaar. En je snapt het al: het zuidelijk halfrond loopt van de Zuidpool ook tot aan de evenaar. Nederland, België en Suriname liggen alle drie op het noordelijk halfrond. Suriname ligt vlak bij de evenaar. Nederland en België liggen tamelijk in het noorden, iets over de helft op een denkbeeldige lijn tussen de evenaar en de noordpool. Kijk nu eens goed naar het plaatje rechts. Dan zie je dat de zon op het linkerbolletje veel meer schijnt op het noordelijk halfrond dan op het zuidelijk halfrond. Dat komt omdat de aardas scheef staat en het noordelijk halfrond dichterbij de zon staat dan het zuidelijk halfrond. Het is rond 21 juni. Oop het noordelijk halfrond begint de zomer, op het zuidelijk halfrond begint de winter. In de Benelux is het dan veel langer licht dan in de winter en veel korter donker. We krijgen veel meer zonlicht en de zon staat veel hoger in de lucht. Daardoor is het veel warmer en kunnen planten goed groeien (zoals bloemen, bomen, groente, fruit en granen). Het rechterbolletje op het plaatje toont de situatie op 21 december. Op het noordelijk halfrond is nu juist veel minder zon dan op het zuidelijk halfrond. Hier begint de winter en op het zuidelijk halfrond begint de zomer. Er is hier veel korter zonlicht, vaak niet meer dan zeven uur. Bovendien staat de zon zelfs midden op de dag veel lager dan in de zomer. Het is hierdoor veel kouder, planten groeien buiten niet of nauwelijks meer, zomerplanten moet je beschermen tegen vorst, loofbomen hebben hun bladeren verloren. De twee bolletjes tussen links en rechts in, tonen de situatie op 21 maart (bovenin) en 23 september (onderin). Oftewel: het begin van de lente en de herfst. Op deze twee dagen is het overal op Aarde even lang licht en donker. Of je nu op een pool bent, op de evenaar of ergens er tussenin. De zon schijnt overal 12 uur. ==== Zonnetijd en kloktijd ==== [[File:Suntime.jpg|thumb|Zonnewijzer: half 6]] De tijd wordt op Aarde verdeeld in 24 uren. Oorspronkelijk was er alleen zonnetijd. Die bestaat overigens nog steeds, maar die wordt veel minder vaak gebruikt dan kloktijd. Zonnetijd wordt gemeten zonder klok, alleen door naar de stand van de zon te kijken.'s Morgens komt de zon op in het oosten en 's avonds gaat hij weer onder in het westen. Hoogzomer komt hij op in het noordoosten en gaat hij onder in het noordwesten. In de winter, vlak voor Kerstmis, komt hij op in het zuidoosten en gaat hij 's middags onder in het zuidwesten. In de tussentijd is hij langzaam via het zuiden verder geschoven. Altans, zo lijkt het. Maar in werkelijkheid is de Aarde verder gedraaid. Met een kompas kun je bepalen waar de zon staat en uitrekenen hoe laat het qua zonnetijd is. Door naar die stand van de zon te kijken, kun je inschatten hoe laat het is, volgens de zonnetijd dan. Zonnewijzers geven de zonnetijd aan. Andersom kun je een inschatting maken van de richting waarin je loopt (of wilt lopen of fietsen), als je een horloge hebt dat is afgestemd op de zonnetijd. Als het 12 uur 's middags is, staat de zon in het zuiden. Om 6 uur 's morgens staat hij in het oosten en om 6 uur 's avonds in het westen. Daar tussenin: als het 9 uur 's morgens is, staat hij in het zuidoosten en om 3 uur 's middags in het zuidwesten. Maar ja, de kloktijd is maar zelden hetzelfde als de zonnetijd. * Allereerst vinden we het vervelend om telkens je horloge te moeten verzetten als je een uurtje naar het oosten of westen gaat. Dat is tamelijk onhandig: niet alleen moet je je horloge steeds verzetten, maar het is ook lastig afspraken maken. * Daarom is de wereld in tijdzones ingedeeld. 24 in totaal, want er gaan 24 uren in een dag. Dus elke tijdzone bestaat uit een uur. :Even een stukje theorie tussendoor: De Aarde bestaat uit een bol. En dus kun je er (denkbeeldige) cirkels omheen trekken, net als de evenaar zo'n cirkel is. Elke cirkel is wiskundig gezien 360° in de rondte (° = gradenteken, nu niet op een koortsthermometer, maar in de ruimte). Dus ook de Aarde is 360° in de rondte. Dat betekent dat er denkbeeldig 360 lijnen zijn getekend op de Aarde, van de noordpool naar de zuidpool, elk met dezelfde afstand tot elkaar. We noemen die {{Wp|Meridiaan (geografie)|meridianen}}. Als je die 360° deelt door 24 (uren) dan kom je uit op 15. Dus elke 15° is een uur verder. In 1884 werd de Meridiaan van Greenwich (in Engeland) gekozen als wereldwijd geldende {{Wp|nulmeridiaan}}. Van daaruit werd verder geteld naar het westen ("westerlengte" = WL) en naar het oosten ("oosterlengte" = OL). De nulmeridiaan loopt midden door een tijdzone. Die tijdzone loopt dus van 7½° WL tot 7½° OL. Men noemt die zone "Westeuropese tijd". Nederland ligt gemiddeld op 5° OL. België op 4,5° OL. Je zou dus denken: die landen hebben dezelfde tijdzone als Engeland en dus Westeuropese tijd. Maar nee: zoals je op het kaartje al kunt zien, houden niet alle landen zich strikt aan de tijdzone die ze zouden moeten hebben. * Als je strikt aan die 24 oorspronkelijke tijdzones vasthoudt, die allemaal even ver uit elkaar liggen, dan ontstaan er problemen. Dan moet je binnen een land of regio nog steeds je horloge verzetten als je een tijdzone oversteekt naar de volgende. Daarom zijn er andere tijdsindelingen gemaakt. Nederland en België horen daarbij bij de Middeneuropese tijdzone, de MET. We hebben nu dezelfde tijd als nabijgelegen landen als Duitsland, Zwitersland, Italië en Scandinavië. Dat is wel zo gemakkelijk. Alleen lopen we dan qua klokkentijd wel een stuk vóór op de zonnetijd. ** Reken maar uit: een uur is 15°. Dus 5° OL is 1/3 uur (20 minuten) na de nulmeridiaan. Als we Westeuropes tijd zouden hebben, zou de zon al om 11:40 op zijn hoogst staan (12 uur zonnetijd). 20 minuten eerder dan de nulmeridiaan. Maar met Middeneuropese tijd nu lopen we een heel uur klokkentijd vooruit op de nulmeridiaan. Dan staat de zon pas om 12:40 op zijn hoogst. ==== Schrikkeldag ==== De reis van de Aarde om de zon duurt iets meer dan een jaar. Om precies te zijn in 365 dagen en een kwart dag (zo'n zes uur). Die kwart dag is wel een probleem. Want als we niets zouden doen, beginnen de seizoenen (lente, zomer, herfst en winter) elke vier jaar een dag later. Kerstmis en Oud en Nieuw zouden dan na zo'n zes eeuwen in de zomer vallen. Daarom is er een keer in de vier jaar een extra dag, een schrikkeldag, op 29 februari. Dan lopen de seizoenen weer in de pas met het kalenderjaar. Alle jaren die door 4 deelbaar zijn, krijgen zo'n extra dag. Je hebt pech als je precies op zo'n schrikkeldag bent geboren, want dan kun je maar een keer in de vier jaar je verjaardag echt op 29 februari vieren. '''Opdracht tussendoor''': Reken uit: Wanneer is het eerstvolgende schrikkeljaar? ==Binnenkant van de aarde== In dit hoofdstuk leren we over de binnenkant van onze planeet. Onze planeet aarde is geen lege bol. Maar wat zit er dan binnen in onze aarde? Om het je te kunnen voorstellen, vergelijken we de aarde met een gekookt eitje. ===De aarde als een ei=== [[afbeelding:Frühstücksei4.jpg|200px|left|een gekookt eitje]]<br><br> Aan de buitenkant van het ei zit de harde schaal(Aardkorst). Daaronder zit het eiwit(aardmantel) en helemaal in het midden zit het eigeel(vaste kern). <br><br><br><br> ====Hoe ziet onze aarde er nu uit?==== * De schaal van het ei is als de buitenkant van de aarde. In het echt is deze laag nog dunner dan de schaal! Het heet de '''aardkorst'''. * Het eiwit kan je vergelijken met de '''mantel'''. * Het eigeel in het midden is zoals de '''kern'''. ===Een plaatje van de binnenkant=== Op de tekening hieronder zie je nog een deel van de buitenkant van de aarde. De zeeën zijn blauw gekleurd en de werelddelen zijn groen.<br> In de tekening zie je dat er net als bij het ei een stuk uitgesneden is. De drie grote delen van de binnenzijde van de aarde zijn nog verdeeld in verschillende lagen. * De kern is geel gekleurd en bestaat uit een binnenkern en buitenkern. * De mantel is oranje gekleurd en bestaat uit een binnenmantel, een overgangszone en een buitenmantel. * De aardkorst is blauw en groen gekleurd. Hij bestaat uit werelddelen en zeeën. {| |- | rowspan="9" style="padding: 0 0 3px 0;" | [[Afbeelding:Jordens inre-numbers.svg|400px|left|kijkje aan de binnenkant van de aarde]] |- | style="height: 2px;"| |- |'''aardkorst''' |- |'''buitenmantel''' |- |'''overgangszone''' |- |'''binnenmantel''' |- |'''buitenkern''' |- |'''binnenkern''' |- | style="height: 0px;" | |} {{Juniorsub}} mxe7cbx3i3bmv6vvl8292ielr4rkpt9 430504 430503 2026-10-06T02:19:49Z JopkeB 18060 Versie [[Special:Diff/430503|430503]] van [[Special:Contributions/JopkeB|JopkeB]] ([[User talk:JopkeB|overleg]]) ongedaan gemaakt 430504 wikitext text/x-wiki {{Wiu3|JopkeB}} [[File:The Blue Marble (remastered).jpg|thumb|300px|center|De Aarde gezien vanuit de ruimte]] {{Wikijunior Aardrijkskunde}} == Over de Aarde in de ruimte == De Aarde is een planeet. Een planeet is een grote bol in de ruimte, die met grote snelheid om een ster draait. De ster waar de Aarde omheen draait noemen we de zon. Die ken je vast wel. De omtrek van de Aarde is 40.000 kilometer, gemeten rond de evenaar. Zó groot is de aarde. Ter vergelijking: * Als je in Nederland van de stad Groningen (in het noorden) naar Maastricht (in het zuiden) rijdt, is dat ongeveer 300 km * Als je in België van Knokke-Heist (aan de kust, in het noordwesten) rijdt naar Aubange (in het zuidoosten, tegen de grens met Luxemburg aan), dan is dat ook ongeveer 300 km. 300 km kost ongeveer 3 uur als je over de snelweg goed kunt doorrijden, maar in de Ardennen (bergen) zul je minder snel vooruit komen. De omtrek van de Aarde is meer dan 130 keer zo lang. Dat is algauw 50 dagen met de auto als je 800 km per dag kunt reizen èn als je over zee zou kunnen rijden. Met een vliegtuig duurt het nog steeds meer dan twee dagen. === De Aarde en de tijd === De Aarde draait dus om de zon. Daar doet hij ongeveer een jaar over. De Aarde draait niet in een mooie, ronde cirkel om de zon, maar in een ellips, een soort uitgerekte cirkel. Hierdoor staat de Aarde op 21 juni en 21 december het verst van de zon. Op 21 maart en 23 september staat hij het dichtst bij de zon. Tegelijkertijd draait de Aarde om zijn eigen as, dus hij draait in de rondte. Die as moet je je voorstellen als een denkbeeldige lange staaf die vanaf de Noordpool dwars door de Aarde naar de Zuidpool gaat en daar weer boven de grond uitkomt. Eén omwenteling duurt een dag. Dus die 40.000 km legt de Aarde zelf in 1 dag af. Dat is ongeveer twee keer zo snel als een gewoon vliegtuig. Zò snel draait hij. Dat de Aarde draait, kun je merken doordat het op een dag afwisselend overdag en nacht is. De plek waar je bent, bijvoorbeeld in de Benelux, is ongeveer de helft van de dag naar de zon toegekeerd. Dan is het daar dan licht. Of het goed of slecht weer is maakt niet uit. Aan de andere kant van Aarde is het dan donker, bijvoorbeeld in Nieuw-Zeeland. De andere helft van de dag staat onze kant van de Aarde van de zon af en is het donker in de Benelux. In Nieuw-Zeeland is het dàn juist licht. <gallery widths=250 heights=180> Blue ellipse.png|Ellips Four season blank.svg|Aarde (blauw) draait om de zon (geel); 1=21 maart; 2=21 december; 3=23 september; 4=21 juni Earth's Axis.gif|thumb|Aarde draait om zijn as Earth-lighting-summer-solstice NL.png|Aarde: dag en nacht </gallery> ==== Seizoenen ==== Met de aardas is nog wat aan de hand. Die staat namelijk scheef ten opzichte van de zon. Dat is de reden dat we seizoenen kennen. Hoe werkt dat? Allereerst nog iets over de indeling van de Aarde. Helemaal in het noorden ligt de Noordpool. Daar is het altijd heel koud. Helemaal aan de andere kant, in het zuiden, ligt de Zuidpool. Daar is het ook altijd heel koud. In het midden loopt de evenaar, een denkbeeldige lijn die midden over de Aarde loopt. Daar is het altijd warm, tropisch warm. Zo is de Aarde in feite in tweeën gedeeld. Er is een noordelijke helft, die we het "noordelijk halfrond" noemen. Die loopt van de Noordpool tot aan de evenaar. En je snapt het al: het zuidelijk halfrond loopt van de Zuidpool ook tot aan de evenaar. Nederland, België en Suriname liggen alle drie op het noordelijk halfrond. Suriname ligt vlak bij de evenaar. Nederland en België liggen tamelijk in het noorden, iets over de helft op een denkbeeldige lijn tussen de evenaar en de noordpool. Kijk nu eens goed naar het plaatje rechts. Dan zie je dat de zon op het linkerbolletje veel meer schijnt op het noordelijk halfrond dan op het zuidelijk halfrond. Dat komt omdat de aardas scheef staat en het noordelijk halfrond dichterbij de zon staat dan het zuidelijk halfrond. Het is rond 21 juni. Oop het noordelijk halfrond begint de zomer, op het zuidelijk halfrond begint de winter. In de Benelux is het dan veel langer licht dan in de winter en veel korter donker. We krijgen veel meer zonlicht en de zon staat veel hoger in de lucht. Daardoor is het veel warmer en kunnen planten goed groeien (zoals bloemen, bomen, groente, fruit en granen). Het rechterbolletje op het plaatje toont de situatie op 21 december. Op het noordelijk halfrond is nu juist veel minder zon dan op het zuidelijk halfrond. Hier begint de winter en op het zuidelijk halfrond begint de zomer. Er is hier veel korter zonlicht, vaak niet meer dan zeven uur. Bovendien staat de zon zelfs midden op de dag veel lager dan in de zomer. Het is hierdoor veel kouder, planten groeien buiten niet of nauwelijks meer, zomerplanten moet je beschermen tegen vorst, loofbomen hebben hun bladeren verloren. De twee bolletjes tussen links en rechts in, tonen de situatie op 21 maart (bovenin) en 23 september (onderin). Oftewel: het begin van de lente en de herfst. Op deze twee dagen is het overal op Aarde even lang licht en donker. Of je nu op een pool bent, op de evenaar of ergens er tussenin. De zon schijnt overal 12 uur. ==== Zonnetijd en kloktijd ==== [[File:Suntime.jpg|thumb|Zonnewijzer: half 6]] De tijd wordt op Aarde verdeeld in 24 uren. Oorspronkelijk was er alleen zonnetijd. Die bestaat overigens nog steeds, maar die wordt veel minder vaak gebruikt dan kloktijd. Zonnetijd wordt gemeten zonder klok, alleen door naar de stand van de zon te kijken.'s Morgens komt de zon op in het oosten en 's avonds gaat hij weer onder in het westen. Hoogzomer komt hij op in het noordoosten en gaat hij onder in het noordwesten. In de winter, vlak voor Kerstmis, komt hij op in het zuidoosten en gaat hij 's middags onder in het zuidwesten. In de tussentijd is hij langzaam via het zuiden verder geschoven. Altans, zo lijkt het. Maar in werkelijkheid is de Aarde verder gedraaid. Met een kompas kun je bepalen waar de zon staat en uitrekenen hoe laat het qua zonnetijd is. Door naar die stand van de zon te kijken, kun je inschatten hoe laat het is, volgens de zonnetijd dan. Zonnewijzers geven de zonnetijd aan. Andersom kun je een inschatting maken van de richting waarin je loopt (of wilt lopen of fietsen), als je een horloge hebt dat is afgestemd op de zonnetijd. Als het 12 uur 's middags is, staat de zon in het zuiden. Om 6 uur 's morgens staat hij in het oosten en om 6 uur 's avonds in het westen. Daar tussenin: als het 9 uur 's morgens is, staat hij in het zuidoosten en om 3 uur 's middags in het zuidwesten. [[File:Time Zones (2012).gif|thumb|500px|Kloktijd: tijdzones (rode lijn midden = nulmeridiaan; rode lijn rechts = datumgrens)]] Maar ja, de kloktijd is maar zelden hetzelfde als de zonnetijd. * Allereerst vinden we het vervelend om telkens je horloge te moeten verzetten als je een uurtje naar het oosten of westen gaat. Dat is tamelijk onhandig: niet alleen moet je je horloge steeds verzetten, maar het is ook lastig afspraken maken. * Daarom is de wereld in tijdzones ingedeeld. 24 in totaal, want er gaan 24 uren in een dag. Dus elke tijdzone bestaat uit een uur. :Even een stukje theorie tussendoor: De Aarde bestaat uit een bol. En dus kun je er (denkbeeldige) cirkels omheen trekken, net als de evenaar zo'n cirkel is. Elke cirkel is wiskundig gezien 360° in de rondte (° = gradenteken, nu niet op een koortsthermometer, maar in de ruimte). Dus ook de Aarde is 360° in de rondte. Dat betekent dat er denkbeeldig 360 lijnen zijn getekend op de Aarde, van de noordpool naar de zuidpool, elk met dezelfde afstand tot elkaar. We noemen die {{Wp|Meridiaan (geografie)|meridianen}}. Als je die 360° deelt door 24 (uren) dan kom je uit op 15. Dus elke 15° is een uur verder. In 1884 werd de Meridiaan van Greenwich (in Engeland) gekozen als wereldwijd geldende {{Wp|nulmeridiaan}}. Van daaruit werd verder geteld naar het westen ("westerlengte" = WL) en naar het oosten ("oosterlengte" = OL). De nulmeridiaan loopt midden door een tijdzone. Die tijdzone loopt dus van 7½° WL tot 7½° OL. Men noemt die zone "Westeuropese tijd". Nederland ligt gemiddeld op 5° OL. België op 4,5° OL. Je zou dus denken: die landen hebben dezelfde tijdzone als Engeland en dus Westeuropese tijd. Maar nee: zoals je op het kaartje al kunt zien, houden niet alle landen zich strikt aan de tijdzone die ze zouden moeten hebben. * Als je strikt aan die 24 oorspronkelijke tijdzones vasthoudt, die allemaal even ver uit elkaar liggen, dan ontstaan er problemen. Dan moet je binnen een land of regio nog steeds je horloge verzetten als je een tijdzone oversteekt naar de volgende. Daarom zijn er andere tijdsindelingen gemaakt. Nederland en België horen daarbij bij de Middeneuropese tijdzone, de MET. We hebben nu dezelfde tijd als nabijgelegen landen als Duitsland, Zwitersland, Italië en Scandinavië. Dat is wel zo gemakkelijk. Alleen lopen we dan qua klokkentijd wel een stuk vóór op de zonnetijd. ** Reken maar uit: een uur is 15°. Dus 5° OL is 1/3 uur (20 minuten) na de nulmeridiaan. Als we Westeuropes tijd zouden hebben, zou de zon al om 11:40 op zijn hoogst staan (12 uur zonnetijd). 20 minuten eerder dan de nulmeridiaan. Maar met Middeneuropese tijd nu lopen we een heel uur klokkentijd vooruit op de nulmeridiaan. Dan staat de zon pas om 12:40 op zijn hoogst. ==== Schrikkeldag ==== De reis van de Aarde om de zon duurt iets meer dan een jaar. Om precies te zijn in 365 dagen en een kwart dag (zo'n zes uur). Die kwart dag is wel een probleem. Want als we niets zouden doen, beginnen de seizoenen (lente, zomer, herfst en winter) elke vier jaar een dag later. Kerstmis en Oud en Nieuw zouden dan na zo'n zes eeuwen in de zomer vallen. Daarom is er een keer in de vier jaar een extra dag, een schrikkeldag, op 29 februari. Dan lopen de seizoenen weer in de pas met het kalenderjaar. Alle jaren die door 4 deelbaar zijn, krijgen zo'n extra dag. Je hebt pech als je precies op zo'n schrikkeldag bent geboren, want dan kun je maar een keer in de vier jaar je verjaardag echt op 29 februari vieren. '''Opdracht tussendoor''': Reken uit: Wanneer is het eerstvolgende schrikkeljaar? ==Binnenkant van de aarde== In dit hoofdstuk leren we over de binnenkant van onze planeet. Onze planeet aarde is geen lege bol. Maar wat zit er dan binnen in onze aarde? Om het je te kunnen voorstellen, vergelijken we de aarde met een gekookt eitje. ===De aarde als een ei=== [[afbeelding:Frühstücksei4.jpg|200px|left|een gekookt eitje]]<br><br> Aan de buitenkant van het ei zit de harde schaal(Aardkorst). Daaronder zit het eiwit(aardmantel) en helemaal in het midden zit het eigeel(vaste kern). <br><br><br><br> ====Hoe ziet onze aarde er nu uit?==== * De schaal van het ei is als de buitenkant van de aarde. In het echt is deze laag nog dunner dan de schaal! Het heet de '''aardkorst'''. * Het eiwit kan je vergelijken met de '''mantel'''. * Het eigeel in het midden is zoals de '''kern'''. ===Een plaatje van de binnenkant=== Op de tekening hieronder zie je nog een deel van de buitenkant van de aarde. De zeeën zijn blauw gekleurd en de werelddelen zijn groen.<br> In de tekening zie je dat er net als bij het ei een stuk uitgesneden is. De drie grote delen van de binnenzijde van de aarde zijn nog verdeeld in verschillende lagen. * De kern is geel gekleurd en bestaat uit een binnenkern en buitenkern. * De mantel is oranje gekleurd en bestaat uit een binnenmantel, een overgangszone en een buitenmantel. * De aardkorst is blauw en groen gekleurd. Hij bestaat uit werelddelen en zeeën. {| |- | rowspan="9" style="padding: 0 0 3px 0;" | [[Afbeelding:Jordens inre-numbers.svg|400px|left|kijkje aan de binnenkant van de aarde]] |- | style="height: 2px;"| |- |'''aardkorst''' |- |'''buitenmantel''' |- |'''overgangszone''' |- |'''binnenmantel''' |- |'''buitenkern''' |- |'''binnenkern''' |- | style="height: 0px;" | |} {{Juniorsub}} 2ih413ijt4232eqceqp5gh9vtz0apd7 430506 430504 2026-10-06T03:41:43Z JopkeB 18060 Aarde en tijd overgeheveld naar aparte pagina [[Wikijunior:Aardrijkskunde/Tijd op Aarde]] (werd te lang) 430506 wikitext text/x-wiki [[File:Earth Seen From DSCOVR.jpg|thumb|300px|center|De Aarde gezien vanuit de ruimte]] {{Wikijunior Aardrijkskunde}} Dit hoofdstuk gaat over de Aarde als planeet. Een planeet is een grote bol in de ruimte, die met grote snelheid om een ster draait. De ster waar de Aarde omheen draait noemen we de zon. Die ken je vast wel. De omtrek van de Aarde is 40.000 kilometer, gemeten rond de evenaar. Zó groot is de aarde. Ter vergelijking: * Als je in Nederland van de stad Groningen (in het noorden) naar Maastricht (in het zuiden) rijdt, is dat ongeveer 300 km * Als je in België van Knokke-Heist (aan de kust, in het noordwesten) rijdt naar Aubange (in het zuidoosten, tegen de grens met Luxemburg aan), dan is dat ook ongeveer 300 km. 300 km kost ongeveer 3 uur als je over de snelweg goed kunt doorrijden, maar in de Ardennen (bergen) zul je minder snel vooruit komen. De omtrek van de Aarde is meer dan 130 keer zo lang. Dat is algauw 50 dagen met de auto als je 800 km per dag kunt reizen èn als je over zee zou kunnen rijden. Met een vliegtuig duurt het nog steeds meer dan twee dagen. Zie het hoofdstuk [[Wikijunior:Aardrijkskunde/Tijd op Aarde|Tijd op Aarde]] dat gaat over de draaiing van de Aarde en zijn relatie met de zon, over seizoenen en het bepalen van de tijd. ==Binnenkant van de aarde== In dit hoofdstuk leren we over de binnenkant van onze planeet. Onze planeet aarde is geen lege bol. Maar wat zit er dan binnen in onze aarde? Om het je te kunnen voorstellen, vergelijken we de aarde met een gekookt eitje. ===De aarde als een ei=== [[afbeelding:Frühstücksei4.jpg|200px|left|een gekookt eitje]]<br><br> Aan de buitenkant van het ei zit de harde schaal(Aardkorst). Daaronder zit het eiwit(aardmantel) en helemaal in het midden zit het eigeel(vaste kern). <br><br><br><br> ====Hoe ziet onze aarde er nu uit?==== * De schaal van het ei is als de buitenkant van de aarde. In het echt is deze laag nog dunner dan de schaal! Het heet de '''aardkorst'''. * Het eiwit kan je vergelijken met de '''mantel'''. * Het eigeel in het midden is zoals de '''kern'''. ===Een plaatje van de binnenkant=== Op de tekening hieronder zie je nog een deel van de buitenkant van de aarde. De zeeën zijn blauw gekleurd en de werelddelen zijn groen.<br> In de tekening zie je dat er net als bij het ei een stuk uitgesneden is. De drie grote delen van de binnenzijde van de aarde zijn nog verdeeld in verschillende lagen. * De kern is geel gekleurd en bestaat uit een binnenkern en buitenkern. * De mantel is oranje gekleurd en bestaat uit een binnenmantel, een overgangszone en een buitenmantel. * De aardkorst is blauw en groen gekleurd. Hij bestaat uit werelddelen en zeeën. {| |- | rowspan="9" style="padding: 0 0 3px 0;" | [[Afbeelding:Jordens inre-numbers.svg|400px|left|kijkje aan de binnenkant van de aarde]] |- | style="height: 2px;"| |- |'''aardkorst''' |- |'''buitenmantel''' |- |'''overgangszone''' |- |'''binnenmantel''' |- |'''buitenkern''' |- |'''binnenkern''' |- | style="height: 0px;" | |} {{Juniorsub}} 904yccze15y68gps0te4m6swb809o4c 3 15692 430547 430485 2026-10-06T09:07:14Z Benedict Wydooghe 14251 430547 wikitext text/x-wiki __TOC__ __NOINDEX__ * Archief: [[Overleg_gebruiker:Erik_Baas/Archief_2008-2019|2008-2019]] &middot; {{Archieflinks|vanaf=2020}} == Dag Erik == ik ben even in paniek: waar zijn mijn pagina's / boeken heen? [[Gebruiker:Benedict Wydooghe|Benedict Wydooghe]] ([[Overleg gebruiker:Benedict Wydooghe|overleg]]) 6 okt 2026 11:07 (CEST) == Over de link in Wikidata naar [[Munt]] == Ik zag dat je de link in het Wikidata-item [[d:Q47859]] had gewijzigd van [[Kookboek/Munt]] naar de nieuwe doorverwijspagina [[Munt]] (ik heb die wijziging teniet gedaan zonder dat ik doorhad dat hij was gewijzigd). Enkele opmerkingen: # Dat mag eigenlijk alleen als het betreffende Wikidata-item óók over een doorverwijspagina gaat. Dat is niet het geval met [[d:Q47859]]. Officieel zou je dan een nieuw Wikidata-item hiervoor moeten maken, maar dan ben je alle links naar Wikipedia, Commons en Wikibooks in andere talen kwijt, en daar gaat het nu juist om. # In [[Help:Pagina's die niet gekoppeld zijn aan items#Problemen en uitdagingen]] had ik voor dit soort gevallen een oplossing vermeld. Als die niet voldoet, wil ik graag meedenken. Maar als een doorverwijspagina de oplossing wordt, dan: ## zijn er nog heel wat doorverwijspagina's te maken en te implementeren, ook in Wikidata.; ## moet je in NL-WB voor koppelingen met Wikipedia, Commons en Wikibooks in andere talen, etc. naar die doorverwijspagina's; dat lijkt me een mijl op zeven, wat niemand zomaar zal gaan doen (want wie weet dat? of je moet in elke pagina waarnaar de doorverwijspagina verwijst een link opnemen naar die doorverwijspagina); ## moet je niet alleen in de betreffende Tuin-pagina's het sjabloon <code><nowiki>{{Niet te koppelen}}</nowiki></code> opnemen, maar ook in de Kookboek-pagina's; dat lijkt me dubbelop. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 25 okt 2025 16:59 (CEST) :Maar [[d:Q47859]] gaat duidelijk over de ''plant'', een koppeling met [[Leer jezelf ecologisch tuinieren/Munt]] ligt dus mi. meer voor de hand dan met Kookboek/Munt! Overigens is ook [[en:Cookbook:Mint]] gekoppeld aan Q47859, dat klopt dan ook niet. Zou Wikidata geen items moeten hebben met "munt, de plant" en "munt als ingredi&euml;nt" ? - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 25 okt 2025 17:43 (CEST) ::Daar heb je een punt. Dan zou dat nieuwe Wikidata-item iets worden als in [[c:Category:Mint]], met meer toepassingen dan alleen ingrediënt in gerechten, ook de kleur mintgroen en als geneesmiddel. Alleen dan weer jammer dan de link met Wikipedia en Wikispecies gaat ontbreken. Wat weegt het zwaarste? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 26 okt 2025 06:41 (CET) :::Ik heb in Wikidata de doorverwijspagina gevonden: [[d:Q6936966]], en daarheen de WB-doorverwijspagina [[Munt]] verplaatst. :::Ik heb [[Leer jezelf ecologisch tuinieren/Munt]] in het "oude" Wikidata-item [[d:Q47859]] opgenomen. :::Ik heb een nieuw Wikidata-item gemaakt voor het keukenkruid: [[d:Q141597197]] en daarin [[Kookboek/Munt]] geplaatst. :::Volgens mij is deze kwestie zo goed opgelost. Mee eens? Zo ja, dan is deze kwestie wat mij betreft afgehandeld. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 29 sep 2026 11:58 (CEST) ::::Ja, prima, dank je! - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 29 sep 2026 20:23 (CEST) == Lokaal terugplaatsen == Dag Erik, Ik zag dat je een bestand lokaal had teruggeplaatst. Kan dat en hoe doe je dat want dan zou ik geen last meer hebben van Wikimedia Commons. Mvg, [[Gebruiker:BeeBringer|BeeBringer]] ([[Overleg gebruiker:BeeBringer|overleg]]) 29 mrt 2026 07:11 (CEST) :Zoals steeds [<nowiki/>[[commons:User_talk:Pi.1415926535#File:Unconscience_learning.png_2|<nowiki>https://commons.wikimedia.org/wiki/User_talk:Pi.1415926535#File:Unconscience_learning.png_2]</nowiki>]] dit moeten doen. [[Gebruiker:BeeBringer|BeeBringer]] ([[Overleg gebruiker:BeeBringer|overleg]]) 29 mrt 2026 07:12 (CEST) ::Ja, en we waren zo te zien tegelijk bezig met de beide artikelen waar de foto gebruikt werd. ::Van dit gedoe op commons heb ik zo langzamerhand helemaal de buik vol. Er zijn in de loop der jaren al heel veel bestanden verwijderd, om allerlei redenen, en het blijkt nu weer te gebeuren door één verwijdernominatie, waarbij [[c:COM:INUSE]] én een protest mijnerzijds volkomen genegeerd worden. De ergernis, veel extra werk voor alle betrokkenen, bah... ::Lokaal uploaden kan via [[Speciaal:Uploaden]]. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 29 mrt 2026 07:35 (CEST) == Lintfouten afsluitende tag == Dag Erik, je hebt er - sorry daarvoor - lang op moeten wachten ([[Overleg gebruiker:BeeBringer#Lintfouten: Afsluitende tag ontbreekt|https://nl.wikibooks.org/wiki/Overleg_gebruiker:BeeBringer#Lintfouten:_Afsluitende_tag_ontbreekt]]) maar [[Speciaal:LintErrors/missing-end-tag]] lijkt nu schoon. Ik moet nog wel twee andere lintfouten herstellen. Maar deze is eindelijk weg ZONDER een lelijke truc die weer andere problemen veroorzaakten op de pagina's zelf die het [[Sjabloon:Opmaak]] gebruikten. Bedankt voor je geduld. Misschien komt het sjabloon eindelijk uit de in ontwikkelingsfase. [[Gebruiker:BeeBringer|BeeBringer]] ([[Overleg gebruiker:BeeBringer|overleg]]) 27 apr 2026 15:58 (CEST) :Dag Erik, er zijn geen [[:Categorie:Wikibooks:Pagina%27s_met_scriptfouten]] of [[Speciaal:LintErrors]] die uit de [[Module:Layout]] voortkomen (op dit moment). Dus dat is goed nieuws omdat ik weet dat ik dan naar deze toestand altijd terug kan keren. Lastig is dat de betreffende pagina's traag updaten en niet te purgen lijken te zijn, dus soms pas later na edits deze fouten opduiken. Maar goed in die zin is het [[Sjabloon:Opmaak]] veilig te gebruiken. Ik wil nog wel extra's checks doen op de gebruikersinput. Zo kwam 1 lintfout niet uit de module maar uit de pagina zelf die een ongebalanceerde tag meegaf. Daarop heb ik nu een warning ingebouwd in de module zodat de gebruiker ziet dat de invoer niet correct is. Nogmaals bedankt voor je geduld met mij wat betreft dit sjabloon. Met vriendelijke groet, [[Gebruiker:BeeBringer|BeeBringer]] ([[Overleg gebruiker:BeeBringer|overleg]]) 28 apr 2026 05:50 (CEST) == MediaWiki:Scribunto-doc-page-show == Hoi Erik, Ik zie dat jij momenteel de edits doet aan [[MediaWiki:Scribunto-doc-page-show]], dus ik heb een vraagje voor je. Het valt me op dat de tekst "Documentatie: Module:Layout/doc" (via MediaWiki:Scribunto-doc-page-show) nu standaard bovenaan elke module verschijnt en veel witruimte inneemt. Omdat je die documentatie bij de modules waar ik aan werk, ook gewoon kunt openen door op het document-symbool te klikken, voelt dit nu een beetje dubbelop. Is het mogelijk om die regel bovenaan weg te halen? Dat maakt het overzicht in de modules waar ik aan werk een stuk rustiger. Ik hoor graag of dat lukt! Groetjes, [[Gebruiker:BeeBringer|BeeBringer]] ([[Overleg gebruiker:BeeBringer|overleg]]) 28 apr 2026 22:01 (CEST) :Dag Erik, ik wil natuurlijk ook niet jouw werk dwarszitten daarom heb ik het zo maar opgelost https://nl.wikibooks.org/w/index.php?title=MediaWiki%3AScribunto-doc-page-show&diff=424823&oldid=424803. Dan kan ik via [[Gebruiker:BeeBringer/common.css]] het voor mezelf uitzetten. Ik hoop dat het goed voor je zo is, groeten [[Gebruiker:BeeBringer|BeeBringer]] ([[Overleg gebruiker:BeeBringer|overleg]]) 28 apr 2026 22:37 (CEST) ::Het is laat ik kan het natuurlijk net zo goed zo oplossen voor iedereen die dan de module bekijkt https://nl.wikibooks.org/w/index.php?title=MediaWiki%3AScribunto-doc-page-show&diff=424829&oldid=424803 [[Gebruiker:BeeBringer|BeeBringer]] ([[Overleg gebruiker:BeeBringer|overleg]]) 28 apr 2026 22:55 (CEST) == You may be an eligible candidate for the U4C election == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Greetings, The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] seeks candidates for the 2026 election. The U4C is the global committee responsible for overseeing enforcement of the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]]. Elections are held annually, if elected a committee member serves for two years. This year the U4C requires candidates to hold administrator rights on at least one wiki, which is why you are being contacted as you appear to hold this right. There are other requirements, such as candidates must be at least 18 years old and may not be employed by the Wikimedia Foundation or other related chapters and affiliates. You can find more information in the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026#Call_for_Candidates|call for candidates on Meta-wiki]]. Additionally, the committee's working language is English; some ability to communicate in English is required. The election opens on 18 May, if you are eligible and interested you have until 10 May to submit your candidacy. There will be a week in between for candidates to answer questions from the community. Voting takes place privately in [[m:Special:MyLanguage/SecurePoll|SecurePoll]], successful candidates must receive at least 60% support. More information is available on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|the 2026 Elections page]], including timelines and other candidacy information. If you read over the material and consider yourself qualified, please consider submitting your name to run for the committee. If you think someone else in your community might be interested and qualified, please encourage them to run. In partnership with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 28 apr 2026 22:06 (CEST) </div> <!-- Bericht verzonden door User:Keegan (WMF)@metawiki via de lijst op de pagina https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Keegan_(WMF)/test&oldid=30472432 --> == Commons gemeenschap == Dag Erik, zie [https://commons.wikimedia.org/wiki/User_talk:Pi.1415926535#File:Unconscience_learning.png_2], [https://commons.wikimedia.org/wiki/Commons:Undeletion_requests/Current_requests#File:Unconscience_learning.png] en [https://commons.wikimedia.org/wiki/Commons_talk:Project_scope#Proposal:_clarify_relationship_between_COM:INUSE_and_actual_practice]. Dan is het hier toch veel ...... ;) Dank voor je steun trouwens aldaar! [[Gebruiker:BeeBringer|BeeBringer]] ([[Overleg gebruiker:BeeBringer|overleg]]) 1 mei 2026 08:31 (CEST) :Tja, daar kan ik kort over zijn: ik volg het niet meer, de ergernis werd me te veel. Het is toch ongelofelijk dat je zo moet strijden om je vrijwilligerswerk (!) te rechtvaardigen tegenover een paar egootjes die de richtlijnen niet respecteren? Bah. Mocht het tot een peiling of stemming komen zal ik mijn steentje bijdragen, maar verder bemoei ik me er niet meer mee: het moet wel leuk blijven, simpel gezegd. Als ik me rot wil ergeren en elke dag ruzie wil hebben ga ik wel naar nl.wikipedia. Oh, wacht... ;-) - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 1 mei 2026 10:38 (CEST) ::Was toch nog een lange reactie hahaha. Het was even ter onderbouwing van de wijzigingen op bestanden uploaden aangezien dit zorgvuldig afwegen vraagt omdat het een systeem pagina is. Dus nu dat bewijs binnen is laat ik het verder, maar dank voor je steun [[Gebruiker:BeeBringer|BeeBringer]] ([[Overleg gebruiker:BeeBringer|overleg]]) 1 mei 2026 11:12 (CEST) ::*Was ik toch bozer dan ik dacht... ;-) ::*Goed beschouwd is de [https://nl.wikibooks.org/w/index.php?title=MediaWiki%3AUploadtext&diff=424936&oldid=400493 zinsnede over lokaal uploaden] natuurlijk wel een belangrijke aanpassing van het beleid. Het lijkt me verstandig het op z'n minst even te melden in de [[wb:l|lerarenkamer]]. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 1 mei 2026 11:49 (CEST) == Hik in [[Sjabloon:Niet te koppelen]]? == Het [[Sjabloon:Niet te koppelen]] lijkt niet meer helemaal goed te werken. De [[:Categorie:Wikibooks:Niet te koppelen pagina's]] wordt wel aan de betreffende pagina toegevoegd, maar de [[:Categorie:Wikibooks:Pagina zonder Wikidata-koppeling]] blijft staan in plaats van te verdwijnen. Deze laatste categorie wordt automatisch toegevoegd en die kan ik niet handmatig verwijderen. Ik kan op <purge> drukken wat ik wil, maar hij verdwijnt niet, ook niet na enkele dagen. Voorbeeld: [[Van Idee tot Publicatie/Printversie]] en [[Ubuntu: Linux voor mensen]]. Hierdoor blijven deze pagina's in [[:Categorie:Wikibooks:Pagina zonder Wikidata-koppeling]] staan, terwijl dat niet zou moeten. Bij [[Bekende filosofen uit de geschiedenis/Plato]] is het wel goed gegaan. Kan dit worden opgelost? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 29 sep 2026 11:12 (CEST) :De oorzaak zit niet in {{Tl|Niet te koppelen}} maar in {{Tl|Boek}}, en dat is zo te zien "intended behaviour"; er zijn ongetwijfeld meer voorbeelden te vinden. Wat er staat is trouwens niet ''fout'', toch? :PS. Dat Plato niet in die cat staat komt doordat die pagina geen {{Tl|Boek}} bevat. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 1 okt 2026 22:24 (CEST) ::Dank voor het uitzoeken. ::Mijn/het probleem is, dat een pagina in [[:Categorie:Wikibooks:Pagina zonder Wikidata-koppeling]] blijft staan, terwijl het [[Sjabloon:Niet te koppelen]] is toegevoegd. Als ik bij wijze van onderhoud pagina's in [[:Categorie:Wikibooks:Pagina zonder Wikidata-koppeling]] wil gaan koppelen aan Wikidata-items (waarvoor deze categorie volgens mij ook is bedoeld), dan kom ik daar pagina's tegen waaraan ik (of iemand anders) al tijd heb besteed en heb geconcludeerd dat ze niet te koppelen zijn. Ze horen daar dus helemaal niet thuis en leveren alleen maar nutteloos extra werk op. ::Is het sjabloon <nowiki>{{</nowiki>[[Sjabloon:Boek|Boek]]<nowiki>}}</nowiki> en/of <nowiki>{{</nowiki>[[Sjabloon:Niet te koppelen|Niet te koppelen]]<nowiki>}}</nowiki> zodanig aan te passen dat dit probleem wordt opgelost? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 2 okt 2026 08:12 (CEST) ::Het probleem speelt ook bij printversies (met {{Tl|Printversie}}), zie [[Ab Urbe Condita/Printversie]]. En ook bij [[Kookboek/Quatre quart]] blijft [[:Categorie:Wikibooks:Pagina zonder Wikidata-koppeling]] ten onrechte staan. --[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 4 okt 2026 16:11 (CEST) == Een Infobox voor [[Wikijunior:Klokkijken]] - hulp gevraagd == Voor [[Wikijunior:Klokkijken]] wil ik een Infobox maken. * Als je op de knop drukt waarmee je automatisch het formulier krijgt, dan wordt die opgeslagen als [[Wikijunior:Infobox/Klokkijken]], met een rode link naar het boek en aantal hoofdstukken (rode link) op 0 terwijl er al 4 zijn. * Dus ik denk: ik hernoem hem en zorg ervoor dat Infobox/Wikijunior:Klokkijken in de titel komt te staan en die begint met "Wikibooks", want zo zien ook de andere infoboxen eruit. Dan krijg je [[Wikijunior:Wikibooks:Infobox/Wikijunior:Klokkijken]] (later bleek ik niet goed te hebben opgelet, er staat nog een keuzemogelijkheid voor het soort boek ervóór). Dat leek me iets teveel van het goede (de link naar het boek is nu wel blauw, maar het aantal boeken (nog steeds rode link) nog steeds 0). * Een nieuwe poging leverde uiteindelijk [[Wikibooks:Infobox/Wikijunior:Klokkijken]] op. Boek zelf heeft blauwe link, maar aantal boeken heeft nog steeds een rode link met aantal 0. Nu geef ik het op. Het probleem zit hem waarschijnlijk in het format van ''Categorie:Wikijunior:Klokkijken - inhoud'' in de automatische link in de Infobox. Alle categorieën in [[:Categorie:Boeken in Wikijunior]] hebben echter als format ''Categorie:Wikijunior-Naam boek- inhoud'', met een koppelteken in plaats van een dubbele punt na ''Wikijunior''. Dus dat had ik ook gedaan voor dit nieuwe boek. Ik kon trouwens geen enkel boek in Wikijunior vinden met een Infobox. Is het niet nodig/gewenst om een Infobox op te nemen bij Wikijunior-boeken? Als het wel gewenst is: wat is dan de oplossing? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 2 okt 2026 08:34 (CEST) 2dp8ivbap3apzxjtpw0jeup19qqz6c7 430552 430547 2026-10-06T09:12:01Z Benedict Wydooghe 14251 430552 wikitext text/x-wiki __TOC__ __NOINDEX__ * Archief: [[Overleg_gebruiker:Erik_Baas/Archief_2008-2019|2008-2019]] &middot; {{Archieflinks|vanaf=2020}} == Dag Erik == ik was even in paniek: heb mijn boeken teruggevonden :-) [[Gebruiker:Benedict Wydooghe|Benedict Wydooghe]] ([[Overleg gebruiker:Benedict Wydooghe|overleg]]) 6 okt 2026 11:07 (CEST) == Over de link in Wikidata naar [[Munt]] == Ik zag dat je de link in het Wikidata-item [[d:Q47859]] had gewijzigd van [[Kookboek/Munt]] naar de nieuwe doorverwijspagina [[Munt]] (ik heb die wijziging teniet gedaan zonder dat ik doorhad dat hij was gewijzigd). Enkele opmerkingen: # Dat mag eigenlijk alleen als het betreffende Wikidata-item óók over een doorverwijspagina gaat. Dat is niet het geval met [[d:Q47859]]. Officieel zou je dan een nieuw Wikidata-item hiervoor moeten maken, maar dan ben je alle links naar Wikipedia, Commons en Wikibooks in andere talen kwijt, en daar gaat het nu juist om. # In [[Help:Pagina's die niet gekoppeld zijn aan items#Problemen en uitdagingen]] had ik voor dit soort gevallen een oplossing vermeld. Als die niet voldoet, wil ik graag meedenken. Maar als een doorverwijspagina de oplossing wordt, dan: ## zijn er nog heel wat doorverwijspagina's te maken en te implementeren, ook in Wikidata.; ## moet je in NL-WB voor koppelingen met Wikipedia, Commons en Wikibooks in andere talen, etc. naar die doorverwijspagina's; dat lijkt me een mijl op zeven, wat niemand zomaar zal gaan doen (want wie weet dat? of je moet in elke pagina waarnaar de doorverwijspagina verwijst een link opnemen naar die doorverwijspagina); ## moet je niet alleen in de betreffende Tuin-pagina's het sjabloon <code><nowiki>{{Niet te koppelen}}</nowiki></code> opnemen, maar ook in de Kookboek-pagina's; dat lijkt me dubbelop. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 25 okt 2025 16:59 (CEST) :Maar [[d:Q47859]] gaat duidelijk over de ''plant'', een koppeling met [[Leer jezelf ecologisch tuinieren/Munt]] ligt dus mi. meer voor de hand dan met Kookboek/Munt! Overigens is ook [[en:Cookbook:Mint]] gekoppeld aan Q47859, dat klopt dan ook niet. Zou Wikidata geen items moeten hebben met "munt, de plant" en "munt als ingredi&euml;nt" ? - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 25 okt 2025 17:43 (CEST) ::Daar heb je een punt. Dan zou dat nieuwe Wikidata-item iets worden als in [[c:Category:Mint]], met meer toepassingen dan alleen ingrediënt in gerechten, ook de kleur mintgroen en als geneesmiddel. Alleen dan weer jammer dan de link met Wikipedia en Wikispecies gaat ontbreken. Wat weegt het zwaarste? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 26 okt 2025 06:41 (CET) :::Ik heb in Wikidata de doorverwijspagina gevonden: [[d:Q6936966]], en daarheen de WB-doorverwijspagina [[Munt]] verplaatst. :::Ik heb [[Leer jezelf ecologisch tuinieren/Munt]] in het "oude" Wikidata-item [[d:Q47859]] opgenomen. :::Ik heb een nieuw Wikidata-item gemaakt voor het keukenkruid: [[d:Q141597197]] en daarin [[Kookboek/Munt]] geplaatst. :::Volgens mij is deze kwestie zo goed opgelost. Mee eens? Zo ja, dan is deze kwestie wat mij betreft afgehandeld. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 29 sep 2026 11:58 (CEST) ::::Ja, prima, dank je! - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 29 sep 2026 20:23 (CEST) == Lokaal terugplaatsen == Dag Erik, Ik zag dat je een bestand lokaal had teruggeplaatst. Kan dat en hoe doe je dat want dan zou ik geen last meer hebben van Wikimedia Commons. Mvg, [[Gebruiker:BeeBringer|BeeBringer]] ([[Overleg gebruiker:BeeBringer|overleg]]) 29 mrt 2026 07:11 (CEST) :Zoals steeds [<nowiki/>[[commons:User_talk:Pi.1415926535#File:Unconscience_learning.png_2|<nowiki>https://commons.wikimedia.org/wiki/User_talk:Pi.1415926535#File:Unconscience_learning.png_2]</nowiki>]] dit moeten doen. [[Gebruiker:BeeBringer|BeeBringer]] ([[Overleg gebruiker:BeeBringer|overleg]]) 29 mrt 2026 07:12 (CEST) ::Ja, en we waren zo te zien tegelijk bezig met de beide artikelen waar de foto gebruikt werd. ::Van dit gedoe op commons heb ik zo langzamerhand helemaal de buik vol. Er zijn in de loop der jaren al heel veel bestanden verwijderd, om allerlei redenen, en het blijkt nu weer te gebeuren door één verwijdernominatie, waarbij [[c:COM:INUSE]] én een protest mijnerzijds volkomen genegeerd worden. De ergernis, veel extra werk voor alle betrokkenen, bah... ::Lokaal uploaden kan via [[Speciaal:Uploaden]]. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 29 mrt 2026 07:35 (CEST) == Lintfouten afsluitende tag == Dag Erik, je hebt er - sorry daarvoor - lang op moeten wachten ([[Overleg gebruiker:BeeBringer#Lintfouten: Afsluitende tag ontbreekt|https://nl.wikibooks.org/wiki/Overleg_gebruiker:BeeBringer#Lintfouten:_Afsluitende_tag_ontbreekt]]) maar [[Speciaal:LintErrors/missing-end-tag]] lijkt nu schoon. Ik moet nog wel twee andere lintfouten herstellen. Maar deze is eindelijk weg ZONDER een lelijke truc die weer andere problemen veroorzaakten op de pagina's zelf die het [[Sjabloon:Opmaak]] gebruikten. Bedankt voor je geduld. Misschien komt het sjabloon eindelijk uit de in ontwikkelingsfase. [[Gebruiker:BeeBringer|BeeBringer]] ([[Overleg gebruiker:BeeBringer|overleg]]) 27 apr 2026 15:58 (CEST) :Dag Erik, er zijn geen [[:Categorie:Wikibooks:Pagina%27s_met_scriptfouten]] of [[Speciaal:LintErrors]] die uit de [[Module:Layout]] voortkomen (op dit moment). Dus dat is goed nieuws omdat ik weet dat ik dan naar deze toestand altijd terug kan keren. Lastig is dat de betreffende pagina's traag updaten en niet te purgen lijken te zijn, dus soms pas later na edits deze fouten opduiken. Maar goed in die zin is het [[Sjabloon:Opmaak]] veilig te gebruiken. Ik wil nog wel extra's checks doen op de gebruikersinput. Zo kwam 1 lintfout niet uit de module maar uit de pagina zelf die een ongebalanceerde tag meegaf. Daarop heb ik nu een warning ingebouwd in de module zodat de gebruiker ziet dat de invoer niet correct is. Nogmaals bedankt voor je geduld met mij wat betreft dit sjabloon. Met vriendelijke groet, [[Gebruiker:BeeBringer|BeeBringer]] ([[Overleg gebruiker:BeeBringer|overleg]]) 28 apr 2026 05:50 (CEST) == MediaWiki:Scribunto-doc-page-show == Hoi Erik, Ik zie dat jij momenteel de edits doet aan [[MediaWiki:Scribunto-doc-page-show]], dus ik heb een vraagje voor je. Het valt me op dat de tekst "Documentatie: Module:Layout/doc" (via MediaWiki:Scribunto-doc-page-show) nu standaard bovenaan elke module verschijnt en veel witruimte inneemt. Omdat je die documentatie bij de modules waar ik aan werk, ook gewoon kunt openen door op het document-symbool te klikken, voelt dit nu een beetje dubbelop. Is het mogelijk om die regel bovenaan weg te halen? Dat maakt het overzicht in de modules waar ik aan werk een stuk rustiger. Ik hoor graag of dat lukt! Groetjes, [[Gebruiker:BeeBringer|BeeBringer]] ([[Overleg gebruiker:BeeBringer|overleg]]) 28 apr 2026 22:01 (CEST) :Dag Erik, ik wil natuurlijk ook niet jouw werk dwarszitten daarom heb ik het zo maar opgelost https://nl.wikibooks.org/w/index.php?title=MediaWiki%3AScribunto-doc-page-show&diff=424823&oldid=424803. Dan kan ik via [[Gebruiker:BeeBringer/common.css]] het voor mezelf uitzetten. Ik hoop dat het goed voor je zo is, groeten [[Gebruiker:BeeBringer|BeeBringer]] ([[Overleg gebruiker:BeeBringer|overleg]]) 28 apr 2026 22:37 (CEST) ::Het is laat ik kan het natuurlijk net zo goed zo oplossen voor iedereen die dan de module bekijkt https://nl.wikibooks.org/w/index.php?title=MediaWiki%3AScribunto-doc-page-show&diff=424829&oldid=424803 [[Gebruiker:BeeBringer|BeeBringer]] ([[Overleg gebruiker:BeeBringer|overleg]]) 28 apr 2026 22:55 (CEST) == You may be an eligible candidate for the U4C election == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Greetings, The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] seeks candidates for the 2026 election. The U4C is the global committee responsible for overseeing enforcement of the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]]. Elections are held annually, if elected a committee member serves for two years. This year the U4C requires candidates to hold administrator rights on at least one wiki, which is why you are being contacted as you appear to hold this right. There are other requirements, such as candidates must be at least 18 years old and may not be employed by the Wikimedia Foundation or other related chapters and affiliates. You can find more information in the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026#Call_for_Candidates|call for candidates on Meta-wiki]]. Additionally, the committee's working language is English; some ability to communicate in English is required. The election opens on 18 May, if you are eligible and interested you have until 10 May to submit your candidacy. There will be a week in between for candidates to answer questions from the community. Voting takes place privately in [[m:Special:MyLanguage/SecurePoll|SecurePoll]], successful candidates must receive at least 60% support. More information is available on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|the 2026 Elections page]], including timelines and other candidacy information. If you read over the material and consider yourself qualified, please consider submitting your name to run for the committee. If you think someone else in your community might be interested and qualified, please encourage them to run. In partnership with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 28 apr 2026 22:06 (CEST) </div> <!-- Bericht verzonden door User:Keegan (WMF)@metawiki via de lijst op de pagina https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Keegan_(WMF)/test&oldid=30472432 --> == Commons gemeenschap == Dag Erik, zie [https://commons.wikimedia.org/wiki/User_talk:Pi.1415926535#File:Unconscience_learning.png_2], [https://commons.wikimedia.org/wiki/Commons:Undeletion_requests/Current_requests#File:Unconscience_learning.png] en [https://commons.wikimedia.org/wiki/Commons_talk:Project_scope#Proposal:_clarify_relationship_between_COM:INUSE_and_actual_practice]. Dan is het hier toch veel ...... ;) Dank voor je steun trouwens aldaar! [[Gebruiker:BeeBringer|BeeBringer]] ([[Overleg gebruiker:BeeBringer|overleg]]) 1 mei 2026 08:31 (CEST) :Tja, daar kan ik kort over zijn: ik volg het niet meer, de ergernis werd me te veel. Het is toch ongelofelijk dat je zo moet strijden om je vrijwilligerswerk (!) te rechtvaardigen tegenover een paar egootjes die de richtlijnen niet respecteren? Bah. Mocht het tot een peiling of stemming komen zal ik mijn steentje bijdragen, maar verder bemoei ik me er niet meer mee: het moet wel leuk blijven, simpel gezegd. Als ik me rot wil ergeren en elke dag ruzie wil hebben ga ik wel naar nl.wikipedia. Oh, wacht... ;-) - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 1 mei 2026 10:38 (CEST) ::Was toch nog een lange reactie hahaha. Het was even ter onderbouwing van de wijzigingen op bestanden uploaden aangezien dit zorgvuldig afwegen vraagt omdat het een systeem pagina is. Dus nu dat bewijs binnen is laat ik het verder, maar dank voor je steun [[Gebruiker:BeeBringer|BeeBringer]] ([[Overleg gebruiker:BeeBringer|overleg]]) 1 mei 2026 11:12 (CEST) ::*Was ik toch bozer dan ik dacht... ;-) ::*Goed beschouwd is de [https://nl.wikibooks.org/w/index.php?title=MediaWiki%3AUploadtext&diff=424936&oldid=400493 zinsnede over lokaal uploaden] natuurlijk wel een belangrijke aanpassing van het beleid. Het lijkt me verstandig het op z'n minst even te melden in de [[wb:l|lerarenkamer]]. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 1 mei 2026 11:49 (CEST) == Hik in [[Sjabloon:Niet te koppelen]]? == Het [[Sjabloon:Niet te koppelen]] lijkt niet meer helemaal goed te werken. De [[:Categorie:Wikibooks:Niet te koppelen pagina's]] wordt wel aan de betreffende pagina toegevoegd, maar de [[:Categorie:Wikibooks:Pagina zonder Wikidata-koppeling]] blijft staan in plaats van te verdwijnen. Deze laatste categorie wordt automatisch toegevoegd en die kan ik niet handmatig verwijderen. Ik kan op <purge> drukken wat ik wil, maar hij verdwijnt niet, ook niet na enkele dagen. Voorbeeld: [[Van Idee tot Publicatie/Printversie]] en [[Ubuntu: Linux voor mensen]]. Hierdoor blijven deze pagina's in [[:Categorie:Wikibooks:Pagina zonder Wikidata-koppeling]] staan, terwijl dat niet zou moeten. Bij [[Bekende filosofen uit de geschiedenis/Plato]] is het wel goed gegaan. Kan dit worden opgelost? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 29 sep 2026 11:12 (CEST) :De oorzaak zit niet in {{Tl|Niet te koppelen}} maar in {{Tl|Boek}}, en dat is zo te zien "intended behaviour"; er zijn ongetwijfeld meer voorbeelden te vinden. Wat er staat is trouwens niet ''fout'', toch? :PS. Dat Plato niet in die cat staat komt doordat die pagina geen {{Tl|Boek}} bevat. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 1 okt 2026 22:24 (CEST) ::Dank voor het uitzoeken. ::Mijn/het probleem is, dat een pagina in [[:Categorie:Wikibooks:Pagina zonder Wikidata-koppeling]] blijft staan, terwijl het [[Sjabloon:Niet te koppelen]] is toegevoegd. Als ik bij wijze van onderhoud pagina's in [[:Categorie:Wikibooks:Pagina zonder Wikidata-koppeling]] wil gaan koppelen aan Wikidata-items (waarvoor deze categorie volgens mij ook is bedoeld), dan kom ik daar pagina's tegen waaraan ik (of iemand anders) al tijd heb besteed en heb geconcludeerd dat ze niet te koppelen zijn. Ze horen daar dus helemaal niet thuis en leveren alleen maar nutteloos extra werk op. ::Is het sjabloon <nowiki>{{</nowiki>[[Sjabloon:Boek|Boek]]<nowiki>}}</nowiki> en/of <nowiki>{{</nowiki>[[Sjabloon:Niet te koppelen|Niet te koppelen]]<nowiki>}}</nowiki> zodanig aan te passen dat dit probleem wordt opgelost? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 2 okt 2026 08:12 (CEST) ::Het probleem speelt ook bij printversies (met {{Tl|Printversie}}), zie [[Ab Urbe Condita/Printversie]]. En ook bij [[Kookboek/Quatre quart]] blijft [[:Categorie:Wikibooks:Pagina zonder Wikidata-koppeling]] ten onrechte staan. --[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 4 okt 2026 16:11 (CEST) == Een Infobox voor [[Wikijunior:Klokkijken]] - hulp gevraagd == Voor [[Wikijunior:Klokkijken]] wil ik een Infobox maken. * Als je op de knop drukt waarmee je automatisch het formulier krijgt, dan wordt die opgeslagen als [[Wikijunior:Infobox/Klokkijken]], met een rode link naar het boek en aantal hoofdstukken (rode link) op 0 terwijl er al 4 zijn. * Dus ik denk: ik hernoem hem en zorg ervoor dat Infobox/Wikijunior:Klokkijken in de titel komt te staan en die begint met "Wikibooks", want zo zien ook de andere infoboxen eruit. Dan krijg je [[Wikijunior:Wikibooks:Infobox/Wikijunior:Klokkijken]] (later bleek ik niet goed te hebben opgelet, er staat nog een keuzemogelijkheid voor het soort boek ervóór). Dat leek me iets teveel van het goede (de link naar het boek is nu wel blauw, maar het aantal boeken (nog steeds rode link) nog steeds 0). * Een nieuwe poging leverde uiteindelijk [[Wikibooks:Infobox/Wikijunior:Klokkijken]] op. Boek zelf heeft blauwe link, maar aantal boeken heeft nog steeds een rode link met aantal 0. Nu geef ik het op. Het probleem zit hem waarschijnlijk in het format van ''Categorie:Wikijunior:Klokkijken - inhoud'' in de automatische link in de Infobox. Alle categorieën in [[:Categorie:Boeken in Wikijunior]] hebben echter als format ''Categorie:Wikijunior-Naam boek- inhoud'', met een koppelteken in plaats van een dubbele punt na ''Wikijunior''. Dus dat had ik ook gedaan voor dit nieuwe boek. Ik kon trouwens geen enkel boek in Wikijunior vinden met een Infobox. Is het niet nodig/gewenst om een Infobox op te nemen bij Wikijunior-boeken? Als het wel gewenst is: wat is dan de oplossing? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 2 okt 2026 08:34 (CEST) d16xq8e5e1om3cfgqm5v4xj0u6xvwrf 430553 430552 2026-10-06T09:15:06Z Erik Baas 2193 Dag Erik 430553 wikitext text/x-wiki __TOC__ __NOINDEX__ * Archief: [[Overleg_gebruiker:Erik_Baas/Archief_2008-2019|2008-2019]] &middot; {{Archieflinks|vanaf=2020}} == Over de link in Wikidata naar [[Munt]] == Ik zag dat je de link in het Wikidata-item [[d:Q47859]] had gewijzigd van [[Kookboek/Munt]] naar de nieuwe doorverwijspagina [[Munt]] (ik heb die wijziging teniet gedaan zonder dat ik doorhad dat hij was gewijzigd). Enkele opmerkingen: # Dat mag eigenlijk alleen als het betreffende Wikidata-item óók over een doorverwijspagina gaat. Dat is niet het geval met [[d:Q47859]]. Officieel zou je dan een nieuw Wikidata-item hiervoor moeten maken, maar dan ben je alle links naar Wikipedia, Commons en Wikibooks in andere talen kwijt, en daar gaat het nu juist om. # In [[Help:Pagina's die niet gekoppeld zijn aan items#Problemen en uitdagingen]] had ik voor dit soort gevallen een oplossing vermeld. Als die niet voldoet, wil ik graag meedenken. Maar als een doorverwijspagina de oplossing wordt, dan: ## zijn er nog heel wat doorverwijspagina's te maken en te implementeren, ook in Wikidata.; ## moet je in NL-WB voor koppelingen met Wikipedia, Commons en Wikibooks in andere talen, etc. naar die doorverwijspagina's; dat lijkt me een mijl op zeven, wat niemand zomaar zal gaan doen (want wie weet dat? of je moet in elke pagina waarnaar de doorverwijspagina verwijst een link opnemen naar die doorverwijspagina); ## moet je niet alleen in de betreffende Tuin-pagina's het sjabloon <code><nowiki>{{Niet te koppelen}}</nowiki></code> opnemen, maar ook in de Kookboek-pagina's; dat lijkt me dubbelop. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 25 okt 2025 16:59 (CEST) :Maar [[d:Q47859]] gaat duidelijk over de ''plant'', een koppeling met [[Leer jezelf ecologisch tuinieren/Munt]] ligt dus mi. meer voor de hand dan met Kookboek/Munt! Overigens is ook [[en:Cookbook:Mint]] gekoppeld aan Q47859, dat klopt dan ook niet. Zou Wikidata geen items moeten hebben met "munt, de plant" en "munt als ingredi&euml;nt" ? - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 25 okt 2025 17:43 (CEST) ::Daar heb je een punt. Dan zou dat nieuwe Wikidata-item iets worden als in [[c:Category:Mint]], met meer toepassingen dan alleen ingrediënt in gerechten, ook de kleur mintgroen en als geneesmiddel. Alleen dan weer jammer dan de link met Wikipedia en Wikispecies gaat ontbreken. Wat weegt het zwaarste? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 26 okt 2025 06:41 (CET) :::Ik heb in Wikidata de doorverwijspagina gevonden: [[d:Q6936966]], en daarheen de WB-doorverwijspagina [[Munt]] verplaatst. :::Ik heb [[Leer jezelf ecologisch tuinieren/Munt]] in het "oude" Wikidata-item [[d:Q47859]] opgenomen. :::Ik heb een nieuw Wikidata-item gemaakt voor het keukenkruid: [[d:Q141597197]] en daarin [[Kookboek/Munt]] geplaatst. :::Volgens mij is deze kwestie zo goed opgelost. Mee eens? Zo ja, dan is deze kwestie wat mij betreft afgehandeld. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 29 sep 2026 11:58 (CEST) ::::Ja, prima, dank je! - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 29 sep 2026 20:23 (CEST) == Lokaal terugplaatsen == Dag Erik, Ik zag dat je een bestand lokaal had teruggeplaatst. Kan dat en hoe doe je dat want dan zou ik geen last meer hebben van Wikimedia Commons. Mvg, [[Gebruiker:BeeBringer|BeeBringer]] ([[Overleg gebruiker:BeeBringer|overleg]]) 29 mrt 2026 07:11 (CEST) :Zoals steeds [<nowiki/>[[commons:User_talk:Pi.1415926535#File:Unconscience_learning.png_2|<nowiki>https://commons.wikimedia.org/wiki/User_talk:Pi.1415926535#File:Unconscience_learning.png_2]</nowiki>]] dit moeten doen. [[Gebruiker:BeeBringer|BeeBringer]] ([[Overleg gebruiker:BeeBringer|overleg]]) 29 mrt 2026 07:12 (CEST) ::Ja, en we waren zo te zien tegelijk bezig met de beide artikelen waar de foto gebruikt werd. ::Van dit gedoe op commons heb ik zo langzamerhand helemaal de buik vol. Er zijn in de loop der jaren al heel veel bestanden verwijderd, om allerlei redenen, en het blijkt nu weer te gebeuren door één verwijdernominatie, waarbij [[c:COM:INUSE]] én een protest mijnerzijds volkomen genegeerd worden. De ergernis, veel extra werk voor alle betrokkenen, bah... ::Lokaal uploaden kan via [[Speciaal:Uploaden]]. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 29 mrt 2026 07:35 (CEST) == Lintfouten afsluitende tag == Dag Erik, je hebt er - sorry daarvoor - lang op moeten wachten ([[Overleg gebruiker:BeeBringer#Lintfouten: Afsluitende tag ontbreekt|https://nl.wikibooks.org/wiki/Overleg_gebruiker:BeeBringer#Lintfouten:_Afsluitende_tag_ontbreekt]]) maar [[Speciaal:LintErrors/missing-end-tag]] lijkt nu schoon. Ik moet nog wel twee andere lintfouten herstellen. Maar deze is eindelijk weg ZONDER een lelijke truc die weer andere problemen veroorzaakten op de pagina's zelf die het [[Sjabloon:Opmaak]] gebruikten. Bedankt voor je geduld. Misschien komt het sjabloon eindelijk uit de in ontwikkelingsfase. [[Gebruiker:BeeBringer|BeeBringer]] ([[Overleg gebruiker:BeeBringer|overleg]]) 27 apr 2026 15:58 (CEST) :Dag Erik, er zijn geen [[:Categorie:Wikibooks:Pagina%27s_met_scriptfouten]] of [[Speciaal:LintErrors]] die uit de [[Module:Layout]] voortkomen (op dit moment). Dus dat is goed nieuws omdat ik weet dat ik dan naar deze toestand altijd terug kan keren. Lastig is dat de betreffende pagina's traag updaten en niet te purgen lijken te zijn, dus soms pas later na edits deze fouten opduiken. Maar goed in die zin is het [[Sjabloon:Opmaak]] veilig te gebruiken. Ik wil nog wel extra's checks doen op de gebruikersinput. Zo kwam 1 lintfout niet uit de module maar uit de pagina zelf die een ongebalanceerde tag meegaf. Daarop heb ik nu een warning ingebouwd in de module zodat de gebruiker ziet dat de invoer niet correct is. Nogmaals bedankt voor je geduld met mij wat betreft dit sjabloon. Met vriendelijke groet, [[Gebruiker:BeeBringer|BeeBringer]] ([[Overleg gebruiker:BeeBringer|overleg]]) 28 apr 2026 05:50 (CEST) == MediaWiki:Scribunto-doc-page-show == Hoi Erik, Ik zie dat jij momenteel de edits doet aan [[MediaWiki:Scribunto-doc-page-show]], dus ik heb een vraagje voor je. Het valt me op dat de tekst "Documentatie: Module:Layout/doc" (via MediaWiki:Scribunto-doc-page-show) nu standaard bovenaan elke module verschijnt en veel witruimte inneemt. Omdat je die documentatie bij de modules waar ik aan werk, ook gewoon kunt openen door op het document-symbool te klikken, voelt dit nu een beetje dubbelop. Is het mogelijk om die regel bovenaan weg te halen? Dat maakt het overzicht in de modules waar ik aan werk een stuk rustiger. Ik hoor graag of dat lukt! Groetjes, [[Gebruiker:BeeBringer|BeeBringer]] ([[Overleg gebruiker:BeeBringer|overleg]]) 28 apr 2026 22:01 (CEST) :Dag Erik, ik wil natuurlijk ook niet jouw werk dwarszitten daarom heb ik het zo maar opgelost https://nl.wikibooks.org/w/index.php?title=MediaWiki%3AScribunto-doc-page-show&diff=424823&oldid=424803. Dan kan ik via [[Gebruiker:BeeBringer/common.css]] het voor mezelf uitzetten. Ik hoop dat het goed voor je zo is, groeten [[Gebruiker:BeeBringer|BeeBringer]] ([[Overleg gebruiker:BeeBringer|overleg]]) 28 apr 2026 22:37 (CEST) ::Het is laat ik kan het natuurlijk net zo goed zo oplossen voor iedereen die dan de module bekijkt https://nl.wikibooks.org/w/index.php?title=MediaWiki%3AScribunto-doc-page-show&diff=424829&oldid=424803 [[Gebruiker:BeeBringer|BeeBringer]] ([[Overleg gebruiker:BeeBringer|overleg]]) 28 apr 2026 22:55 (CEST) == You may be an eligible candidate for the U4C election == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Greetings, The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] seeks candidates for the 2026 election. The U4C is the global committee responsible for overseeing enforcement of the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]]. Elections are held annually, if elected a committee member serves for two years. This year the U4C requires candidates to hold administrator rights on at least one wiki, which is why you are being contacted as you appear to hold this right. There are other requirements, such as candidates must be at least 18 years old and may not be employed by the Wikimedia Foundation or other related chapters and affiliates. You can find more information in the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026#Call_for_Candidates|call for candidates on Meta-wiki]]. Additionally, the committee's working language is English; some ability to communicate in English is required. The election opens on 18 May, if you are eligible and interested you have until 10 May to submit your candidacy. There will be a week in between for candidates to answer questions from the community. Voting takes place privately in [[m:Special:MyLanguage/SecurePoll|SecurePoll]], successful candidates must receive at least 60% support. More information is available on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|the 2026 Elections page]], including timelines and other candidacy information. If you read over the material and consider yourself qualified, please consider submitting your name to run for the committee. If you think someone else in your community might be interested and qualified, please encourage them to run. In partnership with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 28 apr 2026 22:06 (CEST) </div> <!-- Bericht verzonden door User:Keegan (WMF)@metawiki via de lijst op de pagina https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Keegan_(WMF)/test&oldid=30472432 --> == Commons gemeenschap == Dag Erik, zie [https://commons.wikimedia.org/wiki/User_talk:Pi.1415926535#File:Unconscience_learning.png_2], [https://commons.wikimedia.org/wiki/Commons:Undeletion_requests/Current_requests#File:Unconscience_learning.png] en [https://commons.wikimedia.org/wiki/Commons_talk:Project_scope#Proposal:_clarify_relationship_between_COM:INUSE_and_actual_practice]. Dan is het hier toch veel ...... ;) Dank voor je steun trouwens aldaar! [[Gebruiker:BeeBringer|BeeBringer]] ([[Overleg gebruiker:BeeBringer|overleg]]) 1 mei 2026 08:31 (CEST) :Tja, daar kan ik kort over zijn: ik volg het niet meer, de ergernis werd me te veel. Het is toch ongelofelijk dat je zo moet strijden om je vrijwilligerswerk (!) te rechtvaardigen tegenover een paar egootjes die de richtlijnen niet respecteren? Bah. Mocht het tot een peiling of stemming komen zal ik mijn steentje bijdragen, maar verder bemoei ik me er niet meer mee: het moet wel leuk blijven, simpel gezegd. Als ik me rot wil ergeren en elke dag ruzie wil hebben ga ik wel naar nl.wikipedia. Oh, wacht... ;-) - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 1 mei 2026 10:38 (CEST) ::Was toch nog een lange reactie hahaha. Het was even ter onderbouwing van de wijzigingen op bestanden uploaden aangezien dit zorgvuldig afwegen vraagt omdat het een systeem pagina is. Dus nu dat bewijs binnen is laat ik het verder, maar dank voor je steun [[Gebruiker:BeeBringer|BeeBringer]] ([[Overleg gebruiker:BeeBringer|overleg]]) 1 mei 2026 11:12 (CEST) ::*Was ik toch bozer dan ik dacht... ;-) ::*Goed beschouwd is de [https://nl.wikibooks.org/w/index.php?title=MediaWiki%3AUploadtext&diff=424936&oldid=400493 zinsnede over lokaal uploaden] natuurlijk wel een belangrijke aanpassing van het beleid. Het lijkt me verstandig het op z'n minst even te melden in de [[wb:l|lerarenkamer]]. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 1 mei 2026 11:49 (CEST) == Hik in [[Sjabloon:Niet te koppelen]]? == Het [[Sjabloon:Niet te koppelen]] lijkt niet meer helemaal goed te werken. De [[:Categorie:Wikibooks:Niet te koppelen pagina's]] wordt wel aan de betreffende pagina toegevoegd, maar de [[:Categorie:Wikibooks:Pagina zonder Wikidata-koppeling]] blijft staan in plaats van te verdwijnen. Deze laatste categorie wordt automatisch toegevoegd en die kan ik niet handmatig verwijderen. Ik kan op <purge> drukken wat ik wil, maar hij verdwijnt niet, ook niet na enkele dagen. Voorbeeld: [[Van Idee tot Publicatie/Printversie]] en [[Ubuntu: Linux voor mensen]]. Hierdoor blijven deze pagina's in [[:Categorie:Wikibooks:Pagina zonder Wikidata-koppeling]] staan, terwijl dat niet zou moeten. Bij [[Bekende filosofen uit de geschiedenis/Plato]] is het wel goed gegaan. Kan dit worden opgelost? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 29 sep 2026 11:12 (CEST) :De oorzaak zit niet in {{Tl|Niet te koppelen}} maar in {{Tl|Boek}}, en dat is zo te zien "intended behaviour"; er zijn ongetwijfeld meer voorbeelden te vinden. Wat er staat is trouwens niet ''fout'', toch? :PS. Dat Plato niet in die cat staat komt doordat die pagina geen {{Tl|Boek}} bevat. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 1 okt 2026 22:24 (CEST) ::Dank voor het uitzoeken. ::Mijn/het probleem is, dat een pagina in [[:Categorie:Wikibooks:Pagina zonder Wikidata-koppeling]] blijft staan, terwijl het [[Sjabloon:Niet te koppelen]] is toegevoegd. Als ik bij wijze van onderhoud pagina's in [[:Categorie:Wikibooks:Pagina zonder Wikidata-koppeling]] wil gaan koppelen aan Wikidata-items (waarvoor deze categorie volgens mij ook is bedoeld), dan kom ik daar pagina's tegen waaraan ik (of iemand anders) al tijd heb besteed en heb geconcludeerd dat ze niet te koppelen zijn. Ze horen daar dus helemaal niet thuis en leveren alleen maar nutteloos extra werk op. ::Is het sjabloon <nowiki>{{</nowiki>[[Sjabloon:Boek|Boek]]<nowiki>}}</nowiki> en/of <nowiki>{{</nowiki>[[Sjabloon:Niet te koppelen|Niet te koppelen]]<nowiki>}}</nowiki> zodanig aan te passen dat dit probleem wordt opgelost? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 2 okt 2026 08:12 (CEST) ::Het probleem speelt ook bij printversies (met {{Tl|Printversie}}), zie [[Ab Urbe Condita/Printversie]]. En ook bij [[Kookboek/Quatre quart]] blijft [[:Categorie:Wikibooks:Pagina zonder Wikidata-koppeling]] ten onrechte staan. --[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 4 okt 2026 16:11 (CEST) == Een Infobox voor [[Wikijunior:Klokkijken]] - hulp gevraagd == Voor [[Wikijunior:Klokkijken]] wil ik een Infobox maken. * Als je op de knop drukt waarmee je automatisch het formulier krijgt, dan wordt die opgeslagen als [[Wikijunior:Infobox/Klokkijken]], met een rode link naar het boek en aantal hoofdstukken (rode link) op 0 terwijl er al 4 zijn. * Dus ik denk: ik hernoem hem en zorg ervoor dat Infobox/Wikijunior:Klokkijken in de titel komt te staan en die begint met "Wikibooks", want zo zien ook de andere infoboxen eruit. Dan krijg je [[Wikijunior:Wikibooks:Infobox/Wikijunior:Klokkijken]] (later bleek ik niet goed te hebben opgelet, er staat nog een keuzemogelijkheid voor het soort boek ervóór). Dat leek me iets teveel van het goede (de link naar het boek is nu wel blauw, maar het aantal boeken (nog steeds rode link) nog steeds 0). * Een nieuwe poging leverde uiteindelijk [[Wikibooks:Infobox/Wikijunior:Klokkijken]] op. Boek zelf heeft blauwe link, maar aantal boeken heeft nog steeds een rode link met aantal 0. Nu geef ik het op. Het probleem zit hem waarschijnlijk in het format van ''Categorie:Wikijunior:Klokkijken - inhoud'' in de automatische link in de Infobox. Alle categorieën in [[:Categorie:Boeken in Wikijunior]] hebben echter als format ''Categorie:Wikijunior-Naam boek- inhoud'', met een koppelteken in plaats van een dubbele punt na ''Wikijunior''. Dus dat had ik ook gedaan voor dit nieuwe boek. Ik kon trouwens geen enkel boek in Wikijunior vinden met een Infobox. Is het niet nodig/gewenst om een Infobox op te nemen bij Wikijunior-boeken? Als het wel gewenst is: wat is dan de oplossing? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 2 okt 2026 08:34 (CEST) == Dag Erik == ik was even in paniek: heb mijn boeken teruggevonden :-) [[Gebruiker:Benedict Wydooghe|Benedict Wydooghe]] ([[Overleg gebruiker:Benedict Wydooghe|overleg]]) 6 okt 2026 11:07 (CEST) :De titels zijn gewijzigd in [[Welzijn en veiligheid]] etc., dat was mij een doorn in het oog... Verder heb ik er een paar voorzien van {{Tl|Wiu2}}, en de links erheen (voorlopig) verwijderd, totdat vorm en inhoud verbeterd zijn. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 6 okt 2026 11:15 (CEST) o96sakv7ecir2d7cvv0fgell9mgrv7m 430554 430553 2026-10-06T09:18:16Z Erik Baas 2193 /* Dag Erik */ 430554 wikitext text/x-wiki __TOC__ __NOINDEX__ * Archief: [[Overleg_gebruiker:Erik_Baas/Archief_2008-2019|2008-2019]] &middot; {{Archieflinks|vanaf=2020}} == Over de link in Wikidata naar [[Munt]] == Ik zag dat je de link in het Wikidata-item [[d:Q47859]] had gewijzigd van [[Kookboek/Munt]] naar de nieuwe doorverwijspagina [[Munt]] (ik heb die wijziging teniet gedaan zonder dat ik doorhad dat hij was gewijzigd). Enkele opmerkingen: # Dat mag eigenlijk alleen als het betreffende Wikidata-item óók over een doorverwijspagina gaat. Dat is niet het geval met [[d:Q47859]]. Officieel zou je dan een nieuw Wikidata-item hiervoor moeten maken, maar dan ben je alle links naar Wikipedia, Commons en Wikibooks in andere talen kwijt, en daar gaat het nu juist om. # In [[Help:Pagina's die niet gekoppeld zijn aan items#Problemen en uitdagingen]] had ik voor dit soort gevallen een oplossing vermeld. Als die niet voldoet, wil ik graag meedenken. Maar als een doorverwijspagina de oplossing wordt, dan: ## zijn er nog heel wat doorverwijspagina's te maken en te implementeren, ook in Wikidata.; ## moet je in NL-WB voor koppelingen met Wikipedia, Commons en Wikibooks in andere talen, etc. naar die doorverwijspagina's; dat lijkt me een mijl op zeven, wat niemand zomaar zal gaan doen (want wie weet dat? of je moet in elke pagina waarnaar de doorverwijspagina verwijst een link opnemen naar die doorverwijspagina); ## moet je niet alleen in de betreffende Tuin-pagina's het sjabloon <code><nowiki>{{Niet te koppelen}}</nowiki></code> opnemen, maar ook in de Kookboek-pagina's; dat lijkt me dubbelop. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 25 okt 2025 16:59 (CEST) :Maar [[d:Q47859]] gaat duidelijk over de ''plant'', een koppeling met [[Leer jezelf ecologisch tuinieren/Munt]] ligt dus mi. meer voor de hand dan met Kookboek/Munt! Overigens is ook [[en:Cookbook:Mint]] gekoppeld aan Q47859, dat klopt dan ook niet. Zou Wikidata geen items moeten hebben met "munt, de plant" en "munt als ingredi&euml;nt" ? - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 25 okt 2025 17:43 (CEST) ::Daar heb je een punt. Dan zou dat nieuwe Wikidata-item iets worden als in [[c:Category:Mint]], met meer toepassingen dan alleen ingrediënt in gerechten, ook de kleur mintgroen en als geneesmiddel. Alleen dan weer jammer dan de link met Wikipedia en Wikispecies gaat ontbreken. Wat weegt het zwaarste? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 26 okt 2025 06:41 (CET) :::Ik heb in Wikidata de doorverwijspagina gevonden: [[d:Q6936966]], en daarheen de WB-doorverwijspagina [[Munt]] verplaatst. :::Ik heb [[Leer jezelf ecologisch tuinieren/Munt]] in het "oude" Wikidata-item [[d:Q47859]] opgenomen. :::Ik heb een nieuw Wikidata-item gemaakt voor het keukenkruid: [[d:Q141597197]] en daarin [[Kookboek/Munt]] geplaatst. :::Volgens mij is deze kwestie zo goed opgelost. Mee eens? Zo ja, dan is deze kwestie wat mij betreft afgehandeld. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 29 sep 2026 11:58 (CEST) ::::Ja, prima, dank je! - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 29 sep 2026 20:23 (CEST) == Lokaal terugplaatsen == Dag Erik, Ik zag dat je een bestand lokaal had teruggeplaatst. Kan dat en hoe doe je dat want dan zou ik geen last meer hebben van Wikimedia Commons. Mvg, [[Gebruiker:BeeBringer|BeeBringer]] ([[Overleg gebruiker:BeeBringer|overleg]]) 29 mrt 2026 07:11 (CEST) :Zoals steeds [<nowiki/>[[commons:User_talk:Pi.1415926535#File:Unconscience_learning.png_2|<nowiki>https://commons.wikimedia.org/wiki/User_talk:Pi.1415926535#File:Unconscience_learning.png_2]</nowiki>]] dit moeten doen. [[Gebruiker:BeeBringer|BeeBringer]] ([[Overleg gebruiker:BeeBringer|overleg]]) 29 mrt 2026 07:12 (CEST) ::Ja, en we waren zo te zien tegelijk bezig met de beide artikelen waar de foto gebruikt werd. ::Van dit gedoe op commons heb ik zo langzamerhand helemaal de buik vol. Er zijn in de loop der jaren al heel veel bestanden verwijderd, om allerlei redenen, en het blijkt nu weer te gebeuren door één verwijdernominatie, waarbij [[c:COM:INUSE]] én een protest mijnerzijds volkomen genegeerd worden. De ergernis, veel extra werk voor alle betrokkenen, bah... ::Lokaal uploaden kan via [[Speciaal:Uploaden]]. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 29 mrt 2026 07:35 (CEST) == Lintfouten afsluitende tag == Dag Erik, je hebt er - sorry daarvoor - lang op moeten wachten ([[Overleg gebruiker:BeeBringer#Lintfouten: Afsluitende tag ontbreekt|https://nl.wikibooks.org/wiki/Overleg_gebruiker:BeeBringer#Lintfouten:_Afsluitende_tag_ontbreekt]]) maar [[Speciaal:LintErrors/missing-end-tag]] lijkt nu schoon. Ik moet nog wel twee andere lintfouten herstellen. Maar deze is eindelijk weg ZONDER een lelijke truc die weer andere problemen veroorzaakten op de pagina's zelf die het [[Sjabloon:Opmaak]] gebruikten. Bedankt voor je geduld. Misschien komt het sjabloon eindelijk uit de in ontwikkelingsfase. [[Gebruiker:BeeBringer|BeeBringer]] ([[Overleg gebruiker:BeeBringer|overleg]]) 27 apr 2026 15:58 (CEST) :Dag Erik, er zijn geen [[:Categorie:Wikibooks:Pagina%27s_met_scriptfouten]] of [[Speciaal:LintErrors]] die uit de [[Module:Layout]] voortkomen (op dit moment). Dus dat is goed nieuws omdat ik weet dat ik dan naar deze toestand altijd terug kan keren. Lastig is dat de betreffende pagina's traag updaten en niet te purgen lijken te zijn, dus soms pas later na edits deze fouten opduiken. Maar goed in die zin is het [[Sjabloon:Opmaak]] veilig te gebruiken. Ik wil nog wel extra's checks doen op de gebruikersinput. Zo kwam 1 lintfout niet uit de module maar uit de pagina zelf die een ongebalanceerde tag meegaf. Daarop heb ik nu een warning ingebouwd in de module zodat de gebruiker ziet dat de invoer niet correct is. Nogmaals bedankt voor je geduld met mij wat betreft dit sjabloon. Met vriendelijke groet, [[Gebruiker:BeeBringer|BeeBringer]] ([[Overleg gebruiker:BeeBringer|overleg]]) 28 apr 2026 05:50 (CEST) == MediaWiki:Scribunto-doc-page-show == Hoi Erik, Ik zie dat jij momenteel de edits doet aan [[MediaWiki:Scribunto-doc-page-show]], dus ik heb een vraagje voor je. Het valt me op dat de tekst "Documentatie: Module:Layout/doc" (via MediaWiki:Scribunto-doc-page-show) nu standaard bovenaan elke module verschijnt en veel witruimte inneemt. Omdat je die documentatie bij de modules waar ik aan werk, ook gewoon kunt openen door op het document-symbool te klikken, voelt dit nu een beetje dubbelop. Is het mogelijk om die regel bovenaan weg te halen? Dat maakt het overzicht in de modules waar ik aan werk een stuk rustiger. Ik hoor graag of dat lukt! Groetjes, [[Gebruiker:BeeBringer|BeeBringer]] ([[Overleg gebruiker:BeeBringer|overleg]]) 28 apr 2026 22:01 (CEST) :Dag Erik, ik wil natuurlijk ook niet jouw werk dwarszitten daarom heb ik het zo maar opgelost https://nl.wikibooks.org/w/index.php?title=MediaWiki%3AScribunto-doc-page-show&diff=424823&oldid=424803. Dan kan ik via [[Gebruiker:BeeBringer/common.css]] het voor mezelf uitzetten. Ik hoop dat het goed voor je zo is, groeten [[Gebruiker:BeeBringer|BeeBringer]] ([[Overleg gebruiker:BeeBringer|overleg]]) 28 apr 2026 22:37 (CEST) ::Het is laat ik kan het natuurlijk net zo goed zo oplossen voor iedereen die dan de module bekijkt https://nl.wikibooks.org/w/index.php?title=MediaWiki%3AScribunto-doc-page-show&diff=424829&oldid=424803 [[Gebruiker:BeeBringer|BeeBringer]] ([[Overleg gebruiker:BeeBringer|overleg]]) 28 apr 2026 22:55 (CEST) == You may be an eligible candidate for the U4C election == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Greetings, The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] seeks candidates for the 2026 election. The U4C is the global committee responsible for overseeing enforcement of the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]]. Elections are held annually, if elected a committee member serves for two years. This year the U4C requires candidates to hold administrator rights on at least one wiki, which is why you are being contacted as you appear to hold this right. There are other requirements, such as candidates must be at least 18 years old and may not be employed by the Wikimedia Foundation or other related chapters and affiliates. You can find more information in the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026#Call_for_Candidates|call for candidates on Meta-wiki]]. Additionally, the committee's working language is English; some ability to communicate in English is required. The election opens on 18 May, if you are eligible and interested you have until 10 May to submit your candidacy. There will be a week in between for candidates to answer questions from the community. Voting takes place privately in [[m:Special:MyLanguage/SecurePoll|SecurePoll]], successful candidates must receive at least 60% support. More information is available on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|the 2026 Elections page]], including timelines and other candidacy information. If you read over the material and consider yourself qualified, please consider submitting your name to run for the committee. If you think someone else in your community might be interested and qualified, please encourage them to run. In partnership with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 28 apr 2026 22:06 (CEST) </div> <!-- Bericht verzonden door User:Keegan (WMF)@metawiki via de lijst op de pagina https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Keegan_(WMF)/test&oldid=30472432 --> == Commons gemeenschap == Dag Erik, zie [https://commons.wikimedia.org/wiki/User_talk:Pi.1415926535#File:Unconscience_learning.png_2], [https://commons.wikimedia.org/wiki/Commons:Undeletion_requests/Current_requests#File:Unconscience_learning.png] en [https://commons.wikimedia.org/wiki/Commons_talk:Project_scope#Proposal:_clarify_relationship_between_COM:INUSE_and_actual_practice]. Dan is het hier toch veel ...... ;) Dank voor je steun trouwens aldaar! [[Gebruiker:BeeBringer|BeeBringer]] ([[Overleg gebruiker:BeeBringer|overleg]]) 1 mei 2026 08:31 (CEST) :Tja, daar kan ik kort over zijn: ik volg het niet meer, de ergernis werd me te veel. Het is toch ongelofelijk dat je zo moet strijden om je vrijwilligerswerk (!) te rechtvaardigen tegenover een paar egootjes die de richtlijnen niet respecteren? Bah. Mocht het tot een peiling of stemming komen zal ik mijn steentje bijdragen, maar verder bemoei ik me er niet meer mee: het moet wel leuk blijven, simpel gezegd. Als ik me rot wil ergeren en elke dag ruzie wil hebben ga ik wel naar nl.wikipedia. Oh, wacht... ;-) - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 1 mei 2026 10:38 (CEST) ::Was toch nog een lange reactie hahaha. Het was even ter onderbouwing van de wijzigingen op bestanden uploaden aangezien dit zorgvuldig afwegen vraagt omdat het een systeem pagina is. Dus nu dat bewijs binnen is laat ik het verder, maar dank voor je steun [[Gebruiker:BeeBringer|BeeBringer]] ([[Overleg gebruiker:BeeBringer|overleg]]) 1 mei 2026 11:12 (CEST) ::*Was ik toch bozer dan ik dacht... ;-) ::*Goed beschouwd is de [https://nl.wikibooks.org/w/index.php?title=MediaWiki%3AUploadtext&diff=424936&oldid=400493 zinsnede over lokaal uploaden] natuurlijk wel een belangrijke aanpassing van het beleid. Het lijkt me verstandig het op z'n minst even te melden in de [[wb:l|lerarenkamer]]. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 1 mei 2026 11:49 (CEST) == Hik in [[Sjabloon:Niet te koppelen]]? == Het [[Sjabloon:Niet te koppelen]] lijkt niet meer helemaal goed te werken. De [[:Categorie:Wikibooks:Niet te koppelen pagina's]] wordt wel aan de betreffende pagina toegevoegd, maar de [[:Categorie:Wikibooks:Pagina zonder Wikidata-koppeling]] blijft staan in plaats van te verdwijnen. Deze laatste categorie wordt automatisch toegevoegd en die kan ik niet handmatig verwijderen. Ik kan op <purge> drukken wat ik wil, maar hij verdwijnt niet, ook niet na enkele dagen. Voorbeeld: [[Van Idee tot Publicatie/Printversie]] en [[Ubuntu: Linux voor mensen]]. Hierdoor blijven deze pagina's in [[:Categorie:Wikibooks:Pagina zonder Wikidata-koppeling]] staan, terwijl dat niet zou moeten. Bij [[Bekende filosofen uit de geschiedenis/Plato]] is het wel goed gegaan. Kan dit worden opgelost? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 29 sep 2026 11:12 (CEST) :De oorzaak zit niet in {{Tl|Niet te koppelen}} maar in {{Tl|Boek}}, en dat is zo te zien "intended behaviour"; er zijn ongetwijfeld meer voorbeelden te vinden. Wat er staat is trouwens niet ''fout'', toch? :PS. Dat Plato niet in die cat staat komt doordat die pagina geen {{Tl|Boek}} bevat. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 1 okt 2026 22:24 (CEST) ::Dank voor het uitzoeken. ::Mijn/het probleem is, dat een pagina in [[:Categorie:Wikibooks:Pagina zonder Wikidata-koppeling]] blijft staan, terwijl het [[Sjabloon:Niet te koppelen]] is toegevoegd. Als ik bij wijze van onderhoud pagina's in [[:Categorie:Wikibooks:Pagina zonder Wikidata-koppeling]] wil gaan koppelen aan Wikidata-items (waarvoor deze categorie volgens mij ook is bedoeld), dan kom ik daar pagina's tegen waaraan ik (of iemand anders) al tijd heb besteed en heb geconcludeerd dat ze niet te koppelen zijn. Ze horen daar dus helemaal niet thuis en leveren alleen maar nutteloos extra werk op. ::Is het sjabloon <nowiki>{{</nowiki>[[Sjabloon:Boek|Boek]]<nowiki>}}</nowiki> en/of <nowiki>{{</nowiki>[[Sjabloon:Niet te koppelen|Niet te koppelen]]<nowiki>}}</nowiki> zodanig aan te passen dat dit probleem wordt opgelost? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 2 okt 2026 08:12 (CEST) ::Het probleem speelt ook bij printversies (met {{Tl|Printversie}}), zie [[Ab Urbe Condita/Printversie]]. En ook bij [[Kookboek/Quatre quart]] blijft [[:Categorie:Wikibooks:Pagina zonder Wikidata-koppeling]] ten onrechte staan. --[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 4 okt 2026 16:11 (CEST) == Een Infobox voor [[Wikijunior:Klokkijken]] - hulp gevraagd == Voor [[Wikijunior:Klokkijken]] wil ik een Infobox maken. * Als je op de knop drukt waarmee je automatisch het formulier krijgt, dan wordt die opgeslagen als [[Wikijunior:Infobox/Klokkijken]], met een rode link naar het boek en aantal hoofdstukken (rode link) op 0 terwijl er al 4 zijn. * Dus ik denk: ik hernoem hem en zorg ervoor dat Infobox/Wikijunior:Klokkijken in de titel komt te staan en die begint met "Wikibooks", want zo zien ook de andere infoboxen eruit. Dan krijg je [[Wikijunior:Wikibooks:Infobox/Wikijunior:Klokkijken]] (later bleek ik niet goed te hebben opgelet, er staat nog een keuzemogelijkheid voor het soort boek ervóór). Dat leek me iets teveel van het goede (de link naar het boek is nu wel blauw, maar het aantal boeken (nog steeds rode link) nog steeds 0). * Een nieuwe poging leverde uiteindelijk [[Wikibooks:Infobox/Wikijunior:Klokkijken]] op. Boek zelf heeft blauwe link, maar aantal boeken heeft nog steeds een rode link met aantal 0. Nu geef ik het op. Het probleem zit hem waarschijnlijk in het format van ''Categorie:Wikijunior:Klokkijken - inhoud'' in de automatische link in de Infobox. Alle categorieën in [[:Categorie:Boeken in Wikijunior]] hebben echter als format ''Categorie:Wikijunior-Naam boek- inhoud'', met een koppelteken in plaats van een dubbele punt na ''Wikijunior''. Dus dat had ik ook gedaan voor dit nieuwe boek. Ik kon trouwens geen enkel boek in Wikijunior vinden met een Infobox. Is het niet nodig/gewenst om een Infobox op te nemen bij Wikijunior-boeken? Als het wel gewenst is: wat is dan de oplossing? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 2 okt 2026 08:34 (CEST) == Dag Erik == ik was even in paniek: heb mijn boeken teruggevonden :-) [[Gebruiker:Benedict Wydooghe|Benedict Wydooghe]] ([[Overleg gebruiker:Benedict Wydooghe|overleg]]) 6 okt 2026 11:07 (CEST) :De titels zijn gewijzigd in [[Welzijn en veiligheid]] etc., dat was mij een doorn in het oog... Verder heb ik er een paar voorzien van {{Tl|Wiu2}}, en de links erheen (voorlopig) verwijderd, totdat vorm en inhoud verbeterd zijn. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 6 okt 2026 11:15 (CEST) :Geen paniek, pagina's verdwijnen niet zomaar! En zelfs een verwijderde pagina kan met een muisklik hersteld worden. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 6 okt 2026 11:18 (CEST) cxout2xdwq16zcteyebjhba86aifvj4 10 22198 430545 403074 2026-10-06T09:05:45Z Erik Baas 2193 zin 430545 wikitext text/x-wiki <div class="noprint" style="margin-top: .5em; margin-bottom: .5em;" align="center"> {| class="toccolours" rules="none" cellpadding="3" cellspacing="0" style="border-collapse: collapse;" |[[File:Pinnacle under construction.jpg|50px]] | '''Werk in uitvoering.'''<br><span style="font-size: small;">Dit hoofdstuk bevindt zich nog in de opbouwfase.<br>De auteur ervan heeft zich voorgenomen de genoemde onderwerpen verder uit te werken.<br>Overleg, indien u wilt bijdragen, eerst even met [[:Overleg gebruiker:{{{1}}}|{{{1}}}]].{{#if:{{{2|}}}|<br>{{{2|}}} }}</span> |} </div><includeonly>[[Categorie:Wikibooks:Werk in uitvoering]]</includeonly><noinclude>{{Sjablooninfo|1= == Voorbeeld == <pre> {{Wiu3|t.vanschaik|Met name de verwijzingen moeten even wachten tot de vertaling van "Alkali metals" klaar is.}} </pre> }} [[Categorie:Sjablonen voortgang]] </noinclude> rk66sq9hfai0cwiejmxqfk759bbmjzs 10 23155 430521 429998 2026-10-06T08:46:50Z Erik Baas 2193 link "Welzijnenveiligheid" verwijderd; is nog lang niet klaar 430521 wikitext text/x-wiki <div style="text-align:center;">[[Afbeelding:P_Education.png|30px]] <span style="font-size: large;">'''[[Boekenplank:Samenleving|6. Samenleving]]'''</span></div> '''{{Aut|61.sociologie en etniciteit}}'''<br> [[Manifest van de angst]]{{100%|Datum=24-09-2026}}<br> '''{{Aut|62. Economie en handel}}'''<br> [[Economie]]{{75%|Datum=Volgens infobox}} - [[Kennismanagement]]{{75%|Datum=Volgens infobox}}<br> '''{{Aut|64. Politiek}}'''<br> [[Trotski voor beginners]]{{100%|Datum=Volgens infobox}}<br> '''{{Aut|66. Ecologie}}'''<br> [[Alternatieve energie]]{{75%|Datum=Volgens infobox}} - [[Save Our Future Today, a SOFT revolution]]{{75%|Datum=Volgens infobox}}<br> '''{{Aut|67. Onderwijs en opleiding}}'''<br> {{Leren}}<br> '''{{Aut|68. Psychologie}}'''<br> [[Hypnotherapie]]{{100%|Datum=Volgens infobox}} - [[Jungiaans woordenboek]]{{75%|Datum=Volgens infobox}} - [[Mindfulness]]{{100%|Datum=Volgens infobox}} - [[Parapsychologie]]{{75%|Datum=Volgens infobox}} - [[Visualisatie]]{{75%|Datum=Volgens infobox}} - [[Winnie de Poeh en de vrees voor het multiple choice-tentamen]]{{100%|Datum=Volgens infobox}}<br> '''{{Aut|69. Overige}}'''<br> ''691. informatiewetenschap'': [[Informatievoorziening]]{{75%|Datum=Volgens infobox}}<br> ''692. criminaliteit'': [[Inbraakpreventie]]{{100%|Datum=24 september 2026}}<br> <noinclude>[[Categorie:Sjablonen hoofdpagina]]</noinclude> glumsupekp7x3tot2ui1i27q3fvah9p 0 29184 430499 429378 2026-10-05T15:49:17Z Mattias.Campe 572 /* Kloksnelheid */ 430499 wikitext text/x-wiki {{Index Basiskennis informatica}} == Capaciteit en snelheid == Alle eenheden die je kent vanuit [[Basiskennis informatica/Capaciteit|capaciteit]] kan je koppelen met een tijdseenheid om zo de snelheid aan te geven. Als 1 MB in 1 seconde verstuurd kan worden, dan spreek je over een snelheid van 1 MBps of 1 MB/s. Ook de term bandbreedte wordt vaak gebruikt. Snelheid lijkt een simpel getal te zijn, maar de interpretatie en context kan een belangrijk verschil maken. De ene snelheid kan je dus niet zomaar vergelijken met de andere. Je leest er meer over bij [[Computersystemen/Netwerkbegrippen#Netwerksnelheid | de snelheid in een computernetwerk]]. == Kloksnelheid == We weten al dat een computer binair werkt, bv. een 'hoog' signaal (bv. 3,3 V) zou dan een 1 kunnen beteken, een 'laag' signaal (bv. 0 V) zou dan overeenkomen met een 0. [[Bestand:Info and clock signals.png|500px]] Zoals je in bovenstaande tekening kan zien kan zo'n signaal maar betekenis krijgen als je weet wanneer je moet lezen. Uit enkel het infosignaal weet je niet als het 10101, 1100110011, 111000111000111, ... is. Naast het infosignaal is er dus ook een klok nodig, die als een soort van dirigent bepaalt wanneer er gelezen moet worden. Afhankelijk van de gebruikte klok kan eenzelfde infosignaal dus anders geïnterpreteerd worden. De {{Wp|Kloksnelheid|kloksnelheid}}, vaak uitgedrukt in Hertz of een veelvoud daarvan, duidt aan hoe vaak per seconde een signaal gelezen, geschreven of verwerkt wordt in bijvoorbeeld een computer.&nbsp;<ref>De kloksnelheid is vaak bepaald door de frequentie van een kristaloscillator. Typisch voor deze kristaloscillator is een vaste sinusoïdale golfvorm, het frequentie referentie signaal.</ref> Een kloksnelheid van 1 '''Hz''' komt overeen met één bewerking of signaal '''per seconde'''. Elektronische circuits vertalen de golfvorm in een vierkante golf van dezelfde frequentie. [[Bestand:Clock signal and clock rate.png|Representation of a clock signal and clock rate|550px]] Uit bovenstaande tekening kunnen we volgende zaken besluiten: # In het groen wordt steeds een {{Wp|Periode_(signaal)|periode}} aangeduid: het kleinste stukje dat steeds terugkeert. # Bij de eerste duurt de periode 1 seconde en komt die 1 keer voor per seconde. Dus is de periodetijd 1 s en de frequentie 1 Hz. # Bij de tweede duurt de periode een halve seconde en komt die 2 keer voor per seconde. Dus is de periodetijd 1/2 s (0,5 s of een halve seconde) en is de frequentie 2 Hz. # Bij de derde duurt de periode een derde van een seconde en komt die 3 keer voor per seconde. Dus is de periodetijd 1/3 s (of 0,33 s) en is de frequente 3 Hz. # Merk het wiskundig verband op: de frequentie is altijd het omgekeerde van de periodetijd. Bv. periodetijd = 0,2 s = 1/5 s. De frequentie is dan 5 Hz. Of bv. een frequentie van 10 Hz. De periodetijd is dan 1/10 s = 0,1 s. # Een frequentie van 2,7 GHz zou visueel niets opleveren in bovenstaande tekening: er zouden zo 2,7 * 2¹⁰ = 2.700.000.000 periodes ("golfjes") in die ene seconde moeten worden weergegeven. De klok kan je dus a.h.w. beschouwen als de ''dirigent'' van een computersysteem. Een dirigent die een snellere maat aangeeft, zal het orkest sneller laten spelen. Hij moet natuurlijk wel zorgen dat alle "componenten" (nl. diegene met een instrument) nog kunnen volgen. Ook bij een processor kan je deze soms laten "{{Wp|Overklokken|overklokken}}", waardoor deze sneller werkt (de bandbreedte tussen componenten verhoogt hierdoor), maar ook hier moeten de componenten kunnen volgen of je systeem zal vaak vastlopen (bv. een systeem dat te warm wordt en zichzelf uitschakelt). Daarnaast bestaat ook "{{Wp|onderklokken|onderklokken}}" ({{Wp|en:Dynamic frequency scaling|throttling}}), waardoor een systeem minder warmteontwikkeling en energieverbruik heeft. Wanneer men spreekt over de kloksnelheid van een computer, wordt hiermee meestal de kloksnelheid van de processor bedoeld. Men moet echter opletten om kloksnelheden van processors met een verschillende architectuur (bv. {{Wp|Snapdragon (processor)|Snapdragon}} versus AMD versus ARM versus PowerPC) zomaar onderling met elkaar te vergelijken. Een dirigent van een kamerorkest kan je ook niet vergelijken met een dirigent van een symfonieorkest. Bij computers is dit bekend als de {{Wp|en:Megahertz myth|Megahertz mythe}}.&nbsp;<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=PKF9GOE2q38 The Megahertz Myth (YouTube)] Hoe Apple de megahertz mythe bekijkt. Kennis van [[Computersystemen/Processor#Werking|de werking van een processor]] is aangewezen bij het bekijken van deze video.</ref> Kloksnelheid beschouwen als een synoniem voor processorsnelheid is dan ook verkeerd. == Transfers == [[Bestand:SDR DDR QDR.svg|thumb|401px|Transfers per seconde: vergelijking tussen Single Data Rate, Double Data Rate en Quad Data Rate technologieën.]] De kloksnelheid is dus de dirigent van het systeem, maar er bestaan verschillende uitwerkingen&nbsp;<ref>[https://www.directron.com/fsbguide.html#part3 Part Three: Double Pumping, Quad Pumping, and DDR]</ref>: * SDR = single data rate: per periodecyclus gebeurt er 1 iets * DDR = {{Wp|en:Double data rate|double data rate}}: per periodecyclus gebeuren er 2 zaken * QDR = {{Wp|en:Quad Data Rate|quad data rate}}: per periodecyclus gebeuren er 4 zaken Tranfers per seconde (en de afgeleiden megatranfers per seconde en gigatransfers per seconde) wijzen dan op het aantal operaties m.b.t. data die per seconde plaatsvinden. Opgelet: de ''kloksnelheid'' is geen synoniem voor ''transfers per seconde''! Enkele voorbeelden: * DDR SDRAM geheugen dat werkt met een kloksnelheid van 100 MHz, heeft als transfers per seconde 200 MT/s. Net omdat het hier gaat om '''DDR'''. * Een overklokker is er in geslaagd om DDR4-geheugen te laten draaien op 3008,4 MHz. Dit resulteert dus in 6016,8 MT/s.&nbsp;<ref>[https://tweakers.net/nieuws/157162/overklokker-zet-ddr4-snelheidsrecord-op-6017mt-s.html Tweakers.net: Overklokker zet ddr4-snelheidsrecord op 6017MT/s] De commentaren op dat artikel gaan oa. in op het verschil tussen ''kloksnelheid'' en ''transfers''.</ref> * De Celeron D werkt met een FSB-snelheid van 133 MHz, waarbij gebruik wordt gemaakt van quad pumping. Het aantal transfers per seconde is dan 133 * 4 = 532 MT/s. == Parallel versus serieel == [[Bestand:Serial vs. parallel transmission.svg|thumb|320px|Seriële versus parallelle communicatie]] Stel dat je de byte <code>011000011</code> wil doorsturen van een transmitter naar een receiver, dan zijn er twee typische mogelijkheden om dit door te sturen over kabels (bv. draden of 'lijnen' op een printplaat): * een {{Wp|Parallel (protocol)|parallelle}} link stuurt een zo groot mogelijk aantal bits tegelijk door.<br>Een voorbeeld is {{Wp|Peripheral_Component_Interconnect|PCI}} die bv. 32 bits (4 bytes) via 32 lijntjes kan doorsturen. Er bestaat ook een 64-bit variant. * een {{Wp|Serieel (protocol)|seriële}} link stuurt alle bits één na één door.<br>Voorbeelden zijn {{Wp|Universal_Serial_Bus|USB}} (=Universal Serial Bus), {{Wp|PCI_Express| PCI Express}} en {{Wp|Serial_ATA|SATA}} (=Serial Ata). Op het eerste zicht lijkt het alsof een seriële link wel minder goed moet zijn dan een parallelle, omdat het minder data per kloktik kan versturen. Enkele factoren zorgen ervoor dat nu vaak wordt gekozen voor seriële technologieën: * Serieel hoeft niet te betekenen "1 lijntje", want meerdere seriële links kunnen gecombineerd worden. Zo heb je bij {{Wp|PCI_Express| PCI Express}} de x1 met één enkel serieel kanaal (een snelheid van 250 MB/s) en de x16-variant met 16 kanalen (een snelheid van 4 GB/s). Bits die samen horen in een byte zullen op één seriële link blijven, terwijl dit bij een parallelle link zal gesplitst worden over meerdere lijntjes. * Als bits bij parallelle lijnen ('draden') op hetzelfde moment vertrekken, betekent dit niet dat ze ook op hetzelfde moment toekomen, door imperfecties bij de lijntjes (stel bv. dat het ene lijntje een fractie langer is dan het andere). Dit maakt het juist aflezen van bits moeilijker, waardoor een hoge kloksnelheid niet gemakkelijk is. Een seriële link heeft hier minder last van. * De parallelle lijnen kunnen elkaar door middel van {{Wp|Elektromagnetische interferentie|elektromagnetische interferentie}} verstoren, waardoor de informatie onderweg wordt gewijzigd. Bij seriële communicatie is er meer plaats, waardoor deze extra ruimte kan gebruikt worden om deze beter te isoleren van de omgeving (zodat ze dus minder last van storing hebben). Ter info. Het bepaalt weliswaar de snelheid niet, maar tussen verzender en ontvanger moet er een afspraak zijn over de {{Wp|bitsignificantie|bitsignificantie}}: op welke plaats komt de bit met het grootste gewicht (MSB = Most Significant Bit) en op welke plaats komt de bit met het kleinste gewicht (LSB = Least Significant Bit). Anders kan een verzonden <code>011000011</code> bij de ontvanger geïnterpreteerd worden als het omgekeerde, nl. <code>110000110</code>. == Bussnelheid == Door alle info te combineren kan je de bussnelheid tussen twee punten bepalen. * De PCI-bus werkt aan een kloksnelheid van 33 MHz: er gebeurt dus 33 miljoen keer per seconde 'iets'. Dat 'iets' is bij de 32-bit uitvoering het versturen van 32 bits per kloktik (want de busbreedte is 32 bit). Dat brengt de snelheid op: :: 32 b * 33 Mps = 1056 Mbps = 1056/8 MBps = 132 MBps * Bij de Celeron D hadden we al bepaald dat het aantal transfers per seconde 532 MT/s is. De interne bus heeft een breedte van 64 bit. De snelheid is dus: :: 532 MT/s * 64 b = 34048 Mbps = 34048 / 8 MBps = 4256 MBps. == Cache == Als er tussen twee samenwerkende onderdelen een snelheidsverschil is, dan wordt de uiteindelijke snelheid bepaald door de snelheid van de traagste component. Door gebruik te maken van een '''cache''' wordt dit snelheidsverschil verkleind: binnen deze snellere opslag worden zaken bewaard in de hoop dat ze opnieuw nodig zijn. Deze info hoeft dan niet van het tragere deel opgehaald te worden. Enkele voorbeelden: * Internet-browsercache-opslagmedium: een browser bewaart bv. afbeeldingen op het opslagmedium. Als de volgende keer die website opnieuw wordt bezocht kan deze afbeelding sneller worden geladen van het opslagmedium, dan deze terug te moeten downloaden van het internet. * RAM-processorcache-processor: de processor werkt véél sneller dan het RAM-geheugen, dus is het sneller als de processor iets opnieuw kan ophalen van de snelle processorcache, dan van het tragere RAM-geheugen. * HDD-HDDcache-RAM: als het RAM-geheugen iets nodig heeft van het opslagmedium (bv. een hard disk drive), dan zit het hopelijk in de HDD cache, want dat zal sneller gaan dan het nog te moeten ophalen van de harde schijf zelf. Enkele belangrijke opmerkingen: * Het verdubbelen van de cache betekent niet automatisch het verdubbelen van de snelheid. Een cache is maar een voordeel als de data die erin wordt bewaard ook echt opnieuw nodig is. * Cache wordt vaak gemaakt uit een duurdere (en snelle) geheugenvorm, waardoor altijd een afweging gemaakt moet worden tussen de kostprijs en de verhoopte snelheidswinst. * Het up-to-date houden van de cache is een uitdaging. Stel dat iets wordt gehaald uit de browsercache, terwijl de website ondertussen is gewijzigd. Dan zal je nog oude informatie zien, wat je vaak kan oplossen door de pagina te vernieuwen. == Benchmarks == Kloksnelheid beschouwen als een synoniem voor processorsnelheid is verkeerd (zie hoger). Het is beter om gebruik te maken van '''{{Wp|Benchmark (computer)|benchmarks}}''': een reeks van berekeningen, waarbij de tijd die de computer nodig heeft om ze af te werken gemeten wordt. Je kan dan dezelfde berekeningen uitvoeren op verschillende systemen, om zo een rangschikking te bepalen. Diegene die het snelst klaar was, zal dan bovenaan staan. Benchmarks zijn dus beter dan enkel het vergelijken van kloksnelheid. Toch zijn er belangrijke opmerkingen: * Omdat er heel wat verschillende onderdelen in een computer zitten, bestaan er benchmarks die zich toeleggen op een specifiek onderdeel. Denk bv. aan grafische kaart, opslag, RAM, processor,... * Het combineren van die verschillende benchmarks in één duidelijk, objectief overzicht is niet gemakkelijk. Dat zal anders zijn voor een pc om te gamen, dan voor een pc met kantoortoepassingen: enkel bij die eerste is de grafische kaart heel belangrijk. * Als het overzicht tegenvalt, dan betekent het niet per definitie dat je jouw computer moet vervangen. Het kan dat je een goede CPU en RAM hebt, maar dat de GPU te traag is. De grafische kaart is dan de ''bottleneck'', waardoor het vervangen van dit onderdeel al voldoende kan zijn. * Benchmarks zeggen echter niet alles over "het beste systeem"&nbsp;<ref>en.wikipedia.org: [https://en.wikipedia.org/wiki/Benchmark_%28computing%29#Challenges The challenges for benchmarking]</ref>: zo kan je een snelle laptop hebben (en bijhorende goede benchmark), met een {{Wp|en:4K resolution|4K-scherm}} (en bijhorende prijs), maar waarbij blijkt dat de accu van die laptop snel leeg is. De eindgebruiker kan dan een tragere laptop beter vinden, want trager werken is nog beter dan niet kunnen werken en deze kan dan ook nog eens goedkoper zijn. * Er zijn meerdere gevallen bekend van hardware die benchmarks onterecht extra "aandacht" geeft, waardoor ze betere resultaten opleveren dan bij een normale situatie. Dit is dus te vergelijken met {{Wp|Emissieschandaal Volkswagen|dieselgate en de sjoemelsoftware}}. <div style="color: inherit; background-color:#EEEEFF; font-size: smaller; border: 1px #1E90FF solid; border-left-width: 10px; padding: 5px;"> '''Smartphone past zich aan om benchmarks tot 20% hoger te laten scoren''' De Samsung Galaxy Note 3 bleek wel heel goed te scoren bij benchmarks. Nader onderzoek wees uit dat de Note 3 kon detecteren dat een benchmark aan het draaien was. Daarop ging hij zijn kernen nooit laten ''idlen'', wat wel gebeurt bij normaal gebruik, om zo energie te besparen. Het gevolg was dat hij veel sneller leek dan bv. de Optimus LG G2, terwijl ze eerder vergelijkbare snelheden hebben bij normaal gebruik. De consument werd hier dus duidelijk bedrogen door Samsung. {{Voetnoot web | titel=Note 3’s benchmarking “adjustments” inflate scores by up to 20% | uitgever={{Wp|en:Ars Technica|Ars Technica}} | datum=2013-01-10 | taal=en | url=https://arstechnica.com/gadgets/2013/10/galaxy-note-3s-benchmarking-adjustments-inflate-scores-by-up-to-20/}} </div> {{Sub}} {{Appendix}} gvxh32bbwzgzcm6yy04nwn9b9il6ftj 0 31763 430524 429646 2026-10-06T08:48:40Z Erik Baas 2193 link "Welzijnenveiligheid" verwijderd; is nog lang niet klaar 430524 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ {{Kolommen automatisch|inhoud= == Ecologie == * [[Alternatieve energie]] * [[Huishouden/Energiebesparing]] * [[Energietransitie]] * [[Save Our Future Today, a SOFT revolution]] == Economie en handel == * [[Economie]] {{75%}} * [[Kennismanagement]] {{75%}} * [[Kostprijsberekening en interne informatievoorziening]] {{50%}} {{Bij elkaar houden|inhoud= == Mens en maatschappij == * [[Criminologie]] * [[Gender en diversiteit]] {{25%|Datum=20 juni 2005}} * [[Maatschappijleer]] * [[Netwerken]] {{25%}} * [[Over beroemde personen]] * [[Samenleving]] {{25%}} * [[Genieten van Seks]] * [[:Categorie:Sociale geschiedenis|Sociale geschiedenis]] }} {{Bij elkaar houden|inhoud= == Onderwijs en opleiding == Zie [[Boekenplank:Onderwijs en opleiding]] }} {{Bij elkaar houden|inhoud= == Politiek == * [[Trotski voor beginners]] {{100%}} }} {{Bij elkaar houden|inhoud= == Psychologie == * [[Hypnotherapie]] {{100%}} * [[Jungiaans woordenboek]] {{75%}} * [[Meditatie]] {{75%}} * [[Mindfulness]] {{75%}} * [[Parapsychologie]] {{75%}} * [[Visualisatie]] {{25%}} * [[Zelftherapie]] {{75%}} }} == Wonen == * [[Erfdelen]] (collectieve woonvorm) * [[Portaal:Huisdierengids|Huisdierengids (portaal)]] * [[Huishouden]] {{75%}} * [[Inbraakpreventie]] {{75%|Datum=10 september 2010}} * [[Kookboek]] {{75%}} * [[Leer jezelf ecologisch tuinieren]] {{25%|Datum=29 juli 2008}} }} {{Navigatie boekenplanken}} [[Categorie:Boekenplanken| ]] [[Categorie:Samenleving| ]] pkopucysenzyqd1r2vebvk1wc3zmvmq 4 44120 430502 430370 2026-10-05T18:52:01Z MediaWiki message delivery 11625 /* Tech News: 2026-41 */ — nieuwe sectie 430502 wikitext text/x-wiki <!-- Deze regel laten staan aub. -->{{Niet te koppelen}}{{TOC beperkt|2|2|klein}}[[Categorie:Wikibooks|Nieuws]] == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-03</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W03"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/03|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The Wikimedia Foundation has shared some guiding questions for the July 2026–June 2027 Annual Plan on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2026-2027/Product & Technology OKRs|Meta]] and ''[[diffblog:2025/12/10/shaping-wikimedia-foundations-2026-2027-annual-goals-key-questions-for-the-wikimedia-movement/|Diff]]''. These focus on global trends, faster and healthier experimentation, better support for newcomers, strengthening editors and advanced users, improving collaboration across projects, and growing and retaining readership. Feedback and ideas are welcome on the [[m:Talk:Wikimedia Foundation Annual Plan/2026-2027|talk page]]. '''Updates for editors''' * As part of the current work of Community Tech team on the [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/W372|Multiple watchlists]] project, the display of [[Special:EditWatchlist|EditWatchlist]] will be updated as a first step towards multiple watchlists. Additionally, the pagination on [[Special:Search|Search]] will be updated too, as a part of the work on the [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/W186|Revamp pagination / page navigation]] wish. [https://phabricator.wikimedia.org/T411596] * [[m:Special:GlobalWatchlist|The Global Watchlist]] is a MediaWiki [[mw:Special:MyLanguage/Extension:GlobalWatchlist|extension]] that lets you see your watchlists from different wikis on the same page. It was recently updated to look more like the regular [[Special:Watchlist|Watchlist]], such as preparing it for temporary accounts in IP masking (including rerouting user links to contributions pages), making page titles bold, and opening links in edit summaries and tags in new browser tabs. [https://phabricator.wikimedia.org/T398361][https://phabricator.wikimedia.org/T298919][https://phabricator.wikimedia.org/T273526][https://phabricator.wikimedia.org/T286309] * [[Bestand:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{Formatnum:28}} community-submitted {{PLURAL:28|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the issue where global blocks did not have the option to disable sending emails, has now been fixed, and will be available for use in the week of January 13. [https://phabricator.wikimedia.org/T401293] '''Updates for technical contributors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/VisualEditor/Citation tool|VisualEditor citation tool]] and [[mw:Special:MyLanguage/Help:Reference Previews|Reference Previews]] now support "map" as a reference type. [https://phabricator.wikimedia.org/T411083] * [[Bestand:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.10|MediaWiki]]/[[mw:MediaWiki 1.46/wmf.11|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/03|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W03"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 12 jan 2026 20:33 (CET) <!-- Bericht verzonden door User:STei (WMF)@metawiki via de lijst op de pagina https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29907192 --> == ''The Signpost'': 15 January 2026 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[Bestand:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-01-15/News and notes|Wikipedia's 25th anniversary is here!]] * Special report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-01-15/Special report|Wikipedia at 25: A Wake-Up Call]] * Serendipity: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-01-15/Serendipity|The WMF wants to buy you books!]] * WikiProject report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-01-15/WikiProject report|Time for a health check: the Vital Signs 2026 campaign]] * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-01-15/In the media|Fake Acting President Trump and a Wikipedia infobox]] * Community view: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-01-15/Community view|The inbox behind Wikipedia]] * Recent research: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-01-15/Recent research|Art museums on Wikidata; comparing three comparisons of Grokipedia and Wikipedia]] * Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-01-15/Traffic report|Tonight I'm gonna rock you]] * Comix: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-01-15/Comix|Oh come on man.]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 15 jan 2026 16:19 (CET) <!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --></div> <!-- Bericht verzonden door User:JPxG@metawiki via de lijst op de pagina https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=29899914 --> == Thank You for Last Year – Join Wiki Loves Ramadan 2026 == Dear Wikimedia communities, We hope you are doing well, and we wish you a happy New Year. ''Last year, we captured light. This year, we’ll capture legacy.'' In 2025, communities around the world shared the glow of Ramadan nights and the warmth of collective iftars. In 2026, ''Wiki Loves Ramadan'' is expanding, bringing more stories, more cultures, and deeper global connections across Wikimedia projects. We invite you to explore the ''Wiki Loves Ramadan 2026'' [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026|Meta page]] to learn how you can participate and [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026/Participating communities|sign up]] your community. 📷 ''Photo campaign on '' [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan 2026|Wikimedia Commons]] If you have questions about the project, please refer to the FAQs: * [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan/FAQ/|Meta-Wiki]] * [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan/FAQ|Wikimedia Commons]] ''Early registration for updates is now open via the '''[[m:Special:RegisterForEvent/2710|Event page]]''''' ''Stay connected and receive updates:'' * [https://t.me/WikiLovesRamadan Telegram channel] * [https://lists.wikimedia.org/postorius/lists/wikilovesramadan.lists.wikimedia.org/ Mailing list] We look forward to collaborating with you and your community. '''The Wiki Loves Ramadan 2026 Organizing Team''' 16 jan 2026 20:45 (CET) <!-- Bericht verzonden door User:ZI Jony@metawiki via de lijst op de pagina https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29879549 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-04</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W04"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/04|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * The tray shown on [[Special:Diff|Special:Diff]] in mobile view has been redesigned. It is now collapsed by default, and incorporates a link to undo the edit being viewed, making it easier for mobile editors and reviewers to take action while keeping the interface uncluttered. [https://phabricator.wikimedia.org/T402297] * [[m:Special:GlobalWatchlist|The Global Watchlist]] lets you view your watchlists from multiple wikis on one page. The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:GlobalWatchlist|extension]] continues to improve — it now automatically determines the text direction (ensuring correct display of sites with unusual domain names) and shows detailed descriptions for log actions. Later this week, a new permanent link for page creations and CSS classes for each entry element will be added. [https://phabricator.wikimedia.org/T412505][https://phabricator.wikimedia.org/T287929][https://phabricator.wikimedia.org/T262768][https://phabricator.wikimedia.org/T414135] * [[Bestand:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{Formatnum:32}} community-submitted {{PLURAL:32|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the previously observed issue in Vector 2022, where anchor link targets were obscured by the sticky header, has now been addressed. [https://phabricator.wikimedia.org/T406114] '''Updates for technical contributors''' * As mentioned in the [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/44|October 2025 deprecation announcement]], MediaWiki Interfaces team will begin sunsetting all transform endpoints containing a trailing slash from the MediaWiki REST API the week of January 26. Changes are expected to roll out to all wikis on or before January 30th. All API users currently calling them are encouraged to transition to the non-trailing slash versions. Both endpoint variations can be found, compared, and tested using the [https://test.wikipedia.org/wiki/Special:RestSandbox REST Sandbox]. If you have questions or encounter any problems, please file a ticket in Phabricator to the [https://phabricator.wikimedia.org/project/view/6931/ #MW-Interfaces-Team board]. * Interactive reference documentation for the [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia REST API|Wikimedia REST API]] has moved. Requests to API docs previously hosted through [[mw:Special:MyLanguage/RESTBase|RESTBase]] (e.g.: <code dir=ltr>https://en.wikipedia.org/api/rest_v1/</code>) are now redirected to the [[w:en:Special:RestSandbox|REST Sandbox]]. * The [[mw:Special:MyLanguage/Wikidata Platform|WMF Wikidata Platform team]] (WDP) has published its [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Wikidata Platform team/Newsletter|January 2026 newsletter]]. It includes updates on the legacy full-graph endpoint decommissioning, the User-Agent policy change, the monthly Blazegraph migration office hours, and efforts to reduce regressions caused by the legacy endpoint shutdown. As a reminder, you can [[m:Special:MyLanguage/Global message delivery/Targets/WDP team updates|subscribe to the WDP newsletter]]! * [[Bestand:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.12|MediaWiki]] '''Meetings and events''' * The [[mw:Wikimedia Hackathon Northwestern Europe 2026|Wikimedia Hackathon Northwestern Europe 2026]] will take place on 13-14 March 2026 in Arnhem, the Netherlands. Applications opened mid-December and will close soon or when capacity is reached. It's a two-day, technically oriented hackathon bringing together Wikimedians from the region. Hope to see you there! '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/04|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W04"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 19 jan 2026 21:29 (CET) <!-- Bericht verzonden door User:STei (WMF)@metawiki via de lijst op de pagina https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29943403 --> == <span lang="en" dir="ltr">Annual review of the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> I am writing to you to let you know the annual review period for the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines is open now. You can make suggestions for changes through 9 February 2026. This is the first step of several to be taken for the annual review. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2026|Read more information and find a conversation to join on the UCoC page on Meta]]. The [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|you may review the U4C Charter]]. Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]])<section end="announcement-content" /> </div> 19 jan 2026 22:01 (CET) <!-- Bericht verzonden door User:Keegan (WMF)@metawiki via de lijst op de pagina https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29905753 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-05</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W05"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/05|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * Wikimedia Foundation invites comments on [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/Year1 Reflections and Proposed Way Forward 2026 Update|proposed future]] of the [[:m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council|Product and Technology Advisory Council]] until 28 February. * All users with registered accounts can now use passkeys for [[m:Special:MyLanguage/Help:Two-factor authentication|two-factor authentication]] (2FA). Passkeys are a simple way to log in without using a second device. They verify the user's identity using a fingerprint, face scan, or a PIN code. To set up a passkey, first set up a regular 2FA method. Currently, to log in with a passkey, users must also use a password. Later this quarter, passwordless login will allow users to log in with a single click and a passkey. Users with advanced rights will also be required to have 2FA enabled. This is part of the [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Account Security|Account Security]] project. * Unregistered contributors on blocked IPs or blocked IP ranges can now interact on-wiki to appeal a block by creating a temporary account to appeal a block on the user talk page, unless the "prevent this user from editing their own talk page" is enabled. This solves the problem of logged-out users unable to use the default unblock process via user talk page. [https://phabricator.wikimedia.org/T398673] * [[Bestand:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{Formatnum:20}} community-submitted {{PLURAL:20|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the Two-Factor Authentication (2FA) methods description on the management page has been updated. It is now clearer and easier for users to understand and make use of. [https://phabricator.wikimedia.org/T332385] '''Updates for technical contributors''' * A new AbuseFilter variable, <code>account_type</code>, has been added to provide a reliable way to determine the account type being created in the <code>createaccount</code> and <code>autocreateaccount</code> actions. As part of this change, the variable <code>accountname</code> has been renamed to <code>account_name</code>, and <code>accountname</code> is now deprecated. Edit filter managers should update any filters that use hardcoded account type checks or the deprecated variable. [https://phabricator.wikimedia.org/T414049] * Image thumbnails that are requested in non-standard sizes, and using non-standard methods such as direct requests to <code dir=ltr><nowiki>upload.wikimedia.org/…</nowiki></code> will stop working in the near future. This change is to prevent ongoing external abuse by web-scrapers and bots. Some users with custom CSS/JS, Interface Admins who can fix gadgets and local skins, and Tool-authors, will need to update their code to use standard thumbnail sizes. [[phab:T414805|Details, search-links, and examples of how to fix them, are available in the task]]. * [[Bestand:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.13|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/05|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W05"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 26 jan 2026 22:17 (CET) <!-- Bericht verzonden door User:UOzurumba (WMF)@metawiki via de lijst op de pagina https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29969530 --> == Nieuwsbrief 147 Wikimedia Nederland == {| class="plainlinks" style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | [[Bestand:Wikimedia nederland.svg|80px|center|link=wmnl:Nieuwsbrief]]<br> <hr> <div style="font-size:14pt; font-family:Arial; text-align:center; color:darkslategray"> Nieuwsbrief van januari 2026 </div><div style="font-size:11pt; font-family:Arial; text-align:center;"> Wikipedia een kwart eeuw oud </div> <hr><br> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:left;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; -moz-column-count:2; -moz-column-width:28em; -webkit-column-count:2; -webkit-column-width:28em;"> * [[wmnl:Nieuwsbrief/147#Wikipedia is een kwart eeuw oud!|Wikipedia is een kwart eeuw oud!]] * [[wmnl:Nieuwsbrief/147#Terugblik Nieuwjaarsbijeenkomst|Terugblik Nieuwjaarsbijeenkomst]] * [[wmnl:Nieuwsbrief/147#Papiamentstalige Wikipedia viert mijlpaal van 5000 artikelen|Papiamentstalige Wikipedia viert mijlpaal van 5000 artikelen]] * [[wmnl:Nieuwsbrief/147#Japan-collectie Wereldmuseum Leiden op Wikimedia Commons|Japan-collectie Wereldmuseum Leiden op Wikimedia Commons]] * [[wmnl:Nieuwsbrief/147#Wist je dat…|Wist je dat…]] * [[wmnl:Nieuwsbrief/147#Agenda|Agenda]] </div> |- | <div style="font-size:14pt; font-family:Arial; text-align:center; color:darkslategray"> Oude edities vindt u [[wmnl:Nieuwsbrief|hier]]</div> |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[w:nl:Wikipedia:Wikimedia/Nieuwsbrief Wikimedia Nederland|Info over nieuwsbrief]] · [[m:Global message delivery/Targets/Nieuwsbrief Wikimedia Nederland|Inschrijven/Uitschrijven]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] [[User:Germien Cox|Germien Cox (WMNL)]] ([[User talk:Germien Cox|overleg]]) 27 jan 2026 16:36 (CET) (CEST) </div> <!-- Bericht verzonden door User:Germien Cox@metawiki via de lijst op de pagina https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Nieuwsbrief_Wikimedia_Nederland&oldid=29359176 --> == This Month in Education: January 2026 == <div class="plainlinks" lang="en" dir="ltr">Apologies for writing in English. Please help to translate in your language. <div style="text-align: center;"> <span style="font-weight:bold; color:#00A7E2; font-size:2.9em; font-family:'Helvetica Neue', Helvetica, Arial, sans-serif;">This Month in Education</span> <span style="font-weight:bold; color:#00A7E2; font-size:1.4em; font-family:'Helvetica Neue', Helvetica, Arial, sans-serif;"> Volume 15 • Issue 1 • January 2026</span> <div style="border-top:1px solid #a2a9b1; border-bottom:1px solid #a2a9b1; padding:0.5em; font-size:larger; margin-bottom:0.2em">[[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/January 2026|Contents]] • [[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/January 2026/Headlines|Headlines]] • [[m:Special:MyLanguage/Global message delivery/Targets/This Month in Education|Subscribe]]</div> <div style="color:white; font-size:1.8em; font-family:Montserrat; background:#92BFB1;">In This Issue</div></div> <div style="text-align: left; column-count: 2; column-width: 35em;"> * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/January 2026/Strengthening Wikimedia Education and Digital Literacy in 2026|Strengthening Wikimedia Education and Digital Literacy in 2026]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/January 2026/Dzongkha Wikipedia Education Program in Bhutan|Dzongkha Wikipedia Education Program in Bhutan]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/January 2026/Wikipedia Education Program - Train The Trainer in Nepal|Wikipedia Education Program – Train The Trainer in Nepal]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/January 2026/Wikipedia 25 celebration in the Igbo Wiki Fan Club Alvan and IMSU|Wikipedia 25 celebration in the Igbo Wiki Fan Club Alvan and IMSU]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/January 2026/CBSUA boosts Open Knowledge and Local Culture through expanded Wiki Education Program|CBSUA boosts Open Knowledge and Local Culture through expanded Wiki Education Program]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/January 2026/WikiChallenge African Schools: Young voices, real impact, and continued (reasonable) growth|WikiChallenge African Schools: Young voices, real impact, and continued (reasonable) growth]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/January 2026/Updates on Auckland Museum Summer Student Programme|Updates on Auckland Museum Summer Student Programme]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/January 2026/Stronger and bolder Wikiforhumanrights 2025 in Anambra Network|Stronger and bolder Wikiforhumanrights 2025 in Anambra Network]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/January 2026/Official Opening of IFAK Secondary School Wiki Club: Engaging Youth in Learning Through Open Knowledge|Official Opening of IFAK Secondary School Wiki Club: Engaging Youth in Learning Through Open Knowledge]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/January 2026/Greetings from the Jeronim de Rada WikiClub in Elbasan, Albania, for Christmas 2025|Greetings from the Jeronim de Rada WikiClub in Elbasan, Albania, for Christmas 2025]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/January 2026/Great and productive final activities of 2025 Wikimedia MKD education programme|Great and productive final activities of 2025 Wikimedia MKD education programme]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/January 2026/Envisioning an Open Future together - WikiForAll|Envisioning an Open Future together – WikiForAll]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/January 2026/A look back: reviewing the main education activities in Brazil in 2025|A look back: reviewing the main education activities in Brazil in 2025]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/January 2026/A 147-Year-Old Institution Celebrates 25 Years of Wikipedia: St Aloysius University and the Spirit of Open Knowledge|A 147-Year-Old Institution Celebrates 25 Years of Wikipedia: St Aloysius University and the Spirit of Open Knowledge]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/January 2026/¡Celebrando 25 años de conocimiento libre! El Proyecto "25x25" llega a las aulas de Córdoba, Argentina|Celebrating 25 years of free knowledge! The '25x25' Project reaches the classrooms of Córdoba, Argentina]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/January 2026/A atuação em rede da Universidade Federal de Juiz de Fora para a difusão do conhecimento livre na Wikipédia|The collaborative efforts of the Federal University of Juiz de Fora for the dissemination of free knowledge on Wikipedia]] </div> <div style="margin-top:10px; text-align: center; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/About|About ''This Month in Education'']] · [[m:Global message delivery/Targets/This Month in Education|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:Special:MyLanguage/MassMessage|Global message delivery]] · For the team: [[:m:User:ZI Jony|ZI Jony]] 28 jan 2026 19:26 (CET)</div> </div> <!-- Bericht verzonden door User:ZI Jony@metawiki via de lijst op de pagina https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/This_Month_in_Education&oldid=29951116 --> == ''The Signpost'': 29 January 2026 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[Bestand:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-01-29/Traffic report|The most viewed articles of 2025]] * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-01-29/News and notes|Good news... but also bad news for the Public Domain]] * News from Diff: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-01-29/News from Diff|Solving puzzles together]] * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-01-29/In the media|Every view on the 25th anniversary of everything]] * Comix: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-01-29/Comix|Perspectives]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 29 jan 2026 07:31 (CET) <!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --></div> <!-- Bericht verzonden door User:JPxG@metawiki via de lijst op de pagina https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=29988053 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-06</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W06"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/06|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * The "{{Int:pageinfo-toolboxlink}}" feature, which gives validating information about a page ([{{Fullurl:{{FULLPAGENAME}}|action=info}} example]), now automatically includes a table of contents. If there is a local [[{{Ns:8}}:Pageinfo-header]] page created by individual users, it can now be removed. [https://phabricator.wikimedia.org/T363726] * [[Bestand:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{Formatnum:21}} community-submitted {{PLURAL:21|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, VisualEditor previously added bold or italic formatting inside link descriptions, making the wikicode complex. This has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T409669] '''Updates for technical contributors''' * There was no XML dump on 20 January. Additionally, from now on, dumps will be generated once per month only. [https://phabricator.wikimedia.org/T414389] * The MediaWiki Interfaces team removed support for all transform endpoints containing a trailing slash from the [https://www.mediawiki.org/wiki/Special:MyLanguage/API:REST%20API MediaWiki REST API]. All API users currently calling those endpoints are encouraged to transition to the non-trailing slash versions. If you have questions or encounter any problems, please file a ticket in phabricator to the [https://phabricator.wikimedia.org/project/view/6931/ #MW-Interfaces-Team board]. * [[Bestand:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.14|MediaWiki]] '''Weekly highlight''' * Users are reminded that the Wikimedia Foundation has shared some guiding questions for the July 2026–June 2027 Annual Plan on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2026-2027/Product & Technology OKRs|Meta]] and ''[[diffblog:2025/12/10/shaping-wikimedia-foundations-2026-2027-annual-goals-key-questions-for-the-wikimedia-movement/|Diff]]''. These focus on global trends, faster and healthier experimentation, better support for newcomers, strengthening editors and advanced users, improving collaboration across projects, and growing and retaining readership. Feedback and ideas are welcome on the [[m:Talk:Wikimedia Foundation Annual Plan/2026-2027|talk page]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/06|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W06"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 2 feb 2026 18:43 (CET) <!-- Bericht verzonden door User:STei (WMF)@metawiki via de lijst op de pagina https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30000986 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-07</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W07"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/07|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * [[Bestand:Maki-gift-15.svg|12px|link=|class=skin-invert|Wishlist item]] Logged-in contributors who manage large or complex watchlists can now organise and filter watched pages in ways that improve their workflows with the new [[mw:Special:MyLanguage/Help:Watchlist labels|Watchlist labels]] feature. By adding custom labels (for example: pages you created, pages being monitored for vandalism, or discussion pages) users can more quickly identify what needs attention, reduce cognitive load, and respond more efficiently. This improves watchlist usability, especially for highly active editors. * A new feature available on [[Special:Contributions|Special:Contributions]] shows [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|temporary accounts]] that are likely operated by the same person, and so makes patrolling less time-consuming. Upon checking contributions of a temporary account, users with access to temporary account IP addresses can now see a view of contributions from the related temporary accounts. The feature looks up all the IPs associated with a given temporary account within the data retention period and shows all the contributions of all temporary accounts that have used these IPs. [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts#February 2026: Improvements to the patroller tooling|Learn more]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T415674] * When editors preview a wikitext edit, the reminder box that they are only seeing a preview (which is shown at the top), now has a grey/neutral background instead of a yellow/warning background. This makes it easier to distinguish preview notes from actual warnings (for example, edit conflicts or problematic redirect targets), which will now be shown in separate warning or error boxes. [https://phabricator.wikimedia.org/T414742] * The [[m:Special:GlobalWatchlist|Global Watchlist]] lets you view your watchlists from multiple wikis on one page. The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:GlobalWatchlist|extension]] continues to improve — it now properly supports more than one Wikibase site, for example both [[d:|Wikidata]] and [[testwikidata:|testwikidata]]. In addition, issues regarding text direction have been fixed for users who prefer Wikidata or other Wikibase sites in right-to-left (RTL) languages. [https://phabricator.wikimedia.org/T415440][https://phabricator.wikimedia.org/T415458] * The automatic "magic links" for ISBN, RFC, and PMID numbers have been [[mw:Special:MyLanguage/Help:Magic links|deprecated in wikitext since 2021]] due to inflexibility and difficulties with localization. Several wikis have successfully replaced RFC and PMID magic links with equivalent external links, but a template was often required to replace the functionality of the {{ISBN|}}magic link. There is now a new [[mw:Special:MyLanguage/Help:Magic words#isbn|built-in parser function]] <code dir=ltr><nowiki>{{#isbn}}</nowiki></code> available to replace the basic functionality of the {{ISBN|}}magic link. This makes it easier for wikis who wish to migrate off of the deprecated magic link functionality to do so. [https://phabricator.wikimedia.org/T145604] * Two new wikis have been created: ** a {{Int:project-localized-name-group-wikipedia}} in [[d:Q35401|Jju]] ([[w:kaj:|<code>w:kaj:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T413283] ** a {{Int:project-localized-name-group-wikipedia}} in [[d:Q1186896|Nawat]] ([[w:ppl:|<code>w:ppl:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T413273] * [[Bestand:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{Formatnum:23}} community-submitted {{PLURAL:23|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * A new global user group has been created: [[{{Int:grouppage-local-bot}}|{{Int:group-local-bot}}]]. It will be used internally by the software to allow community bots to bypass rate limits that are applied to abusive [[w:en:Web scraping|web scrapers]]. Accounts that are approved as bots on at least one Wikimedia wiki will be automatically added to this group. It will not change what user permissions the bot has. [https://phabricator.wikimedia.org/T415588] * [[Bestand:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.15|MediaWiki]] '''Meetings and events''' * The [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Users and Developers Conference Spring 2026|MediaWiki Users and Developers Conference, Spring 2026]] will be held March 25–27 in Salt Lake City, USA. This event is organized by and for the third-party MediaWiki community. You can propose sessions and register to attend. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/AZBWVI46SDEB65PGR5J6E4TYOQQEZXM7/] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/07|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W07"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 10 feb 2026 00:30 (CET) <!-- Bericht verzonden door User:Quiddity (WMF)@metawiki via de lijst op de pagina https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30026671 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-08</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W08"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/08|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Site Reliability Engineering|SRE Team]] will be performing a cleanup of Wikimedia's [[m:Special:MyLanguage/Etherpad|Etherpad]] instance, the web-based editor for real-time collaborative document editing. All pads will be permanently deleted after 30 April, 2026 – if there are still migration projects in progress at that point the team can revisit the date on a case by case basis. Please create local backups of any content you wish to keep, as deleted data cannot be recovered. This cleanup helps reduce database size and minimize infrastructure footprint. Etherpad will continue to support real-time collaboration, but long-term storage should not be expected. Additional cleanups may occur in the future without prior notice. [https://phabricator.wikimedia.org/T415237] '''Updates for editors''' * The Information Retrieval team will be launching an [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Information Retrieval/Phase 1|Android mobile app experiment]] that tests hybrid search capabilities which can handle both semantic and keyword queries. The improvement of on-platform search will enable readers to find what they’re looking for directly on Wikipedia more easily. The experiment will first be launched on Greek Wikipedia in late February, followed by English, French, and Portuguese in March. [https://diff.wikimedia.org/2026/01/08/semantic-search-making-it-easier-to-find-the-information-readers-want/ Read more] on Diff blog. [https://www.mediawiki.org/wiki/Readers/Information_Retrieval] * The Reader Growth team will run [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/WE3.10.2 Mobile Table of Contents|an experiment]] for mobile web users, that adds a table of contents and automatically expands all article sections, to learn more about navigation issues they face. The test will be available on Arabic, Chinese, English, French, Indonesian, and Vietnamestalige Wikipedias. * Previously, site notices ([[{{Ns:8}}:Sitenotice]] and [[{{Ns:8}}:Anonnotice]]) would only render on the desktop site. Now, they will render on all platforms. Users on mobile web will now see these notices and be informed. Site administrators should be prepared to test and fix notices on mobile devices to avoid interference with articles. To opt out, interface admins can add <code dir="ltr">#siteNotice { display: none; }</code> to [[{{Ns:8}}:Minerva.css]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T138572][https://phabricator.wikimedia.org/T416644] * [[Bestand:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{Formatnum:19}} community-submitted {{PLURAL:19|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue on [[Special:RecentChanges|Special:RecentChanges]] has been fixed. Previously, clicking hide in the active filters caused the "view new changes since…" button to disappear, though it should have remained visible. The button now behaves as expected. [https://phabricator.wikimedia.org/T406339] '''Updates for technical contributors''' * New documentation is now available to help editors debug on-site search features. It supports troubleshooting when pages do not appear in results, when ranking seems unexpected, and when you need to inspect what content is being indexed, helping make search behavior easier to understand and analyze. [[mw:Help:CirrusSearch/Debug|Learn more]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T411169] * [[Bestand:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.16|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/08|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W08"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 16 feb 2026 20:17 (CET) <!-- Bericht verzonden door User:STei (WMF)@metawiki via de lijst op de pagina https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30086330 --> == ''The Signpost'': 17 February 2026 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[Bestand:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-02-17/In the media|Global powers see Wikipedia as fundamental target for manipulation]] * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-02-17/News and notes|Discussions open for the next WMF Annual Plan]] * Serendipity: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-02-17/Serendipity|Maintenance crews continue to slog through Wikipedia's oldest Featured Articles]] * Disinformation report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-02-17/Disinformation report|Epstein's obsessions]] * Technology report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-02-17/Technology report|Wikidata Graph Split and how we address major challenges]] * Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-02-17/Traffic report|Deaths, killings, films, and the Olympics]] * Opinion: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-02-17/Opinion|Incoming Incurables]] * Crossword: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-02-17/Crossword|Pop quiz]] * Comix: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-02-17/Comix|herculean]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 17 feb 2026 09:03 (CET) <!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --></div> <!-- Bericht verzonden door User:JPxG@metawiki via de lijst op de pagina https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=30039447 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-09</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W09"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/09|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/Reference Check|Reference Check]] has been deployed to English Wikipedia, completing its rollout across all Wikipedias. The feature prompts newcomers to add a citation before publishing new content, helping reduce common citation-related reverts and improve verifiability. In A/B testing, the impact was substantial: newcomers shown Reference Check were approximately 2.2 times more likely to include a reference on desktop and about 17.5 times more likely on mobile web. [https://analytics.wikimedia.org/published/reports/editing/reference_check_ab_test_report_final_2025.html] '''Updates for editors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:InterwikiSorting|InterwikiSorting extension]], which allowed for the [[m:Special:MyLanguage/Interwiki sorting order|sorting of interwiki links]], has been undeployed from Wikipedia. As a result, editors who had enabled interwiki link sorting in non-compact mode (full list format) will now see links reordered. The links moving forward will be listed in the alphabetical order of language code. [https://phabricator.wikimedia.org/T253764] * Later this week, people who are editing a page-section using the mobile visual editor, will notice a new "Edit full page" button. When tapped, you will be able to edit the entire article. This helps when the change you want to make is outside the section you initially opened. [https://phabricator.wikimedia.org/T387175][https://phabricator.wikimedia.org/T409112] * [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience|The Reader Experience team]] is inviting editors to assess whether dark mode should still be considered "beta" on their wiki, based on their experience of how well it functions on desktop and mobile. If the feature is deemed mature, editors can update the interface messages in <code dir=ltr>MediaWiki:skin-theme-description</code> and <code dir=ltr>MediaWiki:Vector-night-mode-beta-tag</code> to indicate that dark mode is ready and no longer considered beta. * The improved [[mw:Wikimedia_Apps/Team/iOS/Activity_Tab|Activity tab]] which displays user-insights is now available to all users of the Wikipedia iOS app (version 7.9.0 and later). Following earlier A/B testing that showed higher account creation among users with access to the feature, it has been rolled out to 100% of users along with some updates. The Activity tab now shows your edited articles in the timeline, offers editing impact insights like contribution counts and article view trends, and customization options to improve in-app experience for users. * [[Bestand:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{Formatnum:21}} community-submitted {{PLURAL:21|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, a bug that prevented [[mw:Special:MyLanguage/Extension:DiscussionTools|DiscussionTools]] from working on mobile has now been fixed, restoring full functionality. [https://phabricator.wikimedia.org/T415303] '''Updates for technical contributors''' * The [[m:Special:GlobalWatchlist|Global Watchlist]] lets you view your watchlists from multiple wikis on one page. The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:GlobalWatchlist|extension]] that makes this possible continues to improve. The latest upgrade is the inclusion of a [[mw:Extension:GlobalWatchlist#hook|new hook]], <code dir=ltr>ext.globalwatchlist.rebuild</code>, which fires after each watchlist rebuild. This allows you to run gadgets and user scripts for the Special page. [https://phabricator.wikimedia.org/T275159] * [[Bestand:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.17|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/09|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W09"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 23 feb 2026 20:03 (CET) <!-- Bericht verzonden door User:STei (WMF)@metawiki via de lijst op de pagina https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30119102 --> == Nieuwsbrief 148 Wikimedia Nederland == {| class="plainlinks" style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | [[Bestand:Wikimedia nederland.svg|80px|center|link=wmnl:Nieuwsbrief]]<br> <hr> <div style="font-size:14pt; font-family:Arial; text-align:center; color:darkslategray"> Nieuwsbrief van februari 2026 </div><div style="font-size:11pt; font-family:Arial; text-align:center;"> Maart staat in het teken van Gendergap en lhbtiq+ op Wikipedia </div> <hr><br> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:left;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; -moz-column-count:2; -moz-column-width:28em; -webkit-column-count:2; -webkit-column-width:28em;"> * [[wmnl:Nieuwsbrief/148#Meer zichtbaarheid in maart: Gendergap en lhbtiq+ op Wikipedia|Meer zichtbaarheid in maart: Gendergap en lhbtiq+ op Wikipedia]] * [[wmnl:Nieuwsbrief/148#Beelddonatie Nederlandse boekgeschiedenis|Beelddonatie Nederlandse boekgeschiedenis]] * [[wmnl:Nieuwsbrief/148#Wikipedia Schrijfwedstrijd|Wikipedia Schrijfwedstrijd]] * [[wmnl:Nieuwsbrief/148#Unieke luchtfoto’s van Aruba uit de jaren ’70 vrij beschikbaar|Unieke luchtfoto’s van Aruba uit de jaren ’70 vrij beschikbaar]] * [[wmnl:Nieuwsbrief/148#Wist je dat…|Wist je dat…]] * [[wmnl:Nieuwsbrief/148#Agenda - Zien we jou binnenkort?|Agenda - Zien we jou binnenkort?]] </div> |- | <div style="font-size:14pt; font-family:Arial; text-align:center; color:darkslategray"> Oude edities vindt u [[wmnl:Nieuwsbrief|hier]]</div> |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[w:nl:Wikipedia:Wikimedia/Nieuwsbrief Wikimedia Nederland|Info over nieuwsbrief]] · [[m:Global message delivery/Targets/Nieuwsbrief Wikimedia Nederland|Inschrijven/Uitschrijven]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] [[User:Germien Cox|Germien Cox (WMNL)]] ([[User talk:Germien Cox|overleg]]) 24 feb 2026 13:41 (CET) (CEST) </div> <!-- Bericht verzonden door User:Germien Cox@metawiki via de lijst op de pagina https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Nieuwsbrief_Wikimedia_Nederland&oldid=30007246 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-10</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W10"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/10|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Wikipedia 25 [[m:Special:MyLanguage/Wikipedia 25/Easter egg experiments|Birthday mode]] is now live on Betawi, Breton, Chinese, Czech, Dutch, English, French, Gorontalo, Indonesian, Italian, Luxembourgish, Madurese, Sicilian, Spanish, Thai, and Vietnamestalige Wikipedias! This limited-time campaign feature celebrates 25 years of Wikipedia with a birthday mascot, Baby Globe. When turned on, Baby Globe is shown on [[m:Special:MyLanguage/Wikipedia 25/Easter egg experiments/article configuration|~2,500 articles]], waiting to be discovered by readers. Communities can choose to turn Birthday mode on by getting consensus from their community and asking an admin to enable the feature and customize it via [[m:Special:MyLanguage/Wikipedia 25/Easter egg experiments#Community Configuration Demo|community configuration]] on the local wiki. '''Updates for editors''' * [[:m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|Sub-referencing]], a new feature to re-use references with different details has been released to Swedish Wikipedia, Polish Wikipedia and [[:phab:T418209|a couple of other wikis]]. You can [[:m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing#test|try the feature]] on these projects or on testwiki and [https://en.wikipedia.beta.wmcloud.org/wiki/Sub-referencing betawiki]. Learnings from the first pilot wiki German Wikipedia have been [[:m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing/Learnings|published in a report]]. Reach out to the Wikimedia Deutschland team if you are [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing#Pilot wikis|interested in becoming a pilot wiki]]. * [[mw:Special:MyLanguage/Help:Edit check#Paste check|Paste Check]] will become available at all Wikipedias this week. The feature prompts newcomers who are pasting text they are not likely to have written into VisualEditor to consider whether doing so risks a copyright violation. Paste Check [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/Tags|tags]] all edits where it is shown for potential review. Local administrators can configure various aspects of the feature via [[{{#special:EditChecks}}]]. [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/Paste Check#A/B Experiment|Research]] across 22 wikis found that Paste Check resulted in an 18% decrease in relative reverted-edits compared to the control group. Translators can [https://translatewiki.net/w/i.php?title=Special%3ATranslate&group=ext-visualeditor-ve-mw-editcheck&filter=&optional=1&action=translate help to localize] this and related features. * The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience|Reader Experience team]] will be standardizing the user menu in the top right for all mobile users so that it is closer to the desktop experience. Currently this user menu is only visible to users with Advanced Mobile Controls (AMC) turned on. The only change is that a couple buttons previously in the left-side menu will move to the top right for users who do not have AMC turned on. This change is expected to go out March 9 and seeks to improve the user interface. [https://phabricator.wikimedia.org/T413912] * Starting in the week of March 2, the emails sent out when an email address was added, removed, or changed for an account will switch to a substantially nicer and clearer HTML email from the prior plaintext one. [https://phabricator.wikimedia.org/T410807] * Notifications are currently limited to 2,000 historic entries per user, and extend back to 2013 when the feature was released. This is going to be changed to only store Notifications from the last 5 years, but up to 10,000 of them. This will help with long-term infrastructure health and help to prevent more recent notifications from disappearing too soon. [https://phabricator.wikimedia.org/T383948] * The [[m:Special:GlobalWatchlist|Global Watchlist]] which lets you view your watchlists from multiple wikis on a single page continues to see improvements. The latest update improves label usage experience. The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:GlobalWatchlist|extension]] now allows activating the [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Language#Fallback languages|language fallback system]] for Wikidata items without labels in the viewed language, and showing those labels in the user’s preferred Wikidata language if no <code dir=ltr>uselang=</code> URL parameter is provided. [https://phabricator.wikimedia.org/T373686][https://phabricator.wikimedia.org/T416111] * The Wikipedia Android team has started a beta test of [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Information Retrieval/Phase 1|hybrid search]] on Greek Wikipedia. Hybrid search capabilities can handle both semantic and keyword queries enabling readers to find what they’re looking for directly on Wikipedia more easily. * For security reasons, members of certain user groups are [[m:Special:MyLanguage/Mandatory two-factor authentication for users with some extended rights|required to have two-factor authentication]] (2FA) enabled. Currently, 2FA is required to use the group, but not to be a member of it. Given that this model still has some vulnerabilities, the situation will [[phab:T418580|gradually change in March]]. Members of these groups will be unable to disable last 2FA method on their account, and it will be impossible to add users without 2FA to these groups. Users will still be able to add new authentication methods or remove them, as long as at least one method is continuously enabled. In the second half of March, users without 2FA will be removed from these groups. This applies to: CentralNotice administrators, checkusers, interface administrators, suppressors, Wikidata staff, Wikifunctions staff, WMF Office IT and WMF Trust & Safety. Nothing will change for other users. See the linked task for deployment schedule. [https://phabricator.wikimedia.org/T418580] * [[Bestand:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{Formatnum:27}} community-submitted {{PLURAL:27|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the issue preventing users from creating an instance in [https://www.wikibase.cloud/ Wikibase.cloud] has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T416807] '''Updates for technical contributors''' * To help ensure [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Product Insights/Responsible Reuse|fair use of infrastructure]], over the next month the Wikimedia Foundation will implement global API rate limits across our APIs. In early March, stricter limits will be applied to unidentified requests from outside Toolforge/WMCS and API requests that are made from web browsers. In April, higher limits will be applied to identified traffic. These limits are intentionally set as high as possible to minimise impact on the community. Bots running in Toolforge/WMCS or with the bot user right on any wiki should not be affected for now. However, all developers are advised to follow updated best practices. For more information, see [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits|Wikimedia APIs/Rate limits]]. * The Wikidata Query Service Linked Data Fragment (LDF) endpoint will be decommissioned in February. This endpoint served limited traffic, which was successfully migrated to other data access methods that were better suited to support existing use cases. The hardware used to support the LDF endpoint will be reallocated to support the ongoing backend migration efforts. [https://phabricator.wikimedia.org/T415696] * The new Parsoid parser [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Updates|continues to be deployed to additional wikis]], improving platform sustainability and making it easier to introduce new reading and editing features. Parsoid is now the default parser on 488 WMF wikis (268 Wikipedias), now covering more than 10% of all Wikipedia page views. * The process and criteria for [[Special:MyLanguage/Wikimedia Enterprise#Access|requesting exceptional access]] to the high volume feed of the ''Wikimedia Enterprise'' APIs (at no cost for mission-aligned usecases), [[m:Talk:Wikimedia Enterprise#Exceptional access criteria|have now been published]]. This is to provide more thorough and clearer documentation for users. * [https://techblog.wikimedia.org/ Tech Blog], the blog dedicated to the Wikimedia technical community [https://techblog.wikimedia.org/2026/02/24/a-tech-blog-diff/ will be migrating] to [[diffblog:|Diff]], the community news and event blog. The migration should be complete in April 2026, after which new posts will be accepted for publishing. Readers will be able to access posts – old and new – on the landing page at https://diff.wikimedia.org/techblog. * [[Bestand:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.18|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/10|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W10"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 2 mrt 2026 18:51 (CET) <!-- Bericht verzonden door User:STei (WMF)@metawiki via de lijst op de pagina https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30137798 --> == This Month in Education: February 2026 == <div class="plainlinks" lang="en" dir="ltr">Apologies for writing in English. Please help to translate in your language. <div style="text-align: center;"> <span style="font-weight:bold; color:#00A7E2; font-size:2.9em; font-family:'Helvetica Neue', Helvetica, Arial, sans-serif;">This Month in Education</span> <span style="font-weight:bold; color:#00A7E2; font-size:1.4em; font-family:'Helvetica Neue', Helvetica, Arial, sans-serif;"> Volume 15 • Issue 2 • February 2026</span> <div style="border-top:1px solid #a2a9b1; border-bottom:1px solid #a2a9b1; padding:0.5em; font-size:larger; margin-bottom:0.2em">[[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/February 2026|Contents]] • [[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/February 2026/Headlines|Headlines]] • [[m:Special:MyLanguage/Global message delivery/Targets/This Month in Education|Subscribe]]</div> <div style="color:white; font-size:1.8em; font-family:Montserrat; background:#92BFB1;">In This Issue</div></div> <div style="text-align: left; column-count: 2; column-width: 35em;"> * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/February 2026/Cairo University Spanish Language Volunteers document Madrid’s Historic and Contemporary Palaces|Cairo University Spanish Language Volunteers document Madrid’s Historic and Contemporary Palaces]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/February 2026/Celebrating 25 Years of Wikipedia in Uzbekistan|Celebrating 25 Years of Wikipedia in Uzbekistan]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/February 2026/Encontro da Rede Latino Americana de Inteligência Artificial Feminista: construindo futuros possíveis|Meeting of the Latin American Network of Feminist Artificial Intelligence: building possible futures]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/February 2026/Farewelling the Auckland Museum Summer Students|Farewelling the Auckland Museum Summer Students]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/February 2026/Inclusive Climate Learning with Wikimedia Reaches Special School in Kumasi|Inclusive Climate Learning with Wikimedia Reaches Special School in Kumasi]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/February 2026/Introducing Wikimedia in Academic curriculum for students of higher education in universities of Telangana |Introducing Wikimedia in Academic curriculum for students of higher education in universities of Telangana]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/February 2026/Learning from Finland: Edit-a-thon on Finnish Education set to take place in Belgrade|Learning from Finland: Edit-a-thon on Finnish Education set to take place in Belgrade]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/February 2026/Library of IME-USP Workshop: Edits in History of Mathematics|Library of IME-USP Workshop: Edits in History of Mathematics]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/February 2026/LitFest 2026: Room to Dream to amplify local voices across Wikimedia|LitFest 2026: Room to Dream to amplify local voices across Wikimedia]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/February 2026/New online workshops for the German language Wikipedia|New online workshops for the German language Wikipedia]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/February 2026/Road to Wiki Cohort 1: Building India's Next Generation of Wikimedia Technical Contributors|Road to Wiki Cohort 1: Building India's Next Generation of Wikimedia Technical Contributors]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/February 2026/The history of the Wikimedia movement in a Brazil: a book about stories and projects|The history of the Wikimedia movement in a Brazil: a book about stories and projects]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/February 2026/Wiki Club Federal Government Boys College Celebrates Mother Tongue Day|Wiki Club Federal Government Boys College Celebrates Mother Tongue Day]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/February 2026/Wiki Club Minalabac joins Freedom to Read 2026: One World, Many Languages|Wiki Club Minalabac joins Freedom to Read 2026: One World, Many Languages]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/February 2026/Wiki Love Folklore Photowalk at Khajuraho Dance Festival 2026|Wiki Love Folklore Photowalk at Khajuraho Dance Festival 2026]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/February 2026/Wiki Loves Fish Workshop Empowers Students to Document Coastal Biodiversity|Wiki Loves Fish Workshop Empowers Students to Document Coastal Biodiversity]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/February 2026/WikiCendekia 2026: Insights from our training of admins in Indonesia|WikiCendekia 2026: Insights from our training of admins in Indonesia]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/February 2026/Wikimedia MKD's activities- new wiki club and a lots of new training workshops|Wikimedia MKD's activities- new wiki club and a lots of new training workshops]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/February 2026/WikiPatrimoine Senghor : Valorisation du patrimoine culturel africain à l'Université Senghor|WikiPatrimoine Senghor : Valuation of African cultural heritage at the University Senghor]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/February 2026/Wikipedia Turns 25: Young Voices, Big Future|Wikipedia Turns 25: Young Voices, Big Future]] </div> <div style="margin-top:10px; text-align: center; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/About|About ''This Month in Education'']] · [[m:Global message delivery/Targets/This Month in Education|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:Special:MyLanguage/MassMessage|Global message delivery]] · For the team: [[:m:User:ZI Jony|ZI Jony]] 3 mrt 2026 12:56 (CET)</div> </div> <!-- Bericht verzonden door User:ZI Jony@metawiki via de lijst op de pagina https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/This_Month_in_Education&oldid=30155806 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-11</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W11"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/11|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|All wikis will be read-only]] for a few minutes on Wednesday, 25 March 2026 at [https://zonestamp.toolforge.org/1774450800 15:00 UTC]. This is for the datacenter server switchover backup tests, [[wikitech:Deployments/Yearly calendar|which happen twice a year]]. During the switchover, all Wikimedia website traffic is shifted from one primary data center to the backup data center to test availability and prevent service disruption even in emergencies. * Last week, all wikis had 2 hours of read-only time, and extended unavailability for user-scripts and gadgets. This was due to a security incident which has since been resolved. Work is ongoing to prevent re-occurrences. For current information please see the [[m:Steward's noticeboard#Statement on Meta about today's user script security incident|post on the Stewards' noticeboard]] ([[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Product and Technology/Product Safety and Integrity/March 2026 User Script Incident|translations]]). '''Updates for editors''' * Users facing multiple blocks on mobile will now see the reasons for each block separately, instead of a generic message. This helps them understand why they are blocked and what steps they can take to resolve the issue. For example, users affected for using common VPNs (such as [[Special:MyLanguage/Apple iCloud Private Relay|iCloud Private Relay]]) will receive clearer guidance on what they need to do to start editing again. [https://phabricator.wikimedia.org/T357118] * Later this week, [[mw:Special:MyLanguage/VisualEditor/Suggestion Mode|Suggestion Mode]] will become available as a beta feature within the visual editor at all Wikipedias. This feature proactively suggests various types of actions that people can consider taking to improve Wikipedia articles, and learn about related guidelines. The feature is locally configurable, and can also be locally expanded with custom Suggestions. Current settings can be seen at [[Special:EditChecks]] and there are [[mw:Special:MyLanguage/Help:Suggestion mode#For administrators %E2%80%93 local customization|instructions for how administrators can customize]] the links to point to local guidelines. The feature is connected to [[mw:Special:MyLanguage/Help:Edit check|Edit check]] which suggests improvements while someone is writing new content. In the future, the Editing team plans to evaluate the feature's impact with newcomers through a controlled experiment. [https://phabricator.wikimedia.org/T404600] * [[Bestand:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{Formatnum:23}} community-submitted {{PLURAL:23|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the issue where the cursor became misaligned during the use of CodeMirror’s syntax highlighting, which makes wikitext and code easier to read, has now been fixed. This problem specifically affected users who defined a font rule in a custom stylesheet while creating a new topic with DiscussionTools. [https://phabricator.wikimedia.org/T418793] '''Updates for technical contributors''' * API rate limiting update: To help ensure [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Product Insights/Responsible Reuse|fair use of infrastructure]], global API rate limits will be applied this week to requests without a compliant User-Agent that originate from outside Toolforge/WMCS and to unauthenticated requests made from web browsers. Higher limits will be applied to identified traffic in April. Bots running in Toolforge/WMCS or with the bot user right on any wiki should not be affected for now. However, all developers are advised to follow updated best practices. For more information, see [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits|Wikimedia APIs/Rate limits]]. * The new GraphQL API has been released. The API was developed as a flexible alternative to select features of the Wikidata Query Service (WDQS), to improve developer experience and foster adaptability, and efficient data access. Try it out and [[d:Wikidata:Wikibase GraphQL#Feedback and development|give feedback]]. You can also [https://greatquestion.co/wikimediadeutschland/GraphQLAPI/apply sign up for usability tests]. * The [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/Unsupported Tools Working Group|PTAC Unsupported Tools Working Group]] continued improvements to [[commons:Special:MyLanguage/Commons:Video2commons#|Video2Commons]] in February, with fixes addressing authentication errors, large-file handling, task queue visibility, and clearer upload behavior. Work is still ongoing in some areas, including changes related to deprecated server-side uploads. Read [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/Unsupported Tools Working Group#February 2026|this update]] to learn more. * [[Bestand:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.19|MediaWiki]] '''In depth''' * The Article Guidance team invites experienced Wikipedia editors from selected [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance/Pilot wikis and collaborators#Collaborators|pilot wikis]] and interested contributors from other Wikipedias to fill out this questionnaire which is available in [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSfmLeVWnxmsCbPoI_UF2jyRcn73WRGWCVPHzerXb4Cz97X_Ag/viewform English], [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSd6rzr4XXQw8r4024fE3geTPFe13M_6w7Mitj-YJi0sOlWTAw/viewform?usp=header Arabic], [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdok3-RfB18lcugYTUMGkpwmqG_8p760Wv4dCXitOXOszjUDw/viewform?usp=header Bengali], [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSfjTfYp4jEo0akA4B1e-Nfg3QZPCudUjhJzHzzDi6AHyAaMGA/viewform?usp=header Japanese], [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLScteVoI29Aue4xc72dekk-6RYtvmMgQxzMI900UOawrFrSTWg/viewform?usp=header Portuguese], [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSetdxnYwL3ub2vqA7awCg5hJZPMIYcDPaiTe12rY9h0GYnVlw/viewform?usp=header Persian], and [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLScNvfJF-Ot-4pzA4qAN771_0QDJ4Li19YcUsaTgSKW8Nc7U_Q/viewform?usp=header Turkish]. Your answers will help the team customize guidance for less experienced editors and help them learn community policies and practices while creating an article. Learn more [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance|on the project page]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/11|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W11"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 9 mrt 2026 19:52 (CET) <!-- Bericht verzonden door User:STei (WMF)@metawiki via de lijst op de pagina https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30213008 --> == ''The Signpost'': 10 March 2026 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[Bestand:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * Interview: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-10/Interview|Bernadette Meehan, new Wikimedia Foundation CEO]] * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-10/News and notes|Security testing unleashes computer worm on Meta-wiki]] * Special report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-10/Special report|What actually happened during the Wikimedia security incident?]] * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-10/In the media|Indonesian government blocks Wikimedia logins; archive site scoured from Wikipedia after owner runs malware]] * Recent research: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-10/Recent research|To wiki, perchance to groki]] * Obituary: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-10/Obituary|Madhav Gadgil, Fredrick Brennan, Mark Miller, Chip Berlet]] * Opinion: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-10/Opinion|Interface administrators and trusting trust]] * Technology report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-10/Technology report|English Wikipedia deprecates archive.today after DDoS against blog, altered content]] * Op-ed: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-10/Op-ed|Why is "Trypsin-sensitive photosynthetic activities in chloroplast membranes" cited in "List of tallest buildings in Chicago"?]] * Essay: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-10/Essay|The pursuit of a button click]] * In focus: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-10/In focus|Short descriptions: One year later]] * WikiProject report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-10/WikiProject report|Unreferenced articles backlog drive]] * Community view: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-10/Community view|Speaking of planning ...]] * Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-10/Traffic report|Over the mountain, kissing silver inlaid clouds]] * Crossword: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-10/Crossword|"It will never happen"]] * Comix: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-10/Comix|BRIEn't]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 10 mrt 2026 05:15 (CET) <!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --></div> <!-- Bericht verzonden door User:JPxG@metawiki via de lijst op de pagina https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=30121359 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-12</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W12"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/12|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|{{Int:codemirror-beta-feature-title}}]] beta feature, also known as [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror|CodeMirror 6]], has been used for wikitext syntax highlighting since November 2024. It will be promoted out of beta by May 2026 in order to bring improvements and new [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror#Features|features]] to all editors who use the standard syntax highlighter. If you have any questions or concerns about promoting the feature out of beta, [[mw:Special:MyLanguage/Help talk:Extension:CodeMirror|please share]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T259059] * Some changes to local user groups are performed by stewards on Meta-Wiki and logged there only. Now, interwiki rights changes will be logged both on Meta-Wiki and the wiki of the target user to make it easier to access a full record of user's rights changes on a local wiki. Past log entries for such changes will be backfilled in the coming weeks. [https://phabricator.wikimedia.org/T6055] * On wikis using [[m:Special:MyLanguage/Flagged Revisions|Flagged Revisions]], the number of pending changes shown on [[{{#Special:PendingChanges}}]] previously counted pages which were no longer pending review, because they have been removed from the system without being reviewed, e.g. due to being deleted, moved to a different namespace, or due to wiki configuration changes. The count will be correct now. On some wikis the number shown will be much smaller than before. There should be no change to the list of pages itself. [https://phabricator.wikimedia.org/T413016] * Wikifunctions composition language has been rewritten, resulting in a new version of the language. This change aims to increase service stability by reducing the orchestrator's memory consumption. This rewrite also enables substantial latency reduction, code simplification, and better abstractions, which will open the door to later feature additions. Read more about [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates/2026-03-11|the changes]]. * Users can now sort search results alphabetically by page title. The update gives an additional option to finding pages more easily and quickly. Previously, results could be sorted by Edit date, Creation date, or Relevance. To use the new option, open 'Advanced Search' on the search results page and select 'Alphabetically' under 'Sorting Order'. [https://phabricator.wikimedia.org/T403775] * [[Bestand:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{Formatnum:28}} community-submitted {{PLURAL:28|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the bug that prevented UploadWizard on Wikimedia Commons from importing files from Flickr has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T419263] '''Updates for technical contributors''' * A new special page, [[{{#special:LintTemplateErrors}}]], has been created to list transcluded pages that are flagged as containing lint errors to help users discover them easily. The list is sorted by the number of transclusions with errors. For example: [[{{#special:LintTemplateErrors}}/night-mode-unaware-background-color]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T170874] * Users of the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|{{Int:codemirror-beta-feature-title}}]] beta feature have been using [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror|CodeMirror]] instead of [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeEditor|CodeEditor]] for syntax highlighting when editing JavaScript, CSS, JSON, Vue and Lua content pages, for some time now. Along with promoting CodeMirror 6 out of beta, the plan is to replace CodeEditor as the standard editor for these content models by May 2026. [[mw:Special:MyLanguage/Help talk:Extension:CodeMirror|Feedback or concerns are welcome]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T419332] * The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror|CodeMirror]] JavaScript modules will soon be upgraded to CodeMirror 6. Leading up to the upgrade, loading the <code dir=ltr>ext.CodeMirror</code> or <code dir=ltr>ext.CodeMirror.lib</code> modules from gadgets and user scripts was deprecated in July 2025. The use of the <code dir=ltr>ext.CodeMirror.switch</code> hook was also deprecated in March 2025. Contributors can now make their scripts or gadgets compatible with CodeMirror 6. See the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror#Gadgets and user scripts|migration guide]] for more information. [https://phabricator.wikimedia.org/T373720] * The MediaWiki Interfaces team is expanding coverage of REST API module definitions to include [[mw:Special:MyLanguage/API:REST API/Extensions|extension APIs]]. REST API modules are groups of related endpoints that can be independently managed and versioned. Modules now exist for [https://phabricator.wikimedia.org/T414470 GrowthExperiments] and [https://phabricator.wikimedia.org/T419053 Wikifunctions] APIs. As we migrate extension APIs to this structure, documentation will move out of the main MediaWiki OpenAPI spec and REST Sandbox view, and will instead be accessible via module-specific options in the dropdown on the [https://test.wikipedia.org/wiki/Special:RestSandbox REST Sandbox] (i.e., [[{{#Special:RestSandbox}}]], available on all wiki projects). * The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Scribunto|Scribunto]] extension provides different pieces of information about the wiki where the module is being used via the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Scribunto/Lua reference manual|mw.site]] library. Starting last week, the library also provides a [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Scribunto/Lua reference manual#mw.site.wikiId|way]] of accessing the [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Wiki ID|wiki ID]] that can be used to facilitate cross-wiki module maintenance. [https://phabricator.wikimedia.org/T146616] * [[Bestand:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.20|MediaWiki]] '''In depth''' * The [[m:Special:MyLanguage/Coolest Tool Award|2026 Coolest Tool Award]] celebrating outstanding community tools, is now open for nominations! Nominate your favorite tool using the [https://wikimediafoundation.limesurvey.net/435684?lang=en nomination survey] form by 23 March 2026. For more information on privacy and data handling, please see the [[foundation:Special:MyLanguage/Legal:Coolest_Tool_Award_2026_Survey_Privacy_Statement|survey privacy statement]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/12|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W12"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 16 mrt 2026 20:35 (CET) <!-- Bericht verzonden door User:STei (WMF)@metawiki via de lijst op de pagina https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30260505 --> == <span lang="en" dir="ltr">Upcoming deployment of CampaignEvents extension to Wikibooks</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="message"/> Hello everyone, We are writing to inform you that the [[mw:Help:Extension:CampaignEvents|CampaignEvents extension]] will be deployed to all Wikibooks projects during the week of '''23 March 2026'''. This follows last year’s broader rollout across Wikimedia projects. We realized that Wikibooks was not included at the time, and we’re now addressing that to ensure consistency across all communities. The CampaignEvents extension provides tools to support event and campaign organization on-wiki, including features like on-wiki event registration and collaboration lists(global event list). We welcome any questions, feedback, or concerns you may have. We are also happy to support anyone interested in trying out the tools. ''Apologies if this message is not in your preferred language. If you’re able to help translate it for your community, please feel free to do so.'' <section end="message"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:Udehb-WMF|Udehb-WMF]] ([[User talk:Udehb-WMF|overleg]]) 19 mrt 2026 19:22 (CET)</bdi> <!-- Bericht verzonden door User:Udehb-WMF@metawiki via de lijst op de pagina https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Udehb-WMF/sandbox/MM_target&oldid=30284073 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-13</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W13"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/13|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Wikimedia site users can now log in without a password using passkeys. This is a secure method supported by fingerprint, facial recognition, or PIN. With this change, all users who opt for passwordless login will find it easier, faster, and more secure to log in to their accounts using any device. The new passkey login option currently appears as an autofill suggestion in the username field. An additional [[phab:T417120|"Log in with passkey" button]] will soon be available for users who have already registered a passkey. This update will improve security and user experience. The [[c:File:Passwordless_login_screencast.webm|screen recording]] demonstrates the passwordless login process step by step. * [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|All wikis will be read-only]] for a few minutes on Wednesday, 25 March 2026 at [https://zonestamp.toolforge.org/1774450800 15:00 UTC]. This is for the datacenter server switchover backup tests, [[wikitech:Deployments/Yearly calendar|which happen twice a year]]. During the switchover, all Wikimedia website traffic is shifted from one primary data center to the backup data center to test availability and prevent service disruption even in emergencies. '''Updates for editors''' * Wikimedia site users can now export their notifications older than 5 years using a [[toolforge:echo-chamber|new Toolforge tool]]. This will ensure that users retain their important notifications and avoid them being lost based on the planned change to delete notifications older than 5 years, as previously announced. [https://phabricator.wikimedia.org/T383948] * Wikipedia editors in Indonesian, Thai, Turkish, and Simple English now have access to Special:PersonalDashboard. This is an [[mw:Special:MyLanguage/Moderator Tools/Dashboard|early version of an experience]] that introduces newer editors to patrolling workflows, making it easier for them to move from making edits to participating in more advanced moderation work on their project. [https://phabricator.wikimedia.org/T402647] * The [[Special:Block]] now has two minor interface changes. Administrators can now easily perform indefinite blocks through a dedicated radio button in the expiry section. Also, choosing an indefinite expiry provides a different set of common reasons to select from, which can be changed at: [[MediaWiki:Ipbreason-indef-dropdown]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T401823] * Mobile editors [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account Creation Experiments#Logged-out|at several wikis]] can now see an improved logged-out edit warning, thanks to the recent updates from the Growth team. These changes released last week are part of ongoing efforts and tests to enhance [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account Creation Experiments|account creation experience on mobile]] and then increase participation. [https://phabricator.wikimedia.org/T408484] * [[Bestand:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{Formatnum:36}} community-submitted {{PLURAL:36|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the bug that prevented mobile web users from seeing the block information when affected by multiple blocks has been fixed. They can now see messages of all the blocks currently affecting them when they access Wikipedia. '''Updates for technical contributors''' * Images built using Toolforge will soon get the upgraded buildpacks version, bringing support for newer language versions and other upstream improvements and fixes. If you use Toolforge Build Service, review the recent [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/cloud-announce@lists.wikimedia.org/thread/EMYTA32EV2V5SQ2JIEOD2CL66YFIZEKV/ cloud-announce email] and update your build configuration as necessary to ensure your tools are compatible. [https://wikitech.wikimedia.org/w/index.php?title=Help:Toolforge/Building_container_images&oldid=2392097#Buildpack_environment_upgrade_process][https://phabricator.wikimedia.org/T380127] * The [https://api.wikimedia.org/wiki/Main_Page API Portal] documentation wiki will shut down in June 2026. API keys created on the API Portal will continue to work normally. api.wikimedia.org endpoints will be deprecated gradually starting in July 2026. Documentation on the API Portal is moving to [[mw:Wikimedia APIs|mediawiki.org]]. Learn more on the [[wikitech:API Portal/Deprecation|project page]]. * [[Bestand:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.21|MediaWiki]] '''In depth''' * [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes|WMDE Technical Wishes]] is considering improvements to [[m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names|automatically generated reference names in VisualEditor]]. Please check out the [[m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Proposed solutions|proposed solutions]] and participate in the [[m:Talk:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Request for comment|request for comment]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/13|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W13"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 23 mrt 2026 17:51 (CET) <!-- Bericht verzonden door User:UOzurumba (WMF)@metawiki via de lijst op de pagina https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30268305 --> == Nieuwsbrief 149 Wikimedia Nederland == {| class="plainlinks" style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | [[Bestand:Wikimedia nederland.svg|80px|center|link=wmnl:Nieuwsbrief]]<br> <hr> <div style="font-size:14pt; font-family:Arial; text-align:center; color:darkslategray"> Nieuwsbrief van maart 2026 </div><div style="font-size:11pt; font-family:Arial; text-align:center;"> Save the date: 20 juni verjaardagsfeest Wikipedia </div> <hr><br> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:left;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; -moz-column-count:2; -moz-column-width:28em; -webkit-column-count:2; -webkit-column-width:28em;"> * [[wmnl:Nieuwsbrief/149#Save the date: 20 juni verjaardagsfeest Wikipedia 25 jaar!|Save the date: 20 juni verjaardagsfeest Wikipedia 25 jaar!]] * [[wmnl:Nieuwsbrief/149#Hiphop in Nederland: The Wiki Files|Hiphop in Nederland: The Wiki Files]] * [[wmnl:Nieuwsbrief/149#Beursaanvraag geopend voor Wikimania 2026|Beursaanvraag geopend voor Wikimania 2026]] * [[wmnl:Nieuwsbrief/149#Publiek Domeindag 2026|Publiek Domeindag 2026]] * [[wmnl:Nieuwsbrief/149#Adopteer een Kamerlid|Adopteer een Kamerlid]] * [[wmnl:Nieuwsbrief/149#Suriname Tijdmachine Mapathon|Suriname Tijdmachine Mapathon]] * [[wmnl:Nieuwsbrief/149#Afsluiting van de #100wikiwomen-challenge|Afsluiting van de #100wikiwomen-challenge]] * [[wmnl:Nieuwsbrief/149#Agenda|Agenda]] </div> |- | <div style="font-size:14pt; font-family:Arial; text-align:center; color:darkslategray"> Oude edities vindt u [[wmnl:Nieuwsbrief|hier]]</div> |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[w:nl:Wikipedia:Wikimedia/Nieuwsbrief Wikimedia Nederland|Info over nieuwsbrief]] · [[m:Global message delivery/Targets/Nieuwsbrief Wikimedia Nederland|Inschrijven/Uitschrijven]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] [[User:Germien Cox|Germien Cox (WMNL)]] ([[User talk:Germien Cox|overleg]]) 24 mrt 2026 13:03 (CET) (CEST) </div> <!-- Bericht verzonden door User:Germien Cox@metawiki via de lijst op de pagina https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Nieuwsbrief_Wikimedia_Nederland&oldid=30007246 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-14</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W14"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/14|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The Beta version of [[abstract:|Abstract Wikipedia]] a new Wikimedia project which is language-independent, was launched last week. The project allows communities to build Wikipedia articles in their native language, which can be readily accessed by other users in their own languages. The wiki is powered by instructions from Wikifunctions and also based on structured content from Wikidata. [[:f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates/2026-03-26|Read more]]. '''Updates for editors''' * The Growth team is running an A/B test to evaluate a clearer, more user-friendly message that promotes account creation on wikis. Currently when logged-out mobile users begin editing, they see a jarring warning message that can feel abrupt and discouraging. This also presents temporary account editing as the default rather than encouraging account creation. The test is running on ten Wikipedias, including Arabic, French, Spanish and German. [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account Creation Experiments#2. Improve logged-out warning message (T415160)|Read more]]. * The Wikimedia Apps team is inviting feedback on [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Future of Editing on the Mobile Apps|how editing should work on the Wikipedia mobile apps]]. The discussion focuses on improving how users access editing tools when they tap "Edit". This is part of a broader effort to convert readers who develop an interest in editing, to access a more user-friendly pathway to start contributing. * [[Bestand:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{Formatnum:45}} community-submitted {{PLURAL:45|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where citation fetching from the large newspaper archive [https://www.newspapers.com Newspapers.com] was no longer working, due to a block in [[mw:Special:MyLanguage/Citoid|Citoid]] requests, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T419903] '''Updates for technical contributors''' * [[Bestand:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.22|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/14|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W14"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 30 mrt 2026 21:25 (CEST) <!-- Bericht verzonden door User:STei (WMF)@metawiki via de lijst op de pagina https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30329462 --> == ''The Signpost'': 31 March 2026 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[Bestand:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-31/News and notes|Entirety of Wikinews to be shut down]] * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-31/In the media|AI ban, newspapers disrupt archiving; and antisemitism complaints]] * Community view: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-31/Community view|Videos from WikiConference North America 2025 in NYC]] * Disinformation report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-31/Disinformation report|Cleaning up after Jeffrey Epstein, Peter Nygard, and Mohamed Al-Fayed]] * WikiConference report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-31/WikiConference report|WikiConference North America 2025 in NYC review]] * Obituary: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-31/Obituary|Dr. Subas Chandra Rout]] * Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-31/Traffic report|Call in the dogs of war, soldier of fortune]] * Gallery: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-31/Gallery|Canadian Rangers participate in Operation ''Enduring Encyclopedia'']] * Comix: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-31/Comix|n00bsitting]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 31 mrt 2026 12:08 (CEST) <!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --></div> <!-- Bericht verzonden door User:JPxG@metawiki via de lijst op de pagina https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=30329870 --> == This Month in Education: March 2026 == <div class="plainlinks" lang="en" dir="ltr">Apologies for writing in English. Please help to translate in your language. <div style="text-align: center;"> <span style="font-weight:bold; color:#00A7E2; font-size:2.9em; font-family:'Helvetica Neue', Helvetica, Arial, sans-serif;">This Month in Education</span> <span style="font-weight:bold; color:#00A7E2; font-size:1.4em; font-family:'Helvetica Neue', Helvetica, Arial, sans-serif;"> Volume 15 • Issue 3 • March 2026</span> <div style="border-top:1px solid #a2a9b1; border-bottom:1px solid #a2a9b1; padding:0.5em; font-size:larger; margin-bottom:0.2em">[[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/March 2026|Contents]] • [[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/March 2026/Headlines|Headlines]] • [[m:Special:MyLanguage/Global message delivery/Targets/This Month in Education|Subscribe]]</div> <div style="color:white; font-size:1.8em; font-family:Montserrat; background:#92BFB1;">In This Issue</div></div> <div style="text-align: left; column-count: 2; column-width: 35em;"> * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/March 2026/Advancing 21st-Century Education: Proposal to Establish the Yorùbá Wikipedia Fan Club at Arolu College of Education, Ilemona|Advancing 21st-Century Education: Proposal to Establish the Yorùbá Wikipedia Fan Club at Arolu College of Education, Ilemona]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/March 2026/Awareness Programme on Language and Culture Protection by KWUG|Awareness Programme on Language and Culture Protection by KWUG]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/March 2026/Teachers from Various Institutions in Rio de Janeiro Explore Wikipedia as a Means of Preserving Memory and Checking Sources|Teachers from Various Institutions in Rio de Janeiro Explore Wikipedia as a Means of Preserving Memory and Checking Sources]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/March 2026/Edu Wiki Nigeria Co-Founder Facilitates Textbook Donation to AHAJAS Integrated School, Gombe|Edu Wiki Nigeria Co-Founder Facilitates Textbook Donation to AHAJAS Integrated School, Gombe]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/March 2026/Inside Wikimedia Ukraine's education program|Inside Wikimedia Ukraine's education program]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/March 2026/Karavali Wikimedians at Mangaluru Design Summit 2026|Karavali Wikimedians at Mangaluru Design Summit 2026]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/March 2026/One School, One Article Campaign Wrap Up|One School, One Article Campaign Wrap Up]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/March 2026/Seeds of Knowledge: A Wiki Project that Sparked a Community at ADUN|Seeds of Knowledge: A Wiki Project that Sparked a Community at ADUN]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/March 2026/Student workshops at Serbian Universities: enriching Wikipedia with topics on culture and technology|Student workshops at Serbian Universities: enriching Wikipedia with topics on culture and technology]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/March 2026/The Open Knowledge Alliance: Wikimedia and Libraries|The Open Knowledge Alliance: Wikimedia and Libraries]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/March 2026/Wikimedia CR published updated guide for beginners|Wikimedia CR published updated guide for beginners]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/March 2026/Wikimedia goes back to the classroom in Brazil|Wikimedia goes back to the classroom in Brazil]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/March 2026/Workshop on Feminism and Folklore 2026 by Wiki Club SATI|Workshop on Feminism and Folklore 2026 by Wiki Club SATI]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/March 2026/“Wikimedia MKD in Action: Teacher Conferences and Education Activities|“Wikimedia MKD in Action: Teacher Conferences and Education Activities]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/March 2026/Wikipedia & Libraries: Building New Contributors|Wikipedia & Libraries: Building New Contributors]] </div> <div style="margin-top:10px; text-align: center; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/About|About ''This Month in Education'']] · [[m:Global message delivery/Targets/This Month in Education|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:Special:MyLanguage/MassMessage|Global message delivery]] · For the team: [[:m:User:ZI Jony|ZI Jony]] 1 apr 2026 12:21 (CEST)</div> </div> <!-- Bericht verzonden door User:ZI Jony@metawiki via de lijst op de pagina https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/This_Month_in_Education&oldid=30317659 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-15</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W15"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/15|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents|CampaignEvents extension]] now includes a new group goal-setting feature, enabling organizers to set and track event goals such as the number of articles created and participating contributors in real time. Similarly, participants can work toward shared targets and see their collective impact as the event unfolds. The feature is now available on all Wikimedia wikis. Learn more in [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents/Registration/Collaborative contributions#Goal setting|the documentation]]. * [[Bestand:Maki-gift-15.svg|12px|link=|class=skin-invert|Wishlist item]] The new [[mw:Special:MyLanguage/Help:Watchlist labels|watchlist labels]] feature (announced in [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/07|Tech News 2026-07]]) is now available via VisualEditor, the source editor, and the 'watchstar' (or watch link, for skins that don't have a star icon). Previously it was only possible to assign labels via [[Special:EditWatchlist|EditWatchlist]]. In all three places it is a new field following the expiry field. * [[Bestand:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{Formatnum:23}} community-submitted {{PLURAL:23|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the issue where talk pages on mobile with Parsoid are unusable after empty section headers, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T419171] '''Updates for technical contributors''' * The [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|sub-referencing feature]], which lets editors add details to an existing reference without duplicating it, will be gradually rolled out to [[phab:T414094|more wikis]] later this year. Wikis using the [[mw:Special:MyLanguage/Reference Tooltips|Reference Tooltips]] gadget are encouraged to update their version (typically at [[m:MediaWiki:Gadget-ReferenceTooltips.js|MediaWiki:Gadget-ReferenceTooltips.js]] as shown [https://en.wikipedia.org/w/index.php?diff=1344408362 here]) to ensure compatibility. Other reference-related gadgets may also be affected. [https://phabricator.wikimedia.org/T416304] * All Wikinews editions will be closed and switched to read-only mode on 4 May 2026. Content will remain accessible, but no new edits or articles can be added. This closure was approved by the Board of Trustees of the Wikimedia Foundation following extended discussions. [[m:Wikimedia Foundation Board noticeboard#Board of Trustees Approves Closure of Wikinews|Read more]]. * The [[:mw:Special:MyLanguage/API:Action API|Action API]] has had several formats for requested output. One of them, <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>format=php</nowiki></code></bdi>, is being removed soon. Please ensure your scripts or bots use the [[mw:Special:MyLanguage/API:Data formats#Output|JSON format]]. This removal should affect very few scripts and bots. [https://phabricator.wikimedia.org/T118538] * The [[Special:NamespaceInfo|Special:NamespaceInfo]] page now includes namespace aliases. For example "WP" for the "Project" ("Wikipedia") namespace on the German Wikipedia. [https://phabricator.wikimedia.org/T381455] * [[Bestand:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.23|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/15|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W15"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 6 apr 2026 18:19 (CEST) <!-- Bericht verzonden door User:STei (WMF)@metawiki via de lijst op de pagina https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30362761 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-16</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W16"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/16|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Experienced editors are invited to [https://b24e11a4f1.catalyst.wmcloud.org/wiki/Main_Page test] the [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance|Article guidance]] feature, designed to help less-experienced editors create well-structured, policy-compliant Wikipedia articles. Testing instructions are [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance/Test feature guide|available]]. Also, after reviewing [https://b24e11a4f1.catalyst.wmcloud.org/wiki/Category:Pages_using_article_guidance the outlines], please provide feedback on the [[mw:Talk:Article guidance|project talk page]]. Based on your input, the feature will be refined and transferred to the pilot Wikipedias to translate and adapt. Check out [[c:File:Article Guidance workflow demo - April 2026.webm|the video]] explaining the feature. '''Updates for editors''' * On most wikis, all autoconfirmed users can now use [[Special:ChangeContentModel|Special:ChangeContentModel]] page to [[mw:Special:MyLanguage/Help:ChangeContentModel|create new pages with custom content models]], such as mass message lists, making custom page formats more accessible. Check [[Special:ListGroupRights|Special:ListGroupRights]] for the status of your wiki. [https://phabricator.wikimedia.org/T248294] * The Growth team has launched an [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account_Creation_Experiments|account creation experiment]] to evaluate whether adding an account creation button to the mobile web header increases new account registrations and encourages more mobile users to contribute to the wikis. The experiment is currently live on Hindi, Indonesian, Bengali, Thai, and Hebrew Wikipedia, and targets 10% of logged-out mobile web users. * [[Bestand:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{Formatnum:30}} community-submitted {{PLURAL:30|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where VisualEditor could get stuck loading on Windows devices with animations turned off, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T382856] '''Updates for technical contributors''' * Starting later this week, {{Int:group-abusefilter}} who have the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|{{Int:codemirror-beta-feature-title}}]] beta feature enabled will have [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror|CodeMirror]] instead of [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeEditor|CodeEditor]] as the editor at [[Special:AbuseFilter|Special:AbuseFilter]]. This is part of the broader effort to make the user experience more consistent across all editors. [https://phabricator.wikimedia.org/T399673][https://phabricator.wikimedia.org/T419332] * Tools and bots that access the [[mw:Special:MyLanguage/Notifications/API|Notifications API]] (<bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>action=query&meta=notifications</nowiki></code></bdi>) will need to update their OAuth or BotPassword grants to also include access to private notifications. [https://phabricator.wikimedia.org/T421991] * Due to a library upgrade, listings on category pages may be displayed out of order starting on Monday, 20th April. A migration script will be run to correct this, and will take hours to days depending on the size of the wiki (up to a week for English Wikipedia). [https://phabricator.wikimedia.org/T422544] * [[Bestand:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.24|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/16|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W16"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 13 apr 2026 17:19 (CEST) <!-- Bericht verzonden door User:STei (WMF)@metawiki via de lijst op de pagina https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30380527 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-17</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W17"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/17|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * After two years of development, [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|{{Int:codemirror-beta-feature-title}}]], also known as [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror|CodeMirror 6]], is to be promoted out of beta on Tuesday, April 21. It brings better code and wikitext readability, reduction in typing errors, and other [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|benefits]] to all users of the standard syntax highlighter. A huge thank you to volunteer [https://phabricator.wikimedia.org/p/Bhsd/ Bhsd] who developed many of the new features, including [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror#Code folding|code folding]], [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror#Autocompletion|autocompletion]], and [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror#Linting|linting]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T259059] * A major update to the Wikipedia app for iOS is now rolling out, redesigning the interface to align with Apple's latest "Liquid Glass" visual design. [https://apps.apple.com/us/app/wikipedia/id324715238 Download the latest version] and explore the update. '''Updates for editors''' * [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/WE3.3.4 Reading lists|Reading lists]] is a feature which allows readers to save articles to a list for reading later. This feature is now in beta on Arabic, French, Indonesian, Vietnamese, and Chinestalige Wikipedias and by default for all new accounts on all Wikipedias. * An experiment which explores extending [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/Mobile page previews|Page Previews to mobile web]] will be launched in the week of April 20 on Arabic, English, French, Italian, Polish, and Vietnamestalige Wikipedias. Page Previews are pop-ups that display a thumbnail, lead paragraph, and a link to open the full article of a blue link, thereby improving content discovery. The feature is already available on desktop and in the apps. [[m:Special:MyLanguage/List of experiments in Product and Technology#Template|Read more about this experiment and others]]. * On several wikis, logged-in editors who haven't [[mw:Special:MyLanguage/Help:Email confirmation|confirmed their email addresses]] can now see a banner encouraging them to do so. Having the email address confirmed allows a user to restore access to the account if they lose it. [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Account Security#Encouraging users to confirm their email addresses|Learn more]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T421366] * [[Bestand:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{Formatnum:15}} community-submitted {{PLURAL:15|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where editing very large wiki pages in the 2017 wikitext editor caused slow loading, preview and scrolling lag, and performance issues when selecting, cutting, or pasting content, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T184857] '''Updates for technical contributors''' * As part of the promotion of [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|CodeMirror]] from a beta feature, all users will use [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror|CodeMirror]] instead of [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeEditor|CodeEditor]] for syntax highlighting when editing JavaScript, CSS, JSON, Vue and Lua content pages. [https://phabricator.wikimedia.org/T419332] * The <code>mirrors.wikimedia.org</code> service for Debian and Ubuntu users will sunset and stop working on May 15. The resources for the service will be replaced with new and better options. Some users may need to switch to a different server which should take about a minute. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/LJYRIS4WB66HIRCAO4GIDTXCMDVZRBMA/ You can read more]. [https://phabricator.wikimedia.org/T416707] * The <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>image</nowiki></code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>oldimage</nowiki></code></bdi> table will be removed from [[wikitech:Help:Wiki Replicas|wikireplicas]]. If your tools or queries access <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>image</nowiki></code></bdi> or <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>oldimage</nowiki></code></bdi> directly, please update them to use the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>file</nowiki></code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>filerevision</nowiki></code></bdi> table before 28 May. [https://phabricator.wikimedia.org/T28741] * Following the recent implementation of global API rate limits on unidentified traffic, the Wikimedia Foundation will continue efforts to ensure [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Product Insights/Responsible Reuse|fair use of infrastructure]] by applying global limits to identified API traffic beginning the last week of April. These limits are intentionally set as high as possible to minimise impact on the community. Bots running in Toolforge/WMCS or with the bot user right on any wiki should not be affected for now. However, all developers are advised to follow updated best practices. For more information, see [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits|Wikimedia APIs/Rate limits]] and [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits/FAQ|Frequently Asked Questions]]. * The [[mw:Special:MyLanguage/Attribution API|Attribution API]] is now available as a [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Stability policy|beta]]. The API fetches information for crediting Wikimedia articles and media files wherever they are used. Reference documentation is available through the REST Sandbox special page available on all Wikimedia wikis (such as the [https://en.wikipedia.org/w/index.php?api=attribution.v0-beta&title=Special%3ARestSandbox REST sandbox on English Wikipedia]). Share your feedback on the [[mw:Talk:Attribution API|project talk page]]. * There is no new MediaWiki version this week. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/17|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W17"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 20 apr 2026 17:00 (CEST) <!-- Bericht verzonden door User:STei (WMF)@metawiki via de lijst op de pagina https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30432763 --> == ''The Signpost'': 21 April 2026 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[Bestand:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-04-21/News and notes|Six Serbian Wikipedia editors banned following controversy about political bias]] * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-04-21/In the media|Could Wikipedia be involved in Massachusetts' proposed social media ban for minors?]] * Gallery: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-04-21/Gallery|March equinox]] * Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-04-21/Traffic report|Time to change my galaxy in case, we outta space!]] * Comix: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-04-21/Comix|Of skirts and articles]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 21 apr 2026 08:50 (CEST) <!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --></div> <!-- Bericht verzonden door User:JPxG@metawiki via de lijst op de pagina https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=30434643 --> == Request for comment (global AI policy) == <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}} A [[:m:Requests for comment/Artificial intelligence policy|request for comment]] is currently being held to decide on a global AI policy. {{Int:Feedback-thanks-title}} [[Gebruiker:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Overleg gebruiker:MediaWiki message delivery|overleg]]) 26 apr 2026 02:57 (CEST) </bdi> <!-- Bericht verzonden door User:Codename Noreste@metawiki via de lijst op de pagina https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30424282 --> == This Month in Education: April 2026 == <div class="plainlinks" lang="en" dir="ltr">Apologies for writing in English. Please help to translate in your language. <div style="text-align: center;"> <span style="font-weight:bold; color:#00A7E2; font-size:2.9em; font-family:'Helvetica Neue', Helvetica, Arial, sans-serif;">This Month in Education</span> <span style="font-weight:bold; color:#00A7E2; font-size:1.4em; font-family:'Helvetica Neue', Helvetica, Arial, sans-serif;"> Volume 15 • Issue 4 • April 2026</span> <div style="border-top:1px solid #a2a9b1; border-bottom:1px solid #a2a9b1; padding:0.5em; font-size:larger; margin-bottom:0.2em">[[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/April 2026|Contents]] • [[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/April 2026/Headlines|Headlines]] • [[m:Special:MyLanguage/Global message delivery/Targets/This Month in Education|Subscribe]]</div> <div style="color:white; font-size:1.8em; font-family:Montserrat; background:#92BFB1;">In This Issue</div></div> <div style="text-align: left; column-count: 2; column-width: 35em;"> * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/April 2026/Empowering Knowledge: Wikimedia MKD Education Update|Empowering Knowledge: Wikimedia MKD Education Update]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/April 2026/WikiScholar: A School-Level Initiative to Promote Free Knowledge in Bangladesh|WikiScholar: A School-Level Initiative to Promote Free Knowledge in Bangladesh]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/April 2026/Wikipedia for School 2025–2026: A Competition That Continued Despite Frost, Power Outages, and War|Wikipedia for School 2025–2026: A Competition That Continued Despite Frost, Power Outages, and War]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/April 2026/Wikimedia UK and Thoughtful delivery new media literacy teacher training course|Wikimedia UK and Thoughtful delivery new media literacy teacher training course]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/April 2026/Wikimedia CR supporting SDG's in Czech schools|Wikimedia CR supporting SDG's in Czech schools]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/April 2026/University Students’ Mandatory Internships at Wikimedia Armenia|University Students’ Mandatory Internships at Wikimedia Armenia]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/April 2026/Third year of collaboration with Aleksandër Xhuvani University in Elbasan, Albania|Third year of collaboration with Aleksandër Xhuvani University in Elbasan, Albania]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/April 2026/Students Discover Open Source and Learn Wikipedia and Wikidata Skills for the First Time in Zarqa, Jordan|Students Discover Open Source and Learn Wikipedia and Wikidata Skills for the First Time in Zarqa, Jordan]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/April 2026/Leveraging on Wikipedia as a tool for curbing Health Misinformation and Disinformation in Akwa Ibom and Rivers State, Nigeria|Leveraging on Wikipedia as a tool for curbing Health Misinformation and Disinformation in Akwa Ibom and Rivers State, Nigeria]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/April 2026/Governance and Public Knowledge: Wikipedia as a Learning Tool in Sustainability Education through UNESCO Designated Sites|Governance and Public Knowledge: Wikipedia as a Learning Tool in Sustainability Education through UNESCO Designated Sites]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/April 2026/A month full of encounters with students in Brazil|A month full of encounters with students in Brazil]] </div> <div style="margin-top:10px; text-align: center; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/About|About ''This Month in Education'']] · [[m:Global message delivery/Targets/This Month in Education|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:Special:MyLanguage/MassMessage|Global message delivery]] · For the team: [[:m:User:ZI Jony|ZI Jony]] 27 apr 2026 18:01 (CEST)</div> </div> <!-- Bericht verzonden door User:ZI Jony@metawiki via de lijst op de pagina https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/This_Month_in_Education&oldid=30406002 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-18</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W18"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/18|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * There is a change in how new users are autoconfirmed that will improve anti-vandalism protection. Currently, users who have had an account for a few days and made a few edits are automatically added to the [[{{Int:grouppage-autoconfirmed/{{CONTENTLANGUAGE}}}}|{{Int:group-autoconfirmed}}]] group. This configuration tends to be exploited by some vandals, who create accounts and start to use them only after some time. To mitigate this, the configuration will be updated next week so that – for the purpose of becoming autoconfirmed – the account age will be counted from their first edit, instead of registration date. The numeric value of the age threshold will remain the same. This change will be deployed only to wikis which require at least one edit as part of the autoconfirmation conditions. [https://phabricator.wikimedia.org/T418484] * All Wikipedia users with new accounts and those who activated the "automatically enable most beta features" option in their preference can now use the [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/WE3.3.4 Reading lists|reading lists]] beta feature to save articles for later reading. This helps organize reading interests in one place for convenient access. * [[Bestand:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{Formatnum:30}} community-submitted {{PLURAL:30|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the issue where infobox images have huge padding in Firefox, has been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T423676] '''Updates for technical contributors''' * As a reminder, the global API rate limits will be applied this week to identified API traffic. This is to help ensure [[mw:MediaWiki Product Insights/Responsible Reuse|fair use of infrastructure]]. Bots running in Toolforge/WMCS or with the bot user right on any wiki should not be affected for now. However, all developers are advised to follow updated best practices. For more information, including the actual rate limits, see [[mw:Wikimedia APIs/Rate limits|Wikimedia APIs/Rate limits]] and [[mw:Wikimedia APIs/Rate limits/FAQ|Frequently Asked Questions]]. * [[Bestand:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.26|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/18|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W18"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 27 apr 2026 20:06 (CEST) <!-- Bericht verzonden door User:UOzurumba (WMF)@metawiki via de lijst op de pagina https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30458046 --> == Nieuwsbrief 150 Wikimedia Nederland == {| class="plainlinks" style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | [[Bestand:Wikimedia nederland.svg|80px|center|link=wmnl:Nieuwsbrief]]<br> <hr> <div style="font-size:14pt; font-family:Arial; text-align:center; color:darkslategray"> Nieuwsbrief van april 2026 </div><div style="font-size:11pt; font-family:Arial; text-align:center;"> Papiamentstalige Wikipedia viert 20e verjaardag </div> <hr><br> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:left;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; -moz-column-count:2; -moz-column-width:28em; -webkit-column-count:2; -webkit-column-width:28em;"> * [[wmnl:Nieuwsbrief/150#Papiamentstalige Wikipedia viert 20e verjaardag|Papiamentstalige Wikipedia viert 20e verjaardag]] * [[wmnl:Nieuwsbrief/150#Internationale hackathon in Arnhem gaat terug naar root(s)|Internationale hackathon in Arnhem gaat terug naar root(s)]] * [[wmnl:Nieuwsbrief/150#Vier 25 jaar Wikipedia!|Vier 25 jaar Wikipedia!]] * [[wmnl:Nieuwsbrief/150#31 dagen, 31 nieuwe verhalen|31 dagen, 31 nieuwe verhalen]] * [[wmnl:Nieuwsbrief/150#E-coaching voor Wikimedia-gemeenschap|E-coaching voor Wikimedia-gemeenschap]] * [[wmnl:Nieuwsbrief/150#Spiekbriefjes|Spiekbriefjes]] * [[wmnl:Nieuwsbrief/150#Zien we jou binnenkort?|Zien we jou binnenkort?]]</div> |- | <div style="font-size:14pt; font-family:Arial; text-align:center; color:darkslategray"> Oude edities vindt u [[wmnl:Nieuwsbrief|hier]]</div> |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[w:nl:Wikipedia:Wikimedia/Nieuwsbrief Wikimedia Nederland|Info over nieuwsbrief]] · [[m:Global message delivery/Targets/Nieuwsbrief Wikimedia Nederland|Inschrijven/Uitschrijven]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] [[User:Germien Cox|Germien Cox (WMNL)]] ([[User talk:Germien Cox|overleg]]) 30 apr 2026 15:19 (CEST) (CET) </div> <!-- Bericht verzonden door User:Germien Cox@metawiki via de lijst op de pagina https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Nieuwsbrief_Wikimedia_Nederland&oldid=30335849 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-19</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W19"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/19|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance|Article guidance]] team invites experienced editors of [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance/Pilot wikis and collaborators|pilot Wikipedias]]—Arabic, Bangla, Japanese, Portuguese, Persian, Turkish, Simple English, Spanish, and French—to help translate and adapt [https://b24e11a4f1.catalyst.wmcloud.org/wiki/Category:Pages_using_article_guidance sample outlines]. These outlines will guide editors in creating clear, well-structured, and policy-compliant articles when using [https://b24e11a4f1.catalyst.wmcloud.org/wiki/Special:NewArticle the feature] once it is launched in May 2026. [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance#Adapting a sample outline in a Wikipedia|Simple instructions]] on how to translate and adapt the outlines are available. '''Updates for editors''' * The [[:m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council|Product and Technology Advisory Council]] has published [[:m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/May 2026 draft PTAC recommendation for feedback|draft recommendations]] on a model that affiliates can follow when contributing to the technical space. Community members are invited to provide feedback on the recommendation until May 8th [[:m:Talk:Product and Technology Advisory Council/May 2026 draft PTAC recommendation for feedback|on the talk page]]. * The number of available thumbnail size preferences in MediaWiki is being reduced to three standardized options—Small (180px), Regular (250px), and Large (400px), as part of ongoing efforts to improve performance and reduce strain on thumbnail services. As a result, existing preferences will be mapped to the nearest new size (for example, smaller selections like 120px or 150px will render at 180px, while larger ones like 300px or 360px will render at 400px). The preferences interface will soon be updated to reflect these changes, and users who wish to opt out or provide feedback can do so. [https://phabricator.wikimedia.org/T424909] * From now on, even when a permission expires automatically, users will receive an Echo notification similar to the standard notification for permission changes. There is a difference between this and [[m:Special:MyLanguage/Global reminder bot|Global reminder bot]] in that the latter reminds users a week ''before'' the rights are due to expire, so that they can renew the rights. * [[Bestand:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{Formatnum:32}} community-submitted {{PLURAL:32|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the problem where the ULS language selector in [[m:Special:Translate|Special:Translate]] would scroll vertically when it shouldn't, has been resolved. Previously, when users opened the "Translate to English" dropdown and typed certain inputs, the dialog would scroll vertically by a few pixels even when there was enough space to display all results. The dropdown no longer shifts unnecessarily when filtering languages. [https://phabricator.wikimedia.org/T358864] * The [[m:Special:GlobalWatchlist|Global Watchlist]], which lets you view your watchlists from multiple wikis on a single page, continues to improve. For example, watchlists for Wikibase sites such as [[:d:|Wikidata]] now support [[mw:Special:MyLanguage/Extension:EntitySchema|EntitySchema]] elements for better tracking. The Live Updates mode now refreshes the special page every 60 seconds to comply with the updated [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits|global API rate limits]] for improved real-time responsiveness. Additionally, a directionality bug that displayed links as "changes 3" instead of "3 changes" in mixed-direction lists has been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T415450][https://phabricator.wikimedia.org/T424422][https://phabricator.wikimedia.org/T418091] '''Updates for technical contributors''' * The second phase of [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits|global API rate limits]] has been rolled out to reduce the [[diffblog:2026/03/26/quo-vadis-crawlers-progress-and-whats-next-on-safeguarding-our-infrastructure/|impact of AI crawlers]] and ensure fair, sustainable access to Wikimedia resources, prioritising human and mission-aligned traffic. [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits#Limits|Limits]] have been shifted from per-hour to per-minute, producing smoother traffic patterns and more predictable API load. Community users are not expected to be affected, and no action is required. Early indications show some User-Agent-based requestors are adjusting behaviour, and around 64% of automated API traffic has been identified. Monitoring continues, and Wikimedia Enterprise remains available for commercial support. * [[Bestand:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.27|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/19|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W19"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 4 mei 2026 22:43 (CEST) <!-- Bericht verzonden door User:STei (WMF)@metawiki via de lijst op de pagina https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30498077 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-20</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W20"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/20|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Community Tech has published [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/How to write a good wish|new guidance]] explaining how wishes on Community Wishlist are triaged and prioritized. The documentation is intended to help contributors write stronger proposals by clarifying the factors that influence prioritization decisions. Beyond vote counts, the guidance highlights considerations such as potential impact on the community when determining which wishes move forward. '''Updates for editors''' * The Reader Growth team is launching an experiment to test a new [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader_Growth/Share_Card|Share Card feature]] that allows readers to create visually engaging cards from Wikipedia articles or selected article sections and share them online, with each card linking back to the original article to help expand readership and article discovery. The mobile-only A/B test will be available to a portion of readers on Arabic, Chinese, French, Vietnamese, and English Wikipedia to better understand reading and sharing habits, and is scheduled to begin the week of May 18 and run for four weeks. * The Android and iOS Wikipedia apps recently released the [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia_Apps/Team/25th_Birthday_Reading_Challenge|25-day reading challenge]] into Beta, as part of efforts to drive reader engagement by encouraging users to complete reading milestones. To track their reading streak during the challenge, App users can add a widget featuring Baby Globe to their home screen. The challenge officially begins May 11. * [[Bestand:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{Formatnum:17}} community-submitted {{PLURAL:17|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where the global preference for enabling syntax highlighting in wikitext could unexpectedly disable itself after being turned on, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T425286] '''Updates for technical contributors''' * [[Bestand:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The ResourceLoader module <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>mediawiki.ui.input</nowiki></code></bdi>, deprecated since [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/39|September 2023]], will be removed this week. There is a [[mw:Special:MyLanguage/Codex/Migrating_from_MediaWiki_UI|guide for migrating from MediaWiki UI to Codex]] for any tools that use it. [https://phabricator.wikimedia.org/T420125] * [[Bestand:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.2|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/20|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W20"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 11 mei 2026 21:20 (CEST) <!-- Bericht verzonden door User:STei (WMF)@metawiki via de lijst op de pagina https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30524429 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-21</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W21"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/21|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The Abstract Wikipedia team has identified five potential pilot wikis to assess their interest in adopting abstract articles on their wikis. The pilots are Malayalam, Bengali, Dagbani, Arabic, and Indonesian Wikipedia. The feedback period will be open until May 22. If your community is interested in becoming a pilot, [[m:Talk:Abstract Wikipedia|let us know on Meta]]. '''Updates for editors''' * An experiment to show [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/Reading lists|Reading Lists]] to logged-out readers on mobile web will launch on May 18 across German, Spanish, Italian, Portuguese, Polish, Dutch, Turkish, and Urdu Wikipedias, and will run for one month. The effort supports broader goals of helping readers save and organize articles for later reading, while encouraging habits that could lead to future Wikipedia contributions. * To support a bookmark button in the Reading List beta feature, the "Tools > Action" menu has been updated to display icons, including the watch star indicator that helps editors identify temporarily watched articles. The icons now also match those used on mobile, improving consistency across platforms. The change is currently limited to the actions menu and mainly affects editors with privileged user rights. [https://phabricator.wikimedia.org/T426008] * [[mw:Special:MyLanguage/VisualEditor/Suggestion Mode|Suggestion Mode]] was released as an [[w:en:A/B test|A/B test]] for newcomer editors on the mobile website at [[phab:T421189|~15 Wikipedias]]. The experiment will measure the impact that Suggestion Mode has on the proportion of newcomer mobile web edit sessions that result in constructive (un-reverted) article edits. The experiment will also evaluate the feature's impact on editor retention, and monitor changes in revert and block rates. * [[Bestand:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{Formatnum:27}} community-submitted {{PLURAL:27|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue in the Wikipedia Android app where images could sometimes fail to load after opening a recommended reading list notification, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T418231] '''Updates for technical contributors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Wikidata Platform|Wikidata Platform team]] has published its [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:SPARQL query service/WDQS backend update/Backend Replacement|backend replacement recommendation]] and accompanying [[wikitech:Wikidata Query Service/WDQS Architecture re-design|technical architecture]] for the migration of the Wikidata Query Service (WDQS) away from Blazegraph. Feedback is invited until May 25th 2026, especially on potential gaps and impacts on advanced use cases. Wikidata community members and WDQS users are also encouraged to help identify high-impact tools and workflows that may need attention on [[d:Wikidata:SPARQL query service/WDQS backend update/High-Impact Use Cases|this page]]. Feedback can be shared on the [[d:Wikidata talk:SPARQL query service/WDQS backend update|Migration talk page]] or during the [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Blazegraph Migration Office Hours|next office hour]]. See the [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Wikidata Platform team/Newsletter|WDP team newsletter]] for more details. * [[Bestand:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.3|MediaWiki]] '''In depth''' * On English, French, Japanese, and a few other Wikipedias, there was a [[diffblog:2025/09/02/better-detecting-bots-and-replacing-our-captcha/|trial of hCaptcha]], a third-party bot detection service. The trial showed that hCaptcha effectively detects and deters some bad-faith automated activity, on its own and by giving [[w:en:Wikipedia:Village pump (technical)/Archive 225#Introducing SuggestedInvestigations|checkusers and stewards]] signals to look into. Because the results were positive, hCaptcha will be rolled out across all wikis over the next few weeks. [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Anti-abuse signals/hCaptcha|See the hCaptcha project page]] for technical information about the implementation and privacy protections. [[diffblog:2026/05/04/better-detecting-bots-and-replacing-our-captcha-part-2/|Learn more]]. * The latest Community Tech update is now available, with progress across several Community Wishlist initiatives, including Reading Lists expansion from the mobile app to the website, new language support for "Who Wrote That" and the Personal Dashboard, improvements to 3D rendering and Charts, and upcoming work on talk page sorting, audio playback, and editing workflows. The update also shares current priorities, wishlist status trends, and opportunities for community feedback on future focus areas and the Wikimedia Foundation’s 2026–2027 Annual Plan. [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Updates#May 13, 2026: Latest updates from the Community Tech team|Read the full newsletter for details]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/21|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W21"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 18 mei 2026 22:21 (CEST) <!-- Bericht verzonden door User:STei (WMF)@metawiki via de lijst op de pagina https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30539262 --> == Nieuwsbrief 151 Wikimedia Nederland == {| class="plainlinks" style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | [[Bestand:Wikimedia nederland.svg|80px|center|link=wmnl:Nieuwsbrief]]<br> <hr> <div style="font-size:14pt; font-family:Arial; text-align:center; color:darkslategray"> Nieuwsbrief van mei 2026 </div><div style="font-size:11pt; font-family:Arial; text-align:center;"> Vertrouwen in het digitale tijdperk </div> <hr><br> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:left;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; -moz-column-count:2; -moz-column-width:28em; -webkit-column-count:2; -webkit-column-width:28em;"> * [[wmnl:Nieuwsbrief/151#Reminder: 25 jaar Wikipedia vieren!|Reminder: 25 jaar Wikipedia vieren!]] * [[wmnl:Nieuwsbrief/151#Jimmy Wales over het vertrouwen in het digitale tijdperk|Jimmy Wales over het vertrouwen in het digitale tijdperk]] * [[wmnl:Nieuwsbrief/151#Van eerste foto tot digitale-kennisactivist|Van eerste foto tot digitale-kennisactivist]] * [[wmnl:Nieuwsbrief/151#Aan de slag met Wikidata?|Aan de slag met Wikidata?]] * [[wmnl:Nieuwsbrief/151#Jaarverslag 2025 nu online|Jaarverslag 2025 nu online]] * [[wmnl:Nieuwsbrief/151#Onze partner Atria binnenkort nog dichterbij|Onze partner Atria binnenkort nog dichterbij]] * [[wmnl:Nieuwsbrief/151#Zien we jou binnenkort?|Zien we jou binnenkort?]]</div> |- | <div style="font-size:14pt; font-family:Arial; text-align:center; color:darkslategray"> Oude edities vindt u [[wmnl:Nieuwsbrief|hier]]</div> |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[w:nl:Wikipedia:Wikimedia/Nieuwsbrief Wikimedia Nederland|Info over nieuwsbrief]] · [[m:Global message delivery/Targets/Nieuwsbrief Wikimedia Nederland|Inschrijven/Uitschrijven]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] [[User:Germien Cox|Germien Cox (WMNL)]] ([[User talk:Germien Cox|overleg]]) 19 mei 2026 10:45 (CEST)(CET) </div> <!-- Bericht verzonden door User:Germien Cox@metawiki via de lijst op de pagina https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Nieuwsbrief_Wikimedia_Nederland&oldid=30335849 --> == ''The Signpost'': 22 May 2026 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[Bestand:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-05-22/News and notes|Offline: Osama Khalid still in prison]] * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-05-22/In the media|Indonesian editors, you shall return!]] * Disinformation report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-05-22/Disinformation report|Who is a typical paid editor? Who are their typical clients?]] * Recent research: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-05-22/Recent research|WikiLambda the Ultimate]] * Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-05-22/Traffic report|This is where I'll be, so heavenly, so come and dance with me Michael!]] * Forum: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-05-22/Forum|WikiAnnotate: help us build a dataset of article quality evaluations]] * In focus: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-05-22/In focus|Demystifying the 2026-27 Annual Plan]] * Opinion: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-05-22/Opinion|Wikipedia isn't a battleground. So why does it feel like one?]] * Serendipity: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-05-22/Serendipity|Wikinews: Into the Wikiverse]] * Special report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-05-22/Special report|Wikimedia Foundation closes Wikinews after 21 years]] * Community view: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-05-22/Community view|Wikipedia's traffic drop: more on languages and freshness]] * Gallery: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-05-22/Gallery|Earth Day and Mother's Day]] * Comix: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-05-22/Comix|Brother, can you spare a page?]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 22 mei 2026 07:19 (CEST) <!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --></div> <!-- Bericht verzonden door User:Bri@metawiki via de lijst op de pagina https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=30513885 --> == Technieuws: 2026-22 == <section begin="technews-2026-W22"/><div class="plainlinks"> Het laatste '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|technieuws]]''' van de technische gemeenschap van Wikimedia. Niet alle wijzigingen hebben een merkbaar effect op alle projecten. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/22|Meer vertalingen]] zijn beschikbaar. '''Hoogtepunt van de week''' * Na een [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account Creation Experiments#LOWM|succesvol experiment met het aanmaken van accounts]] wordt een verbeterd waarschuwingsbericht voor niet aangemelde bewerkers in de eerste week van juni worden uitgerold naar alle Wikimedia-wiki's. De wijziging treft alleen niet aangemelde gebruikers op mobiel die een bewerkingssessie openen. De bijgewerkte ervaring is ontworpen om het aanmaken van een account duidelijker aan te moedigen, terwijl gebruikers nog steeds kunnen bewerken met tijdelijke accounts. Resultaten van het experiment lieten een significante toename zien in het aanmaken van accounts, met een relatieve stijging van 27% onder gebruikers die het bijgewerkte bericht te zien kregen. Zoals verwacht namen tijdelijke accounts relatief af met 16% doordat meer mensen een account aanmaakten. Het experiment liet geen significante veranderingen zien in het aantal constructieve bewerkingen of andere gemonitorde bijdragerstatistieken. [https://phabricator.wikimedia.org/T424595] '''Updates voor moderatoren''' * Om veiligheidsredenen moeten leden van bepaalde gebruikersgroepen [[m:Special:MyLanguage/Mandatory two-factor authentication for users with some extended rights|tweetrapsauthenticatie]] (2FA) ingeschakeld hebben. Leden van deze groepen kunnen de laatste 2FA-methode op hun account niet uitschakelen, en het is onmogelijk om gebruikers zonder 2FA aan deze groepen toe te voegen. Gebruikers kunnen nog steeds nieuwe authenticatiemethoden toevoegen of verwijderen, zolang er ten minste één methode continu ingeschakeld blijft. In de komende weken worden gebruikers zonder 2FA uit deze groepen verwijderd. Dit geldt met name voor bureaucraten. Zie de gekoppelde taken voor uitrolschema's. [https://phabricator.wikimedia.org/T423119][https://phabricator.wikimedia.org/T423120] * [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes|WMDE Technische Wensen]] voert een [[w:nl:A/B-test|A/B-test]] uit op [[:phab:T415904|10 wiki's]], waarbij [[m:WMDE Technical Wishes/References/Reference Previews|mogelijke verbeteringen voor Referentievoorvertoningen]] worden getest. Het experiment duurt ongeveer 2 weken aan het einde van mei / begin juni en treft 10% van de desktoplezers op de deelnemende wiki's. * Na twee succesvolle experimenten rolt het Reader Growth-team op 25 mei een bètafunctie [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/Image Browsing|Afbeeldingen bladeren]] uit voor alle Wikipedia's op mobiel. Dit betekent dat iedereen die standaard alle bètafuncties ingeschakeld heeft deze functie te zien krijgt, en anderen kunnen het vakje aanvinken om het in te schakelen in hun voorkeuren. De bètafunctie bevat een carrousel van alle afbeeldingen van een pagina bovenaan de pagina, met opties voor redacteuren om [[mw:Readers/Reader_Growth/Image_Browsing#Phase_2.1_beta_feature|afbeeldingen uit te sluiten van de carrousel van de pagina of om een pagina volledig uit te sluiten van de functie]]. * [[Bestand:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Terugkerend onderwerp]] Bekijk alle {{Formatnum:30}} door de gemeenschap ingediende {{PLURAL:30|taak|taken}} die vorige week [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|opgelost]] {{PLURAL:30|is|zijn}}. Zo werden driedimensionale STL-bestanden incorrect weergegeven door de 3D-uitbreiding van de mediaviewer, wat nu is opgelost. [https://phabricator.wikimedia.org/T416723] '''Updates voor technische bijdragers''' * De verouderde CSS-klassen <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>tleft</nowiki></code></bdi> en <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>tright</nowiki></code></bdi> zijn vervangen door <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>floatleft</nowiki></code></bdi> en <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>floatright</nowiki></code></bdi> omdat de eerste niet consistent werken op alle MediaWiki-platforms, met name mobiel en mobiele apps. Projecten die deze klassen gebruiken worden aangemoedigd om gerelateerd gebruik te bekijken en een migratie te plannen. Houd er rekening mee dat <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>floatleft</nowiki></code></bdi> en <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>floatright</nowiki></code></bdi> in de toekomst ook verouderd kunnen worden verklaard, hoewel er momenteel geen plannen zijn om dit te doen. [[phab:T426452|Meer informatie]]. * [[Bestand:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Terugkerend onderwerp]] Gedetailleerde code updates later deze week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.4|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Technieuws]]''' is samengesteld door [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|technieuws schrijvers]] en gepost door een [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Draag bij]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/22|Vertaal]]&nbsp;• [[m:Tech|Vraag hulp]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Geef feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Abonneren en afmelden]].'' </div><section end="technews-2026-W22"/> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 25 mei 2026 23:52 (CEST) <!-- Bericht verzonden door User:Quiddity (WMF)@metawiki via de lijst op de pagina https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30584502 --> == <span lang="en" dir="ltr">Vote now in the 2026 U4C election</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Eligible voters are asked to participate in the 2026 [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] election. More information–including an eligibility check, voting process information, candidate information, and a link to the vote–are available on Meta at the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|2026 Election information page]]. The vote closes on 2 June 2026 at [https://zonestamp.toolforge.org/1780358400 00:00 UTC]. Please vote if your account is eligible. Results will be available by 14 June 2026. -- In cooperation with the U4C,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 27 mei 2026 19:14 (CEST) <!-- Bericht verzonden door User:Keegan (WMF)@metawiki via de lijst op de pagina https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 --> == Survey (proposed direction for Wishlist) == Apologies if this has not yet been translated into your wiki's language. {{Int:Please-translate}}. You are invited to voice your opinion on a new [[m:Talk:Community Wishlist#Proposed direction for Wishlist|community-proposed direction]] for the [[m:Community Wishlist|Community Wishlist]]. {{Int:Feedback-thanks-title}} [[Gebruiker:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Overleg gebruiker:MediaWiki message delivery|overleg]]) 29 mei 2026 05:07 (CEST) <!-- Bericht verzonden door User:기나ㅏㄴ@metawiki via de lijst op de pagina https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:%EA%B8%B0%EB%82%98%E3%85%8F%E3%84%B4/MassMessage&oldid=30604233 --> == This Month in Education: May 2026 == <div class="plainlinks" lang="en" dir="ltr">Apologies for writing in English. Please help to translate in your language. <div style="text-align: center;"> <span style="font-weight:bold; color:#00A7E2; font-size:2.9em; font-family:'Helvetica Neue', Helvetica, Arial, sans-serif;">This Month in Education</span> <span style="font-weight:bold; color:#00A7E2; font-size:1.4em; font-family:'Helvetica Neue', Helvetica, Arial, sans-serif;"> Volume 15 • Issue 5 • May 2026</span> <div style="border-top:1px solid #a2a9b1; border-bottom:1px solid #a2a9b1; padding:0.5em; font-size:larger; margin-bottom:0.2em">[[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/May 2026|Contents]] • [[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/May 2026/Headlines|Headlines]] • [[m:Special:MyLanguage/Global message delivery/Targets/This Month in Education|Subscribe]]</div> <div style="color:white; font-size:1.8em; font-family:Montserrat; background:#92BFB1;">In This Issue</div></div> <div style="text-align: left; column-count: 2; column-width: 35em;"> * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/May 2026/Teaching innovation with Wikimedia. Shared experiences in Spanish Universities|Teaching innovation with Wikimedia. Shared experiences in Spanish Universities]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/May 2026/Editing Wikipedia with Viktor Hygo High School in Albania|Editing Wikipedia with Viktor Hygo High School in Albania]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/May 2026/Debating free license in Brazil|Debating free license in Brazil]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/May 2026/Microclimatic Explainers: A short-form media approach to build micro-level environmental awareness in India|Microclimatic Explainers: A short-form media approach to build micro-level environmental awareness in India]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/May 2026/Ukraine publishes the first academic collection of papers on Wikipedia and Wikimedia Projects|Ukraine publishes the first academic collection of papers on Wikipedia and Wikimedia Projects]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/May 2026/Wiki Digital Youth Club Launches in Tanzania: Youth Build Digital Skills Through Competitive Quest Challenges|Wiki Digital Youth Club Launches in Tanzania: Youth Build Digital Skills Through Competitive Quest Challenges]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/May 2026/Wiki Youth Participation in Building Rwanda’s Open Knowledge Ecosystem|Wiki Youth Participation in Building Rwanda’s Open Knowledge Ecosystem]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/May 2026/Wikimedia Digi-Youth Club in Nigeria|Wikimedia Digi-Youth Club in Nigeria]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/May 2026/Wikimedia MKD's Education News & Activities|Wikimedia MKD's Education News & Activities]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/May 2026/Wikipedia Serbia's interns and Wiki Ambassadors provide crucial support towards end of the school year|Wikipedia Serbia's interns and Wiki Ambassadors provide crucial support towards end of the school year]] </div> <div style="margin-top:10px; text-align: center; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/About|About ''This Month in Education'']] · [[m:Global message delivery/Targets/This Month in Education|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:Special:MyLanguage/MassMessage|Global message delivery]] · For the team: [[:m:User:ZI Jony|ZI Jony]] 1 jun 2026 18:53 (CEST)</div> </div> <!-- Bericht verzonden door User:ZI Jony@metawiki via de lijst op de pagina https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/This_Month_in_Education&oldid=30604297 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-23</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W23"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/23|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience|Reader Experience team]] is conducting an experiment to show the [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/Reading lists|reading lists]] feature, which is still in development, to logged-out mobile readers to test whether it encourages account creation at a higher rate compared to the watchstar button. The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/Reading lists#Experiment timeline|experiment]] was launched on May 18th on German, Spanish, Italian, Portuguese, Polish, Dutch, Turkish, and Urdu wikis, and it will run for a month. * The Wikimedia Apps team released [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Explore Feed Refresh/Phase 1|Phase 1]] of the redesigned Home Feed to the Android Beta app. The new Home Feed includes a refreshed "Community" tab and a personalized "For You" tab featuring daily updated reading recommendations. The redesign is part of a broader effort to improve content discovery and create more engaging learning experiences in the Wikipedia apps. * [[Bestand:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{Formatnum:18}} community-submitted {{PLURAL:18|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where images could fail to load for some suggested edits on [[w:Special:Homepage|Special:Homepage]], leaving the thumbnail stuck in a loading state, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T424048] '''Updates for technical contributors''' * [[Bestand:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.5|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/23|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W23"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 1 jun 2026 23:08 (CEST) <!-- Bericht verzonden door User:STei (WMF)@metawiki via de lijst op de pagina https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30613639 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-24</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W24"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/24|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Wikimedia Enterprise has increased the free usage limits for its API offerings. The monthly request limit for the On-demand API has increased from 5,000 to 50,000 requests, while the Snapshot API limit has increased from 15 to 30 requests per month. In addition, Structured Contents snapshots are now available for free accounts. These changes expand access to Wikimedia Enterprise data for developers, researchers, and organizations using Wikimedia content. [https://enterprise.wikimedia.com/blog/enhanced-free-api] '''Updates for editors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia_Apps/Team/Explore Feed Refresh/Phase 1|refreshed Explore Feed]], now called the Home Feed, is rolling out to 50% of users of the Wikipedia Android app. The Home Feed helps readers discover relevant content through two new tabs: ''Community'' and ''For You''. The Community tab provides a scrollable feed of curated content and updates from the broader Wikimedia community and movement, while the ''For You'' tab offers a full-screen, swipeable experience that shows content tailored to a user's interests. The redesign is part of a broader effort to improve discovery and enhance the learning experience in the Wikipedia app. * The [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/iOS/"Which came first?" Game|Which came first?]] daily trivia game is now available in the beta version of the Wikipedia iOS app in English, German, French, Portuguese, Russian, Spanish, Arabic, Chinese, and Turkish. The game uses historical events from Wikipedia's "On This Day" content and challenges readers to guess which of two events happened first. The game was previously released on Android. Communities interested in making the game available in their languages can [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia_Apps/Team/Games#Game availability by language|read the instructions and requirements]]. * [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|Sub-referencing]], a new MediaWiki feature that allows editors to reuse references with different details, will begin rolling out to Wikimedia wikis following a successful pilot phase. Deployment will start on 8 June for most [[wikitech:Deployments/Train#Wednesday|Group 1 wikis]] and French Wikipedia, with additional Wikipedia language editions receiving the feature over the coming months. Communities are encouraged to prepare by checking for [https://translatewiki.net/w/i.php?title=Special%3ATranslate&group=ext-cite&language=en&action_source=search&filter=%21translated&optional=1&action=translate untranslated Cite extension messages] in their language and reviewing any use of [[mw:Special:MyLanguage/Reference Tooltips|Reference Tooltips]], which may require [[:phab:T416304#11668731|updates]] to support the new functionality. Wikis using [[mw:Special:MyLanguage/Help:Reference Previews|Reference Previews]] do not need to take any action. Communities may also wish to create the ''cite-tracking-category-ref-details'' [[Special:TrackingCategories|tracking category]] as a hidden category using <code><nowiki>__HIDDENCAT__</nowiki></code> (or a dedicated template), and connect it to the corresponding Wikidata item [[d:Q129764848]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T425662] * The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/Mobile page previews#Experimentation|Page Previews experiment]] on mobile web has concluded. The team decided not to roll out the feature after the results showed no statistically significant impact on reader retention, as the primary success metric was retention improvement. Page Previews, which are already available on desktop and in the apps, display a thumbnail, lead paragraph, and link to the full article when readers tap a blue link. The experiment tested this experience on mobile web across six Wikipedias. * The [[mw:Special:MyLanguage/Codex/Design/Icons|user interface icon library]] will be [[phab:T399175|updated later this week or next week]]. Most of the ~300 icons have been slightly refined and ~30 new icons have been added. These changes improve the icons to make them more consistent and comprehensible, and provide more visual balance when they are used in groups. * The [[mw:Special:MyLanguage/Universal Language Selector|Universal Language Selector]] (ULS) interface in MediaWiki, which helps users select content in other languages, has been updated. The new version improves speed and accessibility, and users of Wikimedia projects can now pin languages for quicker language switching. The deployment to Wikimedia sites will happen gradually in the coming weeks. You can test it now as a beta feature by selecting [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|beta features]] in your profile preferences and share your feedback on [[mw:Special:MyLanguage/Universal Language Selector/New ULS|the project page]]. * [[Bestand:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{Formatnum:21}} community-submitted {{PLURAL:21|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where the Pageviews Analysis dashboard on pageviews.wmcloud.org stopped updating graph data in May 2026, affecting all users, has been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T427171] '''Updates for technical contributors''' * The function signature for <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>mw.util.addPortletLink()</nowiki></code></bdi> has been simplified. Developers can now pass a configuration object instead of a list of positional parameters when creating portlet links. The previous function signature remains supported for backwards compatibility. For example, instead of: <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>mw.util.addPortletLink('p-cactions', '#', 'Stub', 'ca-stubtag', 'Add a stub tag to this page');</nowiki></code></bdi> use <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>mw.util.addPortletLink('p-cactions', { href: '#', text: 'Stub', id: 'ca-stubtag', tooltip: 'Add a stub tag to this page' });</nowiki></code></bdi>. Script maintainers are encouraged to review existing uses of <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>addPortletLink()</nowiki></code></bdi> and update them where appropriate. This change will be available on all wikis from 11 June. Thanks to community volunteer Gerges for contributing this improvement. [https://phabricator.wikimedia.org/T427945] * '''Community Wishlist discussion''': Product & Technology [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Updates#May 20, 2026: Community Tech becomes a program|introduced changes]] meant to increase the number and complexity of wishes fulfilled, including the disbanding of the Community Tech team. They are [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Updates|engaging in discussions]] about a [[m:Talk:Community Wishlist#Proposed direction for Wishlist|proposed direction for the wishlist]] from community members. Includes ways to structure annual voting, better tracking of wishes, removing focus areas, and [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Updates|staffing updates]]. * [[Bestand:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.6|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/24|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W24"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 8 jun 2026 23:30 (CEST) <!-- Bericht verzonden door User:STei (WMF)@metawiki via de lijst op de pagina https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30650573 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-25</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W25"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/25|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth|Reader Growth team]] has launched an [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/Image Browsing|Image Browsing]] beta feature on the mobile web version of all Wikipedias. The feature shows an image carousel at the top of articles with 3 or more images. Editors can configure this feature with the following controls: to hide a specific image from a page, either use <code>class=notpageimage</code> excluding it from thumbnail previews, or <code>class=noviewer</code> excluding it from MediaViewer. The carousel can also be disabled from a page entirely, with the magic word <code><nowiki>__NOMEDIAVIEWERCAROUSEL__</nowiki></code>. To submit feedback or flag bugs, please visit the [[mw:Talk:Readers/Reader Growth/Image Browsing|project page]]. * [[mw:Special:MyLanguage/Help:Tables#class="wikitable"|Wikitables]] can now be [[mw:Special:MyLanguage/Help:Sortable tables#Forcing the initial sort direction|sorted in descending order]] on the first click by adding <code dir=ltr>data-sort-order="desc"</code> to the header cell. Previously, by default, clicking a column header for the first time sorts it in ascending order. This addition to a Wikitable gives it more control and flexibility, while the default behavior for subsequent clicks remains unchanged. [https://phabricator.wikimedia.org/T398416] '''Updates for editors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance|Article guidance]] feature is currently being tested with some editors creating new articles on the Simple English, French, and Turkish Wikipedias. The experiment will soon begin on the Arabic and Bangla Wikipedias as well. [[w:simple:Special:NewArticle|This feature]] gives editors community-curated guidance to help them create articles that follow community standards. Experienced editors can continue creating or adapting outlines for specific article types that are commonly created by less experienced contributors. The outlines guide less experienced editors in creating high-quality articles. A quick guide to markups used in outlines can be found on [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance/Test feature guide#Markups in outlines|this page]]. [[w:simple:Wikipedia:Article Guidance|Example outlines]] that can be adapted and instructions for how to adapt them are on [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance#Adapting a sample outline in a Wikipedia|this section]] of the project page. * Wikis that wish to replace the "indefinitely" button in Special:Block for temporary accounts (for example, wikis that block temporary users only until account expiration) will be able to do so by creating [[MediaWiki:ipb-indefinite-expiry-temporary-account]] with the block duration they want. [https://phabricator.wikimedia.org/T427125] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:41}} community-submitted {{PLURAL:41|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * By the end of June, a valid user-agent string will be required for automated dumps downloads from the dumps.wikimedia.org website. Automated requests that provide a generic or empty user-agent will be blocked. This [[phab:T400119|extends enforcement]] of the long standing [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Wikimedia Foundation User-Agent Policy|user-agent policy]]. Access to dumps through Wikimedia Cloud Services will not change. * The roll out of global [[mw:Wikimedia APIs/Rate limits|API rate limits]] is now complete, with limits enforced across all APIs and at the documented levels for all groups. Bots running in Toolforge/WMCS or with the bot user right on any wiki remain exempt. All bots should continue to follow the documented best practices to avoid being rate limited. * The [https://api.wikimedia.org/wiki/Main_Page API Portal wiki] will be read only starting this week (June 15-18). The following week (June 22-25), all API Portal wiki URLs will redirect to [[mw:Wikimedia APIs|Wikimedia APIs on mediawiki.org]]. Learn more on the [[wikitech:API Portal/Deprecation|project page]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.7|MediaWiki]] '''Meetings and events''' * On June 17th at 6pm UTC the WMF will be holding Discord call focused on a code review. We've heard through the [[mw:Special:MyLanguage/Developer Satisfaction Survey/2026|Developer Satisfaction Survey]] that volunteers are struggling with code review and we'd like to discuss these experiences with the goal of surfacing workable solutions. You can join the call [https://discord.gg/wikipedia?event=1514727511102062664 via the Wikimedia Community Discord server]. * The [[m:Special:MyLanguage/Conferencia Wikimedia de América Latina 2026|Latin American Wikimedia Conference]] will host a regional hackathon that will bring together the Wikimedia movement’s technical community including developers, system administrators, data scientists, and users with extended rights. Interested technical contributors can [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSf4osJzTHBJjQbYJk7TMVEJjTEQv7IgtsUDfP-o-qTgeRQQxw/viewform apply for a scholarship] to participate until June 21 at midnight (Bolivia time, UTC-4). * Sign up for Wikimania Team Challenges to join this special event. The Team challenges will take place online and in person from July 21 to 22, before Wikimania conference. Everyone is welcome, regardless of skills or Wikimania registration. Teams will work on 10 important challenges supporting the Wikimedia community. For details, visit [[wmania:Special:MyLanguage/2026:Team challenges|the Team Challenges page]] and [https://wikimedia.eventyay.com/wm/teamchallenges/ register there]. Registration closes on June 20th at 11pm UTC. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/25|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W25"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 15 jun 2026 18:48 (CEST) <!-- Bericht verzonden door User:UOzurumba (WMF)@metawiki via de lijst op de pagina https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30689604 --> == ''The Signpost'': 21 June 2026 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * From the editors: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-06-21/From the editors|Ways for beginners to support ''The Signpost'' community journalism]] * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-06-21/News and notes|Community Tech development team disbanded]] * Disinformation report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-06-21/Disinformation report|PR for the people?]] * Recent research: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-06-21/Recent research|Proposed tagging system for AI involvement; successful and unsuccessful AI tools for contributors]] * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-06-21/In the media|Who won a 14th century battle and who won the 2026 Iran war?]] * Community view: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-06-21/Community view|Putting the Wish into the Wishlist]] * In focus: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-06-21/In focus|A global standard for Neutral Point of View]] * On the bright side: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-06-21/On the bright side|Flowers, blue helmets, reefs, pride, and Juneteenth]] * Op-ed: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-06-21/Op-ed|Breathe, Don’t Panic, there is a different story about Wikimedia + AI futures]] * Opinion: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-06-21/Opinion|Wikimedia Foundation staff develop union and Wikimedia user community reacts]] * Technology report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-06-21/Technology report|Community Tech team is disbanded, controversy erupts]] * Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-06-21/Traffic report|'Cause this is thriller, thriller night]] * WikiConference report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-06-21/WikiConference report|Report of Volunteer Supporters Network Annual Meeting 2026]] * Comix: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-06-21/Comix|Take your turn]] * Humour: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-06-21/Humour|Group of banned T-shirt makers comes out of hiding to sell new Wikipedia-themed merchandise]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 21 jun 2026 05:21 (CEST) <!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --></div> <!-- Bericht verzonden door User:Bri@metawiki via de lijst op de pagina https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=30604303 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-26</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W26"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/26|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Feature summary|Growth features]] are [[phab:T418115|now available at Wikidata]]. This update enables access to Mentorship ([[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Mentorship|if configured]]), Impact module, the Help Panel, and a simplified Newcomer Homepage (without Suggested Edits). Wikidata administrators are still configuring the features through Community Configuration. '''Updates for editors''' * The special page [[{{#special:RangeCalculator}}]] has been created. It allows users to find an IP range without needing to rely on external tools. Until now, this tool was only available to CheckUsers. [https://phabricator.wikimedia.org/T268429] * [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|Sub-referencing]] is a new MediaWiki feature that allows editors to reuse references with different details. It will be deployed to most small and medium-sized Wikipedia language versions on June 23. The [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing#deployment|FAQ]] lists possible actions to take on your wiki to support the deployment. Check the [[:phab:T414094|rollout plan]] for the next deployment steps. [https://phabricator.wikimedia.org/T428902] * Starting next week, users will get a notification when they are blocked or unblocked from editing, or if this block changes. [https://phabricator.wikimedia.org/T100974] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:32}} community-submitted {{PLURAL:32|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * Starting next week, abuse filters that are set to "require CAPTCHA verification" will begin to also affect users with the <code>skipcaptcha</code> right, which includes most autoconfirmed users. Bots are exempted. This change only affects edits that trigger an abuse filter. The <code>skipcaptcha</code> right will continue to exempt users from having to solve CAPTCHAs in the ordinary course of using the wikis. [https://phabricator.wikimedia.org/T402595] * Reference documentation for the [[wikitech:Machine_Learning/LiftWing/API|Lift Wing API]] has moved from the API Portal to the interactive [https://wikitech.wikimedia.org/w/index.php?api=lift-wing&title=Special%3ARestSandbox REST Sandbox]. * The API Portal wiki is now closed. For API documentation, see [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia_APIs|Wikimedia APIs on mediawiki.org]]. All API Portal wiki URLs (https://api.wikimedia.org/wiki/) will redirect to the mediawiki.org page starting June 22. [https://phabricator.wikimedia.org/T427537] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.8|MediaWiki]] '''Meetings and events''' * Join an online call on 25 June at 2:30pm UTC to meet the current Wikimedia interns for [[mw:Google_Summer_of_Code/2026|Google Summer of Code]] and [[mw:Outreachy/Round_32|Outreachy]]. Interns will provide an overview of their projects and a brief demo of their work so far. Attendees are encouraged to [[mw:event:Google_Summer_of_Code/Summer_2026_June_Internship_open_session|share ideas and connections in their community]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/26|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W26"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 23 jun 2026 15:05 (CEST) <!-- Bericht verzonden door User:Trizek (WMF)@metawiki via de lijst op de pagina https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30722494 --> == RFC about AI-generated content in Wikimedia Commons == <bdi lang="en" dir="ltr">Apologies for writing in English, please help translate this message to your language. You are invited to participate in a [[c:Commons:Requests for comment/Policy update for AI content|request for comment on Wikimedia Commons about a policy update for AI content]]. This may affect files that are uploaded to Wikimedia Commons for use on this project. Thank you. [[m:User:Codename Noreste|Codename Noreste]] ([[m:User talk:Codename Noreste|overleg]])</bdi> 23 jun 2026 19:11 (CEST) <!-- Bericht verzonden door User:Codename Noreste@metawiki via de lijst op de pagina https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 --> == Nieuwsbrief 152 Wikimedia Nederland == {| class="plainlinks" style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | [[File:Wikimedia nederland.svg|80px|center|link=wmnl:Nieuwsbrief]]<br> <hr> <div style="font-size:14pt; font-family:Arial; text-align:center; color:darkslategray"> Nieuwsbrief van juni 2026 </div><div style="font-size:11pt; font-family:Arial; text-align:center;"> Wikipedia 25 jaar | 6000 Papoea-beelden | Schrijfmaand Klassieke Muziek </div> <hr ><br > |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:left;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; -moz-column-count:2; -moz-column-width:28em; -webkit-column-count:2; -webkit-column-width:28em;"> * [[wmnl:Nieuwsbrief/152#Verjaardagsfeest 25 jaar Wikipedia|Verjaardagsfeest 25 jaar Wikipedia]] * [[wmnl:Nieuwsbrief/152#6000 Papoea-beelden op Wikimedia Commons|6000 Papoea-beelden op Wikimedia Commons]] * [[wmnl:Nieuwsbrief/152#Schrijf vrouwen de marge uit!|Schrijf vrouwen de marge uit!]] * [[wmnl:Nieuwsbrief/152#Schrijfmaand Klassieke Muziek volop bezig|Schrijfmaand Klassieke Muziek volop bezig]] * [[wmnl:Nieuwsbrief/152#Van spoorwegen tot kastelen|Van spoorwegen tot kastelen]] * [[wmnl:Nieuwsbrief/152#Masterclass Publiek Domein|Masterclass Publiek Domein]] * [[wmnl:Nieuwsbrief/152#Een geslaagde Governance Conference|Een geslaagde Governance Conference]] * [[wmnl:Nieuwsbrief/152#Wikipedia op Aruba|Wikipedia op Aruba]] * [[wmnl:Nieuwsbrief/152#Zomerpauze|Zomerpauze]] * [[wmnl:Nieuwsbrief/152#Agenda|Agenda]]</div> |- | <div style="font-size:14pt; font-family:Arial; text-align:center; color:darkslategray"> Oude edities vindt u [[wmnl:Nieuwsbrief|hier]]</div> |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[w:nl:Wikipedia:Wikimedia/Nieuwsbrief Wikimedia Nederland|Info over nieuwsbrief]] · [[m:Global message delivery/Targets/Nieuwsbrief Wikimedia Nederland|Inschrijven/Uitschrijven]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] [[User:Germien Cox|Germien Cox (WMNL)]] ([[User talk:Germien Cox|overleg]]) 24 jun 2026 21:31 (CEST)(CET) </div> <!-- Bericht verzonden door User:Germien Cox@metawiki via de lijst op de pagina https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Nieuwsbrief_Wikimedia_Nederland&oldid=30335849 --> == <span lang="en" dir="ltr">Deployment of Legal and Safety Contacts Link in the Footer of Your Wiki</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="Message"/> '''Legal & Safety Contacts''' Hello community, the Wikimedia Foundation has provided a [[wmf:Special:MyLanguage/Legal:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contact Information|single legal and safety contact page]], to be linked in the footer of your wiki, to ensure access to accurate legal information. This is a regulatory requirement. We have already rolled out links to English, German, Italian, Spanish and other wikis and we will deploy to your wiki soon. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Legal_and_Safety_Contacts_FAQ|Please read more on the project page]] and leave any comments in this thread or on the [[m:Special:MyLanguage/Talk:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contacts FAQ|talk page]]. <section end="Message"/> </div> -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 25 jun 2026 15:30 (CEST) <!-- Bericht verzonden door User:Sannita (WMF)@metawiki via de lijst op de pagina https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Sannita_(WMF)/Mass_sending_test&oldid=30731267 --> == This Month in Education: June 2026 == <div class="plainlinks" lang="en" dir="ltr">Apologies for writing in English. Please help to translate in your language. <div style="text-align: center;"> <span style="font-weight:bold; color:#00A7E2; font-size:2.9em; font-family:'Helvetica Neue', Helvetica, Arial, sans-serif;">This Month in Education</span> <span style="font-weight:bold; color:#00A7E2; font-size:1.4em; font-family:'Helvetica Neue', Helvetica, Arial, sans-serif;"> Volume 15 • Issue 6 • June 2026</span> <div style="border-top:1px solid #a2a9b1; border-bottom:1px solid #a2a9b1; padding:0.5em; font-size:larger; margin-bottom:0.2em">[[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/June 2026|Contents]] • [[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/June 2026/Headlines|Headlines]] • [[m:Special:MyLanguage/Global message delivery/Targets/This Month in Education|Subscribe]]</div> <div style="color:white; font-size:1.8em; font-family:Montserrat; background:#92BFB1;">In This Issue</div></div> <div style="text-align: left; column-count: 2; column-width: 35em;"> * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/June 2026/Wikipedia Editathon at Dinajpur Govt. College: Empowering Graduate Students in the Open Knowledge Movement|Wikipedia Editathon at Dinajpur Govt. College: Empowering Graduate Students in the Open Knowledge Movement]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/June 2026/Wikimedia Serbia prepares for Edu Wiki camp 2026|Wikimedia Serbia prepares for Edu Wiki camp 2026]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/June 2026/Wiki Digi-Youth Clubs pilot explores challenge-based learning across three countries|Wiki Digi-Youth Clubs pilot explores challenge-based learning across three countries]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/June 2026/Why the EduWiki Hub Starter Kit Matters for the Future of Education|Why the EduWiki Hub Starter Kit Matters for the Future of Education]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/June 2026/Portuguese Universities adopt free knowledge tools: Wikipedia is the favorite|Portuguese Universities adopt free knowledge tools: Wikipedia is the favorite]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/June 2026/Translating on Wikipedia used as extra – credit assignment in University of Prishtina, Kosovo|Translating on Wikipedia used as extra – credit assignment in University of Prishtina, Kosovo]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/June 2026/Strengthening Wikimedia Education Through Community Learning and Digital Literacy Initiatives|Strengthening Wikimedia Education Through Community Learning and Digital Literacy Initiatives]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/June 2026/Small Group, Big Impact: Building Skills Through the Wikimedia Volunteer Focus Group in Botswana|Small Group, Big Impact: Building Skills Through the Wikimedia Volunteer Focus Group in Botswana]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/June 2026/"25x25 Project – Celebrating Wikipedia" in Córdoba, Argentina|"25x25 Project – Celebrating Wikipedia" in Córdoba, Argentina]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/June 2026/Mapping and gathering educational activities on Wiki in Brazilian universities|Mapping and gathering educational activities on Wiki in Brazilian universities]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/June 2026/Growing Wiki Education in the Philippines: Highlights from Bikol WikiConference 2026|Growing Wiki Education in the Philippines: Highlights from Bikol WikiConference 2026]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/June 2026/From Mentee to Builder: Six Months in the EduWiki Hub Mentorship Program|From Mentee to Builder: Six Months in the EduWiki Hub Mentorship Program]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/June 2026/EduWiki Hub publishes its first Community Newsletter|EduWiki Hub publishes its first Community Newsletter]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/June 2026/Click, Capture, and Contribute: Scaling Open Knowledge Through Mobile Photography|Click, Capture, and Contribute: Scaling Open Knowledge Through Mobile Photography]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/June 2026/Education in Action: Limkokwing School Adoption Program 2026 and Wikimedia Learning Outcomes|Education in Action: Limkokwing School Adoption Program 2026 and Wikimedia Learning Outcomes]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/June 2026/Impact of Wiki Digi youth Clubs initiative in education of Rwanda|Impact of Wiki Digi youth Clubs initiative in education of Rwanda]] </div> <div style="margin-top:10px; text-align: center; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/About|About ''This Month in Education'']] · [[m:Global message delivery/Targets/This Month in Education|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:Special:MyLanguage/MassMessage|Global message delivery]] · For the team: [[:m:User:ZI Jony|ZI Jony]] 28 jun 2026 06:16 (CEST)</div> </div> <!-- Bericht verzonden door User:ZI Jony@metawiki via de lijst op de pagina https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/This_Month_in_Education&oldid=30725833 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-27</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W27"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/27|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * As part of the [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account Creation Experiments|Account Creation Experiments]], the Growth team tested adding a user account icon in the mobile web header for logged-out users, providing direct access to "Create account" and "Log in" actions. The experiment increased account creation by about 20% without negatively affecting edit quality or constructive edit rates. The feature will now be rolled out to all Wikimedia Foundation wikis on mobile web in the first week of July. [https://phabricator.wikimedia.org/T428220] * After a [[phab:T426248|successful experiment]], logged-in users who did not [[mw:Special:MyLanguage/Help:Email_confirmation|confirm their email address]] when their account was created see a new banner asking them to complete that process. This helps reduce the risk that users get locked out of their account, and makes account email addresses overall more reliable. This is part of the [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Account Security|Account Security]] project. [https://phabricator.wikimedia.org/T428292] * An update to [[Special:Search|Search]] is refining how the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>-prefix:</nowiki></code></bdi> behaves when used to exclude results. Previously, using <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>-prefix:</nowiki></code></bdi> with negation could unintentionally broaden search results by adding the namespaces included in the search scope, leading to confusing behavior for users expecting a straightforward exclusion filter. With the update, <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>-prefix:</nowiki></code></bdi> will now strictly exclude matching page titles as intended and may display a warning if the relevant namespace has not been explicitly selected. The behavior of <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>prefix:</nowiki></code></bdi> without negation however remains unchanged. [https://phabricator.wikimedia.org/T427443] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:33}} community-submitted {{PLURAL:33|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where reviewers using the Page Curation toolbar were not automatically subscribed to talk page discussions they started has now been fixed. Reviewers will now receive notifications when someone replies to those discussions. [https://phabricator.wikimedia.org/T329346] '''Updates for technical contributors''' * Starting June 29th, automated downloads from the dumps.wikimedia.org website will be subject to the [[Foundation:Special:MyLanguage/Policy:Wikimedia Foundation User-Agent Policy|user-agent policy]]. Automated requests that provide a generic or empty user-agent will be blocked. Access to dumps through Wikimedia Cloud Services remains unaffected. This is a follow up to the announcement made in the [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/25|2026/25 issue of Tech News]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.9|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/27|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W27"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 29 jun 2026 13:48 (CEST) <!-- Bericht verzonden door User:STei (WMF)@metawiki via de lijst op de pagina https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30744833 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-28</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W28"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/28|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:34}} community-submitted {{PLURAL:34|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where the search bar results on Wikidata, showed English results instead of using the correct language fallback for users of language variants, has now been fixed. Search suggestions will now follow the expected language fallback chain. [https://phabricator.wikimedia.org/T429769] '''Updates for technical contributors''' * In preparation for [[m:Special:MyLanguage/Event:Celebrate Women|Celebrate Women campaign]] planned for March 2027, the Wikimedia Foundation’s [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Advancement/Community Growth/Content Enablement|Content Enablement team]] has launched a 22-question survey to better understand technical contributions by women+ (anyone who identifies as a woman) across Wikimedia projects. The survey takes approximately 15–20 minutes to complete and will remain open until 20 July 2026. The [[m:Special:MyLanguage/Celebrate Women/Technical contributions survey|questions]] are also available on-wiki for review in advance. * The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Score|Score extension]] now supports rendering music scores as SVG images in addition to PNG, addressing a long-standing [[:phab:T49578|feature request]] and resolving historical image quality issues. Both formats are now provided to clients, with PNG in the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>src</nowiki></code></bdi> attribute and SVG in the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>srcset</nowiki></code></bdi> attribute. * The new [[wikitech:Parsoid|Parsoid]] parser [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser_Unification/Updates|continues to be deployed to additional wikis]], making it easier to introduce new reading and editing features. It was enabled on French Wikipedia, bringing total progress to covering 78.9% of Wikipedia page views. Rollout to English Wikipedia desktop will progress through this week. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.10|MediaWiki]] '''In depth''' * The Wikimedia Hackathon 2026 [[diffblog:2026/06/29/wikimedia-hackathon-2026-building-collaborating-and-shaping-the-future-together/|recap blog post]] is now live. It highlights the projects, sessions, and social activities from this year’s event, and shares initial plans for the 2027 Wikimedia Hackathon. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/28|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W28"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 6 jul 2026 15:57 (CEST) <!-- Bericht verzonden door User:STei (WMF)@metawiki via de lijst op de pagina https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30773578 --> == ''The Signpost'': 13 July 2026 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-07-13/News and notes|An exclusive club]] * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-07-13/In the media|Battle for a soul - who won?]] * Opinion: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-07-13/Opinion|We need to innovate with Wikimedia decision-making]] * Recent research: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-07-13/Recent research|LLMs and NPOV, 20 years of user blocks, Esperanto and Volapük Wikipedias]] * News from Diff: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-07-13/News from Diff|How to host Wikicurious in your own community]] * Community view: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-07-13/Community view|CUNY Newmark Wikimedian-in-Residence Quarterly Brief – April to June 2026]] * Special report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-07-13/Special report|Wikipedia escapes Category 1 designation under the UK Online Safety Act - for now]] * On the bright side: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-07-13/On the bright side|Fatherhood, weather, and diplomacy]] * Op-ed: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-07-13/Op-ed|A Layup Easy Proposal for Wikimedia at 25: Spend 25% of Donations on the Community]] * Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-07-13/Traffic report|The grass was greener, the light was brighter]] * Comix: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-07-13/Comix|schnozzed]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 13 jul 2026 09:27 (CEST) <!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --></div> <!-- Bericht verzonden door User:JPxG@metawiki via de lijst op de pagina https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=30775662 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-29</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W29"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/29|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Revise_Tone|Revise Tone]] helps newcomers identify passages in Wikipedia articles that may contain non-encyclopedic language and encourages them to consider revising the tone. The feature was [[w:en:A/B_testing|A/B tested]] on the Arabic, English, French, and Portuguese Wikipedias, where newcomer task completion rates [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Revise_Tone#Experiment_Results|increased by 38.7%]] compared to the default Copyedit task, with no decrease in edit quality. The test ended on July 9, and the feature is now available for everyone on these wikis, configurable via Community Configuration. [[phab:T426364|The plan]] is to release Revise Tone to more wikis. * The community configuration that allows [[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Mentorship#Automated mentor list cleanup|automatic removal of inactive mentors]] based on configurable criteria will be enabled on Thursday 16, [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Deployment|on some wikis]] to keep mentor lists up to date. Mentors are experienced contributors who opt in to help new users on-wiki through the [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Feature summary|Growth Features]]. Administrators can now prepare the settings via [[w:Special:CommunityConfiguration/Mentorship|Special:CommunityConfiguration/Mentorship]]; they will take effect starting Thursday. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:38}} community-submitted {{PLURAL:38|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where some users of the Wikipedia Android app were logged out immediately after signing in, preventing them from staying logged in and editing pages, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T316916] '''Updates for technical contributors''' * Editing a page via user scripts or gadgets was causing watchlist labels that the user had assigned to that page to reset. This has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T423778] * To work around a Safari bug (see [[phab:T425211]]), on Parsoid-enabled wikis, wikilink hrefs now use absolute urls instead of protocol-relative urls. REST API output remains unchanged and continue to use protocol-relative urls. Gadgets, user scripts, bots, and CSS might need to be adapted if they relied on the presence of protocol-relative urls in wikilink hrefs. [https://phabricator.wikimedia.org/T431358] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.11|MediaWiki]] '''In depth''' * The Wikimedia Foundation’s Experiment Platform Team has published a blog post reflecting on its first year of structured experimentation. It highlights successful experiments such as Paste Check, Reference Check, and Tone Check, which improved editing outcomes and have been rolled out to more users, as well as experiments that did not lead to product changes. [[diffblog:2026/07/07/moving-the-needle-how-we-test-new-ideas-across-wikimedia-projects|Read more]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/29|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W29"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 13 jul 2026 18:11 (CEST) <!-- Bericht verzonden door User:STei (WMF)@metawiki via de lijst op de pagina https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30804401 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-30</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W30"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/30|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Reader/Reader Experience|Reader Experience team]] has incorporated community feedback around the placement of watchstar and watchlist buttons for the [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/WE3.3.4 Reading lists|Reading Lists beta feature]], which would allow for saving articles for later reading – a [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/W102|wishlist item]] to bring the functionality to web. Editors are invited to enable the beta feature to test it out and [[phab:T426453|share their thoughts]]. * [[mw:Special:MyLanguage/VisualEditor/Suggestion Mode|Suggestion Mode]] offers edit suggestions within the VisualEditor for improving Wikipedia articles. [[Special:EditChecks|All suggestions]] are [[mw:Special:MyLanguage/Help:Suggestion mode#For administrators – local customization|community-configurable]]. The [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/TextMatch|TextMatch]] feature is a way for volunteers to create custom local suggestions. The feature searches in articles for strings of text, and now includes support for regular expressions. This gives volunteers greater precision and flexibility over the kinds of local suggestions they can create. Note: Suggestions [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/Configuration#:~:text=maximumEditcount|can be targeted]] based on the edit count of the person editing as well as other aspects of the page. You can [[mw:Special:MyLanguage/Help:Suggestion mode#Create custom local types of Suggestions|find examples from other communities]] for inspiration, including TextMatches that detect: typos, grammar-errors, potential advertisements, clichés, incorrect dash or hyphen usage, non-specific time keywords, outdated names, and more. Any [[mw:Special:MyLanguage/Talk:VisualEditor/Suggestion Mode|feedback]] is appreciated. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:27}} community-submitted {{PLURAL:27|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where the SVG Translate tool could use an outdated version of a file, causing existing translations to be overwritten when new ones were uploaded, has now [[phab:T430577|been fixed]]. Overall, in the last quarter from April – June 2026 about 337 community tasks were resolved by the Wikimedia Foundation. '''Updates for technical contributors''' * On Parsoid-enabled wikis, Parsoid now renders a maximum of 1,250 images per page. A new tracking category, "media-limit-reached", will be soon made available to identify pages where this limit is reached, making it easier to find content whose media output may have been restricted during rendering. See [[phab:T430854]] for more information and to provide feedback. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.12|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/30|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W30"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 21 jul 2026 07:46 (CEST) <!-- Bericht verzonden door User:STei (WMF)@metawiki via de lijst op de pagina https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30836091 --> == Request for comment (the future of Abstract Wikipedia) == <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies if this has not yet been translated into your wiki's language. {{int:Please-translate}} You are invited to voice your opinions in a [[:m:Requests for comment/The future of Abstract Wikipedia|request for comment about the future of Abstract Wikipedia]]. {{Int:Feedback-thanks-title}} [[:m:User:Kowal2701|Kowal2701]] ([[:m:User talk:Kowal2701|talk]]) 24 jul 2026 14:24 (CEST) </bdi> <!-- Bericht verzonden door User:DreamRimmer@metawiki via de lijst op de pagina https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-31</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W31"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/31|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * [[File:Maki-gift-15.svg|12px|link=|class=skin-invert|Wishlist item]] [[mw:Special:MyLanguage/ContentTranslation|Content Translation]] now supports dark mode, fulfilling a [[m:Community Wishlist/W544|Community Wishlist request]]. This brings the tool in line with the accessibility features available in the Vector 2022 and Minerva skins, helping reduce visual fatigue for users translating content. [https://phabricator.wikimedia.org/T367077] * DiscussionTools' source mode and the 2017 wikitext editor will now offer autocomplete for links (<bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>[[</nowiki></code></bdi>), templates (<bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>{{</nowiki></code></bdi>), HTML and parser tags (<bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki><</nowiki></code></bdi>), and magic words (<bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>__</nowiki></code></bdi>), making it quicker and easier to insert links, templates, and other wiki markup while editing. [https://phabricator.wikimedia.org/T432400] * The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/Mobile page previews|Readers Growth team]] has concluded its experiment with mobile page previews and will not roll out the feature. Page Previews are a pop-up bottom sheet that appears when readers tap a blue link, showing a thumbnail, lead paragraph, and an option to open the article. The experiment showed flat retention and negative indicator metrics, suggesting that mobile web readers preferred navigating directly to linked articles rather than using page previews. * The Reader Experience team has seen encouraging early results from the [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/Reading lists|Reading Lists feature]], with 93% of participating users reporting that it was useful. Reading Lists help active readers save articles for future reading and support their learning goals on Wikimedia projects. The team plans further improvements before expanding the feature to more users. * The [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Explore Feed Refresh|Explore Feed Refresh]] initiative was tested with new and casual Wikipedia app readers. The refreshed feed helps readers discover new and relevant content. After a 10.5% increase in engagement with the feed, Wikimedia Apps team has decided to scale the Home Feed redesign to iOS with the learnings from the Android release applied. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:23}} community-submitted {{PLURAL:23|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where subject names in the Article Guidance feature were displayed with incorrect capitalization on French Wikipedia, has now been fixed. Subject names will now follow the correct capitalization rules for the language. [https://phabricator.wikimedia.org/T427201] '''Updates for technical contributors''' * After running several [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account Creation Experiments|Account Creation Experiments]] to improve registration completion rates, a new version of the username field on [[Special:CreateAccount|Create Account]] has been rolled out. It includes [[:c:File:Create account - July 2026 updates.png|a popover summarizing the username policy]] to provide clearer guidance during account creation. As part of this change, the messages <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>createacct-helpusername</nowiki></code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>createacct-username-help</nowiki></code></bdi> that several communities have configured will no longer be used. If communities want to customize the guidance shown in the new popover, they can instead edit the following messages: <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>createacct-username-policy-popover-bullet1</nowiki></code></bdi>, <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>createacct-username-policy-popover-bullet2</nowiki></code></bdi>, and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>createacct-username-policy-popover-bullet3</nowiki></code></bdi>. [https://phabricator.wikimedia.org/T430604] * Later this week, the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|CodeMirror syntax highlighter]] will offer [[w:en:Theme (computing)|themes]]. The themes can be picked from a dropdown menu in the full [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror#CodeMirror preferences|CodeMirror preferences]] dialog. For wikitext, available themes are default, colorblind-friendly (previously the colorblind preference option on [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing]]) and no-highlighting. For code languages (i.e., CSS/JavaScript/JSON/Vue/Lua), there are several themes available. These same themes will eventually be available for wikitext, too. [https://phabricator.wikimedia.org/T163533] * From now on, wikis can restrict editing in the "User" namespace to only the page owner and certain user groups. [[mw:Special:MyLanguage/Manual:$wgRestrictUserPageEditing|Read the configuration documentation]] to learn more. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.14|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/31|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W31"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 27 jul 2026 20:49 (CEST) <!-- Bericht verzonden door User:STei (WMF)@metawiki via de lijst op de pagina https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30856308 --> == This Month in Education: July 2026 == <div class="plainlinks" lang="en" dir="ltr">Apologies for writing in English. Please help to translate in your language. <div style="text-align: center;"> <span style="font-weight:bold; color:#00A7E2; font-size:2.9em; font-family:'Helvetica Neue', Helvetica, Arial, sans-serif;">This Month in Education</span> <span style="font-weight:bold; color:#00A7E2; font-size:1.4em; font-family:'Helvetica Neue', Helvetica, Arial, sans-serif;"> Volume 15 • Issue 7 • July 2026</span> <div style="border-top:1px solid #a2a9b1; border-bottom:1px solid #a2a9b1; padding:0.5em; font-size:larger; margin-bottom:0.2em">[[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/July 2026|Contents]] • [[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/July 2026/Headlines|Headlines]] • [[m:Special:MyLanguage/Global message delivery/Targets/This Month in Education|Subscribe]]</div> <div style="color:white; font-size:1.8em; font-family:Montserrat; background:#92BFB1;">In This Issue</div></div> <div style="text-align: left; column-count: 2; column-width: 35em;"> * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/July 2026/Practical Wikipedia Training for Teachers Held in Tetovo, Macedonia|Practical Wikipedia Training for Teachers Held in Tetovo, Macedonia]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/July 2026/Wikimedia Ukraine at the Teachers of the Future Festival|Wikimedia Ukraine at the Teachers of the Future Festival]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/July 2026/Six Months of Growth, Learning, and Impact: My Journey as an EduWiki Mentor|Six Months of Growth, Learning, and Impact: My Journey as an EduWiki Mentor]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/July 2026/PhilWiki Community pays homage to Antoine de Saint-Exupéry at Wikimania Paris 2026|PhilWiki Community pays homage to Antoine de Saint-Exupéry at Wikimania Paris 2026]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/July 2026/Google25 Expands Tamil Wikipedia Community|Google25 Expands Tamil Wikipedia Community]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/July 2026/Edu Wiki camp gathers Serbian youth around the topic of open knowledge|Edu Wiki camp gathers Serbian youth around the topic of open knowledge]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/July 2026/Cátedra Glaciares: A Collaborative Experience for the Study and Conservation of Colombia’s Cryosphere|Cátedra Glaciares: A Collaborative Experience for the Study and Conservation of Colombia’s Cryosphere]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/July 2026/Continuing Wiki education partnerships in Brazil|Continuing Wiki education partnerships in Brazil]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/July 2026/Building EduWiki in Albania: From school outreach to student contributions in Wikimedia projects|Building EduWiki in Albania: From school outreach to student contributions in Wikimedia projects]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/July 2026/1Lib1Ref WUGN Kaduna, 2026|1Lib1Ref WUGN Kaduna, 2026]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/July 2026/We create the first master class on access to knowledge and open technology in collaboration with National Autonomous University of Mexico, UNAM|We create the first master class on access to knowledge and open technology in collaboration with National Autonomous University of Mexico, UNAM]] </div> <div style="margin-top:10px; text-align: center; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/About|About ''This Month in Education'']] · [[m:Global message delivery/Targets/This Month in Education|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:Special:MyLanguage/MassMessage|Global message delivery]] · For the team: [[:m:User:ZI Jony|ZI Jony]] 30 jul 2026 21:48 (CEST)</div> </div> <!-- Bericht verzonden door User:ZI Jony@metawiki via de lijst op de pagina https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/This_Month_in_Education&oldid=30838310 --> == ''The Signpost'': 2 August 2026 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-08-02/In the media|Union drive, most prolific editor make headlines]] * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-08-02/News and notes|Foundation rejects voluntary recognition of union, proposed board eligibility rules sharply restrict candidates]] * WikiConference: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-08-02/WikiConference|"Kurier, Signpost, wikipress: You can be a Wikimedia journalist" - Wikimania presentation by User:Noé Recap]] * In focus: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-08-02/In focus|Is Larry Sanger the co-founder of Wikipedia?]] * Arbitration report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-08-02/Arbitration report|Think, and not just about content]] * News from Diff: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-08-02/News from Diff|Meet the Wikimedians of the Year 2026!]] * On the bright side: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-08-02/On the bright side|The beautiful game]] * Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-08-02/Traffic report|Odyssey and Oyarzabal]] * Comix: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-08-02/Comix|Well-spotted]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 2 aug 2026 12:18 (CEST) <!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --></div> <!-- Bericht verzonden door User:JPxG@metawiki via de lijst op de pagina https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=30775662 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-32</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W32"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/32|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience|Reader Experience team]] has developed a [https://82db7c8d4b.catalyst.wmcloud.org/w/index.php?title=Regent%27s_Park&uselang=de patch demo] that wraps the page toolbar onto two lines when there is not enough horizontal space for all the buttons. This aims to reduce crowding in the Vector 2022 toolbar, which can occur on some language Wikipedias at certain screen widths. [https://phabricator.wikimedia.org/T429518] * The Reader Experience team is planning to launch [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/Reading lists|Reading Lists]], a [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2021/Mobile and apps/Have Apps reading lists available on Destop/Mobile|Community Wishlist item]], which is currently available to try in beta, as a full feature in September. Before then, volunteer translator help is needed for [https://translatewiki.net/w/i.php?title=Special%3ATranslate&group=ext-readinglists&filter=&action=translate string translations] into a number of languages. The feature supports reading and learning goals on Wikipedia. * Next week, the table of contents on Wikimedia Commons file pages will be improved by consolidating the file page table of contents with the page table of contents. This will make it easier to understand a file page’s structure, navigate to specific sections, and share links to individual sections. [https://phabricator.wikimedia.org/T332644] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:24}} community-submitted {{PLURAL:24|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where some [[w:TIFF|TIFF]] images failed to load after clicking their thumbnail, causing a broken image to be displayed instead of the full-size image, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T429326] '''Updates for technical contributors''' * The variable and function selector in AbuseFilter has been updated to support search and autocomplete. It will allow filter maintainers to find the desired variable or function more quickly. [https://phabricator.wikimedia.org/T323698] * The MJPEG and VP8 formats are removed from the video player. The MP4 format (MPEG-4 Part 2) is added instead, which provides higher quality videos to older iPhone devices. It may take a few weeks to retroactively update all existing videos. The default format for modern devices stays the same (VP9/WebM). [https://phabricator.wikimedia.org/T358266] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.15|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/32|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W32"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 3 aug 2026 21:46 (CEST) <!-- Bericht verzonden door User:STei (WMF)@metawiki via de lijst op de pagina https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30872536 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-33</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W33"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/33|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * [[File:Maki-gift-15.svg|12px|link=|class=skin-invert|Wishlist item]] A new ChartWizard is [[c:Special:ChartWizard/Data:Example.Pie.chart|now available on Wikimedia Commons]] for users interested in creating charts from their own data. The wizard makes the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart|Chart extension]] more beginner-friendly by allowing editors to create charts, such as bar and pie charts, without needing to use JSON. Users can still switch to the JSON editor if they prefer. Feedback on the new tool is welcome on the [[m:Talk:Community Wishlist/W414|wish talk page]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:19}} community-submitted {{PLURAL:19|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where the Wikipedia iOS app’s Picture of the Day widget displayed the same image every day instead of updating daily, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T430692] '''Updates for technical contributors''' * [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Math|Math formula]] SVG images will soon be generated in the browser instead of on the server. MathML continues to be generated on the server and renders in the browser without JavaScript. Wikibooks will see this change on 12 August, Wikisource on 19 August and Wikipedia from 20-27 August. You can try this by selecting "{{int:Mw-math-mathjax}}" in your preferences. This change is part of [[mw:Special:MyLanguage/RESTBase/deprecation|deprecating RESTBase]] and [[phab:T431372|deprecating Mathoid]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T271001] * Category pages will soon support sorting entries by the time they are added to a category. This will make it easier to find recently or long-standing categorized pages. It will also improve workflows for maintenance categories such as deletion backlogs and other time-based review tasks. You can use <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>cldsort=timestamp</nowiki></code></bdi> URL argument in category view to sort the entries. [https://phabricator.wikimedia.org/T433768] * [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Gadgets|Gadgets]] and user scripts on Wikimedia wikis may now use [[phab:T395347|ES2018 features]] and [[phab:T419142|ES2019 features]] in JavaScript code. Previously, the platform only allowed up to ES2017. MediaWiki validates the source code to protect functionality from syntax errors and to ensure scripts are valid in all [[mw:Special:MyLanguage/Compatibility#Browser_support_matrix|supported browsers]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T419142] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.16|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/33|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W33"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 10 aug 2026 22:45 (CEST) <!-- Bericht verzonden door User:STei (WMF)@metawiki via de lijst op de pagina https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30901051 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-34</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W34"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/34|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents/Registration/Worklist|Worklist feature]] for the Event Registration tool is now live on all Wikimedia wikis. With Worklist, event organizers can add the articles their event will focus on directly to the event page. The Worklist also powers [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents/Registration/Worklist#How Event Pathways uses the worklist|Event Pathways]] which notifies other editors of the upcoming or ongoing event when they edit an article featured in the event's Worklist. This is the minimum viable version (MVP), and feedback is welcome. Organizers are encouraged to try the feature. A hands-on [[m:Special:MyLanguage/Event:Worklist Setup Workshop: Get Your Event Ready|Worklist Setup Workshop]] will take place on 18 August at 16:00 UTC and 19 August at 11:00 UTC. '''Updates for editors''' * [[Special:ShortPages]] displays short pages by their size, but in many cases it gets filled with disambiguations and soft redirects, making it harder to find the short articles themselves. Starting this weekend, you will be able to choose not to include an article in the special page by adding the magic word <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>__EXPECTSHORTPAGE__</nowiki></code></bdi>. [https://phabricator.wikimedia.org/T433203] * One new wiki has been created: a {{int:project-localized-name-group-wikipedia/en}} in [[d:Q3436680|Bole]] ([[w:bol:|<bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>w:bol:</nowiki></code></bdi>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T429921] * Starting the week of August 17, the page toolbar will wrap onto two lines when there is not enough horizontal space for all the buttons. This is a [[phab:T429518|fully merged patch from the Reader Experience team]] which aims to reduce crowding in the Vector 2022 toolbar, that may occur on some language Wikipedias at certain screen widths. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:16}} community-submitted {{PLURAL:16|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, uploading large files to Wikimedia Commons has become more stable and less prone to failure following some fixes related to the “Could not acquire lock” upload error. [https://phabricator.wikimedia.org/T386640] '''Updates for technical contributors''' * Debian Bullseye will reach the end of its Long Term Support on 31 August 2026. [[phab:T434103|Some Cloud VPS projects]] still have instances running Debian Bullseye. Maintainers of those projects are encouraged to migrate to Debian Bookworm or Debian Trixie. A [[wikitech:Help:Cloud VPS instance operating system migration|migration guide]] is available to help with the process, and users may also want to consider whether their workload is better suited to Toolforge. If you need help or cannot complete the migration by 31 August, please contact the Cloud VPS admins as soon as possible. [[listarchive:list/cloud-announce@lists.wikimedia.org/thread/RVIPQSYLKMSL5M46JP6NEJVGVE6I2RXQ/|Read more]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.16|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/34|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W34"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 17 aug 2026 23:03 (CEST) <!-- Bericht verzonden door User:STei (WMF)@metawiki via de lijst op de pagina https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30922806 --> == ''The Signpost'': 24 August 2026 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-08-24/News and notes|Union process progresses, unanswered questions about Littler Mendelson remain]] * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-08-24/In the media|Wikipedia editors save Sam Altman's life]] * Recent research: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-08-24/Recent research|Women in blue? Wikipedia's gender gap reverses in some areas]] * Discussion report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-08-24/Discussion report|Again and Again]] * Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-08-24/Traffic report|Look out, here comes the Spider-Man!]] * Humour: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-08-24/Humour|Her tastes, her Wikimania, her upcoming tour... Baby Globe reveals everything]] * On the bright side: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-08-24/On the bright side|The great outdoors]] * Opinion: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-08-24/Opinion|Are we embarrassed yet?]] * Special report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-08-24/Special report|Paris Syndrome: Labor Strife, AI Anxiety, and a Leadership Test at Wikimania 2026]] * Comix: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-08-24/Comix|WP:FAOWN]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 24 aug 2026 03:25 (CEST) <!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --></div> <!-- Bericht verzonden door User:Bri@metawiki via de lijst op de pagina https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=30889666 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-35</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W35"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/35|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * The [[Special:CreateAccount|Special:CreateAccount]] page has been simplified as part of ongoing work to modernize the account creation experience. The panel showing project statistics no longer appears next to the form on desktop and mobile web. Multiple account creation experiments show that a simpler form helps newcomers complete registration. [https://phabricator.wikimedia.org/T433783] * In order to improve page performance, images now load when they are viewed. This means images lower down an article will not load if a reader never scrolls to that part of the page, which may affect some image-related metrics. [https://phabricator.wikimedia.org/T148047] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:42}} community-submitted {{PLURAL:42|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where image thumbnails in Abstract Wikipedia could fail to display after the corresponding file was moved on Wikimedia Commons, has now been fixed. Thumbnails will now update correctly when files are moved. [https://phabricator.wikimedia.org/T433448] '''Updates for technical contributors''' * User Info card is a feature that helps patrollers see information about user accounts. So far, it has been available only in places such as page history, logs and recent changes. Now, it's possible to [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CheckUser#User_Info_card_in_page_content|place it in the page content]] as well, using the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>{{#uic:}}</nowiki></code></bdi> parser function. It can be particularly useful in templates like [[:en:Template:Userlinks|<bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>{{Userlinks}}</nowiki></code></bdi>]] (or their specialized variants), as it will make it easier to see the context about a user on various noticeboard pages. The card will be displayed only to users who have it enabled in their [[Special:Preferences#mw-input-wpcheckuser-userinfocard-enable|preferences]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T424466] * Due to user security and privacy risks, we have disabled access to <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>Special:MyPage</nowiki></code></bdi> URLs when specifically using <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>action=raw</nowiki></code></bdi>. If you are impacted by this, consider whether you can use an alternative approach. <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>Special:MyPage</nowiki></code></bdi> URLs can still be accessed and used without <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>action=raw</nowiki></code></bdi>. Specified user page URLs (e.g. <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>User:Myusername</nowiki></code></bdi>) can still be used with <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>action=raw</nowiki></code></bdi>. [https://phabricator.wikimedia.org/T120386] * Due to an update, the thumbnailing software has been improved. This includes upgrading <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>librsvg</nowiki></code></bdi> to 2.60 and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>ImageMagick</nowiki></code></bdi> to 7, as well as resolving a number of long-standing thumbnailing bugs like rendering errors. [https://phabricator.wikimedia.org/T419815#12222841] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.17|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/35|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W35"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 24 aug 2026 22:45 (CEST) <!-- Bericht verzonden door User:STei (WMF)@metawiki via de lijst op de pagina https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30961208 --> == Technieuws: 2026-36 == <section begin="technews-2026-W36"/><div class="plainlinks"> Het laatste '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|technieuws]]''' van de technische gemeenschap van Wikimedia. Niet alle wijzigingen hebben een merkbaar effect op alle projecten. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/36|Meer vertalingen]] zijn beschikbaar. '''Hoogtepunt van de week''' * Een nieuw format voor de Community Wishlist staat open voor terugkoppeling. U kunt [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Community Wishlist 2027|de voorgestelde ideeën op Meta lezen]]. Dit nieuwe proces is bedoeld om te verbeteren hoe wensen worden gesorteerd, er over wordt gestemd en hoe ze worden geprioriteerd op een manier die transparant en evenwichtig is over projectfamilies en taalversies heen. Deze consultatie staat twee weken open. '''Updates voor moderatoren''' * De nieuwste versie van de Wikipedia Android-app bevat updates voor de functie Opgeslagen, waarmee de opslagervaring van de app dichter bij iOS en web komt. De update herontwerpt het tabblad Opgeslagen met een weergave "Alle pagina's", verwijdert de standaard leeslijst "Opgeslagen", hernoemt leeslijsten naar "Verzamelingen" en moderniseert de ervaring voor het opslaan van pagina's. [https://phabricator.wikimedia.org/T420788] * De functie [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/Reading lists|Leeslijsten]] is op 25 augustus ingeschakeld voor alle aangemelde gebruikers op de Bengaalse, Chinese, Tsjechische en Vietnameestalige Wikipedia's, na enkele maanden als bètafunctie. Leeslijsten komen op 1 september beschikbaar voor alle aangemelde gebruikers op de Arabische, Franse en Indonesische Wikipedia's, gevolgd door de Engelstalige Wikipedia op 14 september en alle overige Wikipedia-wiki's op 28 september. * Vanaf het einde van de maand zien sommige niet aangemelde lezers op de Bengaalse, Tsjechische, Perzische, Engelstalige en Poolse Wikipedia's die de Minerva-skin op mobiel gebruiken een [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader_Growth/Minimal_Minerva|bijgewerkte navigatiebalk]] in een [[w:A/B test|A/B-test]]. De test vergelijkt de huidige navigatiebalk met een nieuwe versie die is ontworpen om informatie sneller te kunnen vinden. Het doel is te bepalen of deze wijzigingen lezers aanmoedigen vaker terug te keren. Dit experiment verandert de ervaring voor aangemelde lezers en/of bewerkers niet. * Redacteuren die doorverwijzingen, sjablonen en categorieën op doorverwijspagina's bijhouden, hebben nu verbeterde manieren om doorverwijzingen te vinden en te cureren. Voorheen konden deze pagina's niet worden doorzocht. Twee nieuwe zoekwoorden, <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>onlyredirects:</nowiki></code></bdi> en <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>withredirects:</nowiki></code></bdi>, maken het nu mogelijk om doorverwijzingen direct te doorzoeken en kunnen worden gecombineerd met bestaande zoekwoorden zoals <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>incategory:</nowiki></code></bdi>, <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>intitle:</nowiki></code></bdi> en <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>insource:</nowiki></code></bdi>. [https://phabricator.wikimedia.org/T204089] * De ISBN-opzoekhulpmiddelen voor het maken van referenties werkten recentelijk niet vanwege problemen met externe diensten. Ontwikkelaars werken aan oplossingen. [https://phabricator.wikimedia.org/T435179] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Terugkerend onderwerp]] Bekijk alle {{formatnum:30}} door de gemeenschap ingediende {{PLURAL:30|taak|taken}} die vorige week [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|opgelost]] {{PLURAL:30|is|zijn}}. Zo is een probleem opgelost waarbij het zoeken naar pagina's op categorie met <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>deepcat</nowiki></code></bdi> geen of niet-gerelateerde resultaten kon opleveren. [https://phabricator.wikimedia.org/T414859] '''Updates voor technische bijdragers''' * Het domein van url's voor miniatuurafbeeldingen verandert van upload.wikimedia.org naar thumb.wikimedia.org. De oude url's blijven in de nabije toekomst werken, maar MediaWiki laat voortaan het nieuwe domein zien. Url's naar andere mediatypen, zoals originele bestanden, video's en transcodings, worden nog steeds aangeboden vanuit upload.wikimedia.org. [https://phabricator.wikimedia.org/T427465] * De Wikimedia [https://www.mediawiki.org/w/index.php?api=wmf-math%2Fv1&title=Special%3ARestSandbox Math-API] is nu verouderd. Deze eindpunten worden eind september 2026 volledig buiten gebruik gesteld. Ontwikkelaars die deze eindpunten aanroepen, moeten overstappen op alternatieve wiskundige weergaveoplossingen, zoals [https://developer.mozilla.org/en-US/docs/Web/MathML MathML] of [https://www.mathjax.org/ MathJax]. Externe MediaWiki-installaties die de Math-uitbreiding gebruiken voor het weergeven van formules, moeten upgraden naar v1.43+ om onderbrekingen van de dienst te voorkomen. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Terugkerend onderwerp]] Gedetailleerde code updates later deze week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.18|MediaWiki]] '''In detail''' * Lees meer over [[mw:Special:MyLanguage/Edit_check/TextMatch|TextMatch]] in een Diff-post [[diffblog:2026/08/28/custom-edit-suggestions-for-every-wiki-how-communities-are-shaping-suggestion-mode-with-textmatch/|Aangepaste bewerkingssuggesties voor elke wiki: Hoe gemeenschappen de suggestiemodus vormgeven met TextMatch]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Technieuws]]''' is samengesteld door [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|technieuws schrijvers]] en gepost door een [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Draag bij]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/36|Vertaal]]&nbsp;• [[m:Tech|Vraag hulp]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Geef feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Abonneren en afmelden]].'' </div><section end="technews-2026-W36"/> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 31 aug 2026 22:53 (CEST) <!-- Bericht verzonden door User:STei (WMF)@metawiki via de lijst op de pagina https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30990659 --> == This Month in Education: August 2026 == <div class="plainlinks" lang="en" dir="ltr">Apologies for writing in English. Please help to translate in your language. <div style="text-align: center;"> <span style="font-weight:bold; color:#00A7E2; font-size:2.9em; font-family:'Helvetica Neue', Helvetica, Arial, sans-serif;">This Month in Education</span> <span style="font-weight:bold; color:#00A7E2; font-size:1.4em; font-family:'Helvetica Neue', Helvetica, Arial, sans-serif;"> Volume 15 • Issue 8 • August 2026</span> <div style="border-top:1px solid #a2a9b1; border-bottom:1px solid #a2a9b1; padding:0.5em; font-size:larger; margin-bottom:0.2em">[[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/August 2026|Contents]] • [[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/August 2026/Headlines|Headlines]] • [[m:Special:MyLanguage/Global message delivery/Targets/This Month in Education|Subscribe]]</div> <div style="color:white; font-size:1.8em; font-family:Montserrat; background:#92BFB1;">In This Issue</div></div> <div style="text-align: left; column-count: 2; column-width: 35em;"> * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/August 2026/Coordinating Wikimedia's Presence in Iraqi Universities|Coordinating Wikimedia's Presence in Iraqi Universities]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/August 2026/The EduWiki Hub Starter Kit Is Now Available in Spanish|The EduWiki Hub Starter Kit Is Now Available in Spanish]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/August 2026/Wiki and democracy campaign launches in Brazil|Wiki and democracy campaign launches in Brazil]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/August 2026/Wiki Clubs strengthen youth participation in open knowledge in the Philippines|Wiki Clubs strengthen youth participation in open knowledge in the Philippines]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/August 2026/Wikidata for research in the UI1|Wikidata for research in the UI1]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/August 2026/Nupe Wikipedia Hits 1,000 Articles: The Next Chapter in Our Knowledge Journey |Nupe Wikipedia Hits 1,000 Articles: The Next Chapter in Our Knowledge Journey]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/August 2026/Recruiting newcomers to preserve Yiddish using Wiktionary as a tool|Recruiting newcomers to preserve Yiddish using Wiktionary as a tool]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/August 2026/Voices in Our Hands: How Nigerian Kids are Documenting Nigerian Sign Language for the World|Voices in Our Hands: How Nigerian Kids are Documenting Nigerian Sign Language for the World]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/August 2026/Wiki in Schools, Architecture and Open Heritage|Wiki in Schools, Architecture and Open Heritage]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/August 2026/More than 200 registrations, 22 speakers, and seven hours of shared experience: Wikimedia Ukraine’s Education Community Conference 2026|More than 200 registrations, 22 speakers, and seven hours of shared experience: Wikimedia Ukraine’s Education Community Conference 2026]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/August 2026/Launch of Wikifying a Conference handbook|Launch of Wikifying a Conference handbook]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/August 2026/EduWiki Hub Updates: Working Groups Feedback Session and a New Roundtable for Program Officers|EduWiki Hub Updates: Working Groups Feedback Session and a New Roundtable for Program Officers]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/August 2026/Curiosity through academic inquiry - learning by writing Wikipedia articles in Serbia|Curiosity through academic inquiry - learning by writing Wikipedia articles in Serbia]] </div> <div style="margin-top:10px; text-align: center; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/About|About ''This Month in Education'']] · [[m:Global message delivery/Targets/This Month in Education|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:Special:MyLanguage/MassMessage|Global message delivery]] · For the team: [[:m:User:ZI Jony|ZI Jony]] 1 sep 2026 19:54 (CEST)</div> </div> <!-- Bericht verzonden door User:ZI Jony@metawiki via de lijst op de pagina https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/This_Month_in_Education&oldid=30917014 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-37</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W37"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/37|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * [[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add_a_link|Add a Link]] has been upgraded for English Wikipedia users with improved detection of links that have different capitalization. This will help reduce ambiguous suggestions caused by differences in capitalization in article titles, including articles about cultural goods. A second phase of improvements is planned, which will also prepare the feature for release in other languages. [https://phabricator.wikimedia.org/T435526#12240876] [https://phabricator.wikimedia.org/T434259] * The [[mw:Special:MyLanguage/Article_guidance|Article guidance]] feature will be enabled by default for junior editors on Simple English and Turkish Wikipedia starting 10 September 2026 following [[mw:Special:MyLanguage/Article_guidance/Updates#Summary_of_experiment_result|an experiment]]. Junior editors with 0 to 99 edits will automatically see the feature when they click a red link or use the "[[tr:Vikipedi:Madde_sihirbazı|Madde oluşturto]]" option on Turkish Wikipedia to create a new article. The change is intended to help junior editors create higher-quality articles that meet each Wikipedia’s standards. [[phab:maniphest/query/z3tcTjmLMxk5/#R|Additional improvements]] will continue based on the experiment results and community feedback. * The [https://pageviews.wmcloud.org Pageviews Analysis] tool which allows users to compare pageviews across multiple pages, turns 10 years old this year and several new features have been added. They include [[toolforge:wikinav|WikiNav]] which provides insights into how readers of Wikipedia explore the content, editing stats in [https://pageviews.wmcloud.org/siteviews?range=latest-30&sites=en.wikipedia.org Siteviews], the ability to [https://pageviews.wmcloud.org/massviews?source=wikiproject&project=en.wikipedia.org lookup articles belonging to a WikiProject], and support for dark mode. [https://phabricator.wikimedia.org/T378549] * A [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader_Growth/Minimal_Minerva|visually simplified Minerva]] navigation bar is being tested for logged-out readers using mobile web on the Bengali, Czech, English, Farsi, and Polish Wikipedias. The experiment aims to determine whether simplifying the navigation improves reader retention. The test will run from August 31 to September 28, and no action is required from users. * [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes|WMDE Technical Wishes]] is working on improving [[en:Wikipedia:VisualEditor/Named references|auto-generated reference names in VisualEditor]]. Editors will only notice a slight change starting this week. When adding automatic reference names the numbering will start at <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>:1</nowiki></code></bdi> instead of <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>:0</nowiki></code></bdi>. Read more on the [[m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names|project page]]. [https://gerrit.wikimedia.org/r/c/VisualEditor/VisualEditor/+/1332704] * All wikis will be [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|read-only for a few minutes]] on September 23. This is planned at 14:00 UTC. More information will be published in Tech News and will also be posted on individual wikis in the coming weeks. [https://phabricator.wikimedia.org/T433363] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:25}} community-submitted {{PLURAL:25|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid|Parsoid]] could mishandle nested nowiki tags, causing content to be lost and displaying unwanted text has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T435116] '''Updates for technical contributors''' * Interface administrators can configure gadgets from [[MediaWiki:Gadgets-definition]]. The definition format has been updated and no longer requires the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>ResourceLoader</nowiki></code></bdi> option, as gadgets are always loaded through <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>ResourceLoader</nowiki></code></bdi>. This simplifies gadget configuration by removing an option that is no longer necessary, making gadget definitions easier for administrators. [https://phabricator.wikimedia.org/T298199] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.19|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/37|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W37"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 7 sep 2026 20:44 (CEST) <!-- Bericht verzonden door User:STei (WMF)@metawiki via de lijst op de pagina https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=31008437 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-38</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W38"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/38|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The Future Audiences team has started a [[en:Special:MyLanguage/Wikipedia:Village pump (proposals)#New proposed experiment to let readers know about “Google preferred sources”|discussion on English Wikipedia]] about a proposed new experiment to show a temporary notice about the new [https://blog.google/products-and-platforms/products/search/original-high-quality-content-search/ Google Preferred Sources] feature to Wikipedia readers coming from Google. The experiment is to test whether this notice makes visitors come back to Wikipedia more often. Preferred Sources feature lets users choose websites they trust so Google can highlight content from those sources more prominently in Search and AI experiences. We are interested in testing this on other languages that Google supports and would welcome assistance with starting conversations on other wikis. If interested, please reach out to Future Audiences on the [[m:Special:MyLanguage/Future Audiences/Preferred sources|talk page]]. '''Updates for editors''' * The chat platform Discord is releasing a new self-service framework that websites can use to specify how their links should look when shared on Discord. The Future Audiences team is planning to start using this new framework to improve how Wikipedia links look when shared on Discord, giving better attribution and credit to contributors. The link appearance and behavior won't change in the first phase of this project as we want to first collect some baseline data to assess the impact of future changes. However, if community members who are active on Discord spot any issues, they can reach out on [[phab:tag/future-audiences/|Phabricator]] or [[m:Special:MyLanguage/Future Audiences|Metawiki]]. * The Reader Growth team will be running an experiment to test whether [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader_Growth/Compact Lead|compacting article lead sections on mobiles]] with the addition of a "read more" button improves reader retention. The test will begin on September 17 on Arabic, Spanish, French, Indonesian, Italian, Japanese, Portuguese, Vietnamese, and Chinese Wikipedias and will run for four weeks. * All wikis will be [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|read-only for a few minutes]] on September 23. This is planned at 14:00 UTC. More information will be published in Tech News and will also be posted on individual wikis in the coming week. [https://phabricator.wikimedia.org/T433363] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:28}} community-submitted {{PLURAL:28|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where [https://wikistats.wmcloud.org/ Wikistats] for Wikipedias was returning an HTTP 500 error and could not be reached, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T435959] '''Updates for technical contributors''' * Developers who maintain a tool that queries the Wikimedia Commons links tables need to update their code to connect to the new x4 database cluster. The links tables have been moved from the s4 cluster to x4, and will no longer receive updates on s4. The page and redirect tables remain available on both clusters. A wiki replica for the x4 cluster will be set up afterwards. The change is being made because the s4 cluster has grown too large to operate efficiently. You can [[wikitech:Special:MyLanguage/News/2026 Commons links tables database split|read more]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.20|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/38|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W38"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 14 sep 2026 17:31 (CEST) <!-- Bericht verzonden door User:STei (WMF)@metawiki via de lijst op de pagina https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=31039826 --> == Nieuwsbrieven Wikimedia Nederland == Tot nu toe werd de nieuwsbrief van Wikimedia Nederland niet alleen per e-mail verstuurd naar abonnees, maar ook geplaatst op de overlegpagina’s van bewerkers die zich daarvoor hadden aangemeld en via die mailmerge automatisch gedeeld in de Wikipedia kroeg. Omdat er relatief weinig belangstelling is voor het ontvangen van de nieuwsbrief via overlegpagina’s en om het proces efficiënter te maken, is besloten de WMNL- nieuwsbrief voortaan uitsluitend per e-mail te versturen aan mensen die zich hiervoor hebben ingeschreven. Wil je op de hoogte blijven, maar ben je nog niet ingeschreven? Laat dan op [https://www.wikimedia.nl/actueel/nieuwsbrief/ deze pagina] je e-mailadres achter. [[m:MassMessage|Global message delivery]] [[User:Germien Cox|Germien Cox (WMNL)]]([[User talk:Germien Cox|overleg]]) 15 sep 2026 12:23 (CEST)(CET) </div> <!-- Bericht verzonden door User:Germien Cox@metawiki via de lijst op de pagina https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Nieuwsbrief_Wikimedia_Nederland&oldid=30335849 --> == Wisselen van server - Uw wiki zal binnenkort even alleen in de modus 'alleen-lezen' te gebruiken zijn == <section begin="server-switch"/><div class="plainlinks"> [[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Lees dit in een andere taal]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tech%2FServer+switch&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}] De [[foundation:|Wikimedia Foundation]] gaat overschakelen naar een ander datacenter. Dit zal er voor zorgen dat Wikipedia en andere Wikimedia-wiki's, zelfs na een ramp beschikbaar blijven. Al het internetverkeer zal omgeschakeld worden op '''{{#time:j xg|2026-09-23|nl}}'''. De test zal beginnen om '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2026-09-23T14:00|en}} {{#time:H:i e|2026-09-23T14:00}}]'''. Vanwege bepaalde beperkingen in [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]] is het helaas nodig om het bewerken van de wiki's tijdelijk in de 'alleen-lezen' modus te zetten. We verontschuldigen ons voor dit ongemak, en we doen onze uiterste best om de negatieve gevolgen, in de toekomst te minimaliseren. Er zal een melding worden weergegeven op alle wiki's, 30 minuten voordat de wissel plaats vindt. Deze banner blijft zichtbaar tot het einde van de operatie. U kunt bijdragen aan de [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special%3ATranslate&group=Centralnotice-tgroup-read_only_banner&task=view&language=&filter=&action=translate vertaling of het proeflezen] van de tekst van deze banner. '''U zult wel in staat zijn om artikelen te lezen, maar niet om deze te bewerken, gedurende een korte periode. Dit geldt voor alle wiki's.''' * U zult gedurende een uur of langer lang niet in staat zijn bewerkingen door te voeren op {{#time:l j xg Y|2026-09-23|nl}}. * Tijdens het bewerken of opslaan gedurende deze tijd zult u een foutmelding zien. Wij hopen dat er geen bewerkingen verloren gaan, maar zijn hier niet zeker van. Wanneer u deze foutmelding te zien krijgt, wacht dan alstublieft tot alles weer normaal functioneert. Hierna kunt u uw bewerking opslaan. Toch raden we het ten zeerste aan dat u eerst een kopie maakt van uw bewerkingen maakt, gewoon uit voorzorg. ''Andere effecten'': * Het uitvoeren van achtergrondtaken zal langzamer gaan, en sommige taken zouden mogelijk kunnen worden geannuleerd. Roodgekleurde koppelingen kunnen mogelijk niet zo snel bijgewerkt worden als gebruikelijk. Als u een artikel aanmaakt waarin ergens anders al naar verwezen wordt, zal de koppeling langer roodgekleurd blijven dan gebruikelijk. Sommige langlopende scripts zullen moeten worden onderbroken. * We verwachten dat de uitrol van nieuwe code gebeurt zoals dat iedere week plaatsvindt. Het kan echter voorkomen dat sommige codewijzigingen per geval geblokkeerd worden, als de operatie ze later weer nodig heeft. * [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] zal ongeveer 90 minuten onbereikbaar zijn. Dit project zal indien noodzakelijk worden uitgesteld. U kunt de [[wikitech:Switch_Datacenter|planning lezen op wikitech.wikimedia.org]]. Wijzigingen zullen in de planning worden aangekondigd. '''Deel deze informatie alstublieft met uw gemeenschap.'''</div><section end="server-switch"/> [[m:user:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]] 15 sep 2026 14:58 (CEST) <!-- Bericht verzonden door User:Trizek (WMF)@metawiki via de lijst op de pagina https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=30513874 --> == ''The Signpost'': 16 September 2026 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''</div> <div style="column-count:2;"> * News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-09-16/News and notes|The Balance of Power]] * In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-09-16/In the media|Shocking photos may be changed on Wikipedia]] * Disinformation report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-09-16/Disinformation report|Have UN Secretary-General candidates manipulated Wikipedia?]] * Recent research: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-09-16/Recent research|Google's AI overviews may have reduced search engine referrals to English Wikipedia by 5%]] * WikiConference report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-09-16/WikiConference report|The backwater symbiosis – reflections from Wiki Conference India 2026]] * Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-09-16/Traffic report|Heaven let your light shine down]] * Serendipity: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-09-16/Serendipity|Wikipedia Family Mosh Pit]] * Obituary: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-09-16/Obituary|Passing of Gobonobo, community leader advocating for women and minorities]] * On the bright side: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-09-16/On the bright side|Fantasy video games, hopeful science fiction, and the change of seasons]] * Comix: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-09-16/Comix|The Adventure of the Unknown Corpse]] </div> <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 16 sep 2026 04:11 (CEST) <!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --></div> <!-- Bericht verzonden door User:JPxG@metawiki via de lijst op de pagina https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&oldid=31028446 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-39</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W39"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/39|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|All wikis will be read-only]] for a few minutes on Wednesday, 23 September 2026 at [https://zonestamp.toolforge.org/1790172000 14:00 UTC]. This is for the datacenter server switchover backup tests, [[wikitech:Special:MyLanguage/Deployments/Yearly calendar|which happen twice a year]]. During the switchover, all Wikimedia website traffic is shifted from one primary data center to the backup data center to test availability and prevent service disruption even in emergencies. [https://phabricator.wikimedia.org/T433363] '''Updates for editors''' * The Growth team tested a new post-edit notice designed to [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account Creation Experiments#4. Encourage Temporary Accounts to Register|encourage Temporary Account holders to register for a permanent account]]. The new notice replaced multiple dialogs and a simultaneous welcome notification with a single message highlighting the benefits of creating an account. The experiment increased permanent account creation from 1.94% to 3.66%, an 87% relative increase. The change will now be released to all wikis. [https://phabricator.wikimedia.org/T433551] * For Wikipedia editors using the [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|"Suggestion mode" Beta Feature]], there is a [[Special:Preferences#mw-input-wpvisualeditor-editcheck-experimental|new opt-in user preference]] for showing "experimental" edit checks and suggestions. These types are listed at [[Special:EditChecks#experimental-checks|Special:EditChecks]], and are intended for early developer-testing and for gathering feedback from experienced users. Administrators can change the [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/Configuration|configuration details]] for each suggestion as usual. Administrators can also [[mw:Special:MyLanguage/Help:Suggestion mode#Experimental Suggestions|use this feature]] to help test their community's ideas for locally created checks and suggestions. Experimental types will have a more distinct visual style later this week. [[mw:Talk:VisualEditor/Suggestion Mode|Feedback is welcome]]. * The [[m:CEE Technical Village Pump|CEE Technical Village Pump]] has been launched as a space for technical discussions and collaboration among Wikimedia communities in Central and Eastern Europe. * A new tool, [[mw:Special:MyLanguage/Language Onboarding and Development/Starter kit|Starter Kit]], is now available for new and small language Wikipedia communities. It brings together guided tasks, tools, and resources to help communities get started, monitor their progress, and collaborate with the broader Wikimedia community. Starter Kit is hosted on Wikimedia Toolforge and is designed for Wikipedias with fewer than 50,000 articles. Learn more about how Starter Kit works and how communities have been using it in [[diffblog:2026/09/18/introducing-starter-kit-for-new-and-small-language-wikipedias/|this Diff blog post]]. * The Reader Growth team is launching a retest of the [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/Image Browsing|image carousel experiment]]. The retest will use three new versions of the design, updated based on community feedback. The team will assess results and determine with communities whether or not to proceed with the feature. The experiment will begin the week of September 28 and will run on Arabic, Bengali, Chinese, Czech, English, Farsi, French, German, Indonesian, Japanese, Polish, Portuguese, Spanish, Swedish, and Vietnamese Wikipedias. * After successful rollouts to Arabic, Bengali, Chinese, Czech, English, French, Indonesian, and Vietnamese Wikipedias, the [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/Reading lists|Reading Lists feature]] from the Reader Experience team will be available to all logged-in users on all Wikipedia wikis starting September 28. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:28}} community-submitted {{PLURAL:28|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where the mentor status script repeatedly updated mentors’ status even when nothing had changed, creating unnecessary Recent Changes entries, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T436659] '''Updates for technical contributors''' * The <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>abusefilters</nowiki></code></bdi> list query API, used to retrieve specific details about active or historical abuse filters configured on a wiki, has been updated to support the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>formatversion=2</nowiki></code></bdi> configuration parameter, thereby leading to breaking changes to the API response. All users who maintain user-scripts or other code need to check if they use the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>abusefilters</nowiki></code></bdi> list query API, and respond to any breaking changes. [https://phabricator.wikimedia.org/T435828] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.21|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/39|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W39"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 27 sep 2026 13:56 (CEST) <!-- Bericht verzonden door User:STei (WMF)@metawiki via de lijst op de pagina https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=31085309 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-40</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W40"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/40|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * Users of default skins on desktop and mobile web (Vector 2022 and Minerva respectively) will now be informed if the search suggestions displayed as they type into Search come from page redirects. Previously, users could get confused when the top search suggestions did not match exactly what they had typed. The new redirect notice clarifies that these suggestions are not random, but related to the search. The suggested pages may be redirects to the most relevant destination articles being searched for. [https://phabricator.wikimedia.org/T303013] * Logged-out Wikipedia users on mobile web will begin to see a bookmark button for saving articles to their [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/Reading lists|reading lists]] instead of the current Watchstar button. When clicked, the bookmark button prompts users to log in or create an account to save an article for later. An earlier experiment found that the bookmark icon was four times more likely than the Watchstar button to encourage logged-out users to create an account. This change is part of efforts to encourage more readers to become account holders and use features that help them save and return to content. [https://phabricator.wikimedia.org/T438769] * An experiment will begin on September 29 on Spanish, Arabic, English, and French Wikipedias to simplify the experience users encounter immediately after account creation. The test will explore whether removing friction from the current Welcome Survey helps new users understand what to do next more easily. The experiment will run through the end of October. [https://phabricator.wikimedia.org/T430058] * The [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council|Product and Technology Advisory Council]] has put out a call for the community to suggest topics that it should consider and discuss with the Wikimedia Foundation. Editors and technical contributors are invited to add topics to [[m:Talk:Product and Technology Advisory Council|the council's talk page]]. * Later this week, it will be possible for communities to configure [[mw:Special:MyLanguage/Help:Edit check|Edit Checks and Suggestions]] so that they are [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/Configuration#extraNamespaces|shown within additional namespaces]], such as a <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>Draft:</nowiki></code></bdi> namespace. [[mw:Talk:VisualEditor/Suggestion Mode|Feedback is welcome]]. * A bug in the [[m:Special:GlobalWatchlist|Global Watchlist]] is causing the page to fail to load for users that have unseen changes on Wikimedia Commons. Developers are working on a fix. Until then, affected users can follow the workarounds described in the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:GlobalWatchlist#GlobalWatchlist temporarily broken for users with Wikimedia Commons|relevant]] help section. * New magic words <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>{{CATEGORYSORT:TIMESTAMP}}</nowiki></code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>{{CATEGORYSORT:RTIMESTAMP}}</nowiki></code></bdi> are now available for use. They are able to change the default sorting of categories to be based on timestamp of categorization. [https://phabricator.wikimedia.org/T433768] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:20}} community-submitted {{PLURAL:20|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the issue where [https://wikistats.wmcloud.org/ Wikistats] for Wikipedias was not reachable has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T435959] '''Updates for technical contributors''' * The datacenter switchover, scheduled on September 23, has been postponed. [[diffblog:2025/03/12/hear-that-the-wikis-go-silent-twice-a-year/|The equinox exercise]] revealed capacity issues, preventing the switch of all services to the other datacenter. The process has been paused, prioritizing investigating that issue, to ensure that we continue to be able to serve our users reliably. A new exercise will be scheduled. Meanwhile, all traffic and edits continue to work as usual. * On September 23, a power loss briefly affected all wikis, creating intermittent issues on both reading and editing modes. This also affected Gerrit. This is unrelated to the datacenter switchover postponement. [https://www.wikimediastatus.net/incidents/9fm19t8qykk8] * [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Produnto|Produnto]] has been deployed to mediawiki.org and [[phab:T421436|some Indic language wikis]]. We want to hear your feedback on this experimental product. Produnto allows users to use Lua modules hosted in [[gitlab:repos/lua|Wikimedia's GitLab]]. It simplifies the sharing of Lua code between wikis. Instead of copying each individual Lua module from one wiki to another, users will be able to easily share packages across all wikis. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.22|MediaWiki]] '''Meetings and events''' * A [[m:Event:Cross-wiki Code Collaboration Workshop|Cross-wiki code collaboration workshop]] will be held online on October 2 at 12:30 UTC, bringing together South Asian technical contributors to learn about Produnto and begin piloting it on Hindi, Punjabi, Odia, Telugu, and Malayalam Wikipedias. Produnto is a package manager for deploying Lua modules hosted on GitLab to Wikimedia wikis, and was recently deployed on some pilot wikis. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/40|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W40"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 28 sep 2026 12:49 (CEST) <!-- Bericht verzonden door User:STei (WMF)@metawiki via de lijst op de pagina https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=31092225 --> == This Month in Education: September 2026 == <div class="plainlinks" lang="en" dir="ltr">Apologies for writing in English. Please help to translate in your language. <div style="text-align: center;"> <span style="font-weight:bold; color:#00A7E2; font-size:2.9em; font-family:'Helvetica Neue', Helvetica, Arial, sans-serif;">This Month in Education</span> <span style="font-weight:bold; color:#00A7E2; font-size:1.4em; font-family:'Helvetica Neue', Helvetica, Arial, sans-serif;"> Volume 15 • Issue 9 • September 2026</span> <div style="border-top:1px solid #a2a9b1; border-bottom:1px solid #a2a9b1; padding:0.5em; font-size:larger; margin-bottom:0.2em">[[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/September 2026|Contents]] • [[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/September 2026/Headlines|Headlines]] • [[m:Special:MyLanguage/Global message delivery/Targets/This Month in Education|Subscribe]]</div> <div style="color:white; font-size:1.8em; font-family:Montserrat; background:#92BFB1;">In This Issue</div></div> <div style="text-align: left; column-count: 2; column-width: 35em;"> * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/September 2026/Wikipedia Writing Training at Universitas Terbuka. WikiRempah Welcomes Wikimedians in Ternate|Wikipedia Writing Training at Universitas Terbuka. WikiRempah Welcomes Wikimedians in Ternate]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/September 2026/Wikimedia MKD’s Wiki Camp & Team Building 2026|Wikimedia MKD’s Wiki Camp & Team Building 2026]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/September 2026/Wikimedia Commons Training for Students at Universitas Nurul Hasan Bacan: Mobilizing Bacan's Youth with WikiRempah|Wikimedia Commons Training for Students at Universitas Nurul Hasan Bacan: Mobilizing Bacan's Youth with WikiRempah]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/September 2026/Wikidata integration in the Library & Information Science course|Wikidata integration in the Library & Information Science course]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/September 2026/Translating the EduWiki Newcomer's Starter Kit in Albanian language|Translating the EduWiki Newcomer's Starter Kit in Albanian language]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/September 2026/Training Wikimedia Commons WikiRempah in Bacan, Bringing Digital Education to an Island Without Electricity|Training Wikimedia Commons WikiRempah in Bacan, Bringing Digital Education to an Island Without Electricity]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/September 2026/Synergy Between WikiRempah, the West Halmahera Regency Education and Culture Office, and the Sultanate of Jailolo in Documenting Spice Route Cultural Sites|Synergy Between WikiRempah, the West Halmahera Regency Education and Culture Office, and the Sultanate of Jailolo in Documenting Spice Route Cultural Sites]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/September 2026/St Aloysius Wiki Club Celebrates 10th Anniversary of Tulu Wikipedia|St Aloysius Wiki Club Celebrates 10th Anniversary of Tulu Wikipedia]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/September 2026/Road to Open Source: bringing open source contribution into Indian engineering classrooms|Road to Open Source: bringing open source contribution into Indian engineering classrooms]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/September 2026/Photography and education: initiatives in Brazil|Photography and education: initiatives in Brazil]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/September 2026/Open Knowledge Initiatives Summer Internship 2026 – Project Workflow & Learnings|Open Knowledge Initiatives Summer Internship 2026 – Project Workflow & Learnings]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/September 2026/Media Literacy Teacher Training with Wikimedia UK and Thoughtful|Media Literacy Teacher Training with Wikimedia UK and Thoughtful]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/September 2026/Heritage Across Borders: St Aloysius Wiki Club Students Celebrate Cultural Heritage Through Wikipedia|Heritage Across Borders: St Aloysius Wiki Club Students Celebrate Cultural Heritage Through Wikipedia]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/September 2026/From Bandung's Street Signs to Wikipedia: Rediscovering Sundanese Script|From Bandung's Street Signs to Wikipedia: Rediscovering Sundanese Script]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/September 2026/CSPC Wiki Club launches student community for open knowledge and youth leadership|CSPC Wiki Club launches student community for open knowledge and youth leadership]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/September 2026/Amplifying Underrepresented Voices: Lessons from the Language Diversity Hub 2026|Amplifying Underrepresented Voices: Lessons from the Language Diversity Hub 2026]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/September 2026/Education activity: Can I trust Wikipedia?|Education activity: Can I trust Wikipedia?]] </div> <div style="margin-top:10px; text-align: center; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/About|About ''This Month in Education'']] · [[m:Global message delivery/Targets/This Month in Education|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:Special:MyLanguage/MassMessage|Global message delivery]] · For the team: [[:m:User:ZI Jony|ZI Jony]] 30 sep 2026 20:36 (CEST)</div> </div> <!-- Bericht verzonden door User:ZI Jony@metawiki via de lijst op de pagina https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/This_Month_in_Education&oldid=31092240 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-41</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W41"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/41|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The process for this year’s Community Wishlist [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Community Wishlist 2027#Updated Community Wishlist Process 2027/2028|has been published]], incorporating community feedback. The wish submission process will [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/FAQ#What is the deadline for submitting wishes?|end on November 8]]. This year, [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Community Wishlist 2027/Working group|a working group (open for volunteering)]] that includes community members familiar with the technical aspect of our wikis alongside Wikimedia Foundation staff, will take care of the [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/FAQ#What is triage?|triage process]]. The triage is expected to be completed by late November. Votes for wishes will start in January. '''Updates for editors''' * Editors using the [[mw:Special:MyLanguage/VisualEditor|visual editor]] will now see a warning when they paste text that is likely to have initially been copied from one of five external generative AI chatbots into Wikipedia. This feature is known as [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/LLM Paste Check|LLM Paste Check]]. It is a type of [[mw:Special:MyLanguage/Edit check|Edit Check]] that is community configurable. The check looks for markers in the copied HTML and is not using content watermark detection. Edits will also [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/LLM Paste Check#Edit tags|be tagged]] so that patrollers can review them more closely. The feature helps newcomers add content that respects Wikipedia’s policies and makes it easier for experienced editors to identify problematic edits. Communities with local policies about LLM usage can [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/LLM Paste Check#Configuration|adjust the wording and policy that is linked]]. The team [[listarchive:list/translators-l@lists.wikimedia.org/message/EVHKWJ4IERZELMPIWNH3XUVUSQV5KOO4/|apologizes]] that this was rolled out without a delay for translations. * Editors can now easily [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Future of Editing on the Mobile Apps|access the web visual editor directly from the iOS and Android apps]]. When opening the editor, users will be given a choice between visual editing and source editing. If they choose visual editing, they will be sent to a mobile web window in their phone's browser. After completing their edit, a banner will give them the option to return to the app. This enables readers to make quick contributions while casually reading. * Users of the Wikipedia Android and iOS apps will now see a one-time account creation prompt after they have used the app for two consecutive weeks. This prompt explains the benefits of having an account. It is intended to help more casual readers become logged-in users who return to the apps regularly. [https://phabricator.wikimedia.org/T434847] * Editors on [[wmnoc:conf/dblists/group1.dblist|group1 wikis]], including Wikiquote, Wikibooks, Wikiversity, Wikivoyage, and Wikisource, will no longer see notifications on [[mw:Special:MyLanguage/Help:Recent changes|Recent Changes]] and [[mw:Special:MyLanguage/Help: Watching pages|Watchlist]] when a link to another language version of a page is added, removed, or changed in its Wikidata item. This change will begin on October 5 at 07:00 UTC as a two-week trial to reduce high-volume, low-value notifications and make important changes easier to identify. Editors who rely on these notifications can read more on the [[m:Wikidata For Wikimedia Projects/Clearer Wikidata Edit Summaries/Hide Language Link edits|project page]] and share feedback or concerns on the [[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|talk page]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T439415] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:36}} community-submitted {{PLURAL:36|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where mentors who removed themselves from the mentorship program could still have mentees assigned to them and receive questions, has now been fixed. Mentees will now be reassigned when a mentor leaves the program. [https://phabricator.wikimedia.org/T418194] '''Updates for technical contributors''' * Wikimedia Brasil has published its [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Brasil/Arcabouço de Boas Práticas de Desenvolvimento|Development Best Practices Framework]] (ABPD). It is a guide for staff, contractors and volunteers building technical tools and projects. It covers the project lifecycle, security, accessibility, personal data protection and responsible AI use, and explains how movement-wide guidelines were adapted to a local context. They encourage other affiliates to reuse it and adapt it. Read more in the [[wmfblog:2026/09/26/wikimedia-brasils-development-best-practices-framework-technical-sustainability-as-an-organizational-responsibility|Diff post]]. * A new, canonical base URL for Wikimedia APIs will soon be introduced. The new canonical route follows a <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>{projectName}/api/</nowiki></code></bdi> pattern and will act as an alternative path for current REST APIs (for example: <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>{projectName}/w/rest.php/</nowiki></code></bdi>). Both versions will be callable for all existing APIs, but the new structure will be the preferred path for newly created API modules. This change will be non-breaking for most users. The existing pathways will remain available for all existing endpoint requests. However, some endpoints may return URLs following the new pattern in response bodies. Changes will be available on test wiki first, with the rollout expected to cover all wikis by the end of October. [https://phabricator.wikimedia.org/T433535] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.23|MediaWiki]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/41|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W41"/> </div> 5 okt 2026 20:52 (CEST) <!-- Bericht verzonden door User:Trizek (WMF)@metawiki via de lijst op de pagina https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=31098825 --> kqojiy6de5nsnq0krmnzux1f1juztmv 0 46775 430526 429742 2026-10-06T08:53:33Z Erik Baas 2193 Erik Baas heeft de pagina [[Welzijnenveiligheid/Deel0]] hernoemd naar [[Welzijn en veiligheid/Deel0]] zonder een doorverwijzing achter te laten 429742 wikitext text/x-wiki = <big> '''HEDENDAAGSE SPANNINGEN IN HISTORISCH PERSPECTIEF & EVOLUTIES IN HET VEILIGHEIDSDENKEN'''</big> = [[Bestand:Gyzis 006 (Ηistoria).jpeg|thumb|550px|''Historia'' (Allegorie van geschiedenis), Nikolaos Gyzis, 1892. '''Geschiedenis''' is de vakdiscipline die de chronologische ordening van gebeurtenissen bestudeert, gebaseerd op een kritisch onderzoek van bronnen om inzicht te krijgen in het verleden, het heden en de toekomst.]] [[File:Aanwijzing_12_voor_het_hanteren_van_het_musket_-_Schiet_(Jacob_de_Gheyn,_1607).jpg|thumb|550px|'''1607_ VERDEDIGEN MET BUSKRUIT''' Aanwijzing 12 voor het hanteren van het musket. Veiligheid en welzijn zijn aan evolutie onderhevig doorheen de tijd.]] . . {{Citaat|'''Details zijn oneindig veel belangrijker.'''|Sir A. Conan Doyle, ''The adventures of Sherlock Holmes''}} . {{Citaat|'''De scherpste kritiek is een bewijs van belangstelling.'''|Marc Callewaert''}} . {{Citaat|'''Time keeps on slippin', slippin', slippin' into the future (...) I want to fly like an eagle to the sea (...) 'till I'm free. Oh, Lord, through the revolution, feed the babies who don't have enough to eat. Shoe the children with no shoes on their feet. House the people livin' in the street. Oh, oh, there's a solution.'''|Steve Miller Band, 1976.}} . {{Citaat|'''Reizen is een verplaatsing in de tijd. In sommige stadsdelen van Peking is het 2040, in Tbilisi 1955 en in Charleroi is het naar mijn gevoel 1979. Sommige plaatsen worden sneller ouder, andere juist jonger en snellen hun tijd voorbij.'''|Pascal Verbeken, 2014.}} . {{Citaat|''' ♣ Geschiedenis is niet alleen een onderwerp, ze is een methode. Mijn methode is de doden laten spreken. Ik perste hun woorden tussen deze bladzijden, als bloemen om hun schoonheid of als insecten om hun afzichtelijkheid. Het werk van de historicus is niet dat van de criticus of de moralist; het is het werk van de speurder en de verhalenverteller, de filosoof en de wetenschapper, de hoeder van verhalen, de waarzegger en de zegger van de waarheid.'''|Jill Lepore}} . {{Citaat|'''Het loskomen van de eigen gedachtenkaders, het inpassen van de menselijke soort in zijn geschiedenis en in zijn ontwikkelende culturele patronen zijn onontbeerlijk om een volledig en genuanceerd beeld van de werkelijkheid te kunnen hanteren. Het is een slechte evolutie dat deze vakken in de opleiding van hulpverleners een steeds kleinere plaats innemen, en zijsprongetjes, versieringen haast worden, terwijl het een basis vormt voor ons denken over ons bestaan en de wereld. (...) Zonder filosofische grond blijven onze gedachten ongerichte flarden tekst zonder samenhang.'''|Dirk De Wachter}} . [[File:Jacques-Louis_David_-_De_moord_op_Marat_-_MSK_Brussel_25-02-2011_13-11-35.jpg|thumb|550px|'''1793_ MOORD EN DOODSLAG''' De dode Marat met in zijn hand de brief van zijn moordenares, Charlotte Corday. De schilder en politicus Jacques-Louis David was een van de laatsten die hem levend zag.]] [[Bestand:Théodore Géricault - Le Radeau de la Méduse.jpg|thumb||550px|'''1816_ DRENKELINGEN''' Dit schilderij verwijst naar de schipbreuk van het Franse fregat Méduse in 1816 op de Atlantische Oceaan. De ramp, de dood van 140 mensen en de verhalen van de overlevenden kregen veel belangstelling. Het bracht de Franse regering in diskrediet: de bekwaamheid van de kapitein en de reddingsoperatie flopten. Drijvend op de Romantiek (schilderkunst) schilderde Géricault de gebeurtenis.]] [[File:Bruxelles_à_travers_les_âges_(1884)_(14576755848).jpg|thumb|550px|'''1830_ OPRICHTING BURGERWACHT''' In 1830 richten burgers spontaan milities op om de orde te handhaven, plunderingen te verhinderen of om op te trekken tegen Nederland. Het Voorlopig Bewind erkende hen als de burgerwacht. Ze was georganiseerd op gemeentelijk niveau en samengesteld uit burgers tussen 21 en 50 jaar, vooral jonge vrijgezellen. De standaarddienst bestond in het wacht optrekken en patrouilles uitvoeren voor de beveiliging van personen, het behoud van eigendommen en het handhaven van de openbare orde.]] [[File:poucet10.jpg|thumb|550px|'''1862_ DE ZANDMAN''' Angst is iets wat ouders hun kinderen aanleren en over meerdere generaties doorgeven. Zo schrijft E.T.A. Hoffman: 'De zandman is een boosaardige kerel, die komt de kinderen opzoeken als ze niet naar bed willen en dan werpt hij met beide handen tegelijk zand in hun oogjes zodat die bloederige uit hun hoofd springen. Hij gooit die dan in een zak en neemt ze mee naar de halvemaan als aas voor zijn kleintjes: die zitten daar in het nest en hebben kromme snavels, precies als uilen, en daarmee pikken ze de oogjes van ondeugende mensenkinderen op.' Hierna nam het beeld van de wrede zandman op afgrijselijke wijze, steeds vaster, gestalte aan voor mijn ogen. Zodra hij 's avonds de trap opkloste begon ik van louter angst en ontsteltenis te sidderen. Moeder kon dan niet veel meer uit met krijgen dan: "de zandman, de zandman!" De laatste halve eeuw bestond er [https://www.youtube.com/watch?v=VNUgsbKisp8 een ander beeld van de zandman].]] [[File:Slave_Market-Atlanta_Georgia_1864.jpg|thumb|550px|'''1864_ HET SLAVENHUIS''' Slavenwinkel en veilinghuis in Atlanta, Georgia, net voor de afschaffing van de slavernij. ♠ Luister hier naar [https://podcasts.apple.com/be/podcast/112-hoe-vrij-was-the-land-of-the-free-de-lange-19de-eeuw-deel-5a/id1509692709?i=1000715687227 Geschiedenis voor herbeginners] over die slavernij.]] [[File:Gatling_gun.jpg|thumb|550px|'''1862_ HET MACHINEGEWEER''' Een van de allereerste, zoals gebruikt tijdens de Amerikaanse Burgeroorlog. ♠ Luister hier naar [https://podcasts.apple.com/be/podcast/113-hoe-verenigd-waren-the-united-states-de-lange/id1509692709?i=1000717020067 Geschiedenis voor herbeginners] over die burgeroorlog.]] Beste studenten Maatschappelijke Veiligheid, Beste studenten Sociaal werk, . De cursus bestaat uit negen lesblokken van twee uur en een historische wandeling. De wandeling neemt een dag in beslag en vraagt twee uur voorbereiding. . Lesopnames uit de coronadagen, met een ♥ aangeduid, begeleiden de cursus als een hart onder de riem. Wie naar de les komt, hoeft ze niet te bekijken, tenzij je een herhaling wil. Het koekjessymbool ♦ verwijst naar presentaties die de lessen begeleiden. Smullen! Door de cursus loopt een rode draad die je snel ontdekt. Die passages krijgen een klavertje: ♣. Als je erin slaagt om het klaversymbool uit te leggen, dan ben je mee. Wie het schoppensymbool ♠ ziet, komt bij uitbreidingsmateriaal. Dit behoort niet tot de bevraging, het helpt wel kaderen. Schop (!) het gerust weg. . '''♥ [https://www.youtube.com/watch?v=WxjY9T1D36U LESOPNAME B. WYDOOGHE GEEFT EEN INLEIDING OP DIT VAK (27 Min.).]''' . '''♠ [https://www.vives.be/nl/juan-luis-vives WELKOM OP VIVES. WHO THE FUCK IS VIVES?]''' . '''♦ [https://www.slideshare.net/benedictwydooghe/evoluties-in-het-welzijns-en-veiligheidsdenken-2022-inleiding DE POWERPOINT DIE BIJ DE INLEIDING HOORT (44 Dia's.).]''' . . = '''HOE BRENG IK DIT TOT EEN GOED EINDE?''' = . == Welkom op Wikibooks == . {{Citaat|'''Don't know much about history''' '''Don't know much about biology''' '''Don' know much about the science book''' '''Don't know much about the French I took [...]''' '''Don't know much about geography [...]''' '''Don't know much about algebra [...]''' '''But I do know one and one is two '''And if this one could be with you What a wonderful world this would be...'''| Sam Cooke, 1958: Wonderful World}} . Sam Cooke stierf vroeg. [https://www.youtube.com/watch?v=R4GLAKEjU4w Dit nummer] maakte hem onvergetelijk. Hij overleed in 1964 in hotel Haciënda in Los Angeles na dat Bertha Franklin, de hotelmanager hem neerschoot. Het lijstje bekende neergeschoten mensen houdt niet op. Vul het gerust aan: Abraham Lincoln, J.F. Kennedy, Martin Luther King, John Lennon... . Ik gebruik Toledo niet. Wikibooks heeft een prettige interface. Tip: start met de teksten die ik hier aanbied. Alles staat er in, concentreer je op de samenhang. Dat is de hoofdzaak, de korte uitleg bij de jaartallen zijn bijzaak. Bijkomend zoekwerk is onnodig en alle examenvragen zijn gekend, ze zijn onderaan elk deel terug te vinden. * De code S is voor de Sociaal werkers; * De code V is voor de Bachelor in de Maatschappelijke veiligheid . . == Tijdsinvestering == . Qua tijdsinvestering is dit een cursus die honderd uur vraagt om die tot een goed einde te brengen, lestijd en wandeling inbegrepen. . . == Inhoud en leerdoelen == . ;Inhoud . De cursus bestaat uit tien delen: deze inleiding/handleiding, acht hoofdstukken en een besluit. Het [[Welzijnenveiligheid/Deel1|eerste hoofdstuk]] is thematisch met de vraag: wat is (het belang van) geschiedenis? De volgende hoofdstukken zijn chronologisch opgebouwd rond macht, te beginnen met de tijd van de nederzettingen en waarom conflicten en oorlogen bestaan ([[Welzijnenveiligheid/Deel2|deel 2]]) en de opkomst en de ondergang van het Romeinse Rijk ([[Welzijnenveiligheid/Deel3|deel 3]]). [[Welzijnenveiligheid/Deel4|Deel 4]] focust op de Middeleeuwen en de Europese feodaliteit waarbij de continenten een vrij geïsoleerd bestaan leiden. Op de Noormannen, de Kruistochten en de Zijderoutes na zijn er weinig intercontinentale bewegingen. Dit verandert in ([[Welzijnenveiligheid/Deel5a|deel 5a]]), in de zestiende eeuw als Spanje en Portugal opklimmen tot de machtigste landen ter wereld. In de zeventiende eeuw verschuift de macht tijdens en na de Tachtigjarige oorlog. Spanje gaat verschillende keren failliet en Holland kent zijn de Gouden Eeuw, het is de eeuw van Rembrandt van Rijn en de Verenigde Oostindische Compagnie. In de Hortus Botanicus van Amsterdam ontwikkelt men de koffieboon, en men schenkt ze cadeau aan Lodewijk XIV. Het lijkt een symbolische machtsoverdracht: Frankrijk zal zich in de tweede helft van de zeventiende eeuw tot wereldmacht opwerken: ([[Welzijnenveiligheid/Deel5b|deel 5b]]). In de achttiende eeuw heeft Frankrijk de wereld in zijn macht met het grootste landleger ter wereld, maar het voelt al snel de Engelse adem. Deel 6 focust op de Revoluties in de late achttiende en in de negentiende eeuw: de Franse Revolutie, de Belgische Revolutie en de Industriële Revolutie. Op het vlak van de wereldmacht is Engeland aan de beurt. De kolonisatie gaat gepaard met de Industriële Revolutie. België profiteert erg snel mee van de industiËle wind dankzij Congo als wingewest. Vanaf het Fin de Siècle kondigt de Eerste Wereldoorlog zich aan. Na Spanje, Portugal, Holland, Frankrijk, na Engeland en België lijkt het erop dat de twintigste eeuw Duits zal zijn. Dat is tot twee keer geprobeerd. Het lukte niet, noch in 1914, noch in 1939. De 20ste eeuw is gedomineerd door Amerika en de USSR. Europa speelde zijn kolonies en zijn wereldmacht kwijt. De cursus eindigt met een futuristische terugblik met de vraag; waar komt het machtscentrum van de 21ste eeuw te liggen? . ;Leerdoelen Deze cursus heeft vier basisdoelstellingen. Lees ze door, ze helpen je focus bij het studeren. De student 1. leert kritisch kijken; 2. maakt een referentiekader met tijd, chronologie en oorzaak-gevolg redeneringen; 3. ontdekt hoe het welzijns- en veiligheidswerk ontstaat en evolueert en 4. vormt een toekomstvisie. Uitbreidingsdoelen zijn: . 1. Inzicht verwerven in de ontwikkeling van het welzijns- en veiligheidsdenken. De student begrijpt hoe het denken over welzijn, veiligheid en onveiligheid doorheen de tijd evolueert en welke maatschappelijke noden deze evoluties bepalen. . 2. Herkennen van paradigma’s. De student kan uitleggen hoe tijdsperiodes – van de sedentatie tot de 21e eeuw – andere veiligheidsproblemen en veiligheidsconcepten hanteren, en welke paradigma’s daarbij horen. . 3. Analyseren van de context. De student begrijpt hoe sociale, economische, politieke, militaire en culturele factoren het veiligheids- en welzijnsdenken vormen en kan deze contexten duiden. . 4. Relativeren. De student leert dat veel begrippen, basismodellen en theorieën binnen welzijn en veiligheid relatief en tijdsgebonden zijn, en ontwikkelt het vermogen om deze beoordelen. . 5. Kritisch omgaan met historische parallellen. De student kan parallellen trekken tussen historische en hedendaagse veiligheids- en welzijnsvraagstukken en begrijpt hoe inzichten uit het verleden kunnen bijdragen aan hedendaagse uitdagingen. . 6. Situeren van veiligheidsvraagstukken in de maatschappij: De student kent de plaats van dit vak binnen de opleiding, kan de verworven inzichten toepassen op micro-, meso- en macroniveau. De student weet de opleiding te situeren in een maatschappelijke context. . Elk hoofdstuk overspant een tijdszone en gaat steeds sneller. Deel twee heeft het over een tijdsbestek van 2,5 miljoen jaar dat de prehistorie heet, deel drie, de oudheid focust op een periode van ongeveer 5.000 jaar. De Middeleeuwen in het vierde deel beslaan zo'n duizend jaar, deel vijf, de Renaissance en de Verlichting nog driehonderd. De industriële negentiende eeuw: honderd jaar. Deel zeven (het Fin de Siècle en de rampzalige Eerste Wereldoorlog) is een periode van dertig jaar. Het interbellum en de tweede wereldoorlog komt op 25 jaar en daarna is het decennium na decennium: de zilveren jaren vijftig, de gouden jaren zestig, de crisis van de jaren zeventig, het einde van de koude oorlog eind jaren tachtig. En vanaf de jaren negentig gaat het van jaar tot jaar. . . == Rode draad: van Eden tot heden ♣ == . {{Citaat|'''♣ Misschien kunnen tuinen, beter dan de rede uitdrukking verlenen aan het ideaal dat de mens, gevangen in het keurslijf van zijn materiële leefomstandigheden, bezielt. Een tuin is een stuk natuur dat door de mens zo wordt bewerkt, dat het aan zijn droom van een beter leven gaat beantwoorden. Om deze droom in werkelijkheid om te zetten, probeert hij de planten aan zich te onderwerpen, zowel degene waarmee hij zich voedt, als degenen die geen andere verdienste hebben dan hun schoonheid.'''|G. Marçais, 1957<ref>G. MARCAIS. ''Les jardins de l'Islam''. In: ''Mélanges d'histoire et d'archéologie de l'Occident musulman, I''. Algiers, 1957, p. 233-234.</ref>}} [[Bestand:Gerit_komrij_676.jpg|thumb|550px|Gerrit Komrij legde in de Huyzingalezing van 1991 een relatie tussen de microkosmos en de macrokosmos. Het grote weerspiegelt zich in het kleine, de tuin als metafoor voor de samenleving.]] . ♣ Doorheen de cursus loopt de rode draad van de tuingeschiedenis. Oppervlakkig gezien is een ''tuin'' getemde ''natuur'' op een begrensd land dat gewassen in ''cultuur'' brengt. De horticultuur of de studie van het kweken van bollen, bloemen en bomen, het zorgen voor zaden van groenten en fruit in al zijn biologische, kunstzinnige en historische uitingen is echter meer dan het resultaat van een tuinontwerper. Een tuin kan utilitair zijn, een groentetuin, een wetenschappelijke Hortus botanicus of een decoratieve siertuin. Wie dieper graaft, merkt dat de tuin een middel is om de mens in zijn samenleving te begrijpen. Sterker zelfs: ze weerspiegelen de geschiedenis van de mens. Deze cursus onderzoekt de relatie tussen tuinarchitectuur enerzijds en de historische achtergrond, de maatschappelijke context waarin die tuin gecreëerd wordt anderzijds. We zijn niet origineel. Gerrit Komrij (1991), Pierre Bonnechere & Odile De Bruyn (1998) en René De Hert verkenden dit domein in hun teksten 'Over de noodzaak van tuinieren', 'Het bezielde landschap' en 'Tuinen van Eden'. Zo leggen deze auteurs relaties tussen de uitwijzing uit het aards paradijs en de nomadische mens, het magisch denken in de Middeleeuwen en de symbolische tuinelementen, tussen de renaissancetuin en de drukpers, tussen de veroveringsdrang van Lodewijk XIV en de Franse tuin, relaties tussen de romantiek, de democratie en de landschapstuin, tussen de opkomst van de horticultuur en de vroege industriële revolutie, tussen de Victoriaanse burgertuin en de triomfgedachte van industriebaronnen, tussen de hedendaagse informatiesamenleving en de digitale tuinrage. Dit is zo omdat elk tijdperk, elke opdrachtgever en elke ontwerper zijn stempel achterlaat. Toch is er een verschil met een schilderij of een ander kunstwerk. Een tuin is, zoals het Charter van Firenze het in 1981 bepaalde, 'een levend monument.' Levend erfgoed als het ware.<ref>Het idee om erfgoed te beschermen is in België nog geen twee eeuwen oud en gaat terug op de oprichting van de Koninklijke Commissie voor Monumenten in 1835. Groene ruimten zijn veel later aan deze notie toegevoegd.</ref> Omdat de tuin meer dan andere expressievormen onderhevig is aan licht, klimaat en bodemgesteldheid is hij onophoudelijk in evolutie, een eeuwig onafgewerkt kunstwerk met elk beeld als momentopname.<ref>DONATIENNE DE SEJOURNET. ''Parken en tuinen van Brussel.'' Snoeck, Kortrijk, 2013, p. 7.</ref> Een tuin komt pas jaren na zijn aanleg tot volle schoonheid en impliceert daardoor een toekomstprojectie, een passioneel vooruitdenken en geloof. Dat maakt van de tuin tot de voorbode van een alles omvattend, conceptueel monument: de staat.<ref>GAIA VINCE, vertaald door Rogier van Kappel. ''Vuur, taal, schoonheid, tijd. Hoe culturele evolutie de mens heeft gevormd,'' Atlas Contact, Antwerpen, 2020, p. 259-260.</ref> . . == Gouden tip == . Wie dit liever op papier studeert kan een '''printvriendelijke versie''' downloaden en uitprinten via een hulpmiddel in de zijbalk. Vergeet niet ELK deel uit te printen. . . == Jaartallen == [[Bestand:Modelklas.jpg|thumb|550px|Voor de bachelors en graduaten geen klassikaal examen dit keer, maar een mondeling examen. Eén op één. Vertel eens een verhaal.]] . In deze cursus komen veel jaartallen voor. Dit is niet om te martelen. Wie een gebeurtenis of een personage in de tijd kan situeren (voor, na, omstreeks) dan is dat voldoende. Deze 25 data zijn parate kennis: 0, 313, 476, 1302, 1450, 1492, 1500, 1517, 1566, 1648, 1650, 1789, 1815, 1848, 1890, 1914, 1919, 1933, 1939, 1945, 1958, 1968/9, 1972, 1989, 2001. De periodisering van de cursusdelen is uiteraard te kennen. Deze cursus gebruikt VC en NC vaak niet. Als het om het verre verleden gaat, dan toont de cursus hoeveel jaar het van nu geleden is (20.000 jaar terug, betekent 18.000 VC). Wie leest 'Van 365 tot 229' weet dat dit voor Christus is. Van 229 tot 365 is na Christus. Let op de eeuwen en wees daar niet nonchalant in. De negentiende eeuw start in 1801 en eindigt in 1900. De eerste eeuw VC loopt van 100 tot 1 en (het jaar nul bestaat niet, net zoals dag nul of maand nul niet bestaat, in tegenstelling tot de temperatuurmeting met nul als ijkpunt dat de overgang van ijs naar water of omgekeerd aangeeft. Honderd stapjes verder gaat het water over naar damp - het kookpunt. Evenmin is tijd te vergelijken met het meten van snelheid. Mochten we de geschiedenis zien als een wagen die voor- of achteruit rijdt, zou dit willen zeggen dat de geschiedenis kan stilstaan. Los van deze filosofische beschouwing, is de reden voor het ontbreken van het jaar nul niet ver te zoeken: de Romeinen die deze kalender invoeren, kenden in hun rekenkunde het cijfer nul niet. Vandaar. Meer hoef je er niet achter te zoeken. Vier eeuwen na de dood van Jezus stelt het Romeinse rijk zijn chronometers bij en vervangen ze het begin van hun jaartelling van de mythische stichting van Rome naar Jezus' geschatte geboortedatum. . . == Mondeling examen == . Het examen is voor AO een schriftelijk, gesloten-boek, met ruime voorbereidingstijd. Voor de dagstudent gaat het om een mondeling examen. De student krijgt vier vragen uit een batterij. A. staat voor Algemeen, B. staat voor een Betoog of een verhaal en C. staat voor Complex of inzicht. D staat voor Documentaire foto's. Na elk hoofdstuk zijn de examenopgaven opgenomen, geen verrassingen. Je zal nog code's zien bij de vragen: S zijn vragen voor Sociaal Werkers, V voor studenten Maatschappelijke veiligheid. Staat er geen code, dan gelden de vragen voor beide groepen. . ;A-Vragen De eerste vraag peilt naar encyclopedische kennis over personen en data, begrippen en definities. A-vragen staan voor Algemeen, encyclopedisch, kort en bondig: 6 punten. . ;B-Vragen Aan de hand van de tweede vraag toon je dat je in staat bent om een coherent betoog op te bouwen over een eenvoudig probleem. Deze B-vragen peilen naar samenhang, verhaal, oorzaak en gevolg-redeneringen. Je bouwt een verhaal over een kort, samenhangend geheel uit de cursus: 7 punten. . ;C-Vragen Het examen bouwt verder op inzicht. Hier bewijs je inzicht te hebben in historische periodes en leg je verbanden met andere delen van de cursus of met andere cursussen. C-vragen zijn Complex, leggen verbanden tussen diverse delen en tonen inzicht: 7 punten. . ;D-Vragen Het examen rondt af met Documentaire vragen: foto's die je probeert te benoemen. Je krijgt een reeks van tien foto's te zien. Per foto kan je een punt verdienen door het opnoemen van: periode, plaats, personage, auteur, plaats in de cursus enzovoort... grijp aan wat je kent. 6 punten in totaal. . ;Eindscore De eindscore is 20. Na het optellen van de punten, brengt de docent de slechts beantwoorde vraag niet in rekening. . . ;Inschrijven voor het examen . Voor de eerste en tweede zittijd kan je inschrijven als de tijd rijp is. Dat is ongeveer rond de laatste les of bij aanvang van de zomervakantie. Een mail brengt je op de hoogte als de inschrijvingslijsten opengaan. . . == Test je historische kennis == . ;We beginnen met een test met acht vragen. Ze gaan over de inleidende les en over algemene kennis. De student kan internet gebruiken bij het beantwoorden. . '''1. Het studiegebied Sociaal Agogisch Werk... vaak wordt vergeten wat Agogisch betekent. Wat is de meest juiste definitie van Agogisch?''' . # de menswetenschap over van het begeleiden en gedragsverandering. # de menswetenschap die zich inlaat met de opvoeding van kinderen. # de wetenschap die sociologie en psychologie, filosofie en geschiedenis inzichtelijk combineert. # de wetenschap die inzichten uit sociologie en psychologie, filosofie en geschiedenis combineert om tot het begeleiden, gedragsverandering en veranderingsprocessen te komen. '''2. Wanneer, in welk jaar ging jullie opleiding (BASW/BAO/BATP/BAMV) van start?''' . # 1948 # 1969 # 2001 # 2004 # 2009 '''3. Plaats deze uitvindingen in chronologische volgorde, van oud tot jong en noteer voluit. Ze zorgden voor veiligheid en welzijn.''' . # De lens-bril # Buskruit # Het schrift (het schrijven als handeling) # Kunstmaan (een satelliet # Pijl en boog # Machinegeweer # De avonturen van Sherlock Holmes # De vuurbeheersing (vuurdomesticatie) # Het wiel '''4. Wie zijn deze snorremensen?''' . <gallery widths="155" heights="190"> File:JStalin_Secretary_general_CCCP_1942.jpg File:Nietzsche1882.jpg File:Charles_Darwin_01.jpg File:Leopold2-.jpg File:Karl Marx photo from a book by Lenin.jpg File:Sigmund_freud_um_1905.jpg </gallery> '''5. Zorg ervoor dat deze tabel klopt. Je herschikt alle kolommen, ook de eerste.''' . {| class="wikitable" |- ! Een koning, !!een daad, !!een geboorte !! en dood. |- | Filip || Congo || 1790 || 1983 |- | Erasme Louis Surlet de Chokier || Belgische revolutie || 1769 || 1839 |- | Leopold III|| Klimaatmars || 1901 || nog in leven |- | Albert I|| Abortuswet || 1930 || 1934 |- | Albert II|| België 1831 || 1903 || 1993 |- | Leopold II|| Collaboratie || 1875 || nog in leven |- | Boudewijn || Regent ad interim || 1934 || 1909 |- | Leopold I|| Eerste Wereldoorlog || 1835 || 1983 |- | Prins Karel|| Delphine Boël || 1960 || 1865 |} . Wellicht zegt de naam Surlet de Chokier je niets. Hij is het eerste Belgische staatshoofd - eerder een zwak leider die zich vooral op avondlijke diners laat opmerken en 's morgens gasten ontvangt met de slaapmuts op het hoofd. . '''6. Over wie hebben we het hier?''' . <gallery widths="155" heights="190"> File:Martin_Luther_King_Jr_NYWTS.jpg File:Bob Marley Grona Lund 1977.jpg File:Nelson_Mandela-2008_(edit).jpg File:LumumbaBrussel1960.jpg File:Sam_Cooke_2.jpg File:Marvin Gaye 1966.jpg </gallery> '''7. Nu de dames...''' . <gallery widths="155" heights="190"> File:Anuna_De_Wever.jpg File:Monroe_1953_publicity.jpg File:Marlene_Dietrich_in_No_Highway_(1951)_(Cropped).png File:Joan_of_Arc_miniature_graded.jpg File:Aretha_Franklin.png </gallery> . '''8. Formuleer een antwoord op deze quote...''' . {{Citaat|'''Ik zou u willen uitnodigen om terug te denken aan uw jeugd. Kies een periode uit waar u levendige herinneringen aan hebt, niet alleen aan uzelf en uw ouders, maar ook aan de wereld waarin u toen opgroeide. En maak nu in uw hoofd een lijst van alles wat er sindsdien veranderd is. (...) Zo kan ik me een leven zonder het internet niet meer voorstellen. Toch was ik al 21, toen ik voor het eerste een website bezocht.'''|Tom Naegels, 2021.<ref>TOM NAEGELS. ''Nieuw België. Een migratiegeschiedenis'', Lannoo, Tielt, 2021, p. 9.</ref>}} . . == Oplossingen == . '''1. Wat is de meest juiste definitie van Agogisch?''' De wetenschap die inzichten uit sociologie en psychologie, filosofie en geschiedenis combineert om tot begeleiden, gedragsverandering en veranderingsprocessen te komen. . '''2. De opleiding SW ging in 1948 van start, de opleiding BaTP en BaO startten eind jaren zestig en MV ging in 2004 van start.''' . '''3. In volgorde...''' . [[File:E38_p36.jpg|thumb|550px|Pijlen uit Zuid-Amerika, collectie uit 1834 van Jean Baptiste Debret.]] [[Bestand:Mōko_Shūrai_Ekotoba.jpg|thumb|550px|Buskruit]] [[Bestand:Jan_van_Eyck_069.jpg|thumb|550px|Een vroege bril op Jan van Eycks, Madonna met kanunnik Joris van der Paele.]] [[Bestand:Nederland hoort de kunstmaan Weeknummer 57-42 - Open Beelden - 22876.ogv|thumb|(50px|Bioscoopjournaal uit 1957 over de Spoetnik 1, de eerste satelliet. Het belang ervan is in die dagen niet te onderschatten. De avonturen van de ruimtehond Laika en de verwezenlijkingen van Joeri Gagarin leken er op te wijzen dat de USSR de Space Race aan het winnen was. Vanaf de jaren zeventig kunnen satellieten inzoomen tot op een klinknagel. Tijdens de koude oorlog en de wereld vol spionageagenten kan dit tellen.]] * De menselijke vuurbeheersing: 1 miljoen jaar tot 400.000 jaar geleden '''Betekenis:''' Met de vuurbeheersing onderscheidt de mens zich definitief van de dieren. Prometheus steelt het vuur bij de Griekse goden en schonk het aan de mensen, om een technische beschaving te ontwikkelen. Prometheus, geassocieerd met techniek en voorgesteld als de leraar-uitvinder, brengt mensen respect bij en leert hen vooruit kijken: zijn naam is 'de vooruitdenkende'. Oppergod Zeus straft Prometheus met de 'wrekende gerechtigheid' en kluistert hem aan de Kaukasus waar een adelaar elke dag zijn lever eet. 's Nacht groeit de lever aan. Dit moest eeuwig duren maar Herakles bevrijdt hem. De vuurdomesticatie kent een lange voorgeschiedenis. Voorwaarden zijn 1. fysiek rechtop lopen, want men moet de handen vrij hebben om vuur te dragen en 2. planning zodat er altijd brandstof is. De gevolgen van de vuurdomesticatie zijn legio. De belangrijkste? Vuur brengt mensen samen en brengt een leerproces op gang: vuur is sociaal, militair, economisch en cultureel. * Pijl en boog: 35.000 jaar geleden '''Betekenis:''' De jacht wordt veiliger, later wordt dit een gevechtswapen. In de prehistorie zijn er sporen van pijl en boog op elk continent, behalve Australië. De Egyptenaren, Grieken en Romeinen beklemtonen het belang van de schutters bij grote menigten. Griekse goden en helden, Apollo en Odysseus zijn vaak afgebeeld met hun boog, een symbool van aanzien. * Het wiel: 5.500 jaar geleden '''Betekenis:''' Het wiel laat toe om voorwerpen en mensen te verplaatsen en is net als pijl en boog een uitvinding. Vuur en elektriciteit zijn geen uitvindingen maar ontdekkingen. * Het schrift: 5.000 jaar geleden '''Betekenis:''' De mens geeft kennis door aan het nageslacht en dankzij het wiel ook op lange afstand. Door het schrift hoeft de mens zich niet langer te betrouwen op zijn geheugen om kennis door te geven of te verplaatsen. Met het schrift doet de geschiedenis haar intrede. Oude schriftloze culturen worden niet door historici, maar door archeologen bestudeerd. De tegenwoordige schriftloze culturen worden door antropologen bestudeerd. * Buskruit: 1.000 jaar geleden '''Betekenis:''' Aanvankelijk weinig aanvallende capaciteit wegens te log om te hanteren, maar defensief een groot voordeel. * De lens-bril: 700 jaar geleden '''Betekenis:''' Kennis verzamelen, het lezen en observeren is niet langer het privilege van jonge mensen. Eén van de eerste brillen is te zien op een schilderij van Jan van Eyck, de Madonna met kanunnik Joris van der Paele. * Machinegeweer: sinds 1862 '''Betekenis:''' Krijgsheren moeten wennen aan dit nieuwe wapen. Tot en met de Eerste Wereldoorlog zullen stormlopen duidelijk maken, niet meer van de tijd te zijn. Sir Douglas Haig zal er de spotnaam de slachter van de Somme aan danken. * Sherlock Holmes: eind 19de eeuw '''Betekenis:''' Arthur Conan Doyle is niet de grondlegger van het genre moordmysteries, Edgar Allan Poe is hem voor. Veel fictieve detectives imiteren Holmes' logische methoden waarbij hij vanuit het kleine, het grote verhaal destilleert: Agatha Christie deed het met Hercule Poirot, er zijn Columbo, Dick Tracy, Batman... * Kunstmaan: sinds 1957 '''Betekenis:''' Satellietcommunicatie en spionage. Satellietcamera's kunnen vanaf de jaren zeventig inzoomen tot op een klinknagel. . . '''4. Wie zijn deze mensen?''' . <gallery widths="155" heights="190"> File:JStalin_Secretary_general_CCCP_1942.jpg|Jozef Stalin File:Nietzsche1882.jpg|Friedrich Nietzsche File:Charles_Darwin_01.jpg|Charles Darwin File:Leopold2-.jpg|Leopold II File:Karl Marx photo from a book by Lenin.jpg|Karl Marx File:Sigmund_freud_um_1905.jpg|Sigmund Freud </gallery> . . '''5. Het koningshuis''' . <gallery widths="155" heights="190"> Bestand:Surletdechokier.jpg|Erasme Louis Surlet de Chokier (1769–1839) was als regent het eerste staatshoofd van België. File:NICAISE_Leopold_ANV.jpg|Leopold I van België (1790-1865) en België 1831. File:Leopold_ii_garter_knight.jpg|Leopold II van België (1835-1909) en Congo. File:Albert_I_Koning_der_Belgen.jpg|Albert I van België (1873-1934) en de Eerste Wereldoorlog. File:Leopold_III_van_België_(1934).jpg|Leopold III van België (1901-1983) en de [[collaboratie]]. File:Karel_van_België_Charles_de_Belgique_Karl_von_Belgien.jpg|Prins Karel (1903-1983) als regent ad interim. File:Baudouin_of_Belgium_1969.jpg|Boudewijn (1930-1993) en de [[Abortuswet]]. Bestand:Albert_II,_King_of_Belgium.jpg|Albert II en Delphine Boël File:Koning_Filip_van_België.jpg|Filip van België (1960-....) en de klimaatmars]]. </gallery> . . '''6. Over wie hebben we het hier?''' . <gallery widths="155" heights="190"> File:Martin_Luther_King_Jr_NYWTS.jpg|Martin Luther King met [https://www.youtube.com/watch?v=3vDWWy4CMhE I have a dream]. File:Bob Marley Grona Lund 1977.jpg|Bob Marley met [https://www.youtube.com/watch?v=kOFu6b3w6c0 Redemption Song]. File:Nelson_Mandela-2008_(edit).jpg|Nelson Mandela en [https://www.youtube.com/watch?v=AgcTvoWjZJU hoe hij bekend raakte]. File:LumumbaBrussel1960.jpg|Patrice Lumumba, vermoord in 1961. [https://www.youtube.com/watch?v=DGdf7wX-E7g Wie heeft dit op zijn geweten?] File:Sam_Cooke_2.jpg|Sam Cooke, wist weinig van geschiedenis, maar wist [https://wwwyoutube.com/watch?v=wEBlaMOmKV4 dat de verandering kwam]. File:Marvin Gaye 1966.jpg|Marvin Gaye woonde een tijd in Oostende en is in 1984 door zijn vader doodgeschoten. </gallery> . . '''7. Nog mensen...''' . <gallery widths="155" heights="190"> File:Anuna_De_Wever.jpg|Anuna De Wever File:Monroe_1953_publicity.jpg|Marilyn Monroe File:Marlene_Dietrich_in_No_Highway_(1951)_(Cropped).png|Marlene Dietrich File:Joan_of_Arc_miniature_graded.jpg|Jeanne d'Arc File:Aretha_Franklin.png|Aretha Franklin en [https://www.youtube.com/watch?v=TDyiREoBw0o een klein gebedje]. </gallery> . . '''8. Uw hersenspinsel...''' . Die je formulier in op het einde van de les. De docent zal met plezier lezen wat in jouw leven zo bepalend is geweest. . . == Wandelen: historiek fysiek == [[Bestand:Kortrijk_in_het_Stedeboeck_(Novum_Ac_Magnum_Theatrum_Urbium_Belgicae)_-_Amsterdam,_J._Blaeu,_1649.jpg|thumb|550px|Wandelen in historisch Kortrijk. Deze kaart komt uit het Stedeboeck (Novum Ac Magnum Theatrum Urbium Belgicae), uitgegeven in Amsterdam door Johannes Blaeu in 1649]]. [[File:Oostende voor 1862.JPG|550px|thumb|Een kaart of een plattegrond maakt niet altijd duidelijk hoe een omwalde stad er in werkelijkheid uitziet. Deze afbeelding toont de stadsomwalling van Oostende voor 1862.]] . Om de leerdoelen te bereiken, is er een fysiek luik. Kortrijk is een historische stad, ouder dan Brugge. Je valt er over de geschiedenis en in veel van mijn lessen duikt de stad op als historisch 'schoolvoorbeeld'. In de komende weken of maanden ga je op stadsverkenning. We noemen het een observatie-oefening. . * Na de eerste les neem je tijd om groepen te maken vier tot zes studenten. Neem bijvoorbeeld je Sova-groep en deel die door twee of vorm een groepje met de mensen uit je eigen regio... . * Bekijk [https://www.google.com/maps/d/edit?mid=1stA7t8QwzcvtmZQuyzo9F1XUnlqX3Nqj&usp=sharing de Kortrijkse wandelroute op deze kaart]. . * Bij elke locatie is een symbool. ** Een rode ster: belangrijke info (19 locaties); ** Een geel huis: een museum (5 plaatsen); ** Een blauwe wandelaar: wegwijzer met extra info (26 plekken); ** Een paarse camera: kijk naar een beeldfragment; ** Een paarse trompet: luister naar audio; ** Een groen mes met vork: lunchen is mogelijk; ** Een groen glas: iets drinken; ** Een groen fototoestel: stadszicht, fotograferen! . * To do voor de tweede lesweek: Verdeel onder elkaar de 19 sterren, de 5 musea en de 26 route-aanduidingen en schrijf (enkel de locaties, niet de inhoud) dit uit in een document en breng het mee tijdens de tweede les. Elke student maakt een voorbereiding om de rest van de groep van uitleg te voorzien over de gekozen sterren, musea en wegaanduidingen. De werklast in een groep met vier studenten is dus ongeveer zo: elke student neemt vier sterren voor zijn rekening, één museum met een korte uitleg en vijf wegwijzers. Als student in een groep van vier ben je dus tien keer aan het woord. Reken op een voorbereidingstijd van ruim twee uur. Lees niet af, zorg voor een spiekbriefje. . Voor de wandeling reken je een dag: acht uur, met een aperitief, een middagmaal en een afscheidsdrankje inbegrepen. Je vertrekt om 9.30 (bij het historisch stadhuis, onder leiding van B.W.) en omstreeks 16.30 uur eindig je. Wie met de auto komt, parkeert het best op de parking onder het Schouwburgplein. Als de agenda het niet toelaat doe je de wandeling in twee keer: dan heb je twee keer drie uur nodig, eten en aperitief- sla je over. Wie de wandeling vroeg in het academiejaar maakt, ontdekt al snel leuke, studentikoze plekken (daar is aandacht voor) en leert een ander Kortrijk kennen dan wat er zich op 't Hoge afspeelt. In de lessen die volgen, zal je dan veel herkennen. Kies je ervoor om de wandeling in december te doen, dan herken je op je tocht veel cursusmateriaal. Een zin die ons naadloos naar de cursus zelf leidt... . Graduaatstudenten doen een kleinere tocht die ongeveer een halve dag inneemt. Graduaten verdelen deze punten onder elkaar: 0, 1, 2, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 11, 12, 13, 15, 16, 19, 20, 21, 22, 23, 24, 25, 35, 57 en 58. . . Veel succes met deze cursus en de wandeling. '''Benedict Wydooghe''' . PS. Wie werkelijk in de knoop ligt met vragen kan mij altijd mailen. Doorgaans beantwoord ik je vraag dan met een telefoontje. Deze combinatie werkt snel. . . ='''INLEIDING: HET VERHAAL OF DE VERTELLER?'''= [[File:Adolf_Friedrich_Erdmann_von_Menzel_021.jpg|thumb|550px|'''1875_ ARBEIDSVEILIGHEID''' Werk in de staal walserij. Dit realistisch schilderij van Adolph Menzel uit 1875 is een een allereerste weergave in de Duitse kunst van een industrieel thema.]] [[Bestand:Titanic-New_York_Herald_front_page.jpeg|thumb|550px|'''1912_ VEILIGHEID & TOERISME''' Kranten plaatsten direct na de ramp met de Titanic in 1912 onjuiste aantallen van slachtoffers. Tot de officiële bekendmaking circuleerden er veel geruchten. Tot op heden blijft crisiscommunicatie tot misverstanden leiden.]] [[File:Gabrielle_Petit.jpg|thumb|550px|'''1916_ GABRIELLE PETIT''' Geschiedenis is (nog) vaak een mannenzaak. Doorgaans schrijven mannen geschiedenis en de hoofdacteurs in hun verhalen zijn eveneens mannen. Het allereerste monument voor een vrouw in België kwam er pas na de Eerste Wereldoorlog. Intussen hadden Godfried van Bouillon (standbeeld in Brussel), Ambiorix (standbeeld in Tongeren), Jacob Van Artevelde (standbeeld 1863 in Gent), Jan Breydel en Pieter De Coninck (standbeeld in Brugge) al lang hun standbeeld. Deze verzetsheldin en spionne uit de Eerste Wereldoorlog kent na haar opsluiting in de gevangenis van Sint-Gilles en haar dood voor een Duits vuurpeloton een nationale cultus. David Van Reybrouck en Sophie de Schaepdrijver schreven er een boek over.]] [[File:V-2victimAntwerp1944.jpg|thumb|550px|'''1944_ ANTWERPEN INLEEFOEFENING I''' Kinderen spelen FIFA. In een keuken bereidt een moeder het middagmaal voor. Het zijn dagelijkse dingen tot het vensterraam aan de straatkant uit elkaar spat, schijnbaar zonder reden. Muren daveren, de vloer trilt. Aardedonker wordt het, nabij is er vuurwerk en een sluimerende geeloranje gloed. Mensen bevolken in schimmen de anders meestal lege straat. In de donkere nevel lijkt de zon eerder op de maan. Ze zorgt voor lichtstrepen tussen de roetwolken door. Sommige schimmen zijn gewond. Ze stropelen in willekeurige richtingen, weg van het centrum, naar het centrum. Bij de buurman links en in het huis schuin over het plein duikelen ze kelders in. Niet via de weggeblazen voordeur, maar langs een keldergat. Diezelgeur? Kerozine? Het vuur is hoorbaar, paniek is voelbaar. Zwarte en grijze rookpluimen naderen en geen mens weet niet waarom. Rook duwt kruitdampen voor zich uit. Ze prikkelen de neus en die van de kinderen. Je raakt je oriëntatie kwijt. Je raakt je kinderen kwijt. In het duister gaan honden en wolven op elkaar lijken. Je denkt aan het Italiaanse spreekwoord. Helmen! Brandweermannen. Heggen en hekkens, verkeersborden en bomen die je elke morgen passeert, op weg naar de school van de kinderen, helpen je niet langer te oriënteren in deze stoffige duisternis. De dagelijkse klanken zijn vervangen door geschreeuw, sirenes en knetterwerk. Je voet schopt tegen een smeulende teenslipper vol bloed. De geur van verbrande leren schoenen was je nooit eerder opgevallen. De voet steekt nog in de schoen. Op de marktstraat is de crèche verwoest, sommige kinderen bleven intact. Anderen worden dichtgenaaid met koperdraad. Je ruikt zweet, warm zweet, oud-warm zweet, angstzweet. Je ziet het en je ruikt het, de geur van muren die schudden. In de school verpulvert een knetterende brand boeken en banken vol schriften en rapporten. Het plein bij het station is vernield, nu is het station aan de beurt: neerzakkend metselwerk verpulvert tot gruis. Op het plein liggen verse lijken, gehalveerde mensen smeulen. Het alarmsysteem weet van geen ophouden. Een jongeman holt door bloedplassen als waren het waterpartijen na een regenbui. Nu het terug licht wordt, nauwelijks een uur na de eerste inslag, merk je dat het vocht op je broekspijpen niet opdroogt maar stolt. Een militair voertuig staat in lichterlaaie. Officieren wandelen voorbij aan een jong, smeulend lichaam, een jongen die dagelijks aan je voordeur passeerde, op weg naar de bakkerij, om er in de rij te staan voor een oorlogsbrood. Katachtigen peuzelen aan zijn lichaam, op zoek naar de restjes van de barbecue. Je jaagt de dieren weg. België is bevrijd maar niet van de Duitse kwelling af: V2-raketten teisteren het strategisch gelegen [[Antwerpen (stad)|Antwerpen]]. Militairen stappen voorbij alsof dit een dagdagelijks tafereel is. Een onbekende fotograaf van het Amerikaanse leger neemt deze foto op 27 november 1944 op een Antwerps strategisch kruispunt, een aanvoerlijn naar Nederland. De ergste oorlogsramp moet Antwerpen nog overkomen, een fenomenaal dodelijke bominslag op eerste dag van het Ardennenoffensief. Op 16 december vuren de Duitsers om 15.17 uur uit het Nederlandse Hellendoorn een V2 af die minuten later op Cinema-Rex valt. Het publiek is in de ban van een western over Buffalo Bill: The Plainsman. In het gebouw zijn ongeveer duizend mensen aanwezig. Hitler verneemt het nieuws op 17 december. Censuur houdt de doeltreffendheid van het wapen geheim. Een week lang ruimen mensen steen en spitten ze om de lijken van onder het puin te halen. Een gevonden lijk brengen ze naar de Zoo, waar ze in de grote zaal op identificatie wachten. 567 mensen overleven de inslag niet. De gemeenteraad sluit alle publieke plaatsen en maximaal vijftig mensen kunnen tegelijk samenkomen. In 1946 beslist Antwerpen het complex volgens de originele plannen her op te bouwen, deze keer met een schuilkelder. Tegenwoordig herdenkt een tegel bij de zijingang van de UGC op de Keyserlei de V2-slachtoffers.]] [[File:Nagasakibomb.jpg|thumb|550px|De Amerikanen bombardeerden op 6 augustus de Japanse havenstad Hiroshima en op 9 augustus Nagasaki. Daarna capituleerde het Keizerrijk. In tegenstelling tot wat velen denken, stopten de Amerikanen de bom niet om Tokio tot de overgave te dwingen. Ze deden het om indruk te maken op de Russen.]] [[Bestand:Chernobylreactor_1.jpg|thumb|550px|In ''Humo'' spreekt weerman Armand Pien over wat gebeurt op 2 mei in 1986. Het is de zwartste dag in zijn leven. ‘Voor ons bestaat er niet het minste gevaar’ vertelt hij de kijker. En daarna lopen gegevens binnen, metingen worden bewerkt en de natuurlijke radioactiviteit afgetrokken. Pien gelooft zijn ogen niet. De directeur van het KMI stuurt telegrammen naar premier Martens. 'Hoe kun je op basis van verkeerde informatie maatregelen treffen' vraagt hij zich later af?]] [[File:DAWN_street_theatre.jpg|thumb|550px|'''2015_ MENSENRECHTEN''' Wat hebben welzijn en veiligheid iets te maken met mensenrechten? Alles. Hebben mensenrechten iets te maken met het definiëren van criminaliteit? Met goed en kwaad? Met recht of onrecht?]] [[Bestand:Het klimaat heeft geen politieke kleur, 27.01.2019 (cropped).jpg|thumb|550px|'''2019_ KLIMAATSWIJZIGINGEN''' Heeft het klimaat een politieke kleur? (27 januari 2019)]] . {{Citaat|'''Verhalen vormen een krachtige aanpassing in dienst van het overleven omdat ze ons niet alleen in staat stellen om terug te reizen in onze herinnering, maar het ons ook mogelijk maken om in gedachten verschillende toekomstscenario's door te nemen zonder daar veel tijd en energie aan kwijt te zijn. Ze fungeren als gedachte-experimenten, exercities in een virtuele wereld, die ons in staat stellen om allerlei moeilijke of gevaarlijke mogelijkheden uit te proberen en de resultaten daarvan te onthouden. Intuïtief doen we dit voortdurend: we kunnen ons de route naar twee verschillende waterbronnen voorstellen, en op basis daarvan inschatten welke de beste keuze is, zonder dat we die beide tochten eerste zelf hoeven te maken. (...) Verhalen werken als een culturele geheugenbank omdat een narratief een 'contextuele infrastructuur' biedt die ons helpt om feitelijke informatie te begrijpen, te organiseren, met anderen te delen en te onthouden. Informatie in verhaalvorm is veel beter te onthouden -tweeëntwintig keer beter zelfs, heeft onderzoek uitgewezen- omdat tijdens het luisteren naar een verhaal verschillende delen van de hersenen worden geactiveerd. Een droge opsomming activeert alleen de taal verwerkende delen van de hersenen (de gebieden van Broca en Wernicke, waar betekenis aan woorden wordt toegekend). Als dezelfde informatie echter in verhaalvorm wordt overgebracht, worden ook de voor het verhaal relevante hersengebieden geactiveerd: als het verhaal over rennen of springen gaat, licht de motorische schors op, maar als het over iemands satijnen blouse gaat, wordt het sensorische deel van de hersenen geactiveerd. Onze hersenen reageren alsof we het verhaal zelf beleven. Zo kan een verteller emoties, gedachten en ideeën in de geest van zijn toehoorders implanteren en hun het gevoel bezorgen dat ze de beschreven gebreutenissen zelf meemaken. Sterker nog, hersenscans hebben uitgewezen dat de hersenen van de verteller en de luisteraars tijdens het vertellen letterlijk synchroon gaan lopen - neurologen beschrijven dit als een 'neurale koppeling tussen spreker en luisteraar.'''|Gaia Vince<ref>''Vuur, taal, schoonheid, tijd.'', p. 110-111.</ref>}} . {{Citaat|'''Chauvinisme is een vorm van onwetendheid.'''|Samuel Jean Pozzi}} . {{Citaat|'''Wie het verleden controleert, controleert het heden.'''|George Orwell}} . {{Citaat|'''De geschiedenis zal gunstig over me oordelen, want ik ga ze zelf schrijven.'''|Winston Churchill}} . . Om de hedendaagse spanningen en de evolutie van de welzijns- en veiligheidsdiensten en hun pardigmatische denken in kaart te brengen, is deze tijdsband handig. De maatschappelijke ontwikkelingen inzake veiligheid en welzijn (of het ontbreken ervan) gaan hand in hand. Het verband tussen welzijn en veiligheid wordt in deze cursus geleidelijk aan duidelijk: het zijn twee handen op één buik. Het wordingsproces van het sociaal werk, haar methodes zijn één kant van de grootschalige kapitalistische medaille die zich kenmerkt door globalisering, industrialisering en verstedelijking. De andere kant van die socialisatiemedaille omvat de oprichting van een staatsleger, een politiemacht, de komst van wapenarsenalen nabij volkswijken, religieuze dienstverlening (zoals het Leger des Heils) en het openbaar onderwijs. Of, met andere woorden: repressie en veiligheid enerzijds en hulpverlening en welzijn zijn met elkaar verstrengeld. . . == Wat is veiligheid? Wat is welzijn? == . Bestaan er echt slechte mensen? Vast wel. Bestaan er echt slechte mensen die nooit tot hun slechtheid zouden komen mits een goede omkadering? Bestaan er echt slechte mensen die ondanks een goede omkadering toch al hun slechtheid botvieren? Bestaan er echt goede mensen? Vast wel. Bestaan er echt goede mensen die nooit tot hun goedheid komen door een foute omkadering? Bestaan er echt goede mensen die ondanks een foute omkadering toch het goede blijven nastreven? Vertrekt – zoals het cliché het wil – de politiemens vanuit een fundamenteel wantrouwen in de mensheid? Is de flik ervan overtuigd dat de crimineel of de arme zelf de oorzaak is van zijn situatie? En vertrekt -zoals het cliché het wil – de sociaal werker vanuit een fundamenteel vertrouwen in de mens? Is die ervan overtuigd dat de arme of de crimineel slechts een product is van zijn omgeving of zijn omkadering? . De opleiding {{Wp|Maatschappelijke veiligheid (opleiding)|Maatschappelijke Veiligheid}} - een unieke opleiding in België - bestaat in 2024 twintig jaar en is de jongste telg van vier opleidingen in het sociaal agogisch werk. Studenten uit Limburg, Brabant en Antwerpen reizen tot in {{Wp|Kortrijk}} om te studeren. De opleiding maatschappelijke veiligheid vindt zijn oorsprong in de de Zwarte zondagen eind jaren negentig en de aanslagen op 11 september 2001. De opleiding maatschappelijk werk vindt haar oorsprong in de bombardementen op Kortrijk tijdens de Tweede Wereldoorlog. De eerste studenten begonnen hun opleiding in september 1948. Beide opleidingen zijn sindsdien alleen maar in relevantie toegenomen. In die dagen begon voor veel docenten op de sociale academie - die toen Ipsoc heette - een zoektocht naar een definitie die veiligheid met welzijn verbindt. Dat verband bleek eeuwenoud. Veel geschiedschrijvers heeft het veiligheidswerk echter niet. Het welzijnswerk evenmin. In de welzijns- en veiligheidsliteratuur zijn doorgaan slechts korte historische beschouwingen te vinden, men moet het thema onder andere trefwoorden zoeken: ziekte, hongersnood, oorlog, terrorisme, de werkvloer, verkeer, radicalisering, cybercrime, rechtvaardigheid, samenleven,... Het welzijns- en veiligheidsdenken eenzijdig koppelen aan de actualiteit en het niet in verband brengen met het verleden, resulteert in wat Herbert Marcuse de één-dimensionele benadering noemt. De focus op het pragmatische heden, de actualiteit en de waan van de dag zijn disproportioneel in vergelijking met de factoren die het 'nu' bepalen. Het is een onderdrukking van de geschiedenis die tot kortademige en kortzichtige analyses leidt, die bovendien geen toekomstperspectieven voor deze jobs zichtbaar maken. Anders gezegd: niemand begint het heden met een blanke lei. Wie perspectieven wil schetsen, kijkt naar het ontstaan en de ontwikkeling van de welzijns- en veiligheidsproblemen. Anders is elke strategie op drijfzand gebouwd. . . == Wat is (r)evolutie? == . Evoluties hebben te maken met een geleidelijke verandering over een lange termijn. Voorbeelden zijn de evolutietheorie van Charles Darwin of de evolutie van de mens. Het begrip staat tegenover 'revolutie', een radicale, vaak onverwachte verandering op korte termijn zoals de Glorious Revolution, de Amerikaanse Revolutie, de Franse Revolutie, de Belgische revolutie en de Industriële Revolutie. De begrippen zijn niet objectief. Sommige historici spreken over revolutie, anderen hebben het over een omwenteling, Zo kwam er aan de Glorious Revolution in Engeland (1688) geen bloedvergieten aan te pas en de industrialisatie voltrok zich in een toch wel erg lange negentiende eeuw, van pakweg 1770 tot 1919). Het zelfde geldt voor het begrip Belgische omwenteling. Evolutie en revolutie zijn veranderingen die zich afspelen doorheen de 'tijd' en afhankelijk van het standpunt van de latere observator of de tijdgenoot creëert de invulling van het begrip een ander effect. . . == Wat is tijd? == [[File:Oostende.bloemenuurwerk(01).jpg|thumb|550px|♣ Bloemenuurwerk in Oostende. Wat is tijd? Een tuinmetafoor?]] . Geen begrip is ons meer vertrouwd dan de tijd, geen begrip is tegelijk zo ongrijpbaar, een vierde dimensie als het ware, na breedte, lengte en hoogte. De tijdsbeleving is onderhevig aan de tijd; onze grootouders beleefden de tijd anders dan wij. Romeinse burgers en nomadische stammen hebben weinig gemeenschappelijk wat betreft hun tijdsindeling en vandaag zien we dat mensen tijd anders beleven. Vergelijk de dakloze, de boer, de machinist, de arbeider, de schoolmeester, de hoer, de bankbediende... Allen hebben ze andere agenda's, een andere nachtrust, een andere tijdsbeleving. Nu is tijd niet alleen subjectief, we proberen die te objectiveren met meetinstrumenten zoals klokken en kalenders die de precisie vergroten. Tijd is iets wat we meten en het leven beheerst. Dat gaat terug op de religieuze discipline van de Benedictijnen. Benedictus van Nursia benadrukt dat monniken al-''tijd'' bezig zijn: acht uur werken, acht uur bidden en acht uur slapen. Vooral het 'werken' is eigenaardig in een tijd waarin religieuzen vrijgesteld zijn van arbeid. Tijd is een Godsgeschenk. Begin veertiende eeuw werkt Richard van Wallingford in de Benedictijnenabdij in Saint Albans tien jaar aan het eerste mechanische uurwerk. Het was drie meter breed, diep en hoog. De tijd en de stand van de hemellichamen zijn er af te lezen. Vergeet tenslotte niet dat 'tijd' een economische en militaire functie heeft. Het overstromen van de Nijl had een ritmisch, herhalend patroon. Wie de overstromingen kan voorspellen, manipuleert de vruchtbaarheid van het land en heeft macht. Militair gezien is het maken van afspraken van belang. De klokken gelijk zetten om een gezamenlijke aanval in te zetten, kan het verschil betekenen in winst of verlies. . ♠ '''[https://www.youtube.com/watch?v=MFxLGbqEKfc Beeldfragment Universiteit van Vlaanderen: Kan tijd kapot?]''' . ♠ '''[https://www.youtube.com/watch?v=_gYtfzgcRbQ Beeldfragment Universiteit van Vlaanderen: Waarom kan ik geen teletijdmachine kopen?]''' . . == Zoektocht == . Ik begon de zoektocht naar tijd, welzijn en veiligheid bij mezelf. De welzijns- en veiligheidsdefinitie moest nuttig zijn want definities zijn er bij de vleet. Iets waar studenten een boodschap aan hebben. Geen wollig noch hoogdravend gedoe. Die zoektocht beginnen, is iets wat de student ''ook'' kan. Stel jezelf de vraag: wat betekent veiligheid of welzijn voor mezelf (micro), voor mijn omgeving (meso), de wereld (macro)? Omdat ik in een relatief veilige omgeving vol welzijn opgroeide, leefde en functioneerde, kon ik me nauwelijks iets bij de begrippen onwelzijn of onveiligheid voorstellen. De begrippen waren evidenties en in de kranten waren ze geen issue. Ik liep mijn pampers in doeken die mijn moeder uitwaste, dat was in 1972, ik kende rekenblaadjes gedrukt op een stenselmachine in de jaren tachtig en ik las de Vlaamse Filmpjes. . Die verdwenen tijd is schitterend bezongen door... * Fixkes in [https://www.youtube.com/watch?v=jyJ6BmkS694 kvraagetaan] * Het Zesde Metaal in [https://www.youtube.com/watch?v=SWRm6FnUv6E] * Wim Sonneveld met [https://www.youtube.com/watch?v=nmCILS_ungQ] . Een veilige tijd vol welzijn. Herkennen studenten zich in die tijd? Hopelijk, niettemin, denk ik van niet. De huidige student groeide op in een wereld waarin de Twin Towers van de kaart zijn geveegd. Is die veiligheid en dat welzijn van daarvoor verdwenen? [https://www.universiteitvanvlaanderen.be/podcasts/waarom-denken-zoveel-mensen-dat-vroeger-alles-beter-was/ Waarom denken mensen dat vroeger alles beter was?] . . == Wat veranderde de laatste 30 jaar? == . Het geborgen kerngezin (vroeger hadden ouders veel kinderen, nu hebben kinderen veel ouders), het veilig verkeer op de weg en melk rechtstreeks van een koe zijn verdwenen. Desalniettemin zullen de achttienjarigen in deze schoolbanken erkennen, op te groeien in een veilig nest. De meesten onder ons bereikten Europa niet als drenkeling of klimaatvluchteling, of zoals op het historische schilderij 'Het vlot van de Medusa. Moord en doodslag - zie het schilderij met de moord op Jean-Paul_Marat - zijn voor de meesten een realiteit die zich beperkt tot een game, de televisie of de krant. En oorlog is een ver land zowel voor de student als voor de docent. Hoeveel oorlogen kan je opnoemen? Test even je kennis en klik dan hier voor de controle. Wie kent de slag bij Crécy? De Slag bij Poitiers uit het jaar 732? Wie kan er een musket bedienen? Toen ik in 1972 ter wereld kwam kende Europa een kwarteeuw (dat is niet eens de leeftijd van de meeste studenten) vrede. Toen ik werkelijk besefte wat die vrede betekende, waren we al ruim veertig jaar verder. Nu, in 2027 is het bijna negentig jaar geleden dat de Tweede Wereldoorlog begon. Natuurlijk valt er veel te lezen over die verloren tijd via secundaire bronnen. De historicus zoekt de mensen die deze tijd meemaakten of de documenten die in deze dagen gemaakt zijn, primaire bronnen. De historische wetenschap spreekt ook over tertiaire bronnen. Dan gaat het om naslagwerken: woordenboeken, encyclopedieën, atlassen... en uiteraard deze Wikibooks. . . == Roekeloos == . Tijdens mijn eerste studiejaar, ergens eind jaren zeventig nam ik voor het eerst mijn eigen roekeloosheid onder de loep. Het moet in 1978 geweest zijn dat ik met mijn eerste communiefiets de kerkheuvel in Lichtervelde afbolde, over kop ging en met mijn neus op een borduur terecht kwam. Mijn communiefoto's zijn er de subtiele getuige van: een dubbele lip en een boksersneus. En toen het helemaal zomer werd (niet te verwarren met [https://www.youtube.com/watch?v=QH5pfMESzSg die zomer] van Rob de Nijs uit 1977), was ik zo enthousiast bij het oversteken van de straat - een juf deed teken dat alles ''veilig'' was en we mochten oversteken - dat ik rende alsof het de honderd meter betrof. Ik keek niet uit en de juf stond met haar rug naar een aankomende auto. Die negeerde haar signaal, reed zo door de rang, schepte me op en ik rolde over de motorkap. Mijn broek werd warm nat en ik bolde het af, alsof het mijn schuld was. Later hoorde ik dat de chauffeur gedronken had. En dat ik geluk had. Voor een kind van zes is de definitie van veiligheid simpel: het is de afwezigheid van onveilige situaties. Het was een kolonel van het Belgisch leger die het me vertelde, in... 2018; '''de afwezigheid van onveiligheid''', dat is veiligheid. Bij de studenten viel de mond open. Zo simpel is een definitie. . . == Onveiligheid en onwelzijn zijn een ver land == . Is er dan geen definitie nodig om het woord onveiligheid te begrijpen? Het woord 'veiligheid' was als dusdanig jarenlang nauwelijks een begrip in de krant of op het journaal. Sla een krant uit de jaren tachtig open en het woord zal nauwelijks opduiken. Veiligheid werd aldus niet benoemd, niet omdat onveiligheid uitzonderlijk was, maar omdat journalisten de onveiligheid concretiseerden: ontelbare hongersnoden, ziektes, klimaat- en milieuproblemen, geestelijke gezondheid, middelengebruik, verkeer, infrastructuur, extremisme, mensenhandel, oorlog (teveel om op te noemen), criminaliteit, moord en doodslag, het op de vlucht zijn, dakloosheid... Bovendien was onveiligheid iets uit een ver verleden, een geschiedenisles of een ver van onze bed show: deviantie voor Brussel, maffia voor New York, een oorlog in Vietnam... Tegenwoordig wordt het woord veiligheid te pas en te onpas in de mond genomen. . . == Of toch niet? == . Over echte onveiligheid, het echte 'onwelzijn' lag in die jaren een taboe: over aanrandingen, vrouwonvriendelijkheid, over de Aids-epidemie werd niet gesproken. Over een andere kwestie werd des te meer gesproken: de Koude Oorlog. Natuurlijk lagen de Russen op de loer, natuurlijk bouwden Amerikanen en Sovjets een kernarsenaal aan nucleair materiaal op, natuurlijk waren er spionnen. De media en de filmindustrie namen het graag op en verdienden er pakken poen aan: de angstcultuur. Wat is veiligheid? Zo te zien volstaat mijn eenvoudige definitie van de afwezigheid van onveiligheid niet. . Tijdens een bezoek aan een tentoonstelling in 2019 in het Museum van de Misdaad, lees ik volgende passage. {{Citaat|'''De goederen die de politie in het verleden in beslag nam, kennen we vandaag niet meer of zijn niet meer verboden. De misdaad evolueert, de normen van onze samenleving veranderen en de wetgever past het strafwetboek daaraan aan. Dat beïnvloedt ook de taken van de politie.|Museum van de misdaad, Gent.'''}} . De taxsplaat aan de fiets is verdwenen, van gelijke rechtspraak voor volwassenen en kinderen is geen sprake meer, pornografie kan inmiddels en voor de uiterst gevaarlijke en illegale vruchtafdrijvingen in achterkamertjes zijn er alternatieven gekomen. Andere dingen zijn echter even strafbaar als vroeger: vals geld en valse uurwerken, valse taksplaten aan de auto, namaak, schriftvervalsing, vals goud, vuurwapens zonder vergunning, kansspelen, kettingbrieven, clandestiene weddenschappen... . . == Spoken zien == . Blijkbaar zijn welzijn en veiligheid een 'objectief' en 'subjectief' verhaal. Een abortus in een vuil achterkamertje, is wel degelijk onveilig noch bevorderend voor het welzijn: dat is objectief aantoonbaar. De moord op de student Sanda Dia (20-jarige) in december 2018 overleed na een ontgroening bracht het thema van klassenjustitie opnieuw ter sprake. Welzijn en veiligheid zijn dus perceptie en beïnvloeding. Wie aan spoken denkt zal spoken zien. Daar gaat deze cursus over. Waarom en wanneer zien mensen in het verleden 'veiligheidsspoken'? Die spoken van (on)veiligheid eindigden vaak in maatschappelijke rampen: de holocaust, de Heksenjacht, de slavernij of recenter: Semira Adamu, de pijnlijke interventie van het Bijzonder Bijstandsteam, bijgenaamd de Bottinekes die de dood van Jonathan Jacob op hun geweten hebben. Voor dit soort onveiligheid bestaan andere woorden: onrecht, tegenslag, een asociaal systeem. . . == Veel agogische scenario's == . Onveiligheid en 'onwelzijn' kunnen veel scenario's aannemen. Daarom is de cursus tegelijk de zoektocht naar de angsten van de mens. Historische en antropologische, psychologische en sociologische inzichten leren ons de werking van individuen en groepen, instituties en maatschappijen kennen. Het gaat over regels en rechten, culturen en mentaliteiten, normen en waarden, feiten en meningen... en hoe die veranderen. Kortom: Agogisch werk. Waarom is het plots zo complex? Net omdat het uit elkaar rafelen van de werkelijkheid tot het politieke en het ideologische, het sociologische en het sociale, het economische, het psychologische en het culturele de werkelijkheid geweld aandoet.<ref>Vgl. DIEDERIKS H.A. NOORDAM D.J. QUISPEL G.C. & VRIES P.H.H. ''Van agrarische samenleving naar verzorgingsstaat. De modernisering van West-Europa sinds de vijftiende eeuw'', Wolters – Noordhoff, Groningen, 1987, p. 24.</ref> . . = '''EXAMENVRAGEN''' = . We begonnen deze inleiding met een quote, laten we ze met een quote eindigen, met een quote van een historicus. . {{Citaat|'''Wie zijn wij? Koppig, impliciet soms, stelt de historicus steeds weer deze algemene vraag, die ook hemzelf betreft. Want onderzoek naar het verleden mag zich niet beperken tot het verzamelen van feiten uit een lang vervlogen tijd, die dan vervolgens eerbiedig in een denkbeeldig museum voor statische herinneringen worden bijgezet. Het is een middel om de tegenwoordige tijd beter te begrijpen, of zou dat in ieder geval moeten zijn. Vooral als het onderzoek zich richt op de fundamenten van onze eigen samenleving.'''|[https://fr.wikipedia.org/wiki/Robert_Muchembled Robert Muchembled]<ref>ROBERT MUCHEMBLED. ''De uitvinding van de moderne mens. Collectief gedrag, zeden, gewoonten en gevoelswereld van de middeleeuwen tot de Franse Revolutie'', Amsterdam, Contact, 1991, p. 9.</ref>}} . == A-Vragen == . (S&V).Wie of wat zijn en wat is de betekenis van: 11 september 2001, abortuswet, Albert I, Amerikaanse Burgeroorlog, Anuna De Wever, bril, Boudewijn, burgerwacht, Charles Darwin, Charlotte Corday, collaboratie, Delphine Boël, Gabrielle Petit, Jean-Paul Marat, Jozef Stalin, klimaatmars, koning Filip, Koude Oorlog, Leopold I, Leopold II, Leopold III, machinegeweer, Marilyn Monroe, musket, paradigma, pijl en boog, primaire bron, prins Karel, Rob de Nijs, Sam Cooke, het schrift, satelliet, secundaire bron, Sherlock Holmes, vuurdomesticatie, het wiel. . . == B-Vragen == . * V.Leg uit: Wat is veiligheid? Wat betekent veiligheid voor mezelf (micro), voor mijn omgeving (meso), de wereld (macro)? Leg uit wat bedoeld wordt met deze niveau’s? . * V.Onveiligheid kan een taboe zijn. Ken je voorbeelden? . * S&V.Waarom mag onderzoek naar het verleden zich niet beperken tot het verzamelen van feiten uit een lang vervlogen tijd? . * S&V.Hoe ziet de inhoudstafel van de cursus er uit? . * V.De opleiding Bachelor in de Maatschappelijke veiligheid is de jongste opleiding in het studiegebied Sociaal Agogisch Werk. Wanneer ging de opleiding van start en wat kan je erover vertellen? Waarom hoort de opleiding thuis in een sociaal agogisch studiegebied? Wat is de definitie van Agogisch? . * S.De opleiding Bachelor in het Maatschappelijk werk is de oudste opleiding in het studiegebied Sociaal Agogisch Werk. Wanneer ging de opleiding van start en wat kan je erover vertellen? Verwijs hierbij naar Kortrijk voor en tijdens WOII en aar Wet Vandervelde. Wat is de definitie van Agogisch? . * V.Leg uit, wat is het belang van pijl en boog, de bril, het vuur, het buskruit. Wat weet je over 'de Drogenbroodroute'? . . == C-Vragen == . * S&V.Leg uit: Veiligheid en sociaal werk zijn aan evolutie onderhevig doorheen de tijd. . * S&V.Wat bedoelt Benedict Wydooghe met de ondertitel van deze cursus 'Ergens tussen waarheid, leugen en herinnering'? . == D-Vragen == . <gallery widths="155" heights="190"> File:V-2victimAntwerp1944.jpg File:Slave_Market-Atlanta_Georgia_1864.jpg Bestand:Gerit_komrij_676.jpg File:Sigmund_freud_um_1905.jpg File:Sam_Cooke_2.jpg File:poucet10.jpg File:Nietzsche1882.jpg File:NICAISE_Leopold_ANV.jpg File:Nelson_Mandela-2008_(edit).jpg File:Nagasakibomb.jpg File:Monroe_1953_publicity.jpg File:Marvin Gaye 1966.jpg File:Martin_Luther_King_Jr_NYWTS.jpg File:Marlene_Dietrich_in_No_Highway_(1951)_(Cropped).png File:LumumbaBrussel1960.jpg File:Leopold_III_van_België_(1934).jpg File:Leopold_ii_garter_knight.jpg File:Koning_Filip_van_België.jpg File:Karl Marx photo from a book by Lenin.jpg File:Karel_van_België_Charles_de_Belgique_Karl_von_Belgien.jpg File:JStalin_Secretary_general_CCCP_1942.jpg File:Joan_of_Arc_miniature_graded.jpg File:Jacques-Louis_David_-_De_moord_op_Marat_-_MSK_Brussel_25-02-2011_13-11-35.jpg File:Gatling_gun.jpg File:Gabrielle_Petit.jpg File:DAWN_street_theatre.jpg File:Charles_Darwin_01.jpg File:Bruxelles_à_travers_les_âges_(1884)_(14576755848).jpg File:Brigitte_Bardot_-_1962.jpg File:Bob Marley Grona Lund 1977.jpg File:Baudouin_of_Belgium_1969.jpg File:Aretha_Franklin.png File:Anuna_De_Wever.jpg File:Albert_I_Koning_der_Belgen.jpg File:Adolf_Friedrich_Erdmann_von_Menzel_021.jpg File:Aanwijzing_12_voor_het_hanteren_van_het_musket_-_Schiet_(Jacob_de_Gheyn,_1607).jpg Bestand:Titanic-New_York_Herald_front_page.jpeg Bestand:Théodore Géricault - Le Radeau de la Méduse.jpg Bestand:Surletdechokier.jpg Bestand:Nederland hoort de kunstmaan Weeknummer 57-42 - Open Beelden - 22876.ogv Bestand:Gyzis 006 (Ηistoria).jpeg </gallery> . = '''VERDER MET DE CURSUS''' = . . {{Citaat|Omdat het niet altijd wennen moet. Omdat er :altijd iets mag overblijven, altijd iets dat niet :gevat wil worden door het oog (van de naald). :Omdat wij, oude kruimels op de godvergeten rok :van het universum, elkaar schots en scheef :bij de leuning van de versleten beeldspraak :van verre, verre bruggen over water, terug :moeten vinden als schimmen van elkaar... |Uit: Paul Rigolle, ''Wat te doen als op een dag zelfs Instant poetry de wereld niet meer redden kan.<ref>Uit: Blogbericht "Paars". In: blog ''Arcadim in arcadië'', 5 augustus 2006.''' </ref>}} . . '''HOOFDSTUK I: [[Welzijnenveiligheid/Deel1|Historische modellen, besef en denkrichtingen]]''' . '''HOOFDSTUK II: [[Welzijnenveiligheid/Deel2|Van nomade tot nederzetting]]''' . '''HOOFDSTUK III: [[Welzijnenveiligheid/Deel3|Oudheid en Romeinen]]''' . '''HOOFDSTUK IV: [[Welzijnenveiligheid/Deel4|Middeleeuwen]]''' . '''HOOFDSTUK V: 1500-1800''' * '''Deel 1. [[Welzijnenveiligheid/Deel5a|Renaissance, Humanisme en Barok]]''' * '''Deel 2. [[Welzijnenveiligheid/Deel5b|Verlichting]]''' . '''HOOFDSTUK VI: 1789-1890''' * '''Deel 1. [[Welzijnenveiligheid/Deel6a|De Franse Revolutie, 1789-1815]] * '''Deel 2. [[Welzijnenveiligheid/Deel6b|De Belgische Revolutie, 1815-1830]] * '''Deel 3. [[Welzijnenveiligheid/Deel6c|De Industriële Revolutie, 1770-1890]] . '''HOOFDSTUK VII: 1890-1918''' * '''Deel 1. [[Welzijnenveiligheid/Deel7a|Fin de siècle, 1890-1914]]''' * '''Deel 2. [[Welzijnenveiligheid/Deel7b|Wereldbrand, 1914-1918]]''' . '''HOOFDSTUK VIII: 1919-2022''' * '''Deel 1. [[Welzijnenveiligheid/Deel8a|Het interbellum, 1919-1939]]''' * '''Deel 2. [[Welzijnenveiligheid/Deel8b|Tweede Wereldoorlog, 1939-1945]]''' * '''Deel 3. [[Welzijnenveiligheid/Deel8c|Koude oorlog, 1945-1989]]''' * '''Deel 4. [[Welzijnenveiligheid/Deel8d|De risicomaatschappij, 1990-2020]]''' . '''HOOFDSTUK IX (Besluit): [[Welzijnenveiligheid/Deel9|Achteruitkijken naar de toekomst, 2020-2040]]''' . . = '''BRONNEN''' = {{Sub}} ezfdg0rfkz740nebxr83a1xuool1pcp 430543 430526 2026-10-06T08:57:31Z Erik Baas 2193 /* Welkom op Wikibooks */ 430543 wikitext text/x-wiki = <big> '''HEDENDAAGSE SPANNINGEN IN HISTORISCH PERSPECTIEF & EVOLUTIES IN HET VEILIGHEIDSDENKEN'''</big> = [[Bestand:Gyzis 006 (Ηistoria).jpeg|thumb|550px|''Historia'' (Allegorie van geschiedenis), Nikolaos Gyzis, 1892. '''Geschiedenis''' is de vakdiscipline die de chronologische ordening van gebeurtenissen bestudeert, gebaseerd op een kritisch onderzoek van bronnen om inzicht te krijgen in het verleden, het heden en de toekomst.]] [[File:Aanwijzing_12_voor_het_hanteren_van_het_musket_-_Schiet_(Jacob_de_Gheyn,_1607).jpg|thumb|550px|'''1607_ VERDEDIGEN MET BUSKRUIT''' Aanwijzing 12 voor het hanteren van het musket. Veiligheid en welzijn zijn aan evolutie onderhevig doorheen de tijd.]] . . {{Citaat|'''Details zijn oneindig veel belangrijker.'''|Sir A. Conan Doyle, ''The adventures of Sherlock Holmes''}} . {{Citaat|'''De scherpste kritiek is een bewijs van belangstelling.'''|Marc Callewaert''}} . {{Citaat|'''Time keeps on slippin', slippin', slippin' into the future (...) I want to fly like an eagle to the sea (...) 'till I'm free. Oh, Lord, through the revolution, feed the babies who don't have enough to eat. Shoe the children with no shoes on their feet. House the people livin' in the street. Oh, oh, there's a solution.'''|Steve Miller Band, 1976.}} . {{Citaat|'''Reizen is een verplaatsing in de tijd. In sommige stadsdelen van Peking is het 2040, in Tbilisi 1955 en in Charleroi is het naar mijn gevoel 1979. Sommige plaatsen worden sneller ouder, andere juist jonger en snellen hun tijd voorbij.'''|Pascal Verbeken, 2014.}} . {{Citaat|''' ♣ Geschiedenis is niet alleen een onderwerp, ze is een methode. Mijn methode is de doden laten spreken. Ik perste hun woorden tussen deze bladzijden, als bloemen om hun schoonheid of als insecten om hun afzichtelijkheid. Het werk van de historicus is niet dat van de criticus of de moralist; het is het werk van de speurder en de verhalenverteller, de filosoof en de wetenschapper, de hoeder van verhalen, de waarzegger en de zegger van de waarheid.'''|Jill Lepore}} . {{Citaat|'''Het loskomen van de eigen gedachtenkaders, het inpassen van de menselijke soort in zijn geschiedenis en in zijn ontwikkelende culturele patronen zijn onontbeerlijk om een volledig en genuanceerd beeld van de werkelijkheid te kunnen hanteren. Het is een slechte evolutie dat deze vakken in de opleiding van hulpverleners een steeds kleinere plaats innemen, en zijsprongetjes, versieringen haast worden, terwijl het een basis vormt voor ons denken over ons bestaan en de wereld. (...) Zonder filosofische grond blijven onze gedachten ongerichte flarden tekst zonder samenhang.'''|Dirk De Wachter}} . [[File:Jacques-Louis_David_-_De_moord_op_Marat_-_MSK_Brussel_25-02-2011_13-11-35.jpg|thumb|550px|'''1793_ MOORD EN DOODSLAG''' De dode Marat met in zijn hand de brief van zijn moordenares, Charlotte Corday. De schilder en politicus Jacques-Louis David was een van de laatsten die hem levend zag.]] [[Bestand:Théodore Géricault - Le Radeau de la Méduse.jpg|thumb||550px|'''1816_ DRENKELINGEN''' Dit schilderij verwijst naar de schipbreuk van het Franse fregat Méduse in 1816 op de Atlantische Oceaan. De ramp, de dood van 140 mensen en de verhalen van de overlevenden kregen veel belangstelling. Het bracht de Franse regering in diskrediet: de bekwaamheid van de kapitein en de reddingsoperatie flopten. Drijvend op de Romantiek (schilderkunst) schilderde Géricault de gebeurtenis.]] [[File:Bruxelles_à_travers_les_âges_(1884)_(14576755848).jpg|thumb|550px|'''1830_ OPRICHTING BURGERWACHT''' In 1830 richten burgers spontaan milities op om de orde te handhaven, plunderingen te verhinderen of om op te trekken tegen Nederland. Het Voorlopig Bewind erkende hen als de burgerwacht. Ze was georganiseerd op gemeentelijk niveau en samengesteld uit burgers tussen 21 en 50 jaar, vooral jonge vrijgezellen. De standaarddienst bestond in het wacht optrekken en patrouilles uitvoeren voor de beveiliging van personen, het behoud van eigendommen en het handhaven van de openbare orde.]] [[File:poucet10.jpg|thumb|550px|'''1862_ DE ZANDMAN''' Angst is iets wat ouders hun kinderen aanleren en over meerdere generaties doorgeven. Zo schrijft E.T.A. Hoffman: 'De zandman is een boosaardige kerel, die komt de kinderen opzoeken als ze niet naar bed willen en dan werpt hij met beide handen tegelijk zand in hun oogjes zodat die bloederige uit hun hoofd springen. Hij gooit die dan in een zak en neemt ze mee naar de halvemaan als aas voor zijn kleintjes: die zitten daar in het nest en hebben kromme snavels, precies als uilen, en daarmee pikken ze de oogjes van ondeugende mensenkinderen op.' Hierna nam het beeld van de wrede zandman op afgrijselijke wijze, steeds vaster, gestalte aan voor mijn ogen. Zodra hij 's avonds de trap opkloste begon ik van louter angst en ontsteltenis te sidderen. Moeder kon dan niet veel meer uit met krijgen dan: "de zandman, de zandman!" De laatste halve eeuw bestond er [https://www.youtube.com/watch?v=VNUgsbKisp8 een ander beeld van de zandman].]] [[File:Slave_Market-Atlanta_Georgia_1864.jpg|thumb|550px|'''1864_ HET SLAVENHUIS''' Slavenwinkel en veilinghuis in Atlanta, Georgia, net voor de afschaffing van de slavernij. ♠ Luister hier naar [https://podcasts.apple.com/be/podcast/112-hoe-vrij-was-the-land-of-the-free-de-lange-19de-eeuw-deel-5a/id1509692709?i=1000715687227 Geschiedenis voor herbeginners] over die slavernij.]] [[File:Gatling_gun.jpg|thumb|550px|'''1862_ HET MACHINEGEWEER''' Een van de allereerste, zoals gebruikt tijdens de Amerikaanse Burgeroorlog. ♠ Luister hier naar [https://podcasts.apple.com/be/podcast/113-hoe-verenigd-waren-the-united-states-de-lange/id1509692709?i=1000717020067 Geschiedenis voor herbeginners] over die burgeroorlog.]] Beste studenten Maatschappelijke Veiligheid, Beste studenten Sociaal werk, . De cursus bestaat uit negen lesblokken van twee uur en een historische wandeling. De wandeling neemt een dag in beslag en vraagt twee uur voorbereiding. . Lesopnames uit de coronadagen, met een ♥ aangeduid, begeleiden de cursus als een hart onder de riem. Wie naar de les komt, hoeft ze niet te bekijken, tenzij je een herhaling wil. Het koekjessymbool ♦ verwijst naar presentaties die de lessen begeleiden. Smullen! Door de cursus loopt een rode draad die je snel ontdekt. Die passages krijgen een klavertje: ♣. Als je erin slaagt om het klaversymbool uit te leggen, dan ben je mee. Wie het schoppensymbool ♠ ziet, komt bij uitbreidingsmateriaal. Dit behoort niet tot de bevraging, het helpt wel kaderen. Schop (!) het gerust weg. . '''♥ [https://www.youtube.com/watch?v=WxjY9T1D36U LESOPNAME B. WYDOOGHE GEEFT EEN INLEIDING OP DIT VAK (27 Min.).]''' . '''♠ [https://www.vives.be/nl/juan-luis-vives WELKOM OP VIVES. WHO THE FUCK IS VIVES?]''' . '''♦ [https://www.slideshare.net/benedictwydooghe/evoluties-in-het-welzijns-en-veiligheidsdenken-2022-inleiding DE POWERPOINT DIE BIJ DE INLEIDING HOORT (44 Dia's.).]''' . . = '''HOE BRENG IK DIT TOT EEN GOED EINDE?''' = . == Welkom op Wikibooks == . {{Citaat|'''Don't know much about history''' '''Don't know much about biology''' '''Don' know much about the science book''' '''Don't know much about the French I took [...]''' '''Don't know much about geography [...]''' '''Don't know much about algebra [...]''' '''But I do know one and one is two '''And if this one could be with you What a wonderful world this would be...'''| Sam Cooke, 1958: Wonderful World}} . Sam Cooke stierf vroeg. [https://www.youtube.com/watch?v=R4GLAKEjU4w Dit nummer] maakte hem onvergetelijk. Hij overleed in 1964 in hotel Haciënda in Los Angeles nadat Bertha Franklin, de hotelmanager hem neerschoot. Het lijstje neergeschoten bekende mensen houdt niet op. Vul het gerust aan: Abraham Lincoln, J.F. Kennedy, Martin Luther King, John Lennon... . Ik gebruik Toledo niet. Wikibooks heeft een prettige interface. Tip: start met de teksten die ik hier aanbied. Alles staat er in, concentreer je op de samenhang. Dat is de hoofdzaak, de korte uitleg bij de jaartallen zijn bijzaak. Bijkomend zoekwerk is onnodig en alle examenvragen zijn gekend, ze zijn onderaan elk deel terug te vinden. * De code S is voor de Sociaal werkers; * De code V is voor de Bachelor in de Maatschappelijke veiligheid . . == Tijdsinvestering == . Qua tijdsinvestering is dit een cursus die honderd uur vraagt om die tot een goed einde te brengen, lestijd en wandeling inbegrepen. . . == Inhoud en leerdoelen == . ;Inhoud . De cursus bestaat uit tien delen: deze inleiding/handleiding, acht hoofdstukken en een besluit. Het [[Welzijnenveiligheid/Deel1|eerste hoofdstuk]] is thematisch met de vraag: wat is (het belang van) geschiedenis? De volgende hoofdstukken zijn chronologisch opgebouwd rond macht, te beginnen met de tijd van de nederzettingen en waarom conflicten en oorlogen bestaan ([[Welzijnenveiligheid/Deel2|deel 2]]) en de opkomst en de ondergang van het Romeinse Rijk ([[Welzijnenveiligheid/Deel3|deel 3]]). [[Welzijnenveiligheid/Deel4|Deel 4]] focust op de Middeleeuwen en de Europese feodaliteit waarbij de continenten een vrij geïsoleerd bestaan leiden. Op de Noormannen, de Kruistochten en de Zijderoutes na zijn er weinig intercontinentale bewegingen. Dit verandert in ([[Welzijnenveiligheid/Deel5a|deel 5a]]), in de zestiende eeuw als Spanje en Portugal opklimmen tot de machtigste landen ter wereld. In de zeventiende eeuw verschuift de macht tijdens en na de Tachtigjarige oorlog. Spanje gaat verschillende keren failliet en Holland kent zijn de Gouden Eeuw, het is de eeuw van Rembrandt van Rijn en de Verenigde Oostindische Compagnie. In de Hortus Botanicus van Amsterdam ontwikkelt men de koffieboon, en men schenkt ze cadeau aan Lodewijk XIV. Het lijkt een symbolische machtsoverdracht: Frankrijk zal zich in de tweede helft van de zeventiende eeuw tot wereldmacht opwerken: ([[Welzijnenveiligheid/Deel5b|deel 5b]]). In de achttiende eeuw heeft Frankrijk de wereld in zijn macht met het grootste landleger ter wereld, maar het voelt al snel de Engelse adem. Deel 6 focust op de Revoluties in de late achttiende en in de negentiende eeuw: de Franse Revolutie, de Belgische Revolutie en de Industriële Revolutie. Op het vlak van de wereldmacht is Engeland aan de beurt. De kolonisatie gaat gepaard met de Industriële Revolutie. België profiteert erg snel mee van de industiËle wind dankzij Congo als wingewest. Vanaf het Fin de Siècle kondigt de Eerste Wereldoorlog zich aan. Na Spanje, Portugal, Holland, Frankrijk, na Engeland en België lijkt het erop dat de twintigste eeuw Duits zal zijn. Dat is tot twee keer geprobeerd. Het lukte niet, noch in 1914, noch in 1939. De 20ste eeuw is gedomineerd door Amerika en de USSR. Europa speelde zijn kolonies en zijn wereldmacht kwijt. De cursus eindigt met een futuristische terugblik met de vraag; waar komt het machtscentrum van de 21ste eeuw te liggen? . ;Leerdoelen Deze cursus heeft vier basisdoelstellingen. Lees ze door, ze helpen je focus bij het studeren. De student 1. leert kritisch kijken; 2. maakt een referentiekader met tijd, chronologie en oorzaak-gevolg redeneringen; 3. ontdekt hoe het welzijns- en veiligheidswerk ontstaat en evolueert en 4. vormt een toekomstvisie. Uitbreidingsdoelen zijn: . 1. Inzicht verwerven in de ontwikkeling van het welzijns- en veiligheidsdenken. De student begrijpt hoe het denken over welzijn, veiligheid en onveiligheid doorheen de tijd evolueert en welke maatschappelijke noden deze evoluties bepalen. . 2. Herkennen van paradigma’s. De student kan uitleggen hoe tijdsperiodes – van de sedentatie tot de 21e eeuw – andere veiligheidsproblemen en veiligheidsconcepten hanteren, en welke paradigma’s daarbij horen. . 3. Analyseren van de context. De student begrijpt hoe sociale, economische, politieke, militaire en culturele factoren het veiligheids- en welzijnsdenken vormen en kan deze contexten duiden. . 4. Relativeren. De student leert dat veel begrippen, basismodellen en theorieën binnen welzijn en veiligheid relatief en tijdsgebonden zijn, en ontwikkelt het vermogen om deze beoordelen. . 5. Kritisch omgaan met historische parallellen. De student kan parallellen trekken tussen historische en hedendaagse veiligheids- en welzijnsvraagstukken en begrijpt hoe inzichten uit het verleden kunnen bijdragen aan hedendaagse uitdagingen. . 6. Situeren van veiligheidsvraagstukken in de maatschappij: De student kent de plaats van dit vak binnen de opleiding, kan de verworven inzichten toepassen op micro-, meso- en macroniveau. De student weet de opleiding te situeren in een maatschappelijke context. . Elk hoofdstuk overspant een tijdszone en gaat steeds sneller. Deel twee heeft het over een tijdsbestek van 2,5 miljoen jaar dat de prehistorie heet, deel drie, de oudheid focust op een periode van ongeveer 5.000 jaar. De Middeleeuwen in het vierde deel beslaan zo'n duizend jaar, deel vijf, de Renaissance en de Verlichting nog driehonderd. De industriële negentiende eeuw: honderd jaar. Deel zeven (het Fin de Siècle en de rampzalige Eerste Wereldoorlog) is een periode van dertig jaar. Het interbellum en de tweede wereldoorlog komt op 25 jaar en daarna is het decennium na decennium: de zilveren jaren vijftig, de gouden jaren zestig, de crisis van de jaren zeventig, het einde van de koude oorlog eind jaren tachtig. En vanaf de jaren negentig gaat het van jaar tot jaar. . . == Rode draad: van Eden tot heden ♣ == . {{Citaat|'''♣ Misschien kunnen tuinen, beter dan de rede uitdrukking verlenen aan het ideaal dat de mens, gevangen in het keurslijf van zijn materiële leefomstandigheden, bezielt. Een tuin is een stuk natuur dat door de mens zo wordt bewerkt, dat het aan zijn droom van een beter leven gaat beantwoorden. Om deze droom in werkelijkheid om te zetten, probeert hij de planten aan zich te onderwerpen, zowel degene waarmee hij zich voedt, als degenen die geen andere verdienste hebben dan hun schoonheid.'''|G. Marçais, 1957<ref>G. MARCAIS. ''Les jardins de l'Islam''. In: ''Mélanges d'histoire et d'archéologie de l'Occident musulman, I''. Algiers, 1957, p. 233-234.</ref>}} [[Bestand:Gerit_komrij_676.jpg|thumb|550px|Gerrit Komrij legde in de Huyzingalezing van 1991 een relatie tussen de microkosmos en de macrokosmos. Het grote weerspiegelt zich in het kleine, de tuin als metafoor voor de samenleving.]] . ♣ Doorheen de cursus loopt de rode draad van de tuingeschiedenis. Oppervlakkig gezien is een ''tuin'' getemde ''natuur'' op een begrensd land dat gewassen in ''cultuur'' brengt. De horticultuur of de studie van het kweken van bollen, bloemen en bomen, het zorgen voor zaden van groenten en fruit in al zijn biologische, kunstzinnige en historische uitingen is echter meer dan het resultaat van een tuinontwerper. Een tuin kan utilitair zijn, een groentetuin, een wetenschappelijke Hortus botanicus of een decoratieve siertuin. Wie dieper graaft, merkt dat de tuin een middel is om de mens in zijn samenleving te begrijpen. Sterker zelfs: ze weerspiegelen de geschiedenis van de mens. Deze cursus onderzoekt de relatie tussen tuinarchitectuur enerzijds en de historische achtergrond, de maatschappelijke context waarin die tuin gecreëerd wordt anderzijds. We zijn niet origineel. Gerrit Komrij (1991), Pierre Bonnechere & Odile De Bruyn (1998) en René De Hert verkenden dit domein in hun teksten 'Over de noodzaak van tuinieren', 'Het bezielde landschap' en 'Tuinen van Eden'. Zo leggen deze auteurs relaties tussen de uitwijzing uit het aards paradijs en de nomadische mens, het magisch denken in de Middeleeuwen en de symbolische tuinelementen, tussen de renaissancetuin en de drukpers, tussen de veroveringsdrang van Lodewijk XIV en de Franse tuin, relaties tussen de romantiek, de democratie en de landschapstuin, tussen de opkomst van de horticultuur en de vroege industriële revolutie, tussen de Victoriaanse burgertuin en de triomfgedachte van industriebaronnen, tussen de hedendaagse informatiesamenleving en de digitale tuinrage. Dit is zo omdat elk tijdperk, elke opdrachtgever en elke ontwerper zijn stempel achterlaat. Toch is er een verschil met een schilderij of een ander kunstwerk. Een tuin is, zoals het Charter van Firenze het in 1981 bepaalde, 'een levend monument.' Levend erfgoed als het ware.<ref>Het idee om erfgoed te beschermen is in België nog geen twee eeuwen oud en gaat terug op de oprichting van de Koninklijke Commissie voor Monumenten in 1835. Groene ruimten zijn veel later aan deze notie toegevoegd.</ref> Omdat de tuin meer dan andere expressievormen onderhevig is aan licht, klimaat en bodemgesteldheid is hij onophoudelijk in evolutie, een eeuwig onafgewerkt kunstwerk met elk beeld als momentopname.<ref>DONATIENNE DE SEJOURNET. ''Parken en tuinen van Brussel.'' Snoeck, Kortrijk, 2013, p. 7.</ref> Een tuin komt pas jaren na zijn aanleg tot volle schoonheid en impliceert daardoor een toekomstprojectie, een passioneel vooruitdenken en geloof. Dat maakt van de tuin tot de voorbode van een alles omvattend, conceptueel monument: de staat.<ref>GAIA VINCE, vertaald door Rogier van Kappel. ''Vuur, taal, schoonheid, tijd. Hoe culturele evolutie de mens heeft gevormd,'' Atlas Contact, Antwerpen, 2020, p. 259-260.</ref> . . == Gouden tip == . Wie dit liever op papier studeert kan een '''printvriendelijke versie''' downloaden en uitprinten via een hulpmiddel in de zijbalk. Vergeet niet ELK deel uit te printen. . . == Jaartallen == [[Bestand:Modelklas.jpg|thumb|550px|Voor de bachelors en graduaten geen klassikaal examen dit keer, maar een mondeling examen. Eén op één. Vertel eens een verhaal.]] . In deze cursus komen veel jaartallen voor. Dit is niet om te martelen. Wie een gebeurtenis of een personage in de tijd kan situeren (voor, na, omstreeks) dan is dat voldoende. Deze 25 data zijn parate kennis: 0, 313, 476, 1302, 1450, 1492, 1500, 1517, 1566, 1648, 1650, 1789, 1815, 1848, 1890, 1914, 1919, 1933, 1939, 1945, 1958, 1968/9, 1972, 1989, 2001. De periodisering van de cursusdelen is uiteraard te kennen. Deze cursus gebruikt VC en NC vaak niet. Als het om het verre verleden gaat, dan toont de cursus hoeveel jaar het van nu geleden is (20.000 jaar terug, betekent 18.000 VC). Wie leest 'Van 365 tot 229' weet dat dit voor Christus is. Van 229 tot 365 is na Christus. Let op de eeuwen en wees daar niet nonchalant in. De negentiende eeuw start in 1801 en eindigt in 1900. De eerste eeuw VC loopt van 100 tot 1 en (het jaar nul bestaat niet, net zoals dag nul of maand nul niet bestaat, in tegenstelling tot de temperatuurmeting met nul als ijkpunt dat de overgang van ijs naar water of omgekeerd aangeeft. Honderd stapjes verder gaat het water over naar damp - het kookpunt. Evenmin is tijd te vergelijken met het meten van snelheid. Mochten we de geschiedenis zien als een wagen die voor- of achteruit rijdt, zou dit willen zeggen dat de geschiedenis kan stilstaan. Los van deze filosofische beschouwing, is de reden voor het ontbreken van het jaar nul niet ver te zoeken: de Romeinen die deze kalender invoeren, kenden in hun rekenkunde het cijfer nul niet. Vandaar. Meer hoef je er niet achter te zoeken. Vier eeuwen na de dood van Jezus stelt het Romeinse rijk zijn chronometers bij en vervangen ze het begin van hun jaartelling van de mythische stichting van Rome naar Jezus' geschatte geboortedatum. . . == Mondeling examen == . Het examen is voor AO een schriftelijk, gesloten-boek, met ruime voorbereidingstijd. Voor de dagstudent gaat het om een mondeling examen. De student krijgt vier vragen uit een batterij. A. staat voor Algemeen, B. staat voor een Betoog of een verhaal en C. staat voor Complex of inzicht. D staat voor Documentaire foto's. Na elk hoofdstuk zijn de examenopgaven opgenomen, geen verrassingen. Je zal nog code's zien bij de vragen: S zijn vragen voor Sociaal Werkers, V voor studenten Maatschappelijke veiligheid. Staat er geen code, dan gelden de vragen voor beide groepen. . ;A-Vragen De eerste vraag peilt naar encyclopedische kennis over personen en data, begrippen en definities. A-vragen staan voor Algemeen, encyclopedisch, kort en bondig: 6 punten. . ;B-Vragen Aan de hand van de tweede vraag toon je dat je in staat bent om een coherent betoog op te bouwen over een eenvoudig probleem. Deze B-vragen peilen naar samenhang, verhaal, oorzaak en gevolg-redeneringen. Je bouwt een verhaal over een kort, samenhangend geheel uit de cursus: 7 punten. . ;C-Vragen Het examen bouwt verder op inzicht. Hier bewijs je inzicht te hebben in historische periodes en leg je verbanden met andere delen van de cursus of met andere cursussen. C-vragen zijn Complex, leggen verbanden tussen diverse delen en tonen inzicht: 7 punten. . ;D-Vragen Het examen rondt af met Documentaire vragen: foto's die je probeert te benoemen. Je krijgt een reeks van tien foto's te zien. Per foto kan je een punt verdienen door het opnoemen van: periode, plaats, personage, auteur, plaats in de cursus enzovoort... grijp aan wat je kent. 6 punten in totaal. . ;Eindscore De eindscore is 20. Na het optellen van de punten, brengt de docent de slechts beantwoorde vraag niet in rekening. . . ;Inschrijven voor het examen . Voor de eerste en tweede zittijd kan je inschrijven als de tijd rijp is. Dat is ongeveer rond de laatste les of bij aanvang van de zomervakantie. Een mail brengt je op de hoogte als de inschrijvingslijsten opengaan. . . == Test je historische kennis == . ;We beginnen met een test met acht vragen. Ze gaan over de inleidende les en over algemene kennis. De student kan internet gebruiken bij het beantwoorden. . '''1. Het studiegebied Sociaal Agogisch Werk... vaak wordt vergeten wat Agogisch betekent. Wat is de meest juiste definitie van Agogisch?''' . # de menswetenschap over van het begeleiden en gedragsverandering. # de menswetenschap die zich inlaat met de opvoeding van kinderen. # de wetenschap die sociologie en psychologie, filosofie en geschiedenis inzichtelijk combineert. # de wetenschap die inzichten uit sociologie en psychologie, filosofie en geschiedenis combineert om tot het begeleiden, gedragsverandering en veranderingsprocessen te komen. '''2. Wanneer, in welk jaar ging jullie opleiding (BASW/BAO/BATP/BAMV) van start?''' . # 1948 # 1969 # 2001 # 2004 # 2009 '''3. Plaats deze uitvindingen in chronologische volgorde, van oud tot jong en noteer voluit. Ze zorgden voor veiligheid en welzijn.''' . # De lens-bril # Buskruit # Het schrift (het schrijven als handeling) # Kunstmaan (een satelliet # Pijl en boog # Machinegeweer # De avonturen van Sherlock Holmes # De vuurbeheersing (vuurdomesticatie) # Het wiel '''4. Wie zijn deze snorremensen?''' . <gallery widths="155" heights="190"> File:JStalin_Secretary_general_CCCP_1942.jpg File:Nietzsche1882.jpg File:Charles_Darwin_01.jpg File:Leopold2-.jpg File:Karl Marx photo from a book by Lenin.jpg File:Sigmund_freud_um_1905.jpg </gallery> '''5. Zorg ervoor dat deze tabel klopt. Je herschikt alle kolommen, ook de eerste.''' . {| class="wikitable" |- ! Een koning, !!een daad, !!een geboorte !! en dood. |- | Filip || Congo || 1790 || 1983 |- | Erasme Louis Surlet de Chokier || Belgische revolutie || 1769 || 1839 |- | Leopold III|| Klimaatmars || 1901 || nog in leven |- | Albert I|| Abortuswet || 1930 || 1934 |- | Albert II|| België 1831 || 1903 || 1993 |- | Leopold II|| Collaboratie || 1875 || nog in leven |- | Boudewijn || Regent ad interim || 1934 || 1909 |- | Leopold I|| Eerste Wereldoorlog || 1835 || 1983 |- | Prins Karel|| Delphine Boël || 1960 || 1865 |} . Wellicht zegt de naam Surlet de Chokier je niets. Hij is het eerste Belgische staatshoofd - eerder een zwak leider die zich vooral op avondlijke diners laat opmerken en 's morgens gasten ontvangt met de slaapmuts op het hoofd. . '''6. Over wie hebben we het hier?''' . <gallery widths="155" heights="190"> File:Martin_Luther_King_Jr_NYWTS.jpg File:Bob Marley Grona Lund 1977.jpg File:Nelson_Mandela-2008_(edit).jpg File:LumumbaBrussel1960.jpg File:Sam_Cooke_2.jpg File:Marvin Gaye 1966.jpg </gallery> '''7. Nu de dames...''' . <gallery widths="155" heights="190"> File:Anuna_De_Wever.jpg File:Monroe_1953_publicity.jpg File:Marlene_Dietrich_in_No_Highway_(1951)_(Cropped).png File:Joan_of_Arc_miniature_graded.jpg File:Aretha_Franklin.png </gallery> . '''8. Formuleer een antwoord op deze quote...''' . {{Citaat|'''Ik zou u willen uitnodigen om terug te denken aan uw jeugd. Kies een periode uit waar u levendige herinneringen aan hebt, niet alleen aan uzelf en uw ouders, maar ook aan de wereld waarin u toen opgroeide. En maak nu in uw hoofd een lijst van alles wat er sindsdien veranderd is. (...) Zo kan ik me een leven zonder het internet niet meer voorstellen. Toch was ik al 21, toen ik voor het eerste een website bezocht.'''|Tom Naegels, 2021.<ref>TOM NAEGELS. ''Nieuw België. Een migratiegeschiedenis'', Lannoo, Tielt, 2021, p. 9.</ref>}} . . == Oplossingen == . '''1. Wat is de meest juiste definitie van Agogisch?''' De wetenschap die inzichten uit sociologie en psychologie, filosofie en geschiedenis combineert om tot begeleiden, gedragsverandering en veranderingsprocessen te komen. . '''2. De opleiding SW ging in 1948 van start, de opleiding BaTP en BaO startten eind jaren zestig en MV ging in 2004 van start.''' . '''3. In volgorde...''' . [[File:E38_p36.jpg|thumb|550px|Pijlen uit Zuid-Amerika, collectie uit 1834 van Jean Baptiste Debret.]] [[Bestand:Mōko_Shūrai_Ekotoba.jpg|thumb|550px|Buskruit]] [[Bestand:Jan_van_Eyck_069.jpg|thumb|550px|Een vroege bril op Jan van Eycks, Madonna met kanunnik Joris van der Paele.]] [[Bestand:Nederland hoort de kunstmaan Weeknummer 57-42 - Open Beelden - 22876.ogv|thumb|(50px|Bioscoopjournaal uit 1957 over de Spoetnik 1, de eerste satelliet. Het belang ervan is in die dagen niet te onderschatten. De avonturen van de ruimtehond Laika en de verwezenlijkingen van Joeri Gagarin leken er op te wijzen dat de USSR de Space Race aan het winnen was. Vanaf de jaren zeventig kunnen satellieten inzoomen tot op een klinknagel. Tijdens de koude oorlog en de wereld vol spionageagenten kan dit tellen.]] * De menselijke vuurbeheersing: 1 miljoen jaar tot 400.000 jaar geleden '''Betekenis:''' Met de vuurbeheersing onderscheidt de mens zich definitief van de dieren. Prometheus steelt het vuur bij de Griekse goden en schonk het aan de mensen, om een technische beschaving te ontwikkelen. Prometheus, geassocieerd met techniek en voorgesteld als de leraar-uitvinder, brengt mensen respect bij en leert hen vooruit kijken: zijn naam is 'de vooruitdenkende'. Oppergod Zeus straft Prometheus met de 'wrekende gerechtigheid' en kluistert hem aan de Kaukasus waar een adelaar elke dag zijn lever eet. 's Nacht groeit de lever aan. Dit moest eeuwig duren maar Herakles bevrijdt hem. De vuurdomesticatie kent een lange voorgeschiedenis. Voorwaarden zijn 1. fysiek rechtop lopen, want men moet de handen vrij hebben om vuur te dragen en 2. planning zodat er altijd brandstof is. De gevolgen van de vuurdomesticatie zijn legio. De belangrijkste? Vuur brengt mensen samen en brengt een leerproces op gang: vuur is sociaal, militair, economisch en cultureel. * Pijl en boog: 35.000 jaar geleden '''Betekenis:''' De jacht wordt veiliger, later wordt dit een gevechtswapen. In de prehistorie zijn er sporen van pijl en boog op elk continent, behalve Australië. De Egyptenaren, Grieken en Romeinen beklemtonen het belang van de schutters bij grote menigten. Griekse goden en helden, Apollo en Odysseus zijn vaak afgebeeld met hun boog, een symbool van aanzien. * Het wiel: 5.500 jaar geleden '''Betekenis:''' Het wiel laat toe om voorwerpen en mensen te verplaatsen en is net als pijl en boog een uitvinding. Vuur en elektriciteit zijn geen uitvindingen maar ontdekkingen. * Het schrift: 5.000 jaar geleden '''Betekenis:''' De mens geeft kennis door aan het nageslacht en dankzij het wiel ook op lange afstand. Door het schrift hoeft de mens zich niet langer te betrouwen op zijn geheugen om kennis door te geven of te verplaatsen. Met het schrift doet de geschiedenis haar intrede. Oude schriftloze culturen worden niet door historici, maar door archeologen bestudeerd. De tegenwoordige schriftloze culturen worden door antropologen bestudeerd. * Buskruit: 1.000 jaar geleden '''Betekenis:''' Aanvankelijk weinig aanvallende capaciteit wegens te log om te hanteren, maar defensief een groot voordeel. * De lens-bril: 700 jaar geleden '''Betekenis:''' Kennis verzamelen, het lezen en observeren is niet langer het privilege van jonge mensen. Eén van de eerste brillen is te zien op een schilderij van Jan van Eyck, de Madonna met kanunnik Joris van der Paele. * Machinegeweer: sinds 1862 '''Betekenis:''' Krijgsheren moeten wennen aan dit nieuwe wapen. Tot en met de Eerste Wereldoorlog zullen stormlopen duidelijk maken, niet meer van de tijd te zijn. Sir Douglas Haig zal er de spotnaam de slachter van de Somme aan danken. * Sherlock Holmes: eind 19de eeuw '''Betekenis:''' Arthur Conan Doyle is niet de grondlegger van het genre moordmysteries, Edgar Allan Poe is hem voor. Veel fictieve detectives imiteren Holmes' logische methoden waarbij hij vanuit het kleine, het grote verhaal destilleert: Agatha Christie deed het met Hercule Poirot, er zijn Columbo, Dick Tracy, Batman... * Kunstmaan: sinds 1957 '''Betekenis:''' Satellietcommunicatie en spionage. Satellietcamera's kunnen vanaf de jaren zeventig inzoomen tot op een klinknagel. . . '''4. Wie zijn deze mensen?''' . <gallery widths="155" heights="190"> File:JStalin_Secretary_general_CCCP_1942.jpg|Jozef Stalin File:Nietzsche1882.jpg|Friedrich Nietzsche File:Charles_Darwin_01.jpg|Charles Darwin File:Leopold2-.jpg|Leopold II File:Karl Marx photo from a book by Lenin.jpg|Karl Marx File:Sigmund_freud_um_1905.jpg|Sigmund Freud </gallery> . . '''5. Het koningshuis''' . <gallery widths="155" heights="190"> Bestand:Surletdechokier.jpg|Erasme Louis Surlet de Chokier (1769–1839) was als regent het eerste staatshoofd van België. File:NICAISE_Leopold_ANV.jpg|Leopold I van België (1790-1865) en België 1831. File:Leopold_ii_garter_knight.jpg|Leopold II van België (1835-1909) en Congo. File:Albert_I_Koning_der_Belgen.jpg|Albert I van België (1873-1934) en de Eerste Wereldoorlog. File:Leopold_III_van_België_(1934).jpg|Leopold III van België (1901-1983) en de [[collaboratie]]. File:Karel_van_België_Charles_de_Belgique_Karl_von_Belgien.jpg|Prins Karel (1903-1983) als regent ad interim. File:Baudouin_of_Belgium_1969.jpg|Boudewijn (1930-1993) en de [[Abortuswet]]. Bestand:Albert_II,_King_of_Belgium.jpg|Albert II en Delphine Boël File:Koning_Filip_van_België.jpg|Filip van België (1960-....) en de klimaatmars]]. </gallery> . . '''6. Over wie hebben we het hier?''' . <gallery widths="155" heights="190"> File:Martin_Luther_King_Jr_NYWTS.jpg|Martin Luther King met [https://www.youtube.com/watch?v=3vDWWy4CMhE I have a dream]. File:Bob Marley Grona Lund 1977.jpg|Bob Marley met [https://www.youtube.com/watch?v=kOFu6b3w6c0 Redemption Song]. File:Nelson_Mandela-2008_(edit).jpg|Nelson Mandela en [https://www.youtube.com/watch?v=AgcTvoWjZJU hoe hij bekend raakte]. File:LumumbaBrussel1960.jpg|Patrice Lumumba, vermoord in 1961. [https://www.youtube.com/watch?v=DGdf7wX-E7g Wie heeft dit op zijn geweten?] File:Sam_Cooke_2.jpg|Sam Cooke, wist weinig van geschiedenis, maar wist [https://wwwyoutube.com/watch?v=wEBlaMOmKV4 dat de verandering kwam]. File:Marvin Gaye 1966.jpg|Marvin Gaye woonde een tijd in Oostende en is in 1984 door zijn vader doodgeschoten. </gallery> . . '''7. Nog mensen...''' . <gallery widths="155" heights="190"> File:Anuna_De_Wever.jpg|Anuna De Wever File:Monroe_1953_publicity.jpg|Marilyn Monroe File:Marlene_Dietrich_in_No_Highway_(1951)_(Cropped).png|Marlene Dietrich File:Joan_of_Arc_miniature_graded.jpg|Jeanne d'Arc File:Aretha_Franklin.png|Aretha Franklin en [https://www.youtube.com/watch?v=TDyiREoBw0o een klein gebedje]. </gallery> . . '''8. Uw hersenspinsel...''' . Die je formulier in op het einde van de les. De docent zal met plezier lezen wat in jouw leven zo bepalend is geweest. . . == Wandelen: historiek fysiek == [[Bestand:Kortrijk_in_het_Stedeboeck_(Novum_Ac_Magnum_Theatrum_Urbium_Belgicae)_-_Amsterdam,_J._Blaeu,_1649.jpg|thumb|550px|Wandelen in historisch Kortrijk. Deze kaart komt uit het Stedeboeck (Novum Ac Magnum Theatrum Urbium Belgicae), uitgegeven in Amsterdam door Johannes Blaeu in 1649]]. [[File:Oostende voor 1862.JPG|550px|thumb|Een kaart of een plattegrond maakt niet altijd duidelijk hoe een omwalde stad er in werkelijkheid uitziet. Deze afbeelding toont de stadsomwalling van Oostende voor 1862.]] . Om de leerdoelen te bereiken, is er een fysiek luik. Kortrijk is een historische stad, ouder dan Brugge. Je valt er over de geschiedenis en in veel van mijn lessen duikt de stad op als historisch 'schoolvoorbeeld'. In de komende weken of maanden ga je op stadsverkenning. We noemen het een observatie-oefening. . * Na de eerste les neem je tijd om groepen te maken vier tot zes studenten. Neem bijvoorbeeld je Sova-groep en deel die door twee of vorm een groepje met de mensen uit je eigen regio... . * Bekijk [https://www.google.com/maps/d/edit?mid=1stA7t8QwzcvtmZQuyzo9F1XUnlqX3Nqj&usp=sharing de Kortrijkse wandelroute op deze kaart]. . * Bij elke locatie is een symbool. ** Een rode ster: belangrijke info (19 locaties); ** Een geel huis: een museum (5 plaatsen); ** Een blauwe wandelaar: wegwijzer met extra info (26 plekken); ** Een paarse camera: kijk naar een beeldfragment; ** Een paarse trompet: luister naar audio; ** Een groen mes met vork: lunchen is mogelijk; ** Een groen glas: iets drinken; ** Een groen fototoestel: stadszicht, fotograferen! . * To do voor de tweede lesweek: Verdeel onder elkaar de 19 sterren, de 5 musea en de 26 route-aanduidingen en schrijf (enkel de locaties, niet de inhoud) dit uit in een document en breng het mee tijdens de tweede les. Elke student maakt een voorbereiding om de rest van de groep van uitleg te voorzien over de gekozen sterren, musea en wegaanduidingen. De werklast in een groep met vier studenten is dus ongeveer zo: elke student neemt vier sterren voor zijn rekening, één museum met een korte uitleg en vijf wegwijzers. Als student in een groep van vier ben je dus tien keer aan het woord. Reken op een voorbereidingstijd van ruim twee uur. Lees niet af, zorg voor een spiekbriefje. . Voor de wandeling reken je een dag: acht uur, met een aperitief, een middagmaal en een afscheidsdrankje inbegrepen. Je vertrekt om 9.30 (bij het historisch stadhuis, onder leiding van B.W.) en omstreeks 16.30 uur eindig je. Wie met de auto komt, parkeert het best op de parking onder het Schouwburgplein. Als de agenda het niet toelaat doe je de wandeling in twee keer: dan heb je twee keer drie uur nodig, eten en aperitief- sla je over. Wie de wandeling vroeg in het academiejaar maakt, ontdekt al snel leuke, studentikoze plekken (daar is aandacht voor) en leert een ander Kortrijk kennen dan wat er zich op 't Hoge afspeelt. In de lessen die volgen, zal je dan veel herkennen. Kies je ervoor om de wandeling in december te doen, dan herken je op je tocht veel cursusmateriaal. Een zin die ons naadloos naar de cursus zelf leidt... . Graduaatstudenten doen een kleinere tocht die ongeveer een halve dag inneemt. Graduaten verdelen deze punten onder elkaar: 0, 1, 2, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 11, 12, 13, 15, 16, 19, 20, 21, 22, 23, 24, 25, 35, 57 en 58. . . Veel succes met deze cursus en de wandeling. '''Benedict Wydooghe''' . PS. Wie werkelijk in de knoop ligt met vragen kan mij altijd mailen. Doorgaans beantwoord ik je vraag dan met een telefoontje. Deze combinatie werkt snel. . . ='''INLEIDING: HET VERHAAL OF DE VERTELLER?'''= [[File:Adolf_Friedrich_Erdmann_von_Menzel_021.jpg|thumb|550px|'''1875_ ARBEIDSVEILIGHEID''' Werk in de staal walserij. Dit realistisch schilderij van Adolph Menzel uit 1875 is een een allereerste weergave in de Duitse kunst van een industrieel thema.]] [[Bestand:Titanic-New_York_Herald_front_page.jpeg|thumb|550px|'''1912_ VEILIGHEID & TOERISME''' Kranten plaatsten direct na de ramp met de Titanic in 1912 onjuiste aantallen van slachtoffers. Tot de officiële bekendmaking circuleerden er veel geruchten. Tot op heden blijft crisiscommunicatie tot misverstanden leiden.]] [[File:Gabrielle_Petit.jpg|thumb|550px|'''1916_ GABRIELLE PETIT''' Geschiedenis is (nog) vaak een mannenzaak. Doorgaans schrijven mannen geschiedenis en de hoofdacteurs in hun verhalen zijn eveneens mannen. Het allereerste monument voor een vrouw in België kwam er pas na de Eerste Wereldoorlog. Intussen hadden Godfried van Bouillon (standbeeld in Brussel), Ambiorix (standbeeld in Tongeren), Jacob Van Artevelde (standbeeld 1863 in Gent), Jan Breydel en Pieter De Coninck (standbeeld in Brugge) al lang hun standbeeld. Deze verzetsheldin en spionne uit de Eerste Wereldoorlog kent na haar opsluiting in de gevangenis van Sint-Gilles en haar dood voor een Duits vuurpeloton een nationale cultus. David Van Reybrouck en Sophie de Schaepdrijver schreven er een boek over.]] [[File:V-2victimAntwerp1944.jpg|thumb|550px|'''1944_ ANTWERPEN INLEEFOEFENING I''' Kinderen spelen FIFA. In een keuken bereidt een moeder het middagmaal voor. Het zijn dagelijkse dingen tot het vensterraam aan de straatkant uit elkaar spat, schijnbaar zonder reden. Muren daveren, de vloer trilt. Aardedonker wordt het, nabij is er vuurwerk en een sluimerende geeloranje gloed. Mensen bevolken in schimmen de anders meestal lege straat. In de donkere nevel lijkt de zon eerder op de maan. Ze zorgt voor lichtstrepen tussen de roetwolken door. Sommige schimmen zijn gewond. Ze stropelen in willekeurige richtingen, weg van het centrum, naar het centrum. Bij de buurman links en in het huis schuin over het plein duikelen ze kelders in. Niet via de weggeblazen voordeur, maar langs een keldergat. Diezelgeur? Kerozine? Het vuur is hoorbaar, paniek is voelbaar. Zwarte en grijze rookpluimen naderen en geen mens weet niet waarom. Rook duwt kruitdampen voor zich uit. Ze prikkelen de neus en die van de kinderen. Je raakt je oriëntatie kwijt. Je raakt je kinderen kwijt. In het duister gaan honden en wolven op elkaar lijken. Je denkt aan het Italiaanse spreekwoord. Helmen! Brandweermannen. Heggen en hekkens, verkeersborden en bomen die je elke morgen passeert, op weg naar de school van de kinderen, helpen je niet langer te oriënteren in deze stoffige duisternis. De dagelijkse klanken zijn vervangen door geschreeuw, sirenes en knetterwerk. Je voet schopt tegen een smeulende teenslipper vol bloed. De geur van verbrande leren schoenen was je nooit eerder opgevallen. De voet steekt nog in de schoen. Op de marktstraat is de crèche verwoest, sommige kinderen bleven intact. Anderen worden dichtgenaaid met koperdraad. Je ruikt zweet, warm zweet, oud-warm zweet, angstzweet. Je ziet het en je ruikt het, de geur van muren die schudden. In de school verpulvert een knetterende brand boeken en banken vol schriften en rapporten. Het plein bij het station is vernield, nu is het station aan de beurt: neerzakkend metselwerk verpulvert tot gruis. Op het plein liggen verse lijken, gehalveerde mensen smeulen. Het alarmsysteem weet van geen ophouden. Een jongeman holt door bloedplassen als waren het waterpartijen na een regenbui. Nu het terug licht wordt, nauwelijks een uur na de eerste inslag, merk je dat het vocht op je broekspijpen niet opdroogt maar stolt. Een militair voertuig staat in lichterlaaie. Officieren wandelen voorbij aan een jong, smeulend lichaam, een jongen die dagelijks aan je voordeur passeerde, op weg naar de bakkerij, om er in de rij te staan voor een oorlogsbrood. Katachtigen peuzelen aan zijn lichaam, op zoek naar de restjes van de barbecue. Je jaagt de dieren weg. België is bevrijd maar niet van de Duitse kwelling af: V2-raketten teisteren het strategisch gelegen [[Antwerpen (stad)|Antwerpen]]. Militairen stappen voorbij alsof dit een dagdagelijks tafereel is. Een onbekende fotograaf van het Amerikaanse leger neemt deze foto op 27 november 1944 op een Antwerps strategisch kruispunt, een aanvoerlijn naar Nederland. De ergste oorlogsramp moet Antwerpen nog overkomen, een fenomenaal dodelijke bominslag op eerste dag van het Ardennenoffensief. Op 16 december vuren de Duitsers om 15.17 uur uit het Nederlandse Hellendoorn een V2 af die minuten later op Cinema-Rex valt. Het publiek is in de ban van een western over Buffalo Bill: The Plainsman. In het gebouw zijn ongeveer duizend mensen aanwezig. Hitler verneemt het nieuws op 17 december. Censuur houdt de doeltreffendheid van het wapen geheim. Een week lang ruimen mensen steen en spitten ze om de lijken van onder het puin te halen. Een gevonden lijk brengen ze naar de Zoo, waar ze in de grote zaal op identificatie wachten. 567 mensen overleven de inslag niet. De gemeenteraad sluit alle publieke plaatsen en maximaal vijftig mensen kunnen tegelijk samenkomen. In 1946 beslist Antwerpen het complex volgens de originele plannen her op te bouwen, deze keer met een schuilkelder. Tegenwoordig herdenkt een tegel bij de zijingang van de UGC op de Keyserlei de V2-slachtoffers.]] [[File:Nagasakibomb.jpg|thumb|550px|De Amerikanen bombardeerden op 6 augustus de Japanse havenstad Hiroshima en op 9 augustus Nagasaki. Daarna capituleerde het Keizerrijk. In tegenstelling tot wat velen denken, stopten de Amerikanen de bom niet om Tokio tot de overgave te dwingen. Ze deden het om indruk te maken op de Russen.]] [[Bestand:Chernobylreactor_1.jpg|thumb|550px|In ''Humo'' spreekt weerman Armand Pien over wat gebeurt op 2 mei in 1986. Het is de zwartste dag in zijn leven. ‘Voor ons bestaat er niet het minste gevaar’ vertelt hij de kijker. En daarna lopen gegevens binnen, metingen worden bewerkt en de natuurlijke radioactiviteit afgetrokken. Pien gelooft zijn ogen niet. De directeur van het KMI stuurt telegrammen naar premier Martens. 'Hoe kun je op basis van verkeerde informatie maatregelen treffen' vraagt hij zich later af?]] [[File:DAWN_street_theatre.jpg|thumb|550px|'''2015_ MENSENRECHTEN''' Wat hebben welzijn en veiligheid iets te maken met mensenrechten? Alles. Hebben mensenrechten iets te maken met het definiëren van criminaliteit? Met goed en kwaad? Met recht of onrecht?]] [[Bestand:Het klimaat heeft geen politieke kleur, 27.01.2019 (cropped).jpg|thumb|550px|'''2019_ KLIMAATSWIJZIGINGEN''' Heeft het klimaat een politieke kleur? (27 januari 2019)]] . {{Citaat|'''Verhalen vormen een krachtige aanpassing in dienst van het overleven omdat ze ons niet alleen in staat stellen om terug te reizen in onze herinnering, maar het ons ook mogelijk maken om in gedachten verschillende toekomstscenario's door te nemen zonder daar veel tijd en energie aan kwijt te zijn. Ze fungeren als gedachte-experimenten, exercities in een virtuele wereld, die ons in staat stellen om allerlei moeilijke of gevaarlijke mogelijkheden uit te proberen en de resultaten daarvan te onthouden. Intuïtief doen we dit voortdurend: we kunnen ons de route naar twee verschillende waterbronnen voorstellen, en op basis daarvan inschatten welke de beste keuze is, zonder dat we die beide tochten eerste zelf hoeven te maken. (...) Verhalen werken als een culturele geheugenbank omdat een narratief een 'contextuele infrastructuur' biedt die ons helpt om feitelijke informatie te begrijpen, te organiseren, met anderen te delen en te onthouden. Informatie in verhaalvorm is veel beter te onthouden -tweeëntwintig keer beter zelfs, heeft onderzoek uitgewezen- omdat tijdens het luisteren naar een verhaal verschillende delen van de hersenen worden geactiveerd. Een droge opsomming activeert alleen de taal verwerkende delen van de hersenen (de gebieden van Broca en Wernicke, waar betekenis aan woorden wordt toegekend). Als dezelfde informatie echter in verhaalvorm wordt overgebracht, worden ook de voor het verhaal relevante hersengebieden geactiveerd: als het verhaal over rennen of springen gaat, licht de motorische schors op, maar als het over iemands satijnen blouse gaat, wordt het sensorische deel van de hersenen geactiveerd. Onze hersenen reageren alsof we het verhaal zelf beleven. Zo kan een verteller emoties, gedachten en ideeën in de geest van zijn toehoorders implanteren en hun het gevoel bezorgen dat ze de beschreven gebreutenissen zelf meemaken. Sterker nog, hersenscans hebben uitgewezen dat de hersenen van de verteller en de luisteraars tijdens het vertellen letterlijk synchroon gaan lopen - neurologen beschrijven dit als een 'neurale koppeling tussen spreker en luisteraar.'''|Gaia Vince<ref>''Vuur, taal, schoonheid, tijd.'', p. 110-111.</ref>}} . {{Citaat|'''Chauvinisme is een vorm van onwetendheid.'''|Samuel Jean Pozzi}} . {{Citaat|'''Wie het verleden controleert, controleert het heden.'''|George Orwell}} . {{Citaat|'''De geschiedenis zal gunstig over me oordelen, want ik ga ze zelf schrijven.'''|Winston Churchill}} . . Om de hedendaagse spanningen en de evolutie van de welzijns- en veiligheidsdiensten en hun pardigmatische denken in kaart te brengen, is deze tijdsband handig. De maatschappelijke ontwikkelingen inzake veiligheid en welzijn (of het ontbreken ervan) gaan hand in hand. Het verband tussen welzijn en veiligheid wordt in deze cursus geleidelijk aan duidelijk: het zijn twee handen op één buik. Het wordingsproces van het sociaal werk, haar methodes zijn één kant van de grootschalige kapitalistische medaille die zich kenmerkt door globalisering, industrialisering en verstedelijking. De andere kant van die socialisatiemedaille omvat de oprichting van een staatsleger, een politiemacht, de komst van wapenarsenalen nabij volkswijken, religieuze dienstverlening (zoals het Leger des Heils) en het openbaar onderwijs. Of, met andere woorden: repressie en veiligheid enerzijds en hulpverlening en welzijn zijn met elkaar verstrengeld. . . == Wat is veiligheid? Wat is welzijn? == . Bestaan er echt slechte mensen? Vast wel. Bestaan er echt slechte mensen die nooit tot hun slechtheid zouden komen mits een goede omkadering? Bestaan er echt slechte mensen die ondanks een goede omkadering toch al hun slechtheid botvieren? Bestaan er echt goede mensen? Vast wel. Bestaan er echt goede mensen die nooit tot hun goedheid komen door een foute omkadering? Bestaan er echt goede mensen die ondanks een foute omkadering toch het goede blijven nastreven? Vertrekt – zoals het cliché het wil – de politiemens vanuit een fundamenteel wantrouwen in de mensheid? Is de flik ervan overtuigd dat de crimineel of de arme zelf de oorzaak is van zijn situatie? En vertrekt -zoals het cliché het wil – de sociaal werker vanuit een fundamenteel vertrouwen in de mens? Is die ervan overtuigd dat de arme of de crimineel slechts een product is van zijn omgeving of zijn omkadering? . De opleiding {{Wp|Maatschappelijke veiligheid (opleiding)|Maatschappelijke Veiligheid}} - een unieke opleiding in België - bestaat in 2024 twintig jaar en is de jongste telg van vier opleidingen in het sociaal agogisch werk. Studenten uit Limburg, Brabant en Antwerpen reizen tot in {{Wp|Kortrijk}} om te studeren. De opleiding maatschappelijke veiligheid vindt zijn oorsprong in de de Zwarte zondagen eind jaren negentig en de aanslagen op 11 september 2001. De opleiding maatschappelijk werk vindt haar oorsprong in de bombardementen op Kortrijk tijdens de Tweede Wereldoorlog. De eerste studenten begonnen hun opleiding in september 1948. Beide opleidingen zijn sindsdien alleen maar in relevantie toegenomen. In die dagen begon voor veel docenten op de sociale academie - die toen Ipsoc heette - een zoektocht naar een definitie die veiligheid met welzijn verbindt. Dat verband bleek eeuwenoud. Veel geschiedschrijvers heeft het veiligheidswerk echter niet. Het welzijnswerk evenmin. In de welzijns- en veiligheidsliteratuur zijn doorgaan slechts korte historische beschouwingen te vinden, men moet het thema onder andere trefwoorden zoeken: ziekte, hongersnood, oorlog, terrorisme, de werkvloer, verkeer, radicalisering, cybercrime, rechtvaardigheid, samenleven,... Het welzijns- en veiligheidsdenken eenzijdig koppelen aan de actualiteit en het niet in verband brengen met het verleden, resulteert in wat Herbert Marcuse de één-dimensionele benadering noemt. De focus op het pragmatische heden, de actualiteit en de waan van de dag zijn disproportioneel in vergelijking met de factoren die het 'nu' bepalen. Het is een onderdrukking van de geschiedenis die tot kortademige en kortzichtige analyses leidt, die bovendien geen toekomstperspectieven voor deze jobs zichtbaar maken. Anders gezegd: niemand begint het heden met een blanke lei. Wie perspectieven wil schetsen, kijkt naar het ontstaan en de ontwikkeling van de welzijns- en veiligheidsproblemen. Anders is elke strategie op drijfzand gebouwd. . . == Wat is (r)evolutie? == . Evoluties hebben te maken met een geleidelijke verandering over een lange termijn. Voorbeelden zijn de evolutietheorie van Charles Darwin of de evolutie van de mens. Het begrip staat tegenover 'revolutie', een radicale, vaak onverwachte verandering op korte termijn zoals de Glorious Revolution, de Amerikaanse Revolutie, de Franse Revolutie, de Belgische revolutie en de Industriële Revolutie. De begrippen zijn niet objectief. Sommige historici spreken over revolutie, anderen hebben het over een omwenteling, Zo kwam er aan de Glorious Revolution in Engeland (1688) geen bloedvergieten aan te pas en de industrialisatie voltrok zich in een toch wel erg lange negentiende eeuw, van pakweg 1770 tot 1919). Het zelfde geldt voor het begrip Belgische omwenteling. Evolutie en revolutie zijn veranderingen die zich afspelen doorheen de 'tijd' en afhankelijk van het standpunt van de latere observator of de tijdgenoot creëert de invulling van het begrip een ander effect. . . == Wat is tijd? == [[File:Oostende.bloemenuurwerk(01).jpg|thumb|550px|♣ Bloemenuurwerk in Oostende. Wat is tijd? Een tuinmetafoor?]] . Geen begrip is ons meer vertrouwd dan de tijd, geen begrip is tegelijk zo ongrijpbaar, een vierde dimensie als het ware, na breedte, lengte en hoogte. De tijdsbeleving is onderhevig aan de tijd; onze grootouders beleefden de tijd anders dan wij. Romeinse burgers en nomadische stammen hebben weinig gemeenschappelijk wat betreft hun tijdsindeling en vandaag zien we dat mensen tijd anders beleven. Vergelijk de dakloze, de boer, de machinist, de arbeider, de schoolmeester, de hoer, de bankbediende... Allen hebben ze andere agenda's, een andere nachtrust, een andere tijdsbeleving. Nu is tijd niet alleen subjectief, we proberen die te objectiveren met meetinstrumenten zoals klokken en kalenders die de precisie vergroten. Tijd is iets wat we meten en het leven beheerst. Dat gaat terug op de religieuze discipline van de Benedictijnen. Benedictus van Nursia benadrukt dat monniken al-''tijd'' bezig zijn: acht uur werken, acht uur bidden en acht uur slapen. Vooral het 'werken' is eigenaardig in een tijd waarin religieuzen vrijgesteld zijn van arbeid. Tijd is een Godsgeschenk. Begin veertiende eeuw werkt Richard van Wallingford in de Benedictijnenabdij in Saint Albans tien jaar aan het eerste mechanische uurwerk. Het was drie meter breed, diep en hoog. De tijd en de stand van de hemellichamen zijn er af te lezen. Vergeet tenslotte niet dat 'tijd' een economische en militaire functie heeft. Het overstromen van de Nijl had een ritmisch, herhalend patroon. Wie de overstromingen kan voorspellen, manipuleert de vruchtbaarheid van het land en heeft macht. Militair gezien is het maken van afspraken van belang. De klokken gelijk zetten om een gezamenlijke aanval in te zetten, kan het verschil betekenen in winst of verlies. . ♠ '''[https://www.youtube.com/watch?v=MFxLGbqEKfc Beeldfragment Universiteit van Vlaanderen: Kan tijd kapot?]''' . ♠ '''[https://www.youtube.com/watch?v=_gYtfzgcRbQ Beeldfragment Universiteit van Vlaanderen: Waarom kan ik geen teletijdmachine kopen?]''' . . == Zoektocht == . Ik begon de zoektocht naar tijd, welzijn en veiligheid bij mezelf. De welzijns- en veiligheidsdefinitie moest nuttig zijn want definities zijn er bij de vleet. Iets waar studenten een boodschap aan hebben. Geen wollig noch hoogdravend gedoe. Die zoektocht beginnen, is iets wat de student ''ook'' kan. Stel jezelf de vraag: wat betekent veiligheid of welzijn voor mezelf (micro), voor mijn omgeving (meso), de wereld (macro)? Omdat ik in een relatief veilige omgeving vol welzijn opgroeide, leefde en functioneerde, kon ik me nauwelijks iets bij de begrippen onwelzijn of onveiligheid voorstellen. De begrippen waren evidenties en in de kranten waren ze geen issue. Ik liep mijn pampers in doeken die mijn moeder uitwaste, dat was in 1972, ik kende rekenblaadjes gedrukt op een stenselmachine in de jaren tachtig en ik las de Vlaamse Filmpjes. . Die verdwenen tijd is schitterend bezongen door... * Fixkes in [https://www.youtube.com/watch?v=jyJ6BmkS694 kvraagetaan] * Het Zesde Metaal in [https://www.youtube.com/watch?v=SWRm6FnUv6E] * Wim Sonneveld met [https://www.youtube.com/watch?v=nmCILS_ungQ] . Een veilige tijd vol welzijn. Herkennen studenten zich in die tijd? Hopelijk, niettemin, denk ik van niet. De huidige student groeide op in een wereld waarin de Twin Towers van de kaart zijn geveegd. Is die veiligheid en dat welzijn van daarvoor verdwenen? [https://www.universiteitvanvlaanderen.be/podcasts/waarom-denken-zoveel-mensen-dat-vroeger-alles-beter-was/ Waarom denken mensen dat vroeger alles beter was?] . . == Wat veranderde de laatste 30 jaar? == . Het geborgen kerngezin (vroeger hadden ouders veel kinderen, nu hebben kinderen veel ouders), het veilig verkeer op de weg en melk rechtstreeks van een koe zijn verdwenen. Desalniettemin zullen de achttienjarigen in deze schoolbanken erkennen, op te groeien in een veilig nest. De meesten onder ons bereikten Europa niet als drenkeling of klimaatvluchteling, of zoals op het historische schilderij 'Het vlot van de Medusa. Moord en doodslag - zie het schilderij met de moord op Jean-Paul_Marat - zijn voor de meesten een realiteit die zich beperkt tot een game, de televisie of de krant. En oorlog is een ver land zowel voor de student als voor de docent. Hoeveel oorlogen kan je opnoemen? Test even je kennis en klik dan hier voor de controle. Wie kent de slag bij Crécy? De Slag bij Poitiers uit het jaar 732? Wie kan er een musket bedienen? Toen ik in 1972 ter wereld kwam kende Europa een kwarteeuw (dat is niet eens de leeftijd van de meeste studenten) vrede. Toen ik werkelijk besefte wat die vrede betekende, waren we al ruim veertig jaar verder. Nu, in 2027 is het bijna negentig jaar geleden dat de Tweede Wereldoorlog begon. Natuurlijk valt er veel te lezen over die verloren tijd via secundaire bronnen. De historicus zoekt de mensen die deze tijd meemaakten of de documenten die in deze dagen gemaakt zijn, primaire bronnen. De historische wetenschap spreekt ook over tertiaire bronnen. Dan gaat het om naslagwerken: woordenboeken, encyclopedieën, atlassen... en uiteraard deze Wikibooks. . . == Roekeloos == . Tijdens mijn eerste studiejaar, ergens eind jaren zeventig nam ik voor het eerst mijn eigen roekeloosheid onder de loep. Het moet in 1978 geweest zijn dat ik met mijn eerste communiefiets de kerkheuvel in Lichtervelde afbolde, over kop ging en met mijn neus op een borduur terecht kwam. Mijn communiefoto's zijn er de subtiele getuige van: een dubbele lip en een boksersneus. En toen het helemaal zomer werd (niet te verwarren met [https://www.youtube.com/watch?v=QH5pfMESzSg die zomer] van Rob de Nijs uit 1977), was ik zo enthousiast bij het oversteken van de straat - een juf deed teken dat alles ''veilig'' was en we mochten oversteken - dat ik rende alsof het de honderd meter betrof. Ik keek niet uit en de juf stond met haar rug naar een aankomende auto. Die negeerde haar signaal, reed zo door de rang, schepte me op en ik rolde over de motorkap. Mijn broek werd warm nat en ik bolde het af, alsof het mijn schuld was. Later hoorde ik dat de chauffeur gedronken had. En dat ik geluk had. Voor een kind van zes is de definitie van veiligheid simpel: het is de afwezigheid van onveilige situaties. Het was een kolonel van het Belgisch leger die het me vertelde, in... 2018; '''de afwezigheid van onveiligheid''', dat is veiligheid. Bij de studenten viel de mond open. Zo simpel is een definitie. . . == Onveiligheid en onwelzijn zijn een ver land == . Is er dan geen definitie nodig om het woord onveiligheid te begrijpen? Het woord 'veiligheid' was als dusdanig jarenlang nauwelijks een begrip in de krant of op het journaal. Sla een krant uit de jaren tachtig open en het woord zal nauwelijks opduiken. Veiligheid werd aldus niet benoemd, niet omdat onveiligheid uitzonderlijk was, maar omdat journalisten de onveiligheid concretiseerden: ontelbare hongersnoden, ziektes, klimaat- en milieuproblemen, geestelijke gezondheid, middelengebruik, verkeer, infrastructuur, extremisme, mensenhandel, oorlog (teveel om op te noemen), criminaliteit, moord en doodslag, het op de vlucht zijn, dakloosheid... Bovendien was onveiligheid iets uit een ver verleden, een geschiedenisles of een ver van onze bed show: deviantie voor Brussel, maffia voor New York, een oorlog in Vietnam... Tegenwoordig wordt het woord veiligheid te pas en te onpas in de mond genomen. . . == Of toch niet? == . Over echte onveiligheid, het echte 'onwelzijn' lag in die jaren een taboe: over aanrandingen, vrouwonvriendelijkheid, over de Aids-epidemie werd niet gesproken. Over een andere kwestie werd des te meer gesproken: de Koude Oorlog. Natuurlijk lagen de Russen op de loer, natuurlijk bouwden Amerikanen en Sovjets een kernarsenaal aan nucleair materiaal op, natuurlijk waren er spionnen. De media en de filmindustrie namen het graag op en verdienden er pakken poen aan: de angstcultuur. Wat is veiligheid? Zo te zien volstaat mijn eenvoudige definitie van de afwezigheid van onveiligheid niet. . Tijdens een bezoek aan een tentoonstelling in 2019 in het Museum van de Misdaad, lees ik volgende passage. {{Citaat|'''De goederen die de politie in het verleden in beslag nam, kennen we vandaag niet meer of zijn niet meer verboden. De misdaad evolueert, de normen van onze samenleving veranderen en de wetgever past het strafwetboek daaraan aan. Dat beïnvloedt ook de taken van de politie.|Museum van de misdaad, Gent.'''}} . De taxsplaat aan de fiets is verdwenen, van gelijke rechtspraak voor volwassenen en kinderen is geen sprake meer, pornografie kan inmiddels en voor de uiterst gevaarlijke en illegale vruchtafdrijvingen in achterkamertjes zijn er alternatieven gekomen. Andere dingen zijn echter even strafbaar als vroeger: vals geld en valse uurwerken, valse taksplaten aan de auto, namaak, schriftvervalsing, vals goud, vuurwapens zonder vergunning, kansspelen, kettingbrieven, clandestiene weddenschappen... . . == Spoken zien == . Blijkbaar zijn welzijn en veiligheid een 'objectief' en 'subjectief' verhaal. Een abortus in een vuil achterkamertje, is wel degelijk onveilig noch bevorderend voor het welzijn: dat is objectief aantoonbaar. De moord op de student Sanda Dia (20-jarige) in december 2018 overleed na een ontgroening bracht het thema van klassenjustitie opnieuw ter sprake. Welzijn en veiligheid zijn dus perceptie en beïnvloeding. Wie aan spoken denkt zal spoken zien. Daar gaat deze cursus over. Waarom en wanneer zien mensen in het verleden 'veiligheidsspoken'? Die spoken van (on)veiligheid eindigden vaak in maatschappelijke rampen: de holocaust, de Heksenjacht, de slavernij of recenter: Semira Adamu, de pijnlijke interventie van het Bijzonder Bijstandsteam, bijgenaamd de Bottinekes die de dood van Jonathan Jacob op hun geweten hebben. Voor dit soort onveiligheid bestaan andere woorden: onrecht, tegenslag, een asociaal systeem. . . == Veel agogische scenario's == . Onveiligheid en 'onwelzijn' kunnen veel scenario's aannemen. Daarom is de cursus tegelijk de zoektocht naar de angsten van de mens. Historische en antropologische, psychologische en sociologische inzichten leren ons de werking van individuen en groepen, instituties en maatschappijen kennen. Het gaat over regels en rechten, culturen en mentaliteiten, normen en waarden, feiten en meningen... en hoe die veranderen. Kortom: Agogisch werk. Waarom is het plots zo complex? Net omdat het uit elkaar rafelen van de werkelijkheid tot het politieke en het ideologische, het sociologische en het sociale, het economische, het psychologische en het culturele de werkelijkheid geweld aandoet.<ref>Vgl. DIEDERIKS H.A. NOORDAM D.J. QUISPEL G.C. & VRIES P.H.H. ''Van agrarische samenleving naar verzorgingsstaat. De modernisering van West-Europa sinds de vijftiende eeuw'', Wolters – Noordhoff, Groningen, 1987, p. 24.</ref> . . = '''EXAMENVRAGEN''' = . We begonnen deze inleiding met een quote, laten we ze met een quote eindigen, met een quote van een historicus. . {{Citaat|'''Wie zijn wij? Koppig, impliciet soms, stelt de historicus steeds weer deze algemene vraag, die ook hemzelf betreft. Want onderzoek naar het verleden mag zich niet beperken tot het verzamelen van feiten uit een lang vervlogen tijd, die dan vervolgens eerbiedig in een denkbeeldig museum voor statische herinneringen worden bijgezet. Het is een middel om de tegenwoordige tijd beter te begrijpen, of zou dat in ieder geval moeten zijn. Vooral als het onderzoek zich richt op de fundamenten van onze eigen samenleving.'''|[https://fr.wikipedia.org/wiki/Robert_Muchembled Robert Muchembled]<ref>ROBERT MUCHEMBLED. ''De uitvinding van de moderne mens. Collectief gedrag, zeden, gewoonten en gevoelswereld van de middeleeuwen tot de Franse Revolutie'', Amsterdam, Contact, 1991, p. 9.</ref>}} . == A-Vragen == . (S&V).Wie of wat zijn en wat is de betekenis van: 11 september 2001, abortuswet, Albert I, Amerikaanse Burgeroorlog, Anuna De Wever, bril, Boudewijn, burgerwacht, Charles Darwin, Charlotte Corday, collaboratie, Delphine Boël, Gabrielle Petit, Jean-Paul Marat, Jozef Stalin, klimaatmars, koning Filip, Koude Oorlog, Leopold I, Leopold II, Leopold III, machinegeweer, Marilyn Monroe, musket, paradigma, pijl en boog, primaire bron, prins Karel, Rob de Nijs, Sam Cooke, het schrift, satelliet, secundaire bron, Sherlock Holmes, vuurdomesticatie, het wiel. . . == B-Vragen == . * V.Leg uit: Wat is veiligheid? Wat betekent veiligheid voor mezelf (micro), voor mijn omgeving (meso), de wereld (macro)? Leg uit wat bedoeld wordt met deze niveau’s? . * V.Onveiligheid kan een taboe zijn. Ken je voorbeelden? . * S&V.Waarom mag onderzoek naar het verleden zich niet beperken tot het verzamelen van feiten uit een lang vervlogen tijd? . * S&V.Hoe ziet de inhoudstafel van de cursus er uit? . * V.De opleiding Bachelor in de Maatschappelijke veiligheid is de jongste opleiding in het studiegebied Sociaal Agogisch Werk. Wanneer ging de opleiding van start en wat kan je erover vertellen? Waarom hoort de opleiding thuis in een sociaal agogisch studiegebied? Wat is de definitie van Agogisch? . * S.De opleiding Bachelor in het Maatschappelijk werk is de oudste opleiding in het studiegebied Sociaal Agogisch Werk. Wanneer ging de opleiding van start en wat kan je erover vertellen? Verwijs hierbij naar Kortrijk voor en tijdens WOII en aar Wet Vandervelde. Wat is de definitie van Agogisch? . * V.Leg uit, wat is het belang van pijl en boog, de bril, het vuur, het buskruit. Wat weet je over 'de Drogenbroodroute'? . . == C-Vragen == . * S&V.Leg uit: Veiligheid en sociaal werk zijn aan evolutie onderhevig doorheen de tijd. . * S&V.Wat bedoelt Benedict Wydooghe met de ondertitel van deze cursus 'Ergens tussen waarheid, leugen en herinnering'? . == D-Vragen == . <gallery widths="155" heights="190"> File:V-2victimAntwerp1944.jpg File:Slave_Market-Atlanta_Georgia_1864.jpg Bestand:Gerit_komrij_676.jpg File:Sigmund_freud_um_1905.jpg File:Sam_Cooke_2.jpg File:poucet10.jpg File:Nietzsche1882.jpg File:NICAISE_Leopold_ANV.jpg File:Nelson_Mandela-2008_(edit).jpg File:Nagasakibomb.jpg File:Monroe_1953_publicity.jpg File:Marvin Gaye 1966.jpg File:Martin_Luther_King_Jr_NYWTS.jpg File:Marlene_Dietrich_in_No_Highway_(1951)_(Cropped).png File:LumumbaBrussel1960.jpg File:Leopold_III_van_België_(1934).jpg File:Leopold_ii_garter_knight.jpg File:Koning_Filip_van_België.jpg File:Karl Marx photo from a book by Lenin.jpg File:Karel_van_België_Charles_de_Belgique_Karl_von_Belgien.jpg File:JStalin_Secretary_general_CCCP_1942.jpg File:Joan_of_Arc_miniature_graded.jpg File:Jacques-Louis_David_-_De_moord_op_Marat_-_MSK_Brussel_25-02-2011_13-11-35.jpg File:Gatling_gun.jpg File:Gabrielle_Petit.jpg File:DAWN_street_theatre.jpg File:Charles_Darwin_01.jpg File:Bruxelles_à_travers_les_âges_(1884)_(14576755848).jpg File:Brigitte_Bardot_-_1962.jpg File:Bob Marley Grona Lund 1977.jpg File:Baudouin_of_Belgium_1969.jpg File:Aretha_Franklin.png File:Anuna_De_Wever.jpg File:Albert_I_Koning_der_Belgen.jpg File:Adolf_Friedrich_Erdmann_von_Menzel_021.jpg File:Aanwijzing_12_voor_het_hanteren_van_het_musket_-_Schiet_(Jacob_de_Gheyn,_1607).jpg Bestand:Titanic-New_York_Herald_front_page.jpeg Bestand:Théodore Géricault - Le Radeau de la Méduse.jpg Bestand:Surletdechokier.jpg Bestand:Nederland hoort de kunstmaan Weeknummer 57-42 - Open Beelden - 22876.ogv Bestand:Gyzis 006 (Ηistoria).jpeg </gallery> . = '''VERDER MET DE CURSUS''' = . . {{Citaat|Omdat het niet altijd wennen moet. Omdat er :altijd iets mag overblijven, altijd iets dat niet :gevat wil worden door het oog (van de naald). :Omdat wij, oude kruimels op de godvergeten rok :van het universum, elkaar schots en scheef :bij de leuning van de versleten beeldspraak :van verre, verre bruggen over water, terug :moeten vinden als schimmen van elkaar... |Uit: Paul Rigolle, ''Wat te doen als op een dag zelfs Instant poetry de wereld niet meer redden kan.<ref>Uit: Blogbericht "Paars". In: blog ''Arcadim in arcadië'', 5 augustus 2006.''' </ref>}} . . '''HOOFDSTUK I: [[Welzijnenveiligheid/Deel1|Historische modellen, besef en denkrichtingen]]''' . '''HOOFDSTUK II: [[Welzijnenveiligheid/Deel2|Van nomade tot nederzetting]]''' . '''HOOFDSTUK III: [[Welzijnenveiligheid/Deel3|Oudheid en Romeinen]]''' . '''HOOFDSTUK IV: [[Welzijnenveiligheid/Deel4|Middeleeuwen]]''' . '''HOOFDSTUK V: 1500-1800''' * '''Deel 1. [[Welzijnenveiligheid/Deel5a|Renaissance, Humanisme en Barok]]''' * '''Deel 2. [[Welzijnenveiligheid/Deel5b|Verlichting]]''' . '''HOOFDSTUK VI: 1789-1890''' * '''Deel 1. [[Welzijnenveiligheid/Deel6a|De Franse Revolutie, 1789-1815]] * '''Deel 2. [[Welzijnenveiligheid/Deel6b|De Belgische Revolutie, 1815-1830]] * '''Deel 3. [[Welzijnenveiligheid/Deel6c|De Industriële Revolutie, 1770-1890]] . '''HOOFDSTUK VII: 1890-1918''' * '''Deel 1. [[Welzijnenveiligheid/Deel7a|Fin de siècle, 1890-1914]]''' * '''Deel 2. [[Welzijnenveiligheid/Deel7b|Wereldbrand, 1914-1918]]''' . '''HOOFDSTUK VIII: 1919-2022''' * '''Deel 1. [[Welzijnenveiligheid/Deel8a|Het interbellum, 1919-1939]]''' * '''Deel 2. [[Welzijnenveiligheid/Deel8b|Tweede Wereldoorlog, 1939-1945]]''' * '''Deel 3. [[Welzijnenveiligheid/Deel8c|Koude oorlog, 1945-1989]]''' * '''Deel 4. [[Welzijnenveiligheid/Deel8d|De risicomaatschappij, 1990-2020]]''' . '''HOOFDSTUK IX (Besluit): [[Welzijnenveiligheid/Deel9|Achteruitkijken naar de toekomst, 2020-2040]]''' . . = '''BRONNEN''' = {{Sub}} 5ehc1mc5xgi0pus00ks9uvv6bncbf35 430548 430543 2026-10-06T09:07:33Z Erik Baas 2193 {{Wiu2}} 430548 wikitext text/x-wiki {{Wiu2}} = <span style="font-size: large;"> '''HEDENDAAGSE SPANNINGEN IN HISTORISCH PERSPECTIEF & EVOLUTIES IN HET VEILIGHEIDSDENKEN'''</span> = [[Bestand:Gyzis 006 (Ηistoria).jpeg|thumb|550px|''Historia'' (Allegorie van geschiedenis), Nikolaos Gyzis, 1892. '''Geschiedenis''' is de vakdiscipline die de chronologische ordening van gebeurtenissen bestudeert, gebaseerd op een kritisch onderzoek van bronnen om inzicht te krijgen in het verleden, het heden en de toekomst.]] [[Bestand:Aanwijzing_12_voor_het_hanteren_van_het_musket_-_Schiet_(Jacob_de_Gheyn,_1607).jpg|thumb|550px|'''1607_ VERDEDIGEN MET BUSKRUIT''' Aanwijzing 12 voor het hanteren van het musket. Veiligheid en welzijn zijn aan evolutie onderhevig doorheen de tijd.]] . . {{Citaat|'''Details zijn oneindig veel belangrijker.'''|Sir A. Conan Doyle, ''The adventures of Sherlock Holmes''}} . {{Citaat|'''De scherpste kritiek is een bewijs van belangstelling.'''|Marc Callewaert''}} . {{Citaat|'''Time keeps on slippin', slippin', slippin' into the future (...) I want to fly like an eagle to the sea (...) 'till I'm free. Oh, Lord, through the revolution, feed the babies who don't have enough to eat. Shoe the children with no shoes on their feet. House the people livin' in the street. Oh, oh, there's a solution.'''|Steve Miller Band, 1976.}} . {{Citaat|'''Reizen is een verplaatsing in de tijd. In sommige stadsdelen van Peking is het 2040, in Tbilisi 1955 en in Charleroi is het naar mijn gevoel 1979. Sommige plaatsen worden sneller ouder, andere juist jonger en snellen hun tijd voorbij.'''|Pascal Verbeken, 2014.}} . {{Citaat|''' ♣ Geschiedenis is niet alleen een onderwerp, ze is een methode. Mijn methode is de doden laten spreken. Ik perste hun woorden tussen deze bladzijden, als bloemen om hun schoonheid of als insecten om hun afzichtelijkheid. Het werk van de historicus is niet dat van de criticus of de moralist; het is het werk van de speurder en de verhalenverteller, de filosoof en de wetenschapper, de hoeder van verhalen, de waarzegger en de zegger van de waarheid.'''|Jill Lepore}} . {{Citaat|'''Het loskomen van de eigen gedachtenkaders, het inpassen van de menselijke soort in zijn geschiedenis en in zijn ontwikkelende culturele patronen zijn onontbeerlijk om een volledig en genuanceerd beeld van de werkelijkheid te kunnen hanteren. Het is een slechte evolutie dat deze vakken in de opleiding van hulpverleners een steeds kleinere plaats innemen, en zijsprongetjes, versieringen haast worden, terwijl het een basis vormt voor ons denken over ons bestaan en de wereld. (...) Zonder filosofische grond blijven onze gedachten ongerichte flarden tekst zonder samenhang.'''|Dirk De Wachter}} . [[Bestand:Jacques-Louis_David_-_De_moord_op_Marat_-_MSK_Brussel_25-02-2011_13-11-35.jpg|thumb|550px|'''1793_ MOORD EN DOODSLAG''' De dode Marat met in zijn hand de brief van zijn moordenares, Charlotte Corday. De schilder en politicus Jacques-Louis David was een van de laatsten die hem levend zag.]] [[Bestand:Théodore Géricault - Le Radeau de la Méduse.jpg|thumb||550px|'''1816_ DRENKELINGEN''' Dit schilderij verwijst naar de schipbreuk van het Franse fregat Méduse in 1816 op de Atlantische Oceaan. De ramp, de dood van 140 mensen en de verhalen van de overlevenden kregen veel belangstelling. Het bracht de Franse regering in diskrediet: de bekwaamheid van de kapitein en de reddingsoperatie flopten. Drijvend op de Romantiek (schilderkunst) schilderde Géricault de gebeurtenis.]] [[Bestand:Bruxelles_à_travers_les_âges_(1884)_(14576755848).jpg|thumb|550px|'''1830_ OPRICHTING BURGERWACHT''' In 1830 richten burgers spontaan milities op om de orde te handhaven, plunderingen te verhinderen of om op te trekken tegen Nederland. Het Voorlopig Bewind erkende hen als de burgerwacht. Ze was georganiseerd op gemeentelijk niveau en samengesteld uit burgers tussen 21 en 50 jaar, vooral jonge vrijgezellen. De standaarddienst bestond in het wacht optrekken en patrouilles uitvoeren voor de beveiliging van personen, het behoud van eigendommen en het handhaven van de openbare orde.]] [[Bestand:poucet10.jpg|thumb|550px|'''1862_ DE ZANDMAN''' Angst is iets wat ouders hun kinderen aanleren en over meerdere generaties doorgeven. Zo schrijft E.T.A. Hoffman: 'De zandman is een boosaardige kerel, die komt de kinderen opzoeken als ze niet naar bed willen en dan werpt hij met beide handen tegelijk zand in hun oogjes zodat die bloederige uit hun hoofd springen. Hij gooit die dan in een zak en neemt ze mee naar de halvemaan als aas voor zijn kleintjes: die zitten daar in het nest en hebben kromme snavels, precies als uilen, en daarmee pikken ze de oogjes van ondeugende mensenkinderen op.' Hierna nam het beeld van de wrede zandman op afgrijselijke wijze, steeds vaster, gestalte aan voor mijn ogen. Zodra hij 's avonds de trap opkloste begon ik van louter angst en ontsteltenis te sidderen. Moeder kon dan niet veel meer uit met krijgen dan: "de zandman, de zandman!" De laatste halve eeuw bestond er [https://www.youtube.com/watch?v=VNUgsbKisp8 een ander beeld van de zandman].]] [[Bestand:Slave_Market-Atlanta_Georgia_1864.jpg|thumb|550px|'''1864_ HET SLAVENHUIS''' Slavenwinkel en veilinghuis in Atlanta, Georgia, net voor de afschaffing van de slavernij. ♠ Luister hier naar [https://podcasts.apple.com/be/podcast/112-hoe-vrij-was-the-land-of-the-free-de-lange-19de-eeuw-deel-5a/id1509692709?i=1000715687227 Geschiedenis voor herbeginners] over die slavernij.]] [[Bestand:Gatling_gun.jpg|thumb|550px|'''1862_ HET MACHINEGEWEER''' Een van de allereerste, zoals gebruikt tijdens de Amerikaanse Burgeroorlog. ♠ Luister hier naar [https://podcasts.apple.com/be/podcast/113-hoe-verenigd-waren-the-united-states-de-lange/id1509692709?i=1000717020067 Geschiedenis voor herbeginners] over die burgeroorlog.]] Beste studenten Maatschappelijke Veiligheid, Beste studenten Sociaal werk, . De cursus bestaat uit negen lesblokken van twee uur en een historische wandeling. De wandeling neemt een dag in beslag en vraagt twee uur voorbereiding. . Lesopnames uit de coronadagen, met een ♥ aangeduid, begeleiden de cursus als een hart onder de riem. Wie naar de les komt, hoeft ze niet te bekijken, tenzij je een herhaling wil. Het koekjessymbool ♦ verwijst naar presentaties die de lessen begeleiden. Smullen! Door de cursus loopt een rode draad die je snel ontdekt. Die passages krijgen een klavertje: ♣. Als je erin slaagt om het klaversymbool uit te leggen, dan ben je mee. Wie het schoppensymbool ♠ ziet, komt bij uitbreidingsmateriaal. Dit behoort niet tot de bevraging, het helpt wel kaderen. Schop (!) het gerust weg. . '''♥ [https://www.youtube.com/watch?v=WxjY9T1D36U LESOPNAME B. WYDOOGHE GEEFT EEN INLEIDING OP DIT VAK (27 Min.).]''' . '''♠ [https://www.vives.be/nl/juan-luis-vives WELKOM OP VIVES. WHO THE FUCK IS VIVES?]''' . '''♦ [https://www.slideshare.net/benedictwydooghe/evoluties-in-het-welzijns-en-veiligheidsdenken-2022-inleiding DE POWERPOINT DIE BIJ DE INLEIDING HOORT (44 Dia's.).]''' . . = '''HOE BRENG IK DIT TOT EEN GOED EINDE?''' = . == Welkom op Wikibooks == . {{Citaat|'''Don't know much about history''' '''Don't know much about biology''' '''Don' know much about the science book''' '''Don't know much about the French I took [...]''' '''Don't know much about geography [...]''' '''Don't know much about algebra [...]''' '''But I do know one and one is two '''And if this one could be with you What a wonderful world this would be...'''| Sam Cooke, 1958: Wonderful World}} . Sam Cooke stierf vroeg. [https://www.youtube.com/watch?v=R4GLAKEjU4w Dit nummer] maakte hem onvergetelijk. Hij overleed in 1964 in hotel Haciënda in Los Angeles nadat Bertha Franklin, de hotelmanager hem neerschoot. Het lijstje neergeschoten bekende mensen houdt niet op. Vul het gerust aan: Abraham Lincoln, J.F. Kennedy, Martin Luther King, John Lennon... . Ik gebruik Toledo niet. Wikibooks heeft een prettige interface. Tip: start met de teksten die ik hier aanbied. Alles staat er in, concentreer je op de samenhang. Dat is de hoofdzaak, de korte uitleg bij de jaartallen zijn bijzaak. Bijkomend zoekwerk is onnodig en alle examenvragen zijn gekend, ze zijn onderaan elk deel terug te vinden. * De code S is voor de Sociaal werkers; * De code V is voor de Bachelor in de Maatschappelijke veiligheid . . == Tijdsinvestering == . Qua tijdsinvestering is dit een cursus die honderd uur vraagt om die tot een goed einde te brengen, lestijd en wandeling inbegrepen. . . == Inhoud en leerdoelen == . ;Inhoud . De cursus bestaat uit tien delen: deze inleiding/handleiding, acht hoofdstukken en een besluit. Het [[Welzijnenveiligheid/Deel1|eerste hoofdstuk]] is thematisch met de vraag: wat is (het belang van) geschiedenis? De volgende hoofdstukken zijn chronologisch opgebouwd rond macht, te beginnen met de tijd van de nederzettingen en waarom conflicten en oorlogen bestaan ([[Welzijnenveiligheid/Deel2|deel 2]]) en de opkomst en de ondergang van het Romeinse Rijk ([[Welzijnenveiligheid/Deel3|deel 3]]). [[Welzijnenveiligheid/Deel4|Deel 4]] focust op de Middeleeuwen en de Europese feodaliteit waarbij de continenten een vrij geïsoleerd bestaan leiden. Op de Noormannen, de Kruistochten en de Zijderoutes na zijn er weinig intercontinentale bewegingen. Dit verandert in ([[Welzijnenveiligheid/Deel5a|deel 5a]]), in de zestiende eeuw als Spanje en Portugal opklimmen tot de machtigste landen ter wereld. In de zeventiende eeuw verschuift de macht tijdens en na de Tachtigjarige oorlog. Spanje gaat verschillende keren failliet en Holland kent zijn de Gouden Eeuw, het is de eeuw van Rembrandt van Rijn en de Verenigde Oostindische Compagnie. In de Hortus Botanicus van Amsterdam ontwikkelt men de koffieboon, en men schenkt ze cadeau aan Lodewijk XIV. Het lijkt een symbolische machtsoverdracht: Frankrijk zal zich in de tweede helft van de zeventiende eeuw tot wereldmacht opwerken: ([[Welzijnenveiligheid/Deel5b|deel 5b]]). In de achttiende eeuw heeft Frankrijk de wereld in zijn macht met het grootste landleger ter wereld, maar het voelt al snel de Engelse adem. Deel 6 focust op de Revoluties in de late achttiende en in de negentiende eeuw: de Franse Revolutie, de Belgische Revolutie en de Industriële Revolutie. Op het vlak van de wereldmacht is Engeland aan de beurt. De kolonisatie gaat gepaard met de Industriële Revolutie. België profiteert erg snel mee van de industiËle wind dankzij Congo als wingewest. Vanaf het Fin de Siècle kondigt de Eerste Wereldoorlog zich aan. Na Spanje, Portugal, Holland, Frankrijk, na Engeland en België lijkt het erop dat de twintigste eeuw Duits zal zijn. Dat is tot twee keer geprobeerd. Het lukte niet, noch in 1914, noch in 1939. De 20ste eeuw is gedomineerd door Amerika en de USSR. Europa speelde zijn kolonies en zijn wereldmacht kwijt. De cursus eindigt met een futuristische terugblik met de vraag; waar komt het machtscentrum van de 21ste eeuw te liggen? . ;Leerdoelen Deze cursus heeft vier basisdoelstellingen. Lees ze door, ze helpen je focus bij het studeren. De student 1. leert kritisch kijken; 2. maakt een referentiekader met tijd, chronologie en oorzaak-gevolg redeneringen; 3. ontdekt hoe het welzijns- en veiligheidswerk ontstaat en evolueert en 4. vormt een toekomstvisie. Uitbreidingsdoelen zijn: . 1. Inzicht verwerven in de ontwikkeling van het welzijns- en veiligheidsdenken. De student begrijpt hoe het denken over welzijn, veiligheid en onveiligheid doorheen de tijd evolueert en welke maatschappelijke noden deze evoluties bepalen. . 2. Herkennen van paradigma’s. De student kan uitleggen hoe tijdsperiodes – van de sedentatie tot de 21e eeuw – andere veiligheidsproblemen en veiligheidsconcepten hanteren, en welke paradigma’s daarbij horen. . 3. Analyseren van de context. De student begrijpt hoe sociale, economische, politieke, militaire en culturele factoren het veiligheids- en welzijnsdenken vormen en kan deze contexten duiden. . 4. Relativeren. De student leert dat veel begrippen, basismodellen en theorieën binnen welzijn en veiligheid relatief en tijdsgebonden zijn, en ontwikkelt het vermogen om deze beoordelen. . 5. Kritisch omgaan met historische parallellen. De student kan parallellen trekken tussen historische en hedendaagse veiligheids- en welzijnsvraagstukken en begrijpt hoe inzichten uit het verleden kunnen bijdragen aan hedendaagse uitdagingen. . 6. Situeren van veiligheidsvraagstukken in de maatschappij: De student kent de plaats van dit vak binnen de opleiding, kan de verworven inzichten toepassen op micro-, meso- en macroniveau. De student weet de opleiding te situeren in een maatschappelijke context. . Elk hoofdstuk overspant een tijdszone en gaat steeds sneller. Deel twee heeft het over een tijdsbestek van 2,5 miljoen jaar dat de prehistorie heet, deel drie, de oudheid focust op een periode van ongeveer 5.000 jaar. De Middeleeuwen in het vierde deel beslaan zo'n duizend jaar, deel vijf, de Renaissance en de Verlichting nog driehonderd. De industriële negentiende eeuw: honderd jaar. Deel zeven (het Fin de Siècle en de rampzalige Eerste Wereldoorlog) is een periode van dertig jaar. Het interbellum en de tweede wereldoorlog komt op 25 jaar en daarna is het decennium na decennium: de zilveren jaren vijftig, de gouden jaren zestig, de crisis van de jaren zeventig, het einde van de koude oorlog eind jaren tachtig. En vanaf de jaren negentig gaat het van jaar tot jaar. . . == Rode draad: van Eden tot heden ♣ == . {{Citaat|'''♣ Misschien kunnen tuinen, beter dan de rede uitdrukking verlenen aan het ideaal dat de mens, gevangen in het keurslijf van zijn materiële leefomstandigheden, bezielt. Een tuin is een stuk natuur dat door de mens zo wordt bewerkt, dat het aan zijn droom van een beter leven gaat beantwoorden. Om deze droom in werkelijkheid om te zetten, probeert hij de planten aan zich te onderwerpen, zowel degene waarmee hij zich voedt, als degenen die geen andere verdienste hebben dan hun schoonheid.'''|G. Marçais, 1957&nbsp;<ref>G. MARCAIS. ''Les jardins de l'Islam''. In: ''Mélanges d'histoire et d'archéologie de l'Occident musulman, I''. Algiers, 1957, p. 233-234.</ref>}} [[Bestand:Gerit_komrij_676.jpg|thumb|550px|Gerrit Komrij legde in de Huyzingalezing van 1991 een relatie tussen de microkosmos en de macrokosmos. Het grote weerspiegelt zich in het kleine, de tuin als metafoor voor de samenleving.]] . ♣ Doorheen de cursus loopt de rode draad van de tuingeschiedenis. Oppervlakkig gezien is een ''tuin'' getemde ''natuur'' op een begrensd land dat gewassen in ''cultuur'' brengt. De horticultuur of de studie van het kweken van bollen, bloemen en bomen, het zorgen voor zaden van groenten en fruit in al zijn biologische, kunstzinnige en historische uitingen is echter meer dan het resultaat van een tuinontwerper. Een tuin kan utilitair zijn, een groentetuin, een wetenschappelijke Hortus botanicus of een decoratieve siertuin. Wie dieper graaft, merkt dat de tuin een middel is om de mens in zijn samenleving te begrijpen. Sterker zelfs: ze weerspiegelen de geschiedenis van de mens. Deze cursus onderzoekt de relatie tussen tuinarchitectuur enerzijds en de historische achtergrond, de maatschappelijke context waarin die tuin gecreëerd wordt anderzijds. We zijn niet origineel. Gerrit Komrij (1991), Pierre Bonnechere & Odile De Bruyn (1998) en René De Hert verkenden dit domein in hun teksten 'Over de noodzaak van tuinieren', 'Het bezielde landschap' en 'Tuinen van Eden'. Zo leggen deze auteurs relaties tussen de uitwijzing uit het aards paradijs en de nomadische mens, het magisch denken in de Middeleeuwen en de symbolische tuinelementen, tussen de renaissancetuin en de drukpers, tussen de veroveringsdrang van Lodewijk XIV en de Franse tuin, relaties tussen de romantiek, de democratie en de landschapstuin, tussen de opkomst van de horticultuur en de vroege industriële revolutie, tussen de Victoriaanse burgertuin en de triomfgedachte van industriebaronnen, tussen de hedendaagse informatiesamenleving en de digitale tuinrage. Dit is zo omdat elk tijdperk, elke opdrachtgever en elke ontwerper zijn stempel achterlaat. Toch is er een verschil met een schilderij of een ander kunstwerk. Een tuin is, zoals het Charter van Firenze het in 1981 bepaalde, 'een levend monument.' Levend erfgoed als het ware.&nbsp;<ref>Het idee om erfgoed te beschermen is in België nog geen twee eeuwen oud en gaat terug op de oprichting van de Koninklijke Commissie voor Monumenten in 1835. Groene ruimten zijn veel later aan deze notie toegevoegd.</ref> Omdat de tuin meer dan andere expressievormen onderhevig is aan licht, klimaat en bodemgesteldheid is hij onophoudelijk in evolutie, een eeuwig onafgewerkt kunstwerk met elk beeld als momentopname.&nbsp;<ref>DONATIENNE DE SEJOURNET. ''Parken en tuinen van Brussel.'' Snoeck, Kortrijk, 2013, p. 7.</ref> Een tuin komt pas jaren na zijn aanleg tot volle schoonheid en impliceert daardoor een toekomstprojectie, een passioneel vooruitdenken en geloof. Dat maakt van de tuin tot de voorbode van een alles omvattend, conceptueel monument: de staat.&nbsp;<ref>GAIA VINCE, vertaald door Rogier van Kappel. ''Vuur, taal, schoonheid, tijd. Hoe culturele evolutie de mens heeft gevormd,'' Atlas Contact, Antwerpen, 2020, p. 259-260.</ref> . . == Gouden tip == . Wie dit liever op papier studeert kan een '''printvriendelijke versie''' downloaden en uitprinten via een hulpmiddel in de zijbalk. Vergeet niet ELK deel uit te printen. . . == Jaartallen == [[Bestand:Modelklas.jpg|thumb|550px|Voor de bachelors en graduaten geen klassikaal examen dit keer, maar een mondeling examen. Eén op één. Vertel eens een verhaal.]] . In deze cursus komen veel jaartallen voor. Dit is niet om te martelen. Wie een gebeurtenis of een personage in de tijd kan situeren (voor, na, omstreeks) dan is dat voldoende. Deze 25 data zijn parate kennis: 0, 313, 476, 1302, 1450, 1492, 1500, 1517, 1566, 1648, 1650, 1789, 1815, 1848, 1890, 1914, 1919, 1933, 1939, 1945, 1958, 1968/9, 1972, 1989, 2001. De periodisering van de cursusdelen is uiteraard te kennen. Deze cursus gebruikt VC en NC vaak niet. Als het om het verre verleden gaat, dan toont de cursus hoeveel jaar het van nu geleden is (20.000 jaar terug, betekent 18.000 VC). Wie leest 'Van 365 tot 229' weet dat dit voor Christus is. Van 229 tot 365 is na Christus. Let op de eeuwen en wees daar niet nonchalant in. De negentiende eeuw start in 1801 en eindigt in 1900. De eerste eeuw VC loopt van 100 tot 1 en (het jaar nul bestaat niet, net zoals dag nul of maand nul niet bestaat, in tegenstelling tot de temperatuurmeting met nul als ijkpunt dat de overgang van ijs naar water of omgekeerd aangeeft. Honderd stapjes verder gaat het water over naar damp - het kookpunt. Evenmin is tijd te vergelijken met het meten van snelheid. Mochten we de geschiedenis zien als een wagen die voor- of achteruit rijdt, zou dit willen zeggen dat de geschiedenis kan stilstaan. Los van deze filosofische beschouwing, is de reden voor het ontbreken van het jaar nul niet ver te zoeken: de Romeinen die deze kalender invoeren, kenden in hun rekenkunde het cijfer nul niet. Vandaar. Meer hoef je er niet achter te zoeken. Vier eeuwen na de dood van Jezus stelt het Romeinse rijk zijn chronometers bij en vervangen ze het begin van hun jaartelling van de mythische stichting van Rome naar Jezus' geschatte geboortedatum. . . == Mondeling examen == . Het examen is voor AO een schriftelijk, gesloten-boek, met ruime voorbereidingstijd. Voor de dagstudent gaat het om een mondeling examen. De student krijgt vier vragen uit een batterij. A. staat voor Algemeen, B. staat voor een Betoog of een verhaal en C. staat voor Complex of inzicht. D staat voor Documentaire foto's. Na elk hoofdstuk zijn de examenopgaven opgenomen, geen verrassingen. Je zal nog code's zien bij de vragen: S zijn vragen voor Sociaal Werkers, V voor studenten Maatschappelijke veiligheid. Staat er geen code, dan gelden de vragen voor beide groepen. . ;A-Vragen De eerste vraag peilt naar encyclopedische kennis over personen en data, begrippen en definities. A-vragen staan voor Algemeen, encyclopedisch, kort en bondig: 6 punten. . ;B-Vragen Aan de hand van de tweede vraag toon je dat je in staat bent om een coherent betoog op te bouwen over een eenvoudig probleem. Deze B-vragen peilen naar samenhang, verhaal, oorzaak en gevolg-redeneringen. Je bouwt een verhaal over een kort, samenhangend geheel uit de cursus: 7 punten. . ;C-Vragen Het examen bouwt verder op inzicht. Hier bewijs je inzicht te hebben in historische periodes en leg je verbanden met andere delen van de cursus of met andere cursussen. C-vragen zijn Complex, leggen verbanden tussen diverse delen en tonen inzicht: 7 punten. . ;D-Vragen Het examen rondt af met Documentaire vragen: foto's die je probeert te benoemen. Je krijgt een reeks van tien foto's te zien. Per foto kan je een punt verdienen door het opnoemen van: periode, plaats, personage, auteur, plaats in de cursus enzovoort... grijp aan wat je kent. 6 punten in totaal. . ;Eindscore De eindscore is 20. Na het optellen van de punten, brengt de docent de slechts beantwoorde vraag niet in rekening. . . ;Inschrijven voor het examen . Voor de eerste en tweede zittijd kan je inschrijven als de tijd rijp is. Dat is ongeveer rond de laatste les of bij aanvang van de zomervakantie. Een mail brengt je op de hoogte als de inschrijvingslijsten opengaan. . . == Test je historische kennis == . ;We beginnen met een test met acht vragen. Ze gaan over de inleidende les en over algemene kennis. De student kan internet gebruiken bij het beantwoorden. . '''1. Het studiegebied Sociaal Agogisch Werk... vaak wordt vergeten wat Agogisch betekent. Wat is de meest juiste definitie van Agogisch?''' . # de menswetenschap over van het begeleiden en gedragsverandering. # de menswetenschap die zich inlaat met de opvoeding van kinderen. # de wetenschap die sociologie en psychologie, filosofie en geschiedenis inzichtelijk combineert. # de wetenschap die inzichten uit sociologie en psychologie, filosofie en geschiedenis combineert om tot het begeleiden, gedragsverandering en veranderingsprocessen te komen. '''2. Wanneer, in welk jaar ging jullie opleiding (BASW/BAO/BATP/BAMV) van start?''' . # 1948 # 1969 # 2001 # 2004 # 2009 '''3. Plaats deze uitvindingen in chronologische volgorde, van oud tot jong en noteer voluit. Ze zorgden voor veiligheid en welzijn.''' . # De lens-bril # Buskruit # Het schrift (het schrijven als handeling) # Kunstmaan (een satelliet # Pijl en boog # Machinegeweer # De avonturen van Sherlock Holmes # De vuurbeheersing (vuurdomesticatie) # Het wiel '''4. Wie zijn deze snorremensen?''' . <gallery widths="155" heights="190"> File:JStalin_Secretary_general_CCCP_1942.jpg File:Nietzsche1882.jpg File:Charles_Darwin_01.jpg File:Leopold2-.jpg File:Karl Marx photo from a book by Lenin.jpg File:Sigmund_freud_um_1905.jpg </gallery> '''5. Zorg ervoor dat deze tabel klopt. Je herschikt alle kolommen, ook de eerste.''' . {| class="wikitable" |- ! Een koning, !!een daad, !!een geboorte !! en dood. |- | Filip || Congo || 1790 || 1983 |- | Erasme Louis Surlet de Chokier || Belgische revolutie || 1769 || 1839 |- | Leopold III|| Klimaatmars || 1901 || nog in leven |- | Albert I|| Abortuswet || 1930 || 1934 |- | Albert II|| België 1831 || 1903 || 1993 |- | Leopold II|| Collaboratie || 1875 || nog in leven |- | Boudewijn || Regent ad interim || 1934 || 1909 |- | Leopold I|| Eerste Wereldoorlog || 1835 || 1983 |- | Prins Karel|| Delphine Boël || 1960 || 1865 |} . Wellicht zegt de naam Surlet de Chokier je niets. Hij is het eerste Belgische staatshoofd - eerder een zwak leider die zich vooral op avondlijke diners laat opmerken en 's morgens gasten ontvangt met de slaapmuts op het hoofd. . '''6. Over wie hebben we het hier?''' . <gallery widths="155" heights="190"> File:Martin_Luther_King_Jr_NYWTS.jpg File:Bob Marley Grona Lund 1977.jpg File:Nelson_Mandela-2008_(edit).jpg File:LumumbaBrussel1960.jpg File:Sam_Cooke_2.jpg File:Marvin Gaye 1966.jpg </gallery> '''7. Nu de dames...''' . <gallery widths="155" heights="190"> File:Anuna_De_Wever.jpg File:Monroe_1953_publicity.jpg File:Marlene_Dietrich_in_No_Highway_(1951)_(Cropped).png File:Joan_of_Arc_miniature_graded.jpg File:Aretha_Franklin.png </gallery> . '''8. Formuleer een antwoord op deze quote...''' . {{Citaat|'''Ik zou u willen uitnodigen om terug te denken aan uw jeugd. Kies een periode uit waar u levendige herinneringen aan hebt, niet alleen aan uzelf en uw ouders, maar ook aan de wereld waarin u toen opgroeide. En maak nu in uw hoofd een lijst van alles wat er sindsdien veranderd is. (...) Zo kan ik me een leven zonder het internet niet meer voorstellen. Toch was ik al 21, toen ik voor het eerste een website bezocht.'''|Tom Naegels, 2021.&nbsp;<ref>TOM NAEGELS. ''Nieuw België. Een migratiegeschiedenis'', Lannoo, Tielt, 2021, p. 9.</ref>}} . . == Oplossingen == . '''1. Wat is de meest juiste definitie van Agogisch?''' De wetenschap die inzichten uit sociologie en psychologie, filosofie en geschiedenis combineert om tot begeleiden, gedragsverandering en veranderingsprocessen te komen. . '''2. De opleiding SW ging in 1948 van start, de opleiding BaTP en BaO startten eind jaren zestig en MV ging in 2004 van start.''' . '''3. In volgorde...''' . [[Bestand:E38_p36.jpg|thumb|550px|Pijlen uit Zuid-Amerika, collectie uit 1834 van Jean Baptiste Debret.]] [[Bestand:Mōko_Shūrai_Ekotoba.jpg|thumb|550px|Buskruit]] [[Bestand:Jan_van_Eyck_069.jpg|thumb|550px|Een vroege bril op Jan van Eycks, Madonna met kanunnik Joris van der Paele.]] [[Bestand:Nederland hoort de kunstmaan Weeknummer 57-42 - Open Beelden - 22876.ogv|thumb|(50px|Bioscoopjournaal uit 1957 over de Spoetnik 1, de eerste satelliet. Het belang ervan is in die dagen niet te onderschatten. De avonturen van de ruimtehond Laika en de verwezenlijkingen van Joeri Gagarin leken er op te wijzen dat de USSR de Space Race aan het winnen was. Vanaf de jaren zeventig kunnen satellieten inzoomen tot op een klinknagel. Tijdens de koude oorlog en de wereld vol spionageagenten kan dit tellen.]] * De menselijke vuurbeheersing: 1 miljoen jaar tot 400.000 jaar geleden '''Betekenis:''' Met de vuurbeheersing onderscheidt de mens zich definitief van de dieren. Prometheus steelt het vuur bij de Griekse goden en schonk het aan de mensen, om een technische beschaving te ontwikkelen. Prometheus, geassocieerd met techniek en voorgesteld als de leraar-uitvinder, brengt mensen respect bij en leert hen vooruit kijken: zijn naam is 'de vooruitdenkende'. Oppergod Zeus straft Prometheus met de 'wrekende gerechtigheid' en kluistert hem aan de Kaukasus waar een adelaar elke dag zijn lever eet. 's Nacht groeit de lever aan. Dit moest eeuwig duren maar Herakles bevrijdt hem. De vuurdomesticatie kent een lange voorgeschiedenis. Voorwaarden zijn 1. fysiek rechtop lopen, want men moet de handen vrij hebben om vuur te dragen en 2. planning zodat er altijd brandstof is. De gevolgen van de vuurdomesticatie zijn legio. De belangrijkste? Vuur brengt mensen samen en brengt een leerproces op gang: vuur is sociaal, militair, economisch en cultureel. * Pijl en boog: 35.000 jaar geleden '''Betekenis:''' De jacht wordt veiliger, later wordt dit een gevechtswapen. In de prehistorie zijn er sporen van pijl en boog op elk continent, behalve Australië. De Egyptenaren, Grieken en Romeinen beklemtonen het belang van de schutters bij grote menigten. Griekse goden en helden, Apollo en Odysseus zijn vaak afgebeeld met hun boog, een symbool van aanzien. * Het wiel: 5.500 jaar geleden '''Betekenis:''' Het wiel laat toe om voorwerpen en mensen te verplaatsen en is net als pijl en boog een uitvinding. Vuur en elektriciteit zijn geen uitvindingen maar ontdekkingen. * Het schrift: 5.000 jaar geleden '''Betekenis:''' De mens geeft kennis door aan het nageslacht en dankzij het wiel ook op lange afstand. Door het schrift hoeft de mens zich niet langer te betrouwen op zijn geheugen om kennis door te geven of te verplaatsen. Met het schrift doet de geschiedenis haar intrede. Oude schriftloze culturen worden niet door historici, maar door archeologen bestudeerd. De tegenwoordige schriftloze culturen worden door antropologen bestudeerd. * Buskruit: 1.000 jaar geleden '''Betekenis:''' Aanvankelijk weinig aanvallende capaciteit wegens te log om te hanteren, maar defensief een groot voordeel. * De lens-bril: 700 jaar geleden '''Betekenis:''' Kennis verzamelen, het lezen en observeren is niet langer het privilege van jonge mensen. Eén van de eerste brillen is te zien op een schilderij van Jan van Eyck, de Madonna met kanunnik Joris van der Paele. * Machinegeweer: sinds 1862 '''Betekenis:''' Krijgsheren moeten wennen aan dit nieuwe wapen. Tot en met de Eerste Wereldoorlog zullen stormlopen duidelijk maken, niet meer van de tijd te zijn. Sir Douglas Haig zal er de spotnaam de slachter van de Somme aan danken. * Sherlock Holmes: eind 19de eeuw '''Betekenis:''' Arthur Conan Doyle is niet de grondlegger van het genre moordmysteries, Edgar Allan Poe is hem voor. Veel fictieve detectives imiteren Holmes' logische methoden waarbij hij vanuit het kleine, het grote verhaal destilleert: Agatha Christie deed het met Hercule Poirot, er zijn Columbo, Dick Tracy, Batman... * Kunstmaan: sinds 1957 '''Betekenis:''' Satellietcommunicatie en spionage. Satellietcamera's kunnen vanaf de jaren zeventig inzoomen tot op een klinknagel. . . '''4. Wie zijn deze mensen?''' . <gallery widths="155" heights="190"> File:JStalin_Secretary_general_CCCP_1942.jpg|Jozef Stalin File:Nietzsche1882.jpg|Friedrich Nietzsche File:Charles_Darwin_01.jpg|Charles Darwin File:Leopold2-.jpg|Leopold II File:Karl Marx photo from a book by Lenin.jpg|Karl Marx File:Sigmund_freud_um_1905.jpg|Sigmund Freud </gallery> . . '''5. Het koningshuis''' . <gallery widths="155" heights="190"> Bestand:Surletdechokier.jpg|Erasme Louis Surlet de Chokier (1769–1839) was als regent het eerste staatshoofd van België. File:NICAISE_Leopold_ANV.jpg|Leopold I van België (1790-1865) en België 1831. File:Leopold_ii_garter_knight.jpg|Leopold II van België (1835-1909) en Congo. File:Albert_I_Koning_der_Belgen.jpg|Albert I van België (1873-1934) en de Eerste Wereldoorlog. File:Leopold_III_van_België_(1934).jpg|Leopold III van België (1901-1983) en de [[collaboratie]]. File:Karel_van_België_Charles_de_Belgique_Karl_von_Belgien.jpg|Prins Karel (1903-1983) als regent ad interim. File:Baudouin_of_Belgium_1969.jpg|Boudewijn (1930-1993) en de [[Abortuswet]]. Bestand:Albert_II,_King_of_Belgium.jpg|Albert II en Delphine Boël File:Koning_Filip_van_België.jpg|Filip van België (1960-....) en de klimaatmars]]. </gallery> . . '''6. Over wie hebben we het hier?''' . <gallery widths="155" heights="190"> File:Martin_Luther_King_Jr_NYWTS.jpg|Martin Luther King met [https://www.youtube.com/watch?v=3vDWWy4CMhE I have a dream]. File:Bob Marley Grona Lund 1977.jpg|Bob Marley met [https://www.youtube.com/watch?v=kOFu6b3w6c0 Redemption Song]. File:Nelson_Mandela-2008_(edit).jpg|Nelson Mandela en [https://www.youtube.com/watch?v=AgcTvoWjZJU hoe hij bekend raakte]. File:LumumbaBrussel1960.jpg|Patrice Lumumba, vermoord in 1961. [https://www.youtube.com/watch?v=DGdf7wX-E7g Wie heeft dit op zijn geweten?] File:Sam_Cooke_2.jpg|Sam Cooke, wist weinig van geschiedenis, maar wist [https://wwwyoutube.com/watch?v=wEBlaMOmKV4 dat de verandering kwam]. File:Marvin Gaye 1966.jpg|Marvin Gaye woonde een tijd in Oostende en is in 1984 door zijn vader doodgeschoten. </gallery> . . '''7. Nog mensen...''' . <gallery widths="155" heights="190"> File:Anuna_De_Wever.jpg|Anuna De Wever File:Monroe_1953_publicity.jpg|Marilyn Monroe File:Marlene_Dietrich_in_No_Highway_(1951)_(Cropped).png|Marlene Dietrich File:Joan_of_Arc_miniature_graded.jpg|Jeanne d'Arc File:Aretha_Franklin.png|Aretha Franklin en [https://www.youtube.com/watch?v=TDyiREoBw0o een klein gebedje]. </gallery> . . '''8. Uw hersenspinsel...''' . Die je formulier in op het einde van de les. De docent zal met plezier lezen wat in jouw leven zo bepalend is geweest. . . == Wandelen: historiek fysiek == [[Bestand:Kortrijk_in_het_Stedeboeck_(Novum_Ac_Magnum_Theatrum_Urbium_Belgicae)_-_Amsterdam,_J._Blaeu,_1649.jpg|thumb|550px|Wandelen in historisch Kortrijk. Deze kaart komt uit het Stedeboeck (Novum Ac Magnum Theatrum Urbium Belgicae), uitgegeven in Amsterdam door Johannes Blaeu in 1649]]. [[Bestand:Oostende voor 1862.JPG|550px|thumb|Een kaart of een plattegrond maakt niet altijd duidelijk hoe een omwalde stad er in werkelijkheid uitziet. Deze afbeelding toont de stadsomwalling van Oostende voor 1862.]] . Om de leerdoelen te bereiken, is er een fysiek luik. Kortrijk is een historische stad, ouder dan Brugge. Je valt er over de geschiedenis en in veel van mijn lessen duikt de stad op als historisch 'schoolvoorbeeld'. In de komende weken of maanden ga je op stadsverkenning. We noemen het een observatie-oefening. . * Na de eerste les neem je tijd om groepen te maken vier tot zes studenten. Neem bijvoorbeeld je Sova-groep en deel die door twee of vorm een groepje met de mensen uit je eigen regio... . * Bekijk [https://www.google.com/maps/d/edit?mid=1stA7t8QwzcvtmZQuyzo9F1XUnlqX3Nqj&usp=sharing de Kortrijkse wandelroute op deze kaart]. . * Bij elke locatie is een symbool. ** Een rode ster: belangrijke info (19 locaties); ** Een geel huis: een museum (5 plaatsen); ** Een blauwe wandelaar: wegwijzer met extra info (26 plekken); ** Een paarse camera: kijk naar een beeldfragment; ** Een paarse trompet: luister naar audio; ** Een groen mes met vork: lunchen is mogelijk; ** Een groen glas: iets drinken; ** Een groen fototoestel: stadszicht, fotograferen! . * To do voor de tweede lesweek: Verdeel onder elkaar de 19 sterren, de 5 musea en de 26 route-aanduidingen en schrijf (enkel de locaties, niet de inhoud) dit uit in een document en breng het mee tijdens de tweede les. Elke student maakt een voorbereiding om de rest van de groep van uitleg te voorzien over de gekozen sterren, musea en wegaanduidingen. De werklast in een groep met vier studenten is dus ongeveer zo: elke student neemt vier sterren voor zijn rekening, één museum met een korte uitleg en vijf wegwijzers. Als student in een groep van vier ben je dus tien keer aan het woord. Reken op een voorbereidingstijd van ruim twee uur. Lees niet af, zorg voor een spiekbriefje. . Voor de wandeling reken je een dag: acht uur, met een aperitief, een middagmaal en een afscheidsdrankje inbegrepen. Je vertrekt om 9.30 (bij het historisch stadhuis, onder leiding van B.W.) en omstreeks 16.30 uur eindig je. Wie met de auto komt, parkeert het best op de parking onder het Schouwburgplein. Als de agenda het niet toelaat doe je de wandeling in twee keer: dan heb je twee keer drie uur nodig, eten en aperitief- sla je over. Wie de wandeling vroeg in het academiejaar maakt, ontdekt al snel leuke, studentikoze plekken (daar is aandacht voor) en leert een ander Kortrijk kennen dan wat er zich op 't Hoge afspeelt. In de lessen die volgen, zal je dan veel herkennen. Kies je ervoor om de wandeling in december te doen, dan herken je op je tocht veel cursusmateriaal. Een zin die ons naadloos naar de cursus zelf leidt... . Graduaatstudenten doen een kleinere tocht die ongeveer een halve dag inneemt. Graduaten verdelen deze punten onder elkaar: 0, 1, 2, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 11, 12, 13, 15, 16, 19, 20, 21, 22, 23, 24, 25, 35, 57 en 58. . . Veel succes met deze cursus en de wandeling. '''Benedict Wydooghe''' . PS. Wie werkelijk in de knoop ligt met vragen kan mij altijd mailen. Doorgaans beantwoord ik je vraag dan met een telefoontje. Deze combinatie werkt snel. . . ='''INLEIDING: HET VERHAAL OF DE VERTELLER?'''= [[Bestand:Adolf_Friedrich_Erdmann_von_Menzel_021.jpg|thumb|550px|'''1875_ ARBEIDSVEILIGHEID''' Werk in de staal walserij. Dit realistisch schilderij van Adolph Menzel uit 1875 is een een allereerste weergave in de Duitse kunst van een industrieel thema.]] [[Bestand:Titanic-New_York_Herald_front_page.jpeg|thumb|550px|'''1912_ VEILIGHEID & TOERISME''' Kranten plaatsten direct na de ramp met de Titanic in 1912 onjuiste aantallen van slachtoffers. Tot de officiële bekendmaking circuleerden er veel geruchten. Tot op heden blijft crisiscommunicatie tot misverstanden leiden.]] [[Bestand:Gabrielle_Petit.jpg|thumb|550px|'''1916_ GABRIELLE PETIT''' Geschiedenis is (nog) vaak een mannenzaak. Doorgaans schrijven mannen geschiedenis en de hoofdacteurs in hun verhalen zijn eveneens mannen. Het allereerste monument voor een vrouw in België kwam er pas na de Eerste Wereldoorlog. Intussen hadden Godfried van Bouillon (standbeeld in Brussel), Ambiorix (standbeeld in Tongeren), Jacob Van Artevelde (standbeeld 1863 in Gent), Jan Breydel en Pieter De Coninck (standbeeld in Brugge) al lang hun standbeeld. Deze verzetsheldin en spionne uit de Eerste Wereldoorlog kent na haar opsluiting in de gevangenis van Sint-Gilles en haar dood voor een Duits vuurpeloton een nationale cultus. David Van Reybrouck en Sophie de Schaepdrijver schreven er een boek over.]] [[Bestand:V-2victimAntwerp1944.jpg|thumb|550px|'''1944_ ANTWERPEN INLEEFOEFENING I''' Kinderen spelen FIFA. In een keuken bereidt een moeder het middagmaal voor. Het zijn dagelijkse dingen tot het vensterraam aan de straatkant uit elkaar spat, schijnbaar zonder reden. Muren daveren, de vloer trilt. Aardedonker wordt het, nabij is er vuurwerk en een sluimerende geeloranje gloed. Mensen bevolken in schimmen de anders meestal lege straat. In de donkere nevel lijkt de zon eerder op de maan. Ze zorgt voor lichtstrepen tussen de roetwolken door. Sommige schimmen zijn gewond. Ze stropelen in willekeurige richtingen, weg van het centrum, naar het centrum. Bij de buurman links en in het huis schuin over het plein duikelen ze kelders in. Niet via de weggeblazen voordeur, maar langs een keldergat. Diezelgeur? Kerozine? Het vuur is hoorbaar, paniek is voelbaar. Zwarte en grijze rookpluimen naderen en geen mens weet niet waarom. Rook duwt kruitdampen voor zich uit. Ze prikkelen de neus en die van de kinderen. Je raakt je oriëntatie kwijt. Je raakt je kinderen kwijt. In het duister gaan honden en wolven op elkaar lijken. Je denkt aan het Italiaanse spreekwoord. Helmen! Brandweermannen. Heggen en hekkens, verkeersborden en bomen die je elke morgen passeert, op weg naar de school van de kinderen, helpen je niet langer te oriënteren in deze stoffige duisternis. De dagelijkse klanken zijn vervangen door geschreeuw, sirenes en knetterwerk. Je voet schopt tegen een smeulende teenslipper vol bloed. De geur van verbrande leren schoenen was je nooit eerder opgevallen. De voet steekt nog in de schoen. Op de marktstraat is de crèche verwoest, sommige kinderen bleven intact. Anderen worden dichtgenaaid met koperdraad. Je ruikt zweet, warm zweet, oud-warm zweet, angstzweet. Je ziet het en je ruikt het, de geur van muren die schudden. In de school verpulvert een knetterende brand boeken en banken vol schriften en rapporten. Het plein bij het station is vernield, nu is het station aan de beurt: neerzakkend metselwerk verpulvert tot gruis. Op het plein liggen verse lijken, gehalveerde mensen smeulen. Het alarmsysteem weet van geen ophouden. Een jongeman holt door bloedplassen als waren het waterpartijen na een regenbui. Nu het terug licht wordt, nauwelijks een uur na de eerste inslag, merk je dat het vocht op je broekspijpen niet opdroogt maar stolt. Een militair voertuig staat in lichterlaaie. Officieren wandelen voorbij aan een jong, smeulend lichaam, een jongen die dagelijks aan je voordeur passeerde, op weg naar de bakkerij, om er in de rij te staan voor een oorlogsbrood. Katachtigen peuzelen aan zijn lichaam, op zoek naar de restjes van de barbecue. Je jaagt de dieren weg. België is bevrijd maar niet van de Duitse kwelling af: V2-raketten teisteren het strategisch gelegen [[Antwerpen (stad)|Antwerpen]]. Militairen stappen voorbij alsof dit een dagdagelijks tafereel is. Een onbekende fotograaf van het Amerikaanse leger neemt deze foto op 27 november 1944 op een Antwerps strategisch kruispunt, een aanvoerlijn naar Nederland. De ergste oorlogsramp moet Antwerpen nog overkomen, een fenomenaal dodelijke bominslag op eerste dag van het Ardennenoffensief. Op 16 december vuren de Duitsers om 15.17 uur uit het Nederlandse Hellendoorn een V2 af die minuten later op Cinema-Rex valt. Het publiek is in de ban van een western over Buffalo Bill: The Plainsman. In het gebouw zijn ongeveer duizend mensen aanwezig. Hitler verneemt het nieuws op 17 december. Censuur houdt de doeltreffendheid van het wapen geheim. Een week lang ruimen mensen steen en spitten ze om de lijken van onder het puin te halen. Een gevonden lijk brengen ze naar de Zoo, waar ze in de grote zaal op identificatie wachten. 567 mensen overleven de inslag niet. De gemeenteraad sluit alle publieke plaatsen en maximaal vijftig mensen kunnen tegelijk samenkomen. In 1946 beslist Antwerpen het complex volgens de originele plannen her op te bouwen, deze keer met een schuilkelder. Tegenwoordig herdenkt een tegel bij de zijingang van de UGC op de Keyserlei de V2-slachtoffers.]] [[Bestand:Nagasakibomb.jpg|thumb|550px|De Amerikanen bombardeerden op 6 augustus de Japanse havenstad Hiroshima en op 9 augustus Nagasaki. Daarna capituleerde het Keizerrijk. In tegenstelling tot wat velen denken, stopten de Amerikanen de bom niet om Tokio tot de overgave te dwingen. Ze deden het om indruk te maken op de Russen.]] [[Bestand:Chernobylreactor_1.jpg|thumb|550px|In ''Humo'' spreekt weerman Armand Pien over wat gebeurt op 2 mei in 1986. Het is de zwartste dag in zijn leven. ‘Voor ons bestaat er niet het minste gevaar’ vertelt hij de kijker. En daarna lopen gegevens binnen, metingen worden bewerkt en de natuurlijke radioactiviteit afgetrokken. Pien gelooft zijn ogen niet. De directeur van het KMI stuurt telegrammen naar premier Martens. 'Hoe kun je op basis van verkeerde informatie maatregelen treffen' vraagt hij zich later af?]] [[Bestand:DAWN_street_theatre.jpg|thumb|550px|'''2015_ MENSENRECHTEN''' Wat hebben welzijn en veiligheid iets te maken met mensenrechten? Alles. Hebben mensenrechten iets te maken met het definiëren van criminaliteit? Met goed en kwaad? Met recht of onrecht?]] [[Bestand:Het klimaat heeft geen politieke kleur, 27.01.2019 (cropped).jpg|thumb|550px|'''2019_ KLIMAATSWIJZIGINGEN''' Heeft het klimaat een politieke kleur? (27 januari 2019)]] . {{Citaat|'''Verhalen vormen een krachtige aanpassing in dienst van het overleven omdat ze ons niet alleen in staat stellen om terug te reizen in onze herinnering, maar het ons ook mogelijk maken om in gedachten verschillende toekomstscenario's door te nemen zonder daar veel tijd en energie aan kwijt te zijn. Ze fungeren als gedachte-experimenten, exercities in een virtuele wereld, die ons in staat stellen om allerlei moeilijke of gevaarlijke mogelijkheden uit te proberen en de resultaten daarvan te onthouden. Intuïtief doen we dit voortdurend: we kunnen ons de route naar twee verschillende waterbronnen voorstellen, en op basis daarvan inschatten welke de beste keuze is, zonder dat we die beide tochten eerste zelf hoeven te maken. (...) Verhalen werken als een culturele geheugenbank omdat een narratief een 'contextuele infrastructuur' biedt die ons helpt om feitelijke informatie te begrijpen, te organiseren, met anderen te delen en te onthouden. Informatie in verhaalvorm is veel beter te onthouden -tweeëntwintig keer beter zelfs, heeft onderzoek uitgewezen- omdat tijdens het luisteren naar een verhaal verschillende delen van de hersenen worden geactiveerd. Een droge opsomming activeert alleen de taal verwerkende delen van de hersenen (de gebieden van Broca en Wernicke, waar betekenis aan woorden wordt toegekend). Als dezelfde informatie echter in verhaalvorm wordt overgebracht, worden ook de voor het verhaal relevante hersengebieden geactiveerd: als het verhaal over rennen of springen gaat, licht de motorische schors op, maar als het over iemands satijnen blouse gaat, wordt het sensorische deel van de hersenen geactiveerd. Onze hersenen reageren alsof we het verhaal zelf beleven. Zo kan een verteller emoties, gedachten en ideeën in de geest van zijn toehoorders implanteren en hun het gevoel bezorgen dat ze de beschreven gebreutenissen zelf meemaken. Sterker nog, hersenscans hebben uitgewezen dat de hersenen van de verteller en de luisteraars tijdens het vertellen letterlijk synchroon gaan lopen - neurologen beschrijven dit als een 'neurale koppeling tussen spreker en luisteraar.'''|Gaia Vince&nbsp;<ref>''Vuur, taal, schoonheid, tijd.'', p. 110-111.</ref>}} . {{Citaat|'''Chauvinisme is een vorm van onwetendheid.'''|Samuel Jean Pozzi}} . {{Citaat|'''Wie het verleden controleert, controleert het heden.'''|George Orwell}} . {{Citaat|'''De geschiedenis zal gunstig over me oordelen, want ik ga ze zelf schrijven.'''|Winston Churchill}} . . Om de hedendaagse spanningen en de evolutie van de welzijns- en veiligheidsdiensten en hun pardigmatische denken in kaart te brengen, is deze tijdsband handig. De maatschappelijke ontwikkelingen inzake veiligheid en welzijn (of het ontbreken ervan) gaan hand in hand. Het verband tussen welzijn en veiligheid wordt in deze cursus geleidelijk aan duidelijk: het zijn twee handen op één buik. Het wordingsproces van het sociaal werk, haar methodes zijn één kant van de grootschalige kapitalistische medaille die zich kenmerkt door globalisering, industrialisering en verstedelijking. De andere kant van die socialisatiemedaille omvat de oprichting van een staatsleger, een politiemacht, de komst van wapenarsenalen nabij volkswijken, religieuze dienstverlening (zoals het Leger des Heils) en het openbaar onderwijs. Of, met andere woorden: repressie en veiligheid enerzijds en hulpverlening en welzijn zijn met elkaar verstrengeld. . . == Wat is veiligheid? Wat is welzijn? == . Bestaan er echt slechte mensen? Vast wel. Bestaan er echt slechte mensen die nooit tot hun slechtheid zouden komen mits een goede omkadering? Bestaan er echt slechte mensen die ondanks een goede omkadering toch al hun slechtheid botvieren? Bestaan er echt goede mensen? Vast wel. Bestaan er echt goede mensen die nooit tot hun goedheid komen door een foute omkadering? Bestaan er echt goede mensen die ondanks een foute omkadering toch het goede blijven nastreven? Vertrekt – zoals het cliché het wil – de politiemens vanuit een fundamenteel wantrouwen in de mensheid? Is de flik ervan overtuigd dat de crimineel of de arme zelf de oorzaak is van zijn situatie? En vertrekt -zoals het cliché het wil – de sociaal werker vanuit een fundamenteel vertrouwen in de mens? Is die ervan overtuigd dat de arme of de crimineel slechts een product is van zijn omgeving of zijn omkadering? . De opleiding {{Wp|Maatschappelijke veiligheid (opleiding)|Maatschappelijke Veiligheid}} - een unieke opleiding in België - bestaat in 2024 twintig jaar en is de jongste telg van vier opleidingen in het sociaal agogisch werk. Studenten uit Limburg, Brabant en Antwerpen reizen tot in {{Wp|Kortrijk}} om te studeren. De opleiding maatschappelijke veiligheid vindt zijn oorsprong in de de Zwarte zondagen eind jaren negentig en de aanslagen op 11 september 2001. De opleiding maatschappelijk werk vindt haar oorsprong in de bombardementen op Kortrijk tijdens de Tweede Wereldoorlog. De eerste studenten begonnen hun opleiding in september 1948. Beide opleidingen zijn sindsdien alleen maar in relevantie toegenomen. In die dagen begon voor veel docenten op de sociale academie - die toen Ipsoc heette - een zoektocht naar een definitie die veiligheid met welzijn verbindt. Dat verband bleek eeuwenoud. Veel geschiedschrijvers heeft het veiligheidswerk echter niet. Het welzijnswerk evenmin. In de welzijns- en veiligheidsliteratuur zijn doorgaan slechts korte historische beschouwingen te vinden, men moet het thema onder andere trefwoorden zoeken: ziekte, hongersnood, oorlog, terrorisme, de werkvloer, verkeer, radicalisering, cybercrime, rechtvaardigheid, samenleven,... Het welzijns- en veiligheidsdenken eenzijdig koppelen aan de actualiteit en het niet in verband brengen met het verleden, resulteert in wat Herbert Marcuse de één-dimensionele benadering noemt. De focus op het pragmatische heden, de actualiteit en de waan van de dag zijn disproportioneel in vergelijking met de factoren die het 'nu' bepalen. Het is een onderdrukking van de geschiedenis die tot kortademige en kortzichtige analyses leidt, die bovendien geen toekomstperspectieven voor deze jobs zichtbaar maken. Anders gezegd: niemand begint het heden met een blanke lei. Wie perspectieven wil schetsen, kijkt naar het ontstaan en de ontwikkeling van de welzijns- en veiligheidsproblemen. Anders is elke strategie op drijfzand gebouwd. . . == Wat is (r)evolutie? == . Evoluties hebben te maken met een geleidelijke verandering over een lange termijn. Voorbeelden zijn de evolutietheorie van Charles Darwin of de evolutie van de mens. Het begrip staat tegenover 'revolutie', een radicale, vaak onverwachte verandering op korte termijn zoals de Glorious Revolution, de Amerikaanse Revolutie, de Franse Revolutie, de Belgische revolutie en de Industriële Revolutie. De begrippen zijn niet objectief. Sommige historici spreken over revolutie, anderen hebben het over een omwenteling, Zo kwam er aan de Glorious Revolution in Engeland (1688) geen bloedvergieten aan te pas en de industrialisatie voltrok zich in een toch wel erg lange negentiende eeuw, van pakweg 1770 tot 1919). Het zelfde geldt voor het begrip Belgische omwenteling. Evolutie en revolutie zijn veranderingen die zich afspelen doorheen de 'tijd' en afhankelijk van het standpunt van de latere observator of de tijdgenoot creëert de invulling van het begrip een ander effect. . . == Wat is tijd? == [[Bestand:Oostende.bloemenuurwerk(01).jpg|thumb|550px|♣ Bloemenuurwerk in Oostende. Wat is tijd? Een tuinmetafoor?]] . Geen begrip is ons meer vertrouwd dan de tijd, geen begrip is tegelijk zo ongrijpbaar, een vierde dimensie als het ware, na breedte, lengte en hoogte. De tijdsbeleving is onderhevig aan de tijd; onze grootouders beleefden de tijd anders dan wij. Romeinse burgers en nomadische stammen hebben weinig gemeenschappelijk wat betreft hun tijdsindeling en vandaag zien we dat mensen tijd anders beleven. Vergelijk de dakloze, de boer, de machinist, de arbeider, de schoolmeester, de hoer, de bankbediende... Allen hebben ze andere agenda's, een andere nachtrust, een andere tijdsbeleving. Nu is tijd niet alleen subjectief, we proberen die te objectiveren met meetinstrumenten zoals klokken en kalenders die de precisie vergroten. Tijd is iets wat we meten en het leven beheerst. Dat gaat terug op de religieuze discipline van de Benedictijnen. Benedictus van Nursia benadrukt dat monniken al-''tijd'' bezig zijn: acht uur werken, acht uur bidden en acht uur slapen. Vooral het 'werken' is eigenaardig in een tijd waarin religieuzen vrijgesteld zijn van arbeid. Tijd is een Godsgeschenk. Begin veertiende eeuw werkt Richard van Wallingford in de Benedictijnenabdij in Saint Albans tien jaar aan het eerste mechanische uurwerk. Het was drie meter breed, diep en hoog. De tijd en de stand van de hemellichamen zijn er af te lezen. Vergeet tenslotte niet dat 'tijd' een economische en militaire functie heeft. Het overstromen van de Nijl had een ritmisch, herhalend patroon. Wie de overstromingen kan voorspellen, manipuleert de vruchtbaarheid van het land en heeft macht. Militair gezien is het maken van afspraken van belang. De klokken gelijk zetten om een gezamenlijke aanval in te zetten, kan het verschil betekenen in winst of verlies. . ♠ '''[https://www.youtube.com/watch?v=MFxLGbqEKfc Beeldfragment Universiteit van Vlaanderen: Kan tijd kapot?]''' . ♠ '''[https://www.youtube.com/watch?v=_gYtfzgcRbQ Beeldfragment Universiteit van Vlaanderen: Waarom kan ik geen teletijdmachine kopen?]''' . . == Zoektocht == . Ik begon de zoektocht naar tijd, welzijn en veiligheid bij mezelf. De welzijns- en veiligheidsdefinitie moest nuttig zijn want definities zijn er bij de vleet. Iets waar studenten een boodschap aan hebben. Geen wollig noch hoogdravend gedoe. Die zoektocht beginnen, is iets wat de student ''ook'' kan. Stel jezelf de vraag: wat betekent veiligheid of welzijn voor mezelf (micro), voor mijn omgeving (meso), de wereld (macro)? Omdat ik in een relatief veilige omgeving vol welzijn opgroeide, leefde en functioneerde, kon ik me nauwelijks iets bij de begrippen onwelzijn of onveiligheid voorstellen. De begrippen waren evidenties en in de kranten waren ze geen issue. Ik liep mijn pampers in doeken die mijn moeder uitwaste, dat was in 1972, ik kende rekenblaadjes gedrukt op een stenselmachine in de jaren tachtig en ik las de Vlaamse Filmpjes. . Die verdwenen tijd is schitterend bezongen door... * Fixkes in [https://www.youtube.com/watch?v=jyJ6BmkS694 kvraagetaan] * Het Zesde Metaal in [https://www.youtube.com/watch?v=SWRm6FnUv6E] * Wim Sonneveld met [https://www.youtube.com/watch?v=nmCILS_ungQ] . Een veilige tijd vol welzijn. Herkennen studenten zich in die tijd? Hopelijk, niettemin, denk ik van niet. De huidige student groeide op in een wereld waarin de Twin Towers van de kaart zijn geveegd. Is die veiligheid en dat welzijn van daarvoor verdwenen? [https://www.universiteitvanvlaanderen.be/podcasts/waarom-denken-zoveel-mensen-dat-vroeger-alles-beter-was/ Waarom denken mensen dat vroeger alles beter was?] . . == Wat veranderde de laatste 30 jaar? == . Het geborgen kerngezin (vroeger hadden ouders veel kinderen, nu hebben kinderen veel ouders), het veilig verkeer op de weg en melk rechtstreeks van een koe zijn verdwenen. Desalniettemin zullen de achttienjarigen in deze schoolbanken erkennen, op te groeien in een veilig nest. De meesten onder ons bereikten Europa niet als drenkeling of klimaatvluchteling, of zoals op het historische schilderij 'Het vlot van de Medusa. Moord en doodslag - zie het schilderij met de moord op Jean-Paul_Marat - zijn voor de meesten een realiteit die zich beperkt tot een game, de televisie of de krant. En oorlog is een ver land zowel voor de student als voor de docent. Hoeveel oorlogen kan je opnoemen? Test even je kennis en klik dan hier voor de controle. Wie kent de slag bij Crécy? De Slag bij Poitiers uit het jaar 732? Wie kan er een musket bedienen? Toen ik in 1972 ter wereld kwam kende Europa een kwarteeuw (dat is niet eens de leeftijd van de meeste studenten) vrede. Toen ik werkelijk besefte wat die vrede betekende, waren we al ruim veertig jaar verder. Nu, in 2027 is het bijna negentig jaar geleden dat de Tweede Wereldoorlog begon. Natuurlijk valt er veel te lezen over die verloren tijd via secundaire bronnen. De historicus zoekt de mensen die deze tijd meemaakten of de documenten die in deze dagen gemaakt zijn, primaire bronnen. De historische wetenschap spreekt ook over tertiaire bronnen. Dan gaat het om naslagwerken: woordenboeken, encyclopedieën, atlassen... en uiteraard deze Wikibooks. . . == Roekeloos == . Tijdens mijn eerste studiejaar, ergens eind jaren zeventig nam ik voor het eerst mijn eigen roekeloosheid onder de loep. Het moet in 1978 geweest zijn dat ik met mijn eerste communiefiets de kerkheuvel in Lichtervelde afbolde, over kop ging en met mijn neus op een borduur terecht kwam. Mijn communiefoto's zijn er de subtiele getuige van: een dubbele lip en een boksersneus. En toen het helemaal zomer werd (niet te verwarren met [https://www.youtube.com/watch?v=QH5pfMESzSg die zomer] van Rob de Nijs uit 1977), was ik zo enthousiast bij het oversteken van de straat - een juf deed teken dat alles ''veilig'' was en we mochten oversteken - dat ik rende alsof het de honderd meter betrof. Ik keek niet uit en de juf stond met haar rug naar een aankomende auto. Die negeerde haar signaal, reed zo door de rang, schepte me op en ik rolde over de motorkap. Mijn broek werd warm nat en ik bolde het af, alsof het mijn schuld was. Later hoorde ik dat de chauffeur gedronken had. En dat ik geluk had. Voor een kind van zes is de definitie van veiligheid simpel: het is de afwezigheid van onveilige situaties. Het was een kolonel van het Belgisch leger die het me vertelde, in... 2018; '''de afwezigheid van onveiligheid''', dat is veiligheid. Bij de studenten viel de mond open. Zo simpel is een definitie. . . == Onveiligheid en onwelzijn zijn een ver land == . Is er dan geen definitie nodig om het woord onveiligheid te begrijpen? Het woord 'veiligheid' was als dusdanig jarenlang nauwelijks een begrip in de krant of op het journaal. Sla een krant uit de jaren tachtig open en het woord zal nauwelijks opduiken. Veiligheid werd aldus niet benoemd, niet omdat onveiligheid uitzonderlijk was, maar omdat journalisten de onveiligheid concretiseerden: ontelbare hongersnoden, ziektes, klimaat- en milieuproblemen, geestelijke gezondheid, middelengebruik, verkeer, infrastructuur, extremisme, mensenhandel, oorlog (teveel om op te noemen), criminaliteit, moord en doodslag, het op de vlucht zijn, dakloosheid... Bovendien was onveiligheid iets uit een ver verleden, een geschiedenisles of een ver van onze bed show: deviantie voor Brussel, maffia voor New York, een oorlog in Vietnam... Tegenwoordig wordt het woord veiligheid te pas en te onpas in de mond genomen. . . == Of toch niet? == . Over echte onveiligheid, het echte 'onwelzijn' lag in die jaren een taboe: over aanrandingen, vrouwonvriendelijkheid, over de Aids-epidemie werd niet gesproken. Over een andere kwestie werd des te meer gesproken: de Koude Oorlog. Natuurlijk lagen de Russen op de loer, natuurlijk bouwden Amerikanen en Sovjets een kernarsenaal aan nucleair materiaal op, natuurlijk waren er spionnen. De media en de filmindustrie namen het graag op en verdienden er pakken poen aan: de angstcultuur. Wat is veiligheid? Zo te zien volstaat mijn eenvoudige definitie van de afwezigheid van onveiligheid niet. . Tijdens een bezoek aan een tentoonstelling in 2019 in het Museum van de Misdaad, lees ik volgende passage. {{Citaat|'''De goederen die de politie in het verleden in beslag nam, kennen we vandaag niet meer of zijn niet meer verboden. De misdaad evolueert, de normen van onze samenleving veranderen en de wetgever past het strafwetboek daaraan aan. Dat beïnvloedt ook de taken van de politie.|Museum van de misdaad, Gent.'''}} . De taxsplaat aan de fiets is verdwenen, van gelijke rechtspraak voor volwassenen en kinderen is geen sprake meer, pornografie kan inmiddels en voor de uiterst gevaarlijke en illegale vruchtafdrijvingen in achterkamertjes zijn er alternatieven gekomen. Andere dingen zijn echter even strafbaar als vroeger: vals geld en valse uurwerken, valse taksplaten aan de auto, namaak, schriftvervalsing, vals goud, vuurwapens zonder vergunning, kansspelen, kettingbrieven, clandestiene weddenschappen... . . == Spoken zien == . Blijkbaar zijn welzijn en veiligheid een 'objectief' en 'subjectief' verhaal. Een abortus in een vuil achterkamertje, is wel degelijk onveilig noch bevorderend voor het welzijn: dat is objectief aantoonbaar. De moord op de student Sanda Dia (20-jarige) in december 2018 overleed na een ontgroening bracht het thema van klassenjustitie opnieuw ter sprake. Welzijn en veiligheid zijn dus perceptie en beïnvloeding. Wie aan spoken denkt zal spoken zien. Daar gaat deze cursus over. Waarom en wanneer zien mensen in het verleden 'veiligheidsspoken'? Die spoken van (on)veiligheid eindigden vaak in maatschappelijke rampen: de holocaust, de Heksenjacht, de slavernij of recenter: Semira Adamu, de pijnlijke interventie van het Bijzonder Bijstandsteam, bijgenaamd de Bottinekes die de dood van Jonathan Jacob op hun geweten hebben. Voor dit soort onveiligheid bestaan andere woorden: onrecht, tegenslag, een asociaal systeem. . . == Veel agogische scenario's == . Onveiligheid en 'onwelzijn' kunnen veel scenario's aannemen. Daarom is de cursus tegelijk de zoektocht naar de angsten van de mens. Historische en antropologische, psychologische en sociologische inzichten leren ons de werking van individuen en groepen, instituties en maatschappijen kennen. Het gaat over regels en rechten, culturen en mentaliteiten, normen en waarden, feiten en meningen... en hoe die veranderen. Kortom: Agogisch werk. Waarom is het plots zo complex? Net omdat het uit elkaar rafelen van de werkelijkheid tot het politieke en het ideologische, het sociologische en het sociale, het economische, het psychologische en het culturele de werkelijkheid geweld aandoet.&nbsp;<ref>Vgl. DIEDERIKS H.A. NOORDAM D.J. QUISPEL G.C. & VRIES P.H.H. ''Van agrarische samenleving naar verzorgingsstaat. De modernisering van West-Europa sinds de vijftiende eeuw'', Wolters – Noordhoff, Groningen, 1987, p. 24.</ref> . . = '''EXAMENVRAGEN''' = . We begonnen deze inleiding met een quote, laten we ze met een quote eindigen, met een quote van een historicus. . {{Citaat|'''Wie zijn wij? Koppig, impliciet soms, stelt de historicus steeds weer deze algemene vraag, die ook hemzelf betreft. Want onderzoek naar het verleden mag zich niet beperken tot het verzamelen van feiten uit een lang vervlogen tijd, die dan vervolgens eerbiedig in een denkbeeldig museum voor statische herinneringen worden bijgezet. Het is een middel om de tegenwoordige tijd beter te begrijpen, of zou dat in ieder geval moeten zijn. Vooral als het onderzoek zich richt op de fundamenten van onze eigen samenleving.'''|[https://fr.wikipedia.org/wiki/Robert_Muchembled Robert Muchembled]&nbsp;<ref>ROBERT MUCHEMBLED. ''De uitvinding van de moderne mens. Collectief gedrag, zeden, gewoonten en gevoelswereld van de middeleeuwen tot de Franse Revolutie'', Amsterdam, Contact, 1991, p. 9.</ref>}} . == A-Vragen == . (S&V).Wie of wat zijn en wat is de betekenis van: 11 september 2001, abortuswet, Albert I, Amerikaanse Burgeroorlog, Anuna De Wever, bril, Boudewijn, burgerwacht, Charles Darwin, Charlotte Corday, collaboratie, Delphine Boël, Gabrielle Petit, Jean-Paul Marat, Jozef Stalin, klimaatmars, koning Filip, Koude Oorlog, Leopold I, Leopold II, Leopold III, machinegeweer, Marilyn Monroe, musket, paradigma, pijl en boog, primaire bron, prins Karel, Rob de Nijs, Sam Cooke, het schrift, satelliet, secundaire bron, Sherlock Holmes, vuurdomesticatie, het wiel. . . == B-Vragen == . * V.Leg uit: Wat is veiligheid? Wat betekent veiligheid voor mezelf (micro), voor mijn omgeving (meso), de wereld (macro)? Leg uit wat bedoeld wordt met deze niveau’s? . * V.Onveiligheid kan een taboe zijn. Ken je voorbeelden? . * S&V.Waarom mag onderzoek naar het verleden zich niet beperken tot het verzamelen van feiten uit een lang vervlogen tijd? . * S&V.Hoe ziet de inhoudstafel van de cursus er uit? . * V.De opleiding Bachelor in de Maatschappelijke veiligheid is de jongste opleiding in het studiegebied Sociaal Agogisch Werk. Wanneer ging de opleiding van start en wat kan je erover vertellen? Waarom hoort de opleiding thuis in een sociaal agogisch studiegebied? Wat is de definitie van Agogisch? . * S.De opleiding Bachelor in het Maatschappelijk werk is de oudste opleiding in het studiegebied Sociaal Agogisch Werk. Wanneer ging de opleiding van start en wat kan je erover vertellen? Verwijs hierbij naar Kortrijk voor en tijdens WOII en aar Wet Vandervelde. Wat is de definitie van Agogisch? . * V.Leg uit, wat is het belang van pijl en boog, de bril, het vuur, het buskruit. Wat weet je over 'de Drogenbroodroute'? . . == C-Vragen == . * S&V.Leg uit: Veiligheid en sociaal werk zijn aan evolutie onderhevig doorheen de tijd. . * S&V.Wat bedoelt Benedict Wydooghe met de ondertitel van deze cursus 'Ergens tussen waarheid, leugen en herinnering'? . == D-Vragen == . <gallery widths="155" heights="190"> File:V-2victimAntwerp1944.jpg File:Slave_Market-Atlanta_Georgia_1864.jpg Bestand:Gerit_komrij_676.jpg File:Sigmund_freud_um_1905.jpg File:Sam_Cooke_2.jpg File:poucet10.jpg File:Nietzsche1882.jpg File:NICAISE_Leopold_ANV.jpg File:Nelson_Mandela-2008_(edit).jpg File:Nagasakibomb.jpg File:Monroe_1953_publicity.jpg File:Marvin Gaye 1966.jpg File:Martin_Luther_King_Jr_NYWTS.jpg File:Marlene_Dietrich_in_No_Highway_(1951)_(Cropped).png File:LumumbaBrussel1960.jpg File:Leopold_III_van_België_(1934).jpg File:Leopold_ii_garter_knight.jpg File:Koning_Filip_van_België.jpg File:Karl Marx photo from a book by Lenin.jpg File:Karel_van_België_Charles_de_Belgique_Karl_von_Belgien.jpg File:JStalin_Secretary_general_CCCP_1942.jpg File:Joan_of_Arc_miniature_graded.jpg File:Jacques-Louis_David_-_De_moord_op_Marat_-_MSK_Brussel_25-02-2011_13-11-35.jpg File:Gatling_gun.jpg File:Gabrielle_Petit.jpg File:DAWN_street_theatre.jpg File:Charles_Darwin_01.jpg File:Bruxelles_à_travers_les_âges_(1884)_(14576755848).jpg File:Brigitte_Bardot_-_1962.jpg File:Bob Marley Grona Lund 1977.jpg File:Baudouin_of_Belgium_1969.jpg File:Aretha_Franklin.png File:Anuna_De_Wever.jpg File:Albert_I_Koning_der_Belgen.jpg File:Adolf_Friedrich_Erdmann_von_Menzel_021.jpg File:Aanwijzing_12_voor_het_hanteren_van_het_musket_-_Schiet_(Jacob_de_Gheyn,_1607).jpg Bestand:Titanic-New_York_Herald_front_page.jpeg Bestand:Théodore Géricault - Le Radeau de la Méduse.jpg Bestand:Surletdechokier.jpg Bestand:Nederland hoort de kunstmaan Weeknummer 57-42 - Open Beelden - 22876.ogv Bestand:Gyzis 006 (Ηistoria).jpeg </gallery> . = '''VERDER MET DE CURSUS''' = . . {{Citaat|Omdat het niet altijd wennen moet. Omdat er :altijd iets mag overblijven, altijd iets dat niet :gevat wil worden door het oog (van de naald). :Omdat wij, oude kruimels op de godvergeten rok :van het universum, elkaar schots en scheef :bij de leuning van de versleten beeldspraak :van verre, verre bruggen over water, terug :moeten vinden als schimmen van elkaar... |Uit: Paul Rigolle, ''Wat te doen als op een dag zelfs Instant poetry de wereld niet meer redden kan.&nbsp;<ref>Uit: Blogbericht "Paars". In: blog ''Arcadim in arcadië'', 5 augustus 2006.''' </ref>}} . . '''HOOFDSTUK I: [[Welzijnenveiligheid/Deel1|Historische modellen, besef en denkrichtingen]]''' . '''HOOFDSTUK II: [[Welzijnenveiligheid/Deel2|Van nomade tot nederzetting]]''' . '''HOOFDSTUK III: [[Welzijnenveiligheid/Deel3|Oudheid en Romeinen]]''' . '''HOOFDSTUK IV: [[Welzijnenveiligheid/Deel4|Middeleeuwen]]''' . '''HOOFDSTUK V: 1500-1800''' * '''Deel 1. [[Welzijnenveiligheid/Deel5a|Renaissance, Humanisme en Barok]]''' * '''Deel 2. [[Welzijnenveiligheid/Deel5b|Verlichting]]''' . '''HOOFDSTUK VI: 1789-1890''' * '''Deel 1. [[Welzijnenveiligheid/Deel6a|De Franse Revolutie, 1789-1815]] * '''Deel 2. [[Welzijnenveiligheid/Deel6b|De Belgische Revolutie, 1815-1830]] * '''Deel 3. [[Welzijnenveiligheid/Deel6c|De Industriële Revolutie, 1770-1890]] . '''HOOFDSTUK VII: 1890-1918''' * '''Deel 1. [[Welzijnenveiligheid/Deel7a|Fin de siècle, 1890-1914]]''' * '''Deel 2. [[Welzijnenveiligheid/Deel7b|Wereldbrand, 1914-1918]]''' . '''HOOFDSTUK VIII: 1919-2022''' * '''Deel 1. [[Welzijnenveiligheid/Deel8a|Het interbellum, 1919-1939]]''' * '''Deel 2. [[Welzijnenveiligheid/Deel8b|Tweede Wereldoorlog, 1939-1945]]''' * '''Deel 3. [[Welzijnenveiligheid/Deel8c|Koude oorlog, 1945-1989]]''' * '''Deel 4. [[Welzijnenveiligheid/Deel8d|De risicomaatschappij, 1990-2020]]''' . '''HOOFDSTUK IX (Besluit): [[Welzijnenveiligheid/Deel9|Achteruitkijken naar de toekomst, 2020-2040]]''' . . = '''BRONNEN''' = {{Sub}} 1lr6ffv0qppy3virhwowzi3n0plonmb 0 46776 430509 429780 2026-10-06T06:16:30Z Benedict Wydooghe 14251 /* Dialectiek */ 430509 wikitext text/x-wiki [[Bestand:TheMatrixAnimated.gif|thumb|550px]] <big>'''HOOFDSTUK 1. HISTORISCHE MODELLEN, BESEF EN DENKRICHTINGEN''' </big> ;<big>WAT IS GESCHIEDENIS EIGENLIJK?</big> . [[File:Down_the_Rabbit_Hole.png|thumb|550px|♣ '''TUINTIP''' Down the rabbit-hole? Op een zomerdag luistert Alice Liddell aan de oever van een meer naar haar oudere zus die een saai boek voorleest. Alices verveling verdwijnt als er een pratend konijn passeert. Het is gehaast en houdt de tijd op zijn horloge (de geschiedenis?) in de gaten en springt in een hol. Alice volgt en valt de dieperik in. Een deurtje verbergt een prachttuin, een flesje met het opschrift "drink mij" maakt haar klein genoeg om de deur door te kunnen. Spring in het gat en deze geschiedenistuin en laat je verwonderen zoals Alice. The Matrix kaapte als film het idee van Alice en stelt de vraag of de wereld een illusie is? Plato deed iets vergelijkbaars met de allegorie van de grot. De Matrix visualiseert René Descartes' stelling: 'Ik denk, dus ik ben' en is mee geïnspireerd door de cyberpunk van William Gibson.]] [[Bestand:Hoe ontdek je nepnieuws (How To Spot Fake News).jpg|thumb|550px|Infographic ''Hoe ontdek je nepnieuws'', uitgegeven door de International Federation of Library Associations and Institutions.]] {{Citaat|'''Veel vitale cycli van ons lichaam kennen een periodiek verloop: de hartslag, de ademhaling, de afwisseling tussen slapen en waken. Contoleren of ze regelmatig zijn vindt bijna altijd onbewust plaats, maar zelfs de geringste verstoring is voldoende om plotseling de alarmbellen te doen rinkelen. (...) In tegenstelling tot de traditionele zintuigen, hebben wij geen orgaan voor tijdszin.'''|Guido Tonelli}} . {{Citaat|'''Niet lachen, noch huilen, maar begrijpen.'''|Ludo De Witte}} . {{Citaat|'''De geschiedschrijver is een wandelend anachronisme, een ontheemd persoon, die de technieken van vandaag gebruikt om te proberen dingen te weten over gisteren die gisteren zelf niet eens wist. Hij moet waarachtigheid nastreven, hij dient te luisteren naar de woorden die het verleden spreekt, maar hij moet communiceren in een taal die het heden begrijpt.'''|Hilary Mantel}} . {{Citaat|'''Wie wetenschap onderwijst moet ophouden met leerlingen de pap in de mond te geven en hen de mogelijkheid bieden 'het pure plezier van begrip te ontdekken.' Wie cursussen eenvoudigweg doceert, laat de studenten zitten met 'onderontwikkelde intellectuele vaardigheden en weinig besef van de invloed die wetenschap op hun leven heeft'.'''|Amerikaanse Vereniging voor de Vooruitgang van Wetenschap, de uitgever van Science}} . {{Citaat|'''De vraag is of u dat kunt, woorden zoveel verschillende betekenissen geven.'''|Alice in Wonderland}} . {{Citaat|'''De vraag is wie de baas is - punt uit'''|Wiggel Waggel}} . {{Citaat|'''Deze tijd vraagt om optimisme. Pessimisme bewaren we voor slechtere tijden.'''|Jean-Claude Servais<ref>Geciteerd in: NAOMI KLEIN, (vertaald door Jan Willem Reitsma en Pon Ruiter). ''Nee is niet genoeg.'' De Geus, Amsterdam, 2017, p. 275.</ref>}} . {{Citaat|'''Wetenschap is niet hapklaar en eenduidig. In de coronacrisis zag je vaak twee kampen tegenover elkaar staan die elk het eigen gelijk claimden op basis van één of andere studie. Dat is ook des mensen. We denken allemaal dat we heel kritisch onze standpunten innemen, maar dat is natuurlijk niet zo. We zijn kuddebeesten. Vaak nemen we een standpunt in omdat dat het standpunt is van de groep waar we toe behoren. En dan gaan we achteraf feiten zoeken die die intuïtie bevestigen. Er is zo'n mooi beeld - ik weet niet meer van wie het komt - dat we de feiten gebruiken zoals een dronkaard een lantaarnpaal gebruikt: niet om ons te verlichten, maar als steunpilaar. Ons brein is helemaal niet zo rationeel als we denken. (...) Wie gelooft dat wetenschappers deel van een corrupte elite uitmaken, heeft daar natuurlijk weinig aan. Daar begint het dus mee. Als je zegt aan kritisch denken te doen, maar de wetenschap niet vertrouwt... Tja, dan kun je dus niet kritisch denken. Het paradoxale is net dat die mensen van zichzelf denken dat ze zéér kritisch zijn, en dat de anderen als schapen met de kudde meelopen. Kritisch zijn betekent niet alleen dat je moet durven te denken, maar ook dat je moet durven te vertrouwen - in de wetenschap meer bepaald. Ook wetenschappers kunnen er wel eens naast zitten, maar gemiddeld genomen zijn zij veel betrouwbaardere bronnen dan de algoritmes van You Tube.'''|Patrick Loobuyck<ref>PATRICK LOOBUYCK. In: ''De Morgen.'' Vrij zijn is niet: doen wat je wilt. 20 augustus 2021.</ref>}} . {{Citaat|'''Zelfcensuur, aldus, George Orwell, heeft twee nefaste gevolgen. Ze heeft een kwantitatief effect: als voldoende mensen zichzelf censureren, kom je in een samenleving waar politieke censuur regeert. Daar heb je geen bestraffende overheid voor nodig. Mensen staan zelf op de rem, omdat ze sociale uitsluiting (of erger) vrezen. Zelfcensuur heeft een kwalitatief effect: als je je ideeën voor anderen moet verzwijgen, begin je tegen jezelf te liegen. Dat is wat zijn romanfiguren overkomt: ze zijn het contact met het eigen denken kwijt. Daarom is vrijheid van spreken belangrijk: ze bevat de vrijheid om te denken.'''|Tinneke Beeckman}} . {{Citaat|'''Als je geen perverse of persoonlijke agenda hebt, begint alles met research. Je stelt je de vraag naar wat zich heeft afgespeeld en waarom het zo liep.'''|Mike Leigh}} . {{Citaat|'''Historici hebben een maatschappelijke rol te vervullen. We moeten ons dus niet opsluiten in onze ivoren toren. [...] In het verleden hebben we te veel gedacht dat we documentaires, tentoonstellingen en computerspelletjes moesten maken. We moeten nu weer kiezen voor fundamenteel historisch onderzoek, dat teruggaat naar de bron. Dat is onze corebusiness; wetenschappelijk onderzoek, op basis van onze eigen onderzoeksagenda, tegen de stroom in van de politiek corecte moraliserende boodschap. Zonder onderzoek geen debat en zonder debat geen herinnering. Je kunt de stappen daarin niet overslaan, anders eindig je met lege herdenkingen.'''|Nico Wouters<ref>MARC REYNEBEAU. ''Historici moeten hun eigen agenda heroveren.'' In: ''De Standaard'', 11.05.2019, p. 40 & 41.</ref>}} . '''♥ Klik hier voor [https://www.youtube.com/watch?v=MrmGliMP0bc LESOPNAME B. WYDOOGHE OVER DE GESCHIEDENIS ALS ACTIVE CONSTRUCTIE, OBJECTIVITEIT EN VERVALSINGEN].''' . '''♥ Klik hier voor [https://www.slideshare.net/benedictwydooghe/evoluties-in-het-welzijns-en-veiligheidsdenken de PowerPoint die bij deze lessen hoort].''' . . = '''DRIE TEKSTEN DIE VAN WAL STEKEN''' = . == ''De eeuwige terugkeer der dingen'' van Milan Kundera == <small>(Eigen bewerking)</small> [[File:Milan Kundera redux.jpg|thumb|550px|Milan Kundera (1929-2023) is een Tsjechisch humoristisch, cynisch en melancholisch schrijver met filosofische thema's. Een van zijn bekendste werken is ''De ondraaglijke lichtheid van het bestaan''. Philip Kaufman verfilmde het onder de titel ''The Unbearable Lightness of Being''.]] . [https://www.youtube.com/watch?v=AniUgwUn6oo ♥ '''BENEDICT WYDOOGHE LEEST VOOR UIT ''DE ONDRAAGLIJKE LICHTHEID VAN HET BESTAAN'', 5 MINUTEN.'''] . {{Citaat|<small>De eeuwige terugkeer der dingen is een raadsel en Nietzsche bracht er andere filosofen mee in verlegenheid: de gedachte dat alles zich eens herhaalt zoals we het reeds beleefden, en dat die herhaling eindeloos zou zijn! Wat is de betekenis van deze dwaze mythe? De mythe negeert dat een voor altijd verdwenen, nooit meer terugkerend leven op een schaduw lijkt, gewichtloos is, bij voorbaat dood is, en al was het huiveringwekkend, prachtig of verheven, de huiver; de pracht of die verhevenheid zijn van geen betekenis. We hoeven ze niet voor kennisgeving aan te nemen, evenmin als een oorlog tussen twee Afrikaanse staten in de veertiende eeuw, die het gezicht van de wereld niet had veranderd, ondanks het in onbeschrijflijk lijden creperen van driehonderdduizend negers. Verandert er dan iets aan die oorlog van twee Afrikaanse staten in de veertiende eeuw wanneer die zich ontelbaar herhaalt in de eeuwige terugkeer? Er verandert wel iets; de oorlog wordt een omhoog stekend blok dat blijft, en de stupiditeit ervan zou onherstelbaar zijn. Als de Franse Revolutie zich eeuwig zou herhalen, zou de Franse geschiedschrijving minder trots zijn op Robespierre. Maar omdat ze spreekt over iets dat nooit meer terugkomt, zijn de bloedige jaren veranderd in louter woorden, theorieën en discussies, ze zijn lichter geworden dan veren, ze jagen geen schrik aan. Er is een eindeloos verschil tussen de Robespierre die slechts één maal in de geschiedenis voorkomt en een Robespierre die eeuwig terug zou keren om de koppen van de Fransen te laten rollen. Laten we zeggen dat de gedachte van de eeuwige terugkeer een zeker perspectief betekent waarin de dingen zich anders vertonen dan we die kennen: ze vertonen zich zonder de verzachtende omstandigheid van hun voorbijgaande aard. Deze verzachtende omstandigheid weerhoudt ons namelijk een oordeel uit te spreken. Hoe kun je iets dat voorbijgaat veroordelen? Het avondrood van de ondergang kleurt alles met de bekoring van de nostalgie; ook de guillotine. Onlangs heb ik mezelf betrapt op een ongelooflijk gevoel: ik bladerde in een boek over Hitler en voelde bij enkele foto's ontroering. Ze herinnerden me aan mijn kinderjaren; die vielen in de oorlog; sommige leden van mijn familie kwamen om in Hitlers concentratiekampen; maar wat was hun dood tegenover het feit dat de foto's van Hitler me herinnerden aan de voorbije tijd van mijn leven, een tijd die niet meer terugkeert? Deze verzoening met Hitler verraadt de diepe morele perversiteit, verbonden met een wereld die in wezen gebaseerd is op het niet bestaan van de terugkeer, want in die wereld is alles bij voorbaat vergeven en dus ook alles cynisch toegestaan. Zou elke seconde van ons leven zich oneindig herhalen, dan zijn we vastgenageld aan de eeuwigheid zoals Jezus Christus aan het kruis. Dat is een verschrikkelijk vooruitzicht. In de wereld van de eeuwige terugkeer rust op elke handeling het gewicht van een ondraaglijke verantwoordelijkheid. Daarom noemde Nietzsche de idee van de eeuwige terugkeer de zwaarste last (das schwerste Gewicht).</small>|Milan Kundera}} . . == ''Reis naar het einde van de nacht'' van Louis-Ferdinand Céline<ref>LOUIS FERDINAND CELINE, vertaald door E.Y. Kummer. ''Reis naar het einde van de nacht.'' Van Oorschot, 2016 (naar de uitgave van 1932), p. 74-77.</ref> == [[File:L.-F. Céline b Meurisse 1932.jpg|thumb|550px|Louis-Ferdinand Céline (1894-1961) is samen met Marcel Proust één van de meest vertaalde Franse auteurs uit de twintigste eeuw. Zijn literaire werk combineert nihilisme en pacifisme, in een humoristisch-ironische stijl. Céline is controversieel omdat hij tussen 1937 en 1941 antisemitische werken publiceert.]] . [https://www.youtube.com/watch?v=4OC6LKybZs8 ♥ '''BENEDICT WYDOOGHE LEEST VOOR UIT ''REIS NAAR HET EINDE VAN DE NACHT'', 6 MINUTEN.'''] . {{Citaat|<small>Och man! Ik verzeker je dat deze wereld er uitsluitend op uit is om iedereen te verneuken! Jij bent jong. Ik hoop dat deze paar minuten vol wijsheid je jaren zullen bijblijven! Luister goed naar me, kerel; als ze 't hebben over: 'Het medelijden met het lot, met de omstandigheden van de arme mieter...', laten dan deze woorden, die in vurige letters boven alle moordende schijnheiligheid van onze maatschappij schitteren, een uiterst belangrijk teken aan de wand voor je zijn, waar je niet meer zo maar aan voorbij mag gaan zonder het belang ervan in te zien. Hoor, ik zeg jullie, arme donders, altijd de lul in 't leven, geslagen, uitgeperst, eeuwig en altijd zwetend, ik waarschuw jullie dat als de groten van deze aarde interesse voor jullie beginnen te krijgen, dan is 't omdat ze op het slagveld gehakt van jullie willen maken... Dat is het teken... 't Kan niet missen... 't Begint met liefde voor het volk. Lodewijk XIV die trok zich tenminste geen zak van het brave volk aan, vergeet dat niet. Lodewijk XV ook niet. Hij veegde er z'n gat mee af. Natuurlijk was het leven in die tijd niet prettig, het leven van de arme sloeber is nooit prettig geweest, maar ze werden niet zo hardnekkig en verbeten om zeep geholpen als nu door onze tirannen. De kleine man, zeg ik je, wordt alleen met rust gelaten als hij wordt veracht door de groten, die uitsluitend uit eigenbelang of sadisme aan het volk kunnen denken... De filosofen mag ik je daar nog op attent maken nu we 't er toch over hebben, diè zijn ermee begonnen het brave volk van alles wijs te maken... Het volk dat alleen zijn catechismus kende! Ze zouden 't wel opvoeden, beweerden ze... Nou! Ze hadden heel wat waarheden te onthullen! Prachtige! Frisse! Schitterende! Je duizelde ervan! Zo is 't! begon het brave volk te zeggen, zo is 't precies! Zo is 't helemaal! Daar gaan we allemaal voor sterven! 't Volk wil alleen maar sterven! Zo zijn de mensen nu eenmaal. 'Leve Diderot!' hebben ze gebruld en toen 'Bravo Voltaire!'. Dat zijn nog 's filosofen! En ook nog leve Carnot, die zo mooi overwinningen in elkaar kon knutselen! En leve iedereen! Dat zijn tenminste knapen die 't brave volk niet in onwetendheid en bijgeloof laten verrekken! Zij wijzen 't de weg naar de vrijheid! Ze maken 't zelfstandig! En ze hebben niet stilgezeten! Iedereen moet eerst de krant kunnen lezen! Dat is onze redding! Godverdomme! En snel! Geen analfabeten meer! Die kunnen we niet meer gebruiken! Alleen maar burgersoldaten! Die stemmen! Die lezen! En die vechten! En die marcheren! En kushandjes werpen! In dat tempo werd 't brave volk gauw goed rijp. Het enthousiasme over 't afwerpen van 't juk moet toch ergens goed voor zijn, waar of niet? Danton stond niet voor Jan Lul zo mooi te praten. Met wat gebrul, dat zo raak was dat je 't nu nog hoort, had hij in een handomdraai 't brave volk gemobiliseerd! En dat betekende 't eerste vertrek van de eerste bataljons geëmancipeerde bezetenen! De eerste stemmende en vlagdronken klootzakken die Dumouriez met zich meevoerde om zich te laten doorzeven in Vlaanderen! Dumouriez zelf, die te laat aan dit ongekend nieuw idealistische spelletje had deelgenomen, had achteraf toch maar liever poen, hij deserteerde. 't Was onze laatste huurling... Soldaatje spelen voor niets, dat was wat nieuws... Zo nieuw dat Goethe, al was hij dan Goethe, z'n ogen uitwreef toen hij in Valmy kwam. Bij het zien van die haveloze vurige cohorten die zich spontaan kwamen laten afslachten door de koning van Pruisen voor de verdediging van de gloednieuwe vaderlandslievende fictie, kreeg Goethe het gevoel dat hij nog heel wat te leren had. 'Van nu af aan, galmde hij schitterend, helemaal in overeenstemming met z'n talent, begint een nieuw tijdperk!' En hoe! Daar het systeem uitstekend werkte, ging men daarna helden in serie afleveren, die hoe langer hoe minder kostten omdat het systeem steeds beter werd. Iedereen heeft zich er wel bij bevonden. Bismarck, de beide Napoleons, Barrès wolk, door de Hervorming al aan flarden gerukt en al lang gecondenseerd tot episcopale spaarpotten. Vroeger was het mode, als je fanatiek was, te roepen: 'Leve Jezus! Op de brandstapel met de ketters!' Maar ja, er waren niet zoveel ketters en 't waren vrijwilligers... Terwijl we nu zo ver zijn dat onafzienbare horden zich geroepen voelen om mee te doen als er geschreeuwd wordt: 'Aan de galg met alle lammelingen! Met alle slappe tinussen! Met de onnozele lezers! Met miljoenen tegelijk, hoofden rechts!' De kerels die niemand aan flarden wilden schieten, niemand om zeep willen helpen, die stinkende pacifisten, die moeten we in hun kladden grijpen en vierendelen! We zullen ze duizend gore doden laten sterven! En om ze manieren bij te brengen halen we eerst hun darmen uit hun lijf, hun ogen uit hun kassen en de jaren uit hun stinkend kwijlerig leven! Kreperen moeten ze bij legioenen en nog eens bij legioenen, in de pan gehakt worden, leegbloeden, stikken in gifgassen, en dat alles om het vaderland dierbaarder, vrolijker en lieflijker te maken! En als er nog tuig bij is dat deze sublieme dingen niet wil begrijpen, moeten ze zich maar onmiddellijk laten begraven met de anderen, nee, toch maar niet samen met ze, maar helemaal aan het eind van het kerkhof, onder een onterend grafschrift voor lafaards zonder idealen, want deze schoften hebben hun grandioos recht verloren op een stukje schaduw van het monument dat bij aanbesteding door de gemeente op het middenpad is opgericht voor de fatsoenlijke doden, en ook hebben ze het recht verloren iets op te vangen van de echo van de minister, die zondag weer bij de prefect komt pissen om na het middageten bewogen z'n smoel open te doen boven de graven...</small>|Louis-Ferdinand Céline}} . . == ''Inhaaloefening'' door Gerrit Komrij == [[File:Gerrit_Komrij_(1981).jpg|thumb|right|550px|Gerrit Komrij (1944–2012) was een homo-dichter, schrijver, vertaler, criticus, polemist en toneelschrijver uit Nederland met een voorkeur voor Portugal. Hij was van 2000 tot 2004 de Dichter des Vaderlands. Hij stond bekend om zijn virtuoze en kleurrijke taalgebruik en was een gevreesd polemist.]] [[File:Anne Morelli.jpg|thumb|right|550px|Anne Morelli (1948) is doctor in de geschiedenis en doceert aan de ULB en interesseert zich in de Italiaanse immigratie.]] {{Citaat|<small>We zijn genoeg vernederd en bespot Door halfgeleerden met hun boekenwijsheid En met hun regelrechte lijn naar God, Terwijl ze ons verwezen naar de ijstijd. We zijn genoeg voor achterlijk versleten. Kom vriend, de revolutie start vandaag. We zijn met attributen ruim bemeten. Dood Galilei met een motorzaag, Trakteer Voltaire op elektroshocks, Erasmus op een overdosis speed. Maak Bacon, Nietzsche, Swift weer orthodox Door laster, centrifuge, turboprop, En wat de Heer betreft: kruisig hem niet, Maar plak een gele sticker op zijn kop.</small>|Gerrit Komrij}} . [https://www.youtube.com/watch?v=VL0CZEiEz9g&t=3s '''♠ BEKIJK HIER EEN PROFETISCHE Gerrit Komrij.'''] . = '''WAT IS GESCHIEDENIS?''' = [[Bestand:Berlin_Universität_um_1900.jpg|thumb|550px|De Universiteit van Berlijn (foto uit 1900) was de eerste universiteit die - met Hegel - de geschiedfilosofie in haar aanbod opnam. Geschiedfilosofie houdt zich bezig de betekenis van de geschiedenis, analyseert de geschiedschrijving en speculeert over mogelijke teleologische principes zoals: is er een ontwerp, een doel, een richting? Ironisch genoeg vond hier in 1933 de boekenverbranding plaats, tot groot, ironisch ongenoegen van Bertolt Brecht die zijn werk niet op de lijst der afvalligen zag staan. Een Duist bibliothecaris legde in de jaren voorafgaand aan 1933 een lijst aan met boeken die het Nazi-regime niet ondersteunden, het gaat om auteurs die tegenwoordig elke cursus op de hogeschool of de universiteit sieren: Karl Marx, Frederich Nietsche, Sigmund Freud... De universiteitsgebouwen worden compleet verwoest tijdens de Tweede Wereldoorlog, de geallieerde bombardementen laten niets overeind. Tegenwoordig lijkt het plein weer op het oude, althans wat de fascade betreft. Het parkje is nu een plein met een ondergrondse, lege boekenkast.]] [[Bestand:Hegel_portrait_by_Schlesinger_1831.jpg|thumb|550px|Georg Wilhelm Friedrich Hegel (1770-1831) doceert filosofische colleges over geschiedenis aan de Universiteit van Berlijn. Die monden uit in het postuum gepubliceerde ''Vorlesungen über die Philosophie der Weltgeschichte''. Hij beschouwt de wereldgeschiedenis als een rationeel, op vooruitgang gericht proces, geleid door de 'Wereldgeest'. Tijdens zijn professoraat in Berlijn reviseert hij de tekst zonder ophouden. De publicatie verschijnt in 1837, zes jaar na zijn dood.]] . Wat is veiligheids- en welzijnsgeschiedenis? Die vraag is niet makkelijk. Niet toevallig heeft geschiedenis twee betekenissen. 'Het is zowel een wetenschappelijke discipline als het onderzoeksobject van die discipline.'<ref>MARC REYNEBEAU. ''Het had gekund (maar misschien ook niet).'' In: ''De Standaard'', 21.09.2015, p. D10.</ref> Met andere woorden: de geschiedenis schrijft geschiedenis over de evolutie van de wereld en over zichzelf: over de discipline, over de historicus en zijn voorkeuren en over haar eindeloze beperkingen om tot definitieve inzichten te komen. Wat is geschiedenis, is het best te beantwoorden door de geschiedenis te bekijken als een ‘actieve constructie’. '''Actief''' wil zeggen: hier deed iemand zijn best voor, zijn ''leen'' achter gelegd, gewerkt. '''Constructie''' wil zeggen: iets is gemaakt. Een architect bouwt een bouwwerk, een historicus schrijft een verhaal, een narratieve constructie die soms meer op kunst lijkt dan op wetenschap. In het beste geval op basis van feiten, in het slechtste geval op basis van verzinsels of hallucinaties. Etymologisch gaat het woord terug op 'historie', afkomstig van het Griekse ιστορία en herkenbaar in het Engelse history/story. Geschiedenis en verhaal zijn een dansend duo. . Schoolbank-kinderen en veel mensen beschouwen 'de geschiedenis' als iets 'passief'. Ze slaan aan het blokken nadat een juf, een meester of een deskundige in hun klasje over het verleden kwam vertellen. Voeling is er weinig. Omdat die leerkracht of die pastoor het hen inlepelde als een 'objectieve realiteit', namen ze het voor waar aan. Geschiedenis is er gewoon, som enkele data op en daar is ze: de geschiedenis! Wat hier problematisch aan is, is het feit dat de woorden ''actief'' en ''passief'' diametraal tegenover elkaar staan net zoals de begrippen objectief en subjectief. De 'actieve constructie' is een vraag die op filosofisch vlak tot tien vragen leidt: . '''1.''' Wanneer begint de geschiedenis van het veiligheidsdenken of van het welzijnsdenken? . '''2.''' Wie maakt de geschiedenis van het veiligheidsdenken of van het welzijnsdenken? . '''3.''' Waarom bestaat/maakt hij of zij geschiedenis? Met andere woorden: wat is de reden waarom we over iets spreken? Wat is de reden waarom we onze lessen vullen met bepaalde inhouden? Wat is de reden waarom boekhandels elk jaar weer duizenden boeken verkopen? . '''4.''' Hoe maakt ''men'' de geschiedenis van het veiligheids- en welzijnsdenken? Wat doet een historicus in het archief? Hoeveel begrijpt hij werkelijk van het Middelnederlandse handschrift dat voor hem ligt? Hoe interpreteert de historicus de dementerende dame die hij 's morgens telkens weer gaat interviewen? . '''5.''' Wat is het doel van het historisch proces? Of, anders gezegd: wat wil men/ik/deze groep bereiken? . '''6.''' Welke richting kunnen we ontwarren in de loop van de geschiedenis en de veiligheid en het welzijn? Ofwel: gaat het vooruit of achteruit? Is de klim moeilijk of glijden we van een leien dak? . '''7.''' Wat is de motor van de geschiedenis? Of: welke drijfveren zorgen voor verandering? Is het de economie? De politiek? De klimaat wijziging? De... . '''8.''' Is er hier sprake van een betrouwbare geschiedenis of gaat het om fake news? Of, met andere woorden: zien wij de wereld zoals hij is of werken er allerlei filters op ons in? . '''9.''' Is geschiedenis een wetenschap of is geschiedenis propaganda, indoctrinatie of brainwashing, is geschiedenis objectief, zoals dat de andere wetenschappen dat beweren? En wat is dat dan, objectiviteit? . '''10.''' Kon de geschiedenis anders lopen? Stel dat Hitler sneuvelde tijdens de Eerste Wereldoorlog. Of, stel dat hij op 8 oktober 1908 slaagde voor zijn ingangsexamen aan de kunstacademie in Wenen, zoals Eric-Emmanuel Schmitt uitwerkt in zijn roman ''La part de l'autre'' uit 2001. Wie zal het zeggen? . . == Tijdsgeest == [[Afbeelding:Glass-of-water.jpg|thumb|550px|Half vol of half leeg? Optimisme of pessimisme?]] [[File:Frans_Hals_-_Portret_van_René_Descartes.jpg|thumb|550px|Frans Hals (1582-1666) schildert René Descartes (1596-1650).]] . ♥ OPTIMISME: '''>>> Renaissance|1450 ->> Humanisme|1500 ->> Verlichting |1650 ->> Glorious Revolution|1688 ->> Franse Revolutie|1789 ->> Take off Industriële Revolutie|1800 ->> Belgische Revolutie|1830 ->> Liberalisme|1830 ->> Socialisme|1848 ->> Rerum Novarum|1891 >>>''' . ♠ PESSIMISME: '''>>> Fin de siècle|1890 ->> Eerste Wereldoorlog|1914 ->> 11 november 1918|1918 ->> Beurskrach|1929 ->> Machtergreifung|1933 ->> Verdrag van München|1938 ->> Tweede Wereldoorlog|1940-1945 >>>''' . ♥ OPTIMISME: '''>>> 1950|Zilveren jaren '50 ->> 1960|Gouden jaren '60 >>>''' . ♠ PESSIMISME: '''>>> Oliecrisis|1972 ->> Aids|1979 ->> Kernramp Tsjernobyl|1986 ->> Herald of Free Enterprise|1987 >>>''' . ♥ OPTIMISME: '''>>> Val Berlijnse Muur|1989 ->> Het einde van de geschiedenis en de laatste mens|1992 >>>''' . ♠ PESSIMISME: '''>>> Nine eleven|2001 ->> Klimaatvluchtelingen|2014 ->> Klimaatmarsen|2019 ->> Coronacrisis |2020-2023 ->> Russische inval Oekraïne|2022 ->> Oorlog Israël / Hamas|2023 >>> ''' . . == Waar halen optimisten hun mosterd? == . '''1754''': Met de ontdekkingsreizen en de daarmee gepaard gaande veroveringen in Amerika, China of Perzië duiken in Europa steeds meer verhalen op van kolonisten die inheemse volken, hun gebruiken en hun politieke organisatie beschrijven. Voltaire en John Locke lezen de bestseller van pater Gabriel Sagart die bij het Wendatvolk verbleef, Jean Jacques Rousseau was vertrouwd met missie- en reisverslagen uit de Grote Meren en indiaanse bronnen en Gottfried Wilhelm Leibniz zocht inspiratie in China.<ref>DAVID GRAEBER & DAVID WENGROW, vertaald door Rogier van Kappel en Bart Gravendaal. ''Het begin van alles. Een nieuwe geschiedenis van de mensheid'', Maven, Amsterdam, 2022, p. 38-51.</ref> René Descartes leert filosoferen door de Mexicaan Antonio Rubio (1548-1615) en ontdekt bij de antikoloniale Quechua-schrijver Felipe Guaman Poma de Ayala (ca. 1535-1616) het 'ego cogito'. Het cartesiaanse denken brengt een paradigmawissel op diverse vlakken. 1. Een binair denken in of-of relaties komt in de plaats van een en-en alternatief denken. Dit dualisme onderscheidt mens en natuur, lichaam (res extensa) en geest (res cogitans) als afzonderlijke werkelijkheden. 2. Er komt de voorkeur om denken over de zaken in plaats van over de verhoudingen ertussen. 3. De wetenschap gaat de natuur domineren. De natuur is niet langer een levend, bezield geheel, maar een machine die volgens wetmatigheden functioneert. Natuurverschijnselen zijn te verklaren door observatie, meting en wiskunde. 4. De Westerling reconstrueert de wereld en brengt ze onder zijn controle, alsof hij god is. Daartoe neemt hij 'afstand' van de dingen met het perspectief, de kaart, de globe, de microscoop of de telescoop. De afstand stelt hem in staat om te klasseren, te meten, te catalogiseren en te veroveren.<ref>RAJ PATEL & JASON W. MOORE, vertaald door Huub Stegeman. ''Een geschiedenis van de wereld in zeven goedkope zaken. Een gids voor kapitalisme, natuur en de toekomst van de planeet,'' Boom, Amsterdam, 2019, p. 65-68.</ref> Dit soort kennismakingen tonen dat de samenleving niet ‘ongelijk’ hoeft te zijn en begrippen zoals vrijheid en gelijkheid, de natuurtoestand en het natuurrecht sijpelen het oude continent binnen. De normen van het absolutisme en de gedragsregels in Versailles installeerden in het zeventiende en achttiende-eeuwse Frankrijk een pikordecultuur die elk aspect van het dagelijkse leven domineert met onder- en bovenschikkingsrituelen. Het ontgaat de filosofen niet dat deze maatschappij anders in te richten is en om dit te onderzoeken schrijft de Académie des Sciences, Art et Belles-Lettres van Dijon een prijsvraag uit die het beste essay zoekt dat ‘de oorsprong van de ongelijkheid’ beschrijft en de vraag beantwoordt of het natuurrecht dit al dan niet rechtvaardigt. . '''1755''': Jean Jacques Rousseau wint de wedstrijd en publiceert zijn ‘Vertoog over de ongelijkheid’ waarin hij poneert dat de jager-verzamelaar egalitair en in kinderlijke onschuld leven. De landbouwrevolutie, de verstedelijking en de staat beëindigden deze beschaafde oertoestand en bracht de mens behalve literatuur, filosofie en wetenschap ook de bureaucratie, staande legers, het patriarchaat en massamoord. In tegenstelling tot de visie van Thomas Hobbes ontwikkelt de maatschappij zich van goed naar slecht. Rousseau’s idealisme of optimisme geniet de voorkeur van het linkse politieke kamp en is in te vullen door een terugkeer naar de natuurtoestand. De hypothese van Rousseau is op niets gestoeld, hij was niet in staat om het verleden van 10.000 vroeger te onderzoeken. Nomadische groepen zijn niet per definitie egalitair, landbouwsamenlevingen hoeven zich niet per definitie te kenmerken door hiërarchie en privébezit en de eerste steden kenden weinig klassentegenstellingen, autoritaire heersers of krijgers. Toch duikt de hypothese vaak in de literatuur op. . Het optimisme wortelt in de idee dat de maatschappij maakbaar is. Die maakbaarheidsidee gaat terug op de Renaissance, de Verlichting en de Industriële negentiende eeuw. De Verlichting is mogelijk de belangrijkste van het trio: ze gaat een stap verder dan het magische, het symbolische en het occulte denken dat de Renaissance en het Humanisme genegen zijn. In de Verlichting ontspruit de kiem van de Industriële Revolutie. De Verlichting was niet zomaar 'filosofietje'. Het is een denken dat de totale samenleving wil veranderen en vertrekt vanuit de idee dat mensen elkaar 'aansteken'. De verlichtingsfilosofen geloven dat hun ideeën anderen 'verlichten'. Kennis komt iedereen ten goede. René Descartes hecht belang aan techniek en zou zich in onze eeuw, de 21ste, thuis voelen. Zijn ''Discours de la methode uit 1637 ligt aan de basis van de ''Encyclopédie die een eeuw later, in 1751 verschijnt. Beide werken focussen op arbeid en werktuigen, ambachtslui en werkplekken. Diderot schetst gereedschap en machines en breekt het eeuwenoude kennismonopolie van de ambachten. In de jaren zestig en zeventig van de eeuw ontwikkelt James Watt ‘zijn’ stoommachine en twee decennia later, in 1791, stimuleren het decreet d'Allarde en de Wet le Chapelier (genoemd naar de Bretoense en Jakobijnse advocaat Isaac Le Chapelier) de ondernemingsvrijheid. Het beginsel is nobel: 'Iedereen is vrij om de handel, het beroep, de kunst of het ambacht uit te oefenen dat hem goed dunkt.' Tegelijk schaffen deze verordeningen de ambachten met hun kennisoverdracht van vader op zoon af. Arbeidsstructuren zoals coalities, corporaties, ambachten en gilden die eeuwen de toegang tot een beroep belemmerden, verdwijnen. Tegelijk verdwijnt de sociale bescherming. Vakbonden en staken komen in het strafwetboek. Deze wet, de encyclopedie en de stoommachine begeleiden de rouwstoet van de ambachtslui naar het kerkhof en verwelkomen de fabriek en de machine. België schaft de Wet Le Chapelier af op 25 mei 1867. Tot die dag 'camoufleren' arbeidersorganisaties en vakbonden zich als ziekenfondsen, spaarkassen in herbergen of ‘onschuldige’ verenigingen. Tijdens de zeventiende en de achttiende eeuw groeit het idee van de wetmatigheden in de natuur én in de samenleving. De gedachte dat het menselijk gedrag te berekenen - mechanisch - is kan de wereld verbeteren. De theïstische, de bovennatuurlijke, middeleeuwse God die willekeurig ingrijpt - om te belonen en te bestraffen - ruimt plaats voor de deïstische God. Deze God is de schepper van alles, een mekanieker die zijn schepping zo inricht, dat ze zonder zijn bemoeienis draait. De ultieme metafoor omschrijft God als klokkenbouwer. Dit denken manifesteert zich in het vroeg liberaal economisch denken. In Frankrijk komt dit tot uiting in de fysiocratie van François Quesnay (1694-1774). Grondbezit en berekend individualisme liggen er aan de basis van rijkdom, succes en bestaansmiddelen. In Engeland leidt het tot de klassieke economie van Adam Smith die het onberekenbare natuurrecht en de goddelijke ordening (de onzichtbare hand) centraal stelt: arbeid als successleutel. Zo zijn beide economische systemen een reactie op het zero-sum game (wat de ene partij wint, verliest de andere), van het mercantilisme dat van de 16e tot 18e eeuw dominant was en welvaart haalt uit het edelmetaal, geroofd in de nieuwe wereld. Weinig van de onderstaande verlichtingsfilosofen maken de Franse Revolutie mee (op de drie laatste na). . '''♥ [https://www.youtube.com/watch?v=wQcEjBPYXi8 LESOPNAME B. WYDOOGHE OVER DE VERLICHTING (28 min.).]''' . '''1.''' René Descartes (1596-1650) en het rationalisme, logica en onderzoek in tegenstelling tot het elitaire (enkel de elite is in staat om te leren), het esoterisme, de alchemie, het symbolische en het magisch denken. '''[https://www.youtube.com/watch?v=CAjWUrwvxs4 FILM, 8.48 min.]''' . '''2.''' De onstuitbare honger naar feiten en kennis van de encyclopedisten Jean Le Rond d'Alembert (1717-1783) en Denis Diderot (1713-1784) en hun nieuwe bijbel: l'encyclopedie. '''[https://www.youtube.com/watch?v=5WafMMlNSb8 FILM 2.49 min.]''' . '''3.''' John Locke (1632-1704) en het empirisme. '''[https://www.youtube.com/watch?v=bZiWZJgJT7I FILM, 9.14 min.]''' . '''4.''' Isaac Newton (1623-1723) en het oorzakelijk denken '''[https://www.youtube.com/watch?v=s2YZN2L700Q FILM, 53.38 min.]''' . '''5.''' Montesqieu (1689-1755) en de scheiding der machten '''[https://www.youtube.com/watch?v=gExrynQC4IU FILM, 4.22 min.]''' . '''6.''' Voltaire (1694-1778) en het recht op vrije meningsuiting en het deïsme. '''[https://www.youtube.com/watch?v=LAzKGkTIKpg&list=PLkeO6Zg_ybk5ZE25Ub8W24yQAgPDEjrEh&index=6&t=29s FILM 12.15 min.]''' . '''7.''' Jean Jacques Rousseau (1712-1778) over de opvoeding en zijn ''Emile, of Over de opvoeding''. '''[https://www.youtube.com/watch?v=81KfDXTTtXE FILM 7.46 min.]''' . '''8.''' Jeremy Bentham (1748-1832) over het grootste geluk voor iedereen in een panoptische infrastructuur. '''[https://www.youtube.com/watch?v=Myal-NSlIGA FILM 4.01 min.]''' . '''9.''' Adam Smith (1723-1790) zet de verlichtingsideeën om in een economische theorie en lanceert in zijn ''An Inquiry into the Nature and Causes of the Wealth of Nations'' de 'Onzichtbare hand|de onzichtbare hand'. '''[https://www.youtube.com/watch?v=ejJRhn53X2M FILM 6.43 min.]''' . '''10'''. Immanuel Kant (1724-1804) maakt een synthese van het bovenstaande in zijn "Beantwortung der Frage: Was ist Aufklärung?" in 1784 als antwoord op een prijsvraag. Daarin zegt hij: 'Verlichting is het loskomen van de mens uit zijn onmondigheid en de durf om zich van zijn eigen verstand te bedienen zonder de ander. '''[https://www.youtube.com/watch?v=nsgAsw4XGvU FILM 8.12 min.]''' . . ;Hoofdpersonages van het absolutisme en de verlichting . <gallery> File:Descartes_Discours_de_la_Methode.jpg|0. '''Voorpagina van Discours de la Méthode uit 1637.''' File:Frans_Hals_-_Portret_van_René_Descartes.jpg|1. '''René Descartes (1596-1650).''' File:Jean_Le_Rond_d%27Alembert,_by_French_school.jpg|2. '''Jean le Rond d'Alembert (1717-1783).''' File:Denis Diderot by Louis-Michel van Loo.jpg|3. '''Denis Diderot (1713-1784).''' File:Encyclopedie_de_D%27Alembert_et_Diderot_-_Premiere_Page_-_ENC_1-NA5.jpg|4. '''Eerste bladzijde van l'Encyclopedie.''' File:John_Locke.jpg|5. '''John Locke (1632–1704).''' File:GodfreyKneller-IsaacNewton-1689.jpg|6. '''Isaac Newton (1643–1727).''' File:Montesquieu_1.png|7. '''Montesquieu (1689–1755).''' File:Immanuel_Kant_(painted_portrait).jpg|8. '''Immanuel Kant (1724-1804).''' File:Atelier_de_Nicolas_de_Largillière,_portrait_de_Voltaire,_détail_(musée_Carnavalet)_-002.jpg|9. '''Voltaire (1694–1778).''' File:Jean-Jacques_Rousseau_(painted_portrait).jpg|10. '''Jean-Jacques Rousseau (1712-1778).''' File:Social_contract_rousseau_page.jpg|11. '''Het maatschappelijk verdrag.''' File:EmileTitle.jpeg|12. '''Emile, of Over de opvoeding.''' File:Maurice Quentin de La Tour - Madame de Pompadour dans son cabinet de travail.jpg|13. '''Madame de Pompadour, minnares van [[Lodewijk XV]] streed tegen de censuur van l'Encyclopédie. Op haar tafel staat deel IV.''' File:James_Watt_by_Henry_Howard.jpg|14. '''James Watt (1736–1819), uitvinder van de stoommachine.''' File:François_Quesnay.jpg|15. François Quesnay. File:Smith_-_Inquiry_into_the_nature_and_causes_of_the_wealth_of_nations,_1922_-_5231847.tif|16. '''Inquiry into the nature and causes of the wealth of nations'''. File:AdamSmith.jpg|17. '''Adam Smith.''' File:Louis_XIV_of_France.jpg|18. '''Lodewijk XIV.''' File:Koning_Louis_XV;_Hyacinthe_Rigaud.jpg|19. '''Lodewijk XV.''' File:Ludvig_XVI_av_Frankrike_porträtterad_av_AF_Callet.jpg|20. '''Lodewijk XVI.''' File:Élisabeth Vigée Le Brun- Marie-Antoinette à la Rose - collection Resnick.jpg|21. '''Marie Antoinette van Oostenrijk.''' File:Women%27s_March_on_Versailles01.jpg|22. '''Vrouwen op de weg naar Versailles. Brood, geen taart!''' File:Liberte-egalite-fraternite-tympanum-church-saint-pancrace-aups-var.jpg|23. '''Vrijheid, gelijkheid en broederschap.''' File:LouisXVIExecutionBig.jpg|24. '''Onthoofding van Lodewijk XVI op de Place de la Révolution, nu Place de la Concorde.''' File:Jacques-Louis_David_-_Marie_Antoinette_on_the_Way_to_the_Guillotine.jpg|25. '''Jacques-Louis David tekent Marie Antoinette op weg naar het schavot.''' File:Exécution_de_Marie_Antoinette_le_16_octobre_1793.jpg|26. '''Executie van Marie Antoinette.''' File:Robespierre.jpg|27. '''Maximilien de Robespierre (1758-1794).''' File:Gros_-_First_Consul_Bonaparte_(Detail).png|28. '''Napoleon Bonaparte (1769-1821).''' </gallery> . . == Waar halen pessimisten inspiratie? == [[File: Léon Spilliaert - The Absinth Drinker.jpg|thumb|550px|Het Fin de Siecle is een decadente periode tussen 1890 en 1914. Twee kernwoorden - schoonheid en de dood in het vooruitzicht - duiken overal op, zoals in dit symbolische schilderij van Leon Spilliaert. Zijn 'Absintvrouw' uit 1907 toont het thema: jonge mooie vrouw is op het einde van haar leven, het leven is als een scheut absint (let op de arm) weggevloeid. De kleuren zijn al in de rouw: donkerblauw, zwart en paars.]] [[Bestand:Bundesarchiv Bild 183-R06610, Oswald Spengler.jpg|thumb||550px|Oswald Spengler]] . [https://www.youtube.com/watch?v=qPRn-XRLM_c '''♥ LESOPNAME B. WYDOOGHE: DE PESSIMISTEN (30 Min.)''']. . 1651: Thomas Hobbes - geboren in 1588, bij de aanval van de Spaanse Armada op Engeland waarbij zijn moeder ongekende angsten kende - betoogt in zijn boek ''Leviathan'' dat de oertoestand van de mens eenzaam, arm, wreed en kort is. Iedereen vecht er tegen iedereen. Mensen zijn vals en egoïstisch, cynisch en berekend. Met deze theologische vraag komt Hobbes tot deze probleemstelling: is de mens van nature goed of slecht? Goed en kwaad zijn begrippen die de mens, net zoals God, maakt om te vergelijken. Dieren kennen de kunst van het vergelijken niet in die mate als een mens. Hobbes is ondanks zijn lijfspreuk 'Fear and I were twins' optimistisch gesteld: de staat - een begrip dat zich in de tijd van Hobbes ontwikkelt - levert de instrumenten die de honger naar macht, roem en bezit in toom houden. Op dit moment geeft de rechterzijde van het politieke spectrum de voorkeur aan dit model: ze noemen het realisme. Anderen noemen het pessimisme of wantrouwen. Hobbes' en zijn volgelingen laten het verhaal over het ontstaan van de mens van het slechte naar het goede evolueren in tegenstelling tot Rousseau's volgelingen. Die zien de menselijke evolutie van goed naar slecht met de gedachte vroeger was alles beter. Beiden zijn in dit opzicht lineaire denkers: de geschiedenis voltrekt zich volgens een lijn, een glijbaan die je kan opklimmen (met veel moeite, maar als je de top bereikt, dan ben je er!) of kan afglijden (met veel plezier en gemak, om op te geven). Deze evoluties contastereren met de circulaire denkers zoals de Duitse cultuurhistoricus Oswald Spengler (1880-1936), de vader van het cultuurpessimisme. Zijn voornaamste werk ''De ondergang van het Avondland'' schopt het tot een bestseller dankzij Elisabeth Förster-Nietzsche, de zus van Friedrich Nietzsche. Het boek toont een cyclische cultuurgenese die de ontwikkeling van samenlevingen vergelijkt met het ritme van het mensenleven of dat van de seizoenen. Een mens: geboren, groei, volwassenheid, bejaard, sterft. Dagen (24 uur), maanden (de verwijzing naar de maancyclus) en seizoenen (vormen samen een jaar en herhalen zich dan) doen iets gelijkaardigs. In de lente ontluikt nieuw leven, de zomerse bloei zorgt voor nakomelingen (zaad), een herfstige oude dag tot de winter (de dood) intreedt. Diverse wereldbeschavingen bewijzen Spenglers theorie: De Babylonische, de Egyptische, de Chinese, de Indische, de Indiaans-Mexicaanse, de Grieks-Romeinse en de Arabische, de Joodse en de Byzantijnse beschaving. Het boek en de theorie zijn een tegenreactie op het verlichtingsdenken dat een maakbaar Europa voor ogen ziet. Spencer voorspelt dat die rationele maatschappelijke structuur een einde kent. Kort voor zijn dood schrijft hij dat het Duitse rijk snel zal ophouden te bestaan. . 1884: De grilligheid en de ambivalentie van de negentiende eeuw dwingen kunstenaars, intellectuelen en politici op het einde van de eeuw tot een reflectie over de voorbije en aan gang zijnde industrialisatie. In Engeland publiceert Arnold Toynbee in 1884 zijn ''Lectures on the Industrial Revolution'' waarin hij de industrie als oorzaak aanduidt voor het '''morele verval''' van de arbeidersklasse. De technische en wetenschappelijke successen van de mechanisatie leiden tot het failliet van de traditionele ambachten en loodst vrouw en kind naar de fabriek waar ze nauwelijks weten welk product ze maken. . Op het einde van de eeuw is de tussentijdse balans niet florissant: de onmacht van de prille democratie (de juridische en sociale bevrijding van het individu blijkt – voorlopig - een illusie), het koloniaal beheer, de kapitalistische klassenjustitie, het elitaire stemrecht dat de gegoede klassen bevoordeelt, het lijden van het proletariaat… al deze pijnpunten brengen mensen sociaal en psychologisch in de war. Beloofde de Industriële Revolutie dan geen rijkdom en overvloed? Beloofde de onstuitbare techniek dan geen wereldwijd transport en een internationale economie? Ging het oneindige aantal uitvindingen niet afrekenen met armoede, hongersnood, epidemieën, kindersterfte en achterlijkheid? De negentiende eeuw heeft een Januskop: het succesverhaal van stoom, infrastructuur en amusement botst met sceptische en pessimistische stemmen vol wantrouwen. Niet iedereen begroet de vooruitgang met gejuich. . De psychiater Sigmund Freud, de filosoof Nietzsche, schrijvers zoals Emile Zola en Oscar Wilde, kunstenaars zoals Leon Spilliaert zijn er de gezichten van. Hun cultuurkritiek focust op het beest in de mens. Is de mens te beschaven? Achter het menselijke gezicht huizen de onderdrukte driften van Eros en Thanatos, de hysterie en de angst voor het anale. Het idee dat God dood is, duikt op bij Nietzsche en de evolutieleer van Charles Darwin botst met de Bijbel. Gods dood stelt de begrippen waarheid en cultuur en vooruitgang, modernisering en maatschappij in vraag. Die begrippen blijken geen product van het rationalisme en de Verlichting, maar een complot van tirannieke, gewelddadige machtsmensen: een roedel roofdieren, een ras veroveraars die de dwalende massa in hun klauwen houdt. De enige optie is de schoonheid van het sterven. Enkel de esthetica van de dood rest, nu de maatschappij een terminale patiënt blijkt. Het komt tot uiting in het decadente, de luxueuze overbeschaving vol estheticisme, escapisme en het uiterlijke vertoon van het dandyisme (denk tegenwoordig aan Pim Fortuyn, Thierry Baudet, Theo Hiddema, Dries Vanlangenhove), vol nihilisme (sociale mobiliteit is een idioot idee), misogynie (vrouwonvriendelijkheid vanuit het gevoel dat vrouwen vuil en neerslachtig zijn) en a-politieke gedrag (democratie leidt nergens toe). Deze opvallend geklede intellectuelen hebben de vileine commentaar klaar voor hun rivalen. Ze voelen zich tegelijk -hoe paradoxaal ook- verloren in hun eigen tijd en superieur tegelijk, ze zijn verheven en provoceren met dubbelzinnigheden, verwijzen graag naar de oudheid (vroeger was het beter) en gebruiken ironie. . Het Fin de Siecle of het einde van een tijdperk - ook de Belle époque genoemd (denk aan het impressionisme, de Jugendstil, de cinematografie) - loopt van pakweg 1890 tot het einde der tijden: het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog. Het zijn narcisten: ‘Een dandy leeft en slaapt voor zijn spiegel’ noteert Charles Baudelaire. Toch is het narcisme niet te herleiden tot het individu, het omvat een hele cultuur (Christopher Lasch in 1978: ''The Culture of Narcissism'') en een narcistische cultuur legt de lat hoog.<ref>Mia Doornaert laat de Belle époque beginnen in 1870 en eindigen met de Tweede Wereldoorlog. Zo zie je dat er op de historische periodes marge kan zitten. Lees ook: JAN VAN HEEMST. ''Tussen gen en globe. Europese Cultuurgeschiedenis'', Ad. Donker, Rotterdam, 2012, p. 340 ev. Dat negatieve geluid van Arnold Toynbee uit het einde van de negentiende eeuw, contrasteert met de visie van T.S. Ashton die aan de vooravond van de zilveren jaren vijftig die hij publiceert in ''The Industrial Revolution, 1760-1830''. In dat boek uit 1948 benadrukt Ashton het positieve en de verworvenheden van de negentiende eeuw. Vgl. DE KOCK CATHERINE & DE VUGT GEERTJAN. ''Waarom zijn er zoveel rechtse dandy’s?'' In: ''De Standaard'', 2 april 2019, p. D11.</ref> . . == Dialectiek == . Het dialectisch denken of het denken in tegenstellingen haalt [https://www.youtube.com/watch?v=fSQgCy_iIcc&t=173s Karl Marx] bij [https://www.youtube.com/watch?v=H5JGE3lhuNo Georg Wilhelm Friedrich Hegel]. ;Voorbeeld 1: Paul Ricouer ziet drie fasen in het lezen van de bijbel: * These: als een ‘fantastisch boek’: naïef gelezen als een sprookje tijdens een miraculeuze kindertijd (story) * Anti-these: Een ‘historisch boek’: de kritische lezing (history) met historische personages * Synthese: Een ‘levensboek’: als antwoord op zinvragen over de toekomst, het nu en vroeger, hier en elders (transhistory) ;Niet dat er altijd een synthese komt... * These: De Katholieke Middeleeuwen met de klemtoon op beelden * Anti-these: De reformatie met de klemtoon op woorden * Anti-anti-these: De contrareformatie en de barok * Anti-anti-anti-these: het classisisme ;Voorbeeld 2: * These: Het absolutisme van Lodewijk XIV * Anti-these: De Verlichting en haar romantisch optimisme * Synthese: De Franse Revolutie-idee (vrijheid, gelijkheid, broederlijkheid) met gewelddadige leiders zoals Robespierre en Napoleon ;Voorbeeld 3: * These: De Franse Revolutie * Anti-these: De {{Wp|Restauratie (Frankrijk)|Restauratie}} * Synthese: Het {{Wp|positivisme}} van {{Wp|Auguste Comte}} ;Voorbeeld 4: * These: Het optimisme van de Industriële Revolutie * Anti-these: Het pessimisme en het determinisme van het Fin de Siècle, het impressionisme * Synthese: de dialectiek van Marx ;Voorbeeld 5: * These: het kleuterkind met een goddelijke adoratie voor zijn vader * Anti-these: de puber waarbij de vader een loser is * Synthese: de jongvolwassene met een realistisch ouderbeeld ;Voorbeeld 6: In de kunstgeschiedenis zijn er talloze voorbeelden van tegenstellingen die elkaar opvolgen: * Realisme en Impressionisme: Realisme is een kunststroming die zich richt op het weergeven van de werkelijkheid, terwijl Impressionisme indrukken vastlegt. * Barok en Rococo: Barok is een kunststroming die zich kenmerkt door dramatische effecten, terwijl Rococo zich kenmerkt door lichtere, meer decoratieve elementen. * Kubisme en Futurisme: Kubisme staat voor geometrische vormen, het Futurisme zoekt beweging en snelheid. * Romantiek en Realisme: Romantiek richt zich op emotie en verbeelding, het Realisme wil de werkelijkheid tonen zoals die is. * Surrealisme en Dadaïsme: Surrealisme zoekt naar het onderbewuste, het Dadaïsme daagt de conventionele kunst uit. * In de kunstgeschiedenis is er sprake van synthese wanneer twee tegenstellingen worden samengevoegd tot een nieuwe stijl. Een voorbeeld hiervan is het Postmodernisme, dat elementen van verschillende stijlen combineert. . . == De Ist-familie telt (te) veel leden == . [[Bestand:David Van Reybrouck.jpg|thumb|550px|David Van Reybrouck ziet kenmerken van het 21ste-eeuwse populisme in het socialisme uit de negentiende eeuw. Hij schrijft één lange redenering met als conclusie dat er in de kennismaatschappij aandacht nodig is voor laaggeschoolden. Dat komt de democratie alleen maar ten goede. Tien jaar na zijn lange redenering, in 2019, komt er het initiatief voor een Jezuïetenschool in Molenbeek en kan Van Reybrouck een experiment aangaan in de Duitstalige gemeenschap.]] [[Bestand:Jose_Ortega_y_Gasset.jpg|thumb|550px|Jose Ortega y Gasset, geen optimist. Ortega is kritisch over de massa die hij definieert als gelijk ieder ander. De massamens is onbescheiden, zonder zelfkritiek en respectloos voor autoriteit en staat tegenover de elite. Ortega roept de aristocratie op om de leiding te nemen bij cultureel verval.]] Aan de uitersten van het spectrum staan de optimist en de pessimist. Een ander spectrum is te vormen tussen de realist en de idealist. Tussenin liggen vele interpretaties van de geschiedenis. Belangrijk is de betrouwbaarheid van wat men beweert. Hoe kan je dit nagaan? Dat gebeurt via twee strategieën: mediawijsheid en historische kritiek. Iedereen gaat aan de slag met de werkelijkheid en maakt er iets van op zijn eigen originele wijze. Waakzaamheid blijft geboden. . ;1. De optimist * Is zonder meer optimistisch wat de toekomst betreft. Technologie zal ons redden, de wereld kent alleen maar vooruitgang. Een mooie passage uit Milan Kundera's '''Ondragelijke lichtheid van het bestaan''' illustreert dit optimisme. Verder is Kundera geen typische optimist. . ;2. De pessimist * Doemdenkers zoals: Louis-Ferdinand Céline, Oswald Spengler, José Ortega y Gasset, Johan Huizinga. . ;3. De Marxist en de communist * Van Karl Marx tot Raoul Hedebouw. . ;4. De populist * Vertaalt de historische boodschappen in eenvoudige termen en gebruikt zijn verhaal voor een eigen gewin. Dictators neigen naar dit type. . {{Citaat|'''Hij (de populist) weet wat het volk wil, en dat moet volstaan. Daardoor duldt hij geen tegenspraak, daardoor heeft hij een gloeiende hekel aan het debat. Het parlement, de grondwet, de gebruikelijke democratische procedures zijn voor hem eerder hindernissen dan politieke verworvenheden. In die betekenis is populisme in wezen antidemocratisch en antiparlementair; sommigen spreken zelfs van 'proto-totalitair'. Dit duistere populisme miskent het wezen van de democratie.'''|David Van Reybrouck}} . ;5. De cartoonist * Een standup comediën die van alles een grap maakt, mensen een spiegel voorhoudt door middel van een grap. Niet altijd in dank afgenomen. Denk aan de Bataclan en Charlie Hebdo. . ;6. De relativist * Relativeert alles kapot. Problemen bestaan nauwelijks. . ;7. De structuralist * De structuren bepalen het denken. Individueel maakt een mens nauwelijks keuzes. . ;8. De kapitalist * Denkt alleen maar in economische modellen: leiders zijn managers, winners en een probleem los je op met een businesmodel. . ;9. De journalist en de columnist * Stefan Zweig en Joseph Roth . ;10. De illusionist * Goochelaars en charlatans die aan de slag gaan met de werkelijkheid . ;11. De hyperbolist * Vergroot alles uit, overdrijft . ;12. De realist * 'tja. Die hebben we nog niet gevonden :-) . ;13. De polemist * Slaagt er in om partijen die hetzelfde nastreven in ruzie te steken. Zelf komt hij er ongezien mee weg. Een spreekwoord kenmerkt hem: 'Twee honden willen een been, de derde komt er mee heen.' . ;14. De hedonis, de narcist, de egoïst en de Trumpist * Aarzelt niet om publiekelijk te liegen en benoemt alles wat hem of haar tegen de haren instrijkt [[fake news]] * Denkt alleen aan zichzelf en gaat daarvoor over lijken? * Houdt van zelfverheerlijking. . ;15. De perfectionist * Streeft perfectie na ten koste van alles. . ;16. De encyclopedist * Verzamelt kennis, zoveel mogelijk objectieve kennis om op basis van deze 'ratio' gedegen beslissingen te kunnen nemen. . ;17. De anarchist, de andersglobalist en de activist * Is te zien op manifestaties en betogingen. Roept en staat op de barricaden. * Stelt het systeem in vraag, doorgaans op een speelse, ongevaarlijke manier. . ;18. De negationist * Negeert toekomstige problemen (klimaatopwarming), of negeert wat er in het verleden gebeurde (holocaust). In sommige samenlevingen is negationisme strafbaar. . ;19. De ecologist * Ziet ecologie als een religie. . ;20. De royalist * Is koningsgezind. . ;21. De propagandist en de evangelist * Tracht aanhangers te vinden voor zijn gedachtengoed via de publieke opinie, vaak is de info eenzijdig of verzonnen. * Loopt over van bekeringsdrang. . ;22. De sadist * Houdt ervan om zijn tegenstanders te pijnigen. . ;23. De nationalist * Nationalisme is een ideologie die de staat als historische eenheid ziet. Soms gaat dit gepaard met idee van exceptionalisme om de eigen identiteit af te grenzen tegenover anderen. . ;24. De separatist * Separatisme streeft naar de terugtrekking uit een bestaande staat en het oprichten van een eigen. . ;25. De futurist * Probeert te voorspellen hoe de toekomst er zal uitzien. . ;26. De simplist * Stelt alles te eenvoudig voor. . ;27. De idealist . . ;Aan de toog '''VRAAG''': Moet ik al deze typetjes kennen? '''ANTWOORD''': Uiteraard niet. . '''VRAAG''': Waarom voer je ze hier dan ten tonele? '''ANTWOORD''': Omdat politieke debatten of monologen tegenwoordig vaak beginnen met het definiëren van de tegenstander, in plaats van het positioneren van het eigen zelf. Voor wie de debatten van op afstand volgt, klinkt dit abstract, maar een voorbeeld maak veel duidelijk. Als Wouter Beke (CD&V) in 'De Zevende Dag opdaagt (3.02.2019) en onmiddellijk zegt hoe NVA en GROEN denken over de vraag die hij krijgt voorgeschoteld, getuigt dit van[framing, iets wat doorgaans de media wordt verweten. Het is een techniek van stereotypering waar de democratie niet bij gebaat is. . '''VRAAG''': Een beetje zoals Anuna De Wever niet weet of ze een man of een vrouw is? '''ANTWOORD''': Inderdaad, je hoeft de wereld niet in categorieën op te delen. Anuna zegt: Als ik weet en ervan overtuigd ben dat ik mezelf ben - ik ben Anuna - dan volstaat dat. Niemand hoeft mij te definiëren. . '''VRAAG''': Maar hoe weet je dan met wie/wat je te doen hebt? Zo is er toch geen duidelijkheid meer? '''ANTWOORD''': Waarom zou dat moeten? Waarom wil je duidelijkheid? . '''VRAAG''': Ik ben eigenlijk op zoek naar de waarheid. Dat lijkt me een beter begrip. . '''ANTWOORD''': Zou de geschiedenis de waarheid kunnen brengen? Is waarheid geen begrip waar priesters of andere religieus geïnspireerde mensen van houden? Geschiedenis is een wetenschap en die houdt zich bezig met 'betrouwbaarheid' van informatie. Hoe dat in elkaar zit, leg ik je hieronder uit. . . == Schema == . [[File:Karl_Marx_001.jpg|thumb|350px|Karl Marx ontwikkelt zijn geschiedenisvisie volgens de dialectiek van zijn voorloper Hegel: these, antithese en synthese. Weber is evenzeer 'dief' en ontleent de begrippen aan Fichte die ze op zijn beurt stal bij Kant. Hegel streeft naar een totaalconcept van wetenschap en godsdienst, esthetica en filosofie en bekijkt de werkelijkheid als een proces van tegenstellingen, geen statisch zijn en drukt dit uit met 'aufheben' wat optillen, afschaffen en bewaren betekent. These, antithese en synthese?]] . {| class="wikitable" |- ! Visies op geschiedenis !! Pessimisme !! Optimisme !! Dialectiek |- | '''Wie maakt ze?''' || Louis-Ferdinand Céline|L.F. Céline || Milan Kundera|M. Kundera || Karl Marx |- | '''Richting''' || Circulair || Lineair || Spiraal |- | '''Resultaat''' || Doemdenken || Vooruitgangsdenken || Determinisme |- | '''Gevolgen''' || Ironie, cynisme|| Vrijheid, verantwoordelijkheid || Strijd |- | '''Doel''' || Doelloos || Groei || Klasseloze staat |- | '''Motor''' || Domheid || Verlichting || Economie & het middenveld |} . . == Objectiviteit? == . ;Kijken <gallery> Bestand:Grey square optical illusion.PNG|thumb|Vierkant A heeft precies dezelfde grijskleur als vierkant B ([[:file:Same_color_illusion_proof2.png|bewijs]]) Bestand:Grid illusion.svg|thumb|Flikkerend rooster. Het lijkt of er zwarte vlekken verschijnen Bestand:Gradient-optical-illusion.svg|thumb|De grijze balk heeft overal dezelfde kleur Bestand:Tribar.png|thumb|De [[Penrose-driehoek|driehoek van Penrose]]. Een driedimensionale figuur die niet kan bestaan Bestand:Onm_kubus2.png|Onmogelijke kubus Bestand:Impossible staircase.svg|Oneindige trap File:Blivet.png|[[Blivet]] </gallery> . . = '''GESCHIEDENIS ALS CONSTRUCTIE''' = [[File:Kortrijk-Groeningemonument.jpg|thumb|right|550px|Kortrijk, Groeningemonument uit 1906 (beeldhouwer Godfried Devreese). In Vlaams-nationalistische kring symboliseert deze slag de taalstrijd. De Vlaamse Gemeenschap riep in 1973 11 juli als feestdag van Vlaanderen uit.]] . Geschiedschrijving is, net als het nieuws, onderhevig aan trends. Het is niet zo dat de ‘geschiedenis’ het verleden objectief in beeld brengt. Historici construeren betekenis uit de chaotische werkelijkheid door feiten en gebeurtenissen te rangschikken, te interpreteren of met elkaar in verband te brengen. Zo is het resultaat van hun denkwerk verschillend. 'Al zolang ze bestaat, heeft de geschiedschrijving een ingewikkelde band met de politieke macht' schrijft Anne Morelli in haar boek ''De grote mythen uit de geschiedenis van België, Vlaanderen en Wallonië.'' Jacques R. Pauwels heeft het iets recenter over ''De grote mythen van de moderne geschiedenis.'' Hij steekt van wal met 'Mythen zijn geen leugens' maar fantasieverhalen met een kern van waarheid. Mythes bevatten 'een kern van historische werkelijkheid maar dienen niet om die werkelijkheid uit de doeken te doen. Ze streven ernaar mensen te socialiseren, hen met de stand van zaken in hun maatschappij tevreden te stellen of minstens te verzoenen, ook - en vooral - wanneer er eigenlijk goede redenen bestaan om ontevreden te zijn met de status quo en verandering te willen, eventueel zelfs radicale, revolutionaire verandering.'<ref>JACQUES R. PAUWELS. De grote mythen van de moderne geschiedenis. Epo, Berchem, 2019, p. 7-8.</ref> . . == Geschiedenis en macht == . Het lijkt op wat Morelli schrijft: 'Vanaf de oudheid heeft de historicus de machtshebbers bezongen, hun veroveringen gelegitimeerd, vanuit het verleden hun identiteit bepaald en hun voorouderlijke deugden verheerlijkt. De historicus gaf de natie zijn wortels. Te vaak vergeten we dat de historicus buiten zijn onderzoek kan. De historicus is een kind van zijn tijd, heeft zijn aandachtspunten en zijn blinde vlekken, zijn sympathieën, banden en kent de dingen waar hij beter niets over schrijft. De historicus is soms een militant of een machtsdienaar. Zo ‘maakt’ hij -bewust of onbewust - het verleden. Dé voorbeelden vinden we in de 19de eeuw, toen de romantiek naar de ziel van het volk zocht, ter onderscheid met anderen. Historici zochten de ziel en vonden ze in het verleden vol 'feiten' die, met de nodige rangschikking en interpretatie, voor deze identiteit zorgden. Deze 'mythen' toonden dat bodem en ras in een ver verleden al onze identiteit vormden.'<ref>MORELLI ANNE (Ed.). ''De grote mythen uit de geschiedenis van België, Vlaanderen en Wallonië''. Epo, Berchem, 1996, pp. 7-21.</ref> . . === Anne Morelli === . Het boek van Anne Morelli ''Les Grands Mythes de l’histoire de Belgique, de Flandre et de Wallonie'' verkocht als een zoet broodje. In enkel weken tijd gingen 10.000 exemplaren over de toonbank en lokte het boek historische en politieke reacties uit. Het magazine ''Front National de Belgique'' beschuldigde het boek ervan de fierheid van de Natie aan te tasten en de goede naam van de Belgen te besmeuren: 'Het maakt ons verleden en onze nationale helden met de grond gelijk en volgens de auteurs kan alleen een imbeciel of een idioot trots zijn op onze geschiedenis.' Extreem rechts gebruikte de argumenten in haar pamfletten. . . === Kortrijk 1302-1902 === . Jo Tollebeek en Tom Verschaffel ontmaskeren in de ''Nieuwe Encyclopedie van de Vlaamse Beweging'' de mythe van de veldslag op 11 juli 1302 waarin een leger van Vlaamse ambachtslui het Franse ridderleger op de Groeningekouter verslaan. 'Deze veldslag kaderde in het verzet van (een gedeelte van) Vlaanderen tegen de veroveringsdrang van het Frankrijk van Filips de Schone' schrijven ze. Vanaf het midden van de negentiende eeuw komt de benaming Guldensporenslag in zwang, door de publicatie van Hendrik Conscienses ''De Leeuw van Vlaanderen'' en doet de naam denken aan een romantische tijd vol heroïsche vrijheidsdrang tegen een reeks vreemde onderdrukkers: de Romeinen en Caesar, de Fransen (1302), de Spanjaarden (de Geuzen en de Tachtigjarige Oorlog), de Oostenrijkers (Jan de Lichte) en de Nederlanders. Conscience is niet de eerste die 1302 onder de aandacht brengt; toch is het zijn ''Leeuw van Vlaenderen'' die zich vanaf 1838 in het Vlaamse bewustzijn nestelt, zonder dat die in tegenspraak is met de vaderlandsliefde voor België. Naarmate de Vlaamse Beweging evolueert, verschuift de betekenis van de Guldensporenslag. . . === Vier keer feest === . De symbolenstrijd bereikt een hoogtepunt in Kortrijk in 1902, bij de zeshonderdste verjaardag. De voorbereidingen beginnen in 1891 en Guido Gezelle schaart zich achter het initiatief. Omwille van ideologische twisten onder de organisatoren komen er uiteindelijk vier feesten: op 13 juli organiseert de Vlaamsche Volksraad een eerste manifestatie; diezelfde dag betoogt het liberale Vaderlandsch Comiteit; op 17 augustus volgt het feest van de katholieken; en nog eens veertien dagen later trekken de socialisten -met tweetalige slogans ("De strijd van Kortrijk was een strijd tegen de rijken")- door de Kortrijkse straten. Door de strubbelingen raakt het standbeeld voor de Groeningekouter niet tijdig klaar; het zou in 1906 worden onthuld. De cultus van 1302 is sedert 1973 officieel: 11 juli is de feestdag van de Vlaamse Gemeenschap. . . == Ideologie == . Vertrekkend van dit soort ideeën verspreidden schoolboeken in het verleden een patriottische geschiedenis en het nationaal gevoel. Ook al kende België weinig geschiedenis-catechismussen, toch herhaalden schoolboeken generatie na generatie clichés en stereotypen die tonen dat België ten tijde van Jules Caesar een identiteit bezat. De historicus Eric Hobsbawm beschreef de geschiedenisvervalsers en stelt dat 'geschiedenis de grondstof is voor nationalistische, etnische of fundamentalistische ideologieën, zoals de papaver dat is voor de heroïneverslaafde.' . === I. Nationalisme === [[Bestand:Steuben - Bataille de Poitiers.png|thumb|550px|'''732_TECHNOLOGIE MAAKT HET VERSCHIL''' Carl von Steuben, of is het Charles Auguste Steuben? (1788–1856) schildert in 1837 de Slag bij Poitiers uit het jaar 732 in een Romantische versie. De slag is bekend omdat de stijgbeugel de doorslag geeft. Frankische ruiters ondervinden dat ze vast in het zadel zitten om hun bijlen en tweesnijdende zwaarden rond te zwaaien, zonder evenwichtsverlies. Haaksperen drukken de Moorse schilden weg zonder dat ze van hun paard vallen. Het schilderij hangt in Versailles. De stijgbeugel was niet nieuw, de Hunnen gebruikten die eerder. Voor de Brit Edward Creasy is deze slag één van de vijftien belangrijkste uit de wereldgeschiedenis. Hij beschreef dat in zijn boek ''The Fifteen Decisive Battles of the World'' uit 1851. Klopt het dat aldus Bart de Wever - dixit Europajournalist Paul Goossens - hier de Canon van de Vlaamse / Europese geschiedenis begint met de installatie van een vijand: de oprukkende Islam? Goossens schreef daarover in ''De Standaard'' het volgende: 'De eerste keer dat dit continent zich als 'Europees' manifesteerde, was toen het met de dreiging van de islam werd geconfronteerd.<ref>PAUL GOOSSENS. ''Het is zover, Bart De Wever heeft Europa ontdekt.'' In: ''De Standaard'', 24.08.2019, p. 36.</ref>]] Als het aan Bart De Wever ligt, begint de Canon van de Vlaamse / Europese geschiedenis met de installatie van een vijand: de oprukkende Islam, verslagen in 732 bij Potiers. Europajournalist Paul Goossens schreef daarover in ''De Standaard'' het volgende: 'De eerste keer dat dit continent zich als 'Europees' manifesteerde, was toen het met de dreiging van de islam werd geconfronteerd. Niet het Verdrag van Rome, wel de slag van Potiers in 732 zou, volgens De Wever, die in deze een doorslagje van die van radicaal-rechts is, het echte begin van een verenigd Europa zijn. Volgens die canon moeten Robert Schuman en Jean Monnet als fouding fathers de plaats ruimen voor de Frankische krijgsheer Karel Martel, bastaardzoon van Pepijn van Herstal en cultfiguur van extreemrechts. Tegelijkertijd wordt het concentratiekamp Auschwitz tot een Pools provinciestadje gedegradeerd en krijgt de Europese eenwording een een radicaal andere inspiratiebron. De Europese burgeroorlog (WOII) en de Holocaust verdwijnen op de achtergrond, de islamitische andere wordt nu de raison d'etre van de eenheid. Een verleden van kruistochten en de reconquista's wordt weer actueel. Daarmee ligt de Europese identiteit in de voor Vlaamse nationalisten vertrouwde antagonistische bedding. Als het Vlaamse wij een smoel kreeg, is het omdat het zich tegen de Belgische "vijand" kon afzetten. "Het is een onmiskenbaar feit" schrijft De Wever, "dat een externe vijand een zeer tastbare en doorslaggevende rol kan spelen in identiteitsvormingsprocessen." In zijn recept voor Europa zit het er allemaal in: meer Potiers en de promotie van de politieke islam tot uitverkoren Europese vijand' en een minder prominente aanwezigheid van de Holocaust. 'Is dat een radicaal-rechts verhaal?' vraagt Goossens zich af. 'Ongetwijfeld, maar niet voor De Wever. Voor hem is de Koran geen license to kill en is er geen sprake van botsende beschavingen, wel van een conflict over het voortbestaan van de moderniteit. Het zal de radicalen een zorg zijn. Hun memes en vlaggen zijn immuun voor subtiel denken. Voor De Wever daarentegen draait het allemaal rond de moderniteit. Daarom de noodzaak van een leidcultuur met de verlichting als kompas. Dat klinkt mooi, maar het valt op dat het conservatieve orkest de verlichting pas begint af te stoffen als de moslim in de buurt is. Als het over ongelijkheid, mensen in nood op de Middellandse Zee en de inspiratie van de Europese Unie gaat, stopt die muziek. De Wever houdt niet van half werk. Omdat een identitaire beweging niet zonder vijand kan, heeft hij er meteen twee in de aanbieding: de politieke islam dus en de ‘postmodernisten en cultuurrelativisten’. Dat nihilistische volkje sleurde Europa in een spiraal van identitaire zelfdestructie, cultiveerde de zelfschaamte en hypothekeert een groot verhaal over een mythisch verleden. Pas als met die binnenlandse vijand is afgerekend, kan de externe vijand worden aangepakt en ontstaat er ruimte voor Europese trots en kan met een luid ‘Europa is van ons’ het afscheid van Auschwitz afgekondigd worden.<ref>PAUL GOOSSENS. ''Het is zover, Bart De Wever heeft Europa ontdekt.'' In: ''De Standaard'', 24.08.2019, p. 36.</ref> . . === II. Media en propaganda === [[Bestand:Honoré_de_Balzac_(1842)_Detail.jpg|thumb|right|550px|Had Honoré de Balzac gelijk met zijn wijsheid dat 'achter elk groot fortuin een misdaad verscholen gaat'?]] . ==== Media indoctrinatie ==== Voor ideologieën is het verleden essentieel en wie er geen heeft, kan het uitvinden. Jacques Pauwels voegt een tweede ideologie toe. Hij stelt dat het triestig is gesteld met het historisch besef (lees: de kritische geest) en dat de media, veel meer dan het onderwijs ons doordringt van een eindeloze reeks mythes. Mythes zijn geen leugens, maar fantastische verhalen met een kern van waarheid. Naast het onderwijs kwamen het internet, de tv en de film en de sociale media. Die voegden - in het beste geval - een kennislaag aan het (ideologische) geschiedenisonderricht toe, in het meest barre geval namen ze de onderwijs-rol gewoon over of schelden sociale media er over heen. Waarom zijn die media zo ijverig bezig om ons de geschiedenis te leren kennen? Essentieel om dit te begrijpen, is dat die media heel vaak privé-eigendom zijn van superrijken. Noam Chomsky maakte die analyse al eerder. En dat er een verband bestaat tussen de media en hun eigenaars wordt doorgaans niet vermeld. Als media ter sprake komen, dan worden die vaak opgevoerd als de waakhond van de democratie, niet als propagandakanalen van multinationals en holdings. Dat deze één procent-elite (die negentig procent van alle rijkdom in haar zakken heeft) niet graag in de belangstelling staat, spreekt voor zich. Daarom zwijgen historische films over de steun die Hitler genoot van Duitse en Amerikaanse (jawel!) industriëlen en bankiers. Net omdat die één procent bang is voor een objectieve kijk, controleert ze de verhalen die ze de wereld instuurt en welke niet. Dit soort selectiviteit zien we bijvoorbeeld bij de betekenis die documentaires geven aan de atoombommen op Hiroshima en Nagasaki. Echter, meer dan om Tokyo op de knieën te dwingen, waren de honderdduizenden slachtoffers bedoeld om Moskou te intimideren. Daarom is onze kennis over de Tweede Wereldoorlog ook een Hollywoodproduct waarbij D-day belangrijker is dan wat er in Stalingrad gebeurde. Het zijn de bevoorrechten en de winnaars en niet de underdog of de slachtoffers die de geschiedenis maken. Had Honoré de Balzac gelijk met zijn wijsheid dat 'achter elk groot fortuin een misdaad verscholen gaat'? Ongetwijfeld. En daar is de één-procent-elite zich van bewust. Daarom leidt hun entertainment de aandacht af van waar het werkelijk om draait, namelijk dat rijken rijker worden en armen armer worden. Hun media slagen erin om de kapitalistische kritiek te fnuiken door bijvoorbeeld te eenzijdig te focussen op Hitler als grote schuldenaar van wat er tussen 1939 en 1945 gebeurde en niet op wie centen verdiende aan de oorlog, de wapenhandelaars, de wapenindustrie, Hugo Boss die de kledijlijn voor de Nazi's uitdacht of Bekaert uit Zwevegem (die na de oorlog de Sociale Hogeschool, het latere Ipsoc, ruimsubsidiërde) die de prikkeldraad voor de kampen leverde. Het kapitalisme heeft een vooral verborgen geschiedenis die nauwelijks onder de aandacht komt en verbergt hoe rijken rijker worden. Wie dit wil begrijpen of minstens wil analyseren kan bij de kritische geschiedschrijving terecht. . ==== Propaganda ==== In de twintigste eeuw onderzoeken communicatiewetenschappers de mediabeïnvloeding door middel van gedragsonderzoek, diepte- en waarnemingspsychologie, marketing en de metafoortheorie, taal en machtsmechanismen. In 1937, kort na de machtsovername van Hitler in Duitsland (1933) formuleert het Amerikaanse Institute for Propaganda hoe propaganda werkt. . 1. '''Plain Folks Appeal''': gebruik realistische situaties die iedereen herkent, wees betrokken op volkse thema's; . 2. '''Bandwagon Appeal''': als iedereen achter dezelfde kar loopt, moet de boodschap die de kar verspreidt wel juist zijn. Als iedereen in de rij staat voor een ijsje, zijn ze per definitie lekker. We kennen voorbeelden van zelfstandigen die in die optiek de kunstmatige klant creëren; . 3. '''Misleading Numbers''': gebruik desnoods misleidende cijfers, nuanceer harde feiten; . 4. '''Transfer''': gebruik vlaggen, wapenschilden, titels, uniformen, symbolen… iedereen herkent ze; . 5. '''Celebrity''': verwijs naar beroemdheden, namen en autoriteiten, uit het heden en het verleden, prijs de 'comming man' als het voorbeeld voor de toekomst. Deze leider zal ons redden; . 6. '''Glittering Generalities''': grootsprakerige algemeenheden zorgen voor positieve connotaties; . 7. '''Stereotyping''': scheldgedrag herleidt tegenstanders tot karikaturen, maak er een cliché van; . 8. '''Call to Action''': Roep op tot actie zodat mensen niet langer hun schouders ophalen maar zich inzetten en gewaardeerd voelen; . 9. '''Card-Stacking''': schik de kaarten op een andere wijze, bepaal de volgorde van de presentatie. Hou kaarten achter de hand en speel ze uit indien nodig of hou kaarten achter en verzwijg. . . === III. Veiligheid en angstcultuur === [[Bestand:Chernobyl_Hotel_with_reactor_in_background.jpg|thumb|right|550px|De kernramp van Tsjernobyl maakte Ulrich Becks publicatie uit 1986 over de risicosamenleving tot een bestseller in Duitsland.]] Een derde ideologie focust op wat René Munnik in zijn boek 'Geweldig' de 'veiligheidsideologie' noemt. Zijn er objectieve redenen om aan te nemen dat onze werkelijkheid zo onveilig is? Of zijn we gewoon gevoeliger voor onveiligheid? Ulrich Beck spreekt in 1986 over 'Risikogesellschaft'. . Zijn boek ''Risikogesellschaft: Auf dem Weg in eine andere Moderne'' (Risicomaatschappij: op weg naar een andere moderniteit) kreeg door de kernramp van Tsjernobyl de status van bestseller en is snel in het Engels vertaald. Het begrip wijst er ''niet'' op dat onze tijd gevaarlijker is dan vroeger. Gezien de levensverwachting, de technologie en de welvaart leven we veiliger dan ooit: ziektes en hongersnoden, natuurrampen en epidemie lieten we achter ons. Met de risicosamenleving wijst Beck op: . 1. de risico's (kernrampen, klimaatsverandering) zijn veroorzaakt door de neveneffecten van onze hoogtechnologische en welvarende, onze moderne en verlichte samenleving (die alles beheersbaar zou houden). . 2. risico's, zowel reëel en vermeend nodigen uit tot een angstcultuur via propaganda, ideologie of als ultieme utopische preventie waarbij alles onder controle te houden is. . 3. de risico's zijn er om te blijven. Wie nog geboren moet worden kan last krijgen. . 4. de risico's zijn niet lokaal, maar wereldwijd. . 5. de risico's treffen alle klassen, elk ras, alle leeftijden en sekses. . 6. de risico's zijn onzichtbaar. Alleen deskundigen merken ze op.<ref>Zie RENE MUNNIK (Ea.). ''Geweldig! Over de vanzelfsprekendheid van geweld.'' Valkhof Pers, Nijmegen, 2005, p. 7-11.</ref> . . === IV. Complottheorieën === Complottheorieën halen hun sterkte omdat ze gebaseerd zijn op selectief en speculatief bronnengebruik en hun wantrouwen tegenover wetenschappelijke kennis. Een complottheorie vertrekt van de overtuiging dat verborgen groepen met kwade bedoelingen gebeurtenissen sturen. Kenmerkend is: een verborgen elite; controle; toeval bestaat niet; wantrouwen in officiële verklaringen; het tegenbewijs is deel van het complot. De vraag draait vaak rond de vraag: "Wie heeft macht?" en "Waarom gebeuren dingen?" Complottheorieën bieden eenvoudige antwoorden op complexe processen. Juist omdat zoveel vragen onbeantwoord blijven, ontstaan talloze theorieën. Miljoenen mensen dat de maanlanding van 1969 in een studio is opgenomen. Voorbeelden zijn gecreëerd rond De bende van Nijvel (1982-1985) en hun link met extreemrechtse netwerken, de staatsveiligheid, het NAVO-netwerk Gladio en politieke elites. De aanslagen van 11 september 2001 behoren tot de meest besproken complotthema's. Veel theorieën stellen dat de Amerikaanse overheid betrokken was en dat de Twin Towers gecontroleerd zijn opgeblazen. Recenter zijn de theorieën rond QAnon, de Great Reset, vaccinatiecomplotten, omvolkingstheorieën, de klimaatontkenning... . . ;Kijken <gallery> Bestand:Goedendags in het museum Kortrijk 1302 9-01-2010 14-20-13.JPG|Resten van goedendags Bestand:Paardenhangertje_van_Gwijde_van_Namen_Kortrijk_1302__9-01-2010_14-22-14.JPG|Paardenhangertje van Gwijde van Namen File:Battle_of_Courtrai2.jpg|De Guldensporenslag, tot de negentiende eeuw vergeten, daarna vanonder het stof. Met een doel. File:Nicaise de Keyser04.jpg|Voorstudie van de slag door Nicaise de Keyser. File:Guido_Gezelle.jpg|Guido Gezelle (1830-1899) File:Hendrik_Conscience.jpg|Hendrik Conscience (1812–1883) File:Leeuwvanvlaenderen.gif|De Leeuw van Vlaanderen verscheen in 1838 File:Groeningepoort.jpg|Groeningepoort in Kortrijk File:Kortrijk_Groeningeabdij_museum.JPG|Museum Kortrijk 1302 </gallery> . . == Morele paniek en fake news == . [[Bestand:RebeccaNurse-inChains.jpg|thumb|right|550px|De heksenprocessen van Salem in Amerika begonnen in 1692 en resulteerden in minstens 24 ter dood veroordelingen. Beschuldigingen ten aanzien van vooraanstaanden stopten de processen en deden de morele paniek verdwijnen.]] [[Bestand:Deep_throat_PD_poster_(restored).png|thumb|right|550px|In deze film is de vrouwelijke seksualiteit het thema. Er zijn eindeloze processen gevoerd over de film. In 23 Amerikaanse staten is die verboden, in het Verenigd Koninkrijk is hij illigaal tot het jaar 2000. Nederland was toleranter. De film draaide uitsluitend voor meerderjarigen in bioscopen met minder dan vijftig zetels.]] Fake news kan leiden tot morele paniek. Morele paniek is een buitenproportionele, vijandige en gemediatiseerde reactie op een situatie of technologie, een persoon of groep, die waarden en normen lijken te bedreigen. Het begrip verklaart maatschappelijke angstreacties die niet in verhouding staan tot de ernst, het risico, de schade of de dreiging. Morele paniek is een sleutelbegrip uit de sociologie en criminologie en zou voor het eerst gebruikt zijn door Marshall McLuhan in 1964. Jock Young introduceerde het in 1971 in de criminologie en de socioloog Stanley Cohen gaf het begrip bekendheid in zijn klassieker ''Folk Devils en Moral Panics'' uit 1973. Daarin beschrijft hij de jeugdbendes, de ‘Mods’ en de ‘Rockers’. [[File:Waarom geloof jij fake news.webm|thumb|550px|Waarom geloof jij fake news? - Universiteit van Vlaanderen]] . . === Fasen === . Morele paniek is gefaseerd en begint met een stereotiepe en overdreven voorstelling van een gebeurtenis. Daarna wordt die geassocieerd met soortgelijke gevallen en gepresenteerd als symptomatisch voor een maatschappelijk probleem. Vervolgens wakkeren doemscenario’s de angst aan en escaleert het tot er justitiële, politionele of juridische maatregelen komen. Soms ebt de paniek na een tijd weg, soms duurt de golf zo lang dat het zelfbeeld van de samenleving verandert. Voor de samenleving maakt het weinig uit of de oorzaak wel of geen hersenschim is en geldt het Thomas-theorema: ''als mensen situaties als werkelijk definiëren, zijn zij werkelijk in hun gevolgen''. Niet de situatie zelf, de perceptie geeft de doorslag. . . === Voorbeelden? Legio! === . * Satanisch ritueel misbruik. . * De heksenjacht in Vlaanderen (met hoogtepunten tussen 1590-1610) en de processen zoals die in Salem. . * De gevolgen van masturbatie. . * De paniek en massahysterie die in 1938 ontstond bij het hoorspel ''The War of the Worlds'' van het Amerikaanse radioprogramma Mercury Theatre on the Air. Luister hier: [http://sounds.mercurytheatre.info/mercury/381030.mp3 War of the Worlds]. . * De zorgen over genetisch gemanipuleerde voeding. . * De invloed van televisiegeweld of in games zoals in Canis Canem Edit en de GTA-reeks. . * Imitatiegedrag van jongeren bij het zien van pornografie zoals in de film ''Deep Throat''. . * In de zomer van 1984 rapporteerden kranten na een dodelijke vechtpartij op het strand van Egmond in Nederland over het ‘kustgeweld’, de ‘geweldsgolven’ en ‘-explosies’, ‘uitbarstingen’ en ‘epidemieën van geweld’, alsof het natuurverschijnselen waren. De paniek kreeg ook de politie, justitie, de horeca en het lokale bestuur in zijn greep en ebde na enige tijd weg. . * De mediareactie en die van de overheden na de aanslagen op 11 september 2001 en de terroristische aanslagen in Madrid van 11 maart 2004 en de terroristische aanslagen in Londen van 7 juli 2005. In hun representatie van ‘het’ terrorisme dragen overheid en media bij tot paniek omdat ze onnodig angst zaaien door burgers vertrouwd te maken met dreigingen. Dit simplisme brengt de moeizame interetnische verhoudingen onder spanning en leidt de aandacht af van oorlog of genocide. . * De negentiende-eeuwse angst om levend begraven te worden, leidde in 1868 tot het patent op de lijkkist met een ladder voor een uitvinder uit New Jersey. . * In het Engelse Middlesbrough worden in 1987 121 kinderen uit hun huizen geplaatst na misbruik. Artsen gebruikten de techniek 'reflex anale oprekking' waarbij ze de billen uit elkaar schuiven en de anus bestuderen. Later bleek de techniek onwetenschappelijk en met de meeste kinderen was niets aan de hand. . * De angst voor de atoombom tijdens de koude oorlog. . * De angst voor ongrijpbare vijanden zoals al-Qaeda, fijnstof, dioxine, zendmasen... . . = '''BETROUWBAAR''' = [[Bestand:Van_Olden_Barneveldt_Verhoeven_1619.gif|thumb|right|550px|Abraham Verhoeven, een prille 'gazettier' besloot zijn artikels in de Antwerpse krant de ''Nieuwe Tijdinghen'' met het zinnetje "Oft waer is, sal den tydt leeren.' De auteur waarschuwt zo zijn lezers in de vroege zeventiende eeuw voor te hoog gespannen verwachtingen inzake de betrouwbaarheid van zijn schrijfsel. Het bericht is nog relevant. De illustratie vertelt het 'Verhael hoe ende in wat manieren den heere Johan Van Olden-Barneveldt, Advocaet van Hollandt ende den Vrieslant/ is Onthalst gheworden smaendachs voor noen den xiij Mey Anno Duisent zes hondert neghen-thien; T'hantwerpen/By Abraham Verhoeven/op de Lombaerde Veste/inde gulde Sonne, 1619.']] . {{Citaat|'''Door de fragmentarisering van alle kennis is de beleidsvorming er natuurlijk eenvoudiger op geworden. De hooggespecialiseerde takken van moderne wetenschap zijn zo ondoorzichtig geworden dat de mensen die daarin werkzaam zijn, noodgedwongen tot hun dertigste of langer door moeten studeren tot ze kunnen toetreden tot de nieuwe geestelijkheid. Een lange leertijd hebben ze allemaal, maar dat betekent nog niet dat ze het altijd eens zijn over de beste aanpak. De SARS-CoV-2-pandemie heeft duidelijk gemaakt dat de onenigheid onder experts zich zelfs kan uitstrekken tot schijnbaar simpele beslissingen, zoals over het gebruik van een mondkapje. Eind maart 2020 (de pandemie was drie maanden oud) adviseerde de Wereldgezondheidsorganisatie daar nog tegen, tenzij een persoon was besmet, en pas begin juni werd dat advies bijgesteld. Hoe kunnen mensen zonder specialistische kennis daarin partij kiezen of wijs worden uit debatten die vaak eindigen met het intrekken of ontmantelen van claims die daarvoor nog alles bepalend waren?'''|Vaclav Smil}} . Wat de betrouwbaarheid van deze encyclopedie betreft, daar gaan we even klassikaal door. We nemen een schrijfstok of een griffel en een schrijfplank, lei genaamd. We noteren drie vragen, het antwoord erop hoor je in de les. . * Ten eerste: Wat is het risico als men onbetrouwbare informatie voor waar aanneemt? . * Ten tweede: Wat is betrouwbaarheid? . * Ten derde: Hoe kan ik de betrouwbaarheid van informatie peilen? Peilen is een term uit de scheepvaart, peilingen doe je steeds opnieuw, want je positie verandert constant. . [https://www.youtube.com/watch?v=hA2p8EqvLLI '''♥ LESOPNAME B. WYDOOGHE: WAT IS BETROUWBAARHEID? (20 Min.)'''] . . [https://www.youtube.com/watch?v=Xs0K4ApWl4g '''♣ LUISTER HIER NAAR DE GROOTSTE MISLEIDING UIT DE TWINTIGSTE EEUW'''.] . . == Weet je dat…? Tuurlijk wel. == * Je in naam van iemand anders kan SMS'en? . * Fototrucage mensen mooier maakt? Of lelijker, als het moet… Vrijwel elke foto in de krant of op internet is bewerkt! Kijk eerst naar [https://www.youtube.com/watch?v=iYhCn0jf46U dit filmpje van Dove] of naar deze ontmaskering. . * Er berichten gemaakt worden om journalisten een loer te draaien. Dergelijke berichten worden canards genoemd. Ze verschillen soms nauwelijks van stadslegendes. . * Goed ogende websites valse informatie doorspelen? . * Journalisten opzettelijk foute berichten de wereld insturen? Kijk op het impulscentrum naar (minstens) een van deze reportages. 1. Orson Welles War of the Worlds (Canvas Days that shook the World); 2. Bye bye Belgium (RTBF). . * Een verkeerd bijschrift bij een prima foto snel geplaatst is? . * De zetduivel vaker toeslaat dan gedacht? . * Sommige mensen wel heel goed gelovig zijn. Klik hier en bel en sms één jaar gratis. In tien dagen tijd tekenden 7200 jongeren in op dit aanbod. . * Een fout gespelde naam? Een foutief jaartal? Een verkeerde leeftijd of woonplaats? Tja, iedereen maakt fouten, niet? . Voor je info gebruikt, evalueer je die. “Ik heb de pest aan informatie, je kunt je eigen vooroordelen niet meer vertrouwen” schrijft Jan Blokker ergens. Het citaat is in een mum van tijd gevonden, geknipt en geplakt in dit document. De referentie is uiteraard vergeten. Informatie wordt altijd gemaakt. Woordvoerders, journalisten, fotografen, redacteurs… één voor één maken zij nieuws of geschiedenis. Toch wordt die menselijke oorsprong snel vergeten. Niet alleen de Bachelor in de Maatschappelijke veiligheid maar elke discipline evalueert informatie. Uiteraard vereist de doorlichting kennis van zaken, maar niettemin bestaan er “typevragen” die ongeacht het onderwerp gelijk zijn. Zo dient de informatie controleerbaar, nauwkeurig, volledig, redelijk en eerlijk, relevant en actueel te zijn, er dient structuur, overzichtelijkheid en een lay-out te zijn. Voor je aan de controle begint ga je de bedoeling van de makers na. Wat is de aard van je bron? * Informatief? * Persoonlijk? * Commercieel? * Opiniërend? . {| |[[Bestand:St Petersburg Union of Struggle for the Liberation of the Working Class - Feb 1897.jpg|thumb|550px|Revolutionaire club van St. Petersburg, 1897, kort voor de arrestatie door de Russische geheime dienst. In het midden zit Vladimir Lenin.]] |[[Bestand:St Petersburg Union of Struggle for the Liberation of the Working Class - Feb 1897 - Altered.jpg|thumb|560px|Dezelfde revolutionaire club van St. Petersburg, 1897, nadat Alexander Maltsjenko in 1930 bij Jozef Stalin in ongenade viel, werd hij verwijderd.]] |} . == Controleerbaar == [[Bestand:CBC_journalists_in_Montreal.jpg|thumb|rigth|550px|Van informatie die een redactionele controle onderging stijgt de betrouwbaarheid. Hier de redactie van de Canadian Broadcasting Corporation in Montreal (Canada) in 1944.]] . Betrouwbare info is controleerbaar. Van moeilijk te controleren info daalt de betrouwbaarheid. Anonieme info is onbetrouwbaar. Een cartoon uit The NewYorker toont twee honden voor een monitor, waarvan de ene zegt: ‘Op internet weet niemand dat je een hond bent.’ Een goede site bevat net als een boek de naam van de maker en zijn functie, de naam van de organisatie, een contactadres, een redactieteam, het doel van de organisatie en een datering. Het controleren begint dus met de vraag naar de auteur. Dit maakt een mail mogelijk of een extra controle via Google. Zoek uit wat de expertise van de auteur is, door zijn opleiding, werkomgeving of andere documenten te vinden. Verder kan de maker de controleerbaarheid vergemakkelijken door zijn tekst te onderbouwen met linken, een bibliografie of voetnoten. Eindigen sites op .ac.be of .edu, .org of .gov zijn het universiteiten, organisaties en staatsinstellingen. Trianguleren is het vergelijken van de informatie met minstens twee andere [relevante] bronnen. Twee is noodzakelijk, want op internet wordt veel overgenomen. Als meerdere webpagina’s hetzelfde zeggen over een onderwerp, werkt dit geruststellend. Maar let op, dit kan vals zijn. Wil je meer zekerheid, dan is het nodig om ofwel de site goed te bestuderen, te vergelijken of de commentaren op verwijspagina’s te lezen. Bij tegenstrijdige informatie is het belangrijk te weten welke auteur het meeste autoriteit heeft. Laat in je studie niet na om te wijzen op botsende visies en tegenstrijdige ideeën. Dit helpt bij het ontwikkelen van je eigen mening. . == Nauwkeurig en volledig == . Als je evalueert op nauwkeurigheid ga je na in welke mate er slordigheden of onnauwkeurigheden voorkomen. Verkeerd taalgebruik en tikfouten tonen aan dat de auteur weinig aandacht schenkt aan de inhoud. Let op voor vage omschrijvingen zoals “men beweert dat er veel wordt…” Dit zijn teksten die lucht verkopen. Op internet verschijnt regelmatig onvolledige info. Andere info is bewust onvolledig en werkt als smaakmaker of zet aan tot kopen, sommige bronnen behandelen het onderwerp oppervlakkig of wekken de indruk het onderwerp volledig te dekken, maar stellen na consultatie teleur. . == Redelijk == . Objectiviteit bestaat niet. De ‘werkelijkheid’ in taal gieten is ontzettend moeilijk: gewild of ongewild, steeds kijk je door filters van voorkennis, afkomst, behoeften, verwachtingen… Wat je ziet is cultureel bepaald. De discussie subjectief en objectief is hier aan de orde. Daarom is het onredelijk een auteur te vragen objectief te zijn. Verwacht van de auteur dat hij afstand doet van vooringenomenheid, een redelijke argumentatie gebruikt en eventueel uiteenlopende visies poneert. Vraag je af welk belang de auteur bij het onderwerp heeft. Zo rapporteert Greenpeace anders over een olietanker dan de eigenaar. Hoe redelijk is de informatie? Worden de ingenomen standpunten geëxpliciteerd? Wordt de website gesponsord? Hoe evenwichtig worden tegengestelde standpunten gepresenteerd? Is de term 'subsidieslurpers' een alitererende metafoor die wat suggereert of een objectief begrip? FEITEN ≠ TAAL . REALITEIT ≠ JE MENING . FEITEN ≠ JE MENING ≠ TAAL In hoeverre weerspiegelen gedachten realiteit? En, in welke mate zijn we in staat om de realiteit die we feiten noemen, te beschrijven? . == Eerlijk == [[Bestand:Pinocchio_1940.jpg|thumb|right|550px|Eerlijke info staat tegenover leugenachtige info en die is niet altijd even makkelijk te herkennen als bij Pinocchio.]] . Eerlijkheid is het (on)bewust manipuleren, verdraaien of verzwijgen. Worden de standpunten eerlijk gepresenteerd? Neemt de auteur een standpunt in? Is de partijdigheid acceptabel? Wordt dat standpunt gepresenteerd als een mening of als een feit? Eerlijkheid gebiedt dat feiten als feiten voorgesteld worden en meningen als meningen. . ;Feiten . Een feit is aanvaard omdat dit bleek uit onderzoek of omdat het aanvaard is. In het alledaags taalgebruik is een feit “zeker” en kan het geobserveerd worden. Als het feit een tijd bestaat, is dit een situatie of een structuur. Als het om een verandering van structuur gaat, is dit een proces [industrialisatie, emancipatie]. Een kortstondig proces is een gebeurtenis. Zoek voor onderstaande 'feiten' voorbeelden. . * Object (voorwerp), bv: . * Plaats (ligging), bv: . * Gebeurtenis (kwestie), bv: . * Structuur (situatie of toestand), bv: . * Proces (evolutie) bv: . . ;Meningen . Over een mening kan je discussiëren. Een mening is een waardeoordeel of vooroordeel, een voorkeur en verwachting, een veronderstelling of een stelling. De nuances zijn subtiel. Een waardeoordeel berust op een interpretatie die je aanvaardt maar niet met feiten te ontzenuwen is, omdat de feiten verschillend worden uitgelegd. Bij een vooroordeel is men zich niet bewust van het waardeoordeel. Een veronderstelling en een stelling liggen dicht bij elkaar, net als een voorkeuren en verwachtingen. Een veronderstelling berust op een indruk of interpretatie, een stelling wordt gevolgd door een argumentatie en gaat vooraf aan een redenering [want, immers, daaruit volgt]. Een voorkeur leidt je aandacht [af]. Bij een voorkeur kan je kiezen, bij een verwachting [hoop] hoeft het object niet eens aanwezig te zijn. . * Vooroordeel (een ongecontroleerde mening), bv: . * Waardeoordeel (interpretatie), bv: . * Stelling (positie), bv: . * Veronderstelling (hypothese), bv: . * Voorkeur (neiging), bv: . * Verwachting (hoop), bv: . Laat extreem positieve en extreem negatieve meningen voor wat ze zijn. Soms laten journalisten hun mening in de tekst klinken zoals in dit citaat. “De scheiding der machten werd pas in de zeventiende eeuw geproclameerd door John Locke.” Het woordje ''pas'' zorgt dat een feit als mening voorgesteld wordt. Ook het omgekeerde is mogelijk, zoals deze uitspraak: “Een vondelingenschuif is moreel verwerpelijk en een welvaartsstaat onwaardig.” Dit is een mening die als feit wordt omschreven. Beter zou zijn “Ik vind een…” Het is een kwestie van academische training. Veel moeilijker is om als lezer feiten te herkennen die als mening zijn omschreven of om meningen te herkennen die als feit zijn omschreven. . == Wetenschappelijk of populariserend? == . * Kijk naar [https://www.youtube.com/watch?v=9r8GNYi5K-Y deze (Belgische) reportage] en [https://www.youtube.com/watch?v=CMne7lqobT8 deze (Nederlandse) reportage] waarbij Bart Van Loo zijn boek De Bourgondiërs voorstelt. Er komt kritiek op zijn aanpak: Bart van Loo zou de geschiedenis te eenzijdig voorstellen. [https://www.youtube.com/watch?v=7gOlTlqY41s Kijk hier.] == Fictie versus non-fictie == [[File:Orson_Welles_1937.jpg|thumb|550px|Orson Welles liet in 1938 de wereld weten wat er kan foutlopen als men te goedgelovig is en onbetrouwbare informatie voor waar aanneemt of als men fictie met non-fictie gaat verwarren.]] [[Bestand:Posta_Romana_-_1959_-_Laika_120_B.jpg|thumb|550px|Laika, de eerste hond in de ruimte. Hoeveel dieren gingen haar voor? Laika keerde nooit terug, dat wordt weinig gezegd. Laika ging niet als eerste dier de ruimte in, wel als eerste dier in een baan om de aarde. Voor haar waren er al dieren in de ruimte. In 1947 stuurden de VS. fruitvliegen mee op een raketvlucht. In 1948 en 1949 volgen de apen Albert I en Albert II. De Sovjet-Unie lanceerde vanaf 1951 honden op suborbitale vluchten. Dezik en Tsygan bereikten de ruimte en keren levend terug. Op 3 november 1957 is Laika, een zwerfhond uit Moskou, gelanceerd aan boord van Sputnik 2. De Sovjets wisten vooraf at er geen mogelijkheid was om haar terug te brengen. Jarenlang vertelde de Sovjetregering dat Laika dagen overleefde en daarna humaan euthanaseerde toen de zuurstof opraakte. Het verhaal bleek onwaar. In 2002 maakten Russische wetenschappers bekend wat er gebeurde. Kort na de lancering werkte het koelsysteem van de capsule niet goed. De temperatuur in de cabine liep op en Laika stierf na vijf tot zeven uur, door oververhitting en stress. De Sputnik bleef maanden rond de aarde cirkelen en op 14 april 1958 keerde de satelliet ongecontroleerd terug in de atmosfeer en verbrandde. Laika's resten gingen verloren.]] . Als Fictie en non-fictie zich met elkaar gaan vermengen wordt het voor de kijker, luisteraar of lezer wel moeilijk om het waarheidsgehalte of de betrouwbaarheid te peilen. De VPRO documentaire van 52 min. Kijk aandachtig naar het bedrog der bedriegenis. Trek er een uurtje voor uit en lees vooral niet verder, anders is de fun er af. . Wat je zag is ''Opération Lune'' die probeert aan te tonen dat we erg gevoelig zijn voor misleiding door te stellen dat Stanley Kubrick de eerste stappen op de maan in een studio filmde. Deze regisseur kennen we van Dr. Strangelove or: How I Learned to Stop Worrying and Love the Bomb, 2001: A Space Odyssey (uit 1968), A Clockwork Orange, Barry Lyndon, The Shining, Full Metal Jacket en Eyes Wide Shut. Deze regisseur heeft uiteraard niets met de maanlanding van doen, hij is postuum opgevoerd als regisseur van de allerbelangrijkste film ter wereld. ''Opération Lune'' is geen documentaire maar een 'mocumentaire'. Ze wil de kijker te misleiden. Waarom? Puur om aan te tonen dat mensen te of erg goedgelovig zijn. Tot op welk punt ben jij meegegaan in dit verhaal? . Het woord Mocumentaire komt uit de combinatie van documentaire (feiten en waarheidsgetrouwe rapportage) en de M van Movie (fictie) en 'to moc', iemand op het verkeerde been zetten. Pas op het einde is het duidelijk dat het om een grap gaat. Sommige studenten kijken de film vol (on)geloof uit, anderen zijn al vanaf de helft kritisch... Hoe gealarmeerd was jij? . ;Kijken * [https://www.youtube.com/watch?v=EqHg8YSJWRk Operation Lune] BEELDFRAGEMENT debat met William Karel, regisseur van de mocumentaire. ;De hoofdpersonages <gallery> A11v 1092338.ogg|Armstrong stapt als eerste mens op de Maan (tv) File:Yuri-Gagarin-1961-Helsinki-crop.jpg|'''Joeri Gagarin (1934–1968) was geen lang leven beschoren.''' File:Aldrin_Apollo_11.jpg|'''Buzz Aldrin, Apollo 11, gefotografeerd door Neil Armstrong''' File:Ap11-s69-31740.jpg|'''Bemanning Apollo 11''' File:Kennedy_vonbraun_19may63_02.jpg|'''Wernher von Braun met John F. Kennedy gekend als J.F.K.''' File:Dornberger-Axster-von_Braun_(jha).jpg|'''Von Braun bij de overgave.''' File:V1_Soest.JPG|'''V1-rakket.''' File:V-2-Nederlands.jpg|'''V2-raket)''' File:First photo from space.jpg|'''In 1946 neemt een V2 de eerste foto's uit de ruimte.''' File:Project_Paperclip_Team_at_Fort_Bliss.jpg|'''Operatie Paperclip: Von Braun ging niet alleen naar de V.S.''' </gallery> . . == Relevant en actueel == . Relevant wil zeggen betrekking hebben op je onderwerp. Wanneer is de info gepubliceerd? Wanneer is de site gemaakt en voor het laatst aangepast? Hoe actueel zijn de links? . == Lay out == . Een aantrekkelijke lay-out en een overzichtelijke navigatie bewijzen aandacht voor de paginaontwikkeling. Doorgaans wijst dit erop dat er aan de inhoud is gewerkt. Maar de redenering is niet absoluut. Het kan dat een grafisch talent een fijne inhoudloze pagina maakt, of dat vorsers geen grafisch verstand hebben. 'De inhoud is belangrijker dan de vorm' klinkt het argument dan. Maar toch. Schreeuwerige pagina’s duiden op informatietekort, op een vingeroefening of verdoezelen de onkunde van de maker. Vragen over de esthetica helpen bij de evaluatie. . ;Stel vragen zoals: . * Hoe verzorgd zijn de tekst en de afbeeldingen? . * Worden er compositieprincipes gevolgd? . * Is het ontwerp complex? Oogverblindend? . * Is de tekst leesvriendelijk? . * Is de structuur overzichtelijk? . * Is de lay-out of de interface duidelijk? . == Informatie in tijden van oorlog == . {{Citaat|'''In oorlogstijd is de waarheid het eerste slachtoffer.'''|Boake Carter, journalist, 1900-1944.}} . {{Citaat|'''Voltaire heeft het ons geleerd: we moeten systematisch aan alles twijfelen.'''|Anne Morelli}} . Tijdens oorlogen of andere conflicten tussen twee groepen duiken tien principes die de propagandamachine ondersteunen. Anne Morelli somt ze op. # 'Wij willen geen oorlog.' # Alleen de vijand treft schuld, die heeft om oorlog gevraagd. # Dit is geen oorlog tegen de mensen, maar tegen de leider van de tegenpartij. # Het doel is nobel, zeker geen materieel gewin. # De vijand begaat wreedheden. Als wij schade berokkenen is dat per ongeluk. # De vijand gebruikt illegale wapens. # Onze verlies is beperkt, die van de vijand groot. # Kunstenaars en intellectuele steunen de zaak. # De oorlog heeft een heilig karakter. # Wie de propaganda in twijfel trekt, is een verrader. . . = '''PINOKKIOTEST''' = . De Pinokkiotest is een checklist die je helpt inschatten hoe (on)betrouwbaar sommige info is. Je kan de test vinden op [http://sadan.wdfiles.com/local--files/5-evalueren/PINOKKIOTEST.pdf deze vragenlijst]. De test is vergelijkbaar met de [https://www.hogeschoolrotterdam.nl/globalassets/mediatheek/downloads/craap-scoreformulier-nl.pdf CRAAP]-test die in het vak informatievaardigheden ter sprake komt. . . = '''EXAMENVRAGEN''' = . . == A-Vragen == . (S&V)Wie of wat zijn en wat is de betekenis van: Apollo (god), Nietzsche, Herbert George Wells, Howard Koch, Orson Welles, Jozef Stalin, Koude Oorlog, kunstmaan, The War of the Worlds, Milan Kundera, De ondraaglijke lichtheid van het bestaan, Louis-Ferdinand Céline, Reis naar het einde van de nacht, Voyage au bout de la nuit, Anne Morelli, De grote mythen uit de geschiedenis van België, Vlaanderen en Wallonië, Guido Gezelle, Hendrik Conscience, Kortrijk 1302, De Leeuw van Vlaenderen (1838), Aufklärung, Immanuel Kant, Diderot, D'Alembert, Voltaire, John Locke (1632-1704), 1776, Amerikaanse Onafhankelijkheidsverklaring, Montesqieu (1689-1755), Jean Jacques Rousseau, Franse Revolutie, Glorious Revolution, 1688, Charles Darwin (1809-1882), Robespierre, Karl Marx, René Descartes, Opération Lune, J.F. Kennedy, Werhner von Braun, Joeri Gagarin, Richard Nixon, Houston (Texas), Cape Canaveral (Florida), Mocumentaire, Stanley Kubrick, 21 juli 1969, Neil Armstrong, Apollo 11, Apolloprogramma, Operatie paperclip. . . == B-Vragen == . * S&V.In de geschiedenis kunnen we verschillende denkrichtingen onderscheiden. Zo kunnen we het model van de "eeuwige terugkeer" tegenover het "verlichtingsmodel" plaatsen. Illustreer dit op het niveau van het denken over geschiedenis, het resultaat, het doel, de richting, de motor en de gevolgen van dit denken. Geef bij beide richtingen één of meerdere vertegenwoordigers. . * S&V."De verlichting is geen soort filosofie, maar een 18de eeuws fenomeen, waarbij groepen intellectuelen gefascineerd worden door de ontdekkingen van de wetenschap en door de filosofische reflecties die hierover gemaakt worden in de vorige eeuw. Het is een nieuwe geest die door Europa waait. Men wordt er zich van bewust dat de denkwijzen van de 17de eeuw reeds heel wat realiseerden in de fysica. Nu de tijd gekomen is om..." 1. Welke kenmerken kun je met betrekking tot de verlichting aangeven; 2. Wat zegt Kant over die verlichting; 3. Kun je ook een kritiek op dit vooruitgangsoptimisme formuleren? . * S&V.Leg uit en toon aan met voorbeelden: "Historici construeren betekenis uit de chaotische werkelijkheid door feiten en gebeurtenissen op een bepaalde manier te rangschikken, te interpreteren of met elkaar in verband te brengen. Objectiviteit is niet mogelijk." . * Wat kun je vertellen over Karl Marx en het dialectisch principe? . * S&V.Plaats in chronologische volgorde en wat weet je over... 1. Milan Kundera, 2. Louis-Ferdinand Céline, 3. Anne Morelli, 4. Hendrik Conscience, 5. Immanuel Kant, 6. Christus. . * S&V.Plaats in chronologische volgorde en wat weet je over... 1. Diderot en D'Alembert, 2. Charles Darwin, 3. J.F. Kennedy, 4. Orson Welles, 5. Copernicus, 6. Plato. . * S&VPlaats in chronologisch volgorde en wat weet je over... 1. Karl Marx, 2. Apollo 11, 3. H.G. Wells schrijft The War of the Worlds, 4. Voltaire 5. Orson Welles maakt een radioprogramma met de naam War of the Worlds, 6. Franse Revolutie. . * S&V.Plaats in chronologische volgorde en wat weet je over... 1. Apolloprogramma, 2. John Locke, 3. Neil Armstrong zet eerste stappen op de maan, 4. Robespierre, 5. Nietzsche, 6. Scheiding Oost- en West-Romeinse rijk. . * S&V.Plaats in chronologische volgorde en wat weet je over... 1. De Amerikaanse Onafhankelijkheidsverklaring, 3. Glorious Revolution, 3. René Descartes overlijdt, 4. Opération Lune (mocumentaire), 5. Werhner von Braun, 6. Guldensporenslag. . * S&V.Plaats in chronologische volgorde en wat weet je over... 1. Joeri Gagarin overlijdt, 2. Het Colosseum wordt gebouwd, 3. Richard Nixon wordt president, 4. Tweede Wereldoorlog, 5. Stanley Kubrick maakt zijn laatste film, 6. De eerste Kruistocht. . * S&V.Wat is betrouwbaarheid? Wat is het risico als men onbetrouwbare informatie voor waar aanneemt? . * S&V.Leg uit, waarom is de Spoetnik 1, de eerste satelliet zo belangrijk. Situeer ze in de tijd. Betrek woorden zoals Koude oorlog, Gagarin, Expo '58, Kennedy en Space Race in je antwoord. . . == C-Vragen == . * S&V.Kundera: "De idee van de eeuwige terugkeer der dingen is raadselachtig en Nietzsche heeft er andere filosofen mee in verlegenheid gebracht: te denken dat alles zich eens zou herhalen zoals we het al beleefd hebben, en dat ook die herhaling eindeloos zou doorgaan." Wat wil deze "dwaze" mythe van de eeuwige terugkeer der dingen zeggen? Valt het je ook wel eens voor - hetgeen voor Kundera het geval is - dat je "ontroering voelt bij het bekijken van foto's van Hitler?" Wat is het gevolg dat Kundera uit een dergelijk merkwaardige ervaring trekt? Wat denk je daar zelf over? . * S&V.L.F. Céline: "De filosofen [...] zijn ermee begonnen het brave volk van alles wijs te maken..." Waar heeft Céline het over in bovenstaande citaat, genomen uit Reis naar het einde van de nacht? Geef een persoonlijke kritiek. . * S&V.De media gebruiken verschillende technieken om de kijker te doen geloven dat hun boodschap 'waar' is. Welke technieken haal je uit deze film die het realiteitsgehalte van de boodschap verhogen? En, waar gaan de filmmakers door het lint. Of, met andere woorden, waar kan je in de film merken dat het hier om een 'vervalsing' van de realiteit gaat? . * S&V.Wat is betrouwbaarheid, waarom is betrouwbare info zo belangrijk en hoe kan je achterhalen of informatie betrouwbaar is? . * S&V.Leg uit: De meesten beschouwen 'geschiedenis' als iets 'passief'. Geschiedenis was er gewoon, som enkele data op en daar is ze: de geschiedenis! . * S&V.Leg uit: De 'actieve constructie' van de geschiedenis is een vraag die op filosofisch vlak tot tien verschillende vragen leidt. Gebruik Hegel en de universiteit van Berlijn in je antwoord. . * S&V.Hoe kan ik de betrouwbaarheid van informatie peilen? Waarom spreken we van peilen? . . == D-Vragen == . <gallery widths="220" heights="360"> Bestand:TheMatrixAnimated.gif Down the Rabbit Hole.png Milan Kundera redux.jpg L.-F. Céline b Meurisse 1932.jpg Gerrit Komrij (1981).jpg Anne Morelli.jpg Bestand:Hegel portrait by Schlesinger 1831.jpg Descartes Discours de la Methode.jpg Frans Hals - Portret van René Descartes.jpg Jean Le Rond d'Alembert, by French school.jpg Denis Diderot by Louis-Michel van Loo.jpg Encyclopedie de D'Alembert et Diderot - Premiere Page - ENC 1-NA5.jpg John Locke.jpg GodfreyKneller-IsaacNewton-1689.jpg Montesquieu 1.png Immanuel Kant (painted portrait).jpg Atelier de Nicolas de Largillière, portrait de Voltaire, détail (musée Carnavalet) -002.jpg Jean-Jacques Rousseau (painted portrait).jpg Social contract rousseau page.jpg EmileTitle.jpeg Maurice Quentin de La Tour - Madame de Pompadour dans son cabinet de travail.jpg James Watt by Henry Howard.jpg François Quesnay.jpg Smith - Inquiry into the nature and causes of the wealth of nations, 1922 - 5231847.tif AdamSmith.jpg Louis XIV of France.jpg Koning Louis XV; Hyacinthe Rigaud.jpg Ludvig XVI av Frankrike porträtterad av AF Callet.jpg Élisabeth Vigée Le Brun- Marie-Antoinette à la Rose - collection Resnick.jpg Women's March on Versailles01.jpg Liberte-egalite-fraternite-tympanum-church-saint-pancrace-aups-var.jpg LouisXVIExecutionBig.jpg Jacques-Louis David - Marie Antoinette on the Way to the Guillotine.jpg Exécution de Marie Antoinette le 16 octobre 1793.jpg Robespierre.jpg Gros - First Consul Bonaparte (Detail).png Léon Spilliaert - The Absinth Drinker.jpg Bestand:David Van Reybrouck.jpg Bestand:Jose Ortega y Gasset.jpg Karl Marx 001.jpg Kortrijk-Groeningemonument.jpg Bestand:Steuben - Bataille de Poitiers.png Bestand:Honoré de Balzac (1842) Detail.jpg Bestand:Goedendags in het museum Kortrijk 1302 9-01-2010 14-20-13.JPG Battle of Courtrai2.jpg Nicaise de Keyser04.jpg Guido Gezelle.jpg Hendrik Conscience.jpg Leeuwvanvlaenderen.gif Groeningepoort.jpg Kortrijk Groeningeabdij museum.JPG Bestand:RebeccaNurse-inChains.jpg Bestand:Deep throat PD poster (restored).png Bestand:Van Olden Barneveldt Verhoeven 1619.gif Bestand:St Petersburg Union of Struggle for the Liberation of the Working Class - Feb 1897.jpg Bestand:Pinocchio 1940.jpg Orson Welles 1937.jpg A11v 1092338.ogg Yuri-Gagarin-1961-Helsinki-crop.jpg Aldrin Apollo 11.jpg Ap11-s69-31740.jpg Kennedy vonbraun 19may63 02.jpg Dornberger-Axster-von Braun (jha).jpg V1 Soest.JPG V-2-Nederlands.jpg First photo from space.jpg Project Paperclip Team at Fort Bliss.jpg Bestand:Posta Romana - 1959 - Laika 120 B.jpg </gallery> . . = '''BIBLIOGRAFISCHE NOTEN''' = 5hefgawfixxhs0tlwwos7p577wieqwi 430510 430509 2026-10-06T06:19:00Z Benedict Wydooghe 14251 /* Waar halen optimisten hun mosterd? */ 430510 wikitext text/x-wiki [[Bestand:TheMatrixAnimated.gif|thumb|550px]] <big>'''HOOFDSTUK 1. HISTORISCHE MODELLEN, BESEF EN DENKRICHTINGEN''' </big> ;<big>WAT IS GESCHIEDENIS EIGENLIJK?</big> . [[File:Down_the_Rabbit_Hole.png|thumb|550px|♣ '''TUINTIP''' Down the rabbit-hole? Op een zomerdag luistert Alice Liddell aan de oever van een meer naar haar oudere zus die een saai boek voorleest. Alices verveling verdwijnt als er een pratend konijn passeert. Het is gehaast en houdt de tijd op zijn horloge (de geschiedenis?) in de gaten en springt in een hol. Alice volgt en valt de dieperik in. Een deurtje verbergt een prachttuin, een flesje met het opschrift "drink mij" maakt haar klein genoeg om de deur door te kunnen. Spring in het gat en deze geschiedenistuin en laat je verwonderen zoals Alice. The Matrix kaapte als film het idee van Alice en stelt de vraag of de wereld een illusie is? Plato deed iets vergelijkbaars met de allegorie van de grot. De Matrix visualiseert René Descartes' stelling: 'Ik denk, dus ik ben' en is mee geïnspireerd door de cyberpunk van William Gibson.]] [[Bestand:Hoe ontdek je nepnieuws (How To Spot Fake News).jpg|thumb|550px|Infographic ''Hoe ontdek je nepnieuws'', uitgegeven door de International Federation of Library Associations and Institutions.]] {{Citaat|'''Veel vitale cycli van ons lichaam kennen een periodiek verloop: de hartslag, de ademhaling, de afwisseling tussen slapen en waken. Contoleren of ze regelmatig zijn vindt bijna altijd onbewust plaats, maar zelfs de geringste verstoring is voldoende om plotseling de alarmbellen te doen rinkelen. (...) In tegenstelling tot de traditionele zintuigen, hebben wij geen orgaan voor tijdszin.'''|Guido Tonelli}} . {{Citaat|'''Niet lachen, noch huilen, maar begrijpen.'''|Ludo De Witte}} . {{Citaat|'''De geschiedschrijver is een wandelend anachronisme, een ontheemd persoon, die de technieken van vandaag gebruikt om te proberen dingen te weten over gisteren die gisteren zelf niet eens wist. Hij moet waarachtigheid nastreven, hij dient te luisteren naar de woorden die het verleden spreekt, maar hij moet communiceren in een taal die het heden begrijpt.'''|Hilary Mantel}} . {{Citaat|'''Wie wetenschap onderwijst moet ophouden met leerlingen de pap in de mond te geven en hen de mogelijkheid bieden 'het pure plezier van begrip te ontdekken.' Wie cursussen eenvoudigweg doceert, laat de studenten zitten met 'onderontwikkelde intellectuele vaardigheden en weinig besef van de invloed die wetenschap op hun leven heeft'.'''|Amerikaanse Vereniging voor de Vooruitgang van Wetenschap, de uitgever van Science}} . {{Citaat|'''De vraag is of u dat kunt, woorden zoveel verschillende betekenissen geven.'''|Alice in Wonderland}} . {{Citaat|'''De vraag is wie de baas is - punt uit'''|Wiggel Waggel}} . {{Citaat|'''Deze tijd vraagt om optimisme. Pessimisme bewaren we voor slechtere tijden.'''|Jean-Claude Servais<ref>Geciteerd in: NAOMI KLEIN, (vertaald door Jan Willem Reitsma en Pon Ruiter). ''Nee is niet genoeg.'' De Geus, Amsterdam, 2017, p. 275.</ref>}} . {{Citaat|'''Wetenschap is niet hapklaar en eenduidig. In de coronacrisis zag je vaak twee kampen tegenover elkaar staan die elk het eigen gelijk claimden op basis van één of andere studie. Dat is ook des mensen. We denken allemaal dat we heel kritisch onze standpunten innemen, maar dat is natuurlijk niet zo. We zijn kuddebeesten. Vaak nemen we een standpunt in omdat dat het standpunt is van de groep waar we toe behoren. En dan gaan we achteraf feiten zoeken die die intuïtie bevestigen. Er is zo'n mooi beeld - ik weet niet meer van wie het komt - dat we de feiten gebruiken zoals een dronkaard een lantaarnpaal gebruikt: niet om ons te verlichten, maar als steunpilaar. Ons brein is helemaal niet zo rationeel als we denken. (...) Wie gelooft dat wetenschappers deel van een corrupte elite uitmaken, heeft daar natuurlijk weinig aan. Daar begint het dus mee. Als je zegt aan kritisch denken te doen, maar de wetenschap niet vertrouwt... Tja, dan kun je dus niet kritisch denken. Het paradoxale is net dat die mensen van zichzelf denken dat ze zéér kritisch zijn, en dat de anderen als schapen met de kudde meelopen. Kritisch zijn betekent niet alleen dat je moet durven te denken, maar ook dat je moet durven te vertrouwen - in de wetenschap meer bepaald. Ook wetenschappers kunnen er wel eens naast zitten, maar gemiddeld genomen zijn zij veel betrouwbaardere bronnen dan de algoritmes van You Tube.'''|Patrick Loobuyck<ref>PATRICK LOOBUYCK. In: ''De Morgen.'' Vrij zijn is niet: doen wat je wilt. 20 augustus 2021.</ref>}} . {{Citaat|'''Zelfcensuur, aldus, George Orwell, heeft twee nefaste gevolgen. Ze heeft een kwantitatief effect: als voldoende mensen zichzelf censureren, kom je in een samenleving waar politieke censuur regeert. Daar heb je geen bestraffende overheid voor nodig. Mensen staan zelf op de rem, omdat ze sociale uitsluiting (of erger) vrezen. Zelfcensuur heeft een kwalitatief effect: als je je ideeën voor anderen moet verzwijgen, begin je tegen jezelf te liegen. Dat is wat zijn romanfiguren overkomt: ze zijn het contact met het eigen denken kwijt. Daarom is vrijheid van spreken belangrijk: ze bevat de vrijheid om te denken.'''|Tinneke Beeckman}} . {{Citaat|'''Als je geen perverse of persoonlijke agenda hebt, begint alles met research. Je stelt je de vraag naar wat zich heeft afgespeeld en waarom het zo liep.'''|Mike Leigh}} . {{Citaat|'''Historici hebben een maatschappelijke rol te vervullen. We moeten ons dus niet opsluiten in onze ivoren toren. [...] In het verleden hebben we te veel gedacht dat we documentaires, tentoonstellingen en computerspelletjes moesten maken. We moeten nu weer kiezen voor fundamenteel historisch onderzoek, dat teruggaat naar de bron. Dat is onze corebusiness; wetenschappelijk onderzoek, op basis van onze eigen onderzoeksagenda, tegen de stroom in van de politiek corecte moraliserende boodschap. Zonder onderzoek geen debat en zonder debat geen herinnering. Je kunt de stappen daarin niet overslaan, anders eindig je met lege herdenkingen.'''|Nico Wouters<ref>MARC REYNEBEAU. ''Historici moeten hun eigen agenda heroveren.'' In: ''De Standaard'', 11.05.2019, p. 40 & 41.</ref>}} . '''♥ Klik hier voor [https://www.youtube.com/watch?v=MrmGliMP0bc LESOPNAME B. WYDOOGHE OVER DE GESCHIEDENIS ALS ACTIVE CONSTRUCTIE, OBJECTIVITEIT EN VERVALSINGEN].''' . '''♥ Klik hier voor [https://www.slideshare.net/benedictwydooghe/evoluties-in-het-welzijns-en-veiligheidsdenken de PowerPoint die bij deze lessen hoort].''' . . = '''DRIE TEKSTEN DIE VAN WAL STEKEN''' = . == ''De eeuwige terugkeer der dingen'' van Milan Kundera == <small>(Eigen bewerking)</small> [[File:Milan Kundera redux.jpg|thumb|550px|Milan Kundera (1929-2023) is een Tsjechisch humoristisch, cynisch en melancholisch schrijver met filosofische thema's. Een van zijn bekendste werken is ''De ondraaglijke lichtheid van het bestaan''. Philip Kaufman verfilmde het onder de titel ''The Unbearable Lightness of Being''.]] . [https://www.youtube.com/watch?v=AniUgwUn6oo ♥ '''BENEDICT WYDOOGHE LEEST VOOR UIT ''DE ONDRAAGLIJKE LICHTHEID VAN HET BESTAAN'', 5 MINUTEN.'''] . {{Citaat|<small>De eeuwige terugkeer der dingen is een raadsel en Nietzsche bracht er andere filosofen mee in verlegenheid: de gedachte dat alles zich eens herhaalt zoals we het reeds beleefden, en dat die herhaling eindeloos zou zijn! Wat is de betekenis van deze dwaze mythe? De mythe negeert dat een voor altijd verdwenen, nooit meer terugkerend leven op een schaduw lijkt, gewichtloos is, bij voorbaat dood is, en al was het huiveringwekkend, prachtig of verheven, de huiver; de pracht of die verhevenheid zijn van geen betekenis. We hoeven ze niet voor kennisgeving aan te nemen, evenmin als een oorlog tussen twee Afrikaanse staten in de veertiende eeuw, die het gezicht van de wereld niet had veranderd, ondanks het in onbeschrijflijk lijden creperen van driehonderdduizend negers. Verandert er dan iets aan die oorlog van twee Afrikaanse staten in de veertiende eeuw wanneer die zich ontelbaar herhaalt in de eeuwige terugkeer? Er verandert wel iets; de oorlog wordt een omhoog stekend blok dat blijft, en de stupiditeit ervan zou onherstelbaar zijn. Als de Franse Revolutie zich eeuwig zou herhalen, zou de Franse geschiedschrijving minder trots zijn op Robespierre. Maar omdat ze spreekt over iets dat nooit meer terugkomt, zijn de bloedige jaren veranderd in louter woorden, theorieën en discussies, ze zijn lichter geworden dan veren, ze jagen geen schrik aan. Er is een eindeloos verschil tussen de Robespierre die slechts één maal in de geschiedenis voorkomt en een Robespierre die eeuwig terug zou keren om de koppen van de Fransen te laten rollen. Laten we zeggen dat de gedachte van de eeuwige terugkeer een zeker perspectief betekent waarin de dingen zich anders vertonen dan we die kennen: ze vertonen zich zonder de verzachtende omstandigheid van hun voorbijgaande aard. Deze verzachtende omstandigheid weerhoudt ons namelijk een oordeel uit te spreken. Hoe kun je iets dat voorbijgaat veroordelen? Het avondrood van de ondergang kleurt alles met de bekoring van de nostalgie; ook de guillotine. Onlangs heb ik mezelf betrapt op een ongelooflijk gevoel: ik bladerde in een boek over Hitler en voelde bij enkele foto's ontroering. Ze herinnerden me aan mijn kinderjaren; die vielen in de oorlog; sommige leden van mijn familie kwamen om in Hitlers concentratiekampen; maar wat was hun dood tegenover het feit dat de foto's van Hitler me herinnerden aan de voorbije tijd van mijn leven, een tijd die niet meer terugkeert? Deze verzoening met Hitler verraadt de diepe morele perversiteit, verbonden met een wereld die in wezen gebaseerd is op het niet bestaan van de terugkeer, want in die wereld is alles bij voorbaat vergeven en dus ook alles cynisch toegestaan. Zou elke seconde van ons leven zich oneindig herhalen, dan zijn we vastgenageld aan de eeuwigheid zoals Jezus Christus aan het kruis. Dat is een verschrikkelijk vooruitzicht. In de wereld van de eeuwige terugkeer rust op elke handeling het gewicht van een ondraaglijke verantwoordelijkheid. Daarom noemde Nietzsche de idee van de eeuwige terugkeer de zwaarste last (das schwerste Gewicht).</small>|Milan Kundera}} . . == ''Reis naar het einde van de nacht'' van Louis-Ferdinand Céline<ref>LOUIS FERDINAND CELINE, vertaald door E.Y. Kummer. ''Reis naar het einde van de nacht.'' Van Oorschot, 2016 (naar de uitgave van 1932), p. 74-77.</ref> == [[File:L.-F. Céline b Meurisse 1932.jpg|thumb|550px|Louis-Ferdinand Céline (1894-1961) is samen met Marcel Proust één van de meest vertaalde Franse auteurs uit de twintigste eeuw. Zijn literaire werk combineert nihilisme en pacifisme, in een humoristisch-ironische stijl. Céline is controversieel omdat hij tussen 1937 en 1941 antisemitische werken publiceert.]] . [https://www.youtube.com/watch?v=4OC6LKybZs8 ♥ '''BENEDICT WYDOOGHE LEEST VOOR UIT ''REIS NAAR HET EINDE VAN DE NACHT'', 6 MINUTEN.'''] . {{Citaat|<small>Och man! Ik verzeker je dat deze wereld er uitsluitend op uit is om iedereen te verneuken! Jij bent jong. Ik hoop dat deze paar minuten vol wijsheid je jaren zullen bijblijven! Luister goed naar me, kerel; als ze 't hebben over: 'Het medelijden met het lot, met de omstandigheden van de arme mieter...', laten dan deze woorden, die in vurige letters boven alle moordende schijnheiligheid van onze maatschappij schitteren, een uiterst belangrijk teken aan de wand voor je zijn, waar je niet meer zo maar aan voorbij mag gaan zonder het belang ervan in te zien. Hoor, ik zeg jullie, arme donders, altijd de lul in 't leven, geslagen, uitgeperst, eeuwig en altijd zwetend, ik waarschuw jullie dat als de groten van deze aarde interesse voor jullie beginnen te krijgen, dan is 't omdat ze op het slagveld gehakt van jullie willen maken... Dat is het teken... 't Kan niet missen... 't Begint met liefde voor het volk. Lodewijk XIV die trok zich tenminste geen zak van het brave volk aan, vergeet dat niet. Lodewijk XV ook niet. Hij veegde er z'n gat mee af. Natuurlijk was het leven in die tijd niet prettig, het leven van de arme sloeber is nooit prettig geweest, maar ze werden niet zo hardnekkig en verbeten om zeep geholpen als nu door onze tirannen. De kleine man, zeg ik je, wordt alleen met rust gelaten als hij wordt veracht door de groten, die uitsluitend uit eigenbelang of sadisme aan het volk kunnen denken... De filosofen mag ik je daar nog op attent maken nu we 't er toch over hebben, diè zijn ermee begonnen het brave volk van alles wijs te maken... Het volk dat alleen zijn catechismus kende! Ze zouden 't wel opvoeden, beweerden ze... Nou! Ze hadden heel wat waarheden te onthullen! Prachtige! Frisse! Schitterende! Je duizelde ervan! Zo is 't! begon het brave volk te zeggen, zo is 't precies! Zo is 't helemaal! Daar gaan we allemaal voor sterven! 't Volk wil alleen maar sterven! Zo zijn de mensen nu eenmaal. 'Leve Diderot!' hebben ze gebruld en toen 'Bravo Voltaire!'. Dat zijn nog 's filosofen! En ook nog leve Carnot, die zo mooi overwinningen in elkaar kon knutselen! En leve iedereen! Dat zijn tenminste knapen die 't brave volk niet in onwetendheid en bijgeloof laten verrekken! Zij wijzen 't de weg naar de vrijheid! Ze maken 't zelfstandig! En ze hebben niet stilgezeten! Iedereen moet eerst de krant kunnen lezen! Dat is onze redding! Godverdomme! En snel! Geen analfabeten meer! Die kunnen we niet meer gebruiken! Alleen maar burgersoldaten! Die stemmen! Die lezen! En die vechten! En die marcheren! En kushandjes werpen! In dat tempo werd 't brave volk gauw goed rijp. Het enthousiasme over 't afwerpen van 't juk moet toch ergens goed voor zijn, waar of niet? Danton stond niet voor Jan Lul zo mooi te praten. Met wat gebrul, dat zo raak was dat je 't nu nog hoort, had hij in een handomdraai 't brave volk gemobiliseerd! En dat betekende 't eerste vertrek van de eerste bataljons geëmancipeerde bezetenen! De eerste stemmende en vlagdronken klootzakken die Dumouriez met zich meevoerde om zich te laten doorzeven in Vlaanderen! Dumouriez zelf, die te laat aan dit ongekend nieuw idealistische spelletje had deelgenomen, had achteraf toch maar liever poen, hij deserteerde. 't Was onze laatste huurling... Soldaatje spelen voor niets, dat was wat nieuws... Zo nieuw dat Goethe, al was hij dan Goethe, z'n ogen uitwreef toen hij in Valmy kwam. Bij het zien van die haveloze vurige cohorten die zich spontaan kwamen laten afslachten door de koning van Pruisen voor de verdediging van de gloednieuwe vaderlandslievende fictie, kreeg Goethe het gevoel dat hij nog heel wat te leren had. 'Van nu af aan, galmde hij schitterend, helemaal in overeenstemming met z'n talent, begint een nieuw tijdperk!' En hoe! Daar het systeem uitstekend werkte, ging men daarna helden in serie afleveren, die hoe langer hoe minder kostten omdat het systeem steeds beter werd. Iedereen heeft zich er wel bij bevonden. Bismarck, de beide Napoleons, Barrès wolk, door de Hervorming al aan flarden gerukt en al lang gecondenseerd tot episcopale spaarpotten. Vroeger was het mode, als je fanatiek was, te roepen: 'Leve Jezus! Op de brandstapel met de ketters!' Maar ja, er waren niet zoveel ketters en 't waren vrijwilligers... Terwijl we nu zo ver zijn dat onafzienbare horden zich geroepen voelen om mee te doen als er geschreeuwd wordt: 'Aan de galg met alle lammelingen! Met alle slappe tinussen! Met de onnozele lezers! Met miljoenen tegelijk, hoofden rechts!' De kerels die niemand aan flarden wilden schieten, niemand om zeep willen helpen, die stinkende pacifisten, die moeten we in hun kladden grijpen en vierendelen! We zullen ze duizend gore doden laten sterven! En om ze manieren bij te brengen halen we eerst hun darmen uit hun lijf, hun ogen uit hun kassen en de jaren uit hun stinkend kwijlerig leven! Kreperen moeten ze bij legioenen en nog eens bij legioenen, in de pan gehakt worden, leegbloeden, stikken in gifgassen, en dat alles om het vaderland dierbaarder, vrolijker en lieflijker te maken! En als er nog tuig bij is dat deze sublieme dingen niet wil begrijpen, moeten ze zich maar onmiddellijk laten begraven met de anderen, nee, toch maar niet samen met ze, maar helemaal aan het eind van het kerkhof, onder een onterend grafschrift voor lafaards zonder idealen, want deze schoften hebben hun grandioos recht verloren op een stukje schaduw van het monument dat bij aanbesteding door de gemeente op het middenpad is opgericht voor de fatsoenlijke doden, en ook hebben ze het recht verloren iets op te vangen van de echo van de minister, die zondag weer bij de prefect komt pissen om na het middageten bewogen z'n smoel open te doen boven de graven...</small>|Louis-Ferdinand Céline}} . . == ''Inhaaloefening'' door Gerrit Komrij == [[File:Gerrit_Komrij_(1981).jpg|thumb|right|550px|Gerrit Komrij (1944–2012) was een homo-dichter, schrijver, vertaler, criticus, polemist en toneelschrijver uit Nederland met een voorkeur voor Portugal. Hij was van 2000 tot 2004 de Dichter des Vaderlands. Hij stond bekend om zijn virtuoze en kleurrijke taalgebruik en was een gevreesd polemist.]] [[File:Anne Morelli.jpg|thumb|right|550px|Anne Morelli (1948) is doctor in de geschiedenis en doceert aan de ULB en interesseert zich in de Italiaanse immigratie.]] {{Citaat|<small>We zijn genoeg vernederd en bespot Door halfgeleerden met hun boekenwijsheid En met hun regelrechte lijn naar God, Terwijl ze ons verwezen naar de ijstijd. We zijn genoeg voor achterlijk versleten. Kom vriend, de revolutie start vandaag. We zijn met attributen ruim bemeten. Dood Galilei met een motorzaag, Trakteer Voltaire op elektroshocks, Erasmus op een overdosis speed. Maak Bacon, Nietzsche, Swift weer orthodox Door laster, centrifuge, turboprop, En wat de Heer betreft: kruisig hem niet, Maar plak een gele sticker op zijn kop.</small>|Gerrit Komrij}} . [https://www.youtube.com/watch?v=VL0CZEiEz9g&t=3s '''♠ BEKIJK HIER EEN PROFETISCHE Gerrit Komrij.'''] . = '''WAT IS GESCHIEDENIS?''' = [[Bestand:Berlin_Universität_um_1900.jpg|thumb|550px|De Universiteit van Berlijn (foto uit 1900) was de eerste universiteit die - met Hegel - de geschiedfilosofie in haar aanbod opnam. Geschiedfilosofie houdt zich bezig de betekenis van de geschiedenis, analyseert de geschiedschrijving en speculeert over mogelijke teleologische principes zoals: is er een ontwerp, een doel, een richting? Ironisch genoeg vond hier in 1933 de boekenverbranding plaats, tot groot, ironisch ongenoegen van Bertolt Brecht die zijn werk niet op de lijst der afvalligen zag staan. Een Duist bibliothecaris legde in de jaren voorafgaand aan 1933 een lijst aan met boeken die het Nazi-regime niet ondersteunden, het gaat om auteurs die tegenwoordig elke cursus op de hogeschool of de universiteit sieren: Karl Marx, Frederich Nietsche, Sigmund Freud... De universiteitsgebouwen worden compleet verwoest tijdens de Tweede Wereldoorlog, de geallieerde bombardementen laten niets overeind. Tegenwoordig lijkt het plein weer op het oude, althans wat de fascade betreft. Het parkje is nu een plein met een ondergrondse, lege boekenkast.]] [[Bestand:Hegel_portrait_by_Schlesinger_1831.jpg|thumb|550px|Georg Wilhelm Friedrich Hegel (1770-1831) doceert filosofische colleges over geschiedenis aan de Universiteit van Berlijn. Die monden uit in het postuum gepubliceerde ''Vorlesungen über die Philosophie der Weltgeschichte''. Hij beschouwt de wereldgeschiedenis als een rationeel, op vooruitgang gericht proces, geleid door de 'Wereldgeest'. Tijdens zijn professoraat in Berlijn reviseert hij de tekst zonder ophouden. De publicatie verschijnt in 1837, zes jaar na zijn dood.]] . Wat is veiligheids- en welzijnsgeschiedenis? Die vraag is niet makkelijk. Niet toevallig heeft geschiedenis twee betekenissen. 'Het is zowel een wetenschappelijke discipline als het onderzoeksobject van die discipline.'<ref>MARC REYNEBEAU. ''Het had gekund (maar misschien ook niet).'' In: ''De Standaard'', 21.09.2015, p. D10.</ref> Met andere woorden: de geschiedenis schrijft geschiedenis over de evolutie van de wereld en over zichzelf: over de discipline, over de historicus en zijn voorkeuren en over haar eindeloze beperkingen om tot definitieve inzichten te komen. Wat is geschiedenis, is het best te beantwoorden door de geschiedenis te bekijken als een ‘actieve constructie’. '''Actief''' wil zeggen: hier deed iemand zijn best voor, zijn ''leen'' achter gelegd, gewerkt. '''Constructie''' wil zeggen: iets is gemaakt. Een architect bouwt een bouwwerk, een historicus schrijft een verhaal, een narratieve constructie die soms meer op kunst lijkt dan op wetenschap. In het beste geval op basis van feiten, in het slechtste geval op basis van verzinsels of hallucinaties. Etymologisch gaat het woord terug op 'historie', afkomstig van het Griekse ιστορία en herkenbaar in het Engelse history/story. Geschiedenis en verhaal zijn een dansend duo. . Schoolbank-kinderen en veel mensen beschouwen 'de geschiedenis' als iets 'passief'. Ze slaan aan het blokken nadat een juf, een meester of een deskundige in hun klasje over het verleden kwam vertellen. Voeling is er weinig. Omdat die leerkracht of die pastoor het hen inlepelde als een 'objectieve realiteit', namen ze het voor waar aan. Geschiedenis is er gewoon, som enkele data op en daar is ze: de geschiedenis! Wat hier problematisch aan is, is het feit dat de woorden ''actief'' en ''passief'' diametraal tegenover elkaar staan net zoals de begrippen objectief en subjectief. De 'actieve constructie' is een vraag die op filosofisch vlak tot tien vragen leidt: . '''1.''' Wanneer begint de geschiedenis van het veiligheidsdenken of van het welzijnsdenken? . '''2.''' Wie maakt de geschiedenis van het veiligheidsdenken of van het welzijnsdenken? . '''3.''' Waarom bestaat/maakt hij of zij geschiedenis? Met andere woorden: wat is de reden waarom we over iets spreken? Wat is de reden waarom we onze lessen vullen met bepaalde inhouden? Wat is de reden waarom boekhandels elk jaar weer duizenden boeken verkopen? . '''4.''' Hoe maakt ''men'' de geschiedenis van het veiligheids- en welzijnsdenken? Wat doet een historicus in het archief? Hoeveel begrijpt hij werkelijk van het Middelnederlandse handschrift dat voor hem ligt? Hoe interpreteert de historicus de dementerende dame die hij 's morgens telkens weer gaat interviewen? . '''5.''' Wat is het doel van het historisch proces? Of, anders gezegd: wat wil men/ik/deze groep bereiken? . '''6.''' Welke richting kunnen we ontwarren in de loop van de geschiedenis en de veiligheid en het welzijn? Ofwel: gaat het vooruit of achteruit? Is de klim moeilijk of glijden we van een leien dak? . '''7.''' Wat is de motor van de geschiedenis? Of: welke drijfveren zorgen voor verandering? Is het de economie? De politiek? De klimaat wijziging? De... . '''8.''' Is er hier sprake van een betrouwbare geschiedenis of gaat het om fake news? Of, met andere woorden: zien wij de wereld zoals hij is of werken er allerlei filters op ons in? . '''9.''' Is geschiedenis een wetenschap of is geschiedenis propaganda, indoctrinatie of brainwashing, is geschiedenis objectief, zoals dat de andere wetenschappen dat beweren? En wat is dat dan, objectiviteit? . '''10.''' Kon de geschiedenis anders lopen? Stel dat Hitler sneuvelde tijdens de Eerste Wereldoorlog. Of, stel dat hij op 8 oktober 1908 slaagde voor zijn ingangsexamen aan de kunstacademie in Wenen, zoals Eric-Emmanuel Schmitt uitwerkt in zijn roman ''La part de l'autre'' uit 2001. Wie zal het zeggen? . . == Tijdsgeest == [[Afbeelding:Glass-of-water.jpg|thumb|550px|Half vol of half leeg? Optimisme of pessimisme?]] [[File:Frans_Hals_-_Portret_van_René_Descartes.jpg|thumb|550px|Frans Hals (1582-1666) schildert René Descartes (1596-1650).]] . ♥ OPTIMISME: '''>>> Renaissance|1450 ->> Humanisme|1500 ->> Verlichting |1650 ->> Glorious Revolution|1688 ->> Franse Revolutie|1789 ->> Take off Industriële Revolutie|1800 ->> Belgische Revolutie|1830 ->> Liberalisme|1830 ->> Socialisme|1848 ->> Rerum Novarum|1891 >>>''' . ♠ PESSIMISME: '''>>> Fin de siècle|1890 ->> Eerste Wereldoorlog|1914 ->> 11 november 1918|1918 ->> Beurskrach|1929 ->> Machtergreifung|1933 ->> Verdrag van München|1938 ->> Tweede Wereldoorlog|1940-1945 >>>''' . ♥ OPTIMISME: '''>>> 1950|Zilveren jaren '50 ->> 1960|Gouden jaren '60 >>>''' . ♠ PESSIMISME: '''>>> Oliecrisis|1972 ->> Aids|1979 ->> Kernramp Tsjernobyl|1986 ->> Herald of Free Enterprise|1987 >>>''' . ♥ OPTIMISME: '''>>> Val Berlijnse Muur|1989 ->> Het einde van de geschiedenis en de laatste mens|1992 >>>''' . ♠ PESSIMISME: '''>>> Nine eleven|2001 ->> Klimaatvluchtelingen|2014 ->> Klimaatmarsen|2019 ->> Coronacrisis |2020-2023 ->> Russische inval Oekraïne|2022 ->> Oorlog Israël / Hamas|2023 >>> ''' . . == Waar halen optimisten hun mosterd? == . '''1754''': Met de ontdekkingsreizen en de daarmee gepaard gaande veroveringen in Amerika, China of Perzië duiken in Europa steeds meer verhalen op van kolonisten die inheemse volken, hun gebruiken en hun politieke organisatie beschrijven. Voltaire en John Locke lezen de bestseller van pater Gabriel Sagart die bij het Wendatvolk verbleef, Jean Jacques Rousseau was vertrouwd met missie- en reisverslagen uit de Grote Meren en indiaanse bronnen en Gottfried Wilhelm Leibniz zocht inspiratie in China.<ref>DAVID GRAEBER & DAVID WENGROW, vertaald door Rogier van Kappel en Bart Gravendaal. ''Het begin van alles. Een nieuwe geschiedenis van de mensheid'', Maven, Amsterdam, 2022, p. 38-51.</ref> René Descartes leert filosoferen door de Mexicaan Antonio Rubio (1548-1615) en ontdekt bij de antikoloniale Quechua-schrijver Felipe Guaman Poma de Ayala (ca. 1535-1616) het 'ego cogito'. Het cartesiaanse denken brengt een paradigmawissel op diverse vlakken. 1. Een binair denken in of-of relaties komt in de plaats van een en-en alternatief denken. Dit dualisme onderscheidt mens en natuur, lichaam (res extensa) en geest (res cogitans) als afzonderlijke werkelijkheden. 2. Er komt de voorkeur om denken over de zaken in plaats van over de verhoudingen ertussen. 3. De wetenschap gaat de natuur domineren. De natuur is niet langer een levend, bezield geheel, maar een machine die volgens wetmatigheden functioneert. Natuurverschijnselen zijn te verklaren door observatie, meting en wiskunde. 4. De Westerling reconstrueert de wereld en brengt ze onder zijn controle, alsof hij god is. Daartoe neemt hij 'afstand' van de dingen met het perspectief, de kaart, de globe, de microscoop of de telescoop. De afstand stelt hem in staat om te klasseren, te meten, te catalogiseren en te veroveren.<ref>RAJ PATEL & JASON W. MOORE, vertaald door Huub Stegeman. ''Een geschiedenis van de wereld in zeven goedkope zaken. Een gids voor kapitalisme, natuur en de toekomst van de planeet,'' Boom, Amsterdam, 2019, p. 65-68.</ref> Dit soort kennismakingen tonen dat de samenleving niet ‘ongelijk’ hoeft te zijn en begrippen zoals vrijheid en gelijkheid, de natuurtoestand en het natuurrecht sijpelen het oude continent binnen. De normen van het absolutisme en de gedragsregels in Versailles installeerden in het zeventiende en achttiende-eeuwse Frankrijk een pikordecultuur die elk aspect van het dagelijkse leven domineert met onder- en bovenschikkingsrituelen. Het ontgaat de filosofen niet dat deze maatschappij anders in te richten is en om dit te onderzoeken schrijft de Académie des Sciences, Art et Belles-Lettres van Dijon een prijsvraag uit die het beste essay zoekt dat ‘de oorsprong van de ongelijkheid’ beschrijft en de vraag beantwoordt of het natuurrecht dit al dan niet rechtvaardigt. . '''1755''': Jean Jacques Rousseau wint de wedstrijd en publiceert zijn ‘Vertoog over de ongelijkheid’ waarin hij poneert dat de jager-verzamelaar egalitair en in kinderlijke onschuld leven. De landbouwrevolutie, de verstedelijking en de staat beëindigden deze beschaafde oertoestand en bracht de mens behalve literatuur, filosofie en wetenschap ook de bureaucratie, staande legers, het patriarchaat en massamoord. In tegenstelling tot de visie van Thomas Hobbes ontwikkelt de maatschappij zich van goed naar slecht. Rousseau’s idealisme of optimisme geniet de voorkeur van het linkse politieke kamp en is in te vullen door een terugkeer naar de natuurtoestand. De hypothese van Rousseau is op niets gestoeld, hij was niet in staat om het verleden van 10.000 vroeger te onderzoeken. Nomadische groepen zijn niet per definitie egalitair, landbouwsamenlevingen hoeven zich niet per definitie te kenmerken door hiërarchie en privébezit en de eerste steden kenden weinig klassentegenstellingen, autoritaire heersers of krijgers. Toch duikt de hypothese vaak in de literatuur op. . Het optimisme wortelt in de idee dat de maatschappij maakbaar is. Die maakbaarheidsidee gaat terug op de Renaissance, de Verlichting en de Industriële negentiende eeuw. De Verlichting is mogelijk de belangrijkste van het trio: ze gaat een stap verder dan het magische, het symbolische en het occulte denken dat de Renaissance en het Humanisme genegen zijn. In de Verlichting ontspruit de kiem van de Industriële Revolutie. De Verlichting was niet zomaar 'filosofietje'. Het is een denken dat de totale samenleving wil veranderen en vertrekt vanuit de idee dat mensen elkaar 'aansteken'. De verlichtingsfilosofen geloven dat hun ideeën anderen 'verlichten'. Kennis komt iedereen ten goede. René Descartes hecht belang aan techniek en zou zich in onze eeuw, de 21ste, thuis voelen. Zijn ''Discours de la methode uit 1637 ligt aan de basis van de ''Encyclopédie die een eeuw later, in 1751 verschijnt. Beide werken focussen op arbeid en werktuigen, ambachtslui en werkplekken. Diderot schetst gereedschap en machines en breekt het eeuwenoude kennismonopolie van de ambachten. In de jaren zestig en zeventig van de eeuw ontwikkelt James Watt ‘zijn’ stoommachine en twee decennia later, in 1791, stimuleren het decreet d'Allarde en de Wet le Chapelier (genoemd naar de Bretoense en Jakobijnse advocaat Isaac Le Chapelier) de ondernemingsvrijheid. Het beginsel is nobel: 'Iedereen is vrij om de handel, het beroep, de kunst of het ambacht uit te oefenen dat hem goed dunkt.' Tegelijk schaffen deze verordeningen de ambachten met hun kennisoverdracht van vader op zoon af. Arbeidsstructuren zoals coalities, corporaties, ambachten en gilden die eeuwen de toegang tot een beroep belemmerden, verdwijnen. Tegelijk verdwijnt de sociale bescherming. Vakbonden en staken komen in het strafwetboek. Deze wet, de encyclopedie en de stoommachine begeleiden de rouwstoet van de ambachtslui naar het kerkhof en verwelkomen de fabriek en de machine. België schaft de Wet Le Chapelier af op 25 mei 1867. Tot die dag 'camoufleren' arbeidersorganisaties en vakbonden zich als ziekenfondsen, spaarkassen in herbergen of ‘onschuldige’ verenigingen. Tijdens de zeventiende en de achttiende eeuw groeit het idee van de wetmatigheden in de natuur én in de samenleving. De gedachte dat het menselijk gedrag te berekenen - mechanisch - is kan de wereld verbeteren. De theïstische, de bovennatuurlijke, middeleeuwse God die willekeurig ingrijpt - om te belonen en te bestraffen - ruimt plaats voor de deïstische God. Deze God is de schepper van alles, een mekanieker die zijn schepping zo inricht, dat ze zonder zijn bemoeienis draait. De ultieme metafoor omschrijft God als klokkenbouwer. Dit denken manifesteert zich in het vroeg liberaal economisch denken. In Frankrijk komt dit tot uiting in de fysiocratie van François Quesnay (1694-1774). Grondbezit en berekend individualisme liggen er aan de basis van rijkdom, succes en bestaansmiddelen. In Engeland leidt het tot de klassieke economie van Adam Smith die het onberekenbare natuurrecht en de goddelijke ordening (de onzichtbare hand) centraal stelt: arbeid als successleutel. Zo zijn beide economische systemen een reactie op het zero-sum game (wat de ene partij wint, verliest de andere), van het mercantilisme dat van de 16e tot 18e eeuw dominant was en welvaart haalt uit het edelmetaal, geroofd in de nieuwe wereld. Weinig van de onderstaande verlichtingsfilosofen maken de Franse Revolutie mee (op de drie laatste na). . '''♥ [https://www.youtube.com/watch?v=wQcEjBPYXi8 LESOPNAME B. WYDOOGHE OVER DE VERLICHTING (28 min.).]''' . '''1.''' René Descartes (1596-1650) en het rationalisme, logica en onderzoek in tegenstelling tot het elitaire (enkel de elite is in staat om te leren), het esoterisme, de alchemie, het symbolische en het magisch denken. '''[https://www.youtube.com/watch?v=CAjWUrwvxs4 FILM, 8.48 min.]''' . '''2.''' De onstuitbare honger naar feiten en kennis van de encyclopedisten Jean Le Rond d'Alembert (1717-1783) en Denis Diderot (1713-1784) en hun nieuwe bijbel: l'encyclopedie. '''[https://www.youtube.com/watch?v=5WafMMlNSb8 FILM 2.49 min.]''' . '''3.''' John Locke (1632-1704) en het empirisme. '''[https://www.youtube.com/watch?v=bZiWZJgJT7I FILM, 9.14 min.]''' . '''4.''' Isaac Newton (1623-1723) en het oorzakelijk denken '''[https://www.youtube.com/watch?v=s2YZN2L700Q FILM, 53.38 min.]''' . '''5.''' Montesqieu (1689-1755) en de scheiding der machten '''[https://www.youtube.com/watch?v=gExrynQC4IU FILM, 4.22 min.]''' . '''6.''' Voltaire (1694-1778) en het recht op vrije meningsuiting en het deïsme. '''[https://www.youtube.com/watch?v=LAzKGkTIKpg&list=PLkeO6Zg_ybk5ZE25Ub8W24yQAgPDEjrEh&index=6&t=29s FILM 12.15 min.]''' . '''7.''' Jean Jacques Rousseau (1712-1778) over de opvoeding en zijn ''Emile, of Over de opvoeding''. '''[https://www.youtube.com/watch?v=81KfDXTTtXE FILM 7.46 min.]''' . '''8.''' Jeremy Bentham (1748-1832) over het grootste geluk voor iedereen in een panoptische infrastructuur. '''[https://www.youtube.com/watch?v=Myal-NSlIGA FILM 4.01 min.]''' . '''9.''' Adam Smith (1723-1790) zet de verlichtingsideeën om in een economische theorie en lanceert in zijn ''An Inquiry into the Nature and Causes of the Wealth of Nations'' de 'Onzichtbare hand|de onzichtbare hand'. '''[https://www.youtube.com/watch?v=ejJRhn53X2M FILM 6.43 min.]''' . '''10'''. Immanuel Kant (1724-1804) maakt een synthese van het bovenstaande in zijn "Beantwortung der Frage: Was ist Aufklärung?" in 1784 als antwoord op een prijsvraag. Daarin zegt hij: 'Verlichting is het loskomen van de mens uit zijn onmondigheid en de durf om zich van zijn eigen verstand te bedienen zonder de ander. '''[https://www.youtube.com/watch?v=nsgAsw4XGvU FILM 8.12 min.]''' . . ;Hoofdpersonages van het absolutisme en de verlichting . <gallery> File:Descartes_Discours_de_la_Methode.jpg|0. '''Voorpagina van Discours de la Méthode uit 1637.''' File:Frans_Hals_-_Portret_van_René_Descartes.jpg|1. '''René Descartes (1596-1650).''' File:Jean_Le_Rond_d%27Alembert,_by_French_school.jpg|2. '''Jean le Rond d'Alembert (1717-1783).''' File:Denis Diderot by Louis-Michel van Loo.jpg|3. '''Denis Diderot (1713-1784).''' File:Encyclopedie_de_D%27Alembert_et_Diderot_-_Premiere_Page_-_ENC_1-NA5.jpg|4. '''Eerste bladzijde van l'Encyclopedie.''' File:John_Locke.jpg|5. '''John Locke (1632–1704).''' File:GodfreyKneller-IsaacNewton-1689.jpg|6. '''Isaac Newton (1643–1727).''' File:Montesquieu_1.png|7. '''Montesquieu (1689–1755).''' File:Immanuel_Kant_(painted_portrait).jpg|8. '''Immanuel Kant (1724-1804).''' File:Atelier_de_Nicolas_de_Largillière,_portrait_de_Voltaire,_détail_(musée_Carnavalet)_-002.jpg|9. '''Voltaire (1694–1778).''' File:Jean-Jacques_Rousseau_(painted_portrait).jpg|10. '''Jean-Jacques Rousseau (1712-1778).''' File:Social_contract_rousseau_page.jpg|11. '''Het maatschappelijk verdrag.''' File:EmileTitle.jpeg|12. '''Emile, of Over de opvoeding.''' File:Maurice Quentin de La Tour - Madame de Pompadour dans son cabinet de travail.jpg|13. '''Madame de Pompadour, minnares van Lodewijk XV streed tegen de censuur van l'Encyclopédie. Op haar tafel staat deel IV.''' File:James_Watt_by_Henry_Howard.jpg|14. '''James Watt (1736–1819), uitvinder van de stoommachine.''' File:François_Quesnay.jpg|15. François Quesnay. File:Smith_-_Inquiry_into_the_nature_and_causes_of_the_wealth_of_nations,_1922_-_5231847.tif|16. '''Inquiry into the nature and causes of the wealth of nations'''. File:AdamSmith.jpg|17. '''Adam Smith.''' File:Louis_XIV_of_France.jpg|18. '''Lodewijk XIV.''' File:Koning_Louis_XV;_Hyacinthe_Rigaud.jpg|19. '''Lodewijk XV.''' File:Ludvig_XVI_av_Frankrike_porträtterad_av_AF_Callet.jpg|20. '''Lodewijk XVI.''' File:Élisabeth Vigée Le Brun- Marie-Antoinette à la Rose - collection Resnick.jpg|21. '''Marie Antoinette van Oostenrijk.''' File:Women%27s_March_on_Versailles01.jpg|22. '''Vrouwen op de weg naar Versailles. Brood, geen taart!''' File:Liberte-egalite-fraternite-tympanum-church-saint-pancrace-aups-var.jpg|23. '''Vrijheid, gelijkheid en broederschap.''' File:LouisXVIExecutionBig.jpg|24. '''Onthoofding van Lodewijk XVI op de Place de la Révolution, nu Place de la Concorde.''' File:Jacques-Louis_David_-_Marie_Antoinette_on_the_Way_to_the_Guillotine.jpg|25. '''Jacques-Louis David tekent Marie Antoinette op weg naar het schavot.''' File:Exécution_de_Marie_Antoinette_le_16_octobre_1793.jpg|26. '''Executie van Marie Antoinette.''' File:Robespierre.jpg|27. '''Maximilien de Robespierre (1758-1794).''' File:Gros_-_First_Consul_Bonaparte_(Detail).png|28. '''Napoleon Bonaparte (1769-1821).''' </gallery> . . == Waar halen pessimisten inspiratie? == [[File: Léon Spilliaert - The Absinth Drinker.jpg|thumb|550px|Het Fin de Siecle is een decadente periode tussen 1890 en 1914. Twee kernwoorden - schoonheid en de dood in het vooruitzicht - duiken overal op, zoals in dit symbolische schilderij van Leon Spilliaert. Zijn 'Absintvrouw' uit 1907 toont het thema: jonge mooie vrouw is op het einde van haar leven, het leven is als een scheut absint (let op de arm) weggevloeid. De kleuren zijn al in de rouw: donkerblauw, zwart en paars.]] [[Bestand:Bundesarchiv Bild 183-R06610, Oswald Spengler.jpg|thumb||550px|Oswald Spengler]] . [https://www.youtube.com/watch?v=qPRn-XRLM_c '''♥ LESOPNAME B. WYDOOGHE: DE PESSIMISTEN (30 Min.)''']. . 1651: Thomas Hobbes - geboren in 1588, bij de aanval van de Spaanse Armada op Engeland waarbij zijn moeder ongekende angsten kende - betoogt in zijn boek ''Leviathan'' dat de oertoestand van de mens eenzaam, arm, wreed en kort is. Iedereen vecht er tegen iedereen. Mensen zijn vals en egoïstisch, cynisch en berekend. Met deze theologische vraag komt Hobbes tot deze probleemstelling: is de mens van nature goed of slecht? Goed en kwaad zijn begrippen die de mens, net zoals God, maakt om te vergelijken. Dieren kennen de kunst van het vergelijken niet in die mate als een mens. Hobbes is ondanks zijn lijfspreuk 'Fear and I were twins' optimistisch gesteld: de staat - een begrip dat zich in de tijd van Hobbes ontwikkelt - levert de instrumenten die de honger naar macht, roem en bezit in toom houden. Op dit moment geeft de rechterzijde van het politieke spectrum de voorkeur aan dit model: ze noemen het realisme. Anderen noemen het pessimisme of wantrouwen. Hobbes' en zijn volgelingen laten het verhaal over het ontstaan van de mens van het slechte naar het goede evolueren in tegenstelling tot Rousseau's volgelingen. Die zien de menselijke evolutie van goed naar slecht met de gedachte vroeger was alles beter. Beiden zijn in dit opzicht lineaire denkers: de geschiedenis voltrekt zich volgens een lijn, een glijbaan die je kan opklimmen (met veel moeite, maar als je de top bereikt, dan ben je er!) of kan afglijden (met veel plezier en gemak, om op te geven). Deze evoluties contastereren met de circulaire denkers zoals de Duitse cultuurhistoricus Oswald Spengler (1880-1936), de vader van het cultuurpessimisme. Zijn voornaamste werk ''De ondergang van het Avondland'' schopt het tot een bestseller dankzij Elisabeth Förster-Nietzsche, de zus van Friedrich Nietzsche. Het boek toont een cyclische cultuurgenese die de ontwikkeling van samenlevingen vergelijkt met het ritme van het mensenleven of dat van de seizoenen. Een mens: geboren, groei, volwassenheid, bejaard, sterft. Dagen (24 uur), maanden (de verwijzing naar de maancyclus) en seizoenen (vormen samen een jaar en herhalen zich dan) doen iets gelijkaardigs. In de lente ontluikt nieuw leven, de zomerse bloei zorgt voor nakomelingen (zaad), een herfstige oude dag tot de winter (de dood) intreedt. Diverse wereldbeschavingen bewijzen Spenglers theorie: De Babylonische, de Egyptische, de Chinese, de Indische, de Indiaans-Mexicaanse, de Grieks-Romeinse en de Arabische, de Joodse en de Byzantijnse beschaving. Het boek en de theorie zijn een tegenreactie op het verlichtingsdenken dat een maakbaar Europa voor ogen ziet. Spencer voorspelt dat die rationele maatschappelijke structuur een einde kent. Kort voor zijn dood schrijft hij dat het Duitse rijk snel zal ophouden te bestaan. . 1884: De grilligheid en de ambivalentie van de negentiende eeuw dwingen kunstenaars, intellectuelen en politici op het einde van de eeuw tot een reflectie over de voorbije en aan gang zijnde industrialisatie. In Engeland publiceert Arnold Toynbee in 1884 zijn ''Lectures on the Industrial Revolution'' waarin hij de industrie als oorzaak aanduidt voor het '''morele verval''' van de arbeidersklasse. De technische en wetenschappelijke successen van de mechanisatie leiden tot het failliet van de traditionele ambachten en loodst vrouw en kind naar de fabriek waar ze nauwelijks weten welk product ze maken. . Op het einde van de eeuw is de tussentijdse balans niet florissant: de onmacht van de prille democratie (de juridische en sociale bevrijding van het individu blijkt – voorlopig - een illusie), het koloniaal beheer, de kapitalistische klassenjustitie, het elitaire stemrecht dat de gegoede klassen bevoordeelt, het lijden van het proletariaat… al deze pijnpunten brengen mensen sociaal en psychologisch in de war. Beloofde de Industriële Revolutie dan geen rijkdom en overvloed? Beloofde de onstuitbare techniek dan geen wereldwijd transport en een internationale economie? Ging het oneindige aantal uitvindingen niet afrekenen met armoede, hongersnood, epidemieën, kindersterfte en achterlijkheid? De negentiende eeuw heeft een Januskop: het succesverhaal van stoom, infrastructuur en amusement botst met sceptische en pessimistische stemmen vol wantrouwen. Niet iedereen begroet de vooruitgang met gejuich. . De psychiater Sigmund Freud, de filosoof Nietzsche, schrijvers zoals Emile Zola en Oscar Wilde, kunstenaars zoals Leon Spilliaert zijn er de gezichten van. Hun cultuurkritiek focust op het beest in de mens. Is de mens te beschaven? Achter het menselijke gezicht huizen de onderdrukte driften van Eros en Thanatos, de hysterie en de angst voor het anale. Het idee dat God dood is, duikt op bij Nietzsche en de evolutieleer van Charles Darwin botst met de Bijbel. Gods dood stelt de begrippen waarheid en cultuur en vooruitgang, modernisering en maatschappij in vraag. Die begrippen blijken geen product van het rationalisme en de Verlichting, maar een complot van tirannieke, gewelddadige machtsmensen: een roedel roofdieren, een ras veroveraars die de dwalende massa in hun klauwen houdt. De enige optie is de schoonheid van het sterven. Enkel de esthetica van de dood rest, nu de maatschappij een terminale patiënt blijkt. Het komt tot uiting in het decadente, de luxueuze overbeschaving vol estheticisme, escapisme en het uiterlijke vertoon van het dandyisme (denk tegenwoordig aan Pim Fortuyn, Thierry Baudet, Theo Hiddema, Dries Vanlangenhove), vol nihilisme (sociale mobiliteit is een idioot idee), misogynie (vrouwonvriendelijkheid vanuit het gevoel dat vrouwen vuil en neerslachtig zijn) en a-politieke gedrag (democratie leidt nergens toe). Deze opvallend geklede intellectuelen hebben de vileine commentaar klaar voor hun rivalen. Ze voelen zich tegelijk -hoe paradoxaal ook- verloren in hun eigen tijd en superieur tegelijk, ze zijn verheven en provoceren met dubbelzinnigheden, verwijzen graag naar de oudheid (vroeger was het beter) en gebruiken ironie. . Het Fin de Siecle of het einde van een tijdperk - ook de Belle époque genoemd (denk aan het impressionisme, de Jugendstil, de cinematografie) - loopt van pakweg 1890 tot het einde der tijden: het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog. Het zijn narcisten: ‘Een dandy leeft en slaapt voor zijn spiegel’ noteert Charles Baudelaire. Toch is het narcisme niet te herleiden tot het individu, het omvat een hele cultuur (Christopher Lasch in 1978: ''The Culture of Narcissism'') en een narcistische cultuur legt de lat hoog.<ref>Mia Doornaert laat de Belle époque beginnen in 1870 en eindigen met de Tweede Wereldoorlog. Zo zie je dat er op de historische periodes marge kan zitten. Lees ook: JAN VAN HEEMST. ''Tussen gen en globe. Europese Cultuurgeschiedenis'', Ad. Donker, Rotterdam, 2012, p. 340 ev. Dat negatieve geluid van Arnold Toynbee uit het einde van de negentiende eeuw, contrasteert met de visie van T.S. Ashton die aan de vooravond van de zilveren jaren vijftig die hij publiceert in ''The Industrial Revolution, 1760-1830''. In dat boek uit 1948 benadrukt Ashton het positieve en de verworvenheden van de negentiende eeuw. Vgl. DE KOCK CATHERINE & DE VUGT GEERTJAN. ''Waarom zijn er zoveel rechtse dandy’s?'' In: ''De Standaard'', 2 april 2019, p. D11.</ref> . . == Dialectiek == . Het dialectisch denken of het denken in tegenstellingen haalt [https://www.youtube.com/watch?v=fSQgCy_iIcc&t=173s Karl Marx] bij [https://www.youtube.com/watch?v=H5JGE3lhuNo Georg Wilhelm Friedrich Hegel]. ;Voorbeeld 1: Paul Ricouer ziet drie fasen in het lezen van de bijbel: * These: als een ‘fantastisch boek’: naïef gelezen als een sprookje tijdens een miraculeuze kindertijd (story) * Anti-these: Een ‘historisch boek’: de kritische lezing (history) met historische personages * Synthese: Een ‘levensboek’: als antwoord op zinvragen over de toekomst, het nu en vroeger, hier en elders (transhistory) ;Niet dat er altijd een synthese komt... * These: De Katholieke Middeleeuwen met de klemtoon op beelden * Anti-these: De reformatie met de klemtoon op woorden * Anti-anti-these: De contrareformatie en de barok * Anti-anti-anti-these: het classisisme ;Voorbeeld 2: * These: Het absolutisme van Lodewijk XIV * Anti-these: De Verlichting en haar romantisch optimisme * Synthese: De Franse Revolutie-idee (vrijheid, gelijkheid, broederlijkheid) met gewelddadige leiders zoals Robespierre en Napoleon ;Voorbeeld 3: * These: De Franse Revolutie * Anti-these: De {{Wp|Restauratie (Frankrijk)|Restauratie}} * Synthese: Het {{Wp|positivisme}} van {{Wp|Auguste Comte}} ;Voorbeeld 4: * These: Het optimisme van de Industriële Revolutie * Anti-these: Het pessimisme en het determinisme van het Fin de Siècle, het impressionisme * Synthese: de dialectiek van Marx ;Voorbeeld 5: * These: het kleuterkind met een goddelijke adoratie voor zijn vader * Anti-these: de puber waarbij de vader een loser is * Synthese: de jongvolwassene met een realistisch ouderbeeld ;Voorbeeld 6: In de kunstgeschiedenis zijn er talloze voorbeelden van tegenstellingen die elkaar opvolgen: * Realisme en Impressionisme: Realisme is een kunststroming die zich richt op het weergeven van de werkelijkheid, terwijl Impressionisme indrukken vastlegt. * Barok en Rococo: Barok is een kunststroming die zich kenmerkt door dramatische effecten, terwijl Rococo zich kenmerkt door lichtere, meer decoratieve elementen. * Kubisme en Futurisme: Kubisme staat voor geometrische vormen, het Futurisme zoekt beweging en snelheid. * Romantiek en Realisme: Romantiek richt zich op emotie en verbeelding, het Realisme wil de werkelijkheid tonen zoals die is. * Surrealisme en Dadaïsme: Surrealisme zoekt naar het onderbewuste, het Dadaïsme daagt de conventionele kunst uit. * In de kunstgeschiedenis is er sprake van synthese wanneer twee tegenstellingen worden samengevoegd tot een nieuwe stijl. Een voorbeeld hiervan is het Postmodernisme, dat elementen van verschillende stijlen combineert. . . == De Ist-familie telt (te) veel leden == . [[Bestand:David Van Reybrouck.jpg|thumb|550px|David Van Reybrouck ziet kenmerken van het 21ste-eeuwse populisme in het socialisme uit de negentiende eeuw. Hij schrijft één lange redenering met als conclusie dat er in de kennismaatschappij aandacht nodig is voor laaggeschoolden. Dat komt de democratie alleen maar ten goede. Tien jaar na zijn lange redenering, in 2019, komt er het initiatief voor een Jezuïetenschool in Molenbeek en kan Van Reybrouck een experiment aangaan in de Duitstalige gemeenschap.]] [[Bestand:Jose_Ortega_y_Gasset.jpg|thumb|550px|Jose Ortega y Gasset, geen optimist. Ortega is kritisch over de massa die hij definieert als gelijk ieder ander. De massamens is onbescheiden, zonder zelfkritiek en respectloos voor autoriteit en staat tegenover de elite. Ortega roept de aristocratie op om de leiding te nemen bij cultureel verval.]] Aan de uitersten van het spectrum staan de optimist en de pessimist. Een ander spectrum is te vormen tussen de realist en de idealist. Tussenin liggen vele interpretaties van de geschiedenis. Belangrijk is de betrouwbaarheid van wat men beweert. Hoe kan je dit nagaan? Dat gebeurt via twee strategieën: mediawijsheid en historische kritiek. Iedereen gaat aan de slag met de werkelijkheid en maakt er iets van op zijn eigen originele wijze. Waakzaamheid blijft geboden. . ;1. De optimist * Is zonder meer optimistisch wat de toekomst betreft. Technologie zal ons redden, de wereld kent alleen maar vooruitgang. Een mooie passage uit Milan Kundera's '''Ondragelijke lichtheid van het bestaan''' illustreert dit optimisme. Verder is Kundera geen typische optimist. . ;2. De pessimist * Doemdenkers zoals: Louis-Ferdinand Céline, Oswald Spengler, José Ortega y Gasset, Johan Huizinga. . ;3. De Marxist en de communist * Van Karl Marx tot Raoul Hedebouw. . ;4. De populist * Vertaalt de historische boodschappen in eenvoudige termen en gebruikt zijn verhaal voor een eigen gewin. Dictators neigen naar dit type. . {{Citaat|'''Hij (de populist) weet wat het volk wil, en dat moet volstaan. Daardoor duldt hij geen tegenspraak, daardoor heeft hij een gloeiende hekel aan het debat. Het parlement, de grondwet, de gebruikelijke democratische procedures zijn voor hem eerder hindernissen dan politieke verworvenheden. In die betekenis is populisme in wezen antidemocratisch en antiparlementair; sommigen spreken zelfs van 'proto-totalitair'. Dit duistere populisme miskent het wezen van de democratie.'''|David Van Reybrouck}} . ;5. De cartoonist * Een standup comediën die van alles een grap maakt, mensen een spiegel voorhoudt door middel van een grap. Niet altijd in dank afgenomen. Denk aan de Bataclan en Charlie Hebdo. . ;6. De relativist * Relativeert alles kapot. Problemen bestaan nauwelijks. . ;7. De structuralist * De structuren bepalen het denken. Individueel maakt een mens nauwelijks keuzes. . ;8. De kapitalist * Denkt alleen maar in economische modellen: leiders zijn managers, winners en een probleem los je op met een businesmodel. . ;9. De journalist en de columnist * Stefan Zweig en Joseph Roth . ;10. De illusionist * Goochelaars en charlatans die aan de slag gaan met de werkelijkheid . ;11. De hyperbolist * Vergroot alles uit, overdrijft . ;12. De realist * 'tja. Die hebben we nog niet gevonden :-) . ;13. De polemist * Slaagt er in om partijen die hetzelfde nastreven in ruzie te steken. Zelf komt hij er ongezien mee weg. Een spreekwoord kenmerkt hem: 'Twee honden willen een been, de derde komt er mee heen.' . ;14. De hedonis, de narcist, de egoïst en de Trumpist * Aarzelt niet om publiekelijk te liegen en benoemt alles wat hem of haar tegen de haren instrijkt [[fake news]] * Denkt alleen aan zichzelf en gaat daarvoor over lijken? * Houdt van zelfverheerlijking. . ;15. De perfectionist * Streeft perfectie na ten koste van alles. . ;16. De encyclopedist * Verzamelt kennis, zoveel mogelijk objectieve kennis om op basis van deze 'ratio' gedegen beslissingen te kunnen nemen. . ;17. De anarchist, de andersglobalist en de activist * Is te zien op manifestaties en betogingen. Roept en staat op de barricaden. * Stelt het systeem in vraag, doorgaans op een speelse, ongevaarlijke manier. . ;18. De negationist * Negeert toekomstige problemen (klimaatopwarming), of negeert wat er in het verleden gebeurde (holocaust). In sommige samenlevingen is negationisme strafbaar. . ;19. De ecologist * Ziet ecologie als een religie. . ;20. De royalist * Is koningsgezind. . ;21. De propagandist en de evangelist * Tracht aanhangers te vinden voor zijn gedachtengoed via de publieke opinie, vaak is de info eenzijdig of verzonnen. * Loopt over van bekeringsdrang. . ;22. De sadist * Houdt ervan om zijn tegenstanders te pijnigen. . ;23. De nationalist * Nationalisme is een ideologie die de staat als historische eenheid ziet. Soms gaat dit gepaard met idee van exceptionalisme om de eigen identiteit af te grenzen tegenover anderen. . ;24. De separatist * Separatisme streeft naar de terugtrekking uit een bestaande staat en het oprichten van een eigen. . ;25. De futurist * Probeert te voorspellen hoe de toekomst er zal uitzien. . ;26. De simplist * Stelt alles te eenvoudig voor. . ;27. De idealist . . ;Aan de toog '''VRAAG''': Moet ik al deze typetjes kennen? '''ANTWOORD''': Uiteraard niet. . '''VRAAG''': Waarom voer je ze hier dan ten tonele? '''ANTWOORD''': Omdat politieke debatten of monologen tegenwoordig vaak beginnen met het definiëren van de tegenstander, in plaats van het positioneren van het eigen zelf. Voor wie de debatten van op afstand volgt, klinkt dit abstract, maar een voorbeeld maak veel duidelijk. Als Wouter Beke (CD&V) in 'De Zevende Dag opdaagt (3.02.2019) en onmiddellijk zegt hoe NVA en GROEN denken over de vraag die hij krijgt voorgeschoteld, getuigt dit van[framing, iets wat doorgaans de media wordt verweten. Het is een techniek van stereotypering waar de democratie niet bij gebaat is. . '''VRAAG''': Een beetje zoals Anuna De Wever niet weet of ze een man of een vrouw is? '''ANTWOORD''': Inderdaad, je hoeft de wereld niet in categorieën op te delen. Anuna zegt: Als ik weet en ervan overtuigd ben dat ik mezelf ben - ik ben Anuna - dan volstaat dat. Niemand hoeft mij te definiëren. . '''VRAAG''': Maar hoe weet je dan met wie/wat je te doen hebt? Zo is er toch geen duidelijkheid meer? '''ANTWOORD''': Waarom zou dat moeten? Waarom wil je duidelijkheid? . '''VRAAG''': Ik ben eigenlijk op zoek naar de waarheid. Dat lijkt me een beter begrip. . '''ANTWOORD''': Zou de geschiedenis de waarheid kunnen brengen? Is waarheid geen begrip waar priesters of andere religieus geïnspireerde mensen van houden? Geschiedenis is een wetenschap en die houdt zich bezig met 'betrouwbaarheid' van informatie. Hoe dat in elkaar zit, leg ik je hieronder uit. . . == Schema == . [[File:Karl_Marx_001.jpg|thumb|350px|Karl Marx ontwikkelt zijn geschiedenisvisie volgens de dialectiek van zijn voorloper Hegel: these, antithese en synthese. Weber is evenzeer 'dief' en ontleent de begrippen aan Fichte die ze op zijn beurt stal bij Kant. Hegel streeft naar een totaalconcept van wetenschap en godsdienst, esthetica en filosofie en bekijkt de werkelijkheid als een proces van tegenstellingen, geen statisch zijn en drukt dit uit met 'aufheben' wat optillen, afschaffen en bewaren betekent. These, antithese en synthese?]] . {| class="wikitable" |- ! Visies op geschiedenis !! Pessimisme !! Optimisme !! Dialectiek |- | '''Wie maakt ze?''' || Louis-Ferdinand Céline|L.F. Céline || Milan Kundera|M. Kundera || Karl Marx |- | '''Richting''' || Circulair || Lineair || Spiraal |- | '''Resultaat''' || Doemdenken || Vooruitgangsdenken || Determinisme |- | '''Gevolgen''' || Ironie, cynisme|| Vrijheid, verantwoordelijkheid || Strijd |- | '''Doel''' || Doelloos || Groei || Klasseloze staat |- | '''Motor''' || Domheid || Verlichting || Economie & het middenveld |} . . == Objectiviteit? == . ;Kijken <gallery> Bestand:Grey square optical illusion.PNG|thumb|Vierkant A heeft precies dezelfde grijskleur als vierkant B ([[:file:Same_color_illusion_proof2.png|bewijs]]) Bestand:Grid illusion.svg|thumb|Flikkerend rooster. Het lijkt of er zwarte vlekken verschijnen Bestand:Gradient-optical-illusion.svg|thumb|De grijze balk heeft overal dezelfde kleur Bestand:Tribar.png|thumb|De [[Penrose-driehoek|driehoek van Penrose]]. Een driedimensionale figuur die niet kan bestaan Bestand:Onm_kubus2.png|Onmogelijke kubus Bestand:Impossible staircase.svg|Oneindige trap File:Blivet.png|[[Blivet]] </gallery> . . = '''GESCHIEDENIS ALS CONSTRUCTIE''' = [[File:Kortrijk-Groeningemonument.jpg|thumb|right|550px|Kortrijk, Groeningemonument uit 1906 (beeldhouwer Godfried Devreese). In Vlaams-nationalistische kring symboliseert deze slag de taalstrijd. De Vlaamse Gemeenschap riep in 1973 11 juli als feestdag van Vlaanderen uit.]] . Geschiedschrijving is, net als het nieuws, onderhevig aan trends. Het is niet zo dat de ‘geschiedenis’ het verleden objectief in beeld brengt. Historici construeren betekenis uit de chaotische werkelijkheid door feiten en gebeurtenissen te rangschikken, te interpreteren of met elkaar in verband te brengen. Zo is het resultaat van hun denkwerk verschillend. 'Al zolang ze bestaat, heeft de geschiedschrijving een ingewikkelde band met de politieke macht' schrijft Anne Morelli in haar boek ''De grote mythen uit de geschiedenis van België, Vlaanderen en Wallonië.'' Jacques R. Pauwels heeft het iets recenter over ''De grote mythen van de moderne geschiedenis.'' Hij steekt van wal met 'Mythen zijn geen leugens' maar fantasieverhalen met een kern van waarheid. Mythes bevatten 'een kern van historische werkelijkheid maar dienen niet om die werkelijkheid uit de doeken te doen. Ze streven ernaar mensen te socialiseren, hen met de stand van zaken in hun maatschappij tevreden te stellen of minstens te verzoenen, ook - en vooral - wanneer er eigenlijk goede redenen bestaan om ontevreden te zijn met de status quo en verandering te willen, eventueel zelfs radicale, revolutionaire verandering.'<ref>JACQUES R. PAUWELS. De grote mythen van de moderne geschiedenis. Epo, Berchem, 2019, p. 7-8.</ref> . . == Geschiedenis en macht == . Het lijkt op wat Morelli schrijft: 'Vanaf de oudheid heeft de historicus de machtshebbers bezongen, hun veroveringen gelegitimeerd, vanuit het verleden hun identiteit bepaald en hun voorouderlijke deugden verheerlijkt. De historicus gaf de natie zijn wortels. Te vaak vergeten we dat de historicus buiten zijn onderzoek kan. De historicus is een kind van zijn tijd, heeft zijn aandachtspunten en zijn blinde vlekken, zijn sympathieën, banden en kent de dingen waar hij beter niets over schrijft. De historicus is soms een militant of een machtsdienaar. Zo ‘maakt’ hij -bewust of onbewust - het verleden. Dé voorbeelden vinden we in de 19de eeuw, toen de romantiek naar de ziel van het volk zocht, ter onderscheid met anderen. Historici zochten de ziel en vonden ze in het verleden vol 'feiten' die, met de nodige rangschikking en interpretatie, voor deze identiteit zorgden. Deze 'mythen' toonden dat bodem en ras in een ver verleden al onze identiteit vormden.'<ref>MORELLI ANNE (Ed.). ''De grote mythen uit de geschiedenis van België, Vlaanderen en Wallonië''. Epo, Berchem, 1996, pp. 7-21.</ref> . . === Anne Morelli === . Het boek van Anne Morelli ''Les Grands Mythes de l’histoire de Belgique, de Flandre et de Wallonie'' verkocht als een zoet broodje. In enkel weken tijd gingen 10.000 exemplaren over de toonbank en lokte het boek historische en politieke reacties uit. Het magazine ''Front National de Belgique'' beschuldigde het boek ervan de fierheid van de Natie aan te tasten en de goede naam van de Belgen te besmeuren: 'Het maakt ons verleden en onze nationale helden met de grond gelijk en volgens de auteurs kan alleen een imbeciel of een idioot trots zijn op onze geschiedenis.' Extreem rechts gebruikte de argumenten in haar pamfletten. . . === Kortrijk 1302-1902 === . Jo Tollebeek en Tom Verschaffel ontmaskeren in de ''Nieuwe Encyclopedie van de Vlaamse Beweging'' de mythe van de veldslag op 11 juli 1302 waarin een leger van Vlaamse ambachtslui het Franse ridderleger op de Groeningekouter verslaan. 'Deze veldslag kaderde in het verzet van (een gedeelte van) Vlaanderen tegen de veroveringsdrang van het Frankrijk van Filips de Schone' schrijven ze. Vanaf het midden van de negentiende eeuw komt de benaming Guldensporenslag in zwang, door de publicatie van Hendrik Conscienses ''De Leeuw van Vlaanderen'' en doet de naam denken aan een romantische tijd vol heroïsche vrijheidsdrang tegen een reeks vreemde onderdrukkers: de Romeinen en Caesar, de Fransen (1302), de Spanjaarden (de Geuzen en de Tachtigjarige Oorlog), de Oostenrijkers (Jan de Lichte) en de Nederlanders. Conscience is niet de eerste die 1302 onder de aandacht brengt; toch is het zijn ''Leeuw van Vlaenderen'' die zich vanaf 1838 in het Vlaamse bewustzijn nestelt, zonder dat die in tegenspraak is met de vaderlandsliefde voor België. Naarmate de Vlaamse Beweging evolueert, verschuift de betekenis van de Guldensporenslag. . . === Vier keer feest === . De symbolenstrijd bereikt een hoogtepunt in Kortrijk in 1902, bij de zeshonderdste verjaardag. De voorbereidingen beginnen in 1891 en Guido Gezelle schaart zich achter het initiatief. Omwille van ideologische twisten onder de organisatoren komen er uiteindelijk vier feesten: op 13 juli organiseert de Vlaamsche Volksraad een eerste manifestatie; diezelfde dag betoogt het liberale Vaderlandsch Comiteit; op 17 augustus volgt het feest van de katholieken; en nog eens veertien dagen later trekken de socialisten -met tweetalige slogans ("De strijd van Kortrijk was een strijd tegen de rijken")- door de Kortrijkse straten. Door de strubbelingen raakt het standbeeld voor de Groeningekouter niet tijdig klaar; het zou in 1906 worden onthuld. De cultus van 1302 is sedert 1973 officieel: 11 juli is de feestdag van de Vlaamse Gemeenschap. . . == Ideologie == . Vertrekkend van dit soort ideeën verspreidden schoolboeken in het verleden een patriottische geschiedenis en het nationaal gevoel. Ook al kende België weinig geschiedenis-catechismussen, toch herhaalden schoolboeken generatie na generatie clichés en stereotypen die tonen dat België ten tijde van Jules Caesar een identiteit bezat. De historicus Eric Hobsbawm beschreef de geschiedenisvervalsers en stelt dat 'geschiedenis de grondstof is voor nationalistische, etnische of fundamentalistische ideologieën, zoals de papaver dat is voor de heroïneverslaafde.' . === I. Nationalisme === [[Bestand:Steuben - Bataille de Poitiers.png|thumb|550px|'''732_TECHNOLOGIE MAAKT HET VERSCHIL''' Carl von Steuben, of is het Charles Auguste Steuben? (1788–1856) schildert in 1837 de Slag bij Poitiers uit het jaar 732 in een Romantische versie. De slag is bekend omdat de stijgbeugel de doorslag geeft. Frankische ruiters ondervinden dat ze vast in het zadel zitten om hun bijlen en tweesnijdende zwaarden rond te zwaaien, zonder evenwichtsverlies. Haaksperen drukken de Moorse schilden weg zonder dat ze van hun paard vallen. Het schilderij hangt in Versailles. De stijgbeugel was niet nieuw, de Hunnen gebruikten die eerder. Voor de Brit Edward Creasy is deze slag één van de vijftien belangrijkste uit de wereldgeschiedenis. Hij beschreef dat in zijn boek ''The Fifteen Decisive Battles of the World'' uit 1851. Klopt het dat aldus Bart de Wever - dixit Europajournalist Paul Goossens - hier de Canon van de Vlaamse / Europese geschiedenis begint met de installatie van een vijand: de oprukkende Islam? Goossens schreef daarover in ''De Standaard'' het volgende: 'De eerste keer dat dit continent zich als 'Europees' manifesteerde, was toen het met de dreiging van de islam werd geconfronteerd.<ref>PAUL GOOSSENS. ''Het is zover, Bart De Wever heeft Europa ontdekt.'' In: ''De Standaard'', 24.08.2019, p. 36.</ref>]] Als het aan Bart De Wever ligt, begint de Canon van de Vlaamse / Europese geschiedenis met de installatie van een vijand: de oprukkende Islam, verslagen in 732 bij Potiers. Europajournalist Paul Goossens schreef daarover in ''De Standaard'' het volgende: 'De eerste keer dat dit continent zich als 'Europees' manifesteerde, was toen het met de dreiging van de islam werd geconfronteerd. Niet het Verdrag van Rome, wel de slag van Potiers in 732 zou, volgens De Wever, die in deze een doorslagje van die van radicaal-rechts is, het echte begin van een verenigd Europa zijn. Volgens die canon moeten Robert Schuman en Jean Monnet als fouding fathers de plaats ruimen voor de Frankische krijgsheer Karel Martel, bastaardzoon van Pepijn van Herstal en cultfiguur van extreemrechts. Tegelijkertijd wordt het concentratiekamp Auschwitz tot een Pools provinciestadje gedegradeerd en krijgt de Europese eenwording een een radicaal andere inspiratiebron. De Europese burgeroorlog (WOII) en de Holocaust verdwijnen op de achtergrond, de islamitische andere wordt nu de raison d'etre van de eenheid. Een verleden van kruistochten en de reconquista's wordt weer actueel. Daarmee ligt de Europese identiteit in de voor Vlaamse nationalisten vertrouwde antagonistische bedding. Als het Vlaamse wij een smoel kreeg, is het omdat het zich tegen de Belgische "vijand" kon afzetten. "Het is een onmiskenbaar feit" schrijft De Wever, "dat een externe vijand een zeer tastbare en doorslaggevende rol kan spelen in identiteitsvormingsprocessen." In zijn recept voor Europa zit het er allemaal in: meer Potiers en de promotie van de politieke islam tot uitverkoren Europese vijand' en een minder prominente aanwezigheid van de Holocaust. 'Is dat een radicaal-rechts verhaal?' vraagt Goossens zich af. 'Ongetwijfeld, maar niet voor De Wever. Voor hem is de Koran geen license to kill en is er geen sprake van botsende beschavingen, wel van een conflict over het voortbestaan van de moderniteit. Het zal de radicalen een zorg zijn. Hun memes en vlaggen zijn immuun voor subtiel denken. Voor De Wever daarentegen draait het allemaal rond de moderniteit. Daarom de noodzaak van een leidcultuur met de verlichting als kompas. Dat klinkt mooi, maar het valt op dat het conservatieve orkest de verlichting pas begint af te stoffen als de moslim in de buurt is. Als het over ongelijkheid, mensen in nood op de Middellandse Zee en de inspiratie van de Europese Unie gaat, stopt die muziek. De Wever houdt niet van half werk. Omdat een identitaire beweging niet zonder vijand kan, heeft hij er meteen twee in de aanbieding: de politieke islam dus en de ‘postmodernisten en cultuurrelativisten’. Dat nihilistische volkje sleurde Europa in een spiraal van identitaire zelfdestructie, cultiveerde de zelfschaamte en hypothekeert een groot verhaal over een mythisch verleden. Pas als met die binnenlandse vijand is afgerekend, kan de externe vijand worden aangepakt en ontstaat er ruimte voor Europese trots en kan met een luid ‘Europa is van ons’ het afscheid van Auschwitz afgekondigd worden.<ref>PAUL GOOSSENS. ''Het is zover, Bart De Wever heeft Europa ontdekt.'' In: ''De Standaard'', 24.08.2019, p. 36.</ref> . . === II. Media en propaganda === [[Bestand:Honoré_de_Balzac_(1842)_Detail.jpg|thumb|right|550px|Had Honoré de Balzac gelijk met zijn wijsheid dat 'achter elk groot fortuin een misdaad verscholen gaat'?]] . ==== Media indoctrinatie ==== Voor ideologieën is het verleden essentieel en wie er geen heeft, kan het uitvinden. Jacques Pauwels voegt een tweede ideologie toe. Hij stelt dat het triestig is gesteld met het historisch besef (lees: de kritische geest) en dat de media, veel meer dan het onderwijs ons doordringt van een eindeloze reeks mythes. Mythes zijn geen leugens, maar fantastische verhalen met een kern van waarheid. Naast het onderwijs kwamen het internet, de tv en de film en de sociale media. Die voegden - in het beste geval - een kennislaag aan het (ideologische) geschiedenisonderricht toe, in het meest barre geval namen ze de onderwijs-rol gewoon over of schelden sociale media er over heen. Waarom zijn die media zo ijverig bezig om ons de geschiedenis te leren kennen? Essentieel om dit te begrijpen, is dat die media heel vaak privé-eigendom zijn van superrijken. Noam Chomsky maakte die analyse al eerder. En dat er een verband bestaat tussen de media en hun eigenaars wordt doorgaans niet vermeld. Als media ter sprake komen, dan worden die vaak opgevoerd als de waakhond van de democratie, niet als propagandakanalen van multinationals en holdings. Dat deze één procent-elite (die negentig procent van alle rijkdom in haar zakken heeft) niet graag in de belangstelling staat, spreekt voor zich. Daarom zwijgen historische films over de steun die Hitler genoot van Duitse en Amerikaanse (jawel!) industriëlen en bankiers. Net omdat die één procent bang is voor een objectieve kijk, controleert ze de verhalen die ze de wereld instuurt en welke niet. Dit soort selectiviteit zien we bijvoorbeeld bij de betekenis die documentaires geven aan de atoombommen op Hiroshima en Nagasaki. Echter, meer dan om Tokyo op de knieën te dwingen, waren de honderdduizenden slachtoffers bedoeld om Moskou te intimideren. Daarom is onze kennis over de Tweede Wereldoorlog ook een Hollywoodproduct waarbij D-day belangrijker is dan wat er in Stalingrad gebeurde. Het zijn de bevoorrechten en de winnaars en niet de underdog of de slachtoffers die de geschiedenis maken. Had Honoré de Balzac gelijk met zijn wijsheid dat 'achter elk groot fortuin een misdaad verscholen gaat'? Ongetwijfeld. En daar is de één-procent-elite zich van bewust. Daarom leidt hun entertainment de aandacht af van waar het werkelijk om draait, namelijk dat rijken rijker worden en armen armer worden. Hun media slagen erin om de kapitalistische kritiek te fnuiken door bijvoorbeeld te eenzijdig te focussen op Hitler als grote schuldenaar van wat er tussen 1939 en 1945 gebeurde en niet op wie centen verdiende aan de oorlog, de wapenhandelaars, de wapenindustrie, Hugo Boss die de kledijlijn voor de Nazi's uitdacht of Bekaert uit Zwevegem (die na de oorlog de Sociale Hogeschool, het latere Ipsoc, ruimsubsidiërde) die de prikkeldraad voor de kampen leverde. Het kapitalisme heeft een vooral verborgen geschiedenis die nauwelijks onder de aandacht komt en verbergt hoe rijken rijker worden. Wie dit wil begrijpen of minstens wil analyseren kan bij de kritische geschiedschrijving terecht. . ==== Propaganda ==== In de twintigste eeuw onderzoeken communicatiewetenschappers de mediabeïnvloeding door middel van gedragsonderzoek, diepte- en waarnemingspsychologie, marketing en de metafoortheorie, taal en machtsmechanismen. In 1937, kort na de machtsovername van Hitler in Duitsland (1933) formuleert het Amerikaanse Institute for Propaganda hoe propaganda werkt. . 1. '''Plain Folks Appeal''': gebruik realistische situaties die iedereen herkent, wees betrokken op volkse thema's; . 2. '''Bandwagon Appeal''': als iedereen achter dezelfde kar loopt, moet de boodschap die de kar verspreidt wel juist zijn. Als iedereen in de rij staat voor een ijsje, zijn ze per definitie lekker. We kennen voorbeelden van zelfstandigen die in die optiek de kunstmatige klant creëren; . 3. '''Misleading Numbers''': gebruik desnoods misleidende cijfers, nuanceer harde feiten; . 4. '''Transfer''': gebruik vlaggen, wapenschilden, titels, uniformen, symbolen… iedereen herkent ze; . 5. '''Celebrity''': verwijs naar beroemdheden, namen en autoriteiten, uit het heden en het verleden, prijs de 'comming man' als het voorbeeld voor de toekomst. Deze leider zal ons redden; . 6. '''Glittering Generalities''': grootsprakerige algemeenheden zorgen voor positieve connotaties; . 7. '''Stereotyping''': scheldgedrag herleidt tegenstanders tot karikaturen, maak er een cliché van; . 8. '''Call to Action''': Roep op tot actie zodat mensen niet langer hun schouders ophalen maar zich inzetten en gewaardeerd voelen; . 9. '''Card-Stacking''': schik de kaarten op een andere wijze, bepaal de volgorde van de presentatie. Hou kaarten achter de hand en speel ze uit indien nodig of hou kaarten achter en verzwijg. . . === III. Veiligheid en angstcultuur === [[Bestand:Chernobyl_Hotel_with_reactor_in_background.jpg|thumb|right|550px|De kernramp van Tsjernobyl maakte Ulrich Becks publicatie uit 1986 over de risicosamenleving tot een bestseller in Duitsland.]] Een derde ideologie focust op wat René Munnik in zijn boek 'Geweldig' de 'veiligheidsideologie' noemt. Zijn er objectieve redenen om aan te nemen dat onze werkelijkheid zo onveilig is? Of zijn we gewoon gevoeliger voor onveiligheid? Ulrich Beck spreekt in 1986 over 'Risikogesellschaft'. . Zijn boek ''Risikogesellschaft: Auf dem Weg in eine andere Moderne'' (Risicomaatschappij: op weg naar een andere moderniteit) kreeg door de kernramp van Tsjernobyl de status van bestseller en is snel in het Engels vertaald. Het begrip wijst er ''niet'' op dat onze tijd gevaarlijker is dan vroeger. Gezien de levensverwachting, de technologie en de welvaart leven we veiliger dan ooit: ziektes en hongersnoden, natuurrampen en epidemie lieten we achter ons. Met de risicosamenleving wijst Beck op: . 1. de risico's (kernrampen, klimaatsverandering) zijn veroorzaakt door de neveneffecten van onze hoogtechnologische en welvarende, onze moderne en verlichte samenleving (die alles beheersbaar zou houden). . 2. risico's, zowel reëel en vermeend nodigen uit tot een angstcultuur via propaganda, ideologie of als ultieme utopische preventie waarbij alles onder controle te houden is. . 3. de risico's zijn er om te blijven. Wie nog geboren moet worden kan last krijgen. . 4. de risico's zijn niet lokaal, maar wereldwijd. . 5. de risico's treffen alle klassen, elk ras, alle leeftijden en sekses. . 6. de risico's zijn onzichtbaar. Alleen deskundigen merken ze op.<ref>Zie RENE MUNNIK (Ea.). ''Geweldig! Over de vanzelfsprekendheid van geweld.'' Valkhof Pers, Nijmegen, 2005, p. 7-11.</ref> . . === IV. Complottheorieën === Complottheorieën halen hun sterkte omdat ze gebaseerd zijn op selectief en speculatief bronnengebruik en hun wantrouwen tegenover wetenschappelijke kennis. Een complottheorie vertrekt van de overtuiging dat verborgen groepen met kwade bedoelingen gebeurtenissen sturen. Kenmerkend is: een verborgen elite; controle; toeval bestaat niet; wantrouwen in officiële verklaringen; het tegenbewijs is deel van het complot. De vraag draait vaak rond de vraag: "Wie heeft macht?" en "Waarom gebeuren dingen?" Complottheorieën bieden eenvoudige antwoorden op complexe processen. Juist omdat zoveel vragen onbeantwoord blijven, ontstaan talloze theorieën. Miljoenen mensen dat de maanlanding van 1969 in een studio is opgenomen. Voorbeelden zijn gecreëerd rond De bende van Nijvel (1982-1985) en hun link met extreemrechtse netwerken, de staatsveiligheid, het NAVO-netwerk Gladio en politieke elites. De aanslagen van 11 september 2001 behoren tot de meest besproken complotthema's. Veel theorieën stellen dat de Amerikaanse overheid betrokken was en dat de Twin Towers gecontroleerd zijn opgeblazen. Recenter zijn de theorieën rond QAnon, de Great Reset, vaccinatiecomplotten, omvolkingstheorieën, de klimaatontkenning... . . ;Kijken <gallery> Bestand:Goedendags in het museum Kortrijk 1302 9-01-2010 14-20-13.JPG|Resten van goedendags Bestand:Paardenhangertje_van_Gwijde_van_Namen_Kortrijk_1302__9-01-2010_14-22-14.JPG|Paardenhangertje van Gwijde van Namen File:Battle_of_Courtrai2.jpg|De Guldensporenslag, tot de negentiende eeuw vergeten, daarna vanonder het stof. Met een doel. File:Nicaise de Keyser04.jpg|Voorstudie van de slag door Nicaise de Keyser. File:Guido_Gezelle.jpg|Guido Gezelle (1830-1899) File:Hendrik_Conscience.jpg|Hendrik Conscience (1812–1883) File:Leeuwvanvlaenderen.gif|De Leeuw van Vlaanderen verscheen in 1838 File:Groeningepoort.jpg|Groeningepoort in Kortrijk File:Kortrijk_Groeningeabdij_museum.JPG|Museum Kortrijk 1302 </gallery> . . == Morele paniek en fake news == . [[Bestand:RebeccaNurse-inChains.jpg|thumb|right|550px|De heksenprocessen van Salem in Amerika begonnen in 1692 en resulteerden in minstens 24 ter dood veroordelingen. Beschuldigingen ten aanzien van vooraanstaanden stopten de processen en deden de morele paniek verdwijnen.]] [[Bestand:Deep_throat_PD_poster_(restored).png|thumb|right|550px|In deze film is de vrouwelijke seksualiteit het thema. Er zijn eindeloze processen gevoerd over de film. In 23 Amerikaanse staten is die verboden, in het Verenigd Koninkrijk is hij illigaal tot het jaar 2000. Nederland was toleranter. De film draaide uitsluitend voor meerderjarigen in bioscopen met minder dan vijftig zetels.]] Fake news kan leiden tot morele paniek. Morele paniek is een buitenproportionele, vijandige en gemediatiseerde reactie op een situatie of technologie, een persoon of groep, die waarden en normen lijken te bedreigen. Het begrip verklaart maatschappelijke angstreacties die niet in verhouding staan tot de ernst, het risico, de schade of de dreiging. Morele paniek is een sleutelbegrip uit de sociologie en criminologie en zou voor het eerst gebruikt zijn door Marshall McLuhan in 1964. Jock Young introduceerde het in 1971 in de criminologie en de socioloog Stanley Cohen gaf het begrip bekendheid in zijn klassieker ''Folk Devils en Moral Panics'' uit 1973. Daarin beschrijft hij de jeugdbendes, de ‘Mods’ en de ‘Rockers’. [[File:Waarom geloof jij fake news.webm|thumb|550px|Waarom geloof jij fake news? - Universiteit van Vlaanderen]] . . === Fasen === . Morele paniek is gefaseerd en begint met een stereotiepe en overdreven voorstelling van een gebeurtenis. Daarna wordt die geassocieerd met soortgelijke gevallen en gepresenteerd als symptomatisch voor een maatschappelijk probleem. Vervolgens wakkeren doemscenario’s de angst aan en escaleert het tot er justitiële, politionele of juridische maatregelen komen. Soms ebt de paniek na een tijd weg, soms duurt de golf zo lang dat het zelfbeeld van de samenleving verandert. Voor de samenleving maakt het weinig uit of de oorzaak wel of geen hersenschim is en geldt het Thomas-theorema: ''als mensen situaties als werkelijk definiëren, zijn zij werkelijk in hun gevolgen''. Niet de situatie zelf, de perceptie geeft de doorslag. . . === Voorbeelden? Legio! === . * Satanisch ritueel misbruik. . * De heksenjacht in Vlaanderen (met hoogtepunten tussen 1590-1610) en de processen zoals die in Salem. . * De gevolgen van masturbatie. . * De paniek en massahysterie die in 1938 ontstond bij het hoorspel ''The War of the Worlds'' van het Amerikaanse radioprogramma Mercury Theatre on the Air. Luister hier: [http://sounds.mercurytheatre.info/mercury/381030.mp3 War of the Worlds]. . * De zorgen over genetisch gemanipuleerde voeding. . * De invloed van televisiegeweld of in games zoals in Canis Canem Edit en de GTA-reeks. . * Imitatiegedrag van jongeren bij het zien van pornografie zoals in de film ''Deep Throat''. . * In de zomer van 1984 rapporteerden kranten na een dodelijke vechtpartij op het strand van Egmond in Nederland over het ‘kustgeweld’, de ‘geweldsgolven’ en ‘-explosies’, ‘uitbarstingen’ en ‘epidemieën van geweld’, alsof het natuurverschijnselen waren. De paniek kreeg ook de politie, justitie, de horeca en het lokale bestuur in zijn greep en ebde na enige tijd weg. . * De mediareactie en die van de overheden na de aanslagen op 11 september 2001 en de terroristische aanslagen in Madrid van 11 maart 2004 en de terroristische aanslagen in Londen van 7 juli 2005. In hun representatie van ‘het’ terrorisme dragen overheid en media bij tot paniek omdat ze onnodig angst zaaien door burgers vertrouwd te maken met dreigingen. Dit simplisme brengt de moeizame interetnische verhoudingen onder spanning en leidt de aandacht af van oorlog of genocide. . * De negentiende-eeuwse angst om levend begraven te worden, leidde in 1868 tot het patent op de lijkkist met een ladder voor een uitvinder uit New Jersey. . * In het Engelse Middlesbrough worden in 1987 121 kinderen uit hun huizen geplaatst na misbruik. Artsen gebruikten de techniek 'reflex anale oprekking' waarbij ze de billen uit elkaar schuiven en de anus bestuderen. Later bleek de techniek onwetenschappelijk en met de meeste kinderen was niets aan de hand. . * De angst voor de atoombom tijdens de koude oorlog. . * De angst voor ongrijpbare vijanden zoals al-Qaeda, fijnstof, dioxine, zendmasen... . . = '''BETROUWBAAR''' = [[Bestand:Van_Olden_Barneveldt_Verhoeven_1619.gif|thumb|right|550px|Abraham Verhoeven, een prille 'gazettier' besloot zijn artikels in de Antwerpse krant de ''Nieuwe Tijdinghen'' met het zinnetje "Oft waer is, sal den tydt leeren.' De auteur waarschuwt zo zijn lezers in de vroege zeventiende eeuw voor te hoog gespannen verwachtingen inzake de betrouwbaarheid van zijn schrijfsel. Het bericht is nog relevant. De illustratie vertelt het 'Verhael hoe ende in wat manieren den heere Johan Van Olden-Barneveldt, Advocaet van Hollandt ende den Vrieslant/ is Onthalst gheworden smaendachs voor noen den xiij Mey Anno Duisent zes hondert neghen-thien; T'hantwerpen/By Abraham Verhoeven/op de Lombaerde Veste/inde gulde Sonne, 1619.']] . {{Citaat|'''Door de fragmentarisering van alle kennis is de beleidsvorming er natuurlijk eenvoudiger op geworden. De hooggespecialiseerde takken van moderne wetenschap zijn zo ondoorzichtig geworden dat de mensen die daarin werkzaam zijn, noodgedwongen tot hun dertigste of langer door moeten studeren tot ze kunnen toetreden tot de nieuwe geestelijkheid. Een lange leertijd hebben ze allemaal, maar dat betekent nog niet dat ze het altijd eens zijn over de beste aanpak. De SARS-CoV-2-pandemie heeft duidelijk gemaakt dat de onenigheid onder experts zich zelfs kan uitstrekken tot schijnbaar simpele beslissingen, zoals over het gebruik van een mondkapje. Eind maart 2020 (de pandemie was drie maanden oud) adviseerde de Wereldgezondheidsorganisatie daar nog tegen, tenzij een persoon was besmet, en pas begin juni werd dat advies bijgesteld. Hoe kunnen mensen zonder specialistische kennis daarin partij kiezen of wijs worden uit debatten die vaak eindigen met het intrekken of ontmantelen van claims die daarvoor nog alles bepalend waren?'''|Vaclav Smil}} . Wat de betrouwbaarheid van deze encyclopedie betreft, daar gaan we even klassikaal door. We nemen een schrijfstok of een griffel en een schrijfplank, lei genaamd. We noteren drie vragen, het antwoord erop hoor je in de les. . * Ten eerste: Wat is het risico als men onbetrouwbare informatie voor waar aanneemt? . * Ten tweede: Wat is betrouwbaarheid? . * Ten derde: Hoe kan ik de betrouwbaarheid van informatie peilen? Peilen is een term uit de scheepvaart, peilingen doe je steeds opnieuw, want je positie verandert constant. . [https://www.youtube.com/watch?v=hA2p8EqvLLI '''♥ LESOPNAME B. WYDOOGHE: WAT IS BETROUWBAARHEID? (20 Min.)'''] . . [https://www.youtube.com/watch?v=Xs0K4ApWl4g '''♣ LUISTER HIER NAAR DE GROOTSTE MISLEIDING UIT DE TWINTIGSTE EEUW'''.] . . == Weet je dat…? Tuurlijk wel. == * Je in naam van iemand anders kan SMS'en? . * Fototrucage mensen mooier maakt? Of lelijker, als het moet… Vrijwel elke foto in de krant of op internet is bewerkt! Kijk eerst naar [https://www.youtube.com/watch?v=iYhCn0jf46U dit filmpje van Dove] of naar deze ontmaskering. . * Er berichten gemaakt worden om journalisten een loer te draaien. Dergelijke berichten worden canards genoemd. Ze verschillen soms nauwelijks van stadslegendes. . * Goed ogende websites valse informatie doorspelen? . * Journalisten opzettelijk foute berichten de wereld insturen? Kijk op het impulscentrum naar (minstens) een van deze reportages. 1. Orson Welles War of the Worlds (Canvas Days that shook the World); 2. Bye bye Belgium (RTBF). . * Een verkeerd bijschrift bij een prima foto snel geplaatst is? . * De zetduivel vaker toeslaat dan gedacht? . * Sommige mensen wel heel goed gelovig zijn. Klik hier en bel en sms één jaar gratis. In tien dagen tijd tekenden 7200 jongeren in op dit aanbod. . * Een fout gespelde naam? Een foutief jaartal? Een verkeerde leeftijd of woonplaats? Tja, iedereen maakt fouten, niet? . Voor je info gebruikt, evalueer je die. “Ik heb de pest aan informatie, je kunt je eigen vooroordelen niet meer vertrouwen” schrijft Jan Blokker ergens. Het citaat is in een mum van tijd gevonden, geknipt en geplakt in dit document. De referentie is uiteraard vergeten. Informatie wordt altijd gemaakt. Woordvoerders, journalisten, fotografen, redacteurs… één voor één maken zij nieuws of geschiedenis. Toch wordt die menselijke oorsprong snel vergeten. Niet alleen de Bachelor in de Maatschappelijke veiligheid maar elke discipline evalueert informatie. Uiteraard vereist de doorlichting kennis van zaken, maar niettemin bestaan er “typevragen” die ongeacht het onderwerp gelijk zijn. Zo dient de informatie controleerbaar, nauwkeurig, volledig, redelijk en eerlijk, relevant en actueel te zijn, er dient structuur, overzichtelijkheid en een lay-out te zijn. Voor je aan de controle begint ga je de bedoeling van de makers na. Wat is de aard van je bron? * Informatief? * Persoonlijk? * Commercieel? * Opiniërend? . {| |[[Bestand:St Petersburg Union of Struggle for the Liberation of the Working Class - Feb 1897.jpg|thumb|550px|Revolutionaire club van St. Petersburg, 1897, kort voor de arrestatie door de Russische geheime dienst. In het midden zit Vladimir Lenin.]] |[[Bestand:St Petersburg Union of Struggle for the Liberation of the Working Class - Feb 1897 - Altered.jpg|thumb|560px|Dezelfde revolutionaire club van St. Petersburg, 1897, nadat Alexander Maltsjenko in 1930 bij Jozef Stalin in ongenade viel, werd hij verwijderd.]] |} . == Controleerbaar == [[Bestand:CBC_journalists_in_Montreal.jpg|thumb|rigth|550px|Van informatie die een redactionele controle onderging stijgt de betrouwbaarheid. Hier de redactie van de Canadian Broadcasting Corporation in Montreal (Canada) in 1944.]] . Betrouwbare info is controleerbaar. Van moeilijk te controleren info daalt de betrouwbaarheid. Anonieme info is onbetrouwbaar. Een cartoon uit The NewYorker toont twee honden voor een monitor, waarvan de ene zegt: ‘Op internet weet niemand dat je een hond bent.’ Een goede site bevat net als een boek de naam van de maker en zijn functie, de naam van de organisatie, een contactadres, een redactieteam, het doel van de organisatie en een datering. Het controleren begint dus met de vraag naar de auteur. Dit maakt een mail mogelijk of een extra controle via Google. Zoek uit wat de expertise van de auteur is, door zijn opleiding, werkomgeving of andere documenten te vinden. Verder kan de maker de controleerbaarheid vergemakkelijken door zijn tekst te onderbouwen met linken, een bibliografie of voetnoten. Eindigen sites op .ac.be of .edu, .org of .gov zijn het universiteiten, organisaties en staatsinstellingen. Trianguleren is het vergelijken van de informatie met minstens twee andere [relevante] bronnen. Twee is noodzakelijk, want op internet wordt veel overgenomen. Als meerdere webpagina’s hetzelfde zeggen over een onderwerp, werkt dit geruststellend. Maar let op, dit kan vals zijn. Wil je meer zekerheid, dan is het nodig om ofwel de site goed te bestuderen, te vergelijken of de commentaren op verwijspagina’s te lezen. Bij tegenstrijdige informatie is het belangrijk te weten welke auteur het meeste autoriteit heeft. Laat in je studie niet na om te wijzen op botsende visies en tegenstrijdige ideeën. Dit helpt bij het ontwikkelen van je eigen mening. . == Nauwkeurig en volledig == . Als je evalueert op nauwkeurigheid ga je na in welke mate er slordigheden of onnauwkeurigheden voorkomen. Verkeerd taalgebruik en tikfouten tonen aan dat de auteur weinig aandacht schenkt aan de inhoud. Let op voor vage omschrijvingen zoals “men beweert dat er veel wordt…” Dit zijn teksten die lucht verkopen. Op internet verschijnt regelmatig onvolledige info. Andere info is bewust onvolledig en werkt als smaakmaker of zet aan tot kopen, sommige bronnen behandelen het onderwerp oppervlakkig of wekken de indruk het onderwerp volledig te dekken, maar stellen na consultatie teleur. . == Redelijk == . Objectiviteit bestaat niet. De ‘werkelijkheid’ in taal gieten is ontzettend moeilijk: gewild of ongewild, steeds kijk je door filters van voorkennis, afkomst, behoeften, verwachtingen… Wat je ziet is cultureel bepaald. De discussie subjectief en objectief is hier aan de orde. Daarom is het onredelijk een auteur te vragen objectief te zijn. Verwacht van de auteur dat hij afstand doet van vooringenomenheid, een redelijke argumentatie gebruikt en eventueel uiteenlopende visies poneert. Vraag je af welk belang de auteur bij het onderwerp heeft. Zo rapporteert Greenpeace anders over een olietanker dan de eigenaar. Hoe redelijk is de informatie? Worden de ingenomen standpunten geëxpliciteerd? Wordt de website gesponsord? Hoe evenwichtig worden tegengestelde standpunten gepresenteerd? Is de term 'subsidieslurpers' een alitererende metafoor die wat suggereert of een objectief begrip? FEITEN ≠ TAAL . REALITEIT ≠ JE MENING . FEITEN ≠ JE MENING ≠ TAAL In hoeverre weerspiegelen gedachten realiteit? En, in welke mate zijn we in staat om de realiteit die we feiten noemen, te beschrijven? . == Eerlijk == [[Bestand:Pinocchio_1940.jpg|thumb|right|550px|Eerlijke info staat tegenover leugenachtige info en die is niet altijd even makkelijk te herkennen als bij Pinocchio.]] . Eerlijkheid is het (on)bewust manipuleren, verdraaien of verzwijgen. Worden de standpunten eerlijk gepresenteerd? Neemt de auteur een standpunt in? Is de partijdigheid acceptabel? Wordt dat standpunt gepresenteerd als een mening of als een feit? Eerlijkheid gebiedt dat feiten als feiten voorgesteld worden en meningen als meningen. . ;Feiten . Een feit is aanvaard omdat dit bleek uit onderzoek of omdat het aanvaard is. In het alledaags taalgebruik is een feit “zeker” en kan het geobserveerd worden. Als het feit een tijd bestaat, is dit een situatie of een structuur. Als het om een verandering van structuur gaat, is dit een proces [industrialisatie, emancipatie]. Een kortstondig proces is een gebeurtenis. Zoek voor onderstaande 'feiten' voorbeelden. . * Object (voorwerp), bv: . * Plaats (ligging), bv: . * Gebeurtenis (kwestie), bv: . * Structuur (situatie of toestand), bv: . * Proces (evolutie) bv: . . ;Meningen . Over een mening kan je discussiëren. Een mening is een waardeoordeel of vooroordeel, een voorkeur en verwachting, een veronderstelling of een stelling. De nuances zijn subtiel. Een waardeoordeel berust op een interpretatie die je aanvaardt maar niet met feiten te ontzenuwen is, omdat de feiten verschillend worden uitgelegd. Bij een vooroordeel is men zich niet bewust van het waardeoordeel. Een veronderstelling en een stelling liggen dicht bij elkaar, net als een voorkeuren en verwachtingen. Een veronderstelling berust op een indruk of interpretatie, een stelling wordt gevolgd door een argumentatie en gaat vooraf aan een redenering [want, immers, daaruit volgt]. Een voorkeur leidt je aandacht [af]. Bij een voorkeur kan je kiezen, bij een verwachting [hoop] hoeft het object niet eens aanwezig te zijn. . * Vooroordeel (een ongecontroleerde mening), bv: . * Waardeoordeel (interpretatie), bv: . * Stelling (positie), bv: . * Veronderstelling (hypothese), bv: . * Voorkeur (neiging), bv: . * Verwachting (hoop), bv: . Laat extreem positieve en extreem negatieve meningen voor wat ze zijn. Soms laten journalisten hun mening in de tekst klinken zoals in dit citaat. “De scheiding der machten werd pas in de zeventiende eeuw geproclameerd door John Locke.” Het woordje ''pas'' zorgt dat een feit als mening voorgesteld wordt. Ook het omgekeerde is mogelijk, zoals deze uitspraak: “Een vondelingenschuif is moreel verwerpelijk en een welvaartsstaat onwaardig.” Dit is een mening die als feit wordt omschreven. Beter zou zijn “Ik vind een…” Het is een kwestie van academische training. Veel moeilijker is om als lezer feiten te herkennen die als mening zijn omschreven of om meningen te herkennen die als feit zijn omschreven. . == Wetenschappelijk of populariserend? == . * Kijk naar [https://www.youtube.com/watch?v=9r8GNYi5K-Y deze (Belgische) reportage] en [https://www.youtube.com/watch?v=CMne7lqobT8 deze (Nederlandse) reportage] waarbij Bart Van Loo zijn boek De Bourgondiërs voorstelt. Er komt kritiek op zijn aanpak: Bart van Loo zou de geschiedenis te eenzijdig voorstellen. [https://www.youtube.com/watch?v=7gOlTlqY41s Kijk hier.] == Fictie versus non-fictie == [[File:Orson_Welles_1937.jpg|thumb|550px|Orson Welles liet in 1938 de wereld weten wat er kan foutlopen als men te goedgelovig is en onbetrouwbare informatie voor waar aanneemt of als men fictie met non-fictie gaat verwarren.]] [[Bestand:Posta_Romana_-_1959_-_Laika_120_B.jpg|thumb|550px|Laika, de eerste hond in de ruimte. Hoeveel dieren gingen haar voor? Laika keerde nooit terug, dat wordt weinig gezegd. Laika ging niet als eerste dier de ruimte in, wel als eerste dier in een baan om de aarde. Voor haar waren er al dieren in de ruimte. In 1947 stuurden de VS. fruitvliegen mee op een raketvlucht. In 1948 en 1949 volgen de apen Albert I en Albert II. De Sovjet-Unie lanceerde vanaf 1951 honden op suborbitale vluchten. Dezik en Tsygan bereikten de ruimte en keren levend terug. Op 3 november 1957 is Laika, een zwerfhond uit Moskou, gelanceerd aan boord van Sputnik 2. De Sovjets wisten vooraf at er geen mogelijkheid was om haar terug te brengen. Jarenlang vertelde de Sovjetregering dat Laika dagen overleefde en daarna humaan euthanaseerde toen de zuurstof opraakte. Het verhaal bleek onwaar. In 2002 maakten Russische wetenschappers bekend wat er gebeurde. Kort na de lancering werkte het koelsysteem van de capsule niet goed. De temperatuur in de cabine liep op en Laika stierf na vijf tot zeven uur, door oververhitting en stress. De Sputnik bleef maanden rond de aarde cirkelen en op 14 april 1958 keerde de satelliet ongecontroleerd terug in de atmosfeer en verbrandde. Laika's resten gingen verloren.]] . Als Fictie en non-fictie zich met elkaar gaan vermengen wordt het voor de kijker, luisteraar of lezer wel moeilijk om het waarheidsgehalte of de betrouwbaarheid te peilen. De VPRO documentaire van 52 min. Kijk aandachtig naar het bedrog der bedriegenis. Trek er een uurtje voor uit en lees vooral niet verder, anders is de fun er af. . Wat je zag is ''Opération Lune'' die probeert aan te tonen dat we erg gevoelig zijn voor misleiding door te stellen dat Stanley Kubrick de eerste stappen op de maan in een studio filmde. Deze regisseur kennen we van Dr. Strangelove or: How I Learned to Stop Worrying and Love the Bomb, 2001: A Space Odyssey (uit 1968), A Clockwork Orange, Barry Lyndon, The Shining, Full Metal Jacket en Eyes Wide Shut. Deze regisseur heeft uiteraard niets met de maanlanding van doen, hij is postuum opgevoerd als regisseur van de allerbelangrijkste film ter wereld. ''Opération Lune'' is geen documentaire maar een 'mocumentaire'. Ze wil de kijker te misleiden. Waarom? Puur om aan te tonen dat mensen te of erg goedgelovig zijn. Tot op welk punt ben jij meegegaan in dit verhaal? . Het woord Mocumentaire komt uit de combinatie van documentaire (feiten en waarheidsgetrouwe rapportage) en de M van Movie (fictie) en 'to moc', iemand op het verkeerde been zetten. Pas op het einde is het duidelijk dat het om een grap gaat. Sommige studenten kijken de film vol (on)geloof uit, anderen zijn al vanaf de helft kritisch... Hoe gealarmeerd was jij? . ;Kijken * [https://www.youtube.com/watch?v=EqHg8YSJWRk Operation Lune] BEELDFRAGEMENT debat met William Karel, regisseur van de mocumentaire. ;De hoofdpersonages <gallery> A11v 1092338.ogg|Armstrong stapt als eerste mens op de Maan (tv) File:Yuri-Gagarin-1961-Helsinki-crop.jpg|'''Joeri Gagarin (1934–1968) was geen lang leven beschoren.''' File:Aldrin_Apollo_11.jpg|'''Buzz Aldrin, Apollo 11, gefotografeerd door Neil Armstrong''' File:Ap11-s69-31740.jpg|'''Bemanning Apollo 11''' File:Kennedy_vonbraun_19may63_02.jpg|'''Wernher von Braun met John F. Kennedy gekend als J.F.K.''' File:Dornberger-Axster-von_Braun_(jha).jpg|'''Von Braun bij de overgave.''' File:V1_Soest.JPG|'''V1-rakket.''' File:V-2-Nederlands.jpg|'''V2-raket)''' File:First photo from space.jpg|'''In 1946 neemt een V2 de eerste foto's uit de ruimte.''' File:Project_Paperclip_Team_at_Fort_Bliss.jpg|'''Operatie Paperclip: Von Braun ging niet alleen naar de V.S.''' </gallery> . . == Relevant en actueel == . Relevant wil zeggen betrekking hebben op je onderwerp. Wanneer is de info gepubliceerd? Wanneer is de site gemaakt en voor het laatst aangepast? Hoe actueel zijn de links? . == Lay out == . Een aantrekkelijke lay-out en een overzichtelijke navigatie bewijzen aandacht voor de paginaontwikkeling. Doorgaans wijst dit erop dat er aan de inhoud is gewerkt. Maar de redenering is niet absoluut. Het kan dat een grafisch talent een fijne inhoudloze pagina maakt, of dat vorsers geen grafisch verstand hebben. 'De inhoud is belangrijker dan de vorm' klinkt het argument dan. Maar toch. Schreeuwerige pagina’s duiden op informatietekort, op een vingeroefening of verdoezelen de onkunde van de maker. Vragen over de esthetica helpen bij de evaluatie. . ;Stel vragen zoals: . * Hoe verzorgd zijn de tekst en de afbeeldingen? . * Worden er compositieprincipes gevolgd? . * Is het ontwerp complex? Oogverblindend? . * Is de tekst leesvriendelijk? . * Is de structuur overzichtelijk? . * Is de lay-out of de interface duidelijk? . == Informatie in tijden van oorlog == . {{Citaat|'''In oorlogstijd is de waarheid het eerste slachtoffer.'''|Boake Carter, journalist, 1900-1944.}} . {{Citaat|'''Voltaire heeft het ons geleerd: we moeten systematisch aan alles twijfelen.'''|Anne Morelli}} . Tijdens oorlogen of andere conflicten tussen twee groepen duiken tien principes die de propagandamachine ondersteunen. Anne Morelli somt ze op. # 'Wij willen geen oorlog.' # Alleen de vijand treft schuld, die heeft om oorlog gevraagd. # Dit is geen oorlog tegen de mensen, maar tegen de leider van de tegenpartij. # Het doel is nobel, zeker geen materieel gewin. # De vijand begaat wreedheden. Als wij schade berokkenen is dat per ongeluk. # De vijand gebruikt illegale wapens. # Onze verlies is beperkt, die van de vijand groot. # Kunstenaars en intellectuele steunen de zaak. # De oorlog heeft een heilig karakter. # Wie de propaganda in twijfel trekt, is een verrader. . . = '''PINOKKIOTEST''' = . De Pinokkiotest is een checklist die je helpt inschatten hoe (on)betrouwbaar sommige info is. Je kan de test vinden op [http://sadan.wdfiles.com/local--files/5-evalueren/PINOKKIOTEST.pdf deze vragenlijst]. De test is vergelijkbaar met de [https://www.hogeschoolrotterdam.nl/globalassets/mediatheek/downloads/craap-scoreformulier-nl.pdf CRAAP]-test die in het vak informatievaardigheden ter sprake komt. . . = '''EXAMENVRAGEN''' = . . == A-Vragen == . (S&V)Wie of wat zijn en wat is de betekenis van: Apollo (god), Nietzsche, Herbert George Wells, Howard Koch, Orson Welles, Jozef Stalin, Koude Oorlog, kunstmaan, The War of the Worlds, Milan Kundera, De ondraaglijke lichtheid van het bestaan, Louis-Ferdinand Céline, Reis naar het einde van de nacht, Voyage au bout de la nuit, Anne Morelli, De grote mythen uit de geschiedenis van België, Vlaanderen en Wallonië, Guido Gezelle, Hendrik Conscience, Kortrijk 1302, De Leeuw van Vlaenderen (1838), Aufklärung, Immanuel Kant, Diderot, D'Alembert, Voltaire, John Locke (1632-1704), 1776, Amerikaanse Onafhankelijkheidsverklaring, Montesqieu (1689-1755), Jean Jacques Rousseau, Franse Revolutie, Glorious Revolution, 1688, Charles Darwin (1809-1882), Robespierre, Karl Marx, René Descartes, Opération Lune, J.F. Kennedy, Werhner von Braun, Joeri Gagarin, Richard Nixon, Houston (Texas), Cape Canaveral (Florida), Mocumentaire, Stanley Kubrick, 21 juli 1969, Neil Armstrong, Apollo 11, Apolloprogramma, Operatie paperclip. . . == B-Vragen == . * S&V.In de geschiedenis kunnen we verschillende denkrichtingen onderscheiden. Zo kunnen we het model van de "eeuwige terugkeer" tegenover het "verlichtingsmodel" plaatsen. Illustreer dit op het niveau van het denken over geschiedenis, het resultaat, het doel, de richting, de motor en de gevolgen van dit denken. Geef bij beide richtingen één of meerdere vertegenwoordigers. . * S&V."De verlichting is geen soort filosofie, maar een 18de eeuws fenomeen, waarbij groepen intellectuelen gefascineerd worden door de ontdekkingen van de wetenschap en door de filosofische reflecties die hierover gemaakt worden in de vorige eeuw. Het is een nieuwe geest die door Europa waait. Men wordt er zich van bewust dat de denkwijzen van de 17de eeuw reeds heel wat realiseerden in de fysica. Nu de tijd gekomen is om..." 1. Welke kenmerken kun je met betrekking tot de verlichting aangeven; 2. Wat zegt Kant over die verlichting; 3. Kun je ook een kritiek op dit vooruitgangsoptimisme formuleren? . * S&V.Leg uit en toon aan met voorbeelden: "Historici construeren betekenis uit de chaotische werkelijkheid door feiten en gebeurtenissen op een bepaalde manier te rangschikken, te interpreteren of met elkaar in verband te brengen. Objectiviteit is niet mogelijk." . * Wat kun je vertellen over Karl Marx en het dialectisch principe? . * S&V.Plaats in chronologische volgorde en wat weet je over... 1. Milan Kundera, 2. Louis-Ferdinand Céline, 3. Anne Morelli, 4. Hendrik Conscience, 5. Immanuel Kant, 6. Christus. . * S&V.Plaats in chronologische volgorde en wat weet je over... 1. Diderot en D'Alembert, 2. Charles Darwin, 3. J.F. Kennedy, 4. Orson Welles, 5. Copernicus, 6. Plato. . * S&VPlaats in chronologisch volgorde en wat weet je over... 1. Karl Marx, 2. Apollo 11, 3. H.G. Wells schrijft The War of the Worlds, 4. Voltaire 5. Orson Welles maakt een radioprogramma met de naam War of the Worlds, 6. Franse Revolutie. . * S&V.Plaats in chronologische volgorde en wat weet je over... 1. Apolloprogramma, 2. John Locke, 3. Neil Armstrong zet eerste stappen op de maan, 4. Robespierre, 5. Nietzsche, 6. Scheiding Oost- en West-Romeinse rijk. . * S&V.Plaats in chronologische volgorde en wat weet je over... 1. De Amerikaanse Onafhankelijkheidsverklaring, 3. Glorious Revolution, 3. René Descartes overlijdt, 4. Opération Lune (mocumentaire), 5. Werhner von Braun, 6. Guldensporenslag. . * S&V.Plaats in chronologische volgorde en wat weet je over... 1. Joeri Gagarin overlijdt, 2. Het Colosseum wordt gebouwd, 3. Richard Nixon wordt president, 4. Tweede Wereldoorlog, 5. Stanley Kubrick maakt zijn laatste film, 6. De eerste Kruistocht. . * S&V.Wat is betrouwbaarheid? Wat is het risico als men onbetrouwbare informatie voor waar aanneemt? . * S&V.Leg uit, waarom is de Spoetnik 1, de eerste satelliet zo belangrijk. Situeer ze in de tijd. Betrek woorden zoals Koude oorlog, Gagarin, Expo '58, Kennedy en Space Race in je antwoord. . . == C-Vragen == . * S&V.Kundera: "De idee van de eeuwige terugkeer der dingen is raadselachtig en Nietzsche heeft er andere filosofen mee in verlegenheid gebracht: te denken dat alles zich eens zou herhalen zoals we het al beleefd hebben, en dat ook die herhaling eindeloos zou doorgaan." Wat wil deze "dwaze" mythe van de eeuwige terugkeer der dingen zeggen? Valt het je ook wel eens voor - hetgeen voor Kundera het geval is - dat je "ontroering voelt bij het bekijken van foto's van Hitler?" Wat is het gevolg dat Kundera uit een dergelijk merkwaardige ervaring trekt? Wat denk je daar zelf over? . * S&V.L.F. Céline: "De filosofen [...] zijn ermee begonnen het brave volk van alles wijs te maken..." Waar heeft Céline het over in bovenstaande citaat, genomen uit Reis naar het einde van de nacht? Geef een persoonlijke kritiek. . * S&V.De media gebruiken verschillende technieken om de kijker te doen geloven dat hun boodschap 'waar' is. Welke technieken haal je uit deze film die het realiteitsgehalte van de boodschap verhogen? En, waar gaan de filmmakers door het lint. Of, met andere woorden, waar kan je in de film merken dat het hier om een 'vervalsing' van de realiteit gaat? . * S&V.Wat is betrouwbaarheid, waarom is betrouwbare info zo belangrijk en hoe kan je achterhalen of informatie betrouwbaar is? . * S&V.Leg uit: De meesten beschouwen 'geschiedenis' als iets 'passief'. Geschiedenis was er gewoon, som enkele data op en daar is ze: de geschiedenis! . * S&V.Leg uit: De 'actieve constructie' van de geschiedenis is een vraag die op filosofisch vlak tot tien verschillende vragen leidt. Gebruik Hegel en de universiteit van Berlijn in je antwoord. . * S&V.Hoe kan ik de betrouwbaarheid van informatie peilen? Waarom spreken we van peilen? . . == D-Vragen == . <gallery widths="220" heights="360"> Bestand:TheMatrixAnimated.gif Down the Rabbit Hole.png Milan Kundera redux.jpg L.-F. Céline b Meurisse 1932.jpg Gerrit Komrij (1981).jpg Anne Morelli.jpg Bestand:Hegel portrait by Schlesinger 1831.jpg Descartes Discours de la Methode.jpg Frans Hals - Portret van René Descartes.jpg Jean Le Rond d'Alembert, by French school.jpg Denis Diderot by Louis-Michel van Loo.jpg Encyclopedie de D'Alembert et Diderot - Premiere Page - ENC 1-NA5.jpg John Locke.jpg GodfreyKneller-IsaacNewton-1689.jpg Montesquieu 1.png Immanuel Kant (painted portrait).jpg Atelier de Nicolas de Largillière, portrait de Voltaire, détail (musée Carnavalet) -002.jpg Jean-Jacques Rousseau (painted portrait).jpg Social contract rousseau page.jpg EmileTitle.jpeg Maurice Quentin de La Tour - Madame de Pompadour dans son cabinet de travail.jpg James Watt by Henry Howard.jpg François Quesnay.jpg Smith - Inquiry into the nature and causes of the wealth of nations, 1922 - 5231847.tif AdamSmith.jpg Louis XIV of France.jpg Koning Louis XV; Hyacinthe Rigaud.jpg Ludvig XVI av Frankrike porträtterad av AF Callet.jpg Élisabeth Vigée Le Brun- Marie-Antoinette à la Rose - collection Resnick.jpg Women's March on Versailles01.jpg Liberte-egalite-fraternite-tympanum-church-saint-pancrace-aups-var.jpg LouisXVIExecutionBig.jpg Jacques-Louis David - Marie Antoinette on the Way to the Guillotine.jpg Exécution de Marie Antoinette le 16 octobre 1793.jpg Robespierre.jpg Gros - First Consul Bonaparte (Detail).png Léon Spilliaert - The Absinth Drinker.jpg Bestand:David Van Reybrouck.jpg Bestand:Jose Ortega y Gasset.jpg Karl Marx 001.jpg Kortrijk-Groeningemonument.jpg Bestand:Steuben - Bataille de Poitiers.png Bestand:Honoré de Balzac (1842) Detail.jpg Bestand:Goedendags in het museum Kortrijk 1302 9-01-2010 14-20-13.JPG Battle of Courtrai2.jpg Nicaise de Keyser04.jpg Guido Gezelle.jpg Hendrik Conscience.jpg Leeuwvanvlaenderen.gif Groeningepoort.jpg Kortrijk Groeningeabdij museum.JPG Bestand:RebeccaNurse-inChains.jpg Bestand:Deep throat PD poster (restored).png Bestand:Van Olden Barneveldt Verhoeven 1619.gif Bestand:St Petersburg Union of Struggle for the Liberation of the Working Class - Feb 1897.jpg Bestand:Pinocchio 1940.jpg Orson Welles 1937.jpg A11v 1092338.ogg Yuri-Gagarin-1961-Helsinki-crop.jpg Aldrin Apollo 11.jpg Ap11-s69-31740.jpg Kennedy vonbraun 19may63 02.jpg Dornberger-Axster-von Braun (jha).jpg V1 Soest.JPG V-2-Nederlands.jpg First photo from space.jpg Project Paperclip Team at Fort Bliss.jpg Bestand:Posta Romana - 1959 - Laika 120 B.jpg </gallery> . . = '''BIBLIOGRAFISCHE NOTEN''' = 6q8xdt2hmi4ltc91l64hicsooul7r91 430511 430510 2026-10-06T06:20:17Z Benedict Wydooghe 14251 430511 wikitext text/x-wiki [[Bestand:TheMatrixAnimated.gif|thumb|550px]] <big>'''DEEL 1. HISTORISCHE MODELLEN, BESEF EN DENKRICHTINGEN''' </big> ;<big>WAT IS GESCHIEDENIS EIGENLIJK?</big> . [[File:Down_the_Rabbit_Hole.png|thumb|550px|♣ '''TUINTIP''' Down the rabbit-hole? Op een zomerdag luistert Alice Liddell aan de oever van een meer naar haar oudere zus die een saai boek voorleest. Alices verveling verdwijnt als er een pratend konijn passeert. Het is gehaast en houdt de tijd op zijn horloge (de geschiedenis?) in de gaten en springt in een hol. Alice volgt en valt de dieperik in. Een deurtje verbergt een prachttuin, een flesje met het opschrift "drink mij" maakt haar klein genoeg om de deur door te kunnen. Spring in het gat en deze geschiedenistuin en laat je verwonderen zoals Alice. The Matrix kaapte als film het idee van Alice en stelt de vraag of de wereld een illusie is? Plato deed iets vergelijkbaars met de allegorie van de grot. De Matrix visualiseert René Descartes' stelling: 'Ik denk, dus ik ben' en is mee geïnspireerd door de cyberpunk van William Gibson.]] [[Bestand:Hoe ontdek je nepnieuws (How To Spot Fake News).jpg|thumb|550px|Infographic ''Hoe ontdek je nepnieuws'', uitgegeven door de International Federation of Library Associations and Institutions.]] {{Citaat|'''Veel vitale cycli van ons lichaam kennen een periodiek verloop: de hartslag, de ademhaling, de afwisseling tussen slapen en waken. Contoleren of ze regelmatig zijn vindt bijna altijd onbewust plaats, maar zelfs de geringste verstoring is voldoende om plotseling de alarmbellen te doen rinkelen. (...) In tegenstelling tot de traditionele zintuigen, hebben wij geen orgaan voor tijdszin.'''|Guido Tonelli}} . {{Citaat|'''Niet lachen, noch huilen, maar begrijpen.'''|Ludo De Witte}} . {{Citaat|'''De geschiedschrijver is een wandelend anachronisme, een ontheemd persoon, die de technieken van vandaag gebruikt om te proberen dingen te weten over gisteren die gisteren zelf niet eens wist. Hij moet waarachtigheid nastreven, hij dient te luisteren naar de woorden die het verleden spreekt, maar hij moet communiceren in een taal die het heden begrijpt.'''|Hilary Mantel}} . {{Citaat|'''Wie wetenschap onderwijst moet ophouden met leerlingen de pap in de mond te geven en hen de mogelijkheid bieden 'het pure plezier van begrip te ontdekken.' Wie cursussen eenvoudigweg doceert, laat de studenten zitten met 'onderontwikkelde intellectuele vaardigheden en weinig besef van de invloed die wetenschap op hun leven heeft'.'''|Amerikaanse Vereniging voor de Vooruitgang van Wetenschap, de uitgever van Science}} . {{Citaat|'''De vraag is of u dat kunt, woorden zoveel verschillende betekenissen geven.'''|Alice in Wonderland}} . {{Citaat|'''De vraag is wie de baas is - punt uit'''|Wiggel Waggel}} . {{Citaat|'''Deze tijd vraagt om optimisme. Pessimisme bewaren we voor slechtere tijden.'''|Jean-Claude Servais<ref>Geciteerd in: NAOMI KLEIN, (vertaald door Jan Willem Reitsma en Pon Ruiter). ''Nee is niet genoeg.'' De Geus, Amsterdam, 2017, p. 275.</ref>}} . {{Citaat|'''Wetenschap is niet hapklaar en eenduidig. In de coronacrisis zag je vaak twee kampen tegenover elkaar staan die elk het eigen gelijk claimden op basis van één of andere studie. Dat is ook des mensen. We denken allemaal dat we heel kritisch onze standpunten innemen, maar dat is natuurlijk niet zo. We zijn kuddebeesten. Vaak nemen we een standpunt in omdat dat het standpunt is van de groep waar we toe behoren. En dan gaan we achteraf feiten zoeken die die intuïtie bevestigen. Er is zo'n mooi beeld - ik weet niet meer van wie het komt - dat we de feiten gebruiken zoals een dronkaard een lantaarnpaal gebruikt: niet om ons te verlichten, maar als steunpilaar. Ons brein is helemaal niet zo rationeel als we denken. (...) Wie gelooft dat wetenschappers deel van een corrupte elite uitmaken, heeft daar natuurlijk weinig aan. Daar begint het dus mee. Als je zegt aan kritisch denken te doen, maar de wetenschap niet vertrouwt... Tja, dan kun je dus niet kritisch denken. Het paradoxale is net dat die mensen van zichzelf denken dat ze zéér kritisch zijn, en dat de anderen als schapen met de kudde meelopen. Kritisch zijn betekent niet alleen dat je moet durven te denken, maar ook dat je moet durven te vertrouwen - in de wetenschap meer bepaald. Ook wetenschappers kunnen er wel eens naast zitten, maar gemiddeld genomen zijn zij veel betrouwbaardere bronnen dan de algoritmes van You Tube.'''|Patrick Loobuyck<ref>PATRICK LOOBUYCK. In: ''De Morgen.'' Vrij zijn is niet: doen wat je wilt. 20 augustus 2021.</ref>}} . {{Citaat|'''Zelfcensuur, aldus, George Orwell, heeft twee nefaste gevolgen. Ze heeft een kwantitatief effect: als voldoende mensen zichzelf censureren, kom je in een samenleving waar politieke censuur regeert. Daar heb je geen bestraffende overheid voor nodig. Mensen staan zelf op de rem, omdat ze sociale uitsluiting (of erger) vrezen. Zelfcensuur heeft een kwalitatief effect: als je je ideeën voor anderen moet verzwijgen, begin je tegen jezelf te liegen. Dat is wat zijn romanfiguren overkomt: ze zijn het contact met het eigen denken kwijt. Daarom is vrijheid van spreken belangrijk: ze bevat de vrijheid om te denken.'''|Tinneke Beeckman}} . {{Citaat|'''Als je geen perverse of persoonlijke agenda hebt, begint alles met research. Je stelt je de vraag naar wat zich heeft afgespeeld en waarom het zo liep.'''|Mike Leigh}} . {{Citaat|'''Historici hebben een maatschappelijke rol te vervullen. We moeten ons dus niet opsluiten in onze ivoren toren. [...] In het verleden hebben we te veel gedacht dat we documentaires, tentoonstellingen en computerspelletjes moesten maken. We moeten nu weer kiezen voor fundamenteel historisch onderzoek, dat teruggaat naar de bron. Dat is onze corebusiness; wetenschappelijk onderzoek, op basis van onze eigen onderzoeksagenda, tegen de stroom in van de politiek corecte moraliserende boodschap. Zonder onderzoek geen debat en zonder debat geen herinnering. Je kunt de stappen daarin niet overslaan, anders eindig je met lege herdenkingen.'''|Nico Wouters<ref>MARC REYNEBEAU. ''Historici moeten hun eigen agenda heroveren.'' In: ''De Standaard'', 11.05.2019, p. 40 & 41.</ref>}} . '''♥ Klik hier voor [https://www.youtube.com/watch?v=MrmGliMP0bc LESOPNAME B. WYDOOGHE OVER DE GESCHIEDENIS ALS ACTIVE CONSTRUCTIE, OBJECTIVITEIT EN VERVALSINGEN].''' . '''♥ Klik hier voor [https://www.slideshare.net/benedictwydooghe/evoluties-in-het-welzijns-en-veiligheidsdenken de PowerPoint die bij deze lessen hoort].''' . . = '''DRIE TEKSTEN DIE VAN WAL STEKEN''' = . == ''De eeuwige terugkeer der dingen'' van Milan Kundera == <small>(Eigen bewerking)</small> [[File:Milan Kundera redux.jpg|thumb|550px|Milan Kundera (1929-2023) is een Tsjechisch humoristisch, cynisch en melancholisch schrijver met filosofische thema's. Een van zijn bekendste werken is ''De ondraaglijke lichtheid van het bestaan''. Philip Kaufman verfilmde het onder de titel ''The Unbearable Lightness of Being''.]] . [https://www.youtube.com/watch?v=AniUgwUn6oo ♥ '''BENEDICT WYDOOGHE LEEST VOOR UIT ''DE ONDRAAGLIJKE LICHTHEID VAN HET BESTAAN'', 5 MINUTEN.'''] . {{Citaat|<small>De eeuwige terugkeer der dingen is een raadsel en Nietzsche bracht er andere filosofen mee in verlegenheid: de gedachte dat alles zich eens herhaalt zoals we het reeds beleefden, en dat die herhaling eindeloos zou zijn! Wat is de betekenis van deze dwaze mythe? De mythe negeert dat een voor altijd verdwenen, nooit meer terugkerend leven op een schaduw lijkt, gewichtloos is, bij voorbaat dood is, en al was het huiveringwekkend, prachtig of verheven, de huiver; de pracht of die verhevenheid zijn van geen betekenis. We hoeven ze niet voor kennisgeving aan te nemen, evenmin als een oorlog tussen twee Afrikaanse staten in de veertiende eeuw, die het gezicht van de wereld niet had veranderd, ondanks het in onbeschrijflijk lijden creperen van driehonderdduizend negers. Verandert er dan iets aan die oorlog van twee Afrikaanse staten in de veertiende eeuw wanneer die zich ontelbaar herhaalt in de eeuwige terugkeer? Er verandert wel iets; de oorlog wordt een omhoog stekend blok dat blijft, en de stupiditeit ervan zou onherstelbaar zijn. Als de Franse Revolutie zich eeuwig zou herhalen, zou de Franse geschiedschrijving minder trots zijn op Robespierre. Maar omdat ze spreekt over iets dat nooit meer terugkomt, zijn de bloedige jaren veranderd in louter woorden, theorieën en discussies, ze zijn lichter geworden dan veren, ze jagen geen schrik aan. Er is een eindeloos verschil tussen de Robespierre die slechts één maal in de geschiedenis voorkomt en een Robespierre die eeuwig terug zou keren om de koppen van de Fransen te laten rollen. Laten we zeggen dat de gedachte van de eeuwige terugkeer een zeker perspectief betekent waarin de dingen zich anders vertonen dan we die kennen: ze vertonen zich zonder de verzachtende omstandigheid van hun voorbijgaande aard. Deze verzachtende omstandigheid weerhoudt ons namelijk een oordeel uit te spreken. Hoe kun je iets dat voorbijgaat veroordelen? Het avondrood van de ondergang kleurt alles met de bekoring van de nostalgie; ook de guillotine. Onlangs heb ik mezelf betrapt op een ongelooflijk gevoel: ik bladerde in een boek over Hitler en voelde bij enkele foto's ontroering. Ze herinnerden me aan mijn kinderjaren; die vielen in de oorlog; sommige leden van mijn familie kwamen om in Hitlers concentratiekampen; maar wat was hun dood tegenover het feit dat de foto's van Hitler me herinnerden aan de voorbije tijd van mijn leven, een tijd die niet meer terugkeert? Deze verzoening met Hitler verraadt de diepe morele perversiteit, verbonden met een wereld die in wezen gebaseerd is op het niet bestaan van de terugkeer, want in die wereld is alles bij voorbaat vergeven en dus ook alles cynisch toegestaan. Zou elke seconde van ons leven zich oneindig herhalen, dan zijn we vastgenageld aan de eeuwigheid zoals Jezus Christus aan het kruis. Dat is een verschrikkelijk vooruitzicht. In de wereld van de eeuwige terugkeer rust op elke handeling het gewicht van een ondraaglijke verantwoordelijkheid. Daarom noemde Nietzsche de idee van de eeuwige terugkeer de zwaarste last (das schwerste Gewicht).</small>|Milan Kundera}} . . == ''Reis naar het einde van de nacht'' van Louis-Ferdinand Céline<ref>LOUIS FERDINAND CELINE, vertaald door E.Y. Kummer. ''Reis naar het einde van de nacht.'' Van Oorschot, 2016 (naar de uitgave van 1932), p. 74-77.</ref> == [[File:L.-F. Céline b Meurisse 1932.jpg|thumb|550px|Louis-Ferdinand Céline (1894-1961) is samen met Marcel Proust één van de meest vertaalde Franse auteurs uit de twintigste eeuw. Zijn literaire werk combineert nihilisme en pacifisme, in een humoristisch-ironische stijl. Céline is controversieel omdat hij tussen 1937 en 1941 antisemitische werken publiceert.]] . [https://www.youtube.com/watch?v=4OC6LKybZs8 ♥ '''BENEDICT WYDOOGHE LEEST VOOR UIT ''REIS NAAR HET EINDE VAN DE NACHT'', 6 MINUTEN.'''] . {{Citaat|<small>Och man! Ik verzeker je dat deze wereld er uitsluitend op uit is om iedereen te verneuken! Jij bent jong. Ik hoop dat deze paar minuten vol wijsheid je jaren zullen bijblijven! Luister goed naar me, kerel; als ze 't hebben over: 'Het medelijden met het lot, met de omstandigheden van de arme mieter...', laten dan deze woorden, die in vurige letters boven alle moordende schijnheiligheid van onze maatschappij schitteren, een uiterst belangrijk teken aan de wand voor je zijn, waar je niet meer zo maar aan voorbij mag gaan zonder het belang ervan in te zien. Hoor, ik zeg jullie, arme donders, altijd de lul in 't leven, geslagen, uitgeperst, eeuwig en altijd zwetend, ik waarschuw jullie dat als de groten van deze aarde interesse voor jullie beginnen te krijgen, dan is 't omdat ze op het slagveld gehakt van jullie willen maken... Dat is het teken... 't Kan niet missen... 't Begint met liefde voor het volk. Lodewijk XIV die trok zich tenminste geen zak van het brave volk aan, vergeet dat niet. Lodewijk XV ook niet. Hij veegde er z'n gat mee af. Natuurlijk was het leven in die tijd niet prettig, het leven van de arme sloeber is nooit prettig geweest, maar ze werden niet zo hardnekkig en verbeten om zeep geholpen als nu door onze tirannen. De kleine man, zeg ik je, wordt alleen met rust gelaten als hij wordt veracht door de groten, die uitsluitend uit eigenbelang of sadisme aan het volk kunnen denken... De filosofen mag ik je daar nog op attent maken nu we 't er toch over hebben, diè zijn ermee begonnen het brave volk van alles wijs te maken... Het volk dat alleen zijn catechismus kende! Ze zouden 't wel opvoeden, beweerden ze... Nou! Ze hadden heel wat waarheden te onthullen! Prachtige! Frisse! Schitterende! Je duizelde ervan! Zo is 't! begon het brave volk te zeggen, zo is 't precies! Zo is 't helemaal! Daar gaan we allemaal voor sterven! 't Volk wil alleen maar sterven! Zo zijn de mensen nu eenmaal. 'Leve Diderot!' hebben ze gebruld en toen 'Bravo Voltaire!'. Dat zijn nog 's filosofen! En ook nog leve Carnot, die zo mooi overwinningen in elkaar kon knutselen! En leve iedereen! Dat zijn tenminste knapen die 't brave volk niet in onwetendheid en bijgeloof laten verrekken! Zij wijzen 't de weg naar de vrijheid! Ze maken 't zelfstandig! En ze hebben niet stilgezeten! Iedereen moet eerst de krant kunnen lezen! Dat is onze redding! Godverdomme! En snel! Geen analfabeten meer! Die kunnen we niet meer gebruiken! Alleen maar burgersoldaten! Die stemmen! Die lezen! En die vechten! En die marcheren! En kushandjes werpen! In dat tempo werd 't brave volk gauw goed rijp. Het enthousiasme over 't afwerpen van 't juk moet toch ergens goed voor zijn, waar of niet? Danton stond niet voor Jan Lul zo mooi te praten. Met wat gebrul, dat zo raak was dat je 't nu nog hoort, had hij in een handomdraai 't brave volk gemobiliseerd! En dat betekende 't eerste vertrek van de eerste bataljons geëmancipeerde bezetenen! De eerste stemmende en vlagdronken klootzakken die Dumouriez met zich meevoerde om zich te laten doorzeven in Vlaanderen! Dumouriez zelf, die te laat aan dit ongekend nieuw idealistische spelletje had deelgenomen, had achteraf toch maar liever poen, hij deserteerde. 't Was onze laatste huurling... Soldaatje spelen voor niets, dat was wat nieuws... Zo nieuw dat Goethe, al was hij dan Goethe, z'n ogen uitwreef toen hij in Valmy kwam. Bij het zien van die haveloze vurige cohorten die zich spontaan kwamen laten afslachten door de koning van Pruisen voor de verdediging van de gloednieuwe vaderlandslievende fictie, kreeg Goethe het gevoel dat hij nog heel wat te leren had. 'Van nu af aan, galmde hij schitterend, helemaal in overeenstemming met z'n talent, begint een nieuw tijdperk!' En hoe! Daar het systeem uitstekend werkte, ging men daarna helden in serie afleveren, die hoe langer hoe minder kostten omdat het systeem steeds beter werd. Iedereen heeft zich er wel bij bevonden. Bismarck, de beide Napoleons, Barrès wolk, door de Hervorming al aan flarden gerukt en al lang gecondenseerd tot episcopale spaarpotten. Vroeger was het mode, als je fanatiek was, te roepen: 'Leve Jezus! Op de brandstapel met de ketters!' Maar ja, er waren niet zoveel ketters en 't waren vrijwilligers... Terwijl we nu zo ver zijn dat onafzienbare horden zich geroepen voelen om mee te doen als er geschreeuwd wordt: 'Aan de galg met alle lammelingen! Met alle slappe tinussen! Met de onnozele lezers! Met miljoenen tegelijk, hoofden rechts!' De kerels die niemand aan flarden wilden schieten, niemand om zeep willen helpen, die stinkende pacifisten, die moeten we in hun kladden grijpen en vierendelen! We zullen ze duizend gore doden laten sterven! En om ze manieren bij te brengen halen we eerst hun darmen uit hun lijf, hun ogen uit hun kassen en de jaren uit hun stinkend kwijlerig leven! Kreperen moeten ze bij legioenen en nog eens bij legioenen, in de pan gehakt worden, leegbloeden, stikken in gifgassen, en dat alles om het vaderland dierbaarder, vrolijker en lieflijker te maken! En als er nog tuig bij is dat deze sublieme dingen niet wil begrijpen, moeten ze zich maar onmiddellijk laten begraven met de anderen, nee, toch maar niet samen met ze, maar helemaal aan het eind van het kerkhof, onder een onterend grafschrift voor lafaards zonder idealen, want deze schoften hebben hun grandioos recht verloren op een stukje schaduw van het monument dat bij aanbesteding door de gemeente op het middenpad is opgericht voor de fatsoenlijke doden, en ook hebben ze het recht verloren iets op te vangen van de echo van de minister, die zondag weer bij de prefect komt pissen om na het middageten bewogen z'n smoel open te doen boven de graven...</small>|Louis-Ferdinand Céline}} . . == ''Inhaaloefening'' door Gerrit Komrij == [[File:Gerrit_Komrij_(1981).jpg|thumb|right|550px|Gerrit Komrij (1944–2012) was een homo-dichter, schrijver, vertaler, criticus, polemist en toneelschrijver uit Nederland met een voorkeur voor Portugal. Hij was van 2000 tot 2004 de Dichter des Vaderlands. Hij stond bekend om zijn virtuoze en kleurrijke taalgebruik en was een gevreesd polemist.]] [[File:Anne Morelli.jpg|thumb|right|550px|Anne Morelli (1948) is doctor in de geschiedenis en doceert aan de ULB en interesseert zich in de Italiaanse immigratie.]] {{Citaat|<small>We zijn genoeg vernederd en bespot Door halfgeleerden met hun boekenwijsheid En met hun regelrechte lijn naar God, Terwijl ze ons verwezen naar de ijstijd. We zijn genoeg voor achterlijk versleten. Kom vriend, de revolutie start vandaag. We zijn met attributen ruim bemeten. Dood Galilei met een motorzaag, Trakteer Voltaire op elektroshocks, Erasmus op een overdosis speed. Maak Bacon, Nietzsche, Swift weer orthodox Door laster, centrifuge, turboprop, En wat de Heer betreft: kruisig hem niet, Maar plak een gele sticker op zijn kop.</small>|Gerrit Komrij}} . [https://www.youtube.com/watch?v=VL0CZEiEz9g&t=3s '''♠ BEKIJK HIER EEN PROFETISCHE Gerrit Komrij.'''] . = '''WAT IS GESCHIEDENIS?''' = [[Bestand:Berlin_Universität_um_1900.jpg|thumb|550px|De Universiteit van Berlijn (foto uit 1900) was de eerste universiteit die - met Hegel - de geschiedfilosofie in haar aanbod opnam. Geschiedfilosofie houdt zich bezig de betekenis van de geschiedenis, analyseert de geschiedschrijving en speculeert over mogelijke teleologische principes zoals: is er een ontwerp, een doel, een richting? Ironisch genoeg vond hier in 1933 de boekenverbranding plaats, tot groot, ironisch ongenoegen van Bertolt Brecht die zijn werk niet op de lijst der afvalligen zag staan. Een Duist bibliothecaris legde in de jaren voorafgaand aan 1933 een lijst aan met boeken die het Nazi-regime niet ondersteunden, het gaat om auteurs die tegenwoordig elke cursus op de hogeschool of de universiteit sieren: Karl Marx, Frederich Nietsche, Sigmund Freud... De universiteitsgebouwen worden compleet verwoest tijdens de Tweede Wereldoorlog, de geallieerde bombardementen laten niets overeind. Tegenwoordig lijkt het plein weer op het oude, althans wat de fascade betreft. Het parkje is nu een plein met een ondergrondse, lege boekenkast.]] [[Bestand:Hegel_portrait_by_Schlesinger_1831.jpg|thumb|550px|Georg Wilhelm Friedrich Hegel (1770-1831) doceert filosofische colleges over geschiedenis aan de Universiteit van Berlijn. Die monden uit in het postuum gepubliceerde ''Vorlesungen über die Philosophie der Weltgeschichte''. Hij beschouwt de wereldgeschiedenis als een rationeel, op vooruitgang gericht proces, geleid door de 'Wereldgeest'. Tijdens zijn professoraat in Berlijn reviseert hij de tekst zonder ophouden. De publicatie verschijnt in 1837, zes jaar na zijn dood.]] . Wat is veiligheids- en welzijnsgeschiedenis? Die vraag is niet makkelijk. Niet toevallig heeft geschiedenis twee betekenissen. 'Het is zowel een wetenschappelijke discipline als het onderzoeksobject van die discipline.'<ref>MARC REYNEBEAU. ''Het had gekund (maar misschien ook niet).'' In: ''De Standaard'', 21.09.2015, p. D10.</ref> Met andere woorden: de geschiedenis schrijft geschiedenis over de evolutie van de wereld en over zichzelf: over de discipline, over de historicus en zijn voorkeuren en over haar eindeloze beperkingen om tot definitieve inzichten te komen. Wat is geschiedenis, is het best te beantwoorden door de geschiedenis te bekijken als een ‘actieve constructie’. '''Actief''' wil zeggen: hier deed iemand zijn best voor, zijn ''leen'' achter gelegd, gewerkt. '''Constructie''' wil zeggen: iets is gemaakt. Een architect bouwt een bouwwerk, een historicus schrijft een verhaal, een narratieve constructie die soms meer op kunst lijkt dan op wetenschap. In het beste geval op basis van feiten, in het slechtste geval op basis van verzinsels of hallucinaties. Etymologisch gaat het woord terug op 'historie', afkomstig van het Griekse ιστορία en herkenbaar in het Engelse history/story. Geschiedenis en verhaal zijn een dansend duo. . Schoolbank-kinderen en veel mensen beschouwen 'de geschiedenis' als iets 'passief'. Ze slaan aan het blokken nadat een juf, een meester of een deskundige in hun klasje over het verleden kwam vertellen. Voeling is er weinig. Omdat die leerkracht of die pastoor het hen inlepelde als een 'objectieve realiteit', namen ze het voor waar aan. Geschiedenis is er gewoon, som enkele data op en daar is ze: de geschiedenis! Wat hier problematisch aan is, is het feit dat de woorden ''actief'' en ''passief'' diametraal tegenover elkaar staan net zoals de begrippen objectief en subjectief. De 'actieve constructie' is een vraag die op filosofisch vlak tot tien vragen leidt: . '''1.''' Wanneer begint de geschiedenis van het veiligheidsdenken of van het welzijnsdenken? . '''2.''' Wie maakt de geschiedenis van het veiligheidsdenken of van het welzijnsdenken? . '''3.''' Waarom bestaat/maakt hij of zij geschiedenis? Met andere woorden: wat is de reden waarom we over iets spreken? Wat is de reden waarom we onze lessen vullen met bepaalde inhouden? Wat is de reden waarom boekhandels elk jaar weer duizenden boeken verkopen? . '''4.''' Hoe maakt ''men'' de geschiedenis van het veiligheids- en welzijnsdenken? Wat doet een historicus in het archief? Hoeveel begrijpt hij werkelijk van het Middelnederlandse handschrift dat voor hem ligt? Hoe interpreteert de historicus de dementerende dame die hij 's morgens telkens weer gaat interviewen? . '''5.''' Wat is het doel van het historisch proces? Of, anders gezegd: wat wil men/ik/deze groep bereiken? . '''6.''' Welke richting kunnen we ontwarren in de loop van de geschiedenis en de veiligheid en het welzijn? Ofwel: gaat het vooruit of achteruit? Is de klim moeilijk of glijden we van een leien dak? . '''7.''' Wat is de motor van de geschiedenis? Of: welke drijfveren zorgen voor verandering? Is het de economie? De politiek? De klimaat wijziging? De... . '''8.''' Is er hier sprake van een betrouwbare geschiedenis of gaat het om fake news? Of, met andere woorden: zien wij de wereld zoals hij is of werken er allerlei filters op ons in? . '''9.''' Is geschiedenis een wetenschap of is geschiedenis propaganda, indoctrinatie of brainwashing, is geschiedenis objectief, zoals dat de andere wetenschappen dat beweren? En wat is dat dan, objectiviteit? . '''10.''' Kon de geschiedenis anders lopen? Stel dat Hitler sneuvelde tijdens de Eerste Wereldoorlog. Of, stel dat hij op 8 oktober 1908 slaagde voor zijn ingangsexamen aan de kunstacademie in Wenen, zoals Eric-Emmanuel Schmitt uitwerkt in zijn roman ''La part de l'autre'' uit 2001. Wie zal het zeggen? . . == Tijdsgeest == [[Afbeelding:Glass-of-water.jpg|thumb|550px|Half vol of half leeg? Optimisme of pessimisme?]] [[File:Frans_Hals_-_Portret_van_René_Descartes.jpg|thumb|550px|Frans Hals (1582-1666) schildert René Descartes (1596-1650).]] . ♥ OPTIMISME: '''>>> Renaissance|1450 ->> Humanisme|1500 ->> Verlichting |1650 ->> Glorious Revolution|1688 ->> Franse Revolutie|1789 ->> Take off Industriële Revolutie|1800 ->> Belgische Revolutie|1830 ->> Liberalisme|1830 ->> Socialisme|1848 ->> Rerum Novarum|1891 >>>''' . ♠ PESSIMISME: '''>>> Fin de siècle|1890 ->> Eerste Wereldoorlog|1914 ->> 11 november 1918|1918 ->> Beurskrach|1929 ->> Machtergreifung|1933 ->> Verdrag van München|1938 ->> Tweede Wereldoorlog|1940-1945 >>>''' . ♥ OPTIMISME: '''>>> 1950|Zilveren jaren '50 ->> 1960|Gouden jaren '60 >>>''' . ♠ PESSIMISME: '''>>> Oliecrisis|1972 ->> Aids|1979 ->> Kernramp Tsjernobyl|1986 ->> Herald of Free Enterprise|1987 >>>''' . ♥ OPTIMISME: '''>>> Val Berlijnse Muur|1989 ->> Het einde van de geschiedenis en de laatste mens|1992 >>>''' . ♠ PESSIMISME: '''>>> Nine eleven|2001 ->> Klimaatvluchtelingen|2014 ->> Klimaatmarsen|2019 ->> Coronacrisis |2020-2023 ->> Russische inval Oekraïne|2022 ->> Oorlog Israël / Hamas|2023 >>> ''' . . == Waar halen optimisten hun mosterd? == . '''1754''': Met de ontdekkingsreizen en de daarmee gepaard gaande veroveringen in Amerika, China of Perzië duiken in Europa steeds meer verhalen op van kolonisten die inheemse volken, hun gebruiken en hun politieke organisatie beschrijven. Voltaire en John Locke lezen de bestseller van pater Gabriel Sagart die bij het Wendatvolk verbleef, Jean Jacques Rousseau was vertrouwd met missie- en reisverslagen uit de Grote Meren en indiaanse bronnen en Gottfried Wilhelm Leibniz zocht inspiratie in China.<ref>DAVID GRAEBER & DAVID WENGROW, vertaald door Rogier van Kappel en Bart Gravendaal. ''Het begin van alles. Een nieuwe geschiedenis van de mensheid'', Maven, Amsterdam, 2022, p. 38-51.</ref> René Descartes leert filosoferen door de Mexicaan Antonio Rubio (1548-1615) en ontdekt bij de antikoloniale Quechua-schrijver Felipe Guaman Poma de Ayala (ca. 1535-1616) het 'ego cogito'. Het cartesiaanse denken brengt een paradigmawissel op diverse vlakken. 1. Een binair denken in of-of relaties komt in de plaats van een en-en alternatief denken. Dit dualisme onderscheidt mens en natuur, lichaam (res extensa) en geest (res cogitans) als afzonderlijke werkelijkheden. 2. Er komt de voorkeur om denken over de zaken in plaats van over de verhoudingen ertussen. 3. De wetenschap gaat de natuur domineren. De natuur is niet langer een levend, bezield geheel, maar een machine die volgens wetmatigheden functioneert. Natuurverschijnselen zijn te verklaren door observatie, meting en wiskunde. 4. De Westerling reconstrueert de wereld en brengt ze onder zijn controle, alsof hij god is. Daartoe neemt hij 'afstand' van de dingen met het perspectief, de kaart, de globe, de microscoop of de telescoop. De afstand stelt hem in staat om te klasseren, te meten, te catalogiseren en te veroveren.<ref>RAJ PATEL & JASON W. MOORE, vertaald door Huub Stegeman. ''Een geschiedenis van de wereld in zeven goedkope zaken. Een gids voor kapitalisme, natuur en de toekomst van de planeet,'' Boom, Amsterdam, 2019, p. 65-68.</ref> Dit soort kennismakingen tonen dat de samenleving niet ‘ongelijk’ hoeft te zijn en begrippen zoals vrijheid en gelijkheid, de natuurtoestand en het natuurrecht sijpelen het oude continent binnen. De normen van het absolutisme en de gedragsregels in Versailles installeerden in het zeventiende en achttiende-eeuwse Frankrijk een pikordecultuur die elk aspect van het dagelijkse leven domineert met onder- en bovenschikkingsrituelen. Het ontgaat de filosofen niet dat deze maatschappij anders in te richten is en om dit te onderzoeken schrijft de Académie des Sciences, Art et Belles-Lettres van Dijon een prijsvraag uit die het beste essay zoekt dat ‘de oorsprong van de ongelijkheid’ beschrijft en de vraag beantwoordt of het natuurrecht dit al dan niet rechtvaardigt. . '''1755''': Jean Jacques Rousseau wint de wedstrijd en publiceert zijn ‘Vertoog over de ongelijkheid’ waarin hij poneert dat de jager-verzamelaar egalitair en in kinderlijke onschuld leven. De landbouwrevolutie, de verstedelijking en de staat beëindigden deze beschaafde oertoestand en bracht de mens behalve literatuur, filosofie en wetenschap ook de bureaucratie, staande legers, het patriarchaat en massamoord. In tegenstelling tot de visie van Thomas Hobbes ontwikkelt de maatschappij zich van goed naar slecht. Rousseau’s idealisme of optimisme geniet de voorkeur van het linkse politieke kamp en is in te vullen door een terugkeer naar de natuurtoestand. De hypothese van Rousseau is op niets gestoeld, hij was niet in staat om het verleden van 10.000 vroeger te onderzoeken. Nomadische groepen zijn niet per definitie egalitair, landbouwsamenlevingen hoeven zich niet per definitie te kenmerken door hiërarchie en privébezit en de eerste steden kenden weinig klassentegenstellingen, autoritaire heersers of krijgers. Toch duikt de hypothese vaak in de literatuur op. . Het optimisme wortelt in de idee dat de maatschappij maakbaar is. Die maakbaarheidsidee gaat terug op de Renaissance, de Verlichting en de Industriële negentiende eeuw. De Verlichting is mogelijk de belangrijkste van het trio: ze gaat een stap verder dan het magische, het symbolische en het occulte denken dat de Renaissance en het Humanisme genegen zijn. In de Verlichting ontspruit de kiem van de Industriële Revolutie. De Verlichting was niet zomaar 'filosofietje'. Het is een denken dat de totale samenleving wil veranderen en vertrekt vanuit de idee dat mensen elkaar 'aansteken'. De verlichtingsfilosofen geloven dat hun ideeën anderen 'verlichten'. Kennis komt iedereen ten goede. René Descartes hecht belang aan techniek en zou zich in onze eeuw, de 21ste, thuis voelen. Zijn ''Discours de la methode uit 1637 ligt aan de basis van de ''Encyclopédie die een eeuw later, in 1751 verschijnt. Beide werken focussen op arbeid en werktuigen, ambachtslui en werkplekken. Diderot schetst gereedschap en machines en breekt het eeuwenoude kennismonopolie van de ambachten. In de jaren zestig en zeventig van de eeuw ontwikkelt James Watt ‘zijn’ stoommachine en twee decennia later, in 1791, stimuleren het decreet d'Allarde en de Wet le Chapelier (genoemd naar de Bretoense en Jakobijnse advocaat Isaac Le Chapelier) de ondernemingsvrijheid. Het beginsel is nobel: 'Iedereen is vrij om de handel, het beroep, de kunst of het ambacht uit te oefenen dat hem goed dunkt.' Tegelijk schaffen deze verordeningen de ambachten met hun kennisoverdracht van vader op zoon af. Arbeidsstructuren zoals coalities, corporaties, ambachten en gilden die eeuwen de toegang tot een beroep belemmerden, verdwijnen. Tegelijk verdwijnt de sociale bescherming. Vakbonden en staken komen in het strafwetboek. Deze wet, de encyclopedie en de stoommachine begeleiden de rouwstoet van de ambachtslui naar het kerkhof en verwelkomen de fabriek en de machine. België schaft de Wet Le Chapelier af op 25 mei 1867. Tot die dag 'camoufleren' arbeidersorganisaties en vakbonden zich als ziekenfondsen, spaarkassen in herbergen of ‘onschuldige’ verenigingen. Tijdens de zeventiende en de achttiende eeuw groeit het idee van de wetmatigheden in de natuur én in de samenleving. De gedachte dat het menselijk gedrag te berekenen - mechanisch - is kan de wereld verbeteren. De theïstische, de bovennatuurlijke, middeleeuwse God die willekeurig ingrijpt - om te belonen en te bestraffen - ruimt plaats voor de deïstische God. Deze God is de schepper van alles, een mekanieker die zijn schepping zo inricht, dat ze zonder zijn bemoeienis draait. De ultieme metafoor omschrijft God als klokkenbouwer. Dit denken manifesteert zich in het vroeg liberaal economisch denken. In Frankrijk komt dit tot uiting in de fysiocratie van François Quesnay (1694-1774). Grondbezit en berekend individualisme liggen er aan de basis van rijkdom, succes en bestaansmiddelen. In Engeland leidt het tot de klassieke economie van Adam Smith die het onberekenbare natuurrecht en de goddelijke ordening (de onzichtbare hand) centraal stelt: arbeid als successleutel. Zo zijn beide economische systemen een reactie op het zero-sum game (wat de ene partij wint, verliest de andere), van het mercantilisme dat van de 16e tot 18e eeuw dominant was en welvaart haalt uit het edelmetaal, geroofd in de nieuwe wereld. Weinig van de onderstaande verlichtingsfilosofen maken de Franse Revolutie mee (op de drie laatste na). . '''♥ [https://www.youtube.com/watch?v=wQcEjBPYXi8 LESOPNAME B. WYDOOGHE OVER DE VERLICHTING (28 min.).]''' . '''1.''' René Descartes (1596-1650) en het rationalisme, logica en onderzoek in tegenstelling tot het elitaire (enkel de elite is in staat om te leren), het esoterisme, de alchemie, het symbolische en het magisch denken. '''[https://www.youtube.com/watch?v=CAjWUrwvxs4 FILM, 8.48 min.]''' . '''2.''' De onstuitbare honger naar feiten en kennis van de encyclopedisten Jean Le Rond d'Alembert (1717-1783) en Denis Diderot (1713-1784) en hun nieuwe bijbel: l'encyclopedie. '''[https://www.youtube.com/watch?v=5WafMMlNSb8 FILM 2.49 min.]''' . '''3.''' John Locke (1632-1704) en het empirisme. '''[https://www.youtube.com/watch?v=bZiWZJgJT7I FILM, 9.14 min.]''' . '''4.''' Isaac Newton (1623-1723) en het oorzakelijk denken '''[https://www.youtube.com/watch?v=s2YZN2L700Q FILM, 53.38 min.]''' . '''5.''' Montesqieu (1689-1755) en de scheiding der machten '''[https://www.youtube.com/watch?v=gExrynQC4IU FILM, 4.22 min.]''' . '''6.''' Voltaire (1694-1778) en het recht op vrije meningsuiting en het deïsme. '''[https://www.youtube.com/watch?v=LAzKGkTIKpg&list=PLkeO6Zg_ybk5ZE25Ub8W24yQAgPDEjrEh&index=6&t=29s FILM 12.15 min.]''' . '''7.''' Jean Jacques Rousseau (1712-1778) over de opvoeding en zijn ''Emile, of Over de opvoeding''. '''[https://www.youtube.com/watch?v=81KfDXTTtXE FILM 7.46 min.]''' . '''8.''' Jeremy Bentham (1748-1832) over het grootste geluk voor iedereen in een panoptische infrastructuur. '''[https://www.youtube.com/watch?v=Myal-NSlIGA FILM 4.01 min.]''' . '''9.''' Adam Smith (1723-1790) zet de verlichtingsideeën om in een economische theorie en lanceert in zijn ''An Inquiry into the Nature and Causes of the Wealth of Nations'' de 'Onzichtbare hand|de onzichtbare hand'. '''[https://www.youtube.com/watch?v=ejJRhn53X2M FILM 6.43 min.]''' . '''10'''. Immanuel Kant (1724-1804) maakt een synthese van het bovenstaande in zijn "Beantwortung der Frage: Was ist Aufklärung?" in 1784 als antwoord op een prijsvraag. Daarin zegt hij: 'Verlichting is het loskomen van de mens uit zijn onmondigheid en de durf om zich van zijn eigen verstand te bedienen zonder de ander. '''[https://www.youtube.com/watch?v=nsgAsw4XGvU FILM 8.12 min.]''' . . ;Hoofdpersonages van het absolutisme en de verlichting . <gallery> File:Descartes_Discours_de_la_Methode.jpg|0. '''Voorpagina van Discours de la Méthode uit 1637.''' File:Frans_Hals_-_Portret_van_René_Descartes.jpg|1. '''René Descartes (1596-1650).''' File:Jean_Le_Rond_d%27Alembert,_by_French_school.jpg|2. '''Jean le Rond d'Alembert (1717-1783).''' File:Denis Diderot by Louis-Michel van Loo.jpg|3. '''Denis Diderot (1713-1784).''' File:Encyclopedie_de_D%27Alembert_et_Diderot_-_Premiere_Page_-_ENC_1-NA5.jpg|4. '''Eerste bladzijde van l'Encyclopedie.''' File:John_Locke.jpg|5. '''John Locke (1632–1704).''' File:GodfreyKneller-IsaacNewton-1689.jpg|6. '''Isaac Newton (1643–1727).''' File:Montesquieu_1.png|7. '''Montesquieu (1689–1755).''' File:Immanuel_Kant_(painted_portrait).jpg|8. '''Immanuel Kant (1724-1804).''' File:Atelier_de_Nicolas_de_Largillière,_portrait_de_Voltaire,_détail_(musée_Carnavalet)_-002.jpg|9. '''Voltaire (1694–1778).''' File:Jean-Jacques_Rousseau_(painted_portrait).jpg|10. '''Jean-Jacques Rousseau (1712-1778).''' File:Social_contract_rousseau_page.jpg|11. '''Het maatschappelijk verdrag.''' File:EmileTitle.jpeg|12. '''Emile, of Over de opvoeding.''' File:Maurice Quentin de La Tour - Madame de Pompadour dans son cabinet de travail.jpg|13. '''Madame de Pompadour, minnares van Lodewijk XV streed tegen de censuur van l'Encyclopédie. Op haar tafel staat deel IV.''' File:James_Watt_by_Henry_Howard.jpg|14. '''James Watt (1736–1819), uitvinder van de stoommachine.''' File:François_Quesnay.jpg|15. François Quesnay. File:Smith_-_Inquiry_into_the_nature_and_causes_of_the_wealth_of_nations,_1922_-_5231847.tif|16. '''Inquiry into the nature and causes of the wealth of nations'''. File:AdamSmith.jpg|17. '''Adam Smith.''' File:Louis_XIV_of_France.jpg|18. '''Lodewijk XIV.''' File:Koning_Louis_XV;_Hyacinthe_Rigaud.jpg|19. '''Lodewijk XV.''' File:Ludvig_XVI_av_Frankrike_porträtterad_av_AF_Callet.jpg|20. '''Lodewijk XVI.''' File:Élisabeth Vigée Le Brun- Marie-Antoinette à la Rose - collection Resnick.jpg|21. '''Marie Antoinette van Oostenrijk.''' File:Women%27s_March_on_Versailles01.jpg|22. '''Vrouwen op de weg naar Versailles. Brood, geen taart!''' File:Liberte-egalite-fraternite-tympanum-church-saint-pancrace-aups-var.jpg|23. '''Vrijheid, gelijkheid en broederschap.''' File:LouisXVIExecutionBig.jpg|24. '''Onthoofding van Lodewijk XVI op de Place de la Révolution, nu Place de la Concorde.''' File:Jacques-Louis_David_-_Marie_Antoinette_on_the_Way_to_the_Guillotine.jpg|25. '''Jacques-Louis David tekent Marie Antoinette op weg naar het schavot.''' File:Exécution_de_Marie_Antoinette_le_16_octobre_1793.jpg|26. '''Executie van Marie Antoinette.''' File:Robespierre.jpg|27. '''Maximilien de Robespierre (1758-1794).''' File:Gros_-_First_Consul_Bonaparte_(Detail).png|28. '''Napoleon Bonaparte (1769-1821).''' </gallery> . . == Waar halen pessimisten inspiratie? == [[File: Léon Spilliaert - The Absinth Drinker.jpg|thumb|550px|Het Fin de Siecle is een decadente periode tussen 1890 en 1914. Twee kernwoorden - schoonheid en de dood in het vooruitzicht - duiken overal op, zoals in dit symbolische schilderij van Leon Spilliaert. Zijn 'Absintvrouw' uit 1907 toont het thema: jonge mooie vrouw is op het einde van haar leven, het leven is als een scheut absint (let op de arm) weggevloeid. De kleuren zijn al in de rouw: donkerblauw, zwart en paars.]] [[Bestand:Bundesarchiv Bild 183-R06610, Oswald Spengler.jpg|thumb||550px|Oswald Spengler]] . [https://www.youtube.com/watch?v=qPRn-XRLM_c '''♥ LESOPNAME B. WYDOOGHE: DE PESSIMISTEN (30 Min.)''']. . 1651: Thomas Hobbes - geboren in 1588, bij de aanval van de Spaanse Armada op Engeland waarbij zijn moeder ongekende angsten kende - betoogt in zijn boek ''Leviathan'' dat de oertoestand van de mens eenzaam, arm, wreed en kort is. Iedereen vecht er tegen iedereen. Mensen zijn vals en egoïstisch, cynisch en berekend. Met deze theologische vraag komt Hobbes tot deze probleemstelling: is de mens van nature goed of slecht? Goed en kwaad zijn begrippen die de mens, net zoals God, maakt om te vergelijken. Dieren kennen de kunst van het vergelijken niet in die mate als een mens. Hobbes is ondanks zijn lijfspreuk 'Fear and I were twins' optimistisch gesteld: de staat - een begrip dat zich in de tijd van Hobbes ontwikkelt - levert de instrumenten die de honger naar macht, roem en bezit in toom houden. Op dit moment geeft de rechterzijde van het politieke spectrum de voorkeur aan dit model: ze noemen het realisme. Anderen noemen het pessimisme of wantrouwen. Hobbes' en zijn volgelingen laten het verhaal over het ontstaan van de mens van het slechte naar het goede evolueren in tegenstelling tot Rousseau's volgelingen. Die zien de menselijke evolutie van goed naar slecht met de gedachte vroeger was alles beter. Beiden zijn in dit opzicht lineaire denkers: de geschiedenis voltrekt zich volgens een lijn, een glijbaan die je kan opklimmen (met veel moeite, maar als je de top bereikt, dan ben je er!) of kan afglijden (met veel plezier en gemak, om op te geven). Deze evoluties contastereren met de circulaire denkers zoals de Duitse cultuurhistoricus Oswald Spengler (1880-1936), de vader van het cultuurpessimisme. Zijn voornaamste werk ''De ondergang van het Avondland'' schopt het tot een bestseller dankzij Elisabeth Förster-Nietzsche, de zus van Friedrich Nietzsche. Het boek toont een cyclische cultuurgenese die de ontwikkeling van samenlevingen vergelijkt met het ritme van het mensenleven of dat van de seizoenen. Een mens: geboren, groei, volwassenheid, bejaard, sterft. Dagen (24 uur), maanden (de verwijzing naar de maancyclus) en seizoenen (vormen samen een jaar en herhalen zich dan) doen iets gelijkaardigs. In de lente ontluikt nieuw leven, de zomerse bloei zorgt voor nakomelingen (zaad), een herfstige oude dag tot de winter (de dood) intreedt. Diverse wereldbeschavingen bewijzen Spenglers theorie: De Babylonische, de Egyptische, de Chinese, de Indische, de Indiaans-Mexicaanse, de Grieks-Romeinse en de Arabische, de Joodse en de Byzantijnse beschaving. Het boek en de theorie zijn een tegenreactie op het verlichtingsdenken dat een maakbaar Europa voor ogen ziet. Spencer voorspelt dat die rationele maatschappelijke structuur een einde kent. Kort voor zijn dood schrijft hij dat het Duitse rijk snel zal ophouden te bestaan. . 1884: De grilligheid en de ambivalentie van de negentiende eeuw dwingen kunstenaars, intellectuelen en politici op het einde van de eeuw tot een reflectie over de voorbije en aan gang zijnde industrialisatie. In Engeland publiceert Arnold Toynbee in 1884 zijn ''Lectures on the Industrial Revolution'' waarin hij de industrie als oorzaak aanduidt voor het '''morele verval''' van de arbeidersklasse. De technische en wetenschappelijke successen van de mechanisatie leiden tot het failliet van de traditionele ambachten en loodst vrouw en kind naar de fabriek waar ze nauwelijks weten welk product ze maken. . Op het einde van de eeuw is de tussentijdse balans niet florissant: de onmacht van de prille democratie (de juridische en sociale bevrijding van het individu blijkt – voorlopig - een illusie), het koloniaal beheer, de kapitalistische klassenjustitie, het elitaire stemrecht dat de gegoede klassen bevoordeelt, het lijden van het proletariaat… al deze pijnpunten brengen mensen sociaal en psychologisch in de war. Beloofde de Industriële Revolutie dan geen rijkdom en overvloed? Beloofde de onstuitbare techniek dan geen wereldwijd transport en een internationale economie? Ging het oneindige aantal uitvindingen niet afrekenen met armoede, hongersnood, epidemieën, kindersterfte en achterlijkheid? De negentiende eeuw heeft een Januskop: het succesverhaal van stoom, infrastructuur en amusement botst met sceptische en pessimistische stemmen vol wantrouwen. Niet iedereen begroet de vooruitgang met gejuich. . De psychiater Sigmund Freud, de filosoof Nietzsche, schrijvers zoals Emile Zola en Oscar Wilde, kunstenaars zoals Leon Spilliaert zijn er de gezichten van. Hun cultuurkritiek focust op het beest in de mens. Is de mens te beschaven? Achter het menselijke gezicht huizen de onderdrukte driften van Eros en Thanatos, de hysterie en de angst voor het anale. Het idee dat God dood is, duikt op bij Nietzsche en de evolutieleer van Charles Darwin botst met de Bijbel. Gods dood stelt de begrippen waarheid en cultuur en vooruitgang, modernisering en maatschappij in vraag. Die begrippen blijken geen product van het rationalisme en de Verlichting, maar een complot van tirannieke, gewelddadige machtsmensen: een roedel roofdieren, een ras veroveraars die de dwalende massa in hun klauwen houdt. De enige optie is de schoonheid van het sterven. Enkel de esthetica van de dood rest, nu de maatschappij een terminale patiënt blijkt. Het komt tot uiting in het decadente, de luxueuze overbeschaving vol estheticisme, escapisme en het uiterlijke vertoon van het dandyisme (denk tegenwoordig aan Pim Fortuyn, Thierry Baudet, Theo Hiddema, Dries Vanlangenhove), vol nihilisme (sociale mobiliteit is een idioot idee), misogynie (vrouwonvriendelijkheid vanuit het gevoel dat vrouwen vuil en neerslachtig zijn) en a-politieke gedrag (democratie leidt nergens toe). Deze opvallend geklede intellectuelen hebben de vileine commentaar klaar voor hun rivalen. Ze voelen zich tegelijk -hoe paradoxaal ook- verloren in hun eigen tijd en superieur tegelijk, ze zijn verheven en provoceren met dubbelzinnigheden, verwijzen graag naar de oudheid (vroeger was het beter) en gebruiken ironie. . Het Fin de Siecle of het einde van een tijdperk - ook de Belle époque genoemd (denk aan het impressionisme, de Jugendstil, de cinematografie) - loopt van pakweg 1890 tot het einde der tijden: het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog. Het zijn narcisten: ‘Een dandy leeft en slaapt voor zijn spiegel’ noteert Charles Baudelaire. Toch is het narcisme niet te herleiden tot het individu, het omvat een hele cultuur (Christopher Lasch in 1978: ''The Culture of Narcissism'') en een narcistische cultuur legt de lat hoog.<ref>Mia Doornaert laat de Belle époque beginnen in 1870 en eindigen met de Tweede Wereldoorlog. Zo zie je dat er op de historische periodes marge kan zitten. Lees ook: JAN VAN HEEMST. ''Tussen gen en globe. Europese Cultuurgeschiedenis'', Ad. Donker, Rotterdam, 2012, p. 340 ev. Dat negatieve geluid van Arnold Toynbee uit het einde van de negentiende eeuw, contrasteert met de visie van T.S. Ashton die aan de vooravond van de zilveren jaren vijftig die hij publiceert in ''The Industrial Revolution, 1760-1830''. In dat boek uit 1948 benadrukt Ashton het positieve en de verworvenheden van de negentiende eeuw. Vgl. DE KOCK CATHERINE & DE VUGT GEERTJAN. ''Waarom zijn er zoveel rechtse dandy’s?'' In: ''De Standaard'', 2 april 2019, p. D11.</ref> . . == Dialectiek == . Het dialectisch denken of het denken in tegenstellingen haalt [https://www.youtube.com/watch?v=fSQgCy_iIcc&t=173s Karl Marx] bij [https://www.youtube.com/watch?v=H5JGE3lhuNo Georg Wilhelm Friedrich Hegel]. ;Voorbeeld 1: Paul Ricouer ziet drie fasen in het lezen van de bijbel: * These: als een ‘fantastisch boek’: naïef gelezen als een sprookje tijdens een miraculeuze kindertijd (story) * Anti-these: Een ‘historisch boek’: de kritische lezing (history) met historische personages * Synthese: Een ‘levensboek’: als antwoord op zinvragen over de toekomst, het nu en vroeger, hier en elders (transhistory) ;Niet dat er altijd een synthese komt... * These: De Katholieke Middeleeuwen met de klemtoon op beelden * Anti-these: De reformatie met de klemtoon op woorden * Anti-anti-these: De contrareformatie en de barok * Anti-anti-anti-these: het classisisme ;Voorbeeld 2: * These: Het absolutisme van Lodewijk XIV * Anti-these: De Verlichting en haar romantisch optimisme * Synthese: De Franse Revolutie-idee (vrijheid, gelijkheid, broederlijkheid) met gewelddadige leiders zoals Robespierre en Napoleon ;Voorbeeld 3: * These: De Franse Revolutie * Anti-these: De {{Wp|Restauratie (Frankrijk)|Restauratie}} * Synthese: Het {{Wp|positivisme}} van {{Wp|Auguste Comte}} ;Voorbeeld 4: * These: Het optimisme van de Industriële Revolutie * Anti-these: Het pessimisme en het determinisme van het Fin de Siècle, het impressionisme * Synthese: de dialectiek van Marx ;Voorbeeld 5: * These: het kleuterkind met een goddelijke adoratie voor zijn vader * Anti-these: de puber waarbij de vader een loser is * Synthese: de jongvolwassene met een realistisch ouderbeeld ;Voorbeeld 6: In de kunstgeschiedenis zijn er talloze voorbeelden van tegenstellingen die elkaar opvolgen: * Realisme en Impressionisme: Realisme is een kunststroming die zich richt op het weergeven van de werkelijkheid, terwijl Impressionisme indrukken vastlegt. * Barok en Rococo: Barok is een kunststroming die zich kenmerkt door dramatische effecten, terwijl Rococo zich kenmerkt door lichtere, meer decoratieve elementen. * Kubisme en Futurisme: Kubisme staat voor geometrische vormen, het Futurisme zoekt beweging en snelheid. * Romantiek en Realisme: Romantiek richt zich op emotie en verbeelding, het Realisme wil de werkelijkheid tonen zoals die is. * Surrealisme en Dadaïsme: Surrealisme zoekt naar het onderbewuste, het Dadaïsme daagt de conventionele kunst uit. * In de kunstgeschiedenis is er sprake van synthese wanneer twee tegenstellingen worden samengevoegd tot een nieuwe stijl. Een voorbeeld hiervan is het Postmodernisme, dat elementen van verschillende stijlen combineert. . . == De Ist-familie telt (te) veel leden == . [[Bestand:David Van Reybrouck.jpg|thumb|550px|David Van Reybrouck ziet kenmerken van het 21ste-eeuwse populisme in het socialisme uit de negentiende eeuw. Hij schrijft één lange redenering met als conclusie dat er in de kennismaatschappij aandacht nodig is voor laaggeschoolden. Dat komt de democratie alleen maar ten goede. Tien jaar na zijn lange redenering, in 2019, komt er het initiatief voor een Jezuïetenschool in Molenbeek en kan Van Reybrouck een experiment aangaan in de Duitstalige gemeenschap.]] [[Bestand:Jose_Ortega_y_Gasset.jpg|thumb|550px|Jose Ortega y Gasset, geen optimist. Ortega is kritisch over de massa die hij definieert als gelijk ieder ander. De massamens is onbescheiden, zonder zelfkritiek en respectloos voor autoriteit en staat tegenover de elite. Ortega roept de aristocratie op om de leiding te nemen bij cultureel verval.]] Aan de uitersten van het spectrum staan de optimist en de pessimist. Een ander spectrum is te vormen tussen de realist en de idealist. Tussenin liggen vele interpretaties van de geschiedenis. Belangrijk is de betrouwbaarheid van wat men beweert. Hoe kan je dit nagaan? Dat gebeurt via twee strategieën: mediawijsheid en historische kritiek. Iedereen gaat aan de slag met de werkelijkheid en maakt er iets van op zijn eigen originele wijze. Waakzaamheid blijft geboden. . ;1. De optimist * Is zonder meer optimistisch wat de toekomst betreft. Technologie zal ons redden, de wereld kent alleen maar vooruitgang. Een mooie passage uit Milan Kundera's '''Ondragelijke lichtheid van het bestaan''' illustreert dit optimisme. Verder is Kundera geen typische optimist. . ;2. De pessimist * Doemdenkers zoals: Louis-Ferdinand Céline, Oswald Spengler, José Ortega y Gasset, Johan Huizinga. . ;3. De Marxist en de communist * Van Karl Marx tot Raoul Hedebouw. . ;4. De populist * Vertaalt de historische boodschappen in eenvoudige termen en gebruikt zijn verhaal voor een eigen gewin. Dictators neigen naar dit type. . {{Citaat|'''Hij (de populist) weet wat het volk wil, en dat moet volstaan. Daardoor duldt hij geen tegenspraak, daardoor heeft hij een gloeiende hekel aan het debat. Het parlement, de grondwet, de gebruikelijke democratische procedures zijn voor hem eerder hindernissen dan politieke verworvenheden. In die betekenis is populisme in wezen antidemocratisch en antiparlementair; sommigen spreken zelfs van 'proto-totalitair'. Dit duistere populisme miskent het wezen van de democratie.'''|David Van Reybrouck}} . ;5. De cartoonist * Een standup comediën die van alles een grap maakt, mensen een spiegel voorhoudt door middel van een grap. Niet altijd in dank afgenomen. Denk aan de Bataclan en Charlie Hebdo. . ;6. De relativist * Relativeert alles kapot. Problemen bestaan nauwelijks. . ;7. De structuralist * De structuren bepalen het denken. Individueel maakt een mens nauwelijks keuzes. . ;8. De kapitalist * Denkt alleen maar in economische modellen: leiders zijn managers, winners en een probleem los je op met een businesmodel. . ;9. De journalist en de columnist * Stefan Zweig en Joseph Roth . ;10. De illusionist * Goochelaars en charlatans die aan de slag gaan met de werkelijkheid . ;11. De hyperbolist * Vergroot alles uit, overdrijft . ;12. De realist * 'tja. Die hebben we nog niet gevonden :-) . ;13. De polemist * Slaagt er in om partijen die hetzelfde nastreven in ruzie te steken. Zelf komt hij er ongezien mee weg. Een spreekwoord kenmerkt hem: 'Twee honden willen een been, de derde komt er mee heen.' . ;14. De hedonis, de narcist, de egoïst en de Trumpist * Aarzelt niet om publiekelijk te liegen en benoemt alles wat hem of haar tegen de haren instrijkt [[fake news]] * Denkt alleen aan zichzelf en gaat daarvoor over lijken? * Houdt van zelfverheerlijking. . ;15. De perfectionist * Streeft perfectie na ten koste van alles. . ;16. De encyclopedist * Verzamelt kennis, zoveel mogelijk objectieve kennis om op basis van deze 'ratio' gedegen beslissingen te kunnen nemen. . ;17. De anarchist, de andersglobalist en de activist * Is te zien op manifestaties en betogingen. Roept en staat op de barricaden. * Stelt het systeem in vraag, doorgaans op een speelse, ongevaarlijke manier. . ;18. De negationist * Negeert toekomstige problemen (klimaatopwarming), of negeert wat er in het verleden gebeurde (holocaust). In sommige samenlevingen is negationisme strafbaar. . ;19. De ecologist * Ziet ecologie als een religie. . ;20. De royalist * Is koningsgezind. . ;21. De propagandist en de evangelist * Tracht aanhangers te vinden voor zijn gedachtengoed via de publieke opinie, vaak is de info eenzijdig of verzonnen. * Loopt over van bekeringsdrang. . ;22. De sadist * Houdt ervan om zijn tegenstanders te pijnigen. . ;23. De nationalist * Nationalisme is een ideologie die de staat als historische eenheid ziet. Soms gaat dit gepaard met idee van exceptionalisme om de eigen identiteit af te grenzen tegenover anderen. . ;24. De separatist * Separatisme streeft naar de terugtrekking uit een bestaande staat en het oprichten van een eigen. . ;25. De futurist * Probeert te voorspellen hoe de toekomst er zal uitzien. . ;26. De simplist * Stelt alles te eenvoudig voor. . ;27. De idealist . . ;Aan de toog '''VRAAG''': Moet ik al deze typetjes kennen? '''ANTWOORD''': Uiteraard niet. . '''VRAAG''': Waarom voer je ze hier dan ten tonele? '''ANTWOORD''': Omdat politieke debatten of monologen tegenwoordig vaak beginnen met het definiëren van de tegenstander, in plaats van het positioneren van het eigen zelf. Voor wie de debatten van op afstand volgt, klinkt dit abstract, maar een voorbeeld maak veel duidelijk. Als Wouter Beke (CD&V) in 'De Zevende Dag opdaagt (3.02.2019) en onmiddellijk zegt hoe NVA en GROEN denken over de vraag die hij krijgt voorgeschoteld, getuigt dit van[framing, iets wat doorgaans de media wordt verweten. Het is een techniek van stereotypering waar de democratie niet bij gebaat is. . '''VRAAG''': Een beetje zoals Anuna De Wever niet weet of ze een man of een vrouw is? '''ANTWOORD''': Inderdaad, je hoeft de wereld niet in categorieën op te delen. Anuna zegt: Als ik weet en ervan overtuigd ben dat ik mezelf ben - ik ben Anuna - dan volstaat dat. Niemand hoeft mij te definiëren. . '''VRAAG''': Maar hoe weet je dan met wie/wat je te doen hebt? Zo is er toch geen duidelijkheid meer? '''ANTWOORD''': Waarom zou dat moeten? Waarom wil je duidelijkheid? . '''VRAAG''': Ik ben eigenlijk op zoek naar de waarheid. Dat lijkt me een beter begrip. . '''ANTWOORD''': Zou de geschiedenis de waarheid kunnen brengen? Is waarheid geen begrip waar priesters of andere religieus geïnspireerde mensen van houden? Geschiedenis is een wetenschap en die houdt zich bezig met 'betrouwbaarheid' van informatie. Hoe dat in elkaar zit, leg ik je hieronder uit. . . == Schema == . [[File:Karl_Marx_001.jpg|thumb|350px|Karl Marx ontwikkelt zijn geschiedenisvisie volgens de dialectiek van zijn voorloper Hegel: these, antithese en synthese. Weber is evenzeer 'dief' en ontleent de begrippen aan Fichte die ze op zijn beurt stal bij Kant. Hegel streeft naar een totaalconcept van wetenschap en godsdienst, esthetica en filosofie en bekijkt de werkelijkheid als een proces van tegenstellingen, geen statisch zijn en drukt dit uit met 'aufheben' wat optillen, afschaffen en bewaren betekent. These, antithese en synthese?]] . {| class="wikitable" |- ! Visies op geschiedenis !! Pessimisme !! Optimisme !! Dialectiek |- | '''Wie maakt ze?''' || Louis-Ferdinand Céline|L.F. Céline || Milan Kundera|M. Kundera || Karl Marx |- | '''Richting''' || Circulair || Lineair || Spiraal |- | '''Resultaat''' || Doemdenken || Vooruitgangsdenken || Determinisme |- | '''Gevolgen''' || Ironie, cynisme|| Vrijheid, verantwoordelijkheid || Strijd |- | '''Doel''' || Doelloos || Groei || Klasseloze staat |- | '''Motor''' || Domheid || Verlichting || Economie & het middenveld |} . . == Objectiviteit? == . ;Kijken <gallery> Bestand:Grey square optical illusion.PNG|thumb|Vierkant A heeft precies dezelfde grijskleur als vierkant B ([[:file:Same_color_illusion_proof2.png|bewijs]]) Bestand:Grid illusion.svg|thumb|Flikkerend rooster. Het lijkt of er zwarte vlekken verschijnen Bestand:Gradient-optical-illusion.svg|thumb|De grijze balk heeft overal dezelfde kleur Bestand:Tribar.png|thumb|De [[Penrose-driehoek|driehoek van Penrose]]. Een driedimensionale figuur die niet kan bestaan Bestand:Onm_kubus2.png|Onmogelijke kubus Bestand:Impossible staircase.svg|Oneindige trap File:Blivet.png|[[Blivet]] </gallery> . . = '''GESCHIEDENIS ALS CONSTRUCTIE''' = [[File:Kortrijk-Groeningemonument.jpg|thumb|right|550px|Kortrijk, Groeningemonument uit 1906 (beeldhouwer Godfried Devreese). In Vlaams-nationalistische kring symboliseert deze slag de taalstrijd. De Vlaamse Gemeenschap riep in 1973 11 juli als feestdag van Vlaanderen uit.]] . Geschiedschrijving is, net als het nieuws, onderhevig aan trends. Het is niet zo dat de ‘geschiedenis’ het verleden objectief in beeld brengt. Historici construeren betekenis uit de chaotische werkelijkheid door feiten en gebeurtenissen te rangschikken, te interpreteren of met elkaar in verband te brengen. Zo is het resultaat van hun denkwerk verschillend. 'Al zolang ze bestaat, heeft de geschiedschrijving een ingewikkelde band met de politieke macht' schrijft Anne Morelli in haar boek ''De grote mythen uit de geschiedenis van België, Vlaanderen en Wallonië.'' Jacques R. Pauwels heeft het iets recenter over ''De grote mythen van de moderne geschiedenis.'' Hij steekt van wal met 'Mythen zijn geen leugens' maar fantasieverhalen met een kern van waarheid. Mythes bevatten 'een kern van historische werkelijkheid maar dienen niet om die werkelijkheid uit de doeken te doen. Ze streven ernaar mensen te socialiseren, hen met de stand van zaken in hun maatschappij tevreden te stellen of minstens te verzoenen, ook - en vooral - wanneer er eigenlijk goede redenen bestaan om ontevreden te zijn met de status quo en verandering te willen, eventueel zelfs radicale, revolutionaire verandering.'<ref>JACQUES R. PAUWELS. De grote mythen van de moderne geschiedenis. Epo, Berchem, 2019, p. 7-8.</ref> . . == Geschiedenis en macht == . Het lijkt op wat Morelli schrijft: 'Vanaf de oudheid heeft de historicus de machtshebbers bezongen, hun veroveringen gelegitimeerd, vanuit het verleden hun identiteit bepaald en hun voorouderlijke deugden verheerlijkt. De historicus gaf de natie zijn wortels. Te vaak vergeten we dat de historicus buiten zijn onderzoek kan. De historicus is een kind van zijn tijd, heeft zijn aandachtspunten en zijn blinde vlekken, zijn sympathieën, banden en kent de dingen waar hij beter niets over schrijft. De historicus is soms een militant of een machtsdienaar. Zo ‘maakt’ hij -bewust of onbewust - het verleden. Dé voorbeelden vinden we in de 19de eeuw, toen de romantiek naar de ziel van het volk zocht, ter onderscheid met anderen. Historici zochten de ziel en vonden ze in het verleden vol 'feiten' die, met de nodige rangschikking en interpretatie, voor deze identiteit zorgden. Deze 'mythen' toonden dat bodem en ras in een ver verleden al onze identiteit vormden.'<ref>MORELLI ANNE (Ed.). ''De grote mythen uit de geschiedenis van België, Vlaanderen en Wallonië''. Epo, Berchem, 1996, pp. 7-21.</ref> . . === Anne Morelli === . Het boek van Anne Morelli ''Les Grands Mythes de l’histoire de Belgique, de Flandre et de Wallonie'' verkocht als een zoet broodje. In enkel weken tijd gingen 10.000 exemplaren over de toonbank en lokte het boek historische en politieke reacties uit. Het magazine ''Front National de Belgique'' beschuldigde het boek ervan de fierheid van de Natie aan te tasten en de goede naam van de Belgen te besmeuren: 'Het maakt ons verleden en onze nationale helden met de grond gelijk en volgens de auteurs kan alleen een imbeciel of een idioot trots zijn op onze geschiedenis.' Extreem rechts gebruikte de argumenten in haar pamfletten. . . === Kortrijk 1302-1902 === . Jo Tollebeek en Tom Verschaffel ontmaskeren in de ''Nieuwe Encyclopedie van de Vlaamse Beweging'' de mythe van de veldslag op 11 juli 1302 waarin een leger van Vlaamse ambachtslui het Franse ridderleger op de Groeningekouter verslaan. 'Deze veldslag kaderde in het verzet van (een gedeelte van) Vlaanderen tegen de veroveringsdrang van het Frankrijk van Filips de Schone' schrijven ze. Vanaf het midden van de negentiende eeuw komt de benaming Guldensporenslag in zwang, door de publicatie van Hendrik Conscienses ''De Leeuw van Vlaanderen'' en doet de naam denken aan een romantische tijd vol heroïsche vrijheidsdrang tegen een reeks vreemde onderdrukkers: de Romeinen en Caesar, de Fransen (1302), de Spanjaarden (de Geuzen en de Tachtigjarige Oorlog), de Oostenrijkers (Jan de Lichte) en de Nederlanders. Conscience is niet de eerste die 1302 onder de aandacht brengt; toch is het zijn ''Leeuw van Vlaenderen'' die zich vanaf 1838 in het Vlaamse bewustzijn nestelt, zonder dat die in tegenspraak is met de vaderlandsliefde voor België. Naarmate de Vlaamse Beweging evolueert, verschuift de betekenis van de Guldensporenslag. . . === Vier keer feest === . De symbolenstrijd bereikt een hoogtepunt in Kortrijk in 1902, bij de zeshonderdste verjaardag. De voorbereidingen beginnen in 1891 en Guido Gezelle schaart zich achter het initiatief. Omwille van ideologische twisten onder de organisatoren komen er uiteindelijk vier feesten: op 13 juli organiseert de Vlaamsche Volksraad een eerste manifestatie; diezelfde dag betoogt het liberale Vaderlandsch Comiteit; op 17 augustus volgt het feest van de katholieken; en nog eens veertien dagen later trekken de socialisten -met tweetalige slogans ("De strijd van Kortrijk was een strijd tegen de rijken")- door de Kortrijkse straten. Door de strubbelingen raakt het standbeeld voor de Groeningekouter niet tijdig klaar; het zou in 1906 worden onthuld. De cultus van 1302 is sedert 1973 officieel: 11 juli is de feestdag van de Vlaamse Gemeenschap. . . == Ideologie == . Vertrekkend van dit soort ideeën verspreidden schoolboeken in het verleden een patriottische geschiedenis en het nationaal gevoel. Ook al kende België weinig geschiedenis-catechismussen, toch herhaalden schoolboeken generatie na generatie clichés en stereotypen die tonen dat België ten tijde van Jules Caesar een identiteit bezat. De historicus Eric Hobsbawm beschreef de geschiedenisvervalsers en stelt dat 'geschiedenis de grondstof is voor nationalistische, etnische of fundamentalistische ideologieën, zoals de papaver dat is voor de heroïneverslaafde.' . === I. Nationalisme === [[Bestand:Steuben - Bataille de Poitiers.png|thumb|550px|'''732_TECHNOLOGIE MAAKT HET VERSCHIL''' Carl von Steuben, of is het Charles Auguste Steuben? (1788–1856) schildert in 1837 de Slag bij Poitiers uit het jaar 732 in een Romantische versie. De slag is bekend omdat de stijgbeugel de doorslag geeft. Frankische ruiters ondervinden dat ze vast in het zadel zitten om hun bijlen en tweesnijdende zwaarden rond te zwaaien, zonder evenwichtsverlies. Haaksperen drukken de Moorse schilden weg zonder dat ze van hun paard vallen. Het schilderij hangt in Versailles. De stijgbeugel was niet nieuw, de Hunnen gebruikten die eerder. Voor de Brit Edward Creasy is deze slag één van de vijftien belangrijkste uit de wereldgeschiedenis. Hij beschreef dat in zijn boek ''The Fifteen Decisive Battles of the World'' uit 1851. Klopt het dat aldus Bart de Wever - dixit Europajournalist Paul Goossens - hier de Canon van de Vlaamse / Europese geschiedenis begint met de installatie van een vijand: de oprukkende Islam? Goossens schreef daarover in ''De Standaard'' het volgende: 'De eerste keer dat dit continent zich als 'Europees' manifesteerde, was toen het met de dreiging van de islam werd geconfronteerd.<ref>PAUL GOOSSENS. ''Het is zover, Bart De Wever heeft Europa ontdekt.'' In: ''De Standaard'', 24.08.2019, p. 36.</ref>]] Als het aan Bart De Wever ligt, begint de Canon van de Vlaamse / Europese geschiedenis met de installatie van een vijand: de oprukkende Islam, verslagen in 732 bij Potiers. Europajournalist Paul Goossens schreef daarover in ''De Standaard'' het volgende: 'De eerste keer dat dit continent zich als 'Europees' manifesteerde, was toen het met de dreiging van de islam werd geconfronteerd. Niet het Verdrag van Rome, wel de slag van Potiers in 732 zou, volgens De Wever, die in deze een doorslagje van die van radicaal-rechts is, het echte begin van een verenigd Europa zijn. Volgens die canon moeten Robert Schuman en Jean Monnet als fouding fathers de plaats ruimen voor de Frankische krijgsheer Karel Martel, bastaardzoon van Pepijn van Herstal en cultfiguur van extreemrechts. Tegelijkertijd wordt het concentratiekamp Auschwitz tot een Pools provinciestadje gedegradeerd en krijgt de Europese eenwording een een radicaal andere inspiratiebron. De Europese burgeroorlog (WOII) en de Holocaust verdwijnen op de achtergrond, de islamitische andere wordt nu de raison d'etre van de eenheid. Een verleden van kruistochten en de reconquista's wordt weer actueel. Daarmee ligt de Europese identiteit in de voor Vlaamse nationalisten vertrouwde antagonistische bedding. Als het Vlaamse wij een smoel kreeg, is het omdat het zich tegen de Belgische "vijand" kon afzetten. "Het is een onmiskenbaar feit" schrijft De Wever, "dat een externe vijand een zeer tastbare en doorslaggevende rol kan spelen in identiteitsvormingsprocessen." In zijn recept voor Europa zit het er allemaal in: meer Potiers en de promotie van de politieke islam tot uitverkoren Europese vijand' en een minder prominente aanwezigheid van de Holocaust. 'Is dat een radicaal-rechts verhaal?' vraagt Goossens zich af. 'Ongetwijfeld, maar niet voor De Wever. Voor hem is de Koran geen license to kill en is er geen sprake van botsende beschavingen, wel van een conflict over het voortbestaan van de moderniteit. Het zal de radicalen een zorg zijn. Hun memes en vlaggen zijn immuun voor subtiel denken. Voor De Wever daarentegen draait het allemaal rond de moderniteit. Daarom de noodzaak van een leidcultuur met de verlichting als kompas. Dat klinkt mooi, maar het valt op dat het conservatieve orkest de verlichting pas begint af te stoffen als de moslim in de buurt is. Als het over ongelijkheid, mensen in nood op de Middellandse Zee en de inspiratie van de Europese Unie gaat, stopt die muziek. De Wever houdt niet van half werk. Omdat een identitaire beweging niet zonder vijand kan, heeft hij er meteen twee in de aanbieding: de politieke islam dus en de ‘postmodernisten en cultuurrelativisten’. Dat nihilistische volkje sleurde Europa in een spiraal van identitaire zelfdestructie, cultiveerde de zelfschaamte en hypothekeert een groot verhaal over een mythisch verleden. Pas als met die binnenlandse vijand is afgerekend, kan de externe vijand worden aangepakt en ontstaat er ruimte voor Europese trots en kan met een luid ‘Europa is van ons’ het afscheid van Auschwitz afgekondigd worden.<ref>PAUL GOOSSENS. ''Het is zover, Bart De Wever heeft Europa ontdekt.'' In: ''De Standaard'', 24.08.2019, p. 36.</ref> . . === II. Media en propaganda === [[Bestand:Honoré_de_Balzac_(1842)_Detail.jpg|thumb|right|550px|Had Honoré de Balzac gelijk met zijn wijsheid dat 'achter elk groot fortuin een misdaad verscholen gaat'?]] . ==== Media indoctrinatie ==== Voor ideologieën is het verleden essentieel en wie er geen heeft, kan het uitvinden. Jacques Pauwels voegt een tweede ideologie toe. Hij stelt dat het triestig is gesteld met het historisch besef (lees: de kritische geest) en dat de media, veel meer dan het onderwijs ons doordringt van een eindeloze reeks mythes. Mythes zijn geen leugens, maar fantastische verhalen met een kern van waarheid. Naast het onderwijs kwamen het internet, de tv en de film en de sociale media. Die voegden - in het beste geval - een kennislaag aan het (ideologische) geschiedenisonderricht toe, in het meest barre geval namen ze de onderwijs-rol gewoon over of schelden sociale media er over heen. Waarom zijn die media zo ijverig bezig om ons de geschiedenis te leren kennen? Essentieel om dit te begrijpen, is dat die media heel vaak privé-eigendom zijn van superrijken. Noam Chomsky maakte die analyse al eerder. En dat er een verband bestaat tussen de media en hun eigenaars wordt doorgaans niet vermeld. Als media ter sprake komen, dan worden die vaak opgevoerd als de waakhond van de democratie, niet als propagandakanalen van multinationals en holdings. Dat deze één procent-elite (die negentig procent van alle rijkdom in haar zakken heeft) niet graag in de belangstelling staat, spreekt voor zich. Daarom zwijgen historische films over de steun die Hitler genoot van Duitse en Amerikaanse (jawel!) industriëlen en bankiers. Net omdat die één procent bang is voor een objectieve kijk, controleert ze de verhalen die ze de wereld instuurt en welke niet. Dit soort selectiviteit zien we bijvoorbeeld bij de betekenis die documentaires geven aan de atoombommen op Hiroshima en Nagasaki. Echter, meer dan om Tokyo op de knieën te dwingen, waren de honderdduizenden slachtoffers bedoeld om Moskou te intimideren. Daarom is onze kennis over de Tweede Wereldoorlog ook een Hollywoodproduct waarbij D-day belangrijker is dan wat er in Stalingrad gebeurde. Het zijn de bevoorrechten en de winnaars en niet de underdog of de slachtoffers die de geschiedenis maken. Had Honoré de Balzac gelijk met zijn wijsheid dat 'achter elk groot fortuin een misdaad verscholen gaat'? Ongetwijfeld. En daar is de één-procent-elite zich van bewust. Daarom leidt hun entertainment de aandacht af van waar het werkelijk om draait, namelijk dat rijken rijker worden en armen armer worden. Hun media slagen erin om de kapitalistische kritiek te fnuiken door bijvoorbeeld te eenzijdig te focussen op Hitler als grote schuldenaar van wat er tussen 1939 en 1945 gebeurde en niet op wie centen verdiende aan de oorlog, de wapenhandelaars, de wapenindustrie, Hugo Boss die de kledijlijn voor de Nazi's uitdacht of Bekaert uit Zwevegem (die na de oorlog de Sociale Hogeschool, het latere Ipsoc, ruimsubsidiërde) die de prikkeldraad voor de kampen leverde. Het kapitalisme heeft een vooral verborgen geschiedenis die nauwelijks onder de aandacht komt en verbergt hoe rijken rijker worden. Wie dit wil begrijpen of minstens wil analyseren kan bij de kritische geschiedschrijving terecht. . ==== Propaganda ==== In de twintigste eeuw onderzoeken communicatiewetenschappers de mediabeïnvloeding door middel van gedragsonderzoek, diepte- en waarnemingspsychologie, marketing en de metafoortheorie, taal en machtsmechanismen. In 1937, kort na de machtsovername van Hitler in Duitsland (1933) formuleert het Amerikaanse Institute for Propaganda hoe propaganda werkt. . 1. '''Plain Folks Appeal''': gebruik realistische situaties die iedereen herkent, wees betrokken op volkse thema's; . 2. '''Bandwagon Appeal''': als iedereen achter dezelfde kar loopt, moet de boodschap die de kar verspreidt wel juist zijn. Als iedereen in de rij staat voor een ijsje, zijn ze per definitie lekker. We kennen voorbeelden van zelfstandigen die in die optiek de kunstmatige klant creëren; . 3. '''Misleading Numbers''': gebruik desnoods misleidende cijfers, nuanceer harde feiten; . 4. '''Transfer''': gebruik vlaggen, wapenschilden, titels, uniformen, symbolen… iedereen herkent ze; . 5. '''Celebrity''': verwijs naar beroemdheden, namen en autoriteiten, uit het heden en het verleden, prijs de 'comming man' als het voorbeeld voor de toekomst. Deze leider zal ons redden; . 6. '''Glittering Generalities''': grootsprakerige algemeenheden zorgen voor positieve connotaties; . 7. '''Stereotyping''': scheldgedrag herleidt tegenstanders tot karikaturen, maak er een cliché van; . 8. '''Call to Action''': Roep op tot actie zodat mensen niet langer hun schouders ophalen maar zich inzetten en gewaardeerd voelen; . 9. '''Card-Stacking''': schik de kaarten op een andere wijze, bepaal de volgorde van de presentatie. Hou kaarten achter de hand en speel ze uit indien nodig of hou kaarten achter en verzwijg. . . === III. Veiligheid en angstcultuur === [[Bestand:Chernobyl_Hotel_with_reactor_in_background.jpg|thumb|right|550px|De kernramp van Tsjernobyl maakte Ulrich Becks publicatie uit 1986 over de risicosamenleving tot een bestseller in Duitsland.]] Een derde ideologie focust op wat René Munnik in zijn boek 'Geweldig' de 'veiligheidsideologie' noemt. Zijn er objectieve redenen om aan te nemen dat onze werkelijkheid zo onveilig is? Of zijn we gewoon gevoeliger voor onveiligheid? Ulrich Beck spreekt in 1986 over 'Risikogesellschaft'. . Zijn boek ''Risikogesellschaft: Auf dem Weg in eine andere Moderne'' (Risicomaatschappij: op weg naar een andere moderniteit) kreeg door de kernramp van Tsjernobyl de status van bestseller en is snel in het Engels vertaald. Het begrip wijst er ''niet'' op dat onze tijd gevaarlijker is dan vroeger. Gezien de levensverwachting, de technologie en de welvaart leven we veiliger dan ooit: ziektes en hongersnoden, natuurrampen en epidemie lieten we achter ons. Met de risicosamenleving wijst Beck op: . 1. de risico's (kernrampen, klimaatsverandering) zijn veroorzaakt door de neveneffecten van onze hoogtechnologische en welvarende, onze moderne en verlichte samenleving (die alles beheersbaar zou houden). . 2. risico's, zowel reëel en vermeend nodigen uit tot een angstcultuur via propaganda, ideologie of als ultieme utopische preventie waarbij alles onder controle te houden is. . 3. de risico's zijn er om te blijven. Wie nog geboren moet worden kan last krijgen. . 4. de risico's zijn niet lokaal, maar wereldwijd. . 5. de risico's treffen alle klassen, elk ras, alle leeftijden en sekses. . 6. de risico's zijn onzichtbaar. Alleen deskundigen merken ze op.<ref>Zie RENE MUNNIK (Ea.). ''Geweldig! Over de vanzelfsprekendheid van geweld.'' Valkhof Pers, Nijmegen, 2005, p. 7-11.</ref> . . === IV. Complottheorieën === Complottheorieën halen hun sterkte omdat ze gebaseerd zijn op selectief en speculatief bronnengebruik en hun wantrouwen tegenover wetenschappelijke kennis. Een complottheorie vertrekt van de overtuiging dat verborgen groepen met kwade bedoelingen gebeurtenissen sturen. Kenmerkend is: een verborgen elite; controle; toeval bestaat niet; wantrouwen in officiële verklaringen; het tegenbewijs is deel van het complot. De vraag draait vaak rond de vraag: "Wie heeft macht?" en "Waarom gebeuren dingen?" Complottheorieën bieden eenvoudige antwoorden op complexe processen. Juist omdat zoveel vragen onbeantwoord blijven, ontstaan talloze theorieën. Miljoenen mensen dat de maanlanding van 1969 in een studio is opgenomen. Voorbeelden zijn gecreëerd rond De bende van Nijvel (1982-1985) en hun link met extreemrechtse netwerken, de staatsveiligheid, het NAVO-netwerk Gladio en politieke elites. De aanslagen van 11 september 2001 behoren tot de meest besproken complotthema's. Veel theorieën stellen dat de Amerikaanse overheid betrokken was en dat de Twin Towers gecontroleerd zijn opgeblazen. Recenter zijn de theorieën rond QAnon, de Great Reset, vaccinatiecomplotten, omvolkingstheorieën, de klimaatontkenning... . . ;Kijken <gallery> Bestand:Goedendags in het museum Kortrijk 1302 9-01-2010 14-20-13.JPG|Resten van goedendags Bestand:Paardenhangertje_van_Gwijde_van_Namen_Kortrijk_1302__9-01-2010_14-22-14.JPG|Paardenhangertje van Gwijde van Namen File:Battle_of_Courtrai2.jpg|De Guldensporenslag, tot de negentiende eeuw vergeten, daarna vanonder het stof. Met een doel. File:Nicaise de Keyser04.jpg|Voorstudie van de slag door Nicaise de Keyser. File:Guido_Gezelle.jpg|Guido Gezelle (1830-1899) File:Hendrik_Conscience.jpg|Hendrik Conscience (1812–1883) File:Leeuwvanvlaenderen.gif|De Leeuw van Vlaanderen verscheen in 1838 File:Groeningepoort.jpg|Groeningepoort in Kortrijk File:Kortrijk_Groeningeabdij_museum.JPG|Museum Kortrijk 1302 </gallery> . . == Morele paniek en fake news == . [[Bestand:RebeccaNurse-inChains.jpg|thumb|right|550px|De heksenprocessen van Salem in Amerika begonnen in 1692 en resulteerden in minstens 24 ter dood veroordelingen. Beschuldigingen ten aanzien van vooraanstaanden stopten de processen en deden de morele paniek verdwijnen.]] [[Bestand:Deep_throat_PD_poster_(restored).png|thumb|right|550px|In deze film is de vrouwelijke seksualiteit het thema. Er zijn eindeloze processen gevoerd over de film. In 23 Amerikaanse staten is die verboden, in het Verenigd Koninkrijk is hij illigaal tot het jaar 2000. Nederland was toleranter. De film draaide uitsluitend voor meerderjarigen in bioscopen met minder dan vijftig zetels.]] Fake news kan leiden tot morele paniek. Morele paniek is een buitenproportionele, vijandige en gemediatiseerde reactie op een situatie of technologie, een persoon of groep, die waarden en normen lijken te bedreigen. Het begrip verklaart maatschappelijke angstreacties die niet in verhouding staan tot de ernst, het risico, de schade of de dreiging. Morele paniek is een sleutelbegrip uit de sociologie en criminologie en zou voor het eerst gebruikt zijn door Marshall McLuhan in 1964. Jock Young introduceerde het in 1971 in de criminologie en de socioloog Stanley Cohen gaf het begrip bekendheid in zijn klassieker ''Folk Devils en Moral Panics'' uit 1973. Daarin beschrijft hij de jeugdbendes, de ‘Mods’ en de ‘Rockers’. [[File:Waarom geloof jij fake news.webm|thumb|550px|Waarom geloof jij fake news? - Universiteit van Vlaanderen]] . . === Fasen === . Morele paniek is gefaseerd en begint met een stereotiepe en overdreven voorstelling van een gebeurtenis. Daarna wordt die geassocieerd met soortgelijke gevallen en gepresenteerd als symptomatisch voor een maatschappelijk probleem. Vervolgens wakkeren doemscenario’s de angst aan en escaleert het tot er justitiële, politionele of juridische maatregelen komen. Soms ebt de paniek na een tijd weg, soms duurt de golf zo lang dat het zelfbeeld van de samenleving verandert. Voor de samenleving maakt het weinig uit of de oorzaak wel of geen hersenschim is en geldt het Thomas-theorema: ''als mensen situaties als werkelijk definiëren, zijn zij werkelijk in hun gevolgen''. Niet de situatie zelf, de perceptie geeft de doorslag. . . === Voorbeelden? Legio! === . * Satanisch ritueel misbruik. . * De heksenjacht in Vlaanderen (met hoogtepunten tussen 1590-1610) en de processen zoals die in Salem. . * De gevolgen van masturbatie. . * De paniek en massahysterie die in 1938 ontstond bij het hoorspel ''The War of the Worlds'' van het Amerikaanse radioprogramma Mercury Theatre on the Air. Luister hier: [http://sounds.mercurytheatre.info/mercury/381030.mp3 War of the Worlds]. . * De zorgen over genetisch gemanipuleerde voeding. . * De invloed van televisiegeweld of in games zoals in Canis Canem Edit en de GTA-reeks. . * Imitatiegedrag van jongeren bij het zien van pornografie zoals in de film ''Deep Throat''. . * In de zomer van 1984 rapporteerden kranten na een dodelijke vechtpartij op het strand van Egmond in Nederland over het ‘kustgeweld’, de ‘geweldsgolven’ en ‘-explosies’, ‘uitbarstingen’ en ‘epidemieën van geweld’, alsof het natuurverschijnselen waren. De paniek kreeg ook de politie, justitie, de horeca en het lokale bestuur in zijn greep en ebde na enige tijd weg. . * De mediareactie en die van de overheden na de aanslagen op 11 september 2001 en de terroristische aanslagen in Madrid van 11 maart 2004 en de terroristische aanslagen in Londen van 7 juli 2005. In hun representatie van ‘het’ terrorisme dragen overheid en media bij tot paniek omdat ze onnodig angst zaaien door burgers vertrouwd te maken met dreigingen. Dit simplisme brengt de moeizame interetnische verhoudingen onder spanning en leidt de aandacht af van oorlog of genocide. . * De negentiende-eeuwse angst om levend begraven te worden, leidde in 1868 tot het patent op de lijkkist met een ladder voor een uitvinder uit New Jersey. . * In het Engelse Middlesbrough worden in 1987 121 kinderen uit hun huizen geplaatst na misbruik. Artsen gebruikten de techniek 'reflex anale oprekking' waarbij ze de billen uit elkaar schuiven en de anus bestuderen. Later bleek de techniek onwetenschappelijk en met de meeste kinderen was niets aan de hand. . * De angst voor de atoombom tijdens de koude oorlog. . * De angst voor ongrijpbare vijanden zoals al-Qaeda, fijnstof, dioxine, zendmasen... . . = '''BETROUWBAAR''' = [[Bestand:Van_Olden_Barneveldt_Verhoeven_1619.gif|thumb|right|550px|Abraham Verhoeven, een prille 'gazettier' besloot zijn artikels in de Antwerpse krant de ''Nieuwe Tijdinghen'' met het zinnetje "Oft waer is, sal den tydt leeren.' De auteur waarschuwt zo zijn lezers in de vroege zeventiende eeuw voor te hoog gespannen verwachtingen inzake de betrouwbaarheid van zijn schrijfsel. Het bericht is nog relevant. De illustratie vertelt het 'Verhael hoe ende in wat manieren den heere Johan Van Olden-Barneveldt, Advocaet van Hollandt ende den Vrieslant/ is Onthalst gheworden smaendachs voor noen den xiij Mey Anno Duisent zes hondert neghen-thien; T'hantwerpen/By Abraham Verhoeven/op de Lombaerde Veste/inde gulde Sonne, 1619.']] . {{Citaat|'''Door de fragmentarisering van alle kennis is de beleidsvorming er natuurlijk eenvoudiger op geworden. De hooggespecialiseerde takken van moderne wetenschap zijn zo ondoorzichtig geworden dat de mensen die daarin werkzaam zijn, noodgedwongen tot hun dertigste of langer door moeten studeren tot ze kunnen toetreden tot de nieuwe geestelijkheid. Een lange leertijd hebben ze allemaal, maar dat betekent nog niet dat ze het altijd eens zijn over de beste aanpak. De SARS-CoV-2-pandemie heeft duidelijk gemaakt dat de onenigheid onder experts zich zelfs kan uitstrekken tot schijnbaar simpele beslissingen, zoals over het gebruik van een mondkapje. Eind maart 2020 (de pandemie was drie maanden oud) adviseerde de Wereldgezondheidsorganisatie daar nog tegen, tenzij een persoon was besmet, en pas begin juni werd dat advies bijgesteld. Hoe kunnen mensen zonder specialistische kennis daarin partij kiezen of wijs worden uit debatten die vaak eindigen met het intrekken of ontmantelen van claims die daarvoor nog alles bepalend waren?'''|Vaclav Smil}} . Wat de betrouwbaarheid van deze encyclopedie betreft, daar gaan we even klassikaal door. We nemen een schrijfstok of een griffel en een schrijfplank, lei genaamd. We noteren drie vragen, het antwoord erop hoor je in de les. . * Ten eerste: Wat is het risico als men onbetrouwbare informatie voor waar aanneemt? . * Ten tweede: Wat is betrouwbaarheid? . * Ten derde: Hoe kan ik de betrouwbaarheid van informatie peilen? Peilen is een term uit de scheepvaart, peilingen doe je steeds opnieuw, want je positie verandert constant. . [https://www.youtube.com/watch?v=hA2p8EqvLLI '''♥ LESOPNAME B. WYDOOGHE: WAT IS BETROUWBAARHEID? (20 Min.)'''] . . [https://www.youtube.com/watch?v=Xs0K4ApWl4g '''♣ LUISTER HIER NAAR DE GROOTSTE MISLEIDING UIT DE TWINTIGSTE EEUW'''.] . . == Weet je dat…? Tuurlijk wel. == * Je in naam van iemand anders kan SMS'en? . * Fototrucage mensen mooier maakt? Of lelijker, als het moet… Vrijwel elke foto in de krant of op internet is bewerkt! Kijk eerst naar [https://www.youtube.com/watch?v=iYhCn0jf46U dit filmpje van Dove] of naar deze ontmaskering. . * Er berichten gemaakt worden om journalisten een loer te draaien. Dergelijke berichten worden canards genoemd. Ze verschillen soms nauwelijks van stadslegendes. . * Goed ogende websites valse informatie doorspelen? . * Journalisten opzettelijk foute berichten de wereld insturen? Kijk op het impulscentrum naar (minstens) een van deze reportages. 1. Orson Welles War of the Worlds (Canvas Days that shook the World); 2. Bye bye Belgium (RTBF). . * Een verkeerd bijschrift bij een prima foto snel geplaatst is? . * De zetduivel vaker toeslaat dan gedacht? . * Sommige mensen wel heel goed gelovig zijn. Klik hier en bel en sms één jaar gratis. In tien dagen tijd tekenden 7200 jongeren in op dit aanbod. . * Een fout gespelde naam? Een foutief jaartal? Een verkeerde leeftijd of woonplaats? Tja, iedereen maakt fouten, niet? . Voor je info gebruikt, evalueer je die. “Ik heb de pest aan informatie, je kunt je eigen vooroordelen niet meer vertrouwen” schrijft Jan Blokker ergens. Het citaat is in een mum van tijd gevonden, geknipt en geplakt in dit document. De referentie is uiteraard vergeten. Informatie wordt altijd gemaakt. Woordvoerders, journalisten, fotografen, redacteurs… één voor één maken zij nieuws of geschiedenis. Toch wordt die menselijke oorsprong snel vergeten. Niet alleen de Bachelor in de Maatschappelijke veiligheid maar elke discipline evalueert informatie. Uiteraard vereist de doorlichting kennis van zaken, maar niettemin bestaan er “typevragen” die ongeacht het onderwerp gelijk zijn. Zo dient de informatie controleerbaar, nauwkeurig, volledig, redelijk en eerlijk, relevant en actueel te zijn, er dient structuur, overzichtelijkheid en een lay-out te zijn. Voor je aan de controle begint ga je de bedoeling van de makers na. Wat is de aard van je bron? * Informatief? * Persoonlijk? * Commercieel? * Opiniërend? . {| |[[Bestand:St Petersburg Union of Struggle for the Liberation of the Working Class - Feb 1897.jpg|thumb|550px|Revolutionaire club van St. Petersburg, 1897, kort voor de arrestatie door de Russische geheime dienst. In het midden zit Vladimir Lenin.]] |[[Bestand:St Petersburg Union of Struggle for the Liberation of the Working Class - Feb 1897 - Altered.jpg|thumb|560px|Dezelfde revolutionaire club van St. Petersburg, 1897, nadat Alexander Maltsjenko in 1930 bij Jozef Stalin in ongenade viel, werd hij verwijderd.]] |} . == Controleerbaar == [[Bestand:CBC_journalists_in_Montreal.jpg|thumb|rigth|550px|Van informatie die een redactionele controle onderging stijgt de betrouwbaarheid. Hier de redactie van de Canadian Broadcasting Corporation in Montreal (Canada) in 1944.]] . Betrouwbare info is controleerbaar. Van moeilijk te controleren info daalt de betrouwbaarheid. Anonieme info is onbetrouwbaar. Een cartoon uit The NewYorker toont twee honden voor een monitor, waarvan de ene zegt: ‘Op internet weet niemand dat je een hond bent.’ Een goede site bevat net als een boek de naam van de maker en zijn functie, de naam van de organisatie, een contactadres, een redactieteam, het doel van de organisatie en een datering. Het controleren begint dus met de vraag naar de auteur. Dit maakt een mail mogelijk of een extra controle via Google. Zoek uit wat de expertise van de auteur is, door zijn opleiding, werkomgeving of andere documenten te vinden. Verder kan de maker de controleerbaarheid vergemakkelijken door zijn tekst te onderbouwen met linken, een bibliografie of voetnoten. Eindigen sites op .ac.be of .edu, .org of .gov zijn het universiteiten, organisaties en staatsinstellingen. Trianguleren is het vergelijken van de informatie met minstens twee andere [relevante] bronnen. Twee is noodzakelijk, want op internet wordt veel overgenomen. Als meerdere webpagina’s hetzelfde zeggen over een onderwerp, werkt dit geruststellend. Maar let op, dit kan vals zijn. Wil je meer zekerheid, dan is het nodig om ofwel de site goed te bestuderen, te vergelijken of de commentaren op verwijspagina’s te lezen. Bij tegenstrijdige informatie is het belangrijk te weten welke auteur het meeste autoriteit heeft. Laat in je studie niet na om te wijzen op botsende visies en tegenstrijdige ideeën. Dit helpt bij het ontwikkelen van je eigen mening. . == Nauwkeurig en volledig == . Als je evalueert op nauwkeurigheid ga je na in welke mate er slordigheden of onnauwkeurigheden voorkomen. Verkeerd taalgebruik en tikfouten tonen aan dat de auteur weinig aandacht schenkt aan de inhoud. Let op voor vage omschrijvingen zoals “men beweert dat er veel wordt…” Dit zijn teksten die lucht verkopen. Op internet verschijnt regelmatig onvolledige info. Andere info is bewust onvolledig en werkt als smaakmaker of zet aan tot kopen, sommige bronnen behandelen het onderwerp oppervlakkig of wekken de indruk het onderwerp volledig te dekken, maar stellen na consultatie teleur. . == Redelijk == . Objectiviteit bestaat niet. De ‘werkelijkheid’ in taal gieten is ontzettend moeilijk: gewild of ongewild, steeds kijk je door filters van voorkennis, afkomst, behoeften, verwachtingen… Wat je ziet is cultureel bepaald. De discussie subjectief en objectief is hier aan de orde. Daarom is het onredelijk een auteur te vragen objectief te zijn. Verwacht van de auteur dat hij afstand doet van vooringenomenheid, een redelijke argumentatie gebruikt en eventueel uiteenlopende visies poneert. Vraag je af welk belang de auteur bij het onderwerp heeft. Zo rapporteert Greenpeace anders over een olietanker dan de eigenaar. Hoe redelijk is de informatie? Worden de ingenomen standpunten geëxpliciteerd? Wordt de website gesponsord? Hoe evenwichtig worden tegengestelde standpunten gepresenteerd? Is de term 'subsidieslurpers' een alitererende metafoor die wat suggereert of een objectief begrip? FEITEN ≠ TAAL . REALITEIT ≠ JE MENING . FEITEN ≠ JE MENING ≠ TAAL In hoeverre weerspiegelen gedachten realiteit? En, in welke mate zijn we in staat om de realiteit die we feiten noemen, te beschrijven? . == Eerlijk == [[Bestand:Pinocchio_1940.jpg|thumb|right|550px|Eerlijke info staat tegenover leugenachtige info en die is niet altijd even makkelijk te herkennen als bij Pinocchio.]] . Eerlijkheid is het (on)bewust manipuleren, verdraaien of verzwijgen. Worden de standpunten eerlijk gepresenteerd? Neemt de auteur een standpunt in? Is de partijdigheid acceptabel? Wordt dat standpunt gepresenteerd als een mening of als een feit? Eerlijkheid gebiedt dat feiten als feiten voorgesteld worden en meningen als meningen. . ;Feiten . Een feit is aanvaard omdat dit bleek uit onderzoek of omdat het aanvaard is. In het alledaags taalgebruik is een feit “zeker” en kan het geobserveerd worden. Als het feit een tijd bestaat, is dit een situatie of een structuur. Als het om een verandering van structuur gaat, is dit een proces [industrialisatie, emancipatie]. Een kortstondig proces is een gebeurtenis. Zoek voor onderstaande 'feiten' voorbeelden. . * Object (voorwerp), bv: . * Plaats (ligging), bv: . * Gebeurtenis (kwestie), bv: . * Structuur (situatie of toestand), bv: . * Proces (evolutie) bv: . . ;Meningen . Over een mening kan je discussiëren. Een mening is een waardeoordeel of vooroordeel, een voorkeur en verwachting, een veronderstelling of een stelling. De nuances zijn subtiel. Een waardeoordeel berust op een interpretatie die je aanvaardt maar niet met feiten te ontzenuwen is, omdat de feiten verschillend worden uitgelegd. Bij een vooroordeel is men zich niet bewust van het waardeoordeel. Een veronderstelling en een stelling liggen dicht bij elkaar, net als een voorkeuren en verwachtingen. Een veronderstelling berust op een indruk of interpretatie, een stelling wordt gevolgd door een argumentatie en gaat vooraf aan een redenering [want, immers, daaruit volgt]. Een voorkeur leidt je aandacht [af]. Bij een voorkeur kan je kiezen, bij een verwachting [hoop] hoeft het object niet eens aanwezig te zijn. . * Vooroordeel (een ongecontroleerde mening), bv: . * Waardeoordeel (interpretatie), bv: . * Stelling (positie), bv: . * Veronderstelling (hypothese), bv: . * Voorkeur (neiging), bv: . * Verwachting (hoop), bv: . Laat extreem positieve en extreem negatieve meningen voor wat ze zijn. Soms laten journalisten hun mening in de tekst klinken zoals in dit citaat. “De scheiding der machten werd pas in de zeventiende eeuw geproclameerd door John Locke.” Het woordje ''pas'' zorgt dat een feit als mening voorgesteld wordt. Ook het omgekeerde is mogelijk, zoals deze uitspraak: “Een vondelingenschuif is moreel verwerpelijk en een welvaartsstaat onwaardig.” Dit is een mening die als feit wordt omschreven. Beter zou zijn “Ik vind een…” Het is een kwestie van academische training. Veel moeilijker is om als lezer feiten te herkennen die als mening zijn omschreven of om meningen te herkennen die als feit zijn omschreven. . == Wetenschappelijk of populariserend? == . * Kijk naar [https://www.youtube.com/watch?v=9r8GNYi5K-Y deze (Belgische) reportage] en [https://www.youtube.com/watch?v=CMne7lqobT8 deze (Nederlandse) reportage] waarbij Bart Van Loo zijn boek De Bourgondiërs voorstelt. Er komt kritiek op zijn aanpak: Bart van Loo zou de geschiedenis te eenzijdig voorstellen. [https://www.youtube.com/watch?v=7gOlTlqY41s Kijk hier.] == Fictie versus non-fictie == [[File:Orson_Welles_1937.jpg|thumb|550px|Orson Welles liet in 1938 de wereld weten wat er kan foutlopen als men te goedgelovig is en onbetrouwbare informatie voor waar aanneemt of als men fictie met non-fictie gaat verwarren.]] [[Bestand:Posta_Romana_-_1959_-_Laika_120_B.jpg|thumb|550px|Laika, de eerste hond in de ruimte. Hoeveel dieren gingen haar voor? Laika keerde nooit terug, dat wordt weinig gezegd. Laika ging niet als eerste dier de ruimte in, wel als eerste dier in een baan om de aarde. Voor haar waren er al dieren in de ruimte. In 1947 stuurden de VS. fruitvliegen mee op een raketvlucht. In 1948 en 1949 volgen de apen Albert I en Albert II. De Sovjet-Unie lanceerde vanaf 1951 honden op suborbitale vluchten. Dezik en Tsygan bereikten de ruimte en keren levend terug. Op 3 november 1957 is Laika, een zwerfhond uit Moskou, gelanceerd aan boord van Sputnik 2. De Sovjets wisten vooraf at er geen mogelijkheid was om haar terug te brengen. Jarenlang vertelde de Sovjetregering dat Laika dagen overleefde en daarna humaan euthanaseerde toen de zuurstof opraakte. Het verhaal bleek onwaar. In 2002 maakten Russische wetenschappers bekend wat er gebeurde. Kort na de lancering werkte het koelsysteem van de capsule niet goed. De temperatuur in de cabine liep op en Laika stierf na vijf tot zeven uur, door oververhitting en stress. De Sputnik bleef maanden rond de aarde cirkelen en op 14 april 1958 keerde de satelliet ongecontroleerd terug in de atmosfeer en verbrandde. Laika's resten gingen verloren.]] . Als Fictie en non-fictie zich met elkaar gaan vermengen wordt het voor de kijker, luisteraar of lezer wel moeilijk om het waarheidsgehalte of de betrouwbaarheid te peilen. De VPRO documentaire van 52 min. Kijk aandachtig naar het bedrog der bedriegenis. Trek er een uurtje voor uit en lees vooral niet verder, anders is de fun er af. . Wat je zag is ''Opération Lune'' die probeert aan te tonen dat we erg gevoelig zijn voor misleiding door te stellen dat Stanley Kubrick de eerste stappen op de maan in een studio filmde. Deze regisseur kennen we van Dr. Strangelove or: How I Learned to Stop Worrying and Love the Bomb, 2001: A Space Odyssey (uit 1968), A Clockwork Orange, Barry Lyndon, The Shining, Full Metal Jacket en Eyes Wide Shut. Deze regisseur heeft uiteraard niets met de maanlanding van doen, hij is postuum opgevoerd als regisseur van de allerbelangrijkste film ter wereld. ''Opération Lune'' is geen documentaire maar een 'mocumentaire'. Ze wil de kijker te misleiden. Waarom? Puur om aan te tonen dat mensen te of erg goedgelovig zijn. Tot op welk punt ben jij meegegaan in dit verhaal? . Het woord Mocumentaire komt uit de combinatie van documentaire (feiten en waarheidsgetrouwe rapportage) en de M van Movie (fictie) en 'to moc', iemand op het verkeerde been zetten. Pas op het einde is het duidelijk dat het om een grap gaat. Sommige studenten kijken de film vol (on)geloof uit, anderen zijn al vanaf de helft kritisch... Hoe gealarmeerd was jij? . ;Kijken * [https://www.youtube.com/watch?v=EqHg8YSJWRk Operation Lune] BEELDFRAGEMENT debat met William Karel, regisseur van de mocumentaire. ;De hoofdpersonages <gallery> A11v 1092338.ogg|Armstrong stapt als eerste mens op de Maan (tv) File:Yuri-Gagarin-1961-Helsinki-crop.jpg|'''Joeri Gagarin (1934–1968) was geen lang leven beschoren.''' File:Aldrin_Apollo_11.jpg|'''Buzz Aldrin, Apollo 11, gefotografeerd door Neil Armstrong''' File:Ap11-s69-31740.jpg|'''Bemanning Apollo 11''' File:Kennedy_vonbraun_19may63_02.jpg|'''Wernher von Braun met John F. Kennedy gekend als J.F.K.''' File:Dornberger-Axster-von_Braun_(jha).jpg|'''Von Braun bij de overgave.''' File:V1_Soest.JPG|'''V1-rakket.''' File:V-2-Nederlands.jpg|'''V2-raket)''' File:First photo from space.jpg|'''In 1946 neemt een V2 de eerste foto's uit de ruimte.''' File:Project_Paperclip_Team_at_Fort_Bliss.jpg|'''Operatie Paperclip: Von Braun ging niet alleen naar de V.S.''' </gallery> . . == Relevant en actueel == . Relevant wil zeggen betrekking hebben op je onderwerp. Wanneer is de info gepubliceerd? Wanneer is de site gemaakt en voor het laatst aangepast? Hoe actueel zijn de links? . == Lay out == . Een aantrekkelijke lay-out en een overzichtelijke navigatie bewijzen aandacht voor de paginaontwikkeling. Doorgaans wijst dit erop dat er aan de inhoud is gewerkt. Maar de redenering is niet absoluut. Het kan dat een grafisch talent een fijne inhoudloze pagina maakt, of dat vorsers geen grafisch verstand hebben. 'De inhoud is belangrijker dan de vorm' klinkt het argument dan. Maar toch. Schreeuwerige pagina’s duiden op informatietekort, op een vingeroefening of verdoezelen de onkunde van de maker. Vragen over de esthetica helpen bij de evaluatie. . ;Stel vragen zoals: . * Hoe verzorgd zijn de tekst en de afbeeldingen? . * Worden er compositieprincipes gevolgd? . * Is het ontwerp complex? Oogverblindend? . * Is de tekst leesvriendelijk? . * Is de structuur overzichtelijk? . * Is de lay-out of de interface duidelijk? . == Informatie in tijden van oorlog == . {{Citaat|'''In oorlogstijd is de waarheid het eerste slachtoffer.'''|Boake Carter, journalist, 1900-1944.}} . {{Citaat|'''Voltaire heeft het ons geleerd: we moeten systematisch aan alles twijfelen.'''|Anne Morelli}} . Tijdens oorlogen of andere conflicten tussen twee groepen duiken tien principes die de propagandamachine ondersteunen. Anne Morelli somt ze op. # 'Wij willen geen oorlog.' # Alleen de vijand treft schuld, die heeft om oorlog gevraagd. # Dit is geen oorlog tegen de mensen, maar tegen de leider van de tegenpartij. # Het doel is nobel, zeker geen materieel gewin. # De vijand begaat wreedheden. Als wij schade berokkenen is dat per ongeluk. # De vijand gebruikt illegale wapens. # Onze verlies is beperkt, die van de vijand groot. # Kunstenaars en intellectuele steunen de zaak. # De oorlog heeft een heilig karakter. # Wie de propaganda in twijfel trekt, is een verrader. . . = '''PINOKKIOTEST''' = . De Pinokkiotest is een checklist die je helpt inschatten hoe (on)betrouwbaar sommige info is. Je kan de test vinden op [http://sadan.wdfiles.com/local--files/5-evalueren/PINOKKIOTEST.pdf deze vragenlijst]. De test is vergelijkbaar met de [https://www.hogeschoolrotterdam.nl/globalassets/mediatheek/downloads/craap-scoreformulier-nl.pdf CRAAP]-test die in het vak informatievaardigheden ter sprake komt. . . = '''EXAMENVRAGEN''' = . . == A-Vragen == . (S&V)Wie of wat zijn en wat is de betekenis van: Apollo (god), Nietzsche, Herbert George Wells, Howard Koch, Orson Welles, Jozef Stalin, Koude Oorlog, kunstmaan, The War of the Worlds, Milan Kundera, De ondraaglijke lichtheid van het bestaan, Louis-Ferdinand Céline, Reis naar het einde van de nacht, Voyage au bout de la nuit, Anne Morelli, De grote mythen uit de geschiedenis van België, Vlaanderen en Wallonië, Guido Gezelle, Hendrik Conscience, Kortrijk 1302, De Leeuw van Vlaenderen (1838), Aufklärung, Immanuel Kant, Diderot, D'Alembert, Voltaire, John Locke (1632-1704), 1776, Amerikaanse Onafhankelijkheidsverklaring, Montesqieu (1689-1755), Jean Jacques Rousseau, Franse Revolutie, Glorious Revolution, 1688, Charles Darwin (1809-1882), Robespierre, Karl Marx, René Descartes, Opération Lune, J.F. Kennedy, Werhner von Braun, Joeri Gagarin, Richard Nixon, Houston (Texas), Cape Canaveral (Florida), Mocumentaire, Stanley Kubrick, 21 juli 1969, Neil Armstrong, Apollo 11, Apolloprogramma, Operatie paperclip. . . == B-Vragen == . * S&V.In de geschiedenis kunnen we verschillende denkrichtingen onderscheiden. Zo kunnen we het model van de "eeuwige terugkeer" tegenover het "verlichtingsmodel" plaatsen. Illustreer dit op het niveau van het denken over geschiedenis, het resultaat, het doel, de richting, de motor en de gevolgen van dit denken. Geef bij beide richtingen één of meerdere vertegenwoordigers. . * S&V."De verlichting is geen soort filosofie, maar een 18de eeuws fenomeen, waarbij groepen intellectuelen gefascineerd worden door de ontdekkingen van de wetenschap en door de filosofische reflecties die hierover gemaakt worden in de vorige eeuw. Het is een nieuwe geest die door Europa waait. Men wordt er zich van bewust dat de denkwijzen van de 17de eeuw reeds heel wat realiseerden in de fysica. Nu de tijd gekomen is om..." 1. Welke kenmerken kun je met betrekking tot de verlichting aangeven; 2. Wat zegt Kant over die verlichting; 3. Kun je ook een kritiek op dit vooruitgangsoptimisme formuleren? . * S&V.Leg uit en toon aan met voorbeelden: "Historici construeren betekenis uit de chaotische werkelijkheid door feiten en gebeurtenissen op een bepaalde manier te rangschikken, te interpreteren of met elkaar in verband te brengen. Objectiviteit is niet mogelijk." . * Wat kun je vertellen over Karl Marx en het dialectisch principe? . * S&V.Plaats in chronologische volgorde en wat weet je over... 1. Milan Kundera, 2. Louis-Ferdinand Céline, 3. Anne Morelli, 4. Hendrik Conscience, 5. Immanuel Kant, 6. Christus. . * S&V.Plaats in chronologische volgorde en wat weet je over... 1. Diderot en D'Alembert, 2. Charles Darwin, 3. J.F. Kennedy, 4. Orson Welles, 5. Copernicus, 6. Plato. . * S&VPlaats in chronologisch volgorde en wat weet je over... 1. Karl Marx, 2. Apollo 11, 3. H.G. Wells schrijft The War of the Worlds, 4. Voltaire 5. Orson Welles maakt een radioprogramma met de naam War of the Worlds, 6. Franse Revolutie. . * S&V.Plaats in chronologische volgorde en wat weet je over... 1. Apolloprogramma, 2. John Locke, 3. Neil Armstrong zet eerste stappen op de maan, 4. Robespierre, 5. Nietzsche, 6. Scheiding Oost- en West-Romeinse rijk. . * S&V.Plaats in chronologische volgorde en wat weet je over... 1. De Amerikaanse Onafhankelijkheidsverklaring, 3. Glorious Revolution, 3. René Descartes overlijdt, 4. Opération Lune (mocumentaire), 5. Werhner von Braun, 6. Guldensporenslag. . * S&V.Plaats in chronologische volgorde en wat weet je over... 1. Joeri Gagarin overlijdt, 2. Het Colosseum wordt gebouwd, 3. Richard Nixon wordt president, 4. Tweede Wereldoorlog, 5. Stanley Kubrick maakt zijn laatste film, 6. De eerste Kruistocht. . * S&V.Wat is betrouwbaarheid? Wat is het risico als men onbetrouwbare informatie voor waar aanneemt? . * S&V.Leg uit, waarom is de Spoetnik 1, de eerste satelliet zo belangrijk. Situeer ze in de tijd. Betrek woorden zoals Koude oorlog, Gagarin, Expo '58, Kennedy en Space Race in je antwoord. . . == C-Vragen == . * S&V.Kundera: "De idee van de eeuwige terugkeer der dingen is raadselachtig en Nietzsche heeft er andere filosofen mee in verlegenheid gebracht: te denken dat alles zich eens zou herhalen zoals we het al beleefd hebben, en dat ook die herhaling eindeloos zou doorgaan." Wat wil deze "dwaze" mythe van de eeuwige terugkeer der dingen zeggen? Valt het je ook wel eens voor - hetgeen voor Kundera het geval is - dat je "ontroering voelt bij het bekijken van foto's van Hitler?" Wat is het gevolg dat Kundera uit een dergelijk merkwaardige ervaring trekt? Wat denk je daar zelf over? . * S&V.L.F. Céline: "De filosofen [...] zijn ermee begonnen het brave volk van alles wijs te maken..." Waar heeft Céline het over in bovenstaande citaat, genomen uit Reis naar het einde van de nacht? Geef een persoonlijke kritiek. . * S&V.De media gebruiken verschillende technieken om de kijker te doen geloven dat hun boodschap 'waar' is. Welke technieken haal je uit deze film die het realiteitsgehalte van de boodschap verhogen? En, waar gaan de filmmakers door het lint. Of, met andere woorden, waar kan je in de film merken dat het hier om een 'vervalsing' van de realiteit gaat? . * S&V.Wat is betrouwbaarheid, waarom is betrouwbare info zo belangrijk en hoe kan je achterhalen of informatie betrouwbaar is? . * S&V.Leg uit: De meesten beschouwen 'geschiedenis' als iets 'passief'. Geschiedenis was er gewoon, som enkele data op en daar is ze: de geschiedenis! . * S&V.Leg uit: De 'actieve constructie' van de geschiedenis is een vraag die op filosofisch vlak tot tien verschillende vragen leidt. Gebruik Hegel en de universiteit van Berlijn in je antwoord. . * S&V.Hoe kan ik de betrouwbaarheid van informatie peilen? Waarom spreken we van peilen? . . == D-Vragen == . <gallery widths="220" heights="360"> Bestand:TheMatrixAnimated.gif Down the Rabbit Hole.png Milan Kundera redux.jpg L.-F. Céline b Meurisse 1932.jpg Gerrit Komrij (1981).jpg Anne Morelli.jpg Bestand:Hegel portrait by Schlesinger 1831.jpg Descartes Discours de la Methode.jpg Frans Hals - Portret van René Descartes.jpg Jean Le Rond d'Alembert, by French school.jpg Denis Diderot by Louis-Michel van Loo.jpg Encyclopedie de D'Alembert et Diderot - Premiere Page - ENC 1-NA5.jpg John Locke.jpg GodfreyKneller-IsaacNewton-1689.jpg Montesquieu 1.png Immanuel Kant (painted portrait).jpg Atelier de Nicolas de Largillière, portrait de Voltaire, détail (musée Carnavalet) -002.jpg Jean-Jacques Rousseau (painted portrait).jpg Social contract rousseau page.jpg EmileTitle.jpeg Maurice Quentin de La Tour - Madame de Pompadour dans son cabinet de travail.jpg James Watt by Henry Howard.jpg François Quesnay.jpg Smith - Inquiry into the nature and causes of the wealth of nations, 1922 - 5231847.tif AdamSmith.jpg Louis XIV of France.jpg Koning Louis XV; Hyacinthe Rigaud.jpg Ludvig XVI av Frankrike porträtterad av AF Callet.jpg Élisabeth Vigée Le Brun- Marie-Antoinette à la Rose - collection Resnick.jpg Women's March on Versailles01.jpg Liberte-egalite-fraternite-tympanum-church-saint-pancrace-aups-var.jpg LouisXVIExecutionBig.jpg Jacques-Louis David - Marie Antoinette on the Way to the Guillotine.jpg Exécution de Marie Antoinette le 16 octobre 1793.jpg Robespierre.jpg Gros - First Consul Bonaparte (Detail).png Léon Spilliaert - The Absinth Drinker.jpg Bestand:David Van Reybrouck.jpg Bestand:Jose Ortega y Gasset.jpg Karl Marx 001.jpg Kortrijk-Groeningemonument.jpg Bestand:Steuben - Bataille de Poitiers.png Bestand:Honoré de Balzac (1842) Detail.jpg Bestand:Goedendags in het museum Kortrijk 1302 9-01-2010 14-20-13.JPG Battle of Courtrai2.jpg Nicaise de Keyser04.jpg Guido Gezelle.jpg Hendrik Conscience.jpg Leeuwvanvlaenderen.gif Groeningepoort.jpg Kortrijk Groeningeabdij museum.JPG Bestand:RebeccaNurse-inChains.jpg Bestand:Deep throat PD poster (restored).png Bestand:Van Olden Barneveldt Verhoeven 1619.gif Bestand:St Petersburg Union of Struggle for the Liberation of the Working Class - Feb 1897.jpg Bestand:Pinocchio 1940.jpg Orson Welles 1937.jpg A11v 1092338.ogg Yuri-Gagarin-1961-Helsinki-crop.jpg Aldrin Apollo 11.jpg Ap11-s69-31740.jpg Kennedy vonbraun 19may63 02.jpg Dornberger-Axster-von Braun (jha).jpg V1 Soest.JPG V-2-Nederlands.jpg First photo from space.jpg Project Paperclip Team at Fort Bliss.jpg Bestand:Posta Romana - 1959 - Laika 120 B.jpg </gallery> . . = '''BIBLIOGRAFISCHE NOTEN''' = 9zbcwiorbqnjcy42id3m6irq1dckfti 430527 430511 2026-10-06T08:53:34Z Erik Baas 2193 Erik Baas heeft de pagina [[Welzijnenveiligheid/Deel1]] hernoemd naar [[Welzijn en veiligheid/Deel1]] zonder een doorverwijzing achter te laten 430511 wikitext text/x-wiki [[Bestand:TheMatrixAnimated.gif|thumb|550px]] <big>'''DEEL 1. HISTORISCHE MODELLEN, BESEF EN DENKRICHTINGEN''' </big> ;<big>WAT IS GESCHIEDENIS EIGENLIJK?</big> . [[File:Down_the_Rabbit_Hole.png|thumb|550px|♣ '''TUINTIP''' Down the rabbit-hole? Op een zomerdag luistert Alice Liddell aan de oever van een meer naar haar oudere zus die een saai boek voorleest. Alices verveling verdwijnt als er een pratend konijn passeert. Het is gehaast en houdt de tijd op zijn horloge (de geschiedenis?) in de gaten en springt in een hol. Alice volgt en valt de dieperik in. Een deurtje verbergt een prachttuin, een flesje met het opschrift "drink mij" maakt haar klein genoeg om de deur door te kunnen. Spring in het gat en deze geschiedenistuin en laat je verwonderen zoals Alice. The Matrix kaapte als film het idee van Alice en stelt de vraag of de wereld een illusie is? Plato deed iets vergelijkbaars met de allegorie van de grot. De Matrix visualiseert René Descartes' stelling: 'Ik denk, dus ik ben' en is mee geïnspireerd door de cyberpunk van William Gibson.]] [[Bestand:Hoe ontdek je nepnieuws (How To Spot Fake News).jpg|thumb|550px|Infographic ''Hoe ontdek je nepnieuws'', uitgegeven door de International Federation of Library Associations and Institutions.]] {{Citaat|'''Veel vitale cycli van ons lichaam kennen een periodiek verloop: de hartslag, de ademhaling, de afwisseling tussen slapen en waken. Contoleren of ze regelmatig zijn vindt bijna altijd onbewust plaats, maar zelfs de geringste verstoring is voldoende om plotseling de alarmbellen te doen rinkelen. (...) In tegenstelling tot de traditionele zintuigen, hebben wij geen orgaan voor tijdszin.'''|Guido Tonelli}} . {{Citaat|'''Niet lachen, noch huilen, maar begrijpen.'''|Ludo De Witte}} . {{Citaat|'''De geschiedschrijver is een wandelend anachronisme, een ontheemd persoon, die de technieken van vandaag gebruikt om te proberen dingen te weten over gisteren die gisteren zelf niet eens wist. Hij moet waarachtigheid nastreven, hij dient te luisteren naar de woorden die het verleden spreekt, maar hij moet communiceren in een taal die het heden begrijpt.'''|Hilary Mantel}} . {{Citaat|'''Wie wetenschap onderwijst moet ophouden met leerlingen de pap in de mond te geven en hen de mogelijkheid bieden 'het pure plezier van begrip te ontdekken.' Wie cursussen eenvoudigweg doceert, laat de studenten zitten met 'onderontwikkelde intellectuele vaardigheden en weinig besef van de invloed die wetenschap op hun leven heeft'.'''|Amerikaanse Vereniging voor de Vooruitgang van Wetenschap, de uitgever van Science}} . {{Citaat|'''De vraag is of u dat kunt, woorden zoveel verschillende betekenissen geven.'''|Alice in Wonderland}} . {{Citaat|'''De vraag is wie de baas is - punt uit'''|Wiggel Waggel}} . {{Citaat|'''Deze tijd vraagt om optimisme. Pessimisme bewaren we voor slechtere tijden.'''|Jean-Claude Servais<ref>Geciteerd in: NAOMI KLEIN, (vertaald door Jan Willem Reitsma en Pon Ruiter). ''Nee is niet genoeg.'' De Geus, Amsterdam, 2017, p. 275.</ref>}} . {{Citaat|'''Wetenschap is niet hapklaar en eenduidig. In de coronacrisis zag je vaak twee kampen tegenover elkaar staan die elk het eigen gelijk claimden op basis van één of andere studie. Dat is ook des mensen. We denken allemaal dat we heel kritisch onze standpunten innemen, maar dat is natuurlijk niet zo. We zijn kuddebeesten. Vaak nemen we een standpunt in omdat dat het standpunt is van de groep waar we toe behoren. En dan gaan we achteraf feiten zoeken die die intuïtie bevestigen. Er is zo'n mooi beeld - ik weet niet meer van wie het komt - dat we de feiten gebruiken zoals een dronkaard een lantaarnpaal gebruikt: niet om ons te verlichten, maar als steunpilaar. Ons brein is helemaal niet zo rationeel als we denken. (...) Wie gelooft dat wetenschappers deel van een corrupte elite uitmaken, heeft daar natuurlijk weinig aan. Daar begint het dus mee. Als je zegt aan kritisch denken te doen, maar de wetenschap niet vertrouwt... Tja, dan kun je dus niet kritisch denken. Het paradoxale is net dat die mensen van zichzelf denken dat ze zéér kritisch zijn, en dat de anderen als schapen met de kudde meelopen. Kritisch zijn betekent niet alleen dat je moet durven te denken, maar ook dat je moet durven te vertrouwen - in de wetenschap meer bepaald. Ook wetenschappers kunnen er wel eens naast zitten, maar gemiddeld genomen zijn zij veel betrouwbaardere bronnen dan de algoritmes van You Tube.'''|Patrick Loobuyck<ref>PATRICK LOOBUYCK. In: ''De Morgen.'' Vrij zijn is niet: doen wat je wilt. 20 augustus 2021.</ref>}} . {{Citaat|'''Zelfcensuur, aldus, George Orwell, heeft twee nefaste gevolgen. Ze heeft een kwantitatief effect: als voldoende mensen zichzelf censureren, kom je in een samenleving waar politieke censuur regeert. Daar heb je geen bestraffende overheid voor nodig. Mensen staan zelf op de rem, omdat ze sociale uitsluiting (of erger) vrezen. Zelfcensuur heeft een kwalitatief effect: als je je ideeën voor anderen moet verzwijgen, begin je tegen jezelf te liegen. Dat is wat zijn romanfiguren overkomt: ze zijn het contact met het eigen denken kwijt. Daarom is vrijheid van spreken belangrijk: ze bevat de vrijheid om te denken.'''|Tinneke Beeckman}} . {{Citaat|'''Als je geen perverse of persoonlijke agenda hebt, begint alles met research. Je stelt je de vraag naar wat zich heeft afgespeeld en waarom het zo liep.'''|Mike Leigh}} . {{Citaat|'''Historici hebben een maatschappelijke rol te vervullen. We moeten ons dus niet opsluiten in onze ivoren toren. [...] In het verleden hebben we te veel gedacht dat we documentaires, tentoonstellingen en computerspelletjes moesten maken. We moeten nu weer kiezen voor fundamenteel historisch onderzoek, dat teruggaat naar de bron. Dat is onze corebusiness; wetenschappelijk onderzoek, op basis van onze eigen onderzoeksagenda, tegen de stroom in van de politiek corecte moraliserende boodschap. Zonder onderzoek geen debat en zonder debat geen herinnering. Je kunt de stappen daarin niet overslaan, anders eindig je met lege herdenkingen.'''|Nico Wouters<ref>MARC REYNEBEAU. ''Historici moeten hun eigen agenda heroveren.'' In: ''De Standaard'', 11.05.2019, p. 40 & 41.</ref>}} . '''♥ Klik hier voor [https://www.youtube.com/watch?v=MrmGliMP0bc LESOPNAME B. WYDOOGHE OVER DE GESCHIEDENIS ALS ACTIVE CONSTRUCTIE, OBJECTIVITEIT EN VERVALSINGEN].''' . '''♥ Klik hier voor [https://www.slideshare.net/benedictwydooghe/evoluties-in-het-welzijns-en-veiligheidsdenken de PowerPoint die bij deze lessen hoort].''' . . = '''DRIE TEKSTEN DIE VAN WAL STEKEN''' = . == ''De eeuwige terugkeer der dingen'' van Milan Kundera == <small>(Eigen bewerking)</small> [[File:Milan Kundera redux.jpg|thumb|550px|Milan Kundera (1929-2023) is een Tsjechisch humoristisch, cynisch en melancholisch schrijver met filosofische thema's. Een van zijn bekendste werken is ''De ondraaglijke lichtheid van het bestaan''. Philip Kaufman verfilmde het onder de titel ''The Unbearable Lightness of Being''.]] . [https://www.youtube.com/watch?v=AniUgwUn6oo ♥ '''BENEDICT WYDOOGHE LEEST VOOR UIT ''DE ONDRAAGLIJKE LICHTHEID VAN HET BESTAAN'', 5 MINUTEN.'''] . {{Citaat|<small>De eeuwige terugkeer der dingen is een raadsel en Nietzsche bracht er andere filosofen mee in verlegenheid: de gedachte dat alles zich eens herhaalt zoals we het reeds beleefden, en dat die herhaling eindeloos zou zijn! Wat is de betekenis van deze dwaze mythe? De mythe negeert dat een voor altijd verdwenen, nooit meer terugkerend leven op een schaduw lijkt, gewichtloos is, bij voorbaat dood is, en al was het huiveringwekkend, prachtig of verheven, de huiver; de pracht of die verhevenheid zijn van geen betekenis. We hoeven ze niet voor kennisgeving aan te nemen, evenmin als een oorlog tussen twee Afrikaanse staten in de veertiende eeuw, die het gezicht van de wereld niet had veranderd, ondanks het in onbeschrijflijk lijden creperen van driehonderdduizend negers. Verandert er dan iets aan die oorlog van twee Afrikaanse staten in de veertiende eeuw wanneer die zich ontelbaar herhaalt in de eeuwige terugkeer? Er verandert wel iets; de oorlog wordt een omhoog stekend blok dat blijft, en de stupiditeit ervan zou onherstelbaar zijn. Als de Franse Revolutie zich eeuwig zou herhalen, zou de Franse geschiedschrijving minder trots zijn op Robespierre. Maar omdat ze spreekt over iets dat nooit meer terugkomt, zijn de bloedige jaren veranderd in louter woorden, theorieën en discussies, ze zijn lichter geworden dan veren, ze jagen geen schrik aan. Er is een eindeloos verschil tussen de Robespierre die slechts één maal in de geschiedenis voorkomt en een Robespierre die eeuwig terug zou keren om de koppen van de Fransen te laten rollen. Laten we zeggen dat de gedachte van de eeuwige terugkeer een zeker perspectief betekent waarin de dingen zich anders vertonen dan we die kennen: ze vertonen zich zonder de verzachtende omstandigheid van hun voorbijgaande aard. Deze verzachtende omstandigheid weerhoudt ons namelijk een oordeel uit te spreken. Hoe kun je iets dat voorbijgaat veroordelen? Het avondrood van de ondergang kleurt alles met de bekoring van de nostalgie; ook de guillotine. Onlangs heb ik mezelf betrapt op een ongelooflijk gevoel: ik bladerde in een boek over Hitler en voelde bij enkele foto's ontroering. Ze herinnerden me aan mijn kinderjaren; die vielen in de oorlog; sommige leden van mijn familie kwamen om in Hitlers concentratiekampen; maar wat was hun dood tegenover het feit dat de foto's van Hitler me herinnerden aan de voorbije tijd van mijn leven, een tijd die niet meer terugkeert? Deze verzoening met Hitler verraadt de diepe morele perversiteit, verbonden met een wereld die in wezen gebaseerd is op het niet bestaan van de terugkeer, want in die wereld is alles bij voorbaat vergeven en dus ook alles cynisch toegestaan. Zou elke seconde van ons leven zich oneindig herhalen, dan zijn we vastgenageld aan de eeuwigheid zoals Jezus Christus aan het kruis. Dat is een verschrikkelijk vooruitzicht. In de wereld van de eeuwige terugkeer rust op elke handeling het gewicht van een ondraaglijke verantwoordelijkheid. Daarom noemde Nietzsche de idee van de eeuwige terugkeer de zwaarste last (das schwerste Gewicht).</small>|Milan Kundera}} . . == ''Reis naar het einde van de nacht'' van Louis-Ferdinand Céline<ref>LOUIS FERDINAND CELINE, vertaald door E.Y. Kummer. ''Reis naar het einde van de nacht.'' Van Oorschot, 2016 (naar de uitgave van 1932), p. 74-77.</ref> == [[File:L.-F. Céline b Meurisse 1932.jpg|thumb|550px|Louis-Ferdinand Céline (1894-1961) is samen met Marcel Proust één van de meest vertaalde Franse auteurs uit de twintigste eeuw. Zijn literaire werk combineert nihilisme en pacifisme, in een humoristisch-ironische stijl. Céline is controversieel omdat hij tussen 1937 en 1941 antisemitische werken publiceert.]] . [https://www.youtube.com/watch?v=4OC6LKybZs8 ♥ '''BENEDICT WYDOOGHE LEEST VOOR UIT ''REIS NAAR HET EINDE VAN DE NACHT'', 6 MINUTEN.'''] . {{Citaat|<small>Och man! Ik verzeker je dat deze wereld er uitsluitend op uit is om iedereen te verneuken! Jij bent jong. Ik hoop dat deze paar minuten vol wijsheid je jaren zullen bijblijven! Luister goed naar me, kerel; als ze 't hebben over: 'Het medelijden met het lot, met de omstandigheden van de arme mieter...', laten dan deze woorden, die in vurige letters boven alle moordende schijnheiligheid van onze maatschappij schitteren, een uiterst belangrijk teken aan de wand voor je zijn, waar je niet meer zo maar aan voorbij mag gaan zonder het belang ervan in te zien. Hoor, ik zeg jullie, arme donders, altijd de lul in 't leven, geslagen, uitgeperst, eeuwig en altijd zwetend, ik waarschuw jullie dat als de groten van deze aarde interesse voor jullie beginnen te krijgen, dan is 't omdat ze op het slagveld gehakt van jullie willen maken... Dat is het teken... 't Kan niet missen... 't Begint met liefde voor het volk. Lodewijk XIV die trok zich tenminste geen zak van het brave volk aan, vergeet dat niet. Lodewijk XV ook niet. Hij veegde er z'n gat mee af. Natuurlijk was het leven in die tijd niet prettig, het leven van de arme sloeber is nooit prettig geweest, maar ze werden niet zo hardnekkig en verbeten om zeep geholpen als nu door onze tirannen. De kleine man, zeg ik je, wordt alleen met rust gelaten als hij wordt veracht door de groten, die uitsluitend uit eigenbelang of sadisme aan het volk kunnen denken... De filosofen mag ik je daar nog op attent maken nu we 't er toch over hebben, diè zijn ermee begonnen het brave volk van alles wijs te maken... Het volk dat alleen zijn catechismus kende! Ze zouden 't wel opvoeden, beweerden ze... Nou! Ze hadden heel wat waarheden te onthullen! Prachtige! Frisse! Schitterende! Je duizelde ervan! Zo is 't! begon het brave volk te zeggen, zo is 't precies! Zo is 't helemaal! Daar gaan we allemaal voor sterven! 't Volk wil alleen maar sterven! Zo zijn de mensen nu eenmaal. 'Leve Diderot!' hebben ze gebruld en toen 'Bravo Voltaire!'. Dat zijn nog 's filosofen! En ook nog leve Carnot, die zo mooi overwinningen in elkaar kon knutselen! En leve iedereen! Dat zijn tenminste knapen die 't brave volk niet in onwetendheid en bijgeloof laten verrekken! Zij wijzen 't de weg naar de vrijheid! Ze maken 't zelfstandig! En ze hebben niet stilgezeten! Iedereen moet eerst de krant kunnen lezen! Dat is onze redding! Godverdomme! En snel! Geen analfabeten meer! Die kunnen we niet meer gebruiken! Alleen maar burgersoldaten! Die stemmen! Die lezen! En die vechten! En die marcheren! En kushandjes werpen! In dat tempo werd 't brave volk gauw goed rijp. Het enthousiasme over 't afwerpen van 't juk moet toch ergens goed voor zijn, waar of niet? Danton stond niet voor Jan Lul zo mooi te praten. Met wat gebrul, dat zo raak was dat je 't nu nog hoort, had hij in een handomdraai 't brave volk gemobiliseerd! En dat betekende 't eerste vertrek van de eerste bataljons geëmancipeerde bezetenen! De eerste stemmende en vlagdronken klootzakken die Dumouriez met zich meevoerde om zich te laten doorzeven in Vlaanderen! Dumouriez zelf, die te laat aan dit ongekend nieuw idealistische spelletje had deelgenomen, had achteraf toch maar liever poen, hij deserteerde. 't Was onze laatste huurling... Soldaatje spelen voor niets, dat was wat nieuws... Zo nieuw dat Goethe, al was hij dan Goethe, z'n ogen uitwreef toen hij in Valmy kwam. Bij het zien van die haveloze vurige cohorten die zich spontaan kwamen laten afslachten door de koning van Pruisen voor de verdediging van de gloednieuwe vaderlandslievende fictie, kreeg Goethe het gevoel dat hij nog heel wat te leren had. 'Van nu af aan, galmde hij schitterend, helemaal in overeenstemming met z'n talent, begint een nieuw tijdperk!' En hoe! Daar het systeem uitstekend werkte, ging men daarna helden in serie afleveren, die hoe langer hoe minder kostten omdat het systeem steeds beter werd. Iedereen heeft zich er wel bij bevonden. Bismarck, de beide Napoleons, Barrès wolk, door de Hervorming al aan flarden gerukt en al lang gecondenseerd tot episcopale spaarpotten. Vroeger was het mode, als je fanatiek was, te roepen: 'Leve Jezus! Op de brandstapel met de ketters!' Maar ja, er waren niet zoveel ketters en 't waren vrijwilligers... Terwijl we nu zo ver zijn dat onafzienbare horden zich geroepen voelen om mee te doen als er geschreeuwd wordt: 'Aan de galg met alle lammelingen! Met alle slappe tinussen! Met de onnozele lezers! Met miljoenen tegelijk, hoofden rechts!' De kerels die niemand aan flarden wilden schieten, niemand om zeep willen helpen, die stinkende pacifisten, die moeten we in hun kladden grijpen en vierendelen! We zullen ze duizend gore doden laten sterven! En om ze manieren bij te brengen halen we eerst hun darmen uit hun lijf, hun ogen uit hun kassen en de jaren uit hun stinkend kwijlerig leven! Kreperen moeten ze bij legioenen en nog eens bij legioenen, in de pan gehakt worden, leegbloeden, stikken in gifgassen, en dat alles om het vaderland dierbaarder, vrolijker en lieflijker te maken! En als er nog tuig bij is dat deze sublieme dingen niet wil begrijpen, moeten ze zich maar onmiddellijk laten begraven met de anderen, nee, toch maar niet samen met ze, maar helemaal aan het eind van het kerkhof, onder een onterend grafschrift voor lafaards zonder idealen, want deze schoften hebben hun grandioos recht verloren op een stukje schaduw van het monument dat bij aanbesteding door de gemeente op het middenpad is opgericht voor de fatsoenlijke doden, en ook hebben ze het recht verloren iets op te vangen van de echo van de minister, die zondag weer bij de prefect komt pissen om na het middageten bewogen z'n smoel open te doen boven de graven...</small>|Louis-Ferdinand Céline}} . . == ''Inhaaloefening'' door Gerrit Komrij == [[File:Gerrit_Komrij_(1981).jpg|thumb|right|550px|Gerrit Komrij (1944–2012) was een homo-dichter, schrijver, vertaler, criticus, polemist en toneelschrijver uit Nederland met een voorkeur voor Portugal. Hij was van 2000 tot 2004 de Dichter des Vaderlands. Hij stond bekend om zijn virtuoze en kleurrijke taalgebruik en was een gevreesd polemist.]] [[File:Anne Morelli.jpg|thumb|right|550px|Anne Morelli (1948) is doctor in de geschiedenis en doceert aan de ULB en interesseert zich in de Italiaanse immigratie.]] {{Citaat|<small>We zijn genoeg vernederd en bespot Door halfgeleerden met hun boekenwijsheid En met hun regelrechte lijn naar God, Terwijl ze ons verwezen naar de ijstijd. We zijn genoeg voor achterlijk versleten. Kom vriend, de revolutie start vandaag. We zijn met attributen ruim bemeten. Dood Galilei met een motorzaag, Trakteer Voltaire op elektroshocks, Erasmus op een overdosis speed. Maak Bacon, Nietzsche, Swift weer orthodox Door laster, centrifuge, turboprop, En wat de Heer betreft: kruisig hem niet, Maar plak een gele sticker op zijn kop.</small>|Gerrit Komrij}} . [https://www.youtube.com/watch?v=VL0CZEiEz9g&t=3s '''♠ BEKIJK HIER EEN PROFETISCHE Gerrit Komrij.'''] . = '''WAT IS GESCHIEDENIS?''' = [[Bestand:Berlin_Universität_um_1900.jpg|thumb|550px|De Universiteit van Berlijn (foto uit 1900) was de eerste universiteit die - met Hegel - de geschiedfilosofie in haar aanbod opnam. Geschiedfilosofie houdt zich bezig de betekenis van de geschiedenis, analyseert de geschiedschrijving en speculeert over mogelijke teleologische principes zoals: is er een ontwerp, een doel, een richting? Ironisch genoeg vond hier in 1933 de boekenverbranding plaats, tot groot, ironisch ongenoegen van Bertolt Brecht die zijn werk niet op de lijst der afvalligen zag staan. Een Duist bibliothecaris legde in de jaren voorafgaand aan 1933 een lijst aan met boeken die het Nazi-regime niet ondersteunden, het gaat om auteurs die tegenwoordig elke cursus op de hogeschool of de universiteit sieren: Karl Marx, Frederich Nietsche, Sigmund Freud... De universiteitsgebouwen worden compleet verwoest tijdens de Tweede Wereldoorlog, de geallieerde bombardementen laten niets overeind. Tegenwoordig lijkt het plein weer op het oude, althans wat de fascade betreft. Het parkje is nu een plein met een ondergrondse, lege boekenkast.]] [[Bestand:Hegel_portrait_by_Schlesinger_1831.jpg|thumb|550px|Georg Wilhelm Friedrich Hegel (1770-1831) doceert filosofische colleges over geschiedenis aan de Universiteit van Berlijn. Die monden uit in het postuum gepubliceerde ''Vorlesungen über die Philosophie der Weltgeschichte''. Hij beschouwt de wereldgeschiedenis als een rationeel, op vooruitgang gericht proces, geleid door de 'Wereldgeest'. Tijdens zijn professoraat in Berlijn reviseert hij de tekst zonder ophouden. De publicatie verschijnt in 1837, zes jaar na zijn dood.]] . Wat is veiligheids- en welzijnsgeschiedenis? Die vraag is niet makkelijk. Niet toevallig heeft geschiedenis twee betekenissen. 'Het is zowel een wetenschappelijke discipline als het onderzoeksobject van die discipline.'<ref>MARC REYNEBEAU. ''Het had gekund (maar misschien ook niet).'' In: ''De Standaard'', 21.09.2015, p. D10.</ref> Met andere woorden: de geschiedenis schrijft geschiedenis over de evolutie van de wereld en over zichzelf: over de discipline, over de historicus en zijn voorkeuren en over haar eindeloze beperkingen om tot definitieve inzichten te komen. Wat is geschiedenis, is het best te beantwoorden door de geschiedenis te bekijken als een ‘actieve constructie’. '''Actief''' wil zeggen: hier deed iemand zijn best voor, zijn ''leen'' achter gelegd, gewerkt. '''Constructie''' wil zeggen: iets is gemaakt. Een architect bouwt een bouwwerk, een historicus schrijft een verhaal, een narratieve constructie die soms meer op kunst lijkt dan op wetenschap. In het beste geval op basis van feiten, in het slechtste geval op basis van verzinsels of hallucinaties. Etymologisch gaat het woord terug op 'historie', afkomstig van het Griekse ιστορία en herkenbaar in het Engelse history/story. Geschiedenis en verhaal zijn een dansend duo. . Schoolbank-kinderen en veel mensen beschouwen 'de geschiedenis' als iets 'passief'. Ze slaan aan het blokken nadat een juf, een meester of een deskundige in hun klasje over het verleden kwam vertellen. Voeling is er weinig. Omdat die leerkracht of die pastoor het hen inlepelde als een 'objectieve realiteit', namen ze het voor waar aan. Geschiedenis is er gewoon, som enkele data op en daar is ze: de geschiedenis! Wat hier problematisch aan is, is het feit dat de woorden ''actief'' en ''passief'' diametraal tegenover elkaar staan net zoals de begrippen objectief en subjectief. De 'actieve constructie' is een vraag die op filosofisch vlak tot tien vragen leidt: . '''1.''' Wanneer begint de geschiedenis van het veiligheidsdenken of van het welzijnsdenken? . '''2.''' Wie maakt de geschiedenis van het veiligheidsdenken of van het welzijnsdenken? . '''3.''' Waarom bestaat/maakt hij of zij geschiedenis? Met andere woorden: wat is de reden waarom we over iets spreken? Wat is de reden waarom we onze lessen vullen met bepaalde inhouden? Wat is de reden waarom boekhandels elk jaar weer duizenden boeken verkopen? . '''4.''' Hoe maakt ''men'' de geschiedenis van het veiligheids- en welzijnsdenken? Wat doet een historicus in het archief? Hoeveel begrijpt hij werkelijk van het Middelnederlandse handschrift dat voor hem ligt? Hoe interpreteert de historicus de dementerende dame die hij 's morgens telkens weer gaat interviewen? . '''5.''' Wat is het doel van het historisch proces? Of, anders gezegd: wat wil men/ik/deze groep bereiken? . '''6.''' Welke richting kunnen we ontwarren in de loop van de geschiedenis en de veiligheid en het welzijn? Ofwel: gaat het vooruit of achteruit? Is de klim moeilijk of glijden we van een leien dak? . '''7.''' Wat is de motor van de geschiedenis? Of: welke drijfveren zorgen voor verandering? Is het de economie? De politiek? De klimaat wijziging? De... . '''8.''' Is er hier sprake van een betrouwbare geschiedenis of gaat het om fake news? Of, met andere woorden: zien wij de wereld zoals hij is of werken er allerlei filters op ons in? . '''9.''' Is geschiedenis een wetenschap of is geschiedenis propaganda, indoctrinatie of brainwashing, is geschiedenis objectief, zoals dat de andere wetenschappen dat beweren? En wat is dat dan, objectiviteit? . '''10.''' Kon de geschiedenis anders lopen? Stel dat Hitler sneuvelde tijdens de Eerste Wereldoorlog. Of, stel dat hij op 8 oktober 1908 slaagde voor zijn ingangsexamen aan de kunstacademie in Wenen, zoals Eric-Emmanuel Schmitt uitwerkt in zijn roman ''La part de l'autre'' uit 2001. Wie zal het zeggen? . . == Tijdsgeest == [[Afbeelding:Glass-of-water.jpg|thumb|550px|Half vol of half leeg? Optimisme of pessimisme?]] [[File:Frans_Hals_-_Portret_van_René_Descartes.jpg|thumb|550px|Frans Hals (1582-1666) schildert René Descartes (1596-1650).]] . ♥ OPTIMISME: '''>>> Renaissance|1450 ->> Humanisme|1500 ->> Verlichting |1650 ->> Glorious Revolution|1688 ->> Franse Revolutie|1789 ->> Take off Industriële Revolutie|1800 ->> Belgische Revolutie|1830 ->> Liberalisme|1830 ->> Socialisme|1848 ->> Rerum Novarum|1891 >>>''' . ♠ PESSIMISME: '''>>> Fin de siècle|1890 ->> Eerste Wereldoorlog|1914 ->> 11 november 1918|1918 ->> Beurskrach|1929 ->> Machtergreifung|1933 ->> Verdrag van München|1938 ->> Tweede Wereldoorlog|1940-1945 >>>''' . ♥ OPTIMISME: '''>>> 1950|Zilveren jaren '50 ->> 1960|Gouden jaren '60 >>>''' . ♠ PESSIMISME: '''>>> Oliecrisis|1972 ->> Aids|1979 ->> Kernramp Tsjernobyl|1986 ->> Herald of Free Enterprise|1987 >>>''' . ♥ OPTIMISME: '''>>> Val Berlijnse Muur|1989 ->> Het einde van de geschiedenis en de laatste mens|1992 >>>''' . ♠ PESSIMISME: '''>>> Nine eleven|2001 ->> Klimaatvluchtelingen|2014 ->> Klimaatmarsen|2019 ->> Coronacrisis |2020-2023 ->> Russische inval Oekraïne|2022 ->> Oorlog Israël / Hamas|2023 >>> ''' . . == Waar halen optimisten hun mosterd? == . '''1754''': Met de ontdekkingsreizen en de daarmee gepaard gaande veroveringen in Amerika, China of Perzië duiken in Europa steeds meer verhalen op van kolonisten die inheemse volken, hun gebruiken en hun politieke organisatie beschrijven. Voltaire en John Locke lezen de bestseller van pater Gabriel Sagart die bij het Wendatvolk verbleef, Jean Jacques Rousseau was vertrouwd met missie- en reisverslagen uit de Grote Meren en indiaanse bronnen en Gottfried Wilhelm Leibniz zocht inspiratie in China.<ref>DAVID GRAEBER & DAVID WENGROW, vertaald door Rogier van Kappel en Bart Gravendaal. ''Het begin van alles. Een nieuwe geschiedenis van de mensheid'', Maven, Amsterdam, 2022, p. 38-51.</ref> René Descartes leert filosoferen door de Mexicaan Antonio Rubio (1548-1615) en ontdekt bij de antikoloniale Quechua-schrijver Felipe Guaman Poma de Ayala (ca. 1535-1616) het 'ego cogito'. Het cartesiaanse denken brengt een paradigmawissel op diverse vlakken. 1. Een binair denken in of-of relaties komt in de plaats van een en-en alternatief denken. Dit dualisme onderscheidt mens en natuur, lichaam (res extensa) en geest (res cogitans) als afzonderlijke werkelijkheden. 2. Er komt de voorkeur om denken over de zaken in plaats van over de verhoudingen ertussen. 3. De wetenschap gaat de natuur domineren. De natuur is niet langer een levend, bezield geheel, maar een machine die volgens wetmatigheden functioneert. Natuurverschijnselen zijn te verklaren door observatie, meting en wiskunde. 4. De Westerling reconstrueert de wereld en brengt ze onder zijn controle, alsof hij god is. Daartoe neemt hij 'afstand' van de dingen met het perspectief, de kaart, de globe, de microscoop of de telescoop. De afstand stelt hem in staat om te klasseren, te meten, te catalogiseren en te veroveren.<ref>RAJ PATEL & JASON W. MOORE, vertaald door Huub Stegeman. ''Een geschiedenis van de wereld in zeven goedkope zaken. Een gids voor kapitalisme, natuur en de toekomst van de planeet,'' Boom, Amsterdam, 2019, p. 65-68.</ref> Dit soort kennismakingen tonen dat de samenleving niet ‘ongelijk’ hoeft te zijn en begrippen zoals vrijheid en gelijkheid, de natuurtoestand en het natuurrecht sijpelen het oude continent binnen. De normen van het absolutisme en de gedragsregels in Versailles installeerden in het zeventiende en achttiende-eeuwse Frankrijk een pikordecultuur die elk aspect van het dagelijkse leven domineert met onder- en bovenschikkingsrituelen. Het ontgaat de filosofen niet dat deze maatschappij anders in te richten is en om dit te onderzoeken schrijft de Académie des Sciences, Art et Belles-Lettres van Dijon een prijsvraag uit die het beste essay zoekt dat ‘de oorsprong van de ongelijkheid’ beschrijft en de vraag beantwoordt of het natuurrecht dit al dan niet rechtvaardigt. . '''1755''': Jean Jacques Rousseau wint de wedstrijd en publiceert zijn ‘Vertoog over de ongelijkheid’ waarin hij poneert dat de jager-verzamelaar egalitair en in kinderlijke onschuld leven. De landbouwrevolutie, de verstedelijking en de staat beëindigden deze beschaafde oertoestand en bracht de mens behalve literatuur, filosofie en wetenschap ook de bureaucratie, staande legers, het patriarchaat en massamoord. In tegenstelling tot de visie van Thomas Hobbes ontwikkelt de maatschappij zich van goed naar slecht. Rousseau’s idealisme of optimisme geniet de voorkeur van het linkse politieke kamp en is in te vullen door een terugkeer naar de natuurtoestand. De hypothese van Rousseau is op niets gestoeld, hij was niet in staat om het verleden van 10.000 vroeger te onderzoeken. Nomadische groepen zijn niet per definitie egalitair, landbouwsamenlevingen hoeven zich niet per definitie te kenmerken door hiërarchie en privébezit en de eerste steden kenden weinig klassentegenstellingen, autoritaire heersers of krijgers. Toch duikt de hypothese vaak in de literatuur op. . Het optimisme wortelt in de idee dat de maatschappij maakbaar is. Die maakbaarheidsidee gaat terug op de Renaissance, de Verlichting en de Industriële negentiende eeuw. De Verlichting is mogelijk de belangrijkste van het trio: ze gaat een stap verder dan het magische, het symbolische en het occulte denken dat de Renaissance en het Humanisme genegen zijn. In de Verlichting ontspruit de kiem van de Industriële Revolutie. De Verlichting was niet zomaar 'filosofietje'. Het is een denken dat de totale samenleving wil veranderen en vertrekt vanuit de idee dat mensen elkaar 'aansteken'. De verlichtingsfilosofen geloven dat hun ideeën anderen 'verlichten'. Kennis komt iedereen ten goede. René Descartes hecht belang aan techniek en zou zich in onze eeuw, de 21ste, thuis voelen. Zijn ''Discours de la methode uit 1637 ligt aan de basis van de ''Encyclopédie die een eeuw later, in 1751 verschijnt. Beide werken focussen op arbeid en werktuigen, ambachtslui en werkplekken. Diderot schetst gereedschap en machines en breekt het eeuwenoude kennismonopolie van de ambachten. In de jaren zestig en zeventig van de eeuw ontwikkelt James Watt ‘zijn’ stoommachine en twee decennia later, in 1791, stimuleren het decreet d'Allarde en de Wet le Chapelier (genoemd naar de Bretoense en Jakobijnse advocaat Isaac Le Chapelier) de ondernemingsvrijheid. Het beginsel is nobel: 'Iedereen is vrij om de handel, het beroep, de kunst of het ambacht uit te oefenen dat hem goed dunkt.' Tegelijk schaffen deze verordeningen de ambachten met hun kennisoverdracht van vader op zoon af. Arbeidsstructuren zoals coalities, corporaties, ambachten en gilden die eeuwen de toegang tot een beroep belemmerden, verdwijnen. Tegelijk verdwijnt de sociale bescherming. Vakbonden en staken komen in het strafwetboek. Deze wet, de encyclopedie en de stoommachine begeleiden de rouwstoet van de ambachtslui naar het kerkhof en verwelkomen de fabriek en de machine. België schaft de Wet Le Chapelier af op 25 mei 1867. Tot die dag 'camoufleren' arbeidersorganisaties en vakbonden zich als ziekenfondsen, spaarkassen in herbergen of ‘onschuldige’ verenigingen. Tijdens de zeventiende en de achttiende eeuw groeit het idee van de wetmatigheden in de natuur én in de samenleving. De gedachte dat het menselijk gedrag te berekenen - mechanisch - is kan de wereld verbeteren. De theïstische, de bovennatuurlijke, middeleeuwse God die willekeurig ingrijpt - om te belonen en te bestraffen - ruimt plaats voor de deïstische God. Deze God is de schepper van alles, een mekanieker die zijn schepping zo inricht, dat ze zonder zijn bemoeienis draait. De ultieme metafoor omschrijft God als klokkenbouwer. Dit denken manifesteert zich in het vroeg liberaal economisch denken. In Frankrijk komt dit tot uiting in de fysiocratie van François Quesnay (1694-1774). Grondbezit en berekend individualisme liggen er aan de basis van rijkdom, succes en bestaansmiddelen. In Engeland leidt het tot de klassieke economie van Adam Smith die het onberekenbare natuurrecht en de goddelijke ordening (de onzichtbare hand) centraal stelt: arbeid als successleutel. Zo zijn beide economische systemen een reactie op het zero-sum game (wat de ene partij wint, verliest de andere), van het mercantilisme dat van de 16e tot 18e eeuw dominant was en welvaart haalt uit het edelmetaal, geroofd in de nieuwe wereld. Weinig van de onderstaande verlichtingsfilosofen maken de Franse Revolutie mee (op de drie laatste na). . '''♥ [https://www.youtube.com/watch?v=wQcEjBPYXi8 LESOPNAME B. WYDOOGHE OVER DE VERLICHTING (28 min.).]''' . '''1.''' René Descartes (1596-1650) en het rationalisme, logica en onderzoek in tegenstelling tot het elitaire (enkel de elite is in staat om te leren), het esoterisme, de alchemie, het symbolische en het magisch denken. '''[https://www.youtube.com/watch?v=CAjWUrwvxs4 FILM, 8.48 min.]''' . '''2.''' De onstuitbare honger naar feiten en kennis van de encyclopedisten Jean Le Rond d'Alembert (1717-1783) en Denis Diderot (1713-1784) en hun nieuwe bijbel: l'encyclopedie. '''[https://www.youtube.com/watch?v=5WafMMlNSb8 FILM 2.49 min.]''' . '''3.''' John Locke (1632-1704) en het empirisme. '''[https://www.youtube.com/watch?v=bZiWZJgJT7I FILM, 9.14 min.]''' . '''4.''' Isaac Newton (1623-1723) en het oorzakelijk denken '''[https://www.youtube.com/watch?v=s2YZN2L700Q FILM, 53.38 min.]''' . '''5.''' Montesqieu (1689-1755) en de scheiding der machten '''[https://www.youtube.com/watch?v=gExrynQC4IU FILM, 4.22 min.]''' . '''6.''' Voltaire (1694-1778) en het recht op vrije meningsuiting en het deïsme. '''[https://www.youtube.com/watch?v=LAzKGkTIKpg&list=PLkeO6Zg_ybk5ZE25Ub8W24yQAgPDEjrEh&index=6&t=29s FILM 12.15 min.]''' . '''7.''' Jean Jacques Rousseau (1712-1778) over de opvoeding en zijn ''Emile, of Over de opvoeding''. '''[https://www.youtube.com/watch?v=81KfDXTTtXE FILM 7.46 min.]''' . '''8.''' Jeremy Bentham (1748-1832) over het grootste geluk voor iedereen in een panoptische infrastructuur. '''[https://www.youtube.com/watch?v=Myal-NSlIGA FILM 4.01 min.]''' . '''9.''' Adam Smith (1723-1790) zet de verlichtingsideeën om in een economische theorie en lanceert in zijn ''An Inquiry into the Nature and Causes of the Wealth of Nations'' de 'Onzichtbare hand|de onzichtbare hand'. '''[https://www.youtube.com/watch?v=ejJRhn53X2M FILM 6.43 min.]''' . '''10'''. Immanuel Kant (1724-1804) maakt een synthese van het bovenstaande in zijn "Beantwortung der Frage: Was ist Aufklärung?" in 1784 als antwoord op een prijsvraag. Daarin zegt hij: 'Verlichting is het loskomen van de mens uit zijn onmondigheid en de durf om zich van zijn eigen verstand te bedienen zonder de ander. '''[https://www.youtube.com/watch?v=nsgAsw4XGvU FILM 8.12 min.]''' . . ;Hoofdpersonages van het absolutisme en de verlichting . <gallery> File:Descartes_Discours_de_la_Methode.jpg|0. '''Voorpagina van Discours de la Méthode uit 1637.''' File:Frans_Hals_-_Portret_van_René_Descartes.jpg|1. '''René Descartes (1596-1650).''' File:Jean_Le_Rond_d%27Alembert,_by_French_school.jpg|2. '''Jean le Rond d'Alembert (1717-1783).''' File:Denis Diderot by Louis-Michel van Loo.jpg|3. '''Denis Diderot (1713-1784).''' File:Encyclopedie_de_D%27Alembert_et_Diderot_-_Premiere_Page_-_ENC_1-NA5.jpg|4. '''Eerste bladzijde van l'Encyclopedie.''' File:John_Locke.jpg|5. '''John Locke (1632–1704).''' File:GodfreyKneller-IsaacNewton-1689.jpg|6. '''Isaac Newton (1643–1727).''' File:Montesquieu_1.png|7. '''Montesquieu (1689–1755).''' File:Immanuel_Kant_(painted_portrait).jpg|8. '''Immanuel Kant (1724-1804).''' File:Atelier_de_Nicolas_de_Largillière,_portrait_de_Voltaire,_détail_(musée_Carnavalet)_-002.jpg|9. '''Voltaire (1694–1778).''' File:Jean-Jacques_Rousseau_(painted_portrait).jpg|10. '''Jean-Jacques Rousseau (1712-1778).''' File:Social_contract_rousseau_page.jpg|11. '''Het maatschappelijk verdrag.''' File:EmileTitle.jpeg|12. '''Emile, of Over de opvoeding.''' File:Maurice Quentin de La Tour - Madame de Pompadour dans son cabinet de travail.jpg|13. '''Madame de Pompadour, minnares van Lodewijk XV streed tegen de censuur van l'Encyclopédie. Op haar tafel staat deel IV.''' File:James_Watt_by_Henry_Howard.jpg|14. '''James Watt (1736–1819), uitvinder van de stoommachine.''' File:François_Quesnay.jpg|15. François Quesnay. File:Smith_-_Inquiry_into_the_nature_and_causes_of_the_wealth_of_nations,_1922_-_5231847.tif|16. '''Inquiry into the nature and causes of the wealth of nations'''. File:AdamSmith.jpg|17. '''Adam Smith.''' File:Louis_XIV_of_France.jpg|18. '''Lodewijk XIV.''' File:Koning_Louis_XV;_Hyacinthe_Rigaud.jpg|19. '''Lodewijk XV.''' File:Ludvig_XVI_av_Frankrike_porträtterad_av_AF_Callet.jpg|20. '''Lodewijk XVI.''' File:Élisabeth Vigée Le Brun- Marie-Antoinette à la Rose - collection Resnick.jpg|21. '''Marie Antoinette van Oostenrijk.''' File:Women%27s_March_on_Versailles01.jpg|22. '''Vrouwen op de weg naar Versailles. Brood, geen taart!''' File:Liberte-egalite-fraternite-tympanum-church-saint-pancrace-aups-var.jpg|23. '''Vrijheid, gelijkheid en broederschap.''' File:LouisXVIExecutionBig.jpg|24. '''Onthoofding van Lodewijk XVI op de Place de la Révolution, nu Place de la Concorde.''' File:Jacques-Louis_David_-_Marie_Antoinette_on_the_Way_to_the_Guillotine.jpg|25. '''Jacques-Louis David tekent Marie Antoinette op weg naar het schavot.''' File:Exécution_de_Marie_Antoinette_le_16_octobre_1793.jpg|26. '''Executie van Marie Antoinette.''' File:Robespierre.jpg|27. '''Maximilien de Robespierre (1758-1794).''' File:Gros_-_First_Consul_Bonaparte_(Detail).png|28. '''Napoleon Bonaparte (1769-1821).''' </gallery> . . == Waar halen pessimisten inspiratie? == [[File: Léon Spilliaert - The Absinth Drinker.jpg|thumb|550px|Het Fin de Siecle is een decadente periode tussen 1890 en 1914. Twee kernwoorden - schoonheid en de dood in het vooruitzicht - duiken overal op, zoals in dit symbolische schilderij van Leon Spilliaert. Zijn 'Absintvrouw' uit 1907 toont het thema: jonge mooie vrouw is op het einde van haar leven, het leven is als een scheut absint (let op de arm) weggevloeid. De kleuren zijn al in de rouw: donkerblauw, zwart en paars.]] [[Bestand:Bundesarchiv Bild 183-R06610, Oswald Spengler.jpg|thumb||550px|Oswald Spengler]] . [https://www.youtube.com/watch?v=qPRn-XRLM_c '''♥ LESOPNAME B. WYDOOGHE: DE PESSIMISTEN (30 Min.)''']. . 1651: Thomas Hobbes - geboren in 1588, bij de aanval van de Spaanse Armada op Engeland waarbij zijn moeder ongekende angsten kende - betoogt in zijn boek ''Leviathan'' dat de oertoestand van de mens eenzaam, arm, wreed en kort is. Iedereen vecht er tegen iedereen. Mensen zijn vals en egoïstisch, cynisch en berekend. Met deze theologische vraag komt Hobbes tot deze probleemstelling: is de mens van nature goed of slecht? Goed en kwaad zijn begrippen die de mens, net zoals God, maakt om te vergelijken. Dieren kennen de kunst van het vergelijken niet in die mate als een mens. Hobbes is ondanks zijn lijfspreuk 'Fear and I were twins' optimistisch gesteld: de staat - een begrip dat zich in de tijd van Hobbes ontwikkelt - levert de instrumenten die de honger naar macht, roem en bezit in toom houden. Op dit moment geeft de rechterzijde van het politieke spectrum de voorkeur aan dit model: ze noemen het realisme. Anderen noemen het pessimisme of wantrouwen. Hobbes' en zijn volgelingen laten het verhaal over het ontstaan van de mens van het slechte naar het goede evolueren in tegenstelling tot Rousseau's volgelingen. Die zien de menselijke evolutie van goed naar slecht met de gedachte vroeger was alles beter. Beiden zijn in dit opzicht lineaire denkers: de geschiedenis voltrekt zich volgens een lijn, een glijbaan die je kan opklimmen (met veel moeite, maar als je de top bereikt, dan ben je er!) of kan afglijden (met veel plezier en gemak, om op te geven). Deze evoluties contastereren met de circulaire denkers zoals de Duitse cultuurhistoricus Oswald Spengler (1880-1936), de vader van het cultuurpessimisme. Zijn voornaamste werk ''De ondergang van het Avondland'' schopt het tot een bestseller dankzij Elisabeth Förster-Nietzsche, de zus van Friedrich Nietzsche. Het boek toont een cyclische cultuurgenese die de ontwikkeling van samenlevingen vergelijkt met het ritme van het mensenleven of dat van de seizoenen. Een mens: geboren, groei, volwassenheid, bejaard, sterft. Dagen (24 uur), maanden (de verwijzing naar de maancyclus) en seizoenen (vormen samen een jaar en herhalen zich dan) doen iets gelijkaardigs. In de lente ontluikt nieuw leven, de zomerse bloei zorgt voor nakomelingen (zaad), een herfstige oude dag tot de winter (de dood) intreedt. Diverse wereldbeschavingen bewijzen Spenglers theorie: De Babylonische, de Egyptische, de Chinese, de Indische, de Indiaans-Mexicaanse, de Grieks-Romeinse en de Arabische, de Joodse en de Byzantijnse beschaving. Het boek en de theorie zijn een tegenreactie op het verlichtingsdenken dat een maakbaar Europa voor ogen ziet. Spencer voorspelt dat die rationele maatschappelijke structuur een einde kent. Kort voor zijn dood schrijft hij dat het Duitse rijk snel zal ophouden te bestaan. . 1884: De grilligheid en de ambivalentie van de negentiende eeuw dwingen kunstenaars, intellectuelen en politici op het einde van de eeuw tot een reflectie over de voorbije en aan gang zijnde industrialisatie. In Engeland publiceert Arnold Toynbee in 1884 zijn ''Lectures on the Industrial Revolution'' waarin hij de industrie als oorzaak aanduidt voor het '''morele verval''' van de arbeidersklasse. De technische en wetenschappelijke successen van de mechanisatie leiden tot het failliet van de traditionele ambachten en loodst vrouw en kind naar de fabriek waar ze nauwelijks weten welk product ze maken. . Op het einde van de eeuw is de tussentijdse balans niet florissant: de onmacht van de prille democratie (de juridische en sociale bevrijding van het individu blijkt – voorlopig - een illusie), het koloniaal beheer, de kapitalistische klassenjustitie, het elitaire stemrecht dat de gegoede klassen bevoordeelt, het lijden van het proletariaat… al deze pijnpunten brengen mensen sociaal en psychologisch in de war. Beloofde de Industriële Revolutie dan geen rijkdom en overvloed? Beloofde de onstuitbare techniek dan geen wereldwijd transport en een internationale economie? Ging het oneindige aantal uitvindingen niet afrekenen met armoede, hongersnood, epidemieën, kindersterfte en achterlijkheid? De negentiende eeuw heeft een Januskop: het succesverhaal van stoom, infrastructuur en amusement botst met sceptische en pessimistische stemmen vol wantrouwen. Niet iedereen begroet de vooruitgang met gejuich. . De psychiater Sigmund Freud, de filosoof Nietzsche, schrijvers zoals Emile Zola en Oscar Wilde, kunstenaars zoals Leon Spilliaert zijn er de gezichten van. Hun cultuurkritiek focust op het beest in de mens. Is de mens te beschaven? Achter het menselijke gezicht huizen de onderdrukte driften van Eros en Thanatos, de hysterie en de angst voor het anale. Het idee dat God dood is, duikt op bij Nietzsche en de evolutieleer van Charles Darwin botst met de Bijbel. Gods dood stelt de begrippen waarheid en cultuur en vooruitgang, modernisering en maatschappij in vraag. Die begrippen blijken geen product van het rationalisme en de Verlichting, maar een complot van tirannieke, gewelddadige machtsmensen: een roedel roofdieren, een ras veroveraars die de dwalende massa in hun klauwen houdt. De enige optie is de schoonheid van het sterven. Enkel de esthetica van de dood rest, nu de maatschappij een terminale patiënt blijkt. Het komt tot uiting in het decadente, de luxueuze overbeschaving vol estheticisme, escapisme en het uiterlijke vertoon van het dandyisme (denk tegenwoordig aan Pim Fortuyn, Thierry Baudet, Theo Hiddema, Dries Vanlangenhove), vol nihilisme (sociale mobiliteit is een idioot idee), misogynie (vrouwonvriendelijkheid vanuit het gevoel dat vrouwen vuil en neerslachtig zijn) en a-politieke gedrag (democratie leidt nergens toe). Deze opvallend geklede intellectuelen hebben de vileine commentaar klaar voor hun rivalen. Ze voelen zich tegelijk -hoe paradoxaal ook- verloren in hun eigen tijd en superieur tegelijk, ze zijn verheven en provoceren met dubbelzinnigheden, verwijzen graag naar de oudheid (vroeger was het beter) en gebruiken ironie. . Het Fin de Siecle of het einde van een tijdperk - ook de Belle époque genoemd (denk aan het impressionisme, de Jugendstil, de cinematografie) - loopt van pakweg 1890 tot het einde der tijden: het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog. Het zijn narcisten: ‘Een dandy leeft en slaapt voor zijn spiegel’ noteert Charles Baudelaire. Toch is het narcisme niet te herleiden tot het individu, het omvat een hele cultuur (Christopher Lasch in 1978: ''The Culture of Narcissism'') en een narcistische cultuur legt de lat hoog.<ref>Mia Doornaert laat de Belle époque beginnen in 1870 en eindigen met de Tweede Wereldoorlog. Zo zie je dat er op de historische periodes marge kan zitten. Lees ook: JAN VAN HEEMST. ''Tussen gen en globe. Europese Cultuurgeschiedenis'', Ad. Donker, Rotterdam, 2012, p. 340 ev. Dat negatieve geluid van Arnold Toynbee uit het einde van de negentiende eeuw, contrasteert met de visie van T.S. Ashton die aan de vooravond van de zilveren jaren vijftig die hij publiceert in ''The Industrial Revolution, 1760-1830''. In dat boek uit 1948 benadrukt Ashton het positieve en de verworvenheden van de negentiende eeuw. Vgl. DE KOCK CATHERINE & DE VUGT GEERTJAN. ''Waarom zijn er zoveel rechtse dandy’s?'' In: ''De Standaard'', 2 april 2019, p. D11.</ref> . . == Dialectiek == . Het dialectisch denken of het denken in tegenstellingen haalt [https://www.youtube.com/watch?v=fSQgCy_iIcc&t=173s Karl Marx] bij [https://www.youtube.com/watch?v=H5JGE3lhuNo Georg Wilhelm Friedrich Hegel]. ;Voorbeeld 1: Paul Ricouer ziet drie fasen in het lezen van de bijbel: * These: als een ‘fantastisch boek’: naïef gelezen als een sprookje tijdens een miraculeuze kindertijd (story) * Anti-these: Een ‘historisch boek’: de kritische lezing (history) met historische personages * Synthese: Een ‘levensboek’: als antwoord op zinvragen over de toekomst, het nu en vroeger, hier en elders (transhistory) ;Niet dat er altijd een synthese komt... * These: De Katholieke Middeleeuwen met de klemtoon op beelden * Anti-these: De reformatie met de klemtoon op woorden * Anti-anti-these: De contrareformatie en de barok * Anti-anti-anti-these: het classisisme ;Voorbeeld 2: * These: Het absolutisme van Lodewijk XIV * Anti-these: De Verlichting en haar romantisch optimisme * Synthese: De Franse Revolutie-idee (vrijheid, gelijkheid, broederlijkheid) met gewelddadige leiders zoals Robespierre en Napoleon ;Voorbeeld 3: * These: De Franse Revolutie * Anti-these: De {{Wp|Restauratie (Frankrijk)|Restauratie}} * Synthese: Het {{Wp|positivisme}} van {{Wp|Auguste Comte}} ;Voorbeeld 4: * These: Het optimisme van de Industriële Revolutie * Anti-these: Het pessimisme en het determinisme van het Fin de Siècle, het impressionisme * Synthese: de dialectiek van Marx ;Voorbeeld 5: * These: het kleuterkind met een goddelijke adoratie voor zijn vader * Anti-these: de puber waarbij de vader een loser is * Synthese: de jongvolwassene met een realistisch ouderbeeld ;Voorbeeld 6: In de kunstgeschiedenis zijn er talloze voorbeelden van tegenstellingen die elkaar opvolgen: * Realisme en Impressionisme: Realisme is een kunststroming die zich richt op het weergeven van de werkelijkheid, terwijl Impressionisme indrukken vastlegt. * Barok en Rococo: Barok is een kunststroming die zich kenmerkt door dramatische effecten, terwijl Rococo zich kenmerkt door lichtere, meer decoratieve elementen. * Kubisme en Futurisme: Kubisme staat voor geometrische vormen, het Futurisme zoekt beweging en snelheid. * Romantiek en Realisme: Romantiek richt zich op emotie en verbeelding, het Realisme wil de werkelijkheid tonen zoals die is. * Surrealisme en Dadaïsme: Surrealisme zoekt naar het onderbewuste, het Dadaïsme daagt de conventionele kunst uit. * In de kunstgeschiedenis is er sprake van synthese wanneer twee tegenstellingen worden samengevoegd tot een nieuwe stijl. Een voorbeeld hiervan is het Postmodernisme, dat elementen van verschillende stijlen combineert. . . == De Ist-familie telt (te) veel leden == . [[Bestand:David Van Reybrouck.jpg|thumb|550px|David Van Reybrouck ziet kenmerken van het 21ste-eeuwse populisme in het socialisme uit de negentiende eeuw. Hij schrijft één lange redenering met als conclusie dat er in de kennismaatschappij aandacht nodig is voor laaggeschoolden. Dat komt de democratie alleen maar ten goede. Tien jaar na zijn lange redenering, in 2019, komt er het initiatief voor een Jezuïetenschool in Molenbeek en kan Van Reybrouck een experiment aangaan in de Duitstalige gemeenschap.]] [[Bestand:Jose_Ortega_y_Gasset.jpg|thumb|550px|Jose Ortega y Gasset, geen optimist. Ortega is kritisch over de massa die hij definieert als gelijk ieder ander. De massamens is onbescheiden, zonder zelfkritiek en respectloos voor autoriteit en staat tegenover de elite. Ortega roept de aristocratie op om de leiding te nemen bij cultureel verval.]] Aan de uitersten van het spectrum staan de optimist en de pessimist. Een ander spectrum is te vormen tussen de realist en de idealist. Tussenin liggen vele interpretaties van de geschiedenis. Belangrijk is de betrouwbaarheid van wat men beweert. Hoe kan je dit nagaan? Dat gebeurt via twee strategieën: mediawijsheid en historische kritiek. Iedereen gaat aan de slag met de werkelijkheid en maakt er iets van op zijn eigen originele wijze. Waakzaamheid blijft geboden. . ;1. De optimist * Is zonder meer optimistisch wat de toekomst betreft. Technologie zal ons redden, de wereld kent alleen maar vooruitgang. Een mooie passage uit Milan Kundera's '''Ondragelijke lichtheid van het bestaan''' illustreert dit optimisme. Verder is Kundera geen typische optimist. . ;2. De pessimist * Doemdenkers zoals: Louis-Ferdinand Céline, Oswald Spengler, José Ortega y Gasset, Johan Huizinga. . ;3. De Marxist en de communist * Van Karl Marx tot Raoul Hedebouw. . ;4. De populist * Vertaalt de historische boodschappen in eenvoudige termen en gebruikt zijn verhaal voor een eigen gewin. Dictators neigen naar dit type. . {{Citaat|'''Hij (de populist) weet wat het volk wil, en dat moet volstaan. Daardoor duldt hij geen tegenspraak, daardoor heeft hij een gloeiende hekel aan het debat. Het parlement, de grondwet, de gebruikelijke democratische procedures zijn voor hem eerder hindernissen dan politieke verworvenheden. In die betekenis is populisme in wezen antidemocratisch en antiparlementair; sommigen spreken zelfs van 'proto-totalitair'. Dit duistere populisme miskent het wezen van de democratie.'''|David Van Reybrouck}} . ;5. De cartoonist * Een standup comediën die van alles een grap maakt, mensen een spiegel voorhoudt door middel van een grap. Niet altijd in dank afgenomen. Denk aan de Bataclan en Charlie Hebdo. . ;6. De relativist * Relativeert alles kapot. Problemen bestaan nauwelijks. . ;7. De structuralist * De structuren bepalen het denken. Individueel maakt een mens nauwelijks keuzes. . ;8. De kapitalist * Denkt alleen maar in economische modellen: leiders zijn managers, winners en een probleem los je op met een businesmodel. . ;9. De journalist en de columnist * Stefan Zweig en Joseph Roth . ;10. De illusionist * Goochelaars en charlatans die aan de slag gaan met de werkelijkheid . ;11. De hyperbolist * Vergroot alles uit, overdrijft . ;12. De realist * 'tja. Die hebben we nog niet gevonden :-) . ;13. De polemist * Slaagt er in om partijen die hetzelfde nastreven in ruzie te steken. Zelf komt hij er ongezien mee weg. Een spreekwoord kenmerkt hem: 'Twee honden willen een been, de derde komt er mee heen.' . ;14. De hedonis, de narcist, de egoïst en de Trumpist * Aarzelt niet om publiekelijk te liegen en benoemt alles wat hem of haar tegen de haren instrijkt [[fake news]] * Denkt alleen aan zichzelf en gaat daarvoor over lijken? * Houdt van zelfverheerlijking. . ;15. De perfectionist * Streeft perfectie na ten koste van alles. . ;16. De encyclopedist * Verzamelt kennis, zoveel mogelijk objectieve kennis om op basis van deze 'ratio' gedegen beslissingen te kunnen nemen. . ;17. De anarchist, de andersglobalist en de activist * Is te zien op manifestaties en betogingen. Roept en staat op de barricaden. * Stelt het systeem in vraag, doorgaans op een speelse, ongevaarlijke manier. . ;18. De negationist * Negeert toekomstige problemen (klimaatopwarming), of negeert wat er in het verleden gebeurde (holocaust). In sommige samenlevingen is negationisme strafbaar. . ;19. De ecologist * Ziet ecologie als een religie. . ;20. De royalist * Is koningsgezind. . ;21. De propagandist en de evangelist * Tracht aanhangers te vinden voor zijn gedachtengoed via de publieke opinie, vaak is de info eenzijdig of verzonnen. * Loopt over van bekeringsdrang. . ;22. De sadist * Houdt ervan om zijn tegenstanders te pijnigen. . ;23. De nationalist * Nationalisme is een ideologie die de staat als historische eenheid ziet. Soms gaat dit gepaard met idee van exceptionalisme om de eigen identiteit af te grenzen tegenover anderen. . ;24. De separatist * Separatisme streeft naar de terugtrekking uit een bestaande staat en het oprichten van een eigen. . ;25. De futurist * Probeert te voorspellen hoe de toekomst er zal uitzien. . ;26. De simplist * Stelt alles te eenvoudig voor. . ;27. De idealist . . ;Aan de toog '''VRAAG''': Moet ik al deze typetjes kennen? '''ANTWOORD''': Uiteraard niet. . '''VRAAG''': Waarom voer je ze hier dan ten tonele? '''ANTWOORD''': Omdat politieke debatten of monologen tegenwoordig vaak beginnen met het definiëren van de tegenstander, in plaats van het positioneren van het eigen zelf. Voor wie de debatten van op afstand volgt, klinkt dit abstract, maar een voorbeeld maak veel duidelijk. Als Wouter Beke (CD&V) in 'De Zevende Dag opdaagt (3.02.2019) en onmiddellijk zegt hoe NVA en GROEN denken over de vraag die hij krijgt voorgeschoteld, getuigt dit van[framing, iets wat doorgaans de media wordt verweten. Het is een techniek van stereotypering waar de democratie niet bij gebaat is. . '''VRAAG''': Een beetje zoals Anuna De Wever niet weet of ze een man of een vrouw is? '''ANTWOORD''': Inderdaad, je hoeft de wereld niet in categorieën op te delen. Anuna zegt: Als ik weet en ervan overtuigd ben dat ik mezelf ben - ik ben Anuna - dan volstaat dat. Niemand hoeft mij te definiëren. . '''VRAAG''': Maar hoe weet je dan met wie/wat je te doen hebt? Zo is er toch geen duidelijkheid meer? '''ANTWOORD''': Waarom zou dat moeten? Waarom wil je duidelijkheid? . '''VRAAG''': Ik ben eigenlijk op zoek naar de waarheid. Dat lijkt me een beter begrip. . '''ANTWOORD''': Zou de geschiedenis de waarheid kunnen brengen? Is waarheid geen begrip waar priesters of andere religieus geïnspireerde mensen van houden? Geschiedenis is een wetenschap en die houdt zich bezig met 'betrouwbaarheid' van informatie. Hoe dat in elkaar zit, leg ik je hieronder uit. . . == Schema == . [[File:Karl_Marx_001.jpg|thumb|350px|Karl Marx ontwikkelt zijn geschiedenisvisie volgens de dialectiek van zijn voorloper Hegel: these, antithese en synthese. Weber is evenzeer 'dief' en ontleent de begrippen aan Fichte die ze op zijn beurt stal bij Kant. Hegel streeft naar een totaalconcept van wetenschap en godsdienst, esthetica en filosofie en bekijkt de werkelijkheid als een proces van tegenstellingen, geen statisch zijn en drukt dit uit met 'aufheben' wat optillen, afschaffen en bewaren betekent. These, antithese en synthese?]] . {| class="wikitable" |- ! Visies op geschiedenis !! Pessimisme !! Optimisme !! Dialectiek |- | '''Wie maakt ze?''' || Louis-Ferdinand Céline|L.F. Céline || Milan Kundera|M. Kundera || Karl Marx |- | '''Richting''' || Circulair || Lineair || Spiraal |- | '''Resultaat''' || Doemdenken || Vooruitgangsdenken || Determinisme |- | '''Gevolgen''' || Ironie, cynisme|| Vrijheid, verantwoordelijkheid || Strijd |- | '''Doel''' || Doelloos || Groei || Klasseloze staat |- | '''Motor''' || Domheid || Verlichting || Economie & het middenveld |} . . == Objectiviteit? == . ;Kijken <gallery> Bestand:Grey square optical illusion.PNG|thumb|Vierkant A heeft precies dezelfde grijskleur als vierkant B ([[:file:Same_color_illusion_proof2.png|bewijs]]) Bestand:Grid illusion.svg|thumb|Flikkerend rooster. Het lijkt of er zwarte vlekken verschijnen Bestand:Gradient-optical-illusion.svg|thumb|De grijze balk heeft overal dezelfde kleur Bestand:Tribar.png|thumb|De [[Penrose-driehoek|driehoek van Penrose]]. Een driedimensionale figuur die niet kan bestaan Bestand:Onm_kubus2.png|Onmogelijke kubus Bestand:Impossible staircase.svg|Oneindige trap File:Blivet.png|[[Blivet]] </gallery> . . = '''GESCHIEDENIS ALS CONSTRUCTIE''' = [[File:Kortrijk-Groeningemonument.jpg|thumb|right|550px|Kortrijk, Groeningemonument uit 1906 (beeldhouwer Godfried Devreese). In Vlaams-nationalistische kring symboliseert deze slag de taalstrijd. De Vlaamse Gemeenschap riep in 1973 11 juli als feestdag van Vlaanderen uit.]] . Geschiedschrijving is, net als het nieuws, onderhevig aan trends. Het is niet zo dat de ‘geschiedenis’ het verleden objectief in beeld brengt. Historici construeren betekenis uit de chaotische werkelijkheid door feiten en gebeurtenissen te rangschikken, te interpreteren of met elkaar in verband te brengen. Zo is het resultaat van hun denkwerk verschillend. 'Al zolang ze bestaat, heeft de geschiedschrijving een ingewikkelde band met de politieke macht' schrijft Anne Morelli in haar boek ''De grote mythen uit de geschiedenis van België, Vlaanderen en Wallonië.'' Jacques R. Pauwels heeft het iets recenter over ''De grote mythen van de moderne geschiedenis.'' Hij steekt van wal met 'Mythen zijn geen leugens' maar fantasieverhalen met een kern van waarheid. Mythes bevatten 'een kern van historische werkelijkheid maar dienen niet om die werkelijkheid uit de doeken te doen. Ze streven ernaar mensen te socialiseren, hen met de stand van zaken in hun maatschappij tevreden te stellen of minstens te verzoenen, ook - en vooral - wanneer er eigenlijk goede redenen bestaan om ontevreden te zijn met de status quo en verandering te willen, eventueel zelfs radicale, revolutionaire verandering.'<ref>JACQUES R. PAUWELS. De grote mythen van de moderne geschiedenis. Epo, Berchem, 2019, p. 7-8.</ref> . . == Geschiedenis en macht == . Het lijkt op wat Morelli schrijft: 'Vanaf de oudheid heeft de historicus de machtshebbers bezongen, hun veroveringen gelegitimeerd, vanuit het verleden hun identiteit bepaald en hun voorouderlijke deugden verheerlijkt. De historicus gaf de natie zijn wortels. Te vaak vergeten we dat de historicus buiten zijn onderzoek kan. De historicus is een kind van zijn tijd, heeft zijn aandachtspunten en zijn blinde vlekken, zijn sympathieën, banden en kent de dingen waar hij beter niets over schrijft. De historicus is soms een militant of een machtsdienaar. Zo ‘maakt’ hij -bewust of onbewust - het verleden. Dé voorbeelden vinden we in de 19de eeuw, toen de romantiek naar de ziel van het volk zocht, ter onderscheid met anderen. Historici zochten de ziel en vonden ze in het verleden vol 'feiten' die, met de nodige rangschikking en interpretatie, voor deze identiteit zorgden. Deze 'mythen' toonden dat bodem en ras in een ver verleden al onze identiteit vormden.'<ref>MORELLI ANNE (Ed.). ''De grote mythen uit de geschiedenis van België, Vlaanderen en Wallonië''. Epo, Berchem, 1996, pp. 7-21.</ref> . . === Anne Morelli === . Het boek van Anne Morelli ''Les Grands Mythes de l’histoire de Belgique, de Flandre et de Wallonie'' verkocht als een zoet broodje. In enkel weken tijd gingen 10.000 exemplaren over de toonbank en lokte het boek historische en politieke reacties uit. Het magazine ''Front National de Belgique'' beschuldigde het boek ervan de fierheid van de Natie aan te tasten en de goede naam van de Belgen te besmeuren: 'Het maakt ons verleden en onze nationale helden met de grond gelijk en volgens de auteurs kan alleen een imbeciel of een idioot trots zijn op onze geschiedenis.' Extreem rechts gebruikte de argumenten in haar pamfletten. . . === Kortrijk 1302-1902 === . Jo Tollebeek en Tom Verschaffel ontmaskeren in de ''Nieuwe Encyclopedie van de Vlaamse Beweging'' de mythe van de veldslag op 11 juli 1302 waarin een leger van Vlaamse ambachtslui het Franse ridderleger op de Groeningekouter verslaan. 'Deze veldslag kaderde in het verzet van (een gedeelte van) Vlaanderen tegen de veroveringsdrang van het Frankrijk van Filips de Schone' schrijven ze. Vanaf het midden van de negentiende eeuw komt de benaming Guldensporenslag in zwang, door de publicatie van Hendrik Conscienses ''De Leeuw van Vlaanderen'' en doet de naam denken aan een romantische tijd vol heroïsche vrijheidsdrang tegen een reeks vreemde onderdrukkers: de Romeinen en Caesar, de Fransen (1302), de Spanjaarden (de Geuzen en de Tachtigjarige Oorlog), de Oostenrijkers (Jan de Lichte) en de Nederlanders. Conscience is niet de eerste die 1302 onder de aandacht brengt; toch is het zijn ''Leeuw van Vlaenderen'' die zich vanaf 1838 in het Vlaamse bewustzijn nestelt, zonder dat die in tegenspraak is met de vaderlandsliefde voor België. Naarmate de Vlaamse Beweging evolueert, verschuift de betekenis van de Guldensporenslag. . . === Vier keer feest === . De symbolenstrijd bereikt een hoogtepunt in Kortrijk in 1902, bij de zeshonderdste verjaardag. De voorbereidingen beginnen in 1891 en Guido Gezelle schaart zich achter het initiatief. Omwille van ideologische twisten onder de organisatoren komen er uiteindelijk vier feesten: op 13 juli organiseert de Vlaamsche Volksraad een eerste manifestatie; diezelfde dag betoogt het liberale Vaderlandsch Comiteit; op 17 augustus volgt het feest van de katholieken; en nog eens veertien dagen later trekken de socialisten -met tweetalige slogans ("De strijd van Kortrijk was een strijd tegen de rijken")- door de Kortrijkse straten. Door de strubbelingen raakt het standbeeld voor de Groeningekouter niet tijdig klaar; het zou in 1906 worden onthuld. De cultus van 1302 is sedert 1973 officieel: 11 juli is de feestdag van de Vlaamse Gemeenschap. . . == Ideologie == . Vertrekkend van dit soort ideeën verspreidden schoolboeken in het verleden een patriottische geschiedenis en het nationaal gevoel. Ook al kende België weinig geschiedenis-catechismussen, toch herhaalden schoolboeken generatie na generatie clichés en stereotypen die tonen dat België ten tijde van Jules Caesar een identiteit bezat. De historicus Eric Hobsbawm beschreef de geschiedenisvervalsers en stelt dat 'geschiedenis de grondstof is voor nationalistische, etnische of fundamentalistische ideologieën, zoals de papaver dat is voor de heroïneverslaafde.' . === I. Nationalisme === [[Bestand:Steuben - Bataille de Poitiers.png|thumb|550px|'''732_TECHNOLOGIE MAAKT HET VERSCHIL''' Carl von Steuben, of is het Charles Auguste Steuben? (1788–1856) schildert in 1837 de Slag bij Poitiers uit het jaar 732 in een Romantische versie. De slag is bekend omdat de stijgbeugel de doorslag geeft. Frankische ruiters ondervinden dat ze vast in het zadel zitten om hun bijlen en tweesnijdende zwaarden rond te zwaaien, zonder evenwichtsverlies. Haaksperen drukken de Moorse schilden weg zonder dat ze van hun paard vallen. Het schilderij hangt in Versailles. De stijgbeugel was niet nieuw, de Hunnen gebruikten die eerder. Voor de Brit Edward Creasy is deze slag één van de vijftien belangrijkste uit de wereldgeschiedenis. Hij beschreef dat in zijn boek ''The Fifteen Decisive Battles of the World'' uit 1851. Klopt het dat aldus Bart de Wever - dixit Europajournalist Paul Goossens - hier de Canon van de Vlaamse / Europese geschiedenis begint met de installatie van een vijand: de oprukkende Islam? Goossens schreef daarover in ''De Standaard'' het volgende: 'De eerste keer dat dit continent zich als 'Europees' manifesteerde, was toen het met de dreiging van de islam werd geconfronteerd.<ref>PAUL GOOSSENS. ''Het is zover, Bart De Wever heeft Europa ontdekt.'' In: ''De Standaard'', 24.08.2019, p. 36.</ref>]] Als het aan Bart De Wever ligt, begint de Canon van de Vlaamse / Europese geschiedenis met de installatie van een vijand: de oprukkende Islam, verslagen in 732 bij Potiers. Europajournalist Paul Goossens schreef daarover in ''De Standaard'' het volgende: 'De eerste keer dat dit continent zich als 'Europees' manifesteerde, was toen het met de dreiging van de islam werd geconfronteerd. Niet het Verdrag van Rome, wel de slag van Potiers in 732 zou, volgens De Wever, die in deze een doorslagje van die van radicaal-rechts is, het echte begin van een verenigd Europa zijn. Volgens die canon moeten Robert Schuman en Jean Monnet als fouding fathers de plaats ruimen voor de Frankische krijgsheer Karel Martel, bastaardzoon van Pepijn van Herstal en cultfiguur van extreemrechts. Tegelijkertijd wordt het concentratiekamp Auschwitz tot een Pools provinciestadje gedegradeerd en krijgt de Europese eenwording een een radicaal andere inspiratiebron. De Europese burgeroorlog (WOII) en de Holocaust verdwijnen op de achtergrond, de islamitische andere wordt nu de raison d'etre van de eenheid. Een verleden van kruistochten en de reconquista's wordt weer actueel. Daarmee ligt de Europese identiteit in de voor Vlaamse nationalisten vertrouwde antagonistische bedding. Als het Vlaamse wij een smoel kreeg, is het omdat het zich tegen de Belgische "vijand" kon afzetten. "Het is een onmiskenbaar feit" schrijft De Wever, "dat een externe vijand een zeer tastbare en doorslaggevende rol kan spelen in identiteitsvormingsprocessen." In zijn recept voor Europa zit het er allemaal in: meer Potiers en de promotie van de politieke islam tot uitverkoren Europese vijand' en een minder prominente aanwezigheid van de Holocaust. 'Is dat een radicaal-rechts verhaal?' vraagt Goossens zich af. 'Ongetwijfeld, maar niet voor De Wever. Voor hem is de Koran geen license to kill en is er geen sprake van botsende beschavingen, wel van een conflict over het voortbestaan van de moderniteit. Het zal de radicalen een zorg zijn. Hun memes en vlaggen zijn immuun voor subtiel denken. Voor De Wever daarentegen draait het allemaal rond de moderniteit. Daarom de noodzaak van een leidcultuur met de verlichting als kompas. Dat klinkt mooi, maar het valt op dat het conservatieve orkest de verlichting pas begint af te stoffen als de moslim in de buurt is. Als het over ongelijkheid, mensen in nood op de Middellandse Zee en de inspiratie van de Europese Unie gaat, stopt die muziek. De Wever houdt niet van half werk. Omdat een identitaire beweging niet zonder vijand kan, heeft hij er meteen twee in de aanbieding: de politieke islam dus en de ‘postmodernisten en cultuurrelativisten’. Dat nihilistische volkje sleurde Europa in een spiraal van identitaire zelfdestructie, cultiveerde de zelfschaamte en hypothekeert een groot verhaal over een mythisch verleden. Pas als met die binnenlandse vijand is afgerekend, kan de externe vijand worden aangepakt en ontstaat er ruimte voor Europese trots en kan met een luid ‘Europa is van ons’ het afscheid van Auschwitz afgekondigd worden.<ref>PAUL GOOSSENS. ''Het is zover, Bart De Wever heeft Europa ontdekt.'' In: ''De Standaard'', 24.08.2019, p. 36.</ref> . . === II. Media en propaganda === [[Bestand:Honoré_de_Balzac_(1842)_Detail.jpg|thumb|right|550px|Had Honoré de Balzac gelijk met zijn wijsheid dat 'achter elk groot fortuin een misdaad verscholen gaat'?]] . ==== Media indoctrinatie ==== Voor ideologieën is het verleden essentieel en wie er geen heeft, kan het uitvinden. Jacques Pauwels voegt een tweede ideologie toe. Hij stelt dat het triestig is gesteld met het historisch besef (lees: de kritische geest) en dat de media, veel meer dan het onderwijs ons doordringt van een eindeloze reeks mythes. Mythes zijn geen leugens, maar fantastische verhalen met een kern van waarheid. Naast het onderwijs kwamen het internet, de tv en de film en de sociale media. Die voegden - in het beste geval - een kennislaag aan het (ideologische) geschiedenisonderricht toe, in het meest barre geval namen ze de onderwijs-rol gewoon over of schelden sociale media er over heen. Waarom zijn die media zo ijverig bezig om ons de geschiedenis te leren kennen? Essentieel om dit te begrijpen, is dat die media heel vaak privé-eigendom zijn van superrijken. Noam Chomsky maakte die analyse al eerder. En dat er een verband bestaat tussen de media en hun eigenaars wordt doorgaans niet vermeld. Als media ter sprake komen, dan worden die vaak opgevoerd als de waakhond van de democratie, niet als propagandakanalen van multinationals en holdings. Dat deze één procent-elite (die negentig procent van alle rijkdom in haar zakken heeft) niet graag in de belangstelling staat, spreekt voor zich. Daarom zwijgen historische films over de steun die Hitler genoot van Duitse en Amerikaanse (jawel!) industriëlen en bankiers. Net omdat die één procent bang is voor een objectieve kijk, controleert ze de verhalen die ze de wereld instuurt en welke niet. Dit soort selectiviteit zien we bijvoorbeeld bij de betekenis die documentaires geven aan de atoombommen op Hiroshima en Nagasaki. Echter, meer dan om Tokyo op de knieën te dwingen, waren de honderdduizenden slachtoffers bedoeld om Moskou te intimideren. Daarom is onze kennis over de Tweede Wereldoorlog ook een Hollywoodproduct waarbij D-day belangrijker is dan wat er in Stalingrad gebeurde. Het zijn de bevoorrechten en de winnaars en niet de underdog of de slachtoffers die de geschiedenis maken. Had Honoré de Balzac gelijk met zijn wijsheid dat 'achter elk groot fortuin een misdaad verscholen gaat'? Ongetwijfeld. En daar is de één-procent-elite zich van bewust. Daarom leidt hun entertainment de aandacht af van waar het werkelijk om draait, namelijk dat rijken rijker worden en armen armer worden. Hun media slagen erin om de kapitalistische kritiek te fnuiken door bijvoorbeeld te eenzijdig te focussen op Hitler als grote schuldenaar van wat er tussen 1939 en 1945 gebeurde en niet op wie centen verdiende aan de oorlog, de wapenhandelaars, de wapenindustrie, Hugo Boss die de kledijlijn voor de Nazi's uitdacht of Bekaert uit Zwevegem (die na de oorlog de Sociale Hogeschool, het latere Ipsoc, ruimsubsidiërde) die de prikkeldraad voor de kampen leverde. Het kapitalisme heeft een vooral verborgen geschiedenis die nauwelijks onder de aandacht komt en verbergt hoe rijken rijker worden. Wie dit wil begrijpen of minstens wil analyseren kan bij de kritische geschiedschrijving terecht. . ==== Propaganda ==== In de twintigste eeuw onderzoeken communicatiewetenschappers de mediabeïnvloeding door middel van gedragsonderzoek, diepte- en waarnemingspsychologie, marketing en de metafoortheorie, taal en machtsmechanismen. In 1937, kort na de machtsovername van Hitler in Duitsland (1933) formuleert het Amerikaanse Institute for Propaganda hoe propaganda werkt. . 1. '''Plain Folks Appeal''': gebruik realistische situaties die iedereen herkent, wees betrokken op volkse thema's; . 2. '''Bandwagon Appeal''': als iedereen achter dezelfde kar loopt, moet de boodschap die de kar verspreidt wel juist zijn. Als iedereen in de rij staat voor een ijsje, zijn ze per definitie lekker. We kennen voorbeelden van zelfstandigen die in die optiek de kunstmatige klant creëren; . 3. '''Misleading Numbers''': gebruik desnoods misleidende cijfers, nuanceer harde feiten; . 4. '''Transfer''': gebruik vlaggen, wapenschilden, titels, uniformen, symbolen… iedereen herkent ze; . 5. '''Celebrity''': verwijs naar beroemdheden, namen en autoriteiten, uit het heden en het verleden, prijs de 'comming man' als het voorbeeld voor de toekomst. Deze leider zal ons redden; . 6. '''Glittering Generalities''': grootsprakerige algemeenheden zorgen voor positieve connotaties; . 7. '''Stereotyping''': scheldgedrag herleidt tegenstanders tot karikaturen, maak er een cliché van; . 8. '''Call to Action''': Roep op tot actie zodat mensen niet langer hun schouders ophalen maar zich inzetten en gewaardeerd voelen; . 9. '''Card-Stacking''': schik de kaarten op een andere wijze, bepaal de volgorde van de presentatie. Hou kaarten achter de hand en speel ze uit indien nodig of hou kaarten achter en verzwijg. . . === III. Veiligheid en angstcultuur === [[Bestand:Chernobyl_Hotel_with_reactor_in_background.jpg|thumb|right|550px|De kernramp van Tsjernobyl maakte Ulrich Becks publicatie uit 1986 over de risicosamenleving tot een bestseller in Duitsland.]] Een derde ideologie focust op wat René Munnik in zijn boek 'Geweldig' de 'veiligheidsideologie' noemt. Zijn er objectieve redenen om aan te nemen dat onze werkelijkheid zo onveilig is? Of zijn we gewoon gevoeliger voor onveiligheid? Ulrich Beck spreekt in 1986 over 'Risikogesellschaft'. . Zijn boek ''Risikogesellschaft: Auf dem Weg in eine andere Moderne'' (Risicomaatschappij: op weg naar een andere moderniteit) kreeg door de kernramp van Tsjernobyl de status van bestseller en is snel in het Engels vertaald. Het begrip wijst er ''niet'' op dat onze tijd gevaarlijker is dan vroeger. Gezien de levensverwachting, de technologie en de welvaart leven we veiliger dan ooit: ziektes en hongersnoden, natuurrampen en epidemie lieten we achter ons. Met de risicosamenleving wijst Beck op: . 1. de risico's (kernrampen, klimaatsverandering) zijn veroorzaakt door de neveneffecten van onze hoogtechnologische en welvarende, onze moderne en verlichte samenleving (die alles beheersbaar zou houden). . 2. risico's, zowel reëel en vermeend nodigen uit tot een angstcultuur via propaganda, ideologie of als ultieme utopische preventie waarbij alles onder controle te houden is. . 3. de risico's zijn er om te blijven. Wie nog geboren moet worden kan last krijgen. . 4. de risico's zijn niet lokaal, maar wereldwijd. . 5. de risico's treffen alle klassen, elk ras, alle leeftijden en sekses. . 6. de risico's zijn onzichtbaar. Alleen deskundigen merken ze op.<ref>Zie RENE MUNNIK (Ea.). ''Geweldig! Over de vanzelfsprekendheid van geweld.'' Valkhof Pers, Nijmegen, 2005, p. 7-11.</ref> . . === IV. Complottheorieën === Complottheorieën halen hun sterkte omdat ze gebaseerd zijn op selectief en speculatief bronnengebruik en hun wantrouwen tegenover wetenschappelijke kennis. Een complottheorie vertrekt van de overtuiging dat verborgen groepen met kwade bedoelingen gebeurtenissen sturen. Kenmerkend is: een verborgen elite; controle; toeval bestaat niet; wantrouwen in officiële verklaringen; het tegenbewijs is deel van het complot. De vraag draait vaak rond de vraag: "Wie heeft macht?" en "Waarom gebeuren dingen?" Complottheorieën bieden eenvoudige antwoorden op complexe processen. Juist omdat zoveel vragen onbeantwoord blijven, ontstaan talloze theorieën. Miljoenen mensen dat de maanlanding van 1969 in een studio is opgenomen. Voorbeelden zijn gecreëerd rond De bende van Nijvel (1982-1985) en hun link met extreemrechtse netwerken, de staatsveiligheid, het NAVO-netwerk Gladio en politieke elites. De aanslagen van 11 september 2001 behoren tot de meest besproken complotthema's. Veel theorieën stellen dat de Amerikaanse overheid betrokken was en dat de Twin Towers gecontroleerd zijn opgeblazen. Recenter zijn de theorieën rond QAnon, de Great Reset, vaccinatiecomplotten, omvolkingstheorieën, de klimaatontkenning... . . ;Kijken <gallery> Bestand:Goedendags in het museum Kortrijk 1302 9-01-2010 14-20-13.JPG|Resten van goedendags Bestand:Paardenhangertje_van_Gwijde_van_Namen_Kortrijk_1302__9-01-2010_14-22-14.JPG|Paardenhangertje van Gwijde van Namen File:Battle_of_Courtrai2.jpg|De Guldensporenslag, tot de negentiende eeuw vergeten, daarna vanonder het stof. Met een doel. File:Nicaise de Keyser04.jpg|Voorstudie van de slag door Nicaise de Keyser. File:Guido_Gezelle.jpg|Guido Gezelle (1830-1899) File:Hendrik_Conscience.jpg|Hendrik Conscience (1812–1883) File:Leeuwvanvlaenderen.gif|De Leeuw van Vlaanderen verscheen in 1838 File:Groeningepoort.jpg|Groeningepoort in Kortrijk File:Kortrijk_Groeningeabdij_museum.JPG|Museum Kortrijk 1302 </gallery> . . == Morele paniek en fake news == . [[Bestand:RebeccaNurse-inChains.jpg|thumb|right|550px|De heksenprocessen van Salem in Amerika begonnen in 1692 en resulteerden in minstens 24 ter dood veroordelingen. Beschuldigingen ten aanzien van vooraanstaanden stopten de processen en deden de morele paniek verdwijnen.]] [[Bestand:Deep_throat_PD_poster_(restored).png|thumb|right|550px|In deze film is de vrouwelijke seksualiteit het thema. Er zijn eindeloze processen gevoerd over de film. In 23 Amerikaanse staten is die verboden, in het Verenigd Koninkrijk is hij illigaal tot het jaar 2000. Nederland was toleranter. De film draaide uitsluitend voor meerderjarigen in bioscopen met minder dan vijftig zetels.]] Fake news kan leiden tot morele paniek. Morele paniek is een buitenproportionele, vijandige en gemediatiseerde reactie op een situatie of technologie, een persoon of groep, die waarden en normen lijken te bedreigen. Het begrip verklaart maatschappelijke angstreacties die niet in verhouding staan tot de ernst, het risico, de schade of de dreiging. Morele paniek is een sleutelbegrip uit de sociologie en criminologie en zou voor het eerst gebruikt zijn door Marshall McLuhan in 1964. Jock Young introduceerde het in 1971 in de criminologie en de socioloog Stanley Cohen gaf het begrip bekendheid in zijn klassieker ''Folk Devils en Moral Panics'' uit 1973. Daarin beschrijft hij de jeugdbendes, de ‘Mods’ en de ‘Rockers’. [[File:Waarom geloof jij fake news.webm|thumb|550px|Waarom geloof jij fake news? - Universiteit van Vlaanderen]] . . === Fasen === . Morele paniek is gefaseerd en begint met een stereotiepe en overdreven voorstelling van een gebeurtenis. Daarna wordt die geassocieerd met soortgelijke gevallen en gepresenteerd als symptomatisch voor een maatschappelijk probleem. Vervolgens wakkeren doemscenario’s de angst aan en escaleert het tot er justitiële, politionele of juridische maatregelen komen. Soms ebt de paniek na een tijd weg, soms duurt de golf zo lang dat het zelfbeeld van de samenleving verandert. Voor de samenleving maakt het weinig uit of de oorzaak wel of geen hersenschim is en geldt het Thomas-theorema: ''als mensen situaties als werkelijk definiëren, zijn zij werkelijk in hun gevolgen''. Niet de situatie zelf, de perceptie geeft de doorslag. . . === Voorbeelden? Legio! === . * Satanisch ritueel misbruik. . * De heksenjacht in Vlaanderen (met hoogtepunten tussen 1590-1610) en de processen zoals die in Salem. . * De gevolgen van masturbatie. . * De paniek en massahysterie die in 1938 ontstond bij het hoorspel ''The War of the Worlds'' van het Amerikaanse radioprogramma Mercury Theatre on the Air. Luister hier: [http://sounds.mercurytheatre.info/mercury/381030.mp3 War of the Worlds]. . * De zorgen over genetisch gemanipuleerde voeding. . * De invloed van televisiegeweld of in games zoals in Canis Canem Edit en de GTA-reeks. . * Imitatiegedrag van jongeren bij het zien van pornografie zoals in de film ''Deep Throat''. . * In de zomer van 1984 rapporteerden kranten na een dodelijke vechtpartij op het strand van Egmond in Nederland over het ‘kustgeweld’, de ‘geweldsgolven’ en ‘-explosies’, ‘uitbarstingen’ en ‘epidemieën van geweld’, alsof het natuurverschijnselen waren. De paniek kreeg ook de politie, justitie, de horeca en het lokale bestuur in zijn greep en ebde na enige tijd weg. . * De mediareactie en die van de overheden na de aanslagen op 11 september 2001 en de terroristische aanslagen in Madrid van 11 maart 2004 en de terroristische aanslagen in Londen van 7 juli 2005. In hun representatie van ‘het’ terrorisme dragen overheid en media bij tot paniek omdat ze onnodig angst zaaien door burgers vertrouwd te maken met dreigingen. Dit simplisme brengt de moeizame interetnische verhoudingen onder spanning en leidt de aandacht af van oorlog of genocide. . * De negentiende-eeuwse angst om levend begraven te worden, leidde in 1868 tot het patent op de lijkkist met een ladder voor een uitvinder uit New Jersey. . * In het Engelse Middlesbrough worden in 1987 121 kinderen uit hun huizen geplaatst na misbruik. Artsen gebruikten de techniek 'reflex anale oprekking' waarbij ze de billen uit elkaar schuiven en de anus bestuderen. Later bleek de techniek onwetenschappelijk en met de meeste kinderen was niets aan de hand. . * De angst voor de atoombom tijdens de koude oorlog. . * De angst voor ongrijpbare vijanden zoals al-Qaeda, fijnstof, dioxine, zendmasen... . . = '''BETROUWBAAR''' = [[Bestand:Van_Olden_Barneveldt_Verhoeven_1619.gif|thumb|right|550px|Abraham Verhoeven, een prille 'gazettier' besloot zijn artikels in de Antwerpse krant de ''Nieuwe Tijdinghen'' met het zinnetje "Oft waer is, sal den tydt leeren.' De auteur waarschuwt zo zijn lezers in de vroege zeventiende eeuw voor te hoog gespannen verwachtingen inzake de betrouwbaarheid van zijn schrijfsel. Het bericht is nog relevant. De illustratie vertelt het 'Verhael hoe ende in wat manieren den heere Johan Van Olden-Barneveldt, Advocaet van Hollandt ende den Vrieslant/ is Onthalst gheworden smaendachs voor noen den xiij Mey Anno Duisent zes hondert neghen-thien; T'hantwerpen/By Abraham Verhoeven/op de Lombaerde Veste/inde gulde Sonne, 1619.']] . {{Citaat|'''Door de fragmentarisering van alle kennis is de beleidsvorming er natuurlijk eenvoudiger op geworden. De hooggespecialiseerde takken van moderne wetenschap zijn zo ondoorzichtig geworden dat de mensen die daarin werkzaam zijn, noodgedwongen tot hun dertigste of langer door moeten studeren tot ze kunnen toetreden tot de nieuwe geestelijkheid. Een lange leertijd hebben ze allemaal, maar dat betekent nog niet dat ze het altijd eens zijn over de beste aanpak. De SARS-CoV-2-pandemie heeft duidelijk gemaakt dat de onenigheid onder experts zich zelfs kan uitstrekken tot schijnbaar simpele beslissingen, zoals over het gebruik van een mondkapje. Eind maart 2020 (de pandemie was drie maanden oud) adviseerde de Wereldgezondheidsorganisatie daar nog tegen, tenzij een persoon was besmet, en pas begin juni werd dat advies bijgesteld. Hoe kunnen mensen zonder specialistische kennis daarin partij kiezen of wijs worden uit debatten die vaak eindigen met het intrekken of ontmantelen van claims die daarvoor nog alles bepalend waren?'''|Vaclav Smil}} . Wat de betrouwbaarheid van deze encyclopedie betreft, daar gaan we even klassikaal door. We nemen een schrijfstok of een griffel en een schrijfplank, lei genaamd. We noteren drie vragen, het antwoord erop hoor je in de les. . * Ten eerste: Wat is het risico als men onbetrouwbare informatie voor waar aanneemt? . * Ten tweede: Wat is betrouwbaarheid? . * Ten derde: Hoe kan ik de betrouwbaarheid van informatie peilen? Peilen is een term uit de scheepvaart, peilingen doe je steeds opnieuw, want je positie verandert constant. . [https://www.youtube.com/watch?v=hA2p8EqvLLI '''♥ LESOPNAME B. WYDOOGHE: WAT IS BETROUWBAARHEID? (20 Min.)'''] . . [https://www.youtube.com/watch?v=Xs0K4ApWl4g '''♣ LUISTER HIER NAAR DE GROOTSTE MISLEIDING UIT DE TWINTIGSTE EEUW'''.] . . == Weet je dat…? Tuurlijk wel. == * Je in naam van iemand anders kan SMS'en? . * Fototrucage mensen mooier maakt? Of lelijker, als het moet… Vrijwel elke foto in de krant of op internet is bewerkt! Kijk eerst naar [https://www.youtube.com/watch?v=iYhCn0jf46U dit filmpje van Dove] of naar deze ontmaskering. . * Er berichten gemaakt worden om journalisten een loer te draaien. Dergelijke berichten worden canards genoemd. Ze verschillen soms nauwelijks van stadslegendes. . * Goed ogende websites valse informatie doorspelen? . * Journalisten opzettelijk foute berichten de wereld insturen? Kijk op het impulscentrum naar (minstens) een van deze reportages. 1. Orson Welles War of the Worlds (Canvas Days that shook the World); 2. Bye bye Belgium (RTBF). . * Een verkeerd bijschrift bij een prima foto snel geplaatst is? . * De zetduivel vaker toeslaat dan gedacht? . * Sommige mensen wel heel goed gelovig zijn. Klik hier en bel en sms één jaar gratis. In tien dagen tijd tekenden 7200 jongeren in op dit aanbod. . * Een fout gespelde naam? Een foutief jaartal? Een verkeerde leeftijd of woonplaats? Tja, iedereen maakt fouten, niet? . Voor je info gebruikt, evalueer je die. “Ik heb de pest aan informatie, je kunt je eigen vooroordelen niet meer vertrouwen” schrijft Jan Blokker ergens. Het citaat is in een mum van tijd gevonden, geknipt en geplakt in dit document. De referentie is uiteraard vergeten. Informatie wordt altijd gemaakt. Woordvoerders, journalisten, fotografen, redacteurs… één voor één maken zij nieuws of geschiedenis. Toch wordt die menselijke oorsprong snel vergeten. Niet alleen de Bachelor in de Maatschappelijke veiligheid maar elke discipline evalueert informatie. Uiteraard vereist de doorlichting kennis van zaken, maar niettemin bestaan er “typevragen” die ongeacht het onderwerp gelijk zijn. Zo dient de informatie controleerbaar, nauwkeurig, volledig, redelijk en eerlijk, relevant en actueel te zijn, er dient structuur, overzichtelijkheid en een lay-out te zijn. Voor je aan de controle begint ga je de bedoeling van de makers na. Wat is de aard van je bron? * Informatief? * Persoonlijk? * Commercieel? * Opiniërend? . {| |[[Bestand:St Petersburg Union of Struggle for the Liberation of the Working Class - Feb 1897.jpg|thumb|550px|Revolutionaire club van St. Petersburg, 1897, kort voor de arrestatie door de Russische geheime dienst. In het midden zit Vladimir Lenin.]] |[[Bestand:St Petersburg Union of Struggle for the Liberation of the Working Class - Feb 1897 - Altered.jpg|thumb|560px|Dezelfde revolutionaire club van St. Petersburg, 1897, nadat Alexander Maltsjenko in 1930 bij Jozef Stalin in ongenade viel, werd hij verwijderd.]] |} . == Controleerbaar == [[Bestand:CBC_journalists_in_Montreal.jpg|thumb|rigth|550px|Van informatie die een redactionele controle onderging stijgt de betrouwbaarheid. Hier de redactie van de Canadian Broadcasting Corporation in Montreal (Canada) in 1944.]] . Betrouwbare info is controleerbaar. Van moeilijk te controleren info daalt de betrouwbaarheid. Anonieme info is onbetrouwbaar. Een cartoon uit The NewYorker toont twee honden voor een monitor, waarvan de ene zegt: ‘Op internet weet niemand dat je een hond bent.’ Een goede site bevat net als een boek de naam van de maker en zijn functie, de naam van de organisatie, een contactadres, een redactieteam, het doel van de organisatie en een datering. Het controleren begint dus met de vraag naar de auteur. Dit maakt een mail mogelijk of een extra controle via Google. Zoek uit wat de expertise van de auteur is, door zijn opleiding, werkomgeving of andere documenten te vinden. Verder kan de maker de controleerbaarheid vergemakkelijken door zijn tekst te onderbouwen met linken, een bibliografie of voetnoten. Eindigen sites op .ac.be of .edu, .org of .gov zijn het universiteiten, organisaties en staatsinstellingen. Trianguleren is het vergelijken van de informatie met minstens twee andere [relevante] bronnen. Twee is noodzakelijk, want op internet wordt veel overgenomen. Als meerdere webpagina’s hetzelfde zeggen over een onderwerp, werkt dit geruststellend. Maar let op, dit kan vals zijn. Wil je meer zekerheid, dan is het nodig om ofwel de site goed te bestuderen, te vergelijken of de commentaren op verwijspagina’s te lezen. Bij tegenstrijdige informatie is het belangrijk te weten welke auteur het meeste autoriteit heeft. Laat in je studie niet na om te wijzen op botsende visies en tegenstrijdige ideeën. Dit helpt bij het ontwikkelen van je eigen mening. . == Nauwkeurig en volledig == . Als je evalueert op nauwkeurigheid ga je na in welke mate er slordigheden of onnauwkeurigheden voorkomen. Verkeerd taalgebruik en tikfouten tonen aan dat de auteur weinig aandacht schenkt aan de inhoud. Let op voor vage omschrijvingen zoals “men beweert dat er veel wordt…” Dit zijn teksten die lucht verkopen. Op internet verschijnt regelmatig onvolledige info. Andere info is bewust onvolledig en werkt als smaakmaker of zet aan tot kopen, sommige bronnen behandelen het onderwerp oppervlakkig of wekken de indruk het onderwerp volledig te dekken, maar stellen na consultatie teleur. . == Redelijk == . Objectiviteit bestaat niet. De ‘werkelijkheid’ in taal gieten is ontzettend moeilijk: gewild of ongewild, steeds kijk je door filters van voorkennis, afkomst, behoeften, verwachtingen… Wat je ziet is cultureel bepaald. De discussie subjectief en objectief is hier aan de orde. Daarom is het onredelijk een auteur te vragen objectief te zijn. Verwacht van de auteur dat hij afstand doet van vooringenomenheid, een redelijke argumentatie gebruikt en eventueel uiteenlopende visies poneert. Vraag je af welk belang de auteur bij het onderwerp heeft. Zo rapporteert Greenpeace anders over een olietanker dan de eigenaar. Hoe redelijk is de informatie? Worden de ingenomen standpunten geëxpliciteerd? Wordt de website gesponsord? Hoe evenwichtig worden tegengestelde standpunten gepresenteerd? Is de term 'subsidieslurpers' een alitererende metafoor die wat suggereert of een objectief begrip? FEITEN ≠ TAAL . REALITEIT ≠ JE MENING . FEITEN ≠ JE MENING ≠ TAAL In hoeverre weerspiegelen gedachten realiteit? En, in welke mate zijn we in staat om de realiteit die we feiten noemen, te beschrijven? . == Eerlijk == [[Bestand:Pinocchio_1940.jpg|thumb|right|550px|Eerlijke info staat tegenover leugenachtige info en die is niet altijd even makkelijk te herkennen als bij Pinocchio.]] . Eerlijkheid is het (on)bewust manipuleren, verdraaien of verzwijgen. Worden de standpunten eerlijk gepresenteerd? Neemt de auteur een standpunt in? Is de partijdigheid acceptabel? Wordt dat standpunt gepresenteerd als een mening of als een feit? Eerlijkheid gebiedt dat feiten als feiten voorgesteld worden en meningen als meningen. . ;Feiten . Een feit is aanvaard omdat dit bleek uit onderzoek of omdat het aanvaard is. In het alledaags taalgebruik is een feit “zeker” en kan het geobserveerd worden. Als het feit een tijd bestaat, is dit een situatie of een structuur. Als het om een verandering van structuur gaat, is dit een proces [industrialisatie, emancipatie]. Een kortstondig proces is een gebeurtenis. Zoek voor onderstaande 'feiten' voorbeelden. . * Object (voorwerp), bv: . * Plaats (ligging), bv: . * Gebeurtenis (kwestie), bv: . * Structuur (situatie of toestand), bv: . * Proces (evolutie) bv: . . ;Meningen . Over een mening kan je discussiëren. Een mening is een waardeoordeel of vooroordeel, een voorkeur en verwachting, een veronderstelling of een stelling. De nuances zijn subtiel. Een waardeoordeel berust op een interpretatie die je aanvaardt maar niet met feiten te ontzenuwen is, omdat de feiten verschillend worden uitgelegd. Bij een vooroordeel is men zich niet bewust van het waardeoordeel. Een veronderstelling en een stelling liggen dicht bij elkaar, net als een voorkeuren en verwachtingen. Een veronderstelling berust op een indruk of interpretatie, een stelling wordt gevolgd door een argumentatie en gaat vooraf aan een redenering [want, immers, daaruit volgt]. Een voorkeur leidt je aandacht [af]. Bij een voorkeur kan je kiezen, bij een verwachting [hoop] hoeft het object niet eens aanwezig te zijn. . * Vooroordeel (een ongecontroleerde mening), bv: . * Waardeoordeel (interpretatie), bv: . * Stelling (positie), bv: . * Veronderstelling (hypothese), bv: . * Voorkeur (neiging), bv: . * Verwachting (hoop), bv: . Laat extreem positieve en extreem negatieve meningen voor wat ze zijn. Soms laten journalisten hun mening in de tekst klinken zoals in dit citaat. “De scheiding der machten werd pas in de zeventiende eeuw geproclameerd door John Locke.” Het woordje ''pas'' zorgt dat een feit als mening voorgesteld wordt. Ook het omgekeerde is mogelijk, zoals deze uitspraak: “Een vondelingenschuif is moreel verwerpelijk en een welvaartsstaat onwaardig.” Dit is een mening die als feit wordt omschreven. Beter zou zijn “Ik vind een…” Het is een kwestie van academische training. Veel moeilijker is om als lezer feiten te herkennen die als mening zijn omschreven of om meningen te herkennen die als feit zijn omschreven. . == Wetenschappelijk of populariserend? == . * Kijk naar [https://www.youtube.com/watch?v=9r8GNYi5K-Y deze (Belgische) reportage] en [https://www.youtube.com/watch?v=CMne7lqobT8 deze (Nederlandse) reportage] waarbij Bart Van Loo zijn boek De Bourgondiërs voorstelt. Er komt kritiek op zijn aanpak: Bart van Loo zou de geschiedenis te eenzijdig voorstellen. [https://www.youtube.com/watch?v=7gOlTlqY41s Kijk hier.] == Fictie versus non-fictie == [[File:Orson_Welles_1937.jpg|thumb|550px|Orson Welles liet in 1938 de wereld weten wat er kan foutlopen als men te goedgelovig is en onbetrouwbare informatie voor waar aanneemt of als men fictie met non-fictie gaat verwarren.]] [[Bestand:Posta_Romana_-_1959_-_Laika_120_B.jpg|thumb|550px|Laika, de eerste hond in de ruimte. Hoeveel dieren gingen haar voor? Laika keerde nooit terug, dat wordt weinig gezegd. Laika ging niet als eerste dier de ruimte in, wel als eerste dier in een baan om de aarde. Voor haar waren er al dieren in de ruimte. In 1947 stuurden de VS. fruitvliegen mee op een raketvlucht. In 1948 en 1949 volgen de apen Albert I en Albert II. De Sovjet-Unie lanceerde vanaf 1951 honden op suborbitale vluchten. Dezik en Tsygan bereikten de ruimte en keren levend terug. Op 3 november 1957 is Laika, een zwerfhond uit Moskou, gelanceerd aan boord van Sputnik 2. De Sovjets wisten vooraf at er geen mogelijkheid was om haar terug te brengen. Jarenlang vertelde de Sovjetregering dat Laika dagen overleefde en daarna humaan euthanaseerde toen de zuurstof opraakte. Het verhaal bleek onwaar. In 2002 maakten Russische wetenschappers bekend wat er gebeurde. Kort na de lancering werkte het koelsysteem van de capsule niet goed. De temperatuur in de cabine liep op en Laika stierf na vijf tot zeven uur, door oververhitting en stress. De Sputnik bleef maanden rond de aarde cirkelen en op 14 april 1958 keerde de satelliet ongecontroleerd terug in de atmosfeer en verbrandde. Laika's resten gingen verloren.]] . Als Fictie en non-fictie zich met elkaar gaan vermengen wordt het voor de kijker, luisteraar of lezer wel moeilijk om het waarheidsgehalte of de betrouwbaarheid te peilen. De VPRO documentaire van 52 min. Kijk aandachtig naar het bedrog der bedriegenis. Trek er een uurtje voor uit en lees vooral niet verder, anders is de fun er af. . Wat je zag is ''Opération Lune'' die probeert aan te tonen dat we erg gevoelig zijn voor misleiding door te stellen dat Stanley Kubrick de eerste stappen op de maan in een studio filmde. Deze regisseur kennen we van Dr. Strangelove or: How I Learned to Stop Worrying and Love the Bomb, 2001: A Space Odyssey (uit 1968), A Clockwork Orange, Barry Lyndon, The Shining, Full Metal Jacket en Eyes Wide Shut. Deze regisseur heeft uiteraard niets met de maanlanding van doen, hij is postuum opgevoerd als regisseur van de allerbelangrijkste film ter wereld. ''Opération Lune'' is geen documentaire maar een 'mocumentaire'. Ze wil de kijker te misleiden. Waarom? Puur om aan te tonen dat mensen te of erg goedgelovig zijn. Tot op welk punt ben jij meegegaan in dit verhaal? . Het woord Mocumentaire komt uit de combinatie van documentaire (feiten en waarheidsgetrouwe rapportage) en de M van Movie (fictie) en 'to moc', iemand op het verkeerde been zetten. Pas op het einde is het duidelijk dat het om een grap gaat. Sommige studenten kijken de film vol (on)geloof uit, anderen zijn al vanaf de helft kritisch... Hoe gealarmeerd was jij? . ;Kijken * [https://www.youtube.com/watch?v=EqHg8YSJWRk Operation Lune] BEELDFRAGEMENT debat met William Karel, regisseur van de mocumentaire. ;De hoofdpersonages <gallery> A11v 1092338.ogg|Armstrong stapt als eerste mens op de Maan (tv) File:Yuri-Gagarin-1961-Helsinki-crop.jpg|'''Joeri Gagarin (1934–1968) was geen lang leven beschoren.''' File:Aldrin_Apollo_11.jpg|'''Buzz Aldrin, Apollo 11, gefotografeerd door Neil Armstrong''' File:Ap11-s69-31740.jpg|'''Bemanning Apollo 11''' File:Kennedy_vonbraun_19may63_02.jpg|'''Wernher von Braun met John F. Kennedy gekend als J.F.K.''' File:Dornberger-Axster-von_Braun_(jha).jpg|'''Von Braun bij de overgave.''' File:V1_Soest.JPG|'''V1-rakket.''' File:V-2-Nederlands.jpg|'''V2-raket)''' File:First photo from space.jpg|'''In 1946 neemt een V2 de eerste foto's uit de ruimte.''' File:Project_Paperclip_Team_at_Fort_Bliss.jpg|'''Operatie Paperclip: Von Braun ging niet alleen naar de V.S.''' </gallery> . . == Relevant en actueel == . Relevant wil zeggen betrekking hebben op je onderwerp. Wanneer is de info gepubliceerd? Wanneer is de site gemaakt en voor het laatst aangepast? Hoe actueel zijn de links? . == Lay out == . Een aantrekkelijke lay-out en een overzichtelijke navigatie bewijzen aandacht voor de paginaontwikkeling. Doorgaans wijst dit erop dat er aan de inhoud is gewerkt. Maar de redenering is niet absoluut. Het kan dat een grafisch talent een fijne inhoudloze pagina maakt, of dat vorsers geen grafisch verstand hebben. 'De inhoud is belangrijker dan de vorm' klinkt het argument dan. Maar toch. Schreeuwerige pagina’s duiden op informatietekort, op een vingeroefening of verdoezelen de onkunde van de maker. Vragen over de esthetica helpen bij de evaluatie. . ;Stel vragen zoals: . * Hoe verzorgd zijn de tekst en de afbeeldingen? . * Worden er compositieprincipes gevolgd? . * Is het ontwerp complex? Oogverblindend? . * Is de tekst leesvriendelijk? . * Is de structuur overzichtelijk? . * Is de lay-out of de interface duidelijk? . == Informatie in tijden van oorlog == . {{Citaat|'''In oorlogstijd is de waarheid het eerste slachtoffer.'''|Boake Carter, journalist, 1900-1944.}} . {{Citaat|'''Voltaire heeft het ons geleerd: we moeten systematisch aan alles twijfelen.'''|Anne Morelli}} . Tijdens oorlogen of andere conflicten tussen twee groepen duiken tien principes die de propagandamachine ondersteunen. Anne Morelli somt ze op. # 'Wij willen geen oorlog.' # Alleen de vijand treft schuld, die heeft om oorlog gevraagd. # Dit is geen oorlog tegen de mensen, maar tegen de leider van de tegenpartij. # Het doel is nobel, zeker geen materieel gewin. # De vijand begaat wreedheden. Als wij schade berokkenen is dat per ongeluk. # De vijand gebruikt illegale wapens. # Onze verlies is beperkt, die van de vijand groot. # Kunstenaars en intellectuele steunen de zaak. # De oorlog heeft een heilig karakter. # Wie de propaganda in twijfel trekt, is een verrader. . . = '''PINOKKIOTEST''' = . De Pinokkiotest is een checklist die je helpt inschatten hoe (on)betrouwbaar sommige info is. Je kan de test vinden op [http://sadan.wdfiles.com/local--files/5-evalueren/PINOKKIOTEST.pdf deze vragenlijst]. De test is vergelijkbaar met de [https://www.hogeschoolrotterdam.nl/globalassets/mediatheek/downloads/craap-scoreformulier-nl.pdf CRAAP]-test die in het vak informatievaardigheden ter sprake komt. . . = '''EXAMENVRAGEN''' = . . == A-Vragen == . (S&V)Wie of wat zijn en wat is de betekenis van: Apollo (god), Nietzsche, Herbert George Wells, Howard Koch, Orson Welles, Jozef Stalin, Koude Oorlog, kunstmaan, The War of the Worlds, Milan Kundera, De ondraaglijke lichtheid van het bestaan, Louis-Ferdinand Céline, Reis naar het einde van de nacht, Voyage au bout de la nuit, Anne Morelli, De grote mythen uit de geschiedenis van België, Vlaanderen en Wallonië, Guido Gezelle, Hendrik Conscience, Kortrijk 1302, De Leeuw van Vlaenderen (1838), Aufklärung, Immanuel Kant, Diderot, D'Alembert, Voltaire, John Locke (1632-1704), 1776, Amerikaanse Onafhankelijkheidsverklaring, Montesqieu (1689-1755), Jean Jacques Rousseau, Franse Revolutie, Glorious Revolution, 1688, Charles Darwin (1809-1882), Robespierre, Karl Marx, René Descartes, Opération Lune, J.F. Kennedy, Werhner von Braun, Joeri Gagarin, Richard Nixon, Houston (Texas), Cape Canaveral (Florida), Mocumentaire, Stanley Kubrick, 21 juli 1969, Neil Armstrong, Apollo 11, Apolloprogramma, Operatie paperclip. . . == B-Vragen == . * S&V.In de geschiedenis kunnen we verschillende denkrichtingen onderscheiden. Zo kunnen we het model van de "eeuwige terugkeer" tegenover het "verlichtingsmodel" plaatsen. Illustreer dit op het niveau van het denken over geschiedenis, het resultaat, het doel, de richting, de motor en de gevolgen van dit denken. Geef bij beide richtingen één of meerdere vertegenwoordigers. . * S&V."De verlichting is geen soort filosofie, maar een 18de eeuws fenomeen, waarbij groepen intellectuelen gefascineerd worden door de ontdekkingen van de wetenschap en door de filosofische reflecties die hierover gemaakt worden in de vorige eeuw. Het is een nieuwe geest die door Europa waait. Men wordt er zich van bewust dat de denkwijzen van de 17de eeuw reeds heel wat realiseerden in de fysica. Nu de tijd gekomen is om..." 1. Welke kenmerken kun je met betrekking tot de verlichting aangeven; 2. Wat zegt Kant over die verlichting; 3. Kun je ook een kritiek op dit vooruitgangsoptimisme formuleren? . * S&V.Leg uit en toon aan met voorbeelden: "Historici construeren betekenis uit de chaotische werkelijkheid door feiten en gebeurtenissen op een bepaalde manier te rangschikken, te interpreteren of met elkaar in verband te brengen. Objectiviteit is niet mogelijk." . * Wat kun je vertellen over Karl Marx en het dialectisch principe? . * S&V.Plaats in chronologische volgorde en wat weet je over... 1. Milan Kundera, 2. Louis-Ferdinand Céline, 3. Anne Morelli, 4. Hendrik Conscience, 5. Immanuel Kant, 6. Christus. . * S&V.Plaats in chronologische volgorde en wat weet je over... 1. Diderot en D'Alembert, 2. Charles Darwin, 3. J.F. Kennedy, 4. Orson Welles, 5. Copernicus, 6. Plato. . * S&VPlaats in chronologisch volgorde en wat weet je over... 1. Karl Marx, 2. Apollo 11, 3. H.G. Wells schrijft The War of the Worlds, 4. Voltaire 5. Orson Welles maakt een radioprogramma met de naam War of the Worlds, 6. Franse Revolutie. . * S&V.Plaats in chronologische volgorde en wat weet je over... 1. Apolloprogramma, 2. John Locke, 3. Neil Armstrong zet eerste stappen op de maan, 4. Robespierre, 5. Nietzsche, 6. Scheiding Oost- en West-Romeinse rijk. . * S&V.Plaats in chronologische volgorde en wat weet je over... 1. De Amerikaanse Onafhankelijkheidsverklaring, 3. Glorious Revolution, 3. René Descartes overlijdt, 4. Opération Lune (mocumentaire), 5. Werhner von Braun, 6. Guldensporenslag. . * S&V.Plaats in chronologische volgorde en wat weet je over... 1. Joeri Gagarin overlijdt, 2. Het Colosseum wordt gebouwd, 3. Richard Nixon wordt president, 4. Tweede Wereldoorlog, 5. Stanley Kubrick maakt zijn laatste film, 6. De eerste Kruistocht. . * S&V.Wat is betrouwbaarheid? Wat is het risico als men onbetrouwbare informatie voor waar aanneemt? . * S&V.Leg uit, waarom is de Spoetnik 1, de eerste satelliet zo belangrijk. Situeer ze in de tijd. Betrek woorden zoals Koude oorlog, Gagarin, Expo '58, Kennedy en Space Race in je antwoord. . . == C-Vragen == . * S&V.Kundera: "De idee van de eeuwige terugkeer der dingen is raadselachtig en Nietzsche heeft er andere filosofen mee in verlegenheid gebracht: te denken dat alles zich eens zou herhalen zoals we het al beleefd hebben, en dat ook die herhaling eindeloos zou doorgaan." Wat wil deze "dwaze" mythe van de eeuwige terugkeer der dingen zeggen? Valt het je ook wel eens voor - hetgeen voor Kundera het geval is - dat je "ontroering voelt bij het bekijken van foto's van Hitler?" Wat is het gevolg dat Kundera uit een dergelijk merkwaardige ervaring trekt? Wat denk je daar zelf over? . * S&V.L.F. Céline: "De filosofen [...] zijn ermee begonnen het brave volk van alles wijs te maken..." Waar heeft Céline het over in bovenstaande citaat, genomen uit Reis naar het einde van de nacht? Geef een persoonlijke kritiek. . * S&V.De media gebruiken verschillende technieken om de kijker te doen geloven dat hun boodschap 'waar' is. Welke technieken haal je uit deze film die het realiteitsgehalte van de boodschap verhogen? En, waar gaan de filmmakers door het lint. Of, met andere woorden, waar kan je in de film merken dat het hier om een 'vervalsing' van de realiteit gaat? . * S&V.Wat is betrouwbaarheid, waarom is betrouwbare info zo belangrijk en hoe kan je achterhalen of informatie betrouwbaar is? . * S&V.Leg uit: De meesten beschouwen 'geschiedenis' als iets 'passief'. Geschiedenis was er gewoon, som enkele data op en daar is ze: de geschiedenis! . * S&V.Leg uit: De 'actieve constructie' van de geschiedenis is een vraag die op filosofisch vlak tot tien verschillende vragen leidt. Gebruik Hegel en de universiteit van Berlijn in je antwoord. . * S&V.Hoe kan ik de betrouwbaarheid van informatie peilen? Waarom spreken we van peilen? . . == D-Vragen == . <gallery widths="220" heights="360"> Bestand:TheMatrixAnimated.gif Down the Rabbit Hole.png Milan Kundera redux.jpg L.-F. Céline b Meurisse 1932.jpg Gerrit Komrij (1981).jpg Anne Morelli.jpg Bestand:Hegel portrait by Schlesinger 1831.jpg Descartes Discours de la Methode.jpg Frans Hals - Portret van René Descartes.jpg Jean Le Rond d'Alembert, by French school.jpg Denis Diderot by Louis-Michel van Loo.jpg Encyclopedie de D'Alembert et Diderot - Premiere Page - ENC 1-NA5.jpg John Locke.jpg GodfreyKneller-IsaacNewton-1689.jpg Montesquieu 1.png Immanuel Kant (painted portrait).jpg Atelier de Nicolas de Largillière, portrait de Voltaire, détail (musée Carnavalet) -002.jpg Jean-Jacques Rousseau (painted portrait).jpg Social contract rousseau page.jpg EmileTitle.jpeg Maurice Quentin de La Tour - Madame de Pompadour dans son cabinet de travail.jpg James Watt by Henry Howard.jpg François Quesnay.jpg Smith - Inquiry into the nature and causes of the wealth of nations, 1922 - 5231847.tif AdamSmith.jpg Louis XIV of France.jpg Koning Louis XV; Hyacinthe Rigaud.jpg Ludvig XVI av Frankrike porträtterad av AF Callet.jpg Élisabeth Vigée Le Brun- Marie-Antoinette à la Rose - collection Resnick.jpg Women's March on Versailles01.jpg Liberte-egalite-fraternite-tympanum-church-saint-pancrace-aups-var.jpg LouisXVIExecutionBig.jpg Jacques-Louis David - Marie Antoinette on the Way to the Guillotine.jpg Exécution de Marie Antoinette le 16 octobre 1793.jpg Robespierre.jpg Gros - First Consul Bonaparte (Detail).png Léon Spilliaert - The Absinth Drinker.jpg Bestand:David Van Reybrouck.jpg Bestand:Jose Ortega y Gasset.jpg Karl Marx 001.jpg Kortrijk-Groeningemonument.jpg Bestand:Steuben - Bataille de Poitiers.png Bestand:Honoré de Balzac (1842) Detail.jpg Bestand:Goedendags in het museum Kortrijk 1302 9-01-2010 14-20-13.JPG Battle of Courtrai2.jpg Nicaise de Keyser04.jpg Guido Gezelle.jpg Hendrik Conscience.jpg Leeuwvanvlaenderen.gif Groeningepoort.jpg Kortrijk Groeningeabdij museum.JPG Bestand:RebeccaNurse-inChains.jpg Bestand:Deep throat PD poster (restored).png Bestand:Van Olden Barneveldt Verhoeven 1619.gif Bestand:St Petersburg Union of Struggle for the Liberation of the Working Class - Feb 1897.jpg Bestand:Pinocchio 1940.jpg Orson Welles 1937.jpg A11v 1092338.ogg Yuri-Gagarin-1961-Helsinki-crop.jpg Aldrin Apollo 11.jpg Ap11-s69-31740.jpg Kennedy vonbraun 19may63 02.jpg Dornberger-Axster-von Braun (jha).jpg V1 Soest.JPG V-2-Nederlands.jpg First photo from space.jpg Project Paperclip Team at Fort Bliss.jpg Bestand:Posta Romana - 1959 - Laika 120 B.jpg </gallery> . . = '''BIBLIOGRAFISCHE NOTEN''' = 9zbcwiorbqnjcy42id3m6irq1dckfti 430549 430527 2026-10-06T09:08:18Z Erik Baas 2193 {{Wiu2}} 430549 wikitext text/x-wiki {{Wiu2}} [[Bestand:TheMatrixAnimated.gif|thumb|550px]] <span style="font-size: large;">'''DEEL 1. HISTORISCHE MODELLEN, BESEF EN DENKRICHTINGEN''' </span> ;<span style="font-size: large;">WAT IS GESCHIEDENIS EIGENLIJK?</span> . [[Bestand:Down_the_Rabbit_Hole.png|thumb|550px|♣ '''TUINTIP''' Down the rabbit-hole? Op een zomerdag luistert Alice Liddell aan de oever van een meer naar haar oudere zus die een saai boek voorleest. Alices verveling verdwijnt als er een pratend konijn passeert. Het is gehaast en houdt de tijd op zijn horloge (de geschiedenis?) in de gaten en springt in een hol. Alice volgt en valt de dieperik in. Een deurtje verbergt een prachttuin, een flesje met het opschrift "drink mij" maakt haar klein genoeg om de deur door te kunnen. Spring in het gat en deze geschiedenistuin en laat je verwonderen zoals Alice. The Matrix kaapte als film het idee van Alice en stelt de vraag of de wereld een illusie is? Plato deed iets vergelijkbaars met de allegorie van de grot. De Matrix visualiseert René Descartes' stelling: 'Ik denk, dus ik ben' en is mee geïnspireerd door de cyberpunk van William Gibson.]] [[Bestand:Hoe ontdek je nepnieuws (How To Spot Fake News).jpg|thumb|550px|Infographic ''Hoe ontdek je nepnieuws'', uitgegeven door de International Federation of Library Associations and Institutions.]] {{Citaat|'''Veel vitale cycli van ons lichaam kennen een periodiek verloop: de hartslag, de ademhaling, de afwisseling tussen slapen en waken. Contoleren of ze regelmatig zijn vindt bijna altijd onbewust plaats, maar zelfs de geringste verstoring is voldoende om plotseling de alarmbellen te doen rinkelen. (...) In tegenstelling tot de traditionele zintuigen, hebben wij geen orgaan voor tijdszin.'''|Guido Tonelli}} . {{Citaat|'''Niet lachen, noch huilen, maar begrijpen.'''|Ludo De Witte}} . {{Citaat|'''De geschiedschrijver is een wandelend anachronisme, een ontheemd persoon, die de technieken van vandaag gebruikt om te proberen dingen te weten over gisteren die gisteren zelf niet eens wist. Hij moet waarachtigheid nastreven, hij dient te luisteren naar de woorden die het verleden spreekt, maar hij moet communiceren in een taal die het heden begrijpt.'''|Hilary Mantel}} . {{Citaat|'''Wie wetenschap onderwijst moet ophouden met leerlingen de pap in de mond te geven en hen de mogelijkheid bieden 'het pure plezier van begrip te ontdekken.' Wie cursussen eenvoudigweg doceert, laat de studenten zitten met 'onderontwikkelde intellectuele vaardigheden en weinig besef van de invloed die wetenschap op hun leven heeft'.'''|Amerikaanse Vereniging voor de Vooruitgang van Wetenschap, de uitgever van Science}} . {{Citaat|'''De vraag is of u dat kunt, woorden zoveel verschillende betekenissen geven.'''|Alice in Wonderland}} . {{Citaat|'''De vraag is wie de baas is - punt uit'''|Wiggel Waggel}} . {{Citaat|'''Deze tijd vraagt om optimisme. Pessimisme bewaren we voor slechtere tijden.'''|Jean-Claude Servais&nbsp;<ref>Geciteerd in: NAOMI KLEIN, (vertaald door Jan Willem Reitsma en Pon Ruiter). ''Nee is niet genoeg.'' De Geus, Amsterdam, 2017, p. 275.</ref>}} . {{Citaat|'''Wetenschap is niet hapklaar en eenduidig. In de coronacrisis zag je vaak twee kampen tegenover elkaar staan die elk het eigen gelijk claimden op basis van één of andere studie. Dat is ook des mensen. We denken allemaal dat we heel kritisch onze standpunten innemen, maar dat is natuurlijk niet zo. We zijn kuddebeesten. Vaak nemen we een standpunt in omdat dat het standpunt is van de groep waar we toe behoren. En dan gaan we achteraf feiten zoeken die die intuïtie bevestigen. Er is zo'n mooi beeld - ik weet niet meer van wie het komt - dat we de feiten gebruiken zoals een dronkaard een lantaarnpaal gebruikt: niet om ons te verlichten, maar als steunpilaar. Ons brein is helemaal niet zo rationeel als we denken. (...) Wie gelooft dat wetenschappers deel van een corrupte elite uitmaken, heeft daar natuurlijk weinig aan. Daar begint het dus mee. Als je zegt aan kritisch denken te doen, maar de wetenschap niet vertrouwt... Tja, dan kun je dus niet kritisch denken. Het paradoxale is net dat die mensen van zichzelf denken dat ze zéér kritisch zijn, en dat de anderen als schapen met de kudde meelopen. Kritisch zijn betekent niet alleen dat je moet durven te denken, maar ook dat je moet durven te vertrouwen - in de wetenschap meer bepaald. Ook wetenschappers kunnen er wel eens naast zitten, maar gemiddeld genomen zijn zij veel betrouwbaardere bronnen dan de algoritmes van You Tube.'''|Patrick Loobuyck&nbsp;<ref>PATRICK LOOBUYCK. In: ''De Morgen.'' Vrij zijn is niet: doen wat je wilt. 20 augustus 2021.</ref>}} . {{Citaat|'''Zelfcensuur, aldus, George Orwell, heeft twee nefaste gevolgen. Ze heeft een kwantitatief effect: als voldoende mensen zichzelf censureren, kom je in een samenleving waar politieke censuur regeert. Daar heb je geen bestraffende overheid voor nodig. Mensen staan zelf op de rem, omdat ze sociale uitsluiting (of erger) vrezen. Zelfcensuur heeft een kwalitatief effect: als je je ideeën voor anderen moet verzwijgen, begin je tegen jezelf te liegen. Dat is wat zijn romanfiguren overkomt: ze zijn het contact met het eigen denken kwijt. Daarom is vrijheid van spreken belangrijk: ze bevat de vrijheid om te denken.'''|Tinneke Beeckman}} . {{Citaat|'''Als je geen perverse of persoonlijke agenda hebt, begint alles met research. Je stelt je de vraag naar wat zich heeft afgespeeld en waarom het zo liep.'''|Mike Leigh}} . {{Citaat|'''Historici hebben een maatschappelijke rol te vervullen. We moeten ons dus niet opsluiten in onze ivoren toren. [...] In het verleden hebben we te veel gedacht dat we documentaires, tentoonstellingen en computerspelletjes moesten maken. We moeten nu weer kiezen voor fundamenteel historisch onderzoek, dat teruggaat naar de bron. Dat is onze corebusiness; wetenschappelijk onderzoek, op basis van onze eigen onderzoeksagenda, tegen de stroom in van de politiek corecte moraliserende boodschap. Zonder onderzoek geen debat en zonder debat geen herinnering. Je kunt de stappen daarin niet overslaan, anders eindig je met lege herdenkingen.'''|Nico Wouters&nbsp;<ref>MARC REYNEBEAU. ''Historici moeten hun eigen agenda heroveren.'' In: ''De Standaard'', 11.05.2019, p. 40 & 41.</ref>}} . '''♥ Klik hier voor [https://www.youtube.com/watch?v=MrmGliMP0bc LESOPNAME B. WYDOOGHE OVER DE GESCHIEDENIS ALS ACTIVE CONSTRUCTIE, OBJECTIVITEIT EN VERVALSINGEN].''' . '''♥ Klik hier voor [https://www.slideshare.net/benedictwydooghe/evoluties-in-het-welzijns-en-veiligheidsdenken de PowerPoint die bij deze lessen hoort].''' . . = '''DRIE TEKSTEN DIE VAN WAL STEKEN''' = . == ''De eeuwige terugkeer der dingen'' van Milan Kundera == <span style="font-size: smaller;">(Eigen bewerking)</span> [[Bestand:Milan Kundera redux.jpg|thumb|550px|Milan Kundera (1929-2023) is een Tsjechisch humoristisch, cynisch en melancholisch schrijver met filosofische thema's. Een van zijn bekendste werken is ''De ondraaglijke lichtheid van het bestaan''. Philip Kaufman verfilmde het onder de titel ''The Unbearable Lightness of Being''.]] . [https://www.youtube.com/watch?v=AniUgwUn6oo ♥ '''BENEDICT WYDOOGHE LEEST VOOR UIT ''DE ONDRAAGLIJKE LICHTHEID VAN HET BESTAAN'', 5 MINUTEN.'''] . {{Citaat|<span style="font-size: smaller;">De eeuwige terugkeer der dingen is een raadsel en Nietzsche bracht er andere filosofen mee in verlegenheid: de gedachte dat alles zich eens herhaalt zoals we het reeds beleefden, en dat die herhaling eindeloos zou zijn! Wat is de betekenis van deze dwaze mythe? De mythe negeert dat een voor altijd verdwenen, nooit meer terugkerend leven op een schaduw lijkt, gewichtloos is, bij voorbaat dood is, en al was het huiveringwekkend, prachtig of verheven, de huiver; de pracht of die verhevenheid zijn van geen betekenis. We hoeven ze niet voor kennisgeving aan te nemen, evenmin als een oorlog tussen twee Afrikaanse staten in de veertiende eeuw, die het gezicht van de wereld niet had veranderd, ondanks het in onbeschrijflijk lijden creperen van driehonderdduizend negers. Verandert er dan iets aan die oorlog van twee Afrikaanse staten in de veertiende eeuw wanneer die zich ontelbaar herhaalt in de eeuwige terugkeer? Er verandert wel iets; de oorlog wordt een omhoog stekend blok dat blijft, en de stupiditeit ervan zou onherstelbaar zijn. Als de Franse Revolutie zich eeuwig zou herhalen, zou de Franse geschiedschrijving minder trots zijn op Robespierre. Maar omdat ze spreekt over iets dat nooit meer terugkomt, zijn de bloedige jaren veranderd in louter woorden, theorieën en discussies, ze zijn lichter geworden dan veren, ze jagen geen schrik aan. Er is een eindeloos verschil tussen de Robespierre die slechts één maal in de geschiedenis voorkomt en een Robespierre die eeuwig terug zou keren om de koppen van de Fransen te laten rollen. Laten we zeggen dat de gedachte van de eeuwige terugkeer een zeker perspectief betekent waarin de dingen zich anders vertonen dan we die kennen: ze vertonen zich zonder de verzachtende omstandigheid van hun voorbijgaande aard. Deze verzachtende omstandigheid weerhoudt ons namelijk een oordeel uit te spreken. Hoe kun je iets dat voorbijgaat veroordelen? Het avondrood van de ondergang kleurt alles met de bekoring van de nostalgie; ook de guillotine. Onlangs heb ik mezelf betrapt op een ongelooflijk gevoel: ik bladerde in een boek over Hitler en voelde bij enkele foto's ontroering. Ze herinnerden me aan mijn kinderjaren; die vielen in de oorlog; sommige leden van mijn familie kwamen om in Hitlers concentratiekampen; maar wat was hun dood tegenover het feit dat de foto's van Hitler me herinnerden aan de voorbije tijd van mijn leven, een tijd die niet meer terugkeert? Deze verzoening met Hitler verraadt de diepe morele perversiteit, verbonden met een wereld die in wezen gebaseerd is op het niet bestaan van de terugkeer, want in die wereld is alles bij voorbaat vergeven en dus ook alles cynisch toegestaan. Zou elke seconde van ons leven zich oneindig herhalen, dan zijn we vastgenageld aan de eeuwigheid zoals Jezus Christus aan het kruis. Dat is een verschrikkelijk vooruitzicht. In de wereld van de eeuwige terugkeer rust op elke handeling het gewicht van een ondraaglijke verantwoordelijkheid. Daarom noemde Nietzsche de idee van de eeuwige terugkeer de zwaarste last (das schwerste Gewicht).</span>|Milan Kundera}} . . == ''Reis naar het einde van de nacht'' van Louis-Ferdinand Céline&nbsp;<ref>LOUIS FERDINAND CELINE, vertaald door E.Y. Kummer. ''Reis naar het einde van de nacht.'' Van Oorschot, 2016 (naar de uitgave van 1932), p. 74-77.</ref> == [[Bestand:L.-F. Céline b Meurisse 1932.jpg|thumb|550px|Louis-Ferdinand Céline (1894-1961) is samen met Marcel Proust één van de meest vertaalde Franse auteurs uit de twintigste eeuw. Zijn literaire werk combineert nihilisme en pacifisme, in een humoristisch-ironische stijl. Céline is controversieel omdat hij tussen 1937 en 1941 antisemitische werken publiceert.]] . [https://www.youtube.com/watch?v=4OC6LKybZs8 ♥ '''BENEDICT WYDOOGHE LEEST VOOR UIT ''REIS NAAR HET EINDE VAN DE NACHT'', 6 MINUTEN.'''] . {{Citaat|<span style="font-size: smaller;">Och man! Ik verzeker je dat deze wereld er uitsluitend op uit is om iedereen te verneuken! Jij bent jong. Ik hoop dat deze paar minuten vol wijsheid je jaren zullen bijblijven! Luister goed naar me, kerel; als ze 't hebben over: 'Het medelijden met het lot, met de omstandigheden van de arme mieter...', laten dan deze woorden, die in vurige letters boven alle moordende schijnheiligheid van onze maatschappij schitteren, een uiterst belangrijk teken aan de wand voor je zijn, waar je niet meer zo maar aan voorbij mag gaan zonder het belang ervan in te zien. Hoor, ik zeg jullie, arme donders, altijd de lul in 't leven, geslagen, uitgeperst, eeuwig en altijd zwetend, ik waarschuw jullie dat als de groten van deze aarde interesse voor jullie beginnen te krijgen, dan is 't omdat ze op het slagveld gehakt van jullie willen maken... Dat is het teken... 't Kan niet missen... 't Begint met liefde voor het volk. Lodewijk XIV die trok zich tenminste geen zak van het brave volk aan, vergeet dat niet. Lodewijk XV ook niet. Hij veegde er z'n gat mee af. Natuurlijk was het leven in die tijd niet prettig, het leven van de arme sloeber is nooit prettig geweest, maar ze werden niet zo hardnekkig en verbeten om zeep geholpen als nu door onze tirannen. De kleine man, zeg ik je, wordt alleen met rust gelaten als hij wordt veracht door de groten, die uitsluitend uit eigenbelang of sadisme aan het volk kunnen denken... De filosofen mag ik je daar nog op attent maken nu we 't er toch over hebben, diè zijn ermee begonnen het brave volk van alles wijs te maken... Het volk dat alleen zijn catechismus kende! Ze zouden 't wel opvoeden, beweerden ze... Nou! Ze hadden heel wat waarheden te onthullen! Prachtige! Frisse! Schitterende! Je duizelde ervan! Zo is 't! begon het brave volk te zeggen, zo is 't precies! Zo is 't helemaal! Daar gaan we allemaal voor sterven! 't Volk wil alleen maar sterven! Zo zijn de mensen nu eenmaal. 'Leve Diderot!' hebben ze gebruld en toen 'Bravo Voltaire!'. Dat zijn nog 's filosofen! En ook nog leve Carnot, die zo mooi overwinningen in elkaar kon knutselen! En leve iedereen! Dat zijn tenminste knapen die 't brave volk niet in onwetendheid en bijgeloof laten verrekken! Zij wijzen 't de weg naar de vrijheid! Ze maken 't zelfstandig! En ze hebben niet stilgezeten! Iedereen moet eerst de krant kunnen lezen! Dat is onze redding! Godverdomme! En snel! Geen analfabeten meer! Die kunnen we niet meer gebruiken! Alleen maar burgersoldaten! Die stemmen! Die lezen! En die vechten! En die marcheren! En kushandjes werpen! In dat tempo werd 't brave volk gauw goed rijp. Het enthousiasme over 't afwerpen van 't juk moet toch ergens goed voor zijn, waar of niet? Danton stond niet voor Jan Lul zo mooi te praten. Met wat gebrul, dat zo raak was dat je 't nu nog hoort, had hij in een handomdraai 't brave volk gemobiliseerd! En dat betekende 't eerste vertrek van de eerste bataljons geëmancipeerde bezetenen! De eerste stemmende en vlagdronken klootzakken die Dumouriez met zich meevoerde om zich te laten doorzeven in Vlaanderen! Dumouriez zelf, die te laat aan dit ongekend nieuw idealistische spelletje had deelgenomen, had achteraf toch maar liever poen, hij deserteerde. 't Was onze laatste huurling... Soldaatje spelen voor niets, dat was wat nieuws... Zo nieuw dat Goethe, al was hij dan Goethe, z'n ogen uitwreef toen hij in Valmy kwam. Bij het zien van die haveloze vurige cohorten die zich spontaan kwamen laten afslachten door de koning van Pruisen voor de verdediging van de gloednieuwe vaderlandslievende fictie, kreeg Goethe het gevoel dat hij nog heel wat te leren had. 'Van nu af aan, galmde hij schitterend, helemaal in overeenstemming met z'n talent, begint een nieuw tijdperk!' En hoe! Daar het systeem uitstekend werkte, ging men daarna helden in serie afleveren, die hoe langer hoe minder kostten omdat het systeem steeds beter werd. Iedereen heeft zich er wel bij bevonden. Bismarck, de beide Napoleons, Barrès wolk, door de Hervorming al aan flarden gerukt en al lang gecondenseerd tot episcopale spaarpotten. Vroeger was het mode, als je fanatiek was, te roepen: 'Leve Jezus! Op de brandstapel met de ketters!' Maar ja, er waren niet zoveel ketters en 't waren vrijwilligers... Terwijl we nu zo ver zijn dat onafzienbare horden zich geroepen voelen om mee te doen als er geschreeuwd wordt: 'Aan de galg met alle lammelingen! Met alle slappe tinussen! Met de onnozele lezers! Met miljoenen tegelijk, hoofden rechts!' De kerels die niemand aan flarden wilden schieten, niemand om zeep willen helpen, die stinkende pacifisten, die moeten we in hun kladden grijpen en vierendelen! We zullen ze duizend gore doden laten sterven! En om ze manieren bij te brengen halen we eerst hun darmen uit hun lijf, hun ogen uit hun kassen en de jaren uit hun stinkend kwijlerig leven! Kreperen moeten ze bij legioenen en nog eens bij legioenen, in de pan gehakt worden, leegbloeden, stikken in gifgassen, en dat alles om het vaderland dierbaarder, vrolijker en lieflijker te maken! En als er nog tuig bij is dat deze sublieme dingen niet wil begrijpen, moeten ze zich maar onmiddellijk laten begraven met de anderen, nee, toch maar niet samen met ze, maar helemaal aan het eind van het kerkhof, onder een onterend grafschrift voor lafaards zonder idealen, want deze schoften hebben hun grandioos recht verloren op een stukje schaduw van het monument dat bij aanbesteding door de gemeente op het middenpad is opgericht voor de fatsoenlijke doden, en ook hebben ze het recht verloren iets op te vangen van de echo van de minister, die zondag weer bij de prefect komt pissen om na het middageten bewogen z'n smoel open te doen boven de graven...</span>|Louis-Ferdinand Céline}} . . == ''Inhaaloefening'' door Gerrit Komrij == [[Bestand:Gerrit_Komrij_(1981).jpg|thumb|right|550px|Gerrit Komrij (1944–2012) was een homo-dichter, schrijver, vertaler, criticus, polemist en toneelschrijver uit Nederland met een voorkeur voor Portugal. Hij was van 2000 tot 2004 de Dichter des Vaderlands. Hij stond bekend om zijn virtuoze en kleurrijke taalgebruik en was een gevreesd polemist.]] [[Bestand:Anne Morelli.jpg|thumb|right|550px|Anne Morelli (1948) is doctor in de geschiedenis en doceert aan de ULB en interesseert zich in de Italiaanse immigratie.]] {{Citaat|<span style="font-size: smaller;">We zijn genoeg vernederd en bespot Door halfgeleerden met hun boekenwijsheid En met hun regelrechte lijn naar God, Terwijl ze ons verwezen naar de ijstijd. We zijn genoeg voor achterlijk versleten. Kom vriend, de revolutie start vandaag. We zijn met attributen ruim bemeten. Dood Galilei met een motorzaag, Trakteer Voltaire op elektroshocks, Erasmus op een overdosis speed. Maak Bacon, Nietzsche, Swift weer orthodox Door laster, centrifuge, turboprop, En wat de Heer betreft: kruisig hem niet, Maar plak een gele sticker op zijn kop.</span>|Gerrit Komrij}} . [https://www.youtube.com/watch?v=VL0CZEiEz9g&t=3s '''♠ BEKIJK HIER EEN PROFETISCHE Gerrit Komrij.'''] . = '''WAT IS GESCHIEDENIS?''' = [[Bestand:Berlin_Universität_um_1900.jpg|thumb|550px|De Universiteit van Berlijn (foto uit 1900) was de eerste universiteit die - met Hegel - de geschiedfilosofie in haar aanbod opnam. Geschiedfilosofie houdt zich bezig de betekenis van de geschiedenis, analyseert de geschiedschrijving en speculeert over mogelijke teleologische principes zoals: is er een ontwerp, een doel, een richting? Ironisch genoeg vond hier in 1933 de boekenverbranding plaats, tot groot, ironisch ongenoegen van Bertolt Brecht die zijn werk niet op de lijst der afvalligen zag staan. Een Duist bibliothecaris legde in de jaren voorafgaand aan 1933 een lijst aan met boeken die het Nazi-regime niet ondersteunden, het gaat om auteurs die tegenwoordig elke cursus op de hogeschool of de universiteit sieren: Karl Marx, Frederich Nietsche, Sigmund Freud... De universiteitsgebouwen worden compleet verwoest tijdens de Tweede Wereldoorlog, de geallieerde bombardementen laten niets overeind. Tegenwoordig lijkt het plein weer op het oude, althans wat de fascade betreft. Het parkje is nu een plein met een ondergrondse, lege boekenkast.]] [[Bestand:Hegel_portrait_by_Schlesinger_1831.jpg|thumb|550px|Georg Wilhelm Friedrich Hegel (1770-1831) doceert filosofische colleges over geschiedenis aan de Universiteit van Berlijn. Die monden uit in het postuum gepubliceerde ''Vorlesungen über die Philosophie der Weltgeschichte''. Hij beschouwt de wereldgeschiedenis als een rationeel, op vooruitgang gericht proces, geleid door de 'Wereldgeest'. Tijdens zijn professoraat in Berlijn reviseert hij de tekst zonder ophouden. De publicatie verschijnt in 1837, zes jaar na zijn dood.]] . Wat is veiligheids- en welzijnsgeschiedenis? Die vraag is niet makkelijk. Niet toevallig heeft geschiedenis twee betekenissen. 'Het is zowel een wetenschappelijke discipline als het onderzoeksobject van die discipline.'&nbsp;<ref>MARC REYNEBEAU. ''Het had gekund (maar misschien ook niet).'' In: ''De Standaard'', 21.09.2015, p. D10.</ref> Met andere woorden: de geschiedenis schrijft geschiedenis over de evolutie van de wereld en over zichzelf: over de discipline, over de historicus en zijn voorkeuren en over haar eindeloze beperkingen om tot definitieve inzichten te komen. Wat is geschiedenis, is het best te beantwoorden door de geschiedenis te bekijken als een ‘actieve constructie’. '''Actief''' wil zeggen: hier deed iemand zijn best voor, zijn ''leen'' achter gelegd, gewerkt. '''Constructie''' wil zeggen: iets is gemaakt. Een architect bouwt een bouwwerk, een historicus schrijft een verhaal, een narratieve constructie die soms meer op kunst lijkt dan op wetenschap. In het beste geval op basis van feiten, in het slechtste geval op basis van verzinsels of hallucinaties. Etymologisch gaat het woord terug op 'historie', afkomstig van het Griekse ιστορία en herkenbaar in het Engelse history/story. Geschiedenis en verhaal zijn een dansend duo. . Schoolbank-kinderen en veel mensen beschouwen 'de geschiedenis' als iets 'passief'. Ze slaan aan het blokken nadat een juf, een meester of een deskundige in hun klasje over het verleden kwam vertellen. Voeling is er weinig. Omdat die leerkracht of die pastoor het hen inlepelde als een 'objectieve realiteit', namen ze het voor waar aan. Geschiedenis is er gewoon, som enkele data op en daar is ze: de geschiedenis! Wat hier problematisch aan is, is het feit dat de woorden ''actief'' en ''passief'' diametraal tegenover elkaar staan net zoals de begrippen objectief en subjectief. De 'actieve constructie' is een vraag die op filosofisch vlak tot tien vragen leidt: . '''1.''' Wanneer begint de geschiedenis van het veiligheidsdenken of van het welzijnsdenken? . '''2.''' Wie maakt de geschiedenis van het veiligheidsdenken of van het welzijnsdenken? . '''3.''' Waarom bestaat/maakt hij of zij geschiedenis? Met andere woorden: wat is de reden waarom we over iets spreken? Wat is de reden waarom we onze lessen vullen met bepaalde inhouden? Wat is de reden waarom boekhandels elk jaar weer duizenden boeken verkopen? . '''4.''' Hoe maakt ''men'' de geschiedenis van het veiligheids- en welzijnsdenken? Wat doet een historicus in het archief? Hoeveel begrijpt hij werkelijk van het Middelnederlandse handschrift dat voor hem ligt? Hoe interpreteert de historicus de dementerende dame die hij 's morgens telkens weer gaat interviewen? . '''5.''' Wat is het doel van het historisch proces? Of, anders gezegd: wat wil men/ik/deze groep bereiken? . '''6.''' Welke richting kunnen we ontwarren in de loop van de geschiedenis en de veiligheid en het welzijn? Ofwel: gaat het vooruit of achteruit? Is de klim moeilijk of glijden we van een leien dak? . '''7.''' Wat is de motor van de geschiedenis? Of: welke drijfveren zorgen voor verandering? Is het de economie? De politiek? De klimaat wijziging? De... . '''8.''' Is er hier sprake van een betrouwbare geschiedenis of gaat het om fake news? Of, met andere woorden: zien wij de wereld zoals hij is of werken er allerlei filters op ons in? . '''9.''' Is geschiedenis een wetenschap of is geschiedenis propaganda, indoctrinatie of brainwashing, is geschiedenis objectief, zoals dat de andere wetenschappen dat beweren? En wat is dat dan, objectiviteit? . '''10.''' Kon de geschiedenis anders lopen? Stel dat Hitler sneuvelde tijdens de Eerste Wereldoorlog. Of, stel dat hij op 8 oktober 1908 slaagde voor zijn ingangsexamen aan de kunstacademie in Wenen, zoals Eric-Emmanuel Schmitt uitwerkt in zijn roman ''La part de l'autre'' uit 2001. Wie zal het zeggen? . . == Tijdsgeest == [[Afbeelding:Glass-of-water.jpg|thumb|550px|Half vol of half leeg? Optimisme of pessimisme?]] [[Bestand:Frans_Hals_-_Portret_van_René_Descartes.jpg|thumb|550px|Frans Hals (1582-1666) schildert René Descartes (1596-1650).]] . ♥ OPTIMISME: '''>>> Renaissance|1450 ->> Humanisme|1500 ->> Verlichting |1650 ->> Glorious Revolution|1688 ->> Franse Revolutie|1789 ->> Take off Industriële Revolutie|1800 ->> Belgische Revolutie|1830 ->> Liberalisme|1830 ->> Socialisme|1848 ->> Rerum Novarum|1891 >>>''' . ♠ PESSIMISME: '''>>> Fin de siècle|1890 ->> Eerste Wereldoorlog|1914 ->> 11 november 1918|1918 ->> Beurskrach|1929 ->> Machtergreifung|1933 ->> Verdrag van München|1938 ->> Tweede Wereldoorlog|1940-1945 >>>''' . ♥ OPTIMISME: '''>>> 1950|Zilveren jaren '50 ->> 1960|Gouden jaren '60 >>>''' . ♠ PESSIMISME: '''>>> Oliecrisis|1972 ->> Aids|1979 ->> Kernramp Tsjernobyl|1986 ->> Herald of Free Enterprise|1987 >>>''' . ♥ OPTIMISME: '''>>> Val Berlijnse Muur|1989 ->> Het einde van de geschiedenis en de laatste mens|1992 >>>''' . ♠ PESSIMISME: '''>>> Nine eleven|2001 ->> Klimaatvluchtelingen|2014 ->> Klimaatmarsen|2019 ->> Coronacrisis |2020-2023 ->> Russische inval Oekraïne|2022 ->> Oorlog Israël / Hamas|2023 >>> ''' . . == Waar halen optimisten hun mosterd? == . '''1754''': Met de ontdekkingsreizen en de daarmee gepaard gaande veroveringen in Amerika, China of Perzië duiken in Europa steeds meer verhalen op van kolonisten die inheemse volken, hun gebruiken en hun politieke organisatie beschrijven. Voltaire en John Locke lezen de bestseller van pater Gabriel Sagart die bij het Wendatvolk verbleef, Jean Jacques Rousseau was vertrouwd met missie- en reisverslagen uit de Grote Meren en indiaanse bronnen en Gottfried Wilhelm Leibniz zocht inspiratie in China.&nbsp;<ref>DAVID GRAEBER & DAVID WENGROW, vertaald door Rogier van Kappel en Bart Gravendaal. ''Het begin van alles. Een nieuwe geschiedenis van de mensheid'', Maven, Amsterdam, 2022, p. 38-51.</ref> René Descartes leert filosoferen door de Mexicaan Antonio Rubio (1548-1615) en ontdekt bij de antikoloniale Quechua-schrijver Felipe Guaman Poma de Ayala (ca. 1535-1616) het 'ego cogito'. Het cartesiaanse denken brengt een paradigmawissel op diverse vlakken. 1. Een binair denken in of-of relaties komt in de plaats van een en-en alternatief denken. Dit dualisme onderscheidt mens en natuur, lichaam (res extensa) en geest (res cogitans) als afzonderlijke werkelijkheden. 2. Er komt de voorkeur om denken over de zaken in plaats van over de verhoudingen ertussen. 3. De wetenschap gaat de natuur domineren. De natuur is niet langer een levend, bezield geheel, maar een machine die volgens wetmatigheden functioneert. Natuurverschijnselen zijn te verklaren door observatie, meting en wiskunde. 4. De Westerling reconstrueert de wereld en brengt ze onder zijn controle, alsof hij god is. Daartoe neemt hij 'afstand' van de dingen met het perspectief, de kaart, de globe, de microscoop of de telescoop. De afstand stelt hem in staat om te klasseren, te meten, te catalogiseren en te veroveren.&nbsp;<ref>RAJ PATEL & JASON W. MOORE, vertaald door Huub Stegeman. ''Een geschiedenis van de wereld in zeven goedkope zaken. Een gids voor kapitalisme, natuur en de toekomst van de planeet,'' Boom, Amsterdam, 2019, p. 65-68.</ref> Dit soort kennismakingen tonen dat de samenleving niet ‘ongelijk’ hoeft te zijn en begrippen zoals vrijheid en gelijkheid, de natuurtoestand en het natuurrecht sijpelen het oude continent binnen. De normen van het absolutisme en de gedragsregels in Versailles installeerden in het zeventiende en achttiende-eeuwse Frankrijk een pikordecultuur die elk aspect van het dagelijkse leven domineert met onder- en bovenschikkingsrituelen. Het ontgaat de filosofen niet dat deze maatschappij anders in te richten is en om dit te onderzoeken schrijft de Académie des Sciences, Art et Belles-Lettres van Dijon een prijsvraag uit die het beste essay zoekt dat ‘de oorsprong van de ongelijkheid’ beschrijft en de vraag beantwoordt of het natuurrecht dit al dan niet rechtvaardigt. . '''1755''': Jean Jacques Rousseau wint de wedstrijd en publiceert zijn ‘Vertoog over de ongelijkheid’ waarin hij poneert dat de jager-verzamelaar egalitair en in kinderlijke onschuld leven. De landbouwrevolutie, de verstedelijking en de staat beëindigden deze beschaafde oertoestand en bracht de mens behalve literatuur, filosofie en wetenschap ook de bureaucratie, staande legers, het patriarchaat en massamoord. In tegenstelling tot de visie van Thomas Hobbes ontwikkelt de maatschappij zich van goed naar slecht. Rousseau’s idealisme of optimisme geniet de voorkeur van het linkse politieke kamp en is in te vullen door een terugkeer naar de natuurtoestand. De hypothese van Rousseau is op niets gestoeld, hij was niet in staat om het verleden van 10.000 vroeger te onderzoeken. Nomadische groepen zijn niet per definitie egalitair, landbouwsamenlevingen hoeven zich niet per definitie te kenmerken door hiërarchie en privébezit en de eerste steden kenden weinig klassentegenstellingen, autoritaire heersers of krijgers. Toch duikt de hypothese vaak in de literatuur op. . Het optimisme wortelt in de idee dat de maatschappij maakbaar is. Die maakbaarheidsidee gaat terug op de Renaissance, de Verlichting en de Industriële negentiende eeuw. De Verlichting is mogelijk de belangrijkste van het trio: ze gaat een stap verder dan het magische, het symbolische en het occulte denken dat de Renaissance en het Humanisme genegen zijn. In de Verlichting ontspruit de kiem van de Industriële Revolutie. De Verlichting was niet zomaar 'filosofietje'. Het is een denken dat de totale samenleving wil veranderen en vertrekt vanuit de idee dat mensen elkaar 'aansteken'. De verlichtingsfilosofen geloven dat hun ideeën anderen 'verlichten'. Kennis komt iedereen ten goede. René Descartes hecht belang aan techniek en zou zich in onze eeuw, de 21ste, thuis voelen. Zijn ''Discours de la methode uit 1637 ligt aan de basis van de ''Encyclopédie die een eeuw later, in 1751 verschijnt. Beide werken focussen op arbeid en werktuigen, ambachtslui en werkplekken. Diderot schetst gereedschap en machines en breekt het eeuwenoude kennismonopolie van de ambachten. In de jaren zestig en zeventig van de eeuw ontwikkelt James Watt ‘zijn’ stoommachine en twee decennia later, in 1791, stimuleren het decreet d'Allarde en de Wet le Chapelier (genoemd naar de Bretoense en Jakobijnse advocaat Isaac Le Chapelier) de ondernemingsvrijheid. Het beginsel is nobel: 'Iedereen is vrij om de handel, het beroep, de kunst of het ambacht uit te oefenen dat hem goed dunkt.' Tegelijk schaffen deze verordeningen de ambachten met hun kennisoverdracht van vader op zoon af. Arbeidsstructuren zoals coalities, corporaties, ambachten en gilden die eeuwen de toegang tot een beroep belemmerden, verdwijnen. Tegelijk verdwijnt de sociale bescherming. Vakbonden en staken komen in het strafwetboek. Deze wet, de encyclopedie en de stoommachine begeleiden de rouwstoet van de ambachtslui naar het kerkhof en verwelkomen de fabriek en de machine. België schaft de Wet Le Chapelier af op 25 mei 1867. Tot die dag 'camoufleren' arbeidersorganisaties en vakbonden zich als ziekenfondsen, spaarkassen in herbergen of ‘onschuldige’ verenigingen. Tijdens de zeventiende en de achttiende eeuw groeit het idee van de wetmatigheden in de natuur én in de samenleving. De gedachte dat het menselijk gedrag te berekenen - mechanisch - is kan de wereld verbeteren. De theïstische, de bovennatuurlijke, middeleeuwse God die willekeurig ingrijpt - om te belonen en te bestraffen - ruimt plaats voor de deïstische God. Deze God is de schepper van alles, een mekanieker die zijn schepping zo inricht, dat ze zonder zijn bemoeienis draait. De ultieme metafoor omschrijft God als klokkenbouwer. Dit denken manifesteert zich in het vroeg liberaal economisch denken. In Frankrijk komt dit tot uiting in de fysiocratie van François Quesnay (1694-1774). Grondbezit en berekend individualisme liggen er aan de basis van rijkdom, succes en bestaansmiddelen. In Engeland leidt het tot de klassieke economie van Adam Smith die het onberekenbare natuurrecht en de goddelijke ordening (de onzichtbare hand) centraal stelt: arbeid als successleutel. Zo zijn beide economische systemen een reactie op het zero-sum game (wat de ene partij wint, verliest de andere), van het mercantilisme dat van de 16e tot 18e eeuw dominant was en welvaart haalt uit het edelmetaal, geroofd in de nieuwe wereld. Weinig van de onderstaande verlichtingsfilosofen maken de Franse Revolutie mee (op de drie laatste na). . '''♥ [https://www.youtube.com/watch?v=wQcEjBPYXi8 LESOPNAME B. WYDOOGHE OVER DE VERLICHTING (28 min.).]''' . '''1.''' René Descartes (1596-1650) en het rationalisme, logica en onderzoek in tegenstelling tot het elitaire (enkel de elite is in staat om te leren), het esoterisme, de alchemie, het symbolische en het magisch denken. '''[https://www.youtube.com/watch?v=CAjWUrwvxs4 FILM, 8.48 min.]''' . '''2.''' De onstuitbare honger naar feiten en kennis van de encyclopedisten Jean Le Rond d'Alembert (1717-1783) en Denis Diderot (1713-1784) en hun nieuwe bijbel: l'encyclopedie. '''[https://www.youtube.com/watch?v=5WafMMlNSb8 FILM 2.49 min.]''' . '''3.''' John Locke (1632-1704) en het empirisme. '''[https://www.youtube.com/watch?v=bZiWZJgJT7I FILM, 9.14 min.]''' . '''4.''' Isaac Newton (1623-1723) en het oorzakelijk denken '''[https://www.youtube.com/watch?v=s2YZN2L700Q FILM, 53.38 min.]''' . '''5.''' Montesqieu (1689-1755) en de scheiding der machten '''[https://www.youtube.com/watch?v=gExrynQC4IU FILM, 4.22 min.]''' . '''6.''' Voltaire (1694-1778) en het recht op vrije meningsuiting en het deïsme. '''[https://www.youtube.com/watch?v=LAzKGkTIKpg&list=PLkeO6Zg_ybk5ZE25Ub8W24yQAgPDEjrEh&index=6&t=29s FILM 12.15 min.]''' . '''7.''' Jean Jacques Rousseau (1712-1778) over de opvoeding en zijn ''Emile, of Over de opvoeding''. '''[https://www.youtube.com/watch?v=81KfDXTTtXE FILM 7.46 min.]''' . '''8.''' Jeremy Bentham (1748-1832) over het grootste geluk voor iedereen in een panoptische infrastructuur. '''[https://www.youtube.com/watch?v=Myal-NSlIGA FILM 4.01 min.]''' . '''9.''' Adam Smith (1723-1790) zet de verlichtingsideeën om in een economische theorie en lanceert in zijn ''An Inquiry into the Nature and Causes of the Wealth of Nations'' de 'Onzichtbare hand|de onzichtbare hand'. '''[https://www.youtube.com/watch?v=ejJRhn53X2M FILM 6.43 min.]''' . '''10'''. Immanuel Kant (1724-1804) maakt een synthese van het bovenstaande in zijn "Beantwortung der Frage: Was ist Aufklärung?" in 1784 als antwoord op een prijsvraag. Daarin zegt hij: 'Verlichting is het loskomen van de mens uit zijn onmondigheid en de durf om zich van zijn eigen verstand te bedienen zonder de ander. '''[https://www.youtube.com/watch?v=nsgAsw4XGvU FILM 8.12 min.]''' . . ;Hoofdpersonages van het absolutisme en de verlichting . <gallery> File:Descartes_Discours_de_la_Methode.jpg|0. '''Voorpagina van Discours de la Méthode uit 1637.''' File:Frans_Hals_-_Portret_van_René_Descartes.jpg|1. '''René Descartes (1596-1650).''' File:Jean_Le_Rond_d%27Alembert,_by_French_school.jpg|2. '''Jean le Rond d'Alembert (1717-1783).''' File:Denis Diderot by Louis-Michel van Loo.jpg|3. '''Denis Diderot (1713-1784).''' File:Encyclopedie_de_D%27Alembert_et_Diderot_-_Premiere_Page_-_ENC_1-NA5.jpg|4. '''Eerste bladzijde van l'Encyclopedie.''' File:John_Locke.jpg|5. '''John Locke (1632–1704).''' File:GodfreyKneller-IsaacNewton-1689.jpg|6. '''Isaac Newton (1643–1727).''' File:Montesquieu_1.png|7. '''Montesquieu (1689–1755).''' File:Immanuel_Kant_(painted_portrait).jpg|8. '''Immanuel Kant (1724-1804).''' File:Atelier_de_Nicolas_de_Largillière,_portrait_de_Voltaire,_détail_(musée_Carnavalet)_-002.jpg|9. '''Voltaire (1694–1778).''' File:Jean-Jacques_Rousseau_(painted_portrait).jpg|10. '''Jean-Jacques Rousseau (1712-1778).''' File:Social_contract_rousseau_page.jpg|11. '''Het maatschappelijk verdrag.''' File:EmileTitle.jpeg|12. '''Emile, of Over de opvoeding.''' File:Maurice Quentin de La Tour - Madame de Pompadour dans son cabinet de travail.jpg|13. '''Madame de Pompadour, minnares van Lodewijk XV streed tegen de censuur van l'Encyclopédie. Op haar tafel staat deel IV.''' File:James_Watt_by_Henry_Howard.jpg|14. '''James Watt (1736–1819), uitvinder van de stoommachine.''' File:François_Quesnay.jpg|15. François Quesnay. File:Smith_-_Inquiry_into_the_nature_and_causes_of_the_wealth_of_nations,_1922_-_5231847.tif|16. '''Inquiry into the nature and causes of the wealth of nations'''. File:AdamSmith.jpg|17. '''Adam Smith.''' File:Louis_XIV_of_France.jpg|18. '''Lodewijk XIV.''' File:Koning_Louis_XV;_Hyacinthe_Rigaud.jpg|19. '''Lodewijk XV.''' File:Ludvig_XVI_av_Frankrike_porträtterad_av_AF_Callet.jpg|20. '''Lodewijk XVI.''' File:Élisabeth Vigée Le Brun- Marie-Antoinette à la Rose - collection Resnick.jpg|21. '''Marie Antoinette van Oostenrijk.''' File:Women%27s_March_on_Versailles01.jpg|22. '''Vrouwen op de weg naar Versailles. Brood, geen taart!''' File:Liberte-egalite-fraternite-tympanum-church-saint-pancrace-aups-var.jpg|23. '''Vrijheid, gelijkheid en broederschap.''' File:LouisXVIExecutionBig.jpg|24. '''Onthoofding van Lodewijk XVI op de Place de la Révolution, nu Place de la Concorde.''' File:Jacques-Louis_David_-_Marie_Antoinette_on_the_Way_to_the_Guillotine.jpg|25. '''Jacques-Louis David tekent Marie Antoinette op weg naar het schavot.''' File:Exécution_de_Marie_Antoinette_le_16_octobre_1793.jpg|26. '''Executie van Marie Antoinette.''' File:Robespierre.jpg|27. '''Maximilien de Robespierre (1758-1794).''' File:Gros_-_First_Consul_Bonaparte_(Detail).png|28. '''Napoleon Bonaparte (1769-1821).''' </gallery> . . == Waar halen pessimisten inspiratie? == [[Bestand: Léon Spilliaert - The Absinth Drinker.jpg|thumb|550px|Het Fin de Siecle is een decadente periode tussen 1890 en 1914. Twee kernwoorden - schoonheid en de dood in het vooruitzicht - duiken overal op, zoals in dit symbolische schilderij van Leon Spilliaert. Zijn 'Absintvrouw' uit 1907 toont het thema: jonge mooie vrouw is op het einde van haar leven, het leven is als een scheut absint (let op de arm) weggevloeid. De kleuren zijn al in de rouw: donkerblauw, zwart en paars.]] [[Bestand:Bundesarchiv Bild 183-R06610, Oswald Spengler.jpg|thumb||550px|Oswald Spengler]] . [https://www.youtube.com/watch?v=qPRn-XRLM_c '''♥ LESOPNAME B. WYDOOGHE: DE PESSIMISTEN (30 Min.)''']. . 1651: Thomas Hobbes - geboren in 1588, bij de aanval van de Spaanse Armada op Engeland waarbij zijn moeder ongekende angsten kende - betoogt in zijn boek ''Leviathan'' dat de oertoestand van de mens eenzaam, arm, wreed en kort is. Iedereen vecht er tegen iedereen. Mensen zijn vals en egoïstisch, cynisch en berekend. Met deze theologische vraag komt Hobbes tot deze probleemstelling: is de mens van nature goed of slecht? Goed en kwaad zijn begrippen die de mens, net zoals God, maakt om te vergelijken. Dieren kennen de kunst van het vergelijken niet in die mate als een mens. Hobbes is ondanks zijn lijfspreuk 'Fear and I were twins' optimistisch gesteld: de staat - een begrip dat zich in de tijd van Hobbes ontwikkelt - levert de instrumenten die de honger naar macht, roem en bezit in toom houden. Op dit moment geeft de rechterzijde van het politieke spectrum de voorkeur aan dit model: ze noemen het realisme. Anderen noemen het pessimisme of wantrouwen. Hobbes' en zijn volgelingen laten het verhaal over het ontstaan van de mens van het slechte naar het goede evolueren in tegenstelling tot Rousseau's volgelingen. Die zien de menselijke evolutie van goed naar slecht met de gedachte vroeger was alles beter. Beiden zijn in dit opzicht lineaire denkers: de geschiedenis voltrekt zich volgens een lijn, een glijbaan die je kan opklimmen (met veel moeite, maar als je de top bereikt, dan ben je er!) of kan afglijden (met veel plezier en gemak, om op te geven). Deze evoluties contastereren met de circulaire denkers zoals de Duitse cultuurhistoricus Oswald Spengler (1880-1936), de vader van het cultuurpessimisme. Zijn voornaamste werk ''De ondergang van het Avondland'' schopt het tot een bestseller dankzij Elisabeth Förster-Nietzsche, de zus van Friedrich Nietzsche. Het boek toont een cyclische cultuurgenese die de ontwikkeling van samenlevingen vergelijkt met het ritme van het mensenleven of dat van de seizoenen. Een mens: geboren, groei, volwassenheid, bejaard, sterft. Dagen (24 uur), maanden (de verwijzing naar de maancyclus) en seizoenen (vormen samen een jaar en herhalen zich dan) doen iets gelijkaardigs. In de lente ontluikt nieuw leven, de zomerse bloei zorgt voor nakomelingen (zaad), een herfstige oude dag tot de winter (de dood) intreedt. Diverse wereldbeschavingen bewijzen Spenglers theorie: De Babylonische, de Egyptische, de Chinese, de Indische, de Indiaans-Mexicaanse, de Grieks-Romeinse en de Arabische, de Joodse en de Byzantijnse beschaving. Het boek en de theorie zijn een tegenreactie op het verlichtingsdenken dat een maakbaar Europa voor ogen ziet. Spencer voorspelt dat die rationele maatschappelijke structuur een einde kent. Kort voor zijn dood schrijft hij dat het Duitse rijk snel zal ophouden te bestaan. . 1884: De grilligheid en de ambivalentie van de negentiende eeuw dwingen kunstenaars, intellectuelen en politici op het einde van de eeuw tot een reflectie over de voorbije en aan gang zijnde industrialisatie. In Engeland publiceert Arnold Toynbee in 1884 zijn ''Lectures on the Industrial Revolution'' waarin hij de industrie als oorzaak aanduidt voor het '''morele verval''' van de arbeidersklasse. De technische en wetenschappelijke successen van de mechanisatie leiden tot het failliet van de traditionele ambachten en loodst vrouw en kind naar de fabriek waar ze nauwelijks weten welk product ze maken. . Op het einde van de eeuw is de tussentijdse balans niet florissant: de onmacht van de prille democratie (de juridische en sociale bevrijding van het individu blijkt – voorlopig - een illusie), het koloniaal beheer, de kapitalistische klassenjustitie, het elitaire stemrecht dat de gegoede klassen bevoordeelt, het lijden van het proletariaat… al deze pijnpunten brengen mensen sociaal en psychologisch in de war. Beloofde de Industriële Revolutie dan geen rijkdom en overvloed? Beloofde de onstuitbare techniek dan geen wereldwijd transport en een internationale economie? Ging het oneindige aantal uitvindingen niet afrekenen met armoede, hongersnood, epidemieën, kindersterfte en achterlijkheid? De negentiende eeuw heeft een Januskop: het succesverhaal van stoom, infrastructuur en amusement botst met sceptische en pessimistische stemmen vol wantrouwen. Niet iedereen begroet de vooruitgang met gejuich. . De psychiater Sigmund Freud, de filosoof Nietzsche, schrijvers zoals Emile Zola en Oscar Wilde, kunstenaars zoals Leon Spilliaert zijn er de gezichten van. Hun cultuurkritiek focust op het beest in de mens. Is de mens te beschaven? Achter het menselijke gezicht huizen de onderdrukte driften van Eros en Thanatos, de hysterie en de angst voor het anale. Het idee dat God dood is, duikt op bij Nietzsche en de evolutieleer van Charles Darwin botst met de Bijbel. Gods dood stelt de begrippen waarheid en cultuur en vooruitgang, modernisering en maatschappij in vraag. Die begrippen blijken geen product van het rationalisme en de Verlichting, maar een complot van tirannieke, gewelddadige machtsmensen: een roedel roofdieren, een ras veroveraars die de dwalende massa in hun klauwen houdt. De enige optie is de schoonheid van het sterven. Enkel de esthetica van de dood rest, nu de maatschappij een terminale patiënt blijkt. Het komt tot uiting in het decadente, de luxueuze overbeschaving vol estheticisme, escapisme en het uiterlijke vertoon van het dandyisme (denk tegenwoordig aan Pim Fortuyn, Thierry Baudet, Theo Hiddema, Dries Vanlangenhove), vol nihilisme (sociale mobiliteit is een idioot idee), misogynie (vrouwonvriendelijkheid vanuit het gevoel dat vrouwen vuil en neerslachtig zijn) en a-politieke gedrag (democratie leidt nergens toe). Deze opvallend geklede intellectuelen hebben de vileine commentaar klaar voor hun rivalen. Ze voelen zich tegelijk -hoe paradoxaal ook- verloren in hun eigen tijd en superieur tegelijk, ze zijn verheven en provoceren met dubbelzinnigheden, verwijzen graag naar de oudheid (vroeger was het beter) en gebruiken ironie. . Het Fin de Siecle of het einde van een tijdperk - ook de Belle époque genoemd (denk aan het impressionisme, de Jugendstil, de cinematografie) - loopt van pakweg 1890 tot het einde der tijden: het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog. Het zijn narcisten: ‘Een dandy leeft en slaapt voor zijn spiegel’ noteert Charles Baudelaire. Toch is het narcisme niet te herleiden tot het individu, het omvat een hele cultuur (Christopher Lasch in 1978: ''The Culture of Narcissism'') en een narcistische cultuur legt de lat hoog.&nbsp;<ref>Mia Doornaert laat de Belle époque beginnen in 1870 en eindigen met de Tweede Wereldoorlog. Zo zie je dat er op de historische periodes marge kan zitten. Lees ook: JAN VAN HEEMST. ''Tussen gen en globe. Europese Cultuurgeschiedenis'', Ad. Donker, Rotterdam, 2012, p. 340 ev. Dat negatieve geluid van Arnold Toynbee uit het einde van de negentiende eeuw, contrasteert met de visie van T.S. Ashton die aan de vooravond van de zilveren jaren vijftig die hij publiceert in ''The Industrial Revolution, 1760-1830''. In dat boek uit 1948 benadrukt Ashton het positieve en de verworvenheden van de negentiende eeuw. Vgl. DE KOCK CATHERINE & DE VUGT GEERTJAN. ''Waarom zijn er zoveel rechtse dandy’s?'' In: ''De Standaard'', 2 april 2019, p. D11.</ref> . . == Dialectiek == . Het dialectisch denken of het denken in tegenstellingen haalt [https://www.youtube.com/watch?v=fSQgCy_iIcc&t=173s Karl Marx] bij [https://www.youtube.com/watch?v=H5JGE3lhuNo Georg Wilhelm Friedrich Hegel]. ;Voorbeeld 1: Paul Ricouer ziet drie fasen in het lezen van de bijbel: * These: als een ‘fantastisch boek’: naïef gelezen als een sprookje tijdens een miraculeuze kindertijd (story) * Anti-these: Een ‘historisch boek’: de kritische lezing (history) met historische personages * Synthese: Een ‘levensboek’: als antwoord op zinvragen over de toekomst, het nu en vroeger, hier en elders (transhistory) ;Niet dat er altijd een synthese komt... * These: De Katholieke Middeleeuwen met de klemtoon op beelden * Anti-these: De reformatie met de klemtoon op woorden * Anti-anti-these: De contrareformatie en de barok * Anti-anti-anti-these: het classisisme ;Voorbeeld 2: * These: Het absolutisme van Lodewijk XIV * Anti-these: De Verlichting en haar romantisch optimisme * Synthese: De Franse Revolutie-idee (vrijheid, gelijkheid, broederlijkheid) met gewelddadige leiders zoals Robespierre en Napoleon ;Voorbeeld 3: * These: De Franse Revolutie * Anti-these: De {{Wp|Restauratie (Frankrijk)|Restauratie}} * Synthese: Het {{Wp|positivisme}} van {{Wp|Auguste Comte}} ;Voorbeeld 4: * These: Het optimisme van de Industriële Revolutie * Anti-these: Het pessimisme en het determinisme van het Fin de Siècle, het impressionisme * Synthese: de dialectiek van Marx ;Voorbeeld 5: * These: het kleuterkind met een goddelijke adoratie voor zijn vader * Anti-these: de puber waarbij de vader een loser is * Synthese: de jongvolwassene met een realistisch ouderbeeld ;Voorbeeld 6: In de kunstgeschiedenis zijn er talloze voorbeelden van tegenstellingen die elkaar opvolgen: * Realisme en Impressionisme: Realisme is een kunststroming die zich richt op het weergeven van de werkelijkheid, terwijl Impressionisme indrukken vastlegt. * Barok en Rococo: Barok is een kunststroming die zich kenmerkt door dramatische effecten, terwijl Rococo zich kenmerkt door lichtere, meer decoratieve elementen. * Kubisme en Futurisme: Kubisme staat voor geometrische vormen, het Futurisme zoekt beweging en snelheid. * Romantiek en Realisme: Romantiek richt zich op emotie en verbeelding, het Realisme wil de werkelijkheid tonen zoals die is. * Surrealisme en Dadaïsme: Surrealisme zoekt naar het onderbewuste, het Dadaïsme daagt de conventionele kunst uit. * In de kunstgeschiedenis is er sprake van synthese wanneer twee tegenstellingen worden samengevoegd tot een nieuwe stijl. Een voorbeeld hiervan is het Postmodernisme, dat elementen van verschillende stijlen combineert. . . == De Ist-familie telt (te) veel leden == . [[Bestand:David Van Reybrouck.jpg|thumb|550px|David Van Reybrouck ziet kenmerken van het 21ste-eeuwse populisme in het socialisme uit de negentiende eeuw. Hij schrijft één lange redenering met als conclusie dat er in de kennismaatschappij aandacht nodig is voor laaggeschoolden. Dat komt de democratie alleen maar ten goede. Tien jaar na zijn lange redenering, in 2019, komt er het initiatief voor een Jezuïetenschool in Molenbeek en kan Van Reybrouck een experiment aangaan in de Duitstalige gemeenschap.]] [[Bestand:Jose_Ortega_y_Gasset.jpg|thumb|550px|Jose Ortega y Gasset, geen optimist. Ortega is kritisch over de massa die hij definieert als gelijk ieder ander. De massamens is onbescheiden, zonder zelfkritiek en respectloos voor autoriteit en staat tegenover de elite. Ortega roept de aristocratie op om de leiding te nemen bij cultureel verval.]] Aan de uitersten van het spectrum staan de optimist en de pessimist. Een ander spectrum is te vormen tussen de realist en de idealist. Tussenin liggen vele interpretaties van de geschiedenis. Belangrijk is de betrouwbaarheid van wat men beweert. Hoe kan je dit nagaan? Dat gebeurt via twee strategieën: mediawijsheid en historische kritiek. Iedereen gaat aan de slag met de werkelijkheid en maakt er iets van op zijn eigen originele wijze. Waakzaamheid blijft geboden. . ;1. De optimist * Is zonder meer optimistisch wat de toekomst betreft. Technologie zal ons redden, de wereld kent alleen maar vooruitgang. Een mooie passage uit Milan Kundera's '''Ondragelijke lichtheid van het bestaan''' illustreert dit optimisme. Verder is Kundera geen typische optimist. . ;2. De pessimist * Doemdenkers zoals: Louis-Ferdinand Céline, Oswald Spengler, José Ortega y Gasset, Johan Huizinga. . ;3. De Marxist en de communist * Van Karl Marx tot Raoul Hedebouw. . ;4. De populist * Vertaalt de historische boodschappen in eenvoudige termen en gebruikt zijn verhaal voor een eigen gewin. Dictators neigen naar dit type. . {{Citaat|'''Hij (de populist) weet wat het volk wil, en dat moet volstaan. Daardoor duldt hij geen tegenspraak, daardoor heeft hij een gloeiende hekel aan het debat. Het parlement, de grondwet, de gebruikelijke democratische procedures zijn voor hem eerder hindernissen dan politieke verworvenheden. In die betekenis is populisme in wezen antidemocratisch en antiparlementair; sommigen spreken zelfs van 'proto-totalitair'. Dit duistere populisme miskent het wezen van de democratie.'''|David Van Reybrouck}} . ;5. De cartoonist * Een standup comediën die van alles een grap maakt, mensen een spiegel voorhoudt door middel van een grap. Niet altijd in dank afgenomen. Denk aan de Bataclan en Charlie Hebdo. . ;6. De relativist * Relativeert alles kapot. Problemen bestaan nauwelijks. . ;7. De structuralist * De structuren bepalen het denken. Individueel maakt een mens nauwelijks keuzes. . ;8. De kapitalist * Denkt alleen maar in economische modellen: leiders zijn managers, winners en een probleem los je op met een businesmodel. . ;9. De journalist en de columnist * Stefan Zweig en Joseph Roth . ;10. De illusionist * Goochelaars en charlatans die aan de slag gaan met de werkelijkheid . ;11. De hyperbolist * Vergroot alles uit, overdrijft . ;12. De realist * 'tja. Die hebben we nog niet gevonden :-) . ;13. De polemist * Slaagt er in om partijen die hetzelfde nastreven in ruzie te steken. Zelf komt hij er ongezien mee weg. Een spreekwoord kenmerkt hem: 'Twee honden willen een been, de derde komt er mee heen.' . ;14. De hedonis, de narcist, de egoïst en de Trumpist * Aarzelt niet om publiekelijk te liegen en benoemt alles wat hem of haar tegen de haren instrijkt [[fake news]] * Denkt alleen aan zichzelf en gaat daarvoor over lijken? * Houdt van zelfverheerlijking. . ;15. De perfectionist * Streeft perfectie na ten koste van alles. . ;16. De encyclopedist * Verzamelt kennis, zoveel mogelijk objectieve kennis om op basis van deze 'ratio' gedegen beslissingen te kunnen nemen. . ;17. De anarchist, de andersglobalist en de activist * Is te zien op manifestaties en betogingen. Roept en staat op de barricaden. * Stelt het systeem in vraag, doorgaans op een speelse, ongevaarlijke manier. . ;18. De negationist * Negeert toekomstige problemen (klimaatopwarming), of negeert wat er in het verleden gebeurde (holocaust). In sommige samenlevingen is negationisme strafbaar. . ;19. De ecologist * Ziet ecologie als een religie. . ;20. De royalist * Is koningsgezind. . ;21. De propagandist en de evangelist * Tracht aanhangers te vinden voor zijn gedachtengoed via de publieke opinie, vaak is de info eenzijdig of verzonnen. * Loopt over van bekeringsdrang. . ;22. De sadist * Houdt ervan om zijn tegenstanders te pijnigen. . ;23. De nationalist * Nationalisme is een ideologie die de staat als historische eenheid ziet. Soms gaat dit gepaard met idee van exceptionalisme om de eigen identiteit af te grenzen tegenover anderen. . ;24. De separatist * Separatisme streeft naar de terugtrekking uit een bestaande staat en het oprichten van een eigen. . ;25. De futurist * Probeert te voorspellen hoe de toekomst er zal uitzien. . ;26. De simplist * Stelt alles te eenvoudig voor. . ;27. De idealist . . ;Aan de toog '''VRAAG''': Moet ik al deze typetjes kennen? '''ANTWOORD''': Uiteraard niet. . '''VRAAG''': Waarom voer je ze hier dan ten tonele? '''ANTWOORD''': Omdat politieke debatten of monologen tegenwoordig vaak beginnen met het definiëren van de tegenstander, in plaats van het positioneren van het eigen zelf. Voor wie de debatten van op afstand volgt, klinkt dit abstract, maar een voorbeeld maak veel duidelijk. Als Wouter Beke (CD&V) in 'De Zevende Dag opdaagt (3.02.2019) en onmiddellijk zegt hoe NVA en GROEN denken over de vraag die hij krijgt voorgeschoteld, getuigt dit van[framing, iets wat doorgaans de media wordt verweten. Het is een techniek van stereotypering waar de democratie niet bij gebaat is. . '''VRAAG''': Een beetje zoals Anuna De Wever niet weet of ze een man of een vrouw is? '''ANTWOORD''': Inderdaad, je hoeft de wereld niet in categorieën op te delen. Anuna zegt: Als ik weet en ervan overtuigd ben dat ik mezelf ben - ik ben Anuna - dan volstaat dat. Niemand hoeft mij te definiëren. . '''VRAAG''': Maar hoe weet je dan met wie/wat je te doen hebt? Zo is er toch geen duidelijkheid meer? '''ANTWOORD''': Waarom zou dat moeten? Waarom wil je duidelijkheid? . '''VRAAG''': Ik ben eigenlijk op zoek naar de waarheid. Dat lijkt me een beter begrip. . '''ANTWOORD''': Zou de geschiedenis de waarheid kunnen brengen? Is waarheid geen begrip waar priesters of andere religieus geïnspireerde mensen van houden? Geschiedenis is een wetenschap en die houdt zich bezig met 'betrouwbaarheid' van informatie. Hoe dat in elkaar zit, leg ik je hieronder uit. . . == Schema == . [[Bestand:Karl_Marx_001.jpg|thumb|350px|Karl Marx ontwikkelt zijn geschiedenisvisie volgens de dialectiek van zijn voorloper Hegel: these, antithese en synthese. Weber is evenzeer 'dief' en ontleent de begrippen aan Fichte die ze op zijn beurt stal bij Kant. Hegel streeft naar een totaalconcept van wetenschap en godsdienst, esthetica en filosofie en bekijkt de werkelijkheid als een proces van tegenstellingen, geen statisch zijn en drukt dit uit met 'aufheben' wat optillen, afschaffen en bewaren betekent. These, antithese en synthese?]] . {| class="wikitable" |- ! Visies op geschiedenis !! Pessimisme !! Optimisme !! Dialectiek |- | '''Wie maakt ze?''' || Louis-Ferdinand Céline|L.F. Céline || Milan Kundera|M. Kundera || Karl Marx |- | '''Richting''' || Circulair || Lineair || Spiraal |- | '''Resultaat''' || Doemdenken || Vooruitgangsdenken || Determinisme |- | '''Gevolgen''' || Ironie, cynisme|| Vrijheid, verantwoordelijkheid || Strijd |- | '''Doel''' || Doelloos || Groei || Klasseloze staat |- | '''Motor''' || Domheid || Verlichting || Economie & het middenveld |} . . == Objectiviteit? == . ;Kijken <gallery> Bestand:Grey square optical illusion.PNG|thumb|Vierkant A heeft precies dezelfde grijskleur als vierkant B ([[:Bestand:Same_color_illusion_proof2.png|bewijs]]) Bestand:Grid illusion.svg|thumb|Flikkerend rooster. Het lijkt of er zwarte vlekken verschijnen Bestand:Gradient-optical-illusion.svg|thumb|De grijze balk heeft overal dezelfde kleur Bestand:Tribar.png|thumb|De [[Penrose-driehoek|driehoek van Penrose]]. Een driedimensionale figuur die niet kan bestaan Bestand:Onm_kubus2.png|Onmogelijke kubus Bestand:Impossible staircase.svg|Oneindige trap File:Blivet.png|[[Blivet]] </gallery> . . = '''GESCHIEDENIS ALS CONSTRUCTIE''' = [[Bestand:Kortrijk-Groeningemonument.jpg|thumb|right|550px|Kortrijk, Groeningemonument uit 1906 (beeldhouwer Godfried Devreese). In Vlaams-nationalistische kring symboliseert deze slag de taalstrijd. De Vlaamse Gemeenschap riep in 1973 11 juli als feestdag van Vlaanderen uit.]] . Geschiedschrijving is, net als het nieuws, onderhevig aan trends. Het is niet zo dat de ‘geschiedenis’ het verleden objectief in beeld brengt. Historici construeren betekenis uit de chaotische werkelijkheid door feiten en gebeurtenissen te rangschikken, te interpreteren of met elkaar in verband te brengen. Zo is het resultaat van hun denkwerk verschillend. 'Al zolang ze bestaat, heeft de geschiedschrijving een ingewikkelde band met de politieke macht' schrijft Anne Morelli in haar boek ''De grote mythen uit de geschiedenis van België, Vlaanderen en Wallonië.'' Jacques R. Pauwels heeft het iets recenter over ''De grote mythen van de moderne geschiedenis.'' Hij steekt van wal met 'Mythen zijn geen leugens' maar fantasieverhalen met een kern van waarheid. Mythes bevatten 'een kern van historische werkelijkheid maar dienen niet om die werkelijkheid uit de doeken te doen. Ze streven ernaar mensen te socialiseren, hen met de stand van zaken in hun maatschappij tevreden te stellen of minstens te verzoenen, ook - en vooral - wanneer er eigenlijk goede redenen bestaan om ontevreden te zijn met de status quo en verandering te willen, eventueel zelfs radicale, revolutionaire verandering.'&nbsp;<ref>JACQUES R. PAUWELS. De grote mythen van de moderne geschiedenis. Epo, Berchem, 2019, p. 7-8.</ref> . . == Geschiedenis en macht == . Het lijkt op wat Morelli schrijft: 'Vanaf de oudheid heeft de historicus de machtshebbers bezongen, hun veroveringen gelegitimeerd, vanuit het verleden hun identiteit bepaald en hun voorouderlijke deugden verheerlijkt. De historicus gaf de natie zijn wortels. Te vaak vergeten we dat de historicus buiten zijn onderzoek kan. De historicus is een kind van zijn tijd, heeft zijn aandachtspunten en zijn blinde vlekken, zijn sympathieën, banden en kent de dingen waar hij beter niets over schrijft. De historicus is soms een militant of een machtsdienaar. Zo ‘maakt’ hij -bewust of onbewust - het verleden. Dé voorbeelden vinden we in de 19de eeuw, toen de romantiek naar de ziel van het volk zocht, ter onderscheid met anderen. Historici zochten de ziel en vonden ze in het verleden vol 'feiten' die, met de nodige rangschikking en interpretatie, voor deze identiteit zorgden. Deze 'mythen' toonden dat bodem en ras in een ver verleden al onze identiteit vormden.'&nbsp;<ref>MORELLI ANNE (Ed.). ''De grote mythen uit de geschiedenis van België, Vlaanderen en Wallonië''. Epo, Berchem, 1996, pp. 7-21.</ref> . . === Anne Morelli === . Het boek van Anne Morelli ''Les Grands Mythes de l’histoire de Belgique, de Flandre et de Wallonie'' verkocht als een zoet broodje. In enkel weken tijd gingen 10.000 exemplaren over de toonbank en lokte het boek historische en politieke reacties uit. Het magazine ''Front National de Belgique'' beschuldigde het boek ervan de fierheid van de Natie aan te tasten en de goede naam van de Belgen te besmeuren: 'Het maakt ons verleden en onze nationale helden met de grond gelijk en volgens de auteurs kan alleen een imbeciel of een idioot trots zijn op onze geschiedenis.' Extreem rechts gebruikte de argumenten in haar pamfletten. . . === Kortrijk 1302-1902 === . Jo Tollebeek en Tom Verschaffel ontmaskeren in de ''Nieuwe Encyclopedie van de Vlaamse Beweging'' de mythe van de veldslag op 11 juli 1302 waarin een leger van Vlaamse ambachtslui het Franse ridderleger op de Groeningekouter verslaan. 'Deze veldslag kaderde in het verzet van (een gedeelte van) Vlaanderen tegen de veroveringsdrang van het Frankrijk van Filips de Schone' schrijven ze. Vanaf het midden van de negentiende eeuw komt de benaming Guldensporenslag in zwang, door de publicatie van Hendrik Conscienses ''De Leeuw van Vlaanderen'' en doet de naam denken aan een romantische tijd vol heroïsche vrijheidsdrang tegen een reeks vreemde onderdrukkers: de Romeinen en Caesar, de Fransen (1302), de Spanjaarden (de Geuzen en de Tachtigjarige Oorlog), de Oostenrijkers (Jan de Lichte) en de Nederlanders. Conscience is niet de eerste die 1302 onder de aandacht brengt; toch is het zijn ''Leeuw van Vlaenderen'' die zich vanaf 1838 in het Vlaamse bewustzijn nestelt, zonder dat die in tegenspraak is met de vaderlandsliefde voor België. Naarmate de Vlaamse Beweging evolueert, verschuift de betekenis van de Guldensporenslag. . . === Vier keer feest === . De symbolenstrijd bereikt een hoogtepunt in Kortrijk in 1902, bij de zeshonderdste verjaardag. De voorbereidingen beginnen in 1891 en Guido Gezelle schaart zich achter het initiatief. Omwille van ideologische twisten onder de organisatoren komen er uiteindelijk vier feesten: op 13 juli organiseert de Vlaamsche Volksraad een eerste manifestatie; diezelfde dag betoogt het liberale Vaderlandsch Comiteit; op 17 augustus volgt het feest van de katholieken; en nog eens veertien dagen later trekken de socialisten -met tweetalige slogans ("De strijd van Kortrijk was een strijd tegen de rijken")- door de Kortrijkse straten. Door de strubbelingen raakt het standbeeld voor de Groeningekouter niet tijdig klaar; het zou in 1906 worden onthuld. De cultus van 1302 is sedert 1973 officieel: 11 juli is de feestdag van de Vlaamse Gemeenschap. . . == Ideologie == . Vertrekkend van dit soort ideeën verspreidden schoolboeken in het verleden een patriottische geschiedenis en het nationaal gevoel. Ook al kende België weinig geschiedenis-catechismussen, toch herhaalden schoolboeken generatie na generatie clichés en stereotypen die tonen dat België ten tijde van Jules Caesar een identiteit bezat. De historicus Eric Hobsbawm beschreef de geschiedenisvervalsers en stelt dat 'geschiedenis de grondstof is voor nationalistische, etnische of fundamentalistische ideologieën, zoals de papaver dat is voor de heroïneverslaafde.' . === I. Nationalisme === [[Bestand:Steuben - Bataille de Poitiers.png|thumb|550px|'''732_TECHNOLOGIE MAAKT HET VERSCHIL''' Carl von Steuben, of is het Charles Auguste Steuben? (1788–1856) schildert in 1837 de Slag bij Poitiers uit het jaar 732 in een Romantische versie. De slag is bekend omdat de stijgbeugel de doorslag geeft. Frankische ruiters ondervinden dat ze vast in het zadel zitten om hun bijlen en tweesnijdende zwaarden rond te zwaaien, zonder evenwichtsverlies. Haaksperen drukken de Moorse schilden weg zonder dat ze van hun paard vallen. Het schilderij hangt in Versailles. De stijgbeugel was niet nieuw, de Hunnen gebruikten die eerder. Voor de Brit Edward Creasy is deze slag één van de vijftien belangrijkste uit de wereldgeschiedenis. Hij beschreef dat in zijn boek ''The Fifteen Decisive Battles of the World'' uit 1851. Klopt het dat aldus Bart de Wever - dixit Europajournalist Paul Goossens - hier de Canon van de Vlaamse / Europese geschiedenis begint met de installatie van een vijand: de oprukkende Islam? Goossens schreef daarover in ''De Standaard'' het volgende: 'De eerste keer dat dit continent zich als 'Europees' manifesteerde, was toen het met de dreiging van de islam werd geconfronteerd.&nbsp;<ref>PAUL GOOSSENS. ''Het is zover, Bart De Wever heeft Europa ontdekt.'' In: ''De Standaard'', 24.08.2019, p. 36.</ref>]] Als het aan Bart De Wever ligt, begint de Canon van de Vlaamse / Europese geschiedenis met de installatie van een vijand: de oprukkende Islam, verslagen in 732 bij Potiers. Europajournalist Paul Goossens schreef daarover in ''De Standaard'' het volgende: 'De eerste keer dat dit continent zich als 'Europees' manifesteerde, was toen het met de dreiging van de islam werd geconfronteerd. Niet het Verdrag van Rome, wel de slag van Potiers in 732 zou, volgens De Wever, die in deze een doorslagje van die van radicaal-rechts is, het echte begin van een verenigd Europa zijn. Volgens die canon moeten Robert Schuman en Jean Monnet als fouding fathers de plaats ruimen voor de Frankische krijgsheer Karel Martel, bastaardzoon van Pepijn van Herstal en cultfiguur van extreemrechts. Tegelijkertijd wordt het concentratiekamp Auschwitz tot een Pools provinciestadje gedegradeerd en krijgt de Europese eenwording een een radicaal andere inspiratiebron. De Europese burgeroorlog (WOII) en de Holocaust verdwijnen op de achtergrond, de islamitische andere wordt nu de raison d'etre van de eenheid. Een verleden van kruistochten en de reconquista's wordt weer actueel. Daarmee ligt de Europese identiteit in de voor Vlaamse nationalisten vertrouwde antagonistische bedding. Als het Vlaamse wij een smoel kreeg, is het omdat het zich tegen de Belgische "vijand" kon afzetten. "Het is een onmiskenbaar feit" schrijft De Wever, "dat een externe vijand een zeer tastbare en doorslaggevende rol kan spelen in identiteitsvormingsprocessen." In zijn recept voor Europa zit het er allemaal in: meer Potiers en de promotie van de politieke islam tot uitverkoren Europese vijand' en een minder prominente aanwezigheid van de Holocaust. 'Is dat een radicaal-rechts verhaal?' vraagt Goossens zich af. 'Ongetwijfeld, maar niet voor De Wever. Voor hem is de Koran geen license to kill en is er geen sprake van botsende beschavingen, wel van een conflict over het voortbestaan van de moderniteit. Het zal de radicalen een zorg zijn. Hun memes en vlaggen zijn immuun voor subtiel denken. Voor De Wever daarentegen draait het allemaal rond de moderniteit. Daarom de noodzaak van een leidcultuur met de verlichting als kompas. Dat klinkt mooi, maar het valt op dat het conservatieve orkest de verlichting pas begint af te stoffen als de moslim in de buurt is. Als het over ongelijkheid, mensen in nood op de Middellandse Zee en de inspiratie van de Europese Unie gaat, stopt die muziek. De Wever houdt niet van half werk. Omdat een identitaire beweging niet zonder vijand kan, heeft hij er meteen twee in de aanbieding: de politieke islam dus en de ‘postmodernisten en cultuurrelativisten’. Dat nihilistische volkje sleurde Europa in een spiraal van identitaire zelfdestructie, cultiveerde de zelfschaamte en hypothekeert een groot verhaal over een mythisch verleden. Pas als met die binnenlandse vijand is afgerekend, kan de externe vijand worden aangepakt en ontstaat er ruimte voor Europese trots en kan met een luid ‘Europa is van ons’ het afscheid van Auschwitz afgekondigd worden.&nbsp;<ref>PAUL GOOSSENS. ''Het is zover, Bart De Wever heeft Europa ontdekt.'' In: ''De Standaard'', 24.08.2019, p. 36.</ref> . . === II. Media en propaganda === [[Bestand:Honoré_de_Balzac_(1842)_Detail.jpg|thumb|right|550px|Had Honoré de Balzac gelijk met zijn wijsheid dat 'achter elk groot fortuin een misdaad verscholen gaat'?]] . ==== Media indoctrinatie ==== Voor ideologieën is het verleden essentieel en wie er geen heeft, kan het uitvinden. Jacques Pauwels voegt een tweede ideologie toe. Hij stelt dat het triestig is gesteld met het historisch besef (lees: de kritische geest) en dat de media, veel meer dan het onderwijs ons doordringt van een eindeloze reeks mythes. Mythes zijn geen leugens, maar fantastische verhalen met een kern van waarheid. Naast het onderwijs kwamen het internet, de tv en de film en de sociale media. Die voegden - in het beste geval - een kennislaag aan het (ideologische) geschiedenisonderricht toe, in het meest barre geval namen ze de onderwijs-rol gewoon over of schelden sociale media er over heen. Waarom zijn die media zo ijverig bezig om ons de geschiedenis te leren kennen? Essentieel om dit te begrijpen, is dat die media heel vaak privé-eigendom zijn van superrijken. Noam Chomsky maakte die analyse al eerder. En dat er een verband bestaat tussen de media en hun eigenaars wordt doorgaans niet vermeld. Als media ter sprake komen, dan worden die vaak opgevoerd als de waakhond van de democratie, niet als propagandakanalen van multinationals en holdings. Dat deze één procent-elite (die negentig procent van alle rijkdom in haar zakken heeft) niet graag in de belangstelling staat, spreekt voor zich. Daarom zwijgen historische films over de steun die Hitler genoot van Duitse en Amerikaanse (jawel!) industriëlen en bankiers. Net omdat die één procent bang is voor een objectieve kijk, controleert ze de verhalen die ze de wereld instuurt en welke niet. Dit soort selectiviteit zien we bijvoorbeeld bij de betekenis die documentaires geven aan de atoombommen op Hiroshima en Nagasaki. Echter, meer dan om Tokyo op de knieën te dwingen, waren de honderdduizenden slachtoffers bedoeld om Moskou te intimideren. Daarom is onze kennis over de Tweede Wereldoorlog ook een Hollywoodproduct waarbij D-day belangrijker is dan wat er in Stalingrad gebeurde. Het zijn de bevoorrechten en de winnaars en niet de underdog of de slachtoffers die de geschiedenis maken. Had Honoré de Balzac gelijk met zijn wijsheid dat 'achter elk groot fortuin een misdaad verscholen gaat'? Ongetwijfeld. En daar is de één-procent-elite zich van bewust. Daarom leidt hun entertainment de aandacht af van waar het werkelijk om draait, namelijk dat rijken rijker worden en armen armer worden. Hun media slagen erin om de kapitalistische kritiek te fnuiken door bijvoorbeeld te eenzijdig te focussen op Hitler als grote schuldenaar van wat er tussen 1939 en 1945 gebeurde en niet op wie centen verdiende aan de oorlog, de wapenhandelaars, de wapenindustrie, Hugo Boss die de kledijlijn voor de Nazi's uitdacht of Bekaert uit Zwevegem (die na de oorlog de Sociale Hogeschool, het latere Ipsoc, ruimsubsidiërde) die de prikkeldraad voor de kampen leverde. Het kapitalisme heeft een vooral verborgen geschiedenis die nauwelijks onder de aandacht komt en verbergt hoe rijken rijker worden. Wie dit wil begrijpen of minstens wil analyseren kan bij de kritische geschiedschrijving terecht. . ==== Propaganda ==== In de twintigste eeuw onderzoeken communicatiewetenschappers de mediabeïnvloeding door middel van gedragsonderzoek, diepte- en waarnemingspsychologie, marketing en de metafoortheorie, taal en machtsmechanismen. In 1937, kort na de machtsovername van Hitler in Duitsland (1933) formuleert het Amerikaanse Institute for Propaganda hoe propaganda werkt. . 1. '''Plain Folks Appeal''': gebruik realistische situaties die iedereen herkent, wees betrokken op volkse thema's; . 2. '''Bandwagon Appeal''': als iedereen achter dezelfde kar loopt, moet de boodschap die de kar verspreidt wel juist zijn. Als iedereen in de rij staat voor een ijsje, zijn ze per definitie lekker. We kennen voorbeelden van zelfstandigen die in die optiek de kunstmatige klant creëren; . 3. '''Misleading Numbers''': gebruik desnoods misleidende cijfers, nuanceer harde feiten; . 4. '''Transfer''': gebruik vlaggen, wapenschilden, titels, uniformen, symbolen… iedereen herkent ze; . 5. '''Celebrity''': verwijs naar beroemdheden, namen en autoriteiten, uit het heden en het verleden, prijs de 'comming man' als het voorbeeld voor de toekomst. Deze leider zal ons redden; . 6. '''Glittering Generalities''': grootsprakerige algemeenheden zorgen voor positieve connotaties; . 7. '''Stereotyping''': scheldgedrag herleidt tegenstanders tot karikaturen, maak er een cliché van; . 8. '''Call to Action''': Roep op tot actie zodat mensen niet langer hun schouders ophalen maar zich inzetten en gewaardeerd voelen; . 9. '''Card-Stacking''': schik de kaarten op een andere wijze, bepaal de volgorde van de presentatie. Hou kaarten achter de hand en speel ze uit indien nodig of hou kaarten achter en verzwijg. . . === III. Veiligheid en angstcultuur === [[Bestand:Chernobyl_Hotel_with_reactor_in_background.jpg|thumb|right|550px|De kernramp van Tsjernobyl maakte Ulrich Becks publicatie uit 1986 over de risicosamenleving tot een bestseller in Duitsland.]] Een derde ideologie focust op wat René Munnik in zijn boek 'Geweldig' de 'veiligheidsideologie' noemt. Zijn er objectieve redenen om aan te nemen dat onze werkelijkheid zo onveilig is? Of zijn we gewoon gevoeliger voor onveiligheid? Ulrich Beck spreekt in 1986 over 'Risikogesellschaft'. . Zijn boek ''Risikogesellschaft: Auf dem Weg in eine andere Moderne'' (Risicomaatschappij: op weg naar een andere moderniteit) kreeg door de kernramp van Tsjernobyl de status van bestseller en is snel in het Engels vertaald. Het begrip wijst er ''niet'' op dat onze tijd gevaarlijker is dan vroeger. Gezien de levensverwachting, de technologie en de welvaart leven we veiliger dan ooit: ziektes en hongersnoden, natuurrampen en epidemie lieten we achter ons. Met de risicosamenleving wijst Beck op: . 1. de risico's (kernrampen, klimaatsverandering) zijn veroorzaakt door de neveneffecten van onze hoogtechnologische en welvarende, onze moderne en verlichte samenleving (die alles beheersbaar zou houden). . 2. risico's, zowel reëel en vermeend nodigen uit tot een angstcultuur via propaganda, ideologie of als ultieme utopische preventie waarbij alles onder controle te houden is. . 3. de risico's zijn er om te blijven. Wie nog geboren moet worden kan last krijgen. . 4. de risico's zijn niet lokaal, maar wereldwijd. . 5. de risico's treffen alle klassen, elk ras, alle leeftijden en sekses. . 6. de risico's zijn onzichtbaar. Alleen deskundigen merken ze op.&nbsp;<ref>Zie RENE MUNNIK (Ea.). ''Geweldig! Over de vanzelfsprekendheid van geweld.'' Valkhof Pers, Nijmegen, 2005, p. 7-11.</ref> . . === IV. Complottheorieën === Complottheorieën halen hun sterkte omdat ze gebaseerd zijn op selectief en speculatief bronnengebruik en hun wantrouwen tegenover wetenschappelijke kennis. Een complottheorie vertrekt van de overtuiging dat verborgen groepen met kwade bedoelingen gebeurtenissen sturen. Kenmerkend is: een verborgen elite; controle; toeval bestaat niet; wantrouwen in officiële verklaringen; het tegenbewijs is deel van het complot. De vraag draait vaak rond de vraag: "Wie heeft macht?" en "Waarom gebeuren dingen?" Complottheorieën bieden eenvoudige antwoorden op complexe processen. Juist omdat zoveel vragen onbeantwoord blijven, ontstaan talloze theorieën. Miljoenen mensen dat de maanlanding van 1969 in een studio is opgenomen. Voorbeelden zijn gecreëerd rond De bende van Nijvel (1982-1985) en hun link met extreemrechtse netwerken, de staatsveiligheid, het NAVO-netwerk Gladio en politieke elites. De aanslagen van 11 september 2001 behoren tot de meest besproken complotthema's. Veel theorieën stellen dat de Amerikaanse overheid betrokken was en dat de Twin Towers gecontroleerd zijn opgeblazen. Recenter zijn de theorieën rond QAnon, de Great Reset, vaccinatiecomplotten, omvolkingstheorieën, de klimaatontkenning... . . ;Kijken <gallery> Bestand:Goedendags in het museum Kortrijk 1302 9-01-2010 14-20-13.JPG|Resten van goedendags Bestand:Paardenhangertje_van_Gwijde_van_Namen_Kortrijk_1302__9-01-2010_14-22-14.JPG|Paardenhangertje van Gwijde van Namen File:Battle_of_Courtrai2.jpg|De Guldensporenslag, tot de negentiende eeuw vergeten, daarna vanonder het stof. Met een doel. File:Nicaise de Keyser04.jpg|Voorstudie van de slag door Nicaise de Keyser. File:Guido_Gezelle.jpg|Guido Gezelle (1830-1899) File:Hendrik_Conscience.jpg|Hendrik Conscience (1812–1883) File:Leeuwvanvlaenderen.gif|De Leeuw van Vlaanderen verscheen in 1838 File:Groeningepoort.jpg|Groeningepoort in Kortrijk File:Kortrijk_Groeningeabdij_museum.JPG|Museum Kortrijk 1302 </gallery> . . == Morele paniek en fake news == . [[Bestand:RebeccaNurse-inChains.jpg|thumb|right|550px|De heksenprocessen van Salem in Amerika begonnen in 1692 en resulteerden in minstens 24 ter dood veroordelingen. Beschuldigingen ten aanzien van vooraanstaanden stopten de processen en deden de morele paniek verdwijnen.]] [[Bestand:Deep_throat_PD_poster_(restored).png|thumb|right|550px|In deze film is de vrouwelijke seksualiteit het thema. Er zijn eindeloze processen gevoerd over de film. In 23 Amerikaanse staten is die verboden, in het Verenigd Koninkrijk is hij illigaal tot het jaar 2000. Nederland was toleranter. De film draaide uitsluitend voor meerderjarigen in bioscopen met minder dan vijftig zetels.]] Fake news kan leiden tot morele paniek. Morele paniek is een buitenproportionele, vijandige en gemediatiseerde reactie op een situatie of technologie, een persoon of groep, die waarden en normen lijken te bedreigen. Het begrip verklaart maatschappelijke angstreacties die niet in verhouding staan tot de ernst, het risico, de schade of de dreiging. Morele paniek is een sleutelbegrip uit de sociologie en criminologie en zou voor het eerst gebruikt zijn door Marshall McLuhan in 1964. Jock Young introduceerde het in 1971 in de criminologie en de socioloog Stanley Cohen gaf het begrip bekendheid in zijn klassieker ''Folk Devils en Moral Panics'' uit 1973. Daarin beschrijft hij de jeugdbendes, de ‘Mods’ en de ‘Rockers’. [[Bestand:Waarom geloof jij fake news.webm|thumb|550px|Waarom geloof jij fake news? - Universiteit van Vlaanderen]] . . === Fasen === . Morele paniek is gefaseerd en begint met een stereotiepe en overdreven voorstelling van een gebeurtenis. Daarna wordt die geassocieerd met soortgelijke gevallen en gepresenteerd als symptomatisch voor een maatschappelijk probleem. Vervolgens wakkeren doemscenario’s de angst aan en escaleert het tot er justitiële, politionele of juridische maatregelen komen. Soms ebt de paniek na een tijd weg, soms duurt de golf zo lang dat het zelfbeeld van de samenleving verandert. Voor de samenleving maakt het weinig uit of de oorzaak wel of geen hersenschim is en geldt het Thomas-theorema: ''als mensen situaties als werkelijk definiëren, zijn zij werkelijk in hun gevolgen''. Niet de situatie zelf, de perceptie geeft de doorslag. . . === Voorbeelden? Legio! === . * Satanisch ritueel misbruik. . * De heksenjacht in Vlaanderen (met hoogtepunten tussen 1590-1610) en de processen zoals die in Salem. . * De gevolgen van masturbatie. . * De paniek en massahysterie die in 1938 ontstond bij het hoorspel ''The War of the Worlds'' van het Amerikaanse radioprogramma Mercury Theatre on the Air. Luister hier: [https://sounds.mercurytheatre.info/mercury/381030.mp3 War of the Worlds]. . * De zorgen over genetisch gemanipuleerde voeding. . * De invloed van televisiegeweld of in games zoals in Canis Canem Edit en de GTA-reeks. . * Imitatiegedrag van jongeren bij het zien van pornografie zoals in de film ''Deep Throat''. . * In de zomer van 1984 rapporteerden kranten na een dodelijke vechtpartij op het strand van Egmond in Nederland over het ‘kustgeweld’, de ‘geweldsgolven’ en ‘-explosies’, ‘uitbarstingen’ en ‘epidemieën van geweld’, alsof het natuurverschijnselen waren. De paniek kreeg ook de politie, justitie, de horeca en het lokale bestuur in zijn greep en ebde na enige tijd weg. . * De mediareactie en die van de overheden na de aanslagen op 11 september 2001 en de terroristische aanslagen in Madrid van 11 maart 2004 en de terroristische aanslagen in Londen van 7 juli 2005. In hun representatie van ‘het’ terrorisme dragen overheid en media bij tot paniek omdat ze onnodig angst zaaien door burgers vertrouwd te maken met dreigingen. Dit simplisme brengt de moeizame interetnische verhoudingen onder spanning en leidt de aandacht af van oorlog of genocide. . * De negentiende-eeuwse angst om levend begraven te worden, leidde in 1868 tot het patent op de lijkkist met een ladder voor een uitvinder uit New Jersey. . * In het Engelse Middlesbrough worden in 1987 121 kinderen uit hun huizen geplaatst na misbruik. Artsen gebruikten de techniek 'reflex anale oprekking' waarbij ze de billen uit elkaar schuiven en de anus bestuderen. Later bleek de techniek onwetenschappelijk en met de meeste kinderen was niets aan de hand. . * De angst voor de atoombom tijdens de koude oorlog. . * De angst voor ongrijpbare vijanden zoals al-Qaeda, fijnstof, dioxine, zendmasen... . . = '''BETROUWBAAR''' = [[Bestand:Van_Olden_Barneveldt_Verhoeven_1619.gif|thumb|right|550px|Abraham Verhoeven, een prille 'gazettier' besloot zijn artikels in de Antwerpse krant de ''Nieuwe Tijdinghen'' met het zinnetje "Oft waer is, sal den tydt leeren.' De auteur waarschuwt zo zijn lezers in de vroege zeventiende eeuw voor te hoog gespannen verwachtingen inzake de betrouwbaarheid van zijn schrijfsel. Het bericht is nog relevant. De illustratie vertelt het 'Verhael hoe ende in wat manieren den heere Johan Van Olden-Barneveldt, Advocaet van Hollandt ende den Vrieslant/ is Onthalst gheworden smaendachs voor noen den xiij Mey Anno Duisent zes hondert neghen-thien; T'hantwerpen/By Abraham Verhoeven/op de Lombaerde Veste/inde gulde Sonne, 1619.']] . {{Citaat|'''Door de fragmentarisering van alle kennis is de beleidsvorming er natuurlijk eenvoudiger op geworden. De hooggespecialiseerde takken van moderne wetenschap zijn zo ondoorzichtig geworden dat de mensen die daarin werkzaam zijn, noodgedwongen tot hun dertigste of langer door moeten studeren tot ze kunnen toetreden tot de nieuwe geestelijkheid. Een lange leertijd hebben ze allemaal, maar dat betekent nog niet dat ze het altijd eens zijn over de beste aanpak. De SARS-CoV-2-pandemie heeft duidelijk gemaakt dat de onenigheid onder experts zich zelfs kan uitstrekken tot schijnbaar simpele beslissingen, zoals over het gebruik van een mondkapje. Eind maart 2020 (de pandemie was drie maanden oud) adviseerde de Wereldgezondheidsorganisatie daar nog tegen, tenzij een persoon was besmet, en pas begin juni werd dat advies bijgesteld. Hoe kunnen mensen zonder specialistische kennis daarin partij kiezen of wijs worden uit debatten die vaak eindigen met het intrekken of ontmantelen van claims die daarvoor nog alles bepalend waren?'''|Vaclav Smil}} . Wat de betrouwbaarheid van deze encyclopedie betreft, daar gaan we even klassikaal door. We nemen een schrijfstok of een griffel en een schrijfplank, lei genaamd. We noteren drie vragen, het antwoord erop hoor je in de les. . * Ten eerste: Wat is het risico als men onbetrouwbare informatie voor waar aanneemt? . * Ten tweede: Wat is betrouwbaarheid? . * Ten derde: Hoe kan ik de betrouwbaarheid van informatie peilen? Peilen is een term uit de scheepvaart, peilingen doe je steeds opnieuw, want je positie verandert constant. . [https://www.youtube.com/watch?v=hA2p8EqvLLI '''♥ LESOPNAME B. WYDOOGHE: WAT IS BETROUWBAARHEID? (20 Min.)'''] . . [https://www.youtube.com/watch?v=Xs0K4ApWl4g '''♣ LUISTER HIER NAAR DE GROOTSTE MISLEIDING UIT DE TWINTIGSTE EEUW'''.] . . == Weet je dat…? Tuurlijk wel. == * Je in naam van iemand anders kan SMS'en? . * Fototrucage mensen mooier maakt? Of lelijker, als het moet… Vrijwel elke foto in de krant of op internet is bewerkt! Kijk eerst naar [https://www.youtube.com/watch?v=iYhCn0jf46U dit filmpje van Dove] of naar deze ontmaskering. . * Er berichten gemaakt worden om journalisten een loer te draaien. Dergelijke berichten worden canards genoemd. Ze verschillen soms nauwelijks van stadslegendes. . * Goed ogende websites valse informatie doorspelen? . * Journalisten opzettelijk foute berichten de wereld insturen? Kijk op het impulscentrum naar (minstens) een van deze reportages. 1. Orson Welles War of the Worlds (Canvas Days that shook the World); 2. Bye bye Belgium (RTBF). . * Een verkeerd bijschrift bij een prima foto snel geplaatst is? . * De zetduivel vaker toeslaat dan gedacht? . * Sommige mensen wel heel goed gelovig zijn. Klik hier en bel en sms één jaar gratis. In tien dagen tijd tekenden 7200 jongeren in op dit aanbod. . * Een fout gespelde naam? Een foutief jaartal? Een verkeerde leeftijd of woonplaats? Tja, iedereen maakt fouten, niet? . Voor je info gebruikt, evalueer je die. “Ik heb de pest aan informatie, je kunt je eigen vooroordelen niet meer vertrouwen” schrijft Jan Blokker ergens. Het citaat is in een mum van tijd gevonden, geknipt en geplakt in dit document. De referentie is uiteraard vergeten. Informatie wordt altijd gemaakt. Woordvoerders, journalisten, fotografen, redacteurs… één voor één maken zij nieuws of geschiedenis. Toch wordt die menselijke oorsprong snel vergeten. Niet alleen de Bachelor in de Maatschappelijke veiligheid maar elke discipline evalueert informatie. Uiteraard vereist de doorlichting kennis van zaken, maar niettemin bestaan er “typevragen” die ongeacht het onderwerp gelijk zijn. Zo dient de informatie controleerbaar, nauwkeurig, volledig, redelijk en eerlijk, relevant en actueel te zijn, er dient structuur, overzichtelijkheid en een lay-out te zijn. Voor je aan de controle begint ga je de bedoeling van de makers na. Wat is de aard van je bron? * Informatief? * Persoonlijk? * Commercieel? * Opiniërend? . {| |[[Bestand:St Petersburg Union of Struggle for the Liberation of the Working Class - Feb 1897.jpg|thumb|550px|Revolutionaire club van St. Petersburg, 1897, kort voor de arrestatie door de Russische geheime dienst. In het midden zit Vladimir Lenin.]] |[[Bestand:St Petersburg Union of Struggle for the Liberation of the Working Class - Feb 1897 - Altered.jpg|thumb|560px|Dezelfde revolutionaire club van St. Petersburg, 1897, nadat Alexander Maltsjenko in 1930 bij Jozef Stalin in ongenade viel, werd hij verwijderd.]] |} . == Controleerbaar == [[Bestand:CBC_journalists_in_Montreal.jpg|thumb|rigth|550px|Van informatie die een redactionele controle onderging stijgt de betrouwbaarheid. Hier de redactie van de Canadian Broadcasting Corporation in Montreal (Canada) in 1944.]] . Betrouwbare info is controleerbaar. Van moeilijk te controleren info daalt de betrouwbaarheid. Anonieme info is onbetrouwbaar. Een cartoon uit The NewYorker toont twee honden voor een monitor, waarvan de ene zegt: ‘Op internet weet niemand dat je een hond bent.’ Een goede site bevat net als een boek de naam van de maker en zijn functie, de naam van de organisatie, een contactadres, een redactieteam, het doel van de organisatie en een datering. Het controleren begint dus met de vraag naar de auteur. Dit maakt een mail mogelijk of een extra controle via Google. Zoek uit wat de expertise van de auteur is, door zijn opleiding, werkomgeving of andere documenten te vinden. Verder kan de maker de controleerbaarheid vergemakkelijken door zijn tekst te onderbouwen met linken, een bibliografie of voetnoten. Eindigen sites op .ac.be of .edu, .org of .gov zijn het universiteiten, organisaties en staatsinstellingen. Trianguleren is het vergelijken van de informatie met minstens twee andere [relevante] bronnen. Twee is noodzakelijk, want op internet wordt veel overgenomen. Als meerdere webpagina’s hetzelfde zeggen over een onderwerp, werkt dit geruststellend. Maar let op, dit kan vals zijn. Wil je meer zekerheid, dan is het nodig om ofwel de site goed te bestuderen, te vergelijken of de commentaren op verwijspagina’s te lezen. Bij tegenstrijdige informatie is het belangrijk te weten welke auteur het meeste autoriteit heeft. Laat in je studie niet na om te wijzen op botsende visies en tegenstrijdige ideeën. Dit helpt bij het ontwikkelen van je eigen mening. . == Nauwkeurig en volledig == . Als je evalueert op nauwkeurigheid ga je na in welke mate er slordigheden of onnauwkeurigheden voorkomen. Verkeerd taalgebruik en tikfouten tonen aan dat de auteur weinig aandacht schenkt aan de inhoud. Let op voor vage omschrijvingen zoals “men beweert dat er veel wordt…” Dit zijn teksten die lucht verkopen. Op internet verschijnt regelmatig onvolledige info. Andere info is bewust onvolledig en werkt als smaakmaker of zet aan tot kopen, sommige bronnen behandelen het onderwerp oppervlakkig of wekken de indruk het onderwerp volledig te dekken, maar stellen na consultatie teleur. . == Redelijk == . Objectiviteit bestaat niet. De ‘werkelijkheid’ in taal gieten is ontzettend moeilijk: gewild of ongewild, steeds kijk je door filters van voorkennis, afkomst, behoeften, verwachtingen… Wat je ziet is cultureel bepaald. De discussie subjectief en objectief is hier aan de orde. Daarom is het onredelijk een auteur te vragen objectief te zijn. Verwacht van de auteur dat hij afstand doet van vooringenomenheid, een redelijke argumentatie gebruikt en eventueel uiteenlopende visies poneert. Vraag je af welk belang de auteur bij het onderwerp heeft. Zo rapporteert Greenpeace anders over een olietanker dan de eigenaar. Hoe redelijk is de informatie? Worden de ingenomen standpunten geëxpliciteerd? Wordt de website gesponsord? Hoe evenwichtig worden tegengestelde standpunten gepresenteerd? Is de term 'subsidieslurpers' een alitererende metafoor die wat suggereert of een objectief begrip? FEITEN ≠ TAAL . REALITEIT ≠ JE MENING . FEITEN ≠ JE MENING ≠ TAAL In hoeverre weerspiegelen gedachten realiteit? En, in welke mate zijn we in staat om de realiteit die we feiten noemen, te beschrijven? . == Eerlijk == [[Bestand:Pinocchio_1940.jpg|thumb|right|550px|Eerlijke info staat tegenover leugenachtige info en die is niet altijd even makkelijk te herkennen als bij Pinocchio.]] . Eerlijkheid is het (on)bewust manipuleren, verdraaien of verzwijgen. Worden de standpunten eerlijk gepresenteerd? Neemt de auteur een standpunt in? Is de partijdigheid acceptabel? Wordt dat standpunt gepresenteerd als een mening of als een feit? Eerlijkheid gebiedt dat feiten als feiten voorgesteld worden en meningen als meningen. . ;Feiten . Een feit is aanvaard omdat dit bleek uit onderzoek of omdat het aanvaard is. In het alledaags taalgebruik is een feit “zeker” en kan het geobserveerd worden. Als het feit een tijd bestaat, is dit een situatie of een structuur. Als het om een verandering van structuur gaat, is dit een proces [industrialisatie, emancipatie]. Een kortstondig proces is een gebeurtenis. Zoek voor onderstaande 'feiten' voorbeelden. . * Object (voorwerp), bv: . * Plaats (ligging), bv: . * Gebeurtenis (kwestie), bv: . * Structuur (situatie of toestand), bv: . * Proces (evolutie) bv: . . ;Meningen . Over een mening kan je discussiëren. Een mening is een waardeoordeel of vooroordeel, een voorkeur en verwachting, een veronderstelling of een stelling. De nuances zijn subtiel. Een waardeoordeel berust op een interpretatie die je aanvaardt maar niet met feiten te ontzenuwen is, omdat de feiten verschillend worden uitgelegd. Bij een vooroordeel is men zich niet bewust van het waardeoordeel. Een veronderstelling en een stelling liggen dicht bij elkaar, net als een voorkeuren en verwachtingen. Een veronderstelling berust op een indruk of interpretatie, een stelling wordt gevolgd door een argumentatie en gaat vooraf aan een redenering [want, immers, daaruit volgt]. Een voorkeur leidt je aandacht [af]. Bij een voorkeur kan je kiezen, bij een verwachting [hoop] hoeft het object niet eens aanwezig te zijn. . * Vooroordeel (een ongecontroleerde mening), bv: . * Waardeoordeel (interpretatie), bv: . * Stelling (positie), bv: . * Veronderstelling (hypothese), bv: . * Voorkeur (neiging), bv: . * Verwachting (hoop), bv: . Laat extreem positieve en extreem negatieve meningen voor wat ze zijn. Soms laten journalisten hun mening in de tekst klinken zoals in dit citaat. “De scheiding der machten werd pas in de zeventiende eeuw geproclameerd door John Locke.” Het woordje ''pas'' zorgt dat een feit als mening voorgesteld wordt. Ook het omgekeerde is mogelijk, zoals deze uitspraak: “Een vondelingenschuif is moreel verwerpelijk en een welvaartsstaat onwaardig.” Dit is een mening die als feit wordt omschreven. Beter zou zijn “Ik vind een…” Het is een kwestie van academische training. Veel moeilijker is om als lezer feiten te herkennen die als mening zijn omschreven of om meningen te herkennen die als feit zijn omschreven. . == Wetenschappelijk of populariserend? == . * Kijk naar [https://www.youtube.com/watch?v=9r8GNYi5K-Y deze (Belgische) reportage] en [https://www.youtube.com/watch?v=CMne7lqobT8 deze (Nederlandse) reportage] waarbij Bart Van Loo zijn boek De Bourgondiërs voorstelt. Er komt kritiek op zijn aanpak: Bart van Loo zou de geschiedenis te eenzijdig voorstellen. [https://www.youtube.com/watch?v=7gOlTlqY41s Kijk hier.] == Fictie versus non-fictie == [[Bestand:Orson_Welles_1937.jpg|thumb|550px|Orson Welles liet in 1938 de wereld weten wat er kan foutlopen als men te goedgelovig is en onbetrouwbare informatie voor waar aanneemt of als men fictie met non-fictie gaat verwarren.]] [[Bestand:Posta_Romana_-_1959_-_Laika_120_B.jpg|thumb|550px|Laika, de eerste hond in de ruimte. Hoeveel dieren gingen haar voor? Laika keerde nooit terug, dat wordt weinig gezegd. Laika ging niet als eerste dier de ruimte in, wel als eerste dier in een baan om de aarde. Voor haar waren er al dieren in de ruimte. In 1947 stuurden de VS. fruitvliegen mee op een raketvlucht. In 1948 en 1949 volgen de apen Albert I en Albert II. De Sovjet-Unie lanceerde vanaf 1951 honden op suborbitale vluchten. Dezik en Tsygan bereikten de ruimte en keren levend terug. Op 3 november 1957 is Laika, een zwerfhond uit Moskou, gelanceerd aan boord van Sputnik 2. De Sovjets wisten vooraf at er geen mogelijkheid was om haar terug te brengen. Jarenlang vertelde de Sovjetregering dat Laika dagen overleefde en daarna humaan euthanaseerde toen de zuurstof opraakte. Het verhaal bleek onwaar. In 2002 maakten Russische wetenschappers bekend wat er gebeurde. Kort na de lancering werkte het koelsysteem van de capsule niet goed. De temperatuur in de cabine liep op en Laika stierf na vijf tot zeven uur, door oververhitting en stress. De Sputnik bleef maanden rond de aarde cirkelen en op 14 april 1958 keerde de satelliet ongecontroleerd terug in de atmosfeer en verbrandde. Laika's resten gingen verloren.]] . Als Fictie en non-fictie zich met elkaar gaan vermengen wordt het voor de kijker, luisteraar of lezer wel moeilijk om het waarheidsgehalte of de betrouwbaarheid te peilen. De VPRO documentaire van 52 min. Kijk aandachtig naar het bedrog der bedriegenis. Trek er een uurtje voor uit en lees vooral niet verder, anders is de fun er af. . Wat je zag is ''Opération Lune'' die probeert aan te tonen dat we erg gevoelig zijn voor misleiding door te stellen dat Stanley Kubrick de eerste stappen op de maan in een studio filmde. Deze regisseur kennen we van Dr. Strangelove or: How I Learned to Stop Worrying and Love the Bomb, 2001: A Space Odyssey (uit 1968), A Clockwork Orange, Barry Lyndon, The Shining, Full Metal Jacket en Eyes Wide Shut. Deze regisseur heeft uiteraard niets met de maanlanding van doen, hij is postuum opgevoerd als regisseur van de allerbelangrijkste film ter wereld. ''Opération Lune'' is geen documentaire maar een 'mocumentaire'. Ze wil de kijker te misleiden. Waarom? Puur om aan te tonen dat mensen te of erg goedgelovig zijn. Tot op welk punt ben jij meegegaan in dit verhaal? . Het woord Mocumentaire komt uit de combinatie van documentaire (feiten en waarheidsgetrouwe rapportage) en de M van Movie (fictie) en 'to moc', iemand op het verkeerde been zetten. Pas op het einde is het duidelijk dat het om een grap gaat. Sommige studenten kijken de film vol (on)geloof uit, anderen zijn al vanaf de helft kritisch... Hoe gealarmeerd was jij? . ;Kijken * [https://www.youtube.com/watch?v=EqHg8YSJWRk Operation Lune] BEELDFRAGEMENT debat met William Karel, regisseur van de mocumentaire. ;De hoofdpersonages <gallery> A11v 1092338.ogg|Armstrong stapt als eerste mens op de Maan (tv) File:Yuri-Gagarin-1961-Helsinki-crop.jpg|'''Joeri Gagarin (1934–1968) was geen lang leven beschoren.''' File:Aldrin_Apollo_11.jpg|'''Buzz Aldrin, Apollo 11, gefotografeerd door Neil Armstrong''' File:Ap11-s69-31740.jpg|'''Bemanning Apollo 11''' File:Kennedy_vonbraun_19may63_02.jpg|'''Wernher von Braun met John F. Kennedy gekend als J.F.K.''' File:Dornberger-Axster-von_Braun_(jha).jpg|'''Von Braun bij de overgave.''' File:V1_Soest.JPG|'''V1-rakket.''' File:V-2-Nederlands.jpg|'''V2-raket)''' File:First photo from space.jpg|'''In 1946 neemt een V2 de eerste foto's uit de ruimte.''' File:Project_Paperclip_Team_at_Fort_Bliss.jpg|'''Operatie Paperclip: Von Braun ging niet alleen naar de V.S.''' </gallery> . . == Relevant en actueel == . Relevant wil zeggen betrekking hebben op je onderwerp. Wanneer is de info gepubliceerd? Wanneer is de site gemaakt en voor het laatst aangepast? Hoe actueel zijn de links? . == Lay out == . Een aantrekkelijke lay-out en een overzichtelijke navigatie bewijzen aandacht voor de paginaontwikkeling. Doorgaans wijst dit erop dat er aan de inhoud is gewerkt. Maar de redenering is niet absoluut. Het kan dat een grafisch talent een fijne inhoudloze pagina maakt, of dat vorsers geen grafisch verstand hebben. 'De inhoud is belangrijker dan de vorm' klinkt het argument dan. Maar toch. Schreeuwerige pagina’s duiden op informatietekort, op een vingeroefening of verdoezelen de onkunde van de maker. Vragen over de esthetica helpen bij de evaluatie. . ;Stel vragen zoals: . * Hoe verzorgd zijn de tekst en de afbeeldingen? . * Worden er compositieprincipes gevolgd? . * Is het ontwerp complex? Oogverblindend? . * Is de tekst leesvriendelijk? . * Is de structuur overzichtelijk? . * Is de lay-out of de interface duidelijk? . == Informatie in tijden van oorlog == . {{Citaat|'''In oorlogstijd is de waarheid het eerste slachtoffer.'''|Boake Carter, journalist, 1900-1944.}} . {{Citaat|'''Voltaire heeft het ons geleerd: we moeten systematisch aan alles twijfelen.'''|Anne Morelli}} . Tijdens oorlogen of andere conflicten tussen twee groepen duiken tien principes die de propagandamachine ondersteunen. Anne Morelli somt ze op. # 'Wij willen geen oorlog.' # Alleen de vijand treft schuld, die heeft om oorlog gevraagd. # Dit is geen oorlog tegen de mensen, maar tegen de leider van de tegenpartij. # Het doel is nobel, zeker geen materieel gewin. # De vijand begaat wreedheden. Als wij schade berokkenen is dat per ongeluk. # De vijand gebruikt illegale wapens. # Onze verlies is beperkt, die van de vijand groot. # Kunstenaars en intellectuele steunen de zaak. # De oorlog heeft een heilig karakter. # Wie de propaganda in twijfel trekt, is een verrader. . . = '''PINOKKIOTEST''' = . De Pinokkiotest is een checklist die je helpt inschatten hoe (on)betrouwbaar sommige info is. Je kan de test vinden op [https://sadan.wdfiles.com/local--files/5-evalueren/PINOKKIOTEST.pdf deze vragenlijst]. De test is vergelijkbaar met de [https://www.hogeschoolrotterdam.nl/globalassets/mediatheek/downloads/craap-scoreformulier-nl.pdf CRAAP]-test die in het vak informatievaardigheden ter sprake komt. . . = '''EXAMENVRAGEN''' = . . == A-Vragen == . (S&V)Wie of wat zijn en wat is de betekenis van: Apollo (god), Nietzsche, Herbert George Wells, Howard Koch, Orson Welles, Jozef Stalin, Koude Oorlog, kunstmaan, The War of the Worlds, Milan Kundera, De ondraaglijke lichtheid van het bestaan, Louis-Ferdinand Céline, Reis naar het einde van de nacht, Voyage au bout de la nuit, Anne Morelli, De grote mythen uit de geschiedenis van België, Vlaanderen en Wallonië, Guido Gezelle, Hendrik Conscience, Kortrijk 1302, De Leeuw van Vlaenderen (1838), Aufklärung, Immanuel Kant, Diderot, D'Alembert, Voltaire, John Locke (1632-1704), 1776, Amerikaanse Onafhankelijkheidsverklaring, Montesqieu (1689-1755), Jean Jacques Rousseau, Franse Revolutie, Glorious Revolution, 1688, Charles Darwin (1809-1882), Robespierre, Karl Marx, René Descartes, Opération Lune, J.F. Kennedy, Werhner von Braun, Joeri Gagarin, Richard Nixon, Houston (Texas), Cape Canaveral (Florida), Mocumentaire, Stanley Kubrick, 21 juli 1969, Neil Armstrong, Apollo 11, Apolloprogramma, Operatie paperclip. . . == B-Vragen == . * S&V.In de geschiedenis kunnen we verschillende denkrichtingen onderscheiden. Zo kunnen we het model van de "eeuwige terugkeer" tegenover het "verlichtingsmodel" plaatsen. Illustreer dit op het niveau van het denken over geschiedenis, het resultaat, het doel, de richting, de motor en de gevolgen van dit denken. Geef bij beide richtingen één of meerdere vertegenwoordigers. . * S&V."De verlichting is geen soort filosofie, maar een 18de eeuws fenomeen, waarbij groepen intellectuelen gefascineerd worden door de ontdekkingen van de wetenschap en door de filosofische reflecties die hierover gemaakt worden in de vorige eeuw. Het is een nieuwe geest die door Europa waait. Men wordt er zich van bewust dat de denkwijzen van de 17de eeuw reeds heel wat realiseerden in de fysica. Nu de tijd gekomen is om..." 1. Welke kenmerken kun je met betrekking tot de verlichting aangeven; 2. Wat zegt Kant over die verlichting; 3. Kun je ook een kritiek op dit vooruitgangsoptimisme formuleren? . * S&V.Leg uit en toon aan met voorbeelden: "Historici construeren betekenis uit de chaotische werkelijkheid door feiten en gebeurtenissen op een bepaalde manier te rangschikken, te interpreteren of met elkaar in verband te brengen. Objectiviteit is niet mogelijk." . * Wat kun je vertellen over Karl Marx en het dialectisch principe? . * S&V.Plaats in chronologische volgorde en wat weet je over... 1. Milan Kundera, 2. Louis-Ferdinand Céline, 3. Anne Morelli, 4. Hendrik Conscience, 5. Immanuel Kant, 6. Christus. . * S&V.Plaats in chronologische volgorde en wat weet je over... 1. Diderot en D'Alembert, 2. Charles Darwin, 3. J.F. Kennedy, 4. Orson Welles, 5. Copernicus, 6. Plato. . * S&VPlaats in chronologisch volgorde en wat weet je over... 1. Karl Marx, 2. Apollo 11, 3. H.G. Wells schrijft The War of the Worlds, 4. Voltaire 5. Orson Welles maakt een radioprogramma met de naam War of the Worlds, 6. Franse Revolutie. . * S&V.Plaats in chronologische volgorde en wat weet je over... 1. Apolloprogramma, 2. John Locke, 3. Neil Armstrong zet eerste stappen op de maan, 4. Robespierre, 5. Nietzsche, 6. Scheiding Oost- en West-Romeinse rijk. . * S&V.Plaats in chronologische volgorde en wat weet je over... 1. De Amerikaanse Onafhankelijkheidsverklaring, 3. Glorious Revolution, 3. René Descartes overlijdt, 4. Opération Lune (mocumentaire), 5. Werhner von Braun, 6. Guldensporenslag. . * S&V.Plaats in chronologische volgorde en wat weet je over... 1. Joeri Gagarin overlijdt, 2. Het Colosseum wordt gebouwd, 3. Richard Nixon wordt president, 4. Tweede Wereldoorlog, 5. Stanley Kubrick maakt zijn laatste film, 6. De eerste Kruistocht. . * S&V.Wat is betrouwbaarheid? Wat is het risico als men onbetrouwbare informatie voor waar aanneemt? . * S&V.Leg uit, waarom is de Spoetnik 1, de eerste satelliet zo belangrijk. Situeer ze in de tijd. Betrek woorden zoals Koude oorlog, Gagarin, Expo '58, Kennedy en Space Race in je antwoord. . . == C-Vragen == . * S&V.Kundera: "De idee van de eeuwige terugkeer der dingen is raadselachtig en Nietzsche heeft er andere filosofen mee in verlegenheid gebracht: te denken dat alles zich eens zou herhalen zoals we het al beleefd hebben, en dat ook die herhaling eindeloos zou doorgaan." Wat wil deze "dwaze" mythe van de eeuwige terugkeer der dingen zeggen? Valt het je ook wel eens voor - hetgeen voor Kundera het geval is - dat je "ontroering voelt bij het bekijken van foto's van Hitler?" Wat is het gevolg dat Kundera uit een dergelijk merkwaardige ervaring trekt? Wat denk je daar zelf over? . * S&V.L.F. Céline: "De filosofen [...] zijn ermee begonnen het brave volk van alles wijs te maken..." Waar heeft Céline het over in bovenstaande citaat, genomen uit Reis naar het einde van de nacht? Geef een persoonlijke kritiek. . * S&V.De media gebruiken verschillende technieken om de kijker te doen geloven dat hun boodschap 'waar' is. Welke technieken haal je uit deze film die het realiteitsgehalte van de boodschap verhogen? En, waar gaan de filmmakers door het lint. Of, met andere woorden, waar kan je in de film merken dat het hier om een 'vervalsing' van de realiteit gaat? . * S&V.Wat is betrouwbaarheid, waarom is betrouwbare info zo belangrijk en hoe kan je achterhalen of informatie betrouwbaar is? . * S&V.Leg uit: De meesten beschouwen 'geschiedenis' als iets 'passief'. Geschiedenis was er gewoon, som enkele data op en daar is ze: de geschiedenis! . * S&V.Leg uit: De 'actieve constructie' van de geschiedenis is een vraag die op filosofisch vlak tot tien verschillende vragen leidt. Gebruik Hegel en de universiteit van Berlijn in je antwoord. . * S&V.Hoe kan ik de betrouwbaarheid van informatie peilen? Waarom spreken we van peilen? . . == D-Vragen == . <gallery widths="220" heights="360"> Bestand:TheMatrixAnimated.gif Down the Rabbit Hole.png Milan Kundera redux.jpg L.-F. Céline b Meurisse 1932.jpg Gerrit Komrij (1981).jpg Anne Morelli.jpg Bestand:Hegel portrait by Schlesinger 1831.jpg Descartes Discours de la Methode.jpg Frans Hals - Portret van René Descartes.jpg Jean Le Rond d'Alembert, by French school.jpg Denis Diderot by Louis-Michel van Loo.jpg Encyclopedie de D'Alembert et Diderot - Premiere Page - ENC 1-NA5.jpg John Locke.jpg GodfreyKneller-IsaacNewton-1689.jpg Montesquieu 1.png Immanuel Kant (painted portrait).jpg Atelier de Nicolas de Largillière, portrait de Voltaire, détail (musée Carnavalet) -002.jpg Jean-Jacques Rousseau (painted portrait).jpg Social contract rousseau page.jpg EmileTitle.jpeg Maurice Quentin de La Tour - Madame de Pompadour dans son cabinet de travail.jpg James Watt by Henry Howard.jpg François Quesnay.jpg Smith - Inquiry into the nature and causes of the wealth of nations, 1922 - 5231847.tif AdamSmith.jpg Louis XIV of France.jpg Koning Louis XV; Hyacinthe Rigaud.jpg Ludvig XVI av Frankrike porträtterad av AF Callet.jpg Élisabeth Vigée Le Brun- Marie-Antoinette à la Rose - collection Resnick.jpg Women's March on Versailles01.jpg Liberte-egalite-fraternite-tympanum-church-saint-pancrace-aups-var.jpg LouisXVIExecutionBig.jpg Jacques-Louis David - Marie Antoinette on the Way to the Guillotine.jpg Exécution de Marie Antoinette le 16 octobre 1793.jpg Robespierre.jpg Gros - First Consul Bonaparte (Detail).png Léon Spilliaert - The Absinth Drinker.jpg Bestand:David Van Reybrouck.jpg Bestand:Jose Ortega y Gasset.jpg Karl Marx 001.jpg Kortrijk-Groeningemonument.jpg Bestand:Steuben - Bataille de Poitiers.png Bestand:Honoré de Balzac (1842) Detail.jpg Bestand:Goedendags in het museum Kortrijk 1302 9-01-2010 14-20-13.JPG Battle of Courtrai2.jpg Nicaise de Keyser04.jpg Guido Gezelle.jpg Hendrik Conscience.jpg Leeuwvanvlaenderen.gif Groeningepoort.jpg Kortrijk Groeningeabdij museum.JPG Bestand:RebeccaNurse-inChains.jpg Bestand:Deep throat PD poster (restored).png Bestand:Van Olden Barneveldt Verhoeven 1619.gif Bestand:St Petersburg Union of Struggle for the Liberation of the Working Class - Feb 1897.jpg Bestand:Pinocchio 1940.jpg Orson Welles 1937.jpg A11v 1092338.ogg Yuri-Gagarin-1961-Helsinki-crop.jpg Aldrin Apollo 11.jpg Ap11-s69-31740.jpg Kennedy vonbraun 19may63 02.jpg Dornberger-Axster-von Braun (jha).jpg V1 Soest.JPG V-2-Nederlands.jpg First photo from space.jpg Project Paperclip Team at Fort Bliss.jpg Bestand:Posta Romana - 1959 - Laika 120 B.jpg </gallery> . . = '''BIBLIOGRAFISCHE NOTEN''' = aocegj1jcwg1cx7demm993rjql695dy 0 46778 430514 429824 2026-10-06T06:55:47Z Benedict Wydooghe 14251 /* Zes dagen */ 430514 wikitext text/x-wiki <big>'''HOOFDSTUK II. VAN EEN ZWERVEND BESTAAN TOT DE NEOLITISCHE ECOLOGIE'''</big> ;<big>'''TIEN MILJOEN TOT TIENDUIZEND JAAR TERUG'''</big> [[Bestand:Editorial_cartoon_depicting_Charles_Darwin_as_an_ape_(1871).jpg|thumb|550px|♠ BEELDFRAGMENT Mocht je [de film] nog niet hebben gezien: ''Creation'' uit 2009, met Paul Bettany toont de biografie van Charles Darwin. De evolutietheorie stelt dat niet de slimsten of de sterksten op lange termijn zullen overleven, maar de zij die zich het best weten aan te passen.]] [[Bestand:Alfred-Russel-Wallace-c1895.jpg|thumb|550px|Alfred Russel Wallace (1823-1913) - hier geportretteerd in 1895, kwam op eigen inzichten ongeveer gelijktijdig tot de evolutietheorie van de natuuronderzoeker Charles Darwin (1809-1882). Wallace was veertien jaar jonger dan Darwin en publiceerde in 1858 als eerste dat natuurlijke selectie tot evolutie leidt. De eerste editie van ''De oorsprong der soorten'' of ''The Origin of Species'' verscheen in - versneld tempo - in 1859. De publicatie leidde tot discussies en debatten op basis van de (onjuiste) interpretatie dat mensen afstammen van apen. Spot over en karikaturen van Darwin gingen de wereld rond. De kerk was koptrekker in dit soort campagnes.]] [[File:Tree_of_life_by_Haeckel.jpg|thumb|550px|Bomen zijn een graag gebruikte geschiedenismetafoor. Ernst Haeckels 'levensboom' populariseert Darwins theorie in de wetenschappelijke wereld. Dit is de Engelse versie van Haeckels boom uit ''De evolutie van de mens'' uit 1879. De mens staat aan de top van de evolutie.]] [[File:BelonBirdSkel.jpg|thumb|550px|{{Wp|Pierre Belon}} vergelijkt in 1555, drie eeuwen voor Darwin, het menselijke skelet met die van vogels in ''L'Histoire de la nature des oyseaux''.]] . {{Citaat|'''Aan het begin aller dingen was de grenzeloze wereldruimte, die de dichters der Oudheid de Chaos noemen. Deze was zonder maat, zonder aanvang en zonder einde; als een gapende leegte strekte hij zich uit in het onmetelijke. In oorsprong van hij tot in de diepte vol van een duistere nevel. Toch bevatte de Chaos reeds de grondbestanddelen van al wat bestaat: aarde, water, lucht en vuur.|Gustav Schwab'''<ref>GUSTAV SCHWAB, vertaald door J.K. van den Brink. ''Griekse mythen en sagen.'' Het Spectrum, Utrecht, 1993, p. 5.</ref>}} . . = '''WAT AAN DE MENS VOORAF GAAT''' = . {{Citaat|'''Muterende versies van het verleden strijden met elkaar om de overhand te krijgen; nieuwe feitenrassen komen op, en de oude, dinosaurische waarheden worden tegen de muur gezet en met een laatste sigaret in de mond.|Salman Rushdie, 1983.'''}} . [https://www.slideshare.net/benedictwydooghe/tot-de-middeleeuwen2022 '''Klik hier voor de PowerPoint die bij dit deel hoort.'''] . == Voorhistorische wetenschappen == Geschiedenis is lang niet de enige wetenschap die zich inlaat met wat voorbij is. De natuurkundige, de scheikundige, de geoloog, de bioloog en de archeoloog graven veel dieper in het verleden dan de historicus. . ;14 - 13,5 miljard jaar terug . * De Oerknal doet materie en energie ontstaan. De '''natuurkunde''' blikt hier als wetenschap op terug. . ;13.7 miljard jaar terug . * Materie klit samen in atomen en moleculen. De '''scheikunde''' vind er zijn oorsprong als wetenschap. . ;6-4,5 miljard jaar terug . * Vorming van de aarde. De '''geologie''' als wetenschap vindt er zijn oorsprong. . ;3,8-3,5 miljard jaar terug . * De oudste fossielen tonen micro-organismen van 3,8 miljard jaar geleden. 3,5 miljard jaar geleden zwemmen eencellige fotosynthetische microben in ondiepe wateren. De '''biologie''' kent er zijn er oorsprong. . ;1,2 miljard jaar terug . * Felrode en bruine algen ontstaan. . ;1 miljard jaar terug . * Vorming van het supercontinent Rodinia. . ;700 miljoen jaar terug . * Groene algen. . ;600 miljoen jaar terug . * Het supercontinent Rodinia breekt geleidelijk. . * Eerste meercellige organismen verbruiken zuurstof en zijn mobiel. . ;541 miljoen jaar terug . * Eerste trilobieten. Deze kleine zeebodemdieren starten de Cambrische explosie. . ;488–443 miljoen jaar terug [[Bestand:Asaphus_kowalewskii_3.jpg|thumb|550px|De Ordovicische trilobiet Asaphus kowalewski met ogen op antennes.]] . * Tijdens het Ordovicium bestaat de aarde vooral uit water. In het noorden liggen twee kleine continenten, het zuiden strekt een landmassa zich uit tot de evenaar. België en Nederland liggen onder water. Langs de kust zijn er (primitieve) algen en schimmels. . * In de oceanen leven roofdieren als zeeschorpioenen, kraakbeenvissen en inktvisachtigen. Ze jagen op trilobieten. Zeelelies bevolken de zeebodem. Dit is één van de oudste diersoorten waarvan bij het schrijven van deze cursus nog zeshonderd soorten bestaan. . ;470 miljoen jaar terug . * Planten ontstaan. . ;350 miljoen jaar terug . * Vorming van Oeral en Appalachen. . . == Vijf uitstervingsgolven == . Dat de Dino's uitgestorven zijn, is niet nieuw. Dat de wereldgeschiedenis vijf gelijkaardige uitroeiingsfasen kende, is wellicht voor velen nieuw. Het principe is steeds hetzelfde. Veel planten = weinig CO2 = afkoeling van de aarde, daling zeespiegel... tot de koude het leven onmogelijk maakt. Weinig planten, veel vulkanisme, meteorieten = veel CO2 = opwarming van de aarde, stijging van de zeespiegel... tot de warmte leven onmogelijk maakt. . ;445 miljoen jaar terug . * Bij de '''eerste''' en op-één-na-grootste '''uitstervingsgolf''' verdwijnt vijfentachtig procent van het zeeleven. De atmosferische C02-daling brengt een ijstijd van een miljoen jaar. De zeespiegel daalt. Warmteminnaars in de ondiepe wateren sterven uit. . * Bij het einde van de ijstijd stijgt de zeespiegel omdat al het ijs vrijkomt en verdwijnen de koude minnende soorten. Hun fossielen duiken op in natuursteen. . ;443-376 miljoen jaar terug . * De aarde herstelt, de temperatuur stijgt met de zeespiegel. De overlevenden van de eerste uitstervingsgolf (trilobieten, kwalachtigen en schelpdieren) verwelkomen nieuwe soorten: beenvissen en de inktvisachtige ammonieten. Op de bodem van de oceaan komen koraalriffen en sponzen. . * De Noordelijke en Zuidelijke landmassa's zijn bedekt met bossen en planten waar met primitieve insecten. De eerste gewervelde amfibieën verkennen verlaten de oevers. . ;375 miljoen jaar terug . * De '''tweede uitstervingsgolf''' doet vijfenzeventig procent van alle soorten verdwijnen. Is het door een inslag van meteorieten (resten in Australië en in Nevada) of is het de temperatuurdaling door de C02-afname? Vooral het leven in ondiep warm water is getroffen. De uitstervingsgolf duurt drie miljoen jaar. . ;290-252 miljoen jaar terug . * Het Perm is droog en warm. Het continent Pangea strekt zich uit van Noord- tot Zuidpool. België ligt oostwaarts (de huidige Sahara). De Grote Oceaan is een restant van de 'alzee' Panthalassa met een noord-zuidelijke stroming. . * Dieren verlaten het water om definitief op het land te leven. Aan het einde van het Perm leven de Archosauria, de voorloper van de vogel en de krokodil. Er zijn zoogdierachtigen en eileggende reptielen. . ;252 miljoen jaar terug . * Vulkanisme veroorzaakt de '''derde uitstervingsgolf''', bekend als The Great Dying tijdens de overgang van het Perm naar het Trias. Vijfennegentig procent van het zeeleven sneuvelt en op land verdwijnt zeventig procent van de gewervelden. Veel landplanten zijn aangepast aan de opwarming van het klimaat. . * In wat nu Siberië is scheurt de aardkorst. Lava, broeikasgas, aswolken vormen de basaltvelden van de Siberische Trappen en doen de temperatuur wereldwijd stijgen. Bij veertig graden celsius verzuren de oceanen waar bacteriën methaangas uitspuwen. De periode duurt mogelijks een miljoen jaar. . ;250-200 miljoen jaar terug . * [[Trias (periode)|Trias]]. De overgang van het Perm naar het Trias kondigt het [[Mesozoïcum]] aan, bekend als het tijdperk van de dinosauriërs en de eerste vliegende reptielen, de [[pterosauriërs]]. Omdat er nauwelijks fossielen zijn, lijkt de aarde ongeveer vijf miljoen jaar onbewoond. . * Het Trias legt de basis voor de huidige [[biodiversiteit]]. De [[archosauriër]] is de voorloper van de krokodil. In de oceanen veroveren reptielen de top van de voedselketen. Er zijn [[plesiosauriërs]], met hun lange nek en vier vinnen die vroeger ooit poten zijn geweest. En de [[ichthyosauriërs]] lijken op dolfijnen. . ;200 miljoen jaar terug . * De '''vierde uitstervingsgolf''' begrenst [[Trias]] en [[Jura (periode)|Jura]]. Landleven sterft opnieuw: tachtig procent van de soorten, inclusief insecten. Het zeeleven ontsnapt aan de catastrofe die 10.000 jaar duurt. Waarom is nog onduidelijk. Het uit elkaar vallen van het supercontinent Pangea met vulkanisme (toename CO2) lijkt waarschijnlijker dan meteorietinslagen. . ;150-65 miljoen jaar terug [[Bestand:Pangea_animation_03.gif|thumb|550px|Het uiteenvallen van Pangea (pan is grieks voor alles, de Aarde als supercontinent) is veroorzaakt door de [[platentektoniek]].]] [[Bestand:Pangea_continents_and_oceans.svg|thumb|550px|Pangea is niet het eerste supercontinent. Meerdere supercontinenten ontstonden en vergingen.]] . * Het uiteengevallen supercontinent geeft de aarde haar vorm. Continenten zijn omgeven door oceanen, zeestromingen verspreiden water en koelen af en warmen op. Seizoenen bepalen het uitzicht van de landmassa's. . * Diverse dinosauriërs, groot en klein overheersen de aarde als vlees- en planteneter. De reusachtige [[T Rex|T-Rex]] wordt dertig jaar oud en de met veren bedekte [[Anchiornis]] meet dertig centimeter. Kleine [[zoogdieren]] ontwikkelen, ze zijn schuw en verkiezen het nachtleven. In zee jaagt de [[Mosasaurus]], de Maashagedis. Wetenschappers vonden het dier in de Limburgse Pietersberg. . ;65 miljoen jaar terug . * Het is afgelopen met de [[dinosauriërs]] na de [[meteorietinslag]] waarvan de [[Chicxulub-krater]] getuigt. Deze uitstervingsgolf verwoest vijftig procent van het oceaanleven, op land gaan alle niet-vliegende mastodonten waaronder de [[Tyrannosaurus rex|Tyrannosaurus Rex]] ten onder. Een meteoriet van meer dan tien kilometer doorsnee slaat in op de aarde en veroorzaakt een krater van 180 kilometer doorsnede en 30 kilometer diep. In Yucatan, een schiereiland in Mexico, dicht bij het huidige [[Chicxulub]] is wat toen gebeurde te bekijken. Meer dan een miljoen kubieke kilometer stof, puin raken in de atmosfeer en verduisteren de komende seizoenen, de klimaatschokken betekenen het einde van de grote reptielen. Is dit de laatste massaextencties? (dat beweert guido tonelli op p.42.) . * De [[vegetatie]] herstelt zich in de komende miljoen jaar ten voordele van de [[zoogdieren]] ter grootte van een rat, een vos en dieren tot vijftig kilogram.<ref>SENNE STARCKX. ''Er was snel weer leven na de dino-apocalyps. Zoogdieren kregen vrij spel na meteorietinslag''. In: ''De Standaard'', 28.10.2019, p. D8 & D9.</ref> . ;60 miljoen jaar terug . * [[Cricetomys|Hamsterratten]] (Noord-Amerikaanse zoogdieren) bouwen nesten met stenen en takken. Als ze urineren omsluit hun urine het nest als vers geperst glas. Dit is erg waardevol materiaal voor archeologen. Veel planten en dieren stierven uit en hun overblijfselen zijn alleen in deze nesten terug te vinden. . ;31-23 tot 14 miljoen jaar terug * Eerste verschijning op aarde van het geslacht [[Proconsul (geslacht)|Pronconsul]]. Er leven mogelijks honderd soorten mensapen in Afrika en Eurazië. . ;23,04 - 15,99 miljoen jaar terug * Tijdens de geologische periode van het [[Mioceen|Vroeg-Mioceen]] veroorzaken hogere temperaturen bosuitbreiding, er is een overvloed aan bladeren, vruchten, en knollen van [[bedektzadigen]]. De wereld ziet er uit als een 'apenplaneet'. . ;10 - 8 miljoen jaar terug . * Het koelere en drogere klimaat treft de eerste [[mensachtigen]] (mensapen) die zich buiten Afrika bevinden. Omstreeks 8 miljoen jaar geleden zijn er enkel nog mensachtigen in Afrika: de voorouders van de [[gorilla's]], de [[chimpansees]] en de [[bonobo]]. De [[orang-oetans]] blijft in Azië, de [[Sivapithecus]] in Pakistan, sterft uit. . ;7-6 miljoen jaar terug . * [[Chimpansee]] als laatste gemeenschappelijke voorouder. Laatste genetische splitsing van onze afstammingslijn. De [[Sahelanthropus tchadensis]] verschijnt 7 miljoen jaar geleden in [[Tsjaad]] als kandidaat voorouder van de mens. . ;6,1-5,7 miljoen jaar terug . * De [[Orrorin tugenensis]] verschijnt in het uitdrogend bos in Kenia en is het gewoon om te klimmen en op twee benen te lopen en eet bladeren, noten, insecten, wortels, zaden. . ;5,8 - 5,5 miljoen jaar terug . * De [[Ardipithecus kadabba]] . ;4,4 miljoen jaar terug . * De [[Ardipithecus ramidus]] . ;4 miljoen jaar terug . Vierpotigen gaan recht opstaan en brengen meer tijd door op de grond dan in bomen. . . == ♣ == . . = '''♣ SCHEPPING: VERHALEN VERSUS WETENSCHAP''' = [[File:After_Lucas_Cranach_the_Younger_-_The_Fall_of_Man_-_Google_Art_Project_(xwGGm1nz0eIOnA).jpg|thumb|550px|Naar [[Lucas Cranach de jonge]] - The Fall of Man, 1549.]] . {{Citaat|'''De werkelijkheid die aan de geschiedenis voorafgaat, is problematisch. Ze ondergaat de grillen van een speciaal soort meteorologie: de ene keer is het helder weer, de andere keer is het zich alweer beperkt. In dat opzicht lijkt de geschiedenis soms op de landkaarten uit John Maxwell Coetzee's roman Wachten op de barbaren: ze zijn gebaseerd op verhalen van anderen en samengesteld uit verslagen van reizigers die waarschijnlijk niet altijd even betrouwbaar zijn. In die onhelderheid zijn misschien mythes ontstaan waarin werkelijkheid en verbeelding niet van elkaar te onderscheiden zijn.'''|Piet de Moor<ref>PIET DE MOOR. Schemerland. ''Stemmen uit Midden-Europa,'' Van Gennep Amsterdam, 2005, p. 286.</ref>}} . {{Citaat|'''God bewijzen kan je niet. God niet bewijzen kan evenmin. Geloof in God is een keuze, wie het anders zegt, probeert je te bekeren.'''|Reza Aslan}} . '''>>>''' - Hominidae|10 tot 5 miljoen jaar ->> - Australopithecus afarensis|3,2 miljoen jaar ->> - Homo erectus|2,4 miljoen jaar ->> - Vuurdomesticatie|1 miljoen jaar/400.000 jaar ->> - Boog als wapen|70.000 jaar ->> - Neolithische_revolutie|15.000 jaar ->> - Egyptische beschaving|5.000 jaar '''>>>''' . == Zes dagen == De mens (Homo) zoals we onszelf kennen is samen met chimpansees, gorilla's en orang-oetans een deel van de {{Wp|Familie (biologie)|familie}} mensachtigen ({{Wp|Hominidae}}), geen {{Wp|Nageslacht|afstammeling}} zoals anti-Darwinisten zeggen. Zou God het eens zijn met deze uitspraak? Die schept de wereld in zes dagen. Dat is een mooi gemiddelde om een wereld te scheppen. De zevende dag is rustdag. Deze 'weekcyclus' hangt samen met het gedrag van de maan. De Romeinen hebben een week van acht dagen en gaan bij {{Wp|Constantijn de Grote|Constantijns}} bekering (begin vierde eeuw) over naar de zevendaagse cyclus. De Inca's kennen een achtdaagse week en China een tiendaagse. Vijfdaagse weken komen voor bij de Mongolen en de Hettieten. Volkeren zoals die van Bali, Indonesië, Colombia en Bogota kennen driedaagse weken, sommige West-Afrikanen kennen een vierdaagse week. . == Eden of evolutie? == . [[Bestand:Albrecht_Dürer_-_Adam_and_Eve_-_Google_Art_Project.jpg|thumb|550px|De eerste mensen, Adam en Eva door Albrecht Dürer. Adam is de ideale man, aldus de Joodse legenden. Zijn lichaam weerspiegelt de wereld, zijn haar is te vergelijken met bossen, zijn mond is een oceaan, zijn tranen een rivier. Eva is de oermoeder. Beiden staan bij de kennisboom met de slang.]] [[File:Kaïn doodt Abel, RP-P-OB-1287.jpg|thumb|550px|Eva baart twee zonen: Kaïn en Abel. Een broedermoord ligt in het verschiet.]] De bijbel bekoort dit wetenschappelijke tijdperk nauwelijks. Toch deed ze dat duizenden jaren. En een scheppingsverhaal, ook dat is geschiedenis. Het is interessant om te zien hoe godsdiensten, religies en sekten lang voor het wetenschappelijke tijdperk het ontstaan van de wereld begrijpen, verklaren of duiden. De verhalen of verklaringen - zowel van wetenschappers als van religieuzen - zijn niet zinloos. Ze hebben betekenis, vertellen iets over het denkkader, de gehanteerde begrippen, mentaliteiten en culturen... Doorgaans nemen twee kampen het tegen elkaar op met voor en tegenstanders waarbij het [[creationisme]] overtuigd is dat het universum, planten, dieren en mens geschapen zijn door een schepper bij een plotse, eenmalige interventie. Hier tegenover staat de [[evolutietheorie]] van de onbekende [[Alfred Russel Wallace]] en de wereldberoemde [[Charles Darwin]]. In hun verklaring en de bijstellingen die er op volgden, ligt de klemtoon op evolutie, variatie en verandering van erfelijk materiaal en natuurlijke selectie. 'Een onvolmaakt bijgehouden geschiedenis van de wereld' zo noemt Darwin het fossiele onderzoeksmateriaal dat de reconstructie van het verleden toelaat. En zo komt hij aardig in de buurt van wat religieuze eeuwenoude interpretaties. Wat te denken van de Joodse interpretatie van het heilige schrift - de [[Midrasj]] die vertelt dat Adam een staart had, die God hem afneemt?<ref>HERBERT HAAG, JOE H. KIRCHBERGER & DOROTHEE SÖLLE. ''Vrouwen in de bijbel''. Davidsfonds, Leuven, 1993, p. 25-26.</ref> . == Paradijs == [[Bestand:Queen_of_the_Night_(Babylon).jpg|thumb|550px|Eva is geen uitvinding van het Christendom. De vrouw als oorsprong van het leven vindt zijn oorsprong in veel oudere culturen. De [[Sumer|Soemeriërs]] kennen '[[Inanna]]' (afbeelding), de [[Babylonië|Babyloniërs]] '[[Tiamat (godin)|Tiamat]]' en de [[Egyptenaren]] hebben '[[Isis (godin)|Isis]]'.]] . In de ontstaansmythen van de mensheid, zowel voor de joden en de christenen, krijgen de tuin en het zonlicht een bijzondere rol. 'De aarde was woest en doods en duisternis lag over de oervloed' zo staat in Genesis. De christelijke mens ontspruit in een paradijs waarin die zich geplaatst ziet als een [[Mr. Bean|Mister Bean]] die uit de donkere nacht op de aarde valt: Adam, de eerste schepping van Jahwe God. Dit oud-bijbelse beginverhaal speelt zich af in een tuin. Mattheus laat Jezus vertellen over het onkruid tussen het graan. De landheer gebiedt zijn werkvolk het kruid niet weg te trekken om te vermijden dat ze de vruchtbare tarwe ontwortelen. Het oerverhaal eindigt in het [[Nieuwe Testament]] met Christus' dood in de tuin van [[Golgotha]], waar hij na zijn kruisiging begraven ligt. Het verhaal dat vele eeuwen eerder [[Oude Testament|Oud Testamentisch]] in een tuin begon eindigt hier als een cyclus: alles kan herbeginnen. . Het boek [[Genesis (boek)|Genesis]] beschrijft in hoofdstuk twee van vers 8 tot 25 hoe de schepping tot stand kwam. . {{Citaat|'''8_Daarna legde Jahwe God een tuin aan in Eden, ergens in het oosten, en daarin plaatste hij de mens die Hij geboetseerd had. 9_Jahwe God liet uit de grond allerlei bomen opschieten, aanlokkelijk om te zien en heerlijk om van te eten; daarbij was ook de boom van het leven midden in de tuin en de boom van de kennis van goed en kwaad. 10_Uit Eden stroomt de rivier die water geeft aan de tuin; hij splitst zich in vier armen. 11_De naam van de eerste is Pison, hij stroomt om geheel Chawila heen, waar goud is; 12_ het god van dat land is voortreffelijk; en ook balsemhars en edelstenen worden er gevonden. 13_ De tweede heet Gichon, hij stroomt om geheel Kus heen. 14_De derde heet Tigris; hij loopt ten oosten van Assur. De vierde is de Eufraat. 15_Toen bracht Jahwe God de mens in de tuin van Eden, om die te bewerken en te beheren. 16_En Jahwe God gaf de mens dit gebod: 'Van al de bomen in de tuin moogt ge vrij eten, 17_maar van de boom van de kennis van goed en kwaad moogt ge niet eten, want op de dag dat gij daarvan eet, moet ge sterven.' 18_Jahwe God sprak: 'Het is niet goed dat de mens alleen blijft. Ik ga een hulp voor hem maken die bij hem past. 19_Toen boetseerde Jahwe God uit de aarde alle dieren op het land en alle vogels van de lucht, en bracht die bij de mens, om te zien hoe hij ze noemen zou: zoals de mens ze zou noemen, zo zouden ze heten. 20_De mens gaf dus namen aan al de tamme dieren en aan al de vogels van de lucht en aan al de wilde beesten; maar een hulp die bij hem paste vond de mens niet. 21_Toen liet Jahwe God de mens in een diepe slaap vallen; en terwijl hij sliep, nam Hij één van zijn ribben weg en zette er vlees voor in de plaats. 22_Daarna vormde Jahwe God uit de rib die Hij bij de mens had weggenomen, een vrouw, en bracht haar naar de mens. 23_Toen sprak de mens: 'Eindelijk been van mijn gebeente en vlees van mijn vlees! Mannin zal zij heten, want uit een man is zij genomen.' 24_Zo komt het dat een man zijn vader en zijn moeder verlaat en zich zo aan zijn vrouw hecht, dat zij volkomen één worden. 25_ Zij waren beiden naakt, de mens en zijn vrouw, maar zij voelden geen schaamte voor elkaar.'''|[[Genesis (boek)|Genesis]] 2:8-25.}} . == Vrouw(on)vriendelijk... == De naam 'Eva' is afgeleid van 'leven'. Na de moord op Abel verlaat ze haar moordende zoon niet, zo sterk is ze met het leven verbonden, wat een dubieuze interpretatie toelaat. De oorsprong van haar naam gaat verder terug dan het bijbelverhaal. De [[Sumer|Soemeriërs]] noemen haar '[[Inanna]]', de [[Babylonië|Babyloniërs]] noemen ze '[[Tiamat (godin)|Tiamat]]' en de [[Egyptenaren]] spreken over '[[Isis (godin)|Isis]]', een oerverhaal, een oermoeder dus. In deze oudere culturen is Eva geen 'vat vol zonden' maar de moeder der levenden. De vrouwonvriendelijke toon ontstaat in de Joodse traditie en het latere Christendom van de [[Kerkvader|kerkvaders]]. Die kerkvaders gebruiken de rib en de appel als symbolen voor Eva's minderwaardigheid op intellectueel, lichamelijk en zedelijk vlak. De Joodse traditie ziet Eva evenmin gelijkwaardige als Adam: ze ontspruit uit zijn lichaam. 'Niet uit zijn hoofd opdat ze niet trots zou worden, niet uit zijn oog opdat ze geen begerige blikken om zich heen zou werpen, niet uit zijn oor opdat ze geen luistervink zou worden, niet van zijn mond opdat ze geen kletskous zou worden, en niet van zijn voet opdat ze niet zou rond dwalen. Maar van een kuis deel van zijn lichaam; en toen God haar maakte, sprak hij tot ieder lichaamsdeel; 'Wees kuis, weest kuis!' Ondanks deze behoedzaamheid heeft de vrouw vele van die eigenschappen gekregen, die God haar niet wou geven: menige vrouw is trots, Sara luisterde in het geheim mee, Rachel benijdde Lea en Eva greep naar de verboden vrucht.'<ref>HERBERT HAAG, JOE H. KIRCHBERGER & DOROTHEE SÖLLE. ''Vrouwen in de bijbel''. Davidsfonds, Leuven, 1993, p. 10-31.</ref> Dit maakt het boek Genesis niet alleen tot een verhaal over het verlies van de onschuld, het is een vrijbrief voor vrouwenhaat.<ref>DAVID GRAEBER & DAVID WENGROW, vertaald door Rogier van Kappel en Bart Gravendaal. ''Het begin van alles. Een nieuwe geschiedenis van de mensheid'', Maven, Amsterdam, 2022, p. 261.</ref> Het (vroege?) christendom plaatst op die manier de vrouw en bij uitbreiding de seksualiteit in een slecht daglicht.<ref>GEORGES DUBY. ''Ridder, vrouw, en priester. De middeleeuwse oorsprong van het moderne huwelijk,'' H.J.W. Becht, Amsterdam, 1985, p. 42-44.</ref> Later plaatst het Christendom Eva naast Maria en corrigeert ze tot de zachtmoedige. . [[Bestand:Oer-Weimarer_Musenhof.jpg|thumb|550px|De Duitse schrijver en filosoof Friedrich Schiller (1759-1805) leest voor in een park buiten [[Weimar (Thüringen)|Weimar]]; Wieland en Herder zitten links, [[Johann Wolfgang von Goethe|Goethe]] staat rechts bij de pilaar. Schilderij uit 1860 door Theobald von Oer.]] == Of hét moment in de wereldgeschiedenis? == De Duitse literator [[Friedrich Schiller]] (1759-1805) uit Weimar ziet de zondeval als 'het gelukkigste moment van de [[wereldgeschiedenis]]'. 'Zonde' en 'val' gebruikt de bijbel niet. Het woord 'verdrijven' wel. Het uitdrijven van de ''vrucht'' is een fase bij de geboorte, het ontstaan van iets. De moederschoot die adem, vocht en voedsel voorziet, is niet langer. Hier start het leven, de inspanning. God verdrijft het koppel uit het paradijs omdat ze zelf God willen zijn. De [[zondeval]] is echter niet het einde van het paradijs. De bijbel vermeldt nergens dat het paradijs verdwijnt. Aldus maken de afstammelingen van Eva en Adam er fantastisch paradijselijke voorstellingen van, om er naar te zoeken, wat een soort symbolische start van het nomadisme betekent; een rondtrekkend kuddebestaan, dat het grootste deel van het menselijk bestaan uitmaakt. Als het nomadische bestaan als jager-verzamelaar zich op de tijdlijn van 2,5 meter -toch ruim de breedte van een klassiek schoolbord- uitstrekt, dan is het supplement van het [[Sedentarisme|sedentair]]e bestaan hooguit één centimeter. De vroegste nomaden onder hen, de [[Homo habilis]] en de [[Homo rudolfensis]] leven 2,4 miljoen jaar terug. Hun opvolgers - [[Homo erectus]], [[Homo heidelbergensis]], de [[Neanderthaler|Homo neanderthalensis]] - overleven eveneens van de jacht en het voedsel verzamelen. Net zoals Adam en Eva ontdekken zij bij het verlaten van het paradijs het koude en het harde leven, ontdekken ze zichzelf en leren ze leren. De prehistorische rivaliteit tussen het nomadische natuurleven en de sedentaire cultuur, symboliseert de bijbel met de rivaliteit tussen Kaïn en Abel. Deze broedermoord kent haar mythologische oorsprong in het conflict tussen de herder Abel die tegenover Kaïn staat. Kaïn, de hoefsmid, de boer is afhankelijk van zijn akker en komt in conflict met de rondzwervende nomaden (12.000-10.000 jaar geleden). Na de moord op Abel is Kaïn even verdoemd tot een zwervend bestaan, maar niet veel later bouwt hij de eerste stad die de bijbel vermeldt, met de naam [[Henoch]]. Het verhaal illustreert moeizame sedentatie en de daaropvolgende verstedelijking die niet over een nacht ijs gaat. Henoch is de naam van een zoon van Kaïn. Hij leefde volgens de mythologie 365 jaar, wat verwijst naar de kennis van de kalender en het bestaan van het schrift. Op zijn beurt is Henoch een voorvader van Noach, die de zondvloed meemaakt en overleeft. Schattingen en hypotheses brengen de bijbelse zondvloed in verband met de neolitische revolutie en het einde de laatste ijstijd die het waterpeil in de Middellandse zee en in de Zwarte zee met ongeveer 120 meter doet stijgen. Een precieze datum? Schattingen lopen uiteen van zo'n 9.400 tot 7.600 jaar geleden. Ook de Griekse mythen en sagen spreken van deze oer-catastrofe in de vorm van een overstroming: 'Aldus stroomden de wateren over het open veld, over huizen en tempels heen, spoelden bezaaide velden weg en rukten planten en bomen uit.'<ref>GUSTAV SCHWAB. ''Griekse mythen en sagen''. Het Spectrum, Utrecht, 1993, p. 14.</ref> == Lilith == [[File:Maler der Grabkammer des Sennudem 001.jpg|thumb|550px|Ploegen, omstreeks 1200 V.C.]] Wat minder bekend is, is dat [[Eva (persoon)|Eva]] als eerste vrouw ter wereld een voorganger heeft. Adams eerste vrouw is [[Lilith]]. De [[joodse mythologie]] stelt haar voor als een [[demon]]ische dame en mogelijk is dit gebaseerd op [[Lilitu]] uit de [[Mesopotamische mythologie]]. Lilith symboliseert ziekte, nacht, duisternis, verleiding, kindermoord, buitenechtelijke affaires... kortom de zonde. Een verhaal gaat dat Adam Lilith wil bewerken alsof hij een akker ploegt. Niet dat Adam een sedentaire boer is, maar als sedentaire boeren het verhaal later optekenen (wat waarschijnlijk is), verwijst dit naar de mannelijke spierkracht die vereist is bij het zaaien en ploegen en de vrouwelijke vruchtbaarheid. Door Lilith te behandelen als een akker met een voor waarin hij zijn zaad plant, wil Adam de vrouw onderwerpen, een onderdanigheid die Lilith niet ziet zitten. Ze vlucht krijsend weg en ziet Adam nooit terug. [[Ester Boserup]], een Deense economiste toonde in 1970 aan dat overal ter wereld de technologie om akkers of tuinen te bewerken, de positie van de vrouw en de genderhiërarchie gaat bepalen. Tijdens de nomadische periode is er geen van specialisatie, de semi-nomadische periode en het begin van de sedentatie introduceren een geslachtelijke opdeling van de arbeid: vrouwen schoffelen en scheppen tot mannen de voedselproductie gaan controleren en domineren. Die komt er bij de uitvinding van de ploeg. Die vereist kapitaal, bovenlijfkracht (om de ploeg te trekken of het trekdier te mennen) wat zich niet laat combineren met kinderzorg. Daardoor krijgen mannen macht over de economie, de politiek, de seksualiteit... en het leidt tot de vrouwelijke voorkeur voor mannen met status (onder nomaden speelde dit niet) om haar overlevingskans en die van haar kroost te verhogen: niets is kwetsbaarder dan een zwangere vrouw of een vrouw omgeven door een nest kinderen.<ref>GAIA VINCE, p. 255-256.</ref> . . [[Bestand:Australopithecus afarensis („Lucy) Rekonstruktion.jpg|thumb|550px|Vier miljoen jaar geleden verschijnt de [[Australopithecus afarensis|Australopithecus Afarensis]] in Afrika. Lucy is een soortgenote maar geen tijdgenote. [[Australopithecus afarensis|Lucy]] leefde 3,2 miljoen jaar geleden en stierf in de regio [[Ethiopië]]. Ze is ontdekt in 1974 en genoemd naar de hit van The Beatles [[Lucy in the Sky with Diamonds]], uit 1967. Het nummer verscheen op het legendarische album [[Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band]]. De elpee stelt The Beatles voor als de groep Sergeant Pepper's Lonely Hearts Club Band. De extravagante hoes is beroemd om zijn fotocollage. Aanvankelijk, in de niet gedrukte collages, stond Adolf Hitler tussen het bonte gezelschap. Helaas heeft Wikipedia in ons taalgebied geen rechten op de foto. Die kan je bekijken op de Engelstalige versie. Op de laatste rij herkennen we onder meer [[Carl Jung]] (7de van rechts), [[Edgar Allan Poe]] (8), [[Fred Astaire]] en [[Bob Dylan]] (15). Op de voorlaatste rij [[Aldous Huxley]] (18), [[Dylan Thomas]] (19), [[Marilyn Monroe]] (25), [[Stan Laurel]] (28), [[Oliver Hardy]] (30), [[Karl Marx]] (31), [[H. G. Wells]] (32), [[James Joyce]] (34A, nauwelijks te zien, onder Bob Dylan). Op de derde rij: staan [[Marlon Brando]] (39), [[Oscar Wilde]] (41), [[David Livingstone]] (44), [[Johnny Weissmuller]] (45), [[George Bernard Shaw]] (48), [[Lewis Carroll]] (52) en [[Lawrence of Arabia]] (53). Op de eerste rij zien we de wassen beelden van The Beatles, [[Shirley Temple]] (58), [[Albert Einstein]] (61), [[Bette Davis]] (65A), [[Marlene Dietrich]] (67) en nogmaals [[Shirley Temple]] (71).]] == Van Lucy tot Homo habilis == [[Bestand:Screenshot Homo habilis.png|thumb|550px|Zo zag de Homa habilis er uit, denken we. De Homo habilis dook op een miljoen jaar na Lucy, 2,2 miljoen jaar geleden.]] . ;4 miljoen jaar terug . * De mensachtige [[Australopithecus]] verschijnt in Afrika. . ;3,2 miljoen jaar terug . * De mensachtige [[Australopithecus afarensis|Lucy]] leeft en sterft in de regio die we nu [[Ethiopië]] noemen. We kennen haar sinds 1974 en ze is genoemd naar [[Lucy in the Sky with Diamonds]]. . = '''PALEOLITHICUM''' = . {{Citaat|'''It is not the strongest of the species that survives, nor the most intelligent. It is the one that is most adaptable to change.'''|[[Charles Darwin]]}} . ;2,6 miljoen jaar terug . * Het [[Paleolithicum]] start en twee miljoen jaar terug start het [[Pleistoceen]]: een gematigd warm klimaat ([[Interglaciaal|interglacialen]]) wisselt af met zeer koude periodes, de glacialen of de '[[ijstijden]]'. De glacialen vormen de ijskappen en doen de zeespiegel dalen, zeeën worden land, het landschap bestaat is een [[Arctisch|arctische]] [[steppe]] of [[toendra]]. In de warmere fasen komt er bebossing. De afwisseling van warm en koud zorgt voor het uitsterven van plant- en diersoorten én versnelt de evolutie van dieren die zich aanpassen: woelmuizen en de [[mensachtigen]]. . * Het Pleistoceen eindigt 10.000 jaar geleden en is in vier fasen in te delen: het Vroeg-Paleolithicum, het Midden-Paleolthicum, het Jong-Paleolithicum en het Epipaleolicthicum (deze laatste aanduiding wijst op de overgangsfase tussen het Paleolithicum en het Mesolithicum omdat er in deze cultuurfase nog een ijstijd voorkomt - die verdwijnt immers niet over met dezelfde snelheid). . . == Het Vroeg-Paleolithicum (2 miljoen tot honderdduizend jaar terug) == . ;2,5 miljoen jaar terug . * Eerste stenen werktuigen. Hier, in dit vroege [[paleolithicum|paleolithicum]] is de [[jager-verzamelaar]] een meesterlijk [[roofdier]] die het biologisch evenwicht in zijn omgeving niet verstoort (dat kan van de huidige mens, sinds de Industriële Revolutie niet gezegd worden). Geleidelijk aan verandert dat naarmate de mens de omgeving en de technologie meer beheerst. Hoe paradoxaal ook, de toenemende beheersing van vuur, de beheersing van de planten- en de dierenwereld, verhoogt de menselijke afhankelijkheid en zijn kwetsbaarheid. Die kwetsbaarheid houdt de mens angstvallig verborgen, want de vuur- en dierafhankelijkheid zijn de achillespees van de (huidige) samenleving. Wie vuur zegt, denkt aan gezelligheid of aan natuurrampen. [[Kerncentrale]]s, de [[elektriciteitsdistributie]] en hun afgeleiden blijven buiten beeld. Wie aan dieren denkt, denkt aan huisdieren of exotische beesten. Veefokkerijen, kippenkwekerijen en de [[Slachterij|abattoirs]] blijven onbelicht, tenzij bij een [[gekke koeienziekte]] of een dioxinecrisis die een [[morele paniek]] oproept. Dat de [[veeteelt]] veertig procent meer bijdraagt aan het [[broeikaseffect]] dan de transportsector en de hoofdoorzaak is van de [[klimaatverandering]] zeggen we ook liever niet. . ;2,4 miljoen jaar terug . * De mensensoorten [[Homo habilis]] en [[Homo rudolfensis]] verschijnen in Oost-Afrika. . ;2-1,8 miljoen jaar terug . * Verspreiding van de mens vanuit Afrika naar Eurazië. Dat laten fossielen zien in de Spaanse grotten van [[Atapuerca (opgraving)|Atapuerca]], in het Engelse [[Norfolk (graafschap)|Norfolk]] en het Georgische [[Dmanisi-mensen|Dmanisi]]. . * Evolutie in verschillende mensensoorten. . * In Zuid-Afrika is in een klomp rode jaspis door verwering een gezicht ontstaan. Iemand nam het mee als 'oudste kunstwerk ter wereld.' . ;1,9 - 1,8 miljoen jaar terug . * De [[homo erectus]] (de rechtopstaande mens), de [[Homo heidelbergensis|heidelbergensis]] & de [[Neanderthaler|neanderthalensis]] leven van jacht, visvangst en verzamelen. . ;1,7 miljoen jaar terug . * Het garen van voedsel gebeurt bij natuurlijke warmtebronnen, voor de vuurdomesticatie is het nog te vroeg. . [[Bestand:Homo sapiens neanderthalensis-Mr. N.jpg|thumb|550px|Reconstructie van de [[Neanderthaler]].]] . [[Bestand:Homo_heidelbergensis_-_forensic_facial_reconstruction.png|thumb|550px|Reconstructie Homo Heidelbergensis die 1,9 miljoen jaar terug leefde.]] === Homo erectus === De homo erectus onderscheidt zich van zijn voorgangers omdat hij en zij... 1. rechtstaan en ver kunnen kijken; een evolutie die te maken heeft met de overgang van een [[Bos (vegetatie)|bos]]- naar [[steppe|steppelandschap]]. . 2. op twee benen lopen; . 3. de handen vrij hebben (vuur dragen!); . 4. een rondere schedel hebben; . 5. over grotere hersenen beschikken (dankzij het eten van gekookt of warm voedsel vergt de spijsvertering minder energie en komt meer energie vrij voor de hersenen gaat een hypothese); . [[Bestand:Sangiran_17-01.JPG|thumb|550px|De Afrikaanse "erectus"-vondsten worden als een aparte soort beschouwd: de ''[[Homo ergaster]]''. De naam ''Homo erectus'' blijft voorbehouden aan de Aziatische tak. Europese "Homo erectus-achtige" vondsten komen nu onder de ''[[Homo antecessor]]''. Niet alle [[Paleoantropologie|paleoantropologen]] zijn het hier mee eens en beschouwen de H. Ergaster en de H. Erectus als soortvariaties.]] . === Vuurdomesticatie en taalontwikkeling === [[Bestand:Piero_di_Cosimo_-_The_Myth_of_Prometheus_-_WGA17652.jpg|thumb|550px|De Prometheusmythe door [[Piero di Cosimo]], 1515. Als de goden de gaven en de talenten uitdelen, komt de mens er bekaaid van af. Althans toch in vergelijking met de dieren. Het menselijke overlevingsinstinct en zijn natuurlijke verdediging zijn ronduit triest. En omdat de Griekse goden de mens in de steek laten, steelt [[Prometheus]] het vuur bij de Olympische goden. Hij schenkt het aan de mensen om metaal te bewerken en een technische beschaving te ontwikkelen. Prometheus is techniek, een leraar en een uitvinder die de mensen vooruit leert zien, die de mens leert inschatten welke gevaren er op hem af komen bij het bouwen van huizen of boten en dat zint oppergod [[Zeus]] niet. Die straft Prometheus en kluistert hem aan de [[Kaukasus]] waar een adelaar elke dag zijn lever eet. 's Nacht groeit de lever aan. De straf zou eeuwig duren maar [[Herakles]] bevrijdt hem. De mens zelf straft Zeus met de komst van Pandora. 'Zij verscheen te midden van de argeloze mensen en vond alom bewondering. (...) Nauwelijks was de deksel van Pandora's doos geopend, of allerhand ziekten, rampen en smarten volgen eruit en verspreidden zich bliksemsnel onder de mensen.'<ref>GUSTAV SCHWAB. ''Griekse mythen en sagen.'' Het Spectrum, Utrecht, 1993, p. 11.</ref> De vuurdomesticatie, de sleutel tot de menselijke gereedschapskist, kent een lange voorgeschiedenis: 1. fysiek is het het rechtop lopen een voorwaarde, want men moet de handen vrij hebben om het vuur te dragen, 2. mentaal is het vermogen om vooruit te denken van belang zodat er altijd brandstof is. De gevolgen van de vuurdomesticatie zijn niet te overzien. Mensen geven het landschap vorm, sociaal gezien brengt het vuur mensen samen en brengt het een leerproces op gang (cultuur, het doorgeven van verhalen bij het kampvuur), het verhitten maakt voedsel beschikbaar dat anders oneetbaar is. Andere toepassingen zijn militair van aard. Het allerbelangrijkste gevolg is dat de mens er in slaagt om onleefbare ecosystemen te bevolken die zich zonder het vuur nooit laten ontsluiten. Het maakt de uittocht uit Afrika mogelijk, eerst door de Homo Erectus en honderdduizenden jaren later door de Homo Sapiens, een uittocht die met een gemiddelde snelheid van één kilometer per jaar verloopt.<ref>JOOP GOUDSBLOM. ''Het regime van de tijd.'' Meulenhof, Amsterdam, 1997, p. 58; GAIA VINCE, p. 56-57.</ref>]] [[Bestand:Feuerreiben.gif|thumb|Houtwrijving om vuur te maken met een vuurploeg]] * Vuurslaan: [[vuursteen]] en [[vuurslag]]; * Houtwrijving: [[vuurboor]], [[vuurboog]], [[vuurploeg]], [[vuurkoord]] en [[vuurzaag]]; * [[Tondel]]doos: een doos met vuursteen en een licht ontvlambare stof, [[tondelzwam]]; * [[Brandglas]]: lichtontsteking met een positieve [[Lens (optica)|lens]]; * [[Lucifer (vuur)|Lucifer]] of [[zwavelstok]]. . . ;1,5 miljoen jaar terug . * Taalkundigen denken dat de [[Homo erectus]] taalvaardig is gezien zijn breinproportie. . ;1 miljoen jaar - 800.000 jaar terug * De [[Vuur|vuurdomesticatie]] begint. De oudste sporen die de vuurdomesticatie documenteren - verkoolde planten en dierenresten - zijn gevonden in [[Zuid-Afrika]], diep in een grot, wat een blikseminslag uitsluit. . ;900.000 jaar terug . * De Homo erectus is in [[Javamens|Java]]. Hij heeft wellicht geen verwantschap met de erectus in Afrika. De data kunnen volgens de bron nogal variëren. . === Inleefoefening I === . Vergeet de ''[[Bright_Lights,_Big_City_(film)|Bright lights, big city]]'' en de Donald Fagen-(j)achtige [[The Matrix|matrixwereld]] van het [[lesrooster]], het uurrooster, het arbeidsschema, de vertrek- en aankomsttijden van treinen en metro’s en probeer deze historische inleefoefening. Hoe was het om te leven in een wereld zonder wetenschap? Het idee dat een wetenschap met enige autoriteit de natuurverschijnselen verklaart, verbanden legt tussen die verschijnselen en de menselijke technologie hiermee in verband brengt, ontspringt pas met het denken van [[Francis Bacon (wetenschapper, 1561)|Francis Bacon]] (1561-1626), [[René Descartes]] (1596-1650) en [[Isaac Newton]] (1643-1727).<ref>HAN VAN RULER. ''Descartes anno 2010: sjablonen, thema's & toekomst.'' In: ''De Bibliotheek Descartes, band I''. Boom, Amsterdam, 2010, p. 9-54.</ref> . Keer terug uit een maatschappij van plastic en siliconen naar een wereld van koper en hout, een wereld waarin de vuurvaardige, taalgebruikende, vooruit denkende en samenwerkende mens zich onderscheidt van zijn naasten, de dieren die overleven op drie elementen: water, lucht en aarde. Als die eeuwenoude soortgenoten het vierde element leren beheersen, komt de evolutie van de mens op kruissnelheid: de voedselbereiding, het ontginnen van gronden, dieren op afstand houden… behalve de toegenomen veiligheid creëert de [[Vuur|vuurdomesticatie]] het sociale en het culturele leven. Vuur brengt mensen bij elkaar en is aldus sociaal. Het zet mensen aan om de vuurvaardigheid door te gegeven. En dat is cultuur. Bij de jacht op [[Mammoeten|mammoeten]] en [[Holenbeer|holenberen]] gebruikt hij werpwapens, verplaatst hij vuur, leeft hij in groep, hij denkt wat komen gaat en communiceert. Een vaste verblijfplaats is hem echter vreemd... . Een groep jagers en verzamelaars bestaat doorgaans uit vijftien tot dertig mensen die overleven in een jachtgebied van enkele honderden vierkante kilometer. Sinds de laatste ijstijd groeit het aantal kuddes en slinken de jachtgebieden.<ref>Over de relatieve gendergelijkheid bij nomadische groepen zie: GAIA VINCE. ''Vuur, taal, schoonheid, tijd', p. 201. Aanvullen.</ref> . . ;750.000 jaar terug . * De [[Homo erectus]] is in [[Pekingmens|China]]. We noemen hem de [[Pekingmens]]. DNA toont een wereldwijde verwantschap van de Chinezen met de rest van de mensheid en dat alle mensen afstammen van een groep [[Homo sapiens sapiens]] van enkele honderden individuen. . ;700.000 jaar terug . * Op Java zijn versierde schelpen te vinden. . ;600.000 jaar terug . * De [[Homo Sapiens]] splitst zich af van de [[Neanderthaler]]. De mens krijgt niet alleen een 'vriendelijker' gezicht, hij wordt ook vriendelijker. Het gezicht verkleint, verplat en de ogen zijn uitgesproken. Zware wenkbrauwen verdwijnen. Sommige onderzoekers (in dit geval de Belgische [[antropoloog]] Cederic Boeckx aan de universiteit van Barcelona) leiden hieruit een verhoogde samenwerkingsvaardigheid af.<ref>SENNE STARCKX. ''Opzij hond, kat en paard: de mens was de eerste die werd getemd.'' In: ''De Standaard'', 6.12.2019, p. D4.</ref> Ze vergelijken deze ontwikkeling met het [[Williams-Beuren syndroom|syndroom van Williams-Beuren]]. . ;500.000 jaar terug . * De genetische basis van wat wij nu de mens noemen, komt tot stand. . * De oudste getuigen van menselijke aanwezigheid in de omgeving van [[Luik (provincie)|Luik]]. Het gaat om enkele stenen werktuigen, gebruikt door nomadische jager-verzamelaars die het toendrawild volgen. . ;500.000-200.000 jaar geleden . * De [[Homo heidelbergensis]] . ;450.000-160.000 jaar terug . * Calais en Dover vormen één smalle bergrug van kalksteen. Na de ijstijden vindt het smeltwater van Scandinavië tot Schotland en de noordelijke Noordzee zijn uitweg langs deze bergrug. Golven werken zich uit op de zachte kalksteen en doet kalkkliffen en een zeestraat, het [[Nauw van Calais (zeestraat)|Nauw van Calais]] ontstaan. De kloofvorming gaat door tot op vandaag. . ;400.000-300.000 jaar terug . * De vuurdomesticatie is gekend en verbreid. . * Neanderthalers evolueren in het Midden-Oosten en Europa. . * Homo Sapiens evolueert in [[Oost-Afrika]], een gebied dat nu [[Ethiopië]] noemt. . ;300.000-150.000 jaar terug . * Vroeg ''moderne'' [[homo sapiens]], de recente vondst van een schedel in Marokko toont aan dat Homo sapiens niet 'plots' ontstond in een kerngebied zoals vaak aangenomen, maar zich geleidelijk ontwikkelt. 'Er is geen tuin van Eden in Afrika', zegt onderzoeker Jean-Jacques Hublin van het [[Max Planck Instituut]] voor Evolutionaire Antropologie in [[Leipzig]] aan [https://www.volkskrant.nl/wetenschap/verrassing-oudste-homo-sapiens-ooit-leefde-in-marokko-niet-ethiopie~b36faa34/ De Volkskrant]. 'De tuin van Eden ís Afrika.' De moderne mensen verschenen in heel Afrika, van de Kaap tot Marokko. Sommige populaties bleven tot honderdduizenden jaren van elkaar gescheiden, andere vermengen zich. 'Het "volledig pakketje" van wat volgens ons specifieke kenmerken van homo sapiens zijn, begin pas echt vorm te krijgen tussen 100.000 en 40.000 jaar geleden. (...) We hebben dus geen vertakkende lineaire stamboom met één enkele stam, maar verdeelde Afrikaanse wortels.'<ref>PATRICK ROBERTS, vertaald door Bep Fontijn. ''Jungle. Een nieuwe geschiedenis van tropische bossen, de wereld en onszelf,'' Nieuw Amsterdam, 2021, p. 128-129.</ref> . ;150.000-120.000 jaar terug . * De mens (de [[homo sapiens sapiens]]) verspreidt zich uit Afrika naar het noordoosten naar Azië en Europa. Tussen 125.000 - 60.000 komt hij aan in Eurazië, 40.000 jaar geleden in Australië, en 15.000 jaar geleden in Amerika. Meer afgelegen eilanden zoals Hawaï, Paaseiland, Madagaskar en Nieuw-Zeeland raakten bevolkt tussen de jaren 300 en 1280. . ;140.000 jaar terug . * De [[Homo Erectus]] verdwijnt. Hij ontstond 1,9 miljoen jaar geleden. . ;110.000 jaar terug . * De mens verspreidt zich uit Afrika naar het zuidwesten, naar Oceanië. . ;Kijken <gallery widths="155" heights="190"> Bestand:Australopithecus sediba.JPG|[[Australopithecus]], 4,3 tot 2 miljoen jaar geleden. Bestand:Homo habilis.jpg|Homo Habilis, 2,2 tot 1,5 miljoen jaar geleden, Oost-Afrika. Bestand:Homme de Tautavel.jpg|Homo erectus 1,9 miljoen tot 400.000 jaar geleden.|Homo erectus, reconstructie. Bestand:Pithecanthropus-erectus.jpg|Vondsten van [[Eugène Dubois]] waarbij hij de ''Pithecanthropus erectus'' of de [[Javamens]] beschrijft. Bestand:Homo heidelbergensis-Cranium -5.jpg|Homo Heidelbergensis, 500.000 tot 200.000 jaar geleden. Bestand:Biface de St Acheul MHNT.jpg|Vuistbijl uit het [[Acheuléen]]. Bestand:Neanderthal and homo sapiens sapiens.jpg|Een [[Neanderthaler]] en een [[homo sapiens sapiens]]. Bestand:Spy_Skull.jpg|[[Mens van Spy|De mens van Spy]], 40.000 jaar geleden. File:Ice_age_fauna_of_northern_Spain_-_Mauricio_Antón.jpg|[[Megafauna]] van het late Pleistoceen. Bestand:Skull_pekingman.jpg|De [[Pekingmens|Pekingman]] </gallery> . == Het Midden-Paleoliticum (100.000 tot 37.000 jaar terug) == . ;100.000 jaar terug . * De eerste sporen van wat we cultuur noemen duiken op. . ;80.000 jaar terug . * Sporen op een strand in [[Normandië]] in [[Le Rozel]] tonen voetsporen van Neanderthalers en hun kinderen en vuurresten. De Neanderthal-voeten blijken breder dan die van mensen, vooral in het midden. Hun lichaamslengte wordt geschat tot 185 centimeter. De groep bestond uit maximaal 14 Neanderthalers. . ;80-73.000 jaar terug . * De oudste grotkunst ter wereld is te vinden in het zuidelijkste punt van Zuid-Afrika. In de [[Blombosgrot]] is niet figuratieve kunst gevonden, er is niets afgebeeld. In deze grot kwam de oudste halsketting van vijfenzestig druppelvormige strandschelpen aan het licht. De laatste dragers deden dat 75.000 jaar geleden, dat wijzen de okersporen uit. [[Bestand:Reproduction_cave_of_Altamira_01.jpg|thumb|550px|Deze tekeningen in [[Altamira (grot)|Altamira]] zijn in 1879 ontdekt. Schildertekeningen zoals deze zijn uitzonderlijk en hebben functies om te overleven op cultureel, sociaal, didactisch en economisch vlak. In 1890 onderzocht de eigenaar de grot en vond er vuistbijlen, pijlpunten, stenen messen en naalden en bewees dat de tekeningen geen namaak zijn, maar 15.000 jaar oud. In 2017 vond een internationaal onderzoeksteam op het [[Indonesisch|Indonesische]] eiland [[Sulawesi]] (in het [[Maros-Pangkep-karstgebergte]]) een schilderij van een jachtpartij van minstens 43.900 jaar geleden. Eerder vonden ze op [[Kalimantan]] op [[Borneo]] 40.000 jaar oude afdrukken. Op hun vondst van 2017 is te zien hoe mensen twee wrattenzwijnen en vier dwergbuffels in het nauw drijven met touwen en speren. Is dit meer dan vier meter brede jachttafereel het oudste ter wereld? In Europa zijn de oudste grotschilderijen 40.000 jaar tot 65.000 jaar oud. De [[Löwe-mann]], een mythisch wezen van dertig centimeter dat een mens met een leeuwenkop voorstelt, gaat terug op 40.000 jaar geleden. De geschilderde ladders, stippen en contouren van handafdrukken op Spaanse grotten, gaan terug op 65.000 jaar geleden, kort nadat de [[Neanderthaler]] Europa is binnengewandeld (op de Homo Sapiens is het in Europa nog 20.000 jaar wachten.<ref>ROBERT MACFARLANE, vertaald door Nico Groen en Jan Willem Reitsma. ''Benedenwereld. Reizen in de diepe tijd'', Athenaeum - Polak & Van Gennep, Amsterdam, 2019, p. 25.</ref> Lang zijn ze voorgesteld als simpele, ruw, gebolsterde verwanten van de moderne mens. Niettemin beschikken de neanderthalers over een vergelijkbaar brein dat hen in staat stelt tot cultuur. Ze maken handige stenen en bijlen, messen, beschilderen hun juwelen. Onderzoekers leiden hieruit een religieus bewustzijn af. Evengoed kan het om primitieve camouflagetechnieken bij de jacht gaan. De oudste grotkunst is te vinden in de [[Zuid-Afrika|Zuid-Afrikaanse]] [[Blombosgrot]]. Ze is niet figuratief (er is niets afgebeeld) maar ze dateert van 73.000 jaar geleden.]] . ;70.000 jaar terug . * Intrede [[Homo Sapiens]]. Start hier de ''geschiedenis'' van de mens, zoals [[Yuval Noah Harari]] beweert? [[Yuval Noah Harari]] bespreekt drie revoluties: 1. De cognitieve revolutie (70.000 jaar geleden); 2. De agrarische revolutie (12.000 jaar terug) en de; 3. Wetenschappelijke (500 jaar geleden). Het is mijn ambitie om de cognitieve revolutie vroeger dan Harari te dateren en in verband te brengen met de vuurdomesticatie die teruggaat op bijna één miljoen jaar terug.<ref>HARARI, YUVAL NOAH, vertaald door Inge Pieters. ''Sapiens. Een kleine geschiedenis van de mensheid.'' Thomas Rap, Amsterdam, 2018, p. 11-12.</ref> . * De [[Toba (vulkaan)|Toba]]-uitbarsting zorgt voor een jarenlange vulkanische winter. . * De eerst vertelde verhalen werken als een cognitieve revolutie die een culturele geheugenbank mogelijk maakt. Het verhaal werkt in de hersenen als een 'contextuele infrastructuur' om feiten te ordenen, te begrijpen, te delen en vooral te herinneren. Info in verhaalvorm is tweeëntwintig keer beter te onthouden dan een opsomming omdat een verhaal alle relevante hersendelen activeert, niet alleen de taalcentra. . ;70.000 tot 12.000 jaar terug . * De laatste ijstijd zorgt voor een lage zeespiegel. Het Kanaal en de Noordzee liggen er voor de laatste keer droog bij. Tussen Engeland en het Europese vasteland is geen barrière. Het Kanaal is een uitgestrekte ijzige toendra met een zuidwestwaarts stromende rivier die uitmondt in de Atlantische Oceaan. . ;64.000 jaar terug . * Een grottencomplex in het Noord Spaanse Baskenland - Cantabrië tonen de El Castillo-grotten decoratieve sporen (grotschilderingen en stempelwerk) van de Neanderthaler en de mens. Tijdens de laatste ijstijd is de labyrintische grot hun toevluchtsoord. . ;60.000 jaar terug . * In een grot aan de kust van Kenia, Panga ya Saidi gebruiken mensen pigmenten en maken ze schelpkralen. . ;60.000 - 45.000 jaar terug * De menselijke migratie uit Afrika naar Europa en Eurazië start (andere bronnen beweren dat dit veel vroeger gebeurden). Daar stuitten ze daar op andere bevolkingsgroepen zoals Neanderthalers die er al tienduizenden jaren wonen en de [[Denisovamens|Denisovamensen]]. Die verschillen weinig van het Afrikaanse menstype maar ze zijn toch anders. Na het uitsterven van die bevolkingsgroepen is slechts nog één enkel menselijk ‘wij' op aarde. Het Europese continent blijft dunbevolkt. . ;50.000 jaar terug * In het Spaanse [[El Sidron]] zijn er sporen gevonden van een Neanderthalgroep van zeven volwassenen en drie kinderen. * Sapiens koloniseren Australië, de [[megafauna]] sterf er uit. . ;45.000 jaar terug * Een stamoudste voorziet zijn verhaal van een illustratie: het [[Celebeswrattenzwijn]]. . ;40.000 jaar terug * De [[Neanderthalers]] zijn duidelijk aanwezig in in Europa en in het [[West-Vlaams Heuvelland|Heuvelland]]. Op de [[Kemmelberg]] in [[Heuvelland (gemeente)|Heuvelland]] en in [[Veldwezelt-Hezerwater]] laten ze meer dan 200 artefacten liggen: [[vuistbijl|vuistbijlen]] in [[vuursteen]], messen, boordschrabbers, [[Levalloistechniek|Levalloisspitsen]], [[Le Moustier |Moustierspitsen]]. Wilde [[mammoeten]], oerrunderen, [[rendieren]] en wilde paarden, de [[wolharige neushoorn]] jaagden ze op en verneden ze waarschijnlijk ter plekke om in hun tijdelijke, nomadische kamp klaar te maken. Van de tentenkampen zijn geen sporen gevonden. * Spy Skull, een Neanderthalerschedel uit [[Spy]] nabij Namen. * De Homo Sapiens doorkruist onze regio en produceert kunst. . ;40.000 - 35.000 jaar terug . * De paleolithische kunst en de "culturele explosie" van de [[Homo sapiens]] stimuleren het taalvermogen en brengen hem op een (wat dat ook moge zijn) 'hogere graad van beschaving'. . ;40.000 - 30.000 jaar terug . * Het semi-nomadisme ontstaat waarbij diverse jagers-verzamelaars zoeken naar nieuwe organisatievormen: de kleinschalige stam functioneert tijdens het jachtseizoen of bij overvloed. Dan jagen kleine groepen op steppebizons, rendieren of mammoeten, oogsten ze noten oogsten, vangen ze vis. In het tussenseizoen komen ze samen met andere groepen in dichtbevolkte nederzettingen waar feesten gebruikelijk is. Gewassen planten doen ze niet. Seizoensrituelen met maskerades markeren het begin en het einde van de beide periodes. Graven met giften en monumentale architectuur suggereren dit seizoensdualisme dat zijn oorsprong vindt in de sterk wisselende seizoenen van de laatste ijstijd. Deze institutionele flexibiliteit doet hen bewegen tussen stadsstructuren met (tijdelijke?) heersers enerzijds en de meer egalitaire stam anderzijds. Het doet hen beseffen dat de sociaal politieke realiteit veranderlijk en cyclisch kan zijn. Deze verre voorouders kennen tot op dit moment ook een andere lichamelijke realiteit. Afhankelijk van hun biotoop (kust, bos, bergen, woestijn, regenwoud savanne…) zijn ze een fysiek ook een divers allegaartje vergelijkbaar met hobbits, reuzen, dwergen, elfen. Dit zal steeds uniformer worden.<ref>DAVID GRAEBER & DAVID WENGROW, vertaald door Rogier van Kappel en Bart Gravendaal. ''Het begin van alles. Een nieuwe geschiedenis van de mensheid'', Maven, Amsterdam, 2022.p.94-95, 119, 122 & 127..</ref> . ;38.000 jaar terug . * Eerste mensen verschijnen / zetten voet aan grond in onze regio: in Zuid Limburg, van de Maasvallei tot het Scheldebekken. In hun omgeving: de [[wolharige neushoorn]], [[reuzenhert|reuzenherten]], [[Holenbeer|holenberen]] en [[Mammoeten|mammoeten]], tot vijf ton zwaar. . * In een grot in de Zwabische Jura is een tekening van een kat-mens met wijd open armen en benen en een zwaard (?) dat lijkt op het sterrenbeeld [[Orion (sterrenbeeld)|Orion]]. . ;35.000 jaar terug . * Op het Indonesiche eiland [[Sulawesi]] zijn er handafdrukken van vrouwen. == Het Jong-Paleoliticum (37.000-12.500 jaar terug) == [[File:Goddess_gif_small_10.gif|thumb|550px| (...)]] . ♣ . ;37.000-30.000 jaar terug . * De [[Neanderthaler]] sterft uit (is er een verband met de uitvinding van de boog door de mens?). De Neanderthaler is geen voorloper van de mens. . * Vanaf nu start een koudegolf die bewoning in onze regio onmogelijk maakt. . ;33.000 jaar terug . Grotte Chauvet Pont d'Arc in de [[Ardèche (departement)|Ardèche]] is wellicht de oudst gekende beschilderde grot in de wereld. De schilderingen tonen [[apen]], [[leeuw (dier)|leeuwen]], [[neushoorn]]s, [[oeros]]sen, [[paard (dier)|paarden]] en [[Bison (geslacht)|bizon]]s ter instructie van de jacht. Er zijn ongeveer driehonderd dieren afgebeeld. In andere grotten komen de [[panter]], de [[uilen (vogelfamilie)|uil]]), de neushoorn nauwelijks voor. De [[Holenbeer|holenberen]] is er ook. Abstracte tekens en afdrukken van handen komen voor. Jean-Marie Chauvet, Éliette Brunel en Christian Hillaire ontdekken de grot in 1994 die voorlopig niet toegankelijk is. Sedert 2015 is er een kopie, een 'kunstgrot' die de grotschilderingen tot leven wekt. De Duitse cineast [[Werner Herzog]] maakte in 2010 een 3D-documentaire over de grot: 'Cave of Forgotten Dreams'. . ;32.000 jaar terug . * [[Pijl en boog]] . * In de [https://en.wikipedia.org/wiki/Coliboaia_Cave Coliboaia-grot] in [[Roemenië]] worden bizons, beren en neushoorns in zwarte kleuren, waarschijnlijk houtskool op de wand geschilderd. De ontdekking gebeurde in 2009. . ;Ca. 32.000-27.000 jaar terug . [[Venus van Willendorf]] & Man van Brno . ;31.700 jaar terug . * In de [[grotten van Goyet]] zijn sporen gevonden van een vroege domesticatie van een prehistorische hond. (De mens nam de wolf onder zijn hoede en de soort evolueerde in de richting van wat we nu een hond noemen. Het gevonden exemplaar is geen voorouder van de huidige hond maar een uitgestorven zustergroep). De hond is het enige dier dat zich laat domesticeren voor de [[Neolithische revolutie|Neolitihsche revolutie]]. . ;30.000 jaar terug . * In een rijk beschilderde grot in de Franse Dordogne is een maankalender achtergelaten. Het arendsbotje toont ingekraste cirkels, bogen en halvemanen die het tweewekelijkse wassen en het afnemen van de maan illustreren. . ;27.000 jaar terug . * Cro-Magnon mens; ontdekt in de [[Dordogne (departement)|Dordogne]] in 1868. . ;23.000-20.000 jaar terug * Nomaden steken de [[Beringstraat]] over en zullen Amerika bevolken als indianen. . ;20.000-15.000 jaar terug . * De [[Homo erectus soloensis]], een ondersoort van de Homo Erectus die leeft op Java sterft als laatste Homo Erectus uit. . * Het is met artefacten en fossielen gedocumenteerd hoe mensen uit Azië naar Amerika migreren. Een landmassa verbindt de noordwestelijke punt van Noord-Amerika met de noordoostelijke punt van Azië. Over die bovenzeese landmassa (nu Rusland en Alaska) lopen mensen en dieren. Het gaat om zo'n 900 kilometer. . ;17.000 jaar terug . * Grotschilderijen in [[Lascaux (grotten)|Lascaux]] tonen astronomische hemelkaarten die de maancyclus in punten en vierkanten illustreren. Erboven is een rij van 13 kwartieren te zien die het tijdstip tonen waarop de paarden drachtig zijn en makkelijk te vangen zijn. Diende Lascaux als prehistorisch planetarium? . * De grotinscripties en - schilderijen van [[Altamira (grot)|Altamira]] kent een bestaan van 27.000 geleden tot 17.000 geleden. . ;16.000 jaar terug . * Sapiens koloniseren Amerika, de [[megafauna]] sterf er uit. . ;15.000 jaar terug . * De aarde warmt geleidelijk weer op. Oerbossen ontstaan. . ;13.000 jaar terug . * [[Cueva de las Manos]], een grottenstelsel in Argentinië bij de rivier [[Río Pinturas]] toont meer dan tweeduizend mensen handen, lama's en jachttaferelen. . * Grot van [[Niaux]] in Zuid Frankrijk. De grot lijkt niet bewoond, hoewel bewoonde grotten in de regio bekend zijn. . . ;Kijken <gallery widths="155" heights="190"> Bestand:RioPinturas-003.jpg|(..) Bestand:RioPinturas-004.jpg|Groep B Bestand:RioPinturas-005.jpg|Groep B Bestand:RioPinturas-006.jpg|Groep C Bestand:Niaux,_bisons.JPG|Replica uit Niaux met bizons. </gallery> . = '''MESOLITICUM (12.500 jaar tot 10.000 jaar terug)''' = . {{Citaat|'''We weten niet waar hij zich bevond en ook niet waar hij mee bezig was, die eerste mens die op het idee kwam om de schaduw van een in de grond gestoken stok te gebruiken. Hij hoefde als referentie alleen maar een los op de grond liggende kei te gebruiken om een tamelijk nauwkeurige voorstelling te krijgen van de tijd die hij nog had. Misschien was hij een jager-verzamelaar die zich te ver van de grot had verwijderd waarin zijn clan woonde. Of een veeboer op zoek naar nieuwe weidegronden, ban bij het vallen van de nacht de weg naar zijn onderdak kwijt te raken. Naar alle waarschijnlijkheid keek men al sinds onheugelijke tijden hoe hoog de zon aan de hemel stond, om te kunnen inschatten hoeveel muonen het nog zou duren voor het donker werd. Met de duisternis begonnen immers de gevaren. Het struikgewas was het rijk van de grote nachtroofdieren en op de weg naar de schuilplaats konden zich vijandige, op de loer liggende individuen verborgen houden.'''|[[Desmond Morris]].<ref>GUIDO TONELLI, vertaald door Hans van den Berg. ''Tijd. Een reis van vroeger naar later,'' Bezige Bij, Antwerpen, 2022, p. 45.</ref>}} . {{Citaat|'''Er bestaan op dit ogenblik honderddrieënnegentig soorten apen. Honderdtweeënnegentig ervan zijn bedekt met haar. De uitzondering is de naakte mensaap die zich zelf ''Homo Sapiens'' noemt. Deze ongewone en zeer succesvolle soort besteedt een heleboel tijd aan de bestudering van zijn hogere motieven en even veel tijd aan het negeren van zijn fundamentele motieven. Hij is er trots op dat hij de grootste hersens heeft van alle primaten, maar is geneigd het feit te verhelen dat hij ook de grootste penis heeft en staat deze eer liever, ten onrechte af aan de machtige gorilla. Hij is een buitengewoon vocale, scherpzinnig onderzoekende aap, wiens wereld overbevolkt is, en het is de hoogste tijd dat wij zijn basisgedrag aan onderzoek onderwerpen.'''|[[Desmond Morris]].<ref>DESMOND MORRIS, vertaald door Thomas Nicolaas. ''De naakte aap.'' A.W. Bruna & Zoon, Antwerpen, 1968, p. 9.</ref>}} . Het [[Mesolithicum]] is een periode die moeilijk te grijpen is. Als overgangsperiode bouwden archeologen en historici deze periode in vanuit een evolutionair perspectief. Het lijkt op de Renaissance, die verhoudt zich even paradoxaal ten aanzien van de Middeleeuwen en de Nieuwe Tijden. Veel van het oude is in het nieuwe herkenbaar. En omgekeerd. Voor de jagers-verzamelaar tot de landbouw overgaat, komt er eerst een periode van gedurfde sociale experimenten. [[Bestand:White cliffs of dover 09 2004.jpg|thumb|550px|Krijtrotsen van Dover]] [[Bestand:0 Escalles - Le Cap Blanc-Nez (2).JPG|thumb|550px|Cap Blanc-Nez]] . * In Kortrijk zijn op de Pottelberg en in de buurt van de wijk 't Hoge ongeveer 250 artefacten uit deze periode ontdekt: wapenspitsen, lemmers, schrabbers, stekers, vuurstenen, [[burijn]]en. . * Het [[Nauw van Calais (zeestraat)|Nauw van Calais]] ontwikkelt zich tussen 12 en 8.000 jaar geleden opnieuw tot een zeestraat met de Atlantische Oceaan. . * Agrarische revolutie, planten en dieren worden (beginnend) gedomesticeerd: vooral de hond. . [[Bestand:E28_p26.jpg|thumb|550px|Een hut als een extensie van de kledij. Verschillende soorten hutten van de inheemse bevolking in Brazilië, 1834.]] [[Bestand:Göbekli_Tepe,_Urfa.jpg|thumb|550px|Opgravingen bij Göbekli Tepe. Het is niet altijd duidelijk wat er eerst was: de bouw van een tempel door samenwerkende nomadengroepen of de komst van de landbouw die aan de tempelbouw vooraf gaat.]] [[File:The_archaeological_site_of_Göbekli_Tepe_-_main_excavation_area.png|thumb|550px|Luchtfoto van de site Göbekli Tepe.]] . === Wat gaat de sedentatie vooraf? === . Zo'n twaalf- tot tienduizend jaar geleden eigenen diverse nomadische groepen zich - overal ter wereld - een vaste locatie toe. Veel ontwikkelingen en uitvindingen gaan die definitieve sedentatie vooraf. Met andere woorden: vooraleer de nomadische groepen zich een vaste woonplek vinden, zijn er al veel uitvindingen in ontwikkeling. Dit 'seminomadisme' kenmerkt zich door het feit dat nomaden steeds langer ter plekke blijven maar niet definitief. Dat komt tot uiting in: . 1. Experimenten met het ontginnen (en de kweek?) van wilde granen en de veredeling ervan kunnen rond 20.000 v.Chr. begonnen zijn. Daarbij begint de mens met plannen en vooruitdenken: (onbewaakte?) opslag ontstaat. . 2. De [[Sikkel (werktuig)|sikkel]] laat een efficiënte oogst toe; speren en bogen met stenen pijlpunten penetreren beter, maalstenen, mortieren en stampers malen granen en mineralen. Touw en draad zetten aan tot weven en de naald maakt het naaien van huiden mogelijk. . 3. De oudste rotsschilderingen uit [[Grotten van Lascaux|Lascaux]] zijn gedateerd op 17.000 jaar geleden, die van [[Altamira (grot)|Altamira]] in Spanje schat men op 15.000 jaar terug. Het beschilderen van stenen is de voorganger van wat later het schrift wordt. . 4. ♣ 12.500 jaar terug: [[Yi-fu Tuan]], een Chinees-Amerikaanse humanistisch geograaf drukt het zo uit: 'Place is security. Space is Freedom. Zijn uitspraak gaat terug tot 12.500 jaar geleden. In Japan verschijnen potten en kommen. De betekenis? Vaatwerk vervangt en zijn een uitbreiding op de handen van de jager-verzamelaar. Manden en vlechtwerk doen hetzelfde: ze beginnen de transportrevolutie. Het bewaren van voedsel maakt voorraden mogelijk, schept orde en structureert de omgeving. De ''leegte'' van de klei scheidt de buitenwereld van de binnenwereld. Die ruimtelijke ordening verandert het begrip tijd en breekt het eeuwige nu van de jager-verzamelaar. Het adagio is niet langer 'er is voedsel te over, we eten alles op.' De pot construeert de toekomst, een plan waarbij een groep zijn 'morgen' organiseert. Zo introduceert het vat de begrippen tijd én veiligheid: hoe lang valt iets te bewaren of te beschermen (tegen ongedierte bijvoorbeeld)? En tijd resoneert met témenos, wat staat voor een omheinde, heilige en veilige ruimte. Vluchtelingen genieten er de goddelijke bescherming. Een "waterbassin" aan de ingang maakt hen rein. Homeros vermeldt een ''temenos'' als een afgebakend landgoed. De vorst of de god geniet er de vruchten van. In het Griekse Attica lijken er veel dergelijke gronden voor te komen sinds de sedentatie.<ref>GUIDO TONELLI, vertaald door Hans van den Berg. Tijd. Een reis van vroeger naar later, De Bezige Bij, Amsterdam, 2022, p. 30-31.</ref> . 5. De kano en andere vroege boten, daar zijn sporen van. . 6. Het bakken van brood en het maken van ovens gaat de sedentatie vooraf. . De nomadische jagers-verzamelaar ontwikkelt semipermanente nederzettingen van palmbladeren, hout en bamboe. Tekeningen van vijf tenten van rendierhuid van zo'n vijftienduizend jaar oud zijn gevonden in een grot bij Pincevent in de Seinevallei. Generaties lang onderhouden deze seminomaden hun kampen om er maandenlang te wonen, handel te drijven, te feesten en rituelen uit te voeren. Archeologen treffen tegenwoordig sporen aan van dit soort openluchtkampen in West-Europa. Tijdens de zomer bewonen kleine groepjes jagers de kampen, 's winters groeit de groep aan in meer permmnente bouwsels, zoals grotten. Sommige zijn tienduizend jaar lang bewoond en verfraaid met tekeningen. === Gevonden broodkruimels: inleefoefening III === . {{Citaat|'''Het moet een mooie dag geweest zijn in Bilad al-Sham, aka het Morgenland, de [[Levant]] of het historisch-geografisch gebied dat grotendeels [[Israël]], [[Palestina (staat)|Palestina]], [[Jordanië]], [[Syrië]] en delen van [[Turkije]] beslaat. Zo’n 14.000 jaar geleden woonde daar [[Uk-Uk]], de vernuftige [[Natufiër]]. Of Uk-Uk een man was of een vrouw, laat ik in het midden, ik ben geen specialist in genderstudies binnen semi-sedentaire voedsel-verzamelaarssamenlevingen. Maar laten we er even van uitgaan dat hij een man was. Uk-Uk, nakomeling van Ug Ug, was altijd al een bijzondere jongeling geweest. Of de naam Uk-Uk een veelvoorkomende naam was binnen de [[Natufische samenleving]], laat ik in het midden, ik ben geen specialist in laat-epipaleolithische nomenclatuur. Uk-Uk was nieuwsgierig van aard. Als kind was hij meermaals ernstig ziek geworden door onbekende besjes te eten. Het was die nieuwsgierigheid die hem te dicht bij een wild zwijn had gedreven. Wat Uk-Uk dacht toen hij het zwijn aaide, blijft een mysterie voor ons. Wat we wel weten, is dat het zwijn zijn gebaar niet apprecieerde. Tijdens de schermutseling na de ongewenste aai verloor Uk-Uk het merendeel van zijn gebit. Daarom droeg hij sinds die dag steeds een maalsteen mee. Daarmee maakte hij gevonden voedsel verteerbaarder, verbrijzelde hij vezels en maakte hij knapperig fruit papperig. Het was die omslachtige manier van vreten die Uk-Uk bracht tot een van de belangrijkste ontdekkingen van de menselijke geschiedenis. In de buurt van de grot waar zijn stam zich had nedergezet, groeiden indrukwekkende groene tarwehalmen die makkelijk boven zijn 1,44 meter uittorenden. Meerdere leden van zijn stam hadden al eens een aartje afgeknapt en de korrels van hun kafjes gewreven. Maar meestal negeerden ze de halmen, want ze beleefden weinig plezier aan de smaak. Hoeveel Uk-Uks zijn er geweest die niet tot aan het stadium van pap zijn geraakt? Hoeveel Uk-Uks hebben de pap laten aanbranden? Dat was buiten de maag van Uk-Uk gerekend. Hij had zin in een snack. De opbrengst van de jacht was mager de laatste tijd en de vruchten lieten op zich wachten. Uk-Uk bedacht zich met de emmer tarwe en verzamelde een buidel vol. De geplette korrels waren droog en de poederpulp deed hem hoesten. Water. Water was altijd al een goede vriend geweest in zijn tandeloze bestaan. Uk-Uk maakte de pap, maar zeggen dat die een ‘smaakbommetje’ was, zou een overstatement zijn. Vuur. Het was de gewoonte in die tijd om alles eens boven het vuur te houden. Het had een goede reputatie opgebouwd met betrekking tot vlees. Zonder dat Uk-Uk erbij stilstond, had hij de basis gelegd voor een grijs boerenbrood, wit gesneden, naan en pita, volkoren en ciabatta, [[challah]] en [[pretzels]], [[knäckebröd]] en roti, en paradoxaal genoeg glutenvrij brood. Of er iets waar is van de historie van Uk-Uk, weet ik niet, ik ben geen culinaire paleontoloog. Wat ik wel weet, is dat er vijftien broodkruimels werden gevonden op de Shubayqa 1 archeologische site in Jordanië. Die bleken zo’n 14.400 jaar oud te zijn, ouder dan de eerste sedentaire agrarische samenlevingen. Als iemand het verdient om te verrijzen en erkenning te krijgen voor zijn verwezenlijking, is het Uk-Uk wel. Aan de basis van menselijke kennisverwerving ligt trial-and-error. Proberen en falen. Hoeveel Uk-Uks zijn er geweest die niet tot aan het stadium van pap zijn geraakt? Hoeveel Uk-Uks hebben de pap laten aanbranden? Hoeveel stamgenoten vonden de ontdekking van het brood niet de moeite waard om verder te onderzoeken? Native Americans beschouwden een berg als een gebeurtenis. Niet als een onveranderlijk resultaat. De berg is in wording. Brood is een gebeurtenis en geen evidentie. Dankjewel Uk-Uk.'''|[[Rashif El Kaoul]].}} . ;12.000-11.600 jaar terug * In [[Göbekli Tepe]] (Navelberg, in het zuidoosten van Turkije) slaan nomadengroepen de handen in elkaar en besluiten tot de bouw van een gigantisch monument die in de archeologie geen precedent kent. De gebouwen bestaan uit T-vormige pilaren in cirkels. De stenen wegen vele tonnen, losgehakt en de heuvel opgevoerd. De ontdekking ervan in 1994 zette het idee dat nomadengroepen langs elkaar leven, op zijn kop. De site toont aan dat nomaden op behoorlijk grote schaal samenwerken, hun krachten bundelen en zich laten zich leiden 'een' idee. Vijfhonderd werklieden waren, naar schatting nodig om dit indrukwekkende bouwwerk te creëren, zonder een boerderij in de buurt. Wie zorgde voor het voedsel? Nog meer werklieden? Of een overdaad aan wild en voedsel? Aanwijzingen dat er ooit een sedentaire bewoning was op de Navelberg zijn er niet. Het lijkt een nomadisch bedevaartsoord als een soort experiment voorafgaand aan de sedentatie. Dit maakt de tempel uitzonderlijk: ze ging de boerderij vooraf. Althans dit is de interpretatie van [[Klaus Schmidt]]. Die stelt dat bij de bouw van dit complex de [[Neolithische revolutie]] nog niet was begonnen. Schmidt denkt dat de nomaden overvloedige wilde granen gebruikten dat de bescherming ervan tegen wilde gazelleskuddes en ezels tot samenwerking leidde die vervolgens grootschalige landbouw deed ontstaan, en een dorp nabij de bouwplaats. De bouw van de tempel zou dus voorafgaan aan het [[Neolithicum]] en niet andersom.<ref>KLAUS-DIETER LINSMEIER. ''Eine Revolution im großen Stil.'' Interview mit Klaus Schmidt. In: ''Abenteuer Archäologie. Kulturen, Menschen, Monumente.'' Spektrum der Wissenschaft, Heidelberg 2006; HUGH HONOUR & JOHN FLEMING, vertaald door Sjoerd de Vries. ''Algemene kunstgeschiedenis.'' Meulenhof, Amsterdam, 2016, p. 36.</ref> Latere publicaties stellen dat in deze regio en deze periode het Neolithicum al stevig ingang vond, dat verklaart waarom sommigen het Neoliticum reeds 12.000 jaar geleden laten starten en niet 10.000 jaar geleden.<ref>CHRIS S.M. TURNEYA & HEIDI BROWN. ''Catastrophic early Holocene sea level rise, human migration and the Neolithic transition in Europe.'' In: ''Quaternary Science Reviews'', 26, 2007, p. 2036–2041.</ref> Dat betekent dat prille neolithische boeren de tempel bouwden nadat ze eerder voor hun eigen profijt kozen. . ;Kijken <gallery widths="155" heights="190"> Bestand:Göbekli_Tepe_Pillar.JPG|Göbekli Tepe, pijler Bestand:GobeklitepeHeykel.jpg|Detail File:Urfa_museum_Animal_relief_sept_2019_4772.jpg|Detail File:Göbekli2012-22.jpg|Detail File:Göbekli_Tepe_-_100525.jpg|Opgravingen 2010 File:Göbekli2012-16.jpg| File:Göbekli2012-19.jpg| File:Stratigraphy_of_Göbekli_Tepe.png|Doorsnede File:UrfaMuseumGöbekli.jpg|Museum </Gallery> . = '''VAN NEOLITISCHE ECOSYSTEMEN TOT DE OUDHEID: 10.000-5.000 jaar terug''' = . {{Citaat|'''De landbouw - waarbij mensen zich door allerlei moeilijkheden heen slaan en tijd en energie besteden aan grote projecten, in de verwachting daar uiteindelijk voor beloond te worden met een oogst - leidde tot grote veranderingen in de levens van de mensen, want een dergelijke vorm van langdurig vertraagde wederkerigheid vereist geloof, en bij geloof speelt schoonheid een grote rol.|Gaia Vince'''<ref>GAIA VINCE, vertaald door Rogier van Kappel. ''Vuur, taal, , schoonheid, tijd. Hoe culturele evolutie de mens heeft gevormd,'' Atlas Contact, Antwerpen, 2020, p. 258.</ref>}} . == Neolitische ecologie (12.000 jaar terug tot de [[kopertijd]]) == . === Neolitische revolutie of neolitische ecologie? === . De [[neolithische revolutie|neolithische revolutie]], een begrip van [[Vere Gordon Childe]], duidt de overgang aan van het nomadische naar het sedentaire bestaan, waarbij de economie of het overleven van het plukken, het jagen, het vangen van vis en het verzamelen, inruilt voor een maatschappij gebaseerd op landbouw en veeteelt. Recent is dit verhaal terecht bekritiseerd en genuanceerd. Landbouw en revolutie zijn twee woorden die het proces dat toen plaatvond nodeloos uitvergroten. Met andere woorden: het liep allemaal niet zo'n vaart. En die vaart verliep niet in één richting. 'Wat als we het accent zouden verleggen van landbouw en domesticatie naar, laten we zeggen plantkunde of zelfs maar tuinieren', vragen David Graeber en David Wengrow zich af in ''Het begin van alles. Een nieuwe geschiedenis van de mensheid''.<ref>DAVID GRAEBER & DAVID WENGROW, p. 260-264.</ref> Deze neolitische ecologie had weinig revolutionairs noch landbouwkundig. . ;Hoe liep het dan wel? . 11.000 jaar terug dwingt de [[klimaatsverandering]] bij het einde van de [[laatste ijstijd|(voor)laatste ijstijd]] mens, dier en omgeving tot aanpassing. Het einde van dit [[Pleistoceen]] valt dus samen met het ontstaan van sedentaire gemeenschappen op alle continenten. De opwarming treft de hele aarde en zorgt voor meer regen, fauna en flora. Waar weinig begroeiing is, komt die er. In minder dan 5.000 jaar duiken in Zuidwest-Azië, China, drie Amerikaanse gebieden en in Papoea-Nieuw-Guinea sedentaire kernen op. De jacht waarbij de mens (een kudderoofdier) de wijfjesdieren spaart, is niet langer mogelijk en overbejaging leidt tot het uitsterven van de [[Mammoet]]. Andere diersoorten trekken weg door de opwarming. Jager-verzamelaars die vertrouwd raken met de groeicyclus van planten beginnen met het verbouwen van wilde gewassen dat mogelijks leidt tot (het zeer langzame) veredelen. Hun jacht en verzamelactiviteit zetten ze niet on hold. Er komen nieuwe jachtmethodes die zich richten op petieterige en snelle prooien. Mannen leren betere [[pijl]]en en [[Boog (wapen)|bogen]] hanteren, domesticeren de [[wolf]] als voorloper van de [[hond]] en vrouwen laten zich in met het verbouwen van planten.<ref>LINDA R. OWEN. ''Gender, crafts, and the reconstruction of tool use.'' Helinium, 1994, 186–200, geciteerd in DAVID GRAEBER & DAVID WENGROW, vertaald door Rogier van Kappel en Bart Gravendaal. ''Het begin van alles. Een nieuwe geschiedenis van de mensheid'', Maven, Amsterdam, 2022, p. 263.</ref> Die vrouwelijke kennis sorteert niet uitsluitend effect in de voedselproductie. Bij het aanleggen van kunstmatige, tijdelijke habitats die eerder op tuinen dan akkers lijken, laat een tuinvrouw of -man de ecologische balans doorslaan in het voordeel van de mens. Er komt een onderscheidt tussen onkruid, verdovende planten, kruiden en voedsel. Het gaat niet om de exploitatie van vaste, uitgestrekte landerijen maar om kleinschalige en variabele gronden bij oevers of bronnen waar vloedvlakte-irrigatie een landbouwsysteem is dat de bodembewerking vooral aan de natuur overlaat. Seizoensgebonden overstromingen zuiveren en verversen de grond met slib. Ontbossing of onkruid wieden is onnodig. De enige inspanning die deze kleinschalige tuinbouw vraagt, is de bouw van een dam om het water te sturen. In dit soort habitat vleien en verleiden de tuinvrouw en -man de natuur. Ze buigen en verzorgen haar, ze leiden en of misleiden ze zoekend naar een gunstig resultaat. Als er al over een revolutie te spreken is, dan vindt die niet haar oorsprong in een snelle economische overgang van het jagers-verzamelaarsbestaan naar de sedentaire landbouw. Wat revolutionair is aan dit nieuwe tuinieren, is het potentieel van een nieuw kwartet: koren, stengel, de klei waarin ze groeien en de menselijke regie. . 1. VOEDSEL. Behalve het oogsten van wilde granen dat leidt tot het bakken van brood, krijgen deze tijdgenoten oog voor onkruid, de domesticatie van specerijen, kruiden, voedselgewassen en dieren, experimenteren ze in de kweek van geneeskrachtige planten die ze op hun strooptochten leerden kennen. Verfijnde kleuren verschijnen. Rituelen en priesterlijke -zowel mannelijke als vrouwelijke- gebruiken dragen deze economische kennis intergenerationeel over. Met het stichten van branden maken ze terreinen vrij voor de kweek van de gewenste soorten zoals fruit- en notenbomen. Een effectieve ongediertebestrijding met weinig of geen middelen werpt de vroege tuinvrouw of -man terug op observaties van het gedrag van het plaagdier en de studie van de biologie.<ref>DAVE GOULSON, vertaald door Nico Groen. ''De tuinjungle. Tuinieren om de wereld te redden'', Atlas Contact, Antwerpen, 2019, p. 70.</ref> . 2. AMBACHTEN. Ambachtslui laten zich met het overschot van het graan in: de vezels en de stengels. Parallel met het voedsel produceren ambachtslieden een ongezien aantal uitvindingen: alle soorten touwen, netten, matten, kledij, manden. De combinaties van deze uitvindingen duwen de innovaties: rugzakken, vlotten, zeilen, schoeisel... . 3. KLEI. Klei herdefinieert de relatie tussen het nu en de toekomst, tussen het verleden en het heden. Kleitabletten nemen de functie aan van fiches of dagboeken zijn een extensie van het onbetrouwbare geheugen en lenen zich voor berekeningen en redeneringen. Naast het 'kampvuurverhaal' en de mythische legenden komt een vaste drager die het verleden vast beitelt. Geboetseerd beeldend werk bereidt de stam voor op de jacht, het paren, de oogst... Er komen veranderingen in de architectuur, in de bouw van ovens en de warmteleer. . 4. LEEFPATROON. Tenslotte zijn er de nieuwe leefpatronen die dit alles combineren: zoals kaas op brood leggen en dat op een bord presenteren. Er komen rituele feesten verbonden aan de zaai- en oogsttijd. In dit vroege Neolithicum lijkt alles op een speels, ontspannen proces: niet afgedwongen of gedetermineerd door het einde van de laatste ijstijd. Die zette het proces in gang en liet mensen de keuze. . 5. KEUZES. Dat het verloop geleidelijk aanvoelt, heeft te maken met het kleine aantal mensen in die dagen. Ondanks een zeespiegelstijging met zeven (!) centimeter per jaar, biedt de opwarming hen de kans zich aan de nieuwe omstandigheden en omgevingen aan te passen en hen keuzes te laten om op verschillende wijzen te reageren. A/Sommige groepen volgen de [[Rendieren]] in hun noordwaartse trek. Daar, in Noord-Europa, Azië en Amerika houden ze vast aan die traditionele jacht en visvangst. Nu treft de recente klimaatcrisis hen. B/Andere groepen wijzen de sedentatie af en houden om hun vrijheid vast aan het nomadisch bestaan, sommigen tot op heden: de [[Bedoeïenen]], de [[Roma (volk)|Roma]], de [[Sinti]], de [[Toeareg]], [[Mongolië|Mongoolse]] veehouders, de [[Moken]] en de [[Masai (volk)|Masai]]. Daarbij ging niet altijd om een gebrekkige technische kennis, het ging om een maatschappelijke keuze. . Is de [[Vruchtbare Sikkel]] het meest succesrijke gebied? Alleen zeker is dat dit gebied het meest onderzocht is. Daar worden de eerste nomaden sedentair. [[Jericho]], nu Tell es-Sultan, is één van de oudste steden ter wereld. Het sedentair worden is een geleidelijk proces met verschillende snelheden: In westelijk Iran en in Palestina begint het omstreeks 10.500 jaar geleden, Egypte volgt en in de Balkan en Griekenland komt de sedentatie er 8.000 jaar terug. Midden-Amerika en China volgen 7.000 jaar terug. In Noord-Europa zijn de oudste sporen van sedentaire gemeenschappen zes- tot vijfduizend jaar oud. Dat noemen we de neolithische (r)evolutie. Het proces verschilt dus van regio tot regio en uiteraard bleven groepen nomaden rondtrekken zonder dat ze het nodig vonden land te bebouwen. In sommige regio's gaan de veranderingen snel, elders spreekt men liever van een [[evolutie]] dan over een [[revolutie]]. Landbouwsamenlevingen staan voor onveiligheid: hongerdood en hongersnood zijn nooit ver weg. Als de graandominantie van gierst, gerst of tarwe het in een regio overneemt van de andere teelten, kan het gebied tot koninkrijk ontwikkelen. Omdat graan bovengronds groeit is het zichtbaar, concreet en te bezitten. En omdat granen de tijd kunnen torsen en in draagbare porties te verpakken zijn, is het te kwantificeren en kan het aldus dienen als ruimmiddel of als belasting.<ref>DAVID GRAEBER & DAVID WENGROW, vertaald door Rogier van Kappel en Bart Gravendaal. ''Het begin van alles. Een nieuwe geschiedenis van de mensheid,'' Maven, Amsterdam, 2022, p. 481-482.</ref> . Het langzame verdwijnen van de ijskappen leidt voor de jager-verzamelaar niet per definitie tot sedentarisatie. In kustgebieden duiken kliffen op die onder het ijs zaten en verdwijnen kliffen omdat de zeespiegel hen overspoelt. Dit soort gebieden zijn een schatkist met oesters, mosselen, zeevogels, walvissen, krabben, garnalen... Landinwaarts voeden gletsjers zoetwatermeren en -rivieren en de nomade plukt er de vruchten van: snoek, [[brasem]] en watervogels aan de zeezijde, noten, fruit, bessen en paddenstoelen landinwaarts... In dit soort productieve omgevingen schiet de demografie omhoog. Terwijl een jager-verzamelaarsfamilie/clan 100.000 hectare nodig heeft om te fourageren stijgt de bevolking nu met drie mensen per 100 hectare.<ref>VACLAV SMIL, vertaald door Joost Pollmann & Koos Mebius. ''Zo zit de wereld in elkaar. Wat de wetenschap ons leert over het verleden, het heden en de toekomst,'' Nieuw Amsterdam, sp., 2022, p. 63.</ref> Aan de noordwestkust in Amerika profiteren de kustbewoners van de jaarlijkse vistrek en jagen ze op zeezoogdieren. Hun hoogwaardige eiwitten en vetten neigen hen naar een sedentaire levenswijze in houten gemeenschapshuizen omgeven door totempalen. Al snel volstaat één hectare om één mond te voeden. 5200 jaar geleden brengt Egypte dit cijfer op 1,3 en als Egypte deel uitmaakt van het Romeinse Rijk - in de eeuwen na Christus - komt het cijfer op 2,5. . . === Wie velde een konijn? === [[Bestand:O.0173_color-sharpen_obv.jpg|Spijkerschift op een tablet uit het 3de millennium VC.|thumb|550px|[[Spijkerschrift]] op een tablet uit het 3de millennium voor Christus. Steen is de oudst bewaarde drager van het schrift. Andere dragers die minder bestand waren tegen de tand des tijd, gingen verloren.]] . {{Citaat|'''Ik weet zeker dat ze me kippen leerde slachten of me opdroeg het lijk van het meisje te helpen wassen om me erop te wijzen dat een mens niet eeuwig aan de poort van de eindeloosheid en haar stralende panorama’s kan blijven dralen.'''|Terugblik op een kindertijd [[1914]].}}<ref>[[Erwin Mortier|ERWIN MORTIER]]. ''Godenslaap.'' De Bezig Bij, Amsterdam, 2009, p. 212.</ref> . ;Terug in de tijd . Achttien zijn ze. Een aula vol, ergens begin oktober. Het jaartal maakt niet zoveel uit. Onwennig, net als het weer. “Wie in deze klas kan een kip slachten?” “Een konijn vellen?” “Wie zag dode mensen?” “Lijken?” “Kadavers?” “Wie maakte ooit een geboorte mee?” Bij de vragen waarmee hij de les opent, laat hij de studenten handen opsteken. Ze vinden de vragen even fascinerend als schokkend en raken er even het noorden bij kwijt. De eenentwintigste-eeuwse rationele westerling, die ongeveer één derde van zijn leven op schoolbanken plaatsneemt en studeert onder [[kunstlicht]] via [[internet]] en [[satelliet]]beelden op pc-schermen, logische verklaringen gebruikt, sociologische modellen en fysische wetten bestudeert in een [[globalisering|globaliserende]] airco- en netwerkomgeving, heeft weinig benul hoe het leven is in de oude, [[agrarische samenleving]], die drijft op het ritme van dagen en nachten, weken, maanden en seizoenen, een wereld waar de natuurelementen zowel een kans als een bedreiging zijn, een wereld waar de natuurelementen de enige constante zijn. . . === Waarom priesters voor krijgers komen === [[Bestand:Yuval_Noah_Harari.jpg|thumb|550px|Yuval Noah Harari (1976) is een Israëlisch historicus, filosoof, futuroloog. Tot 2014 was hij een onbekende mediëvist. Drie boeken gaven hem wereldfaam: ''Sapiens'', ''Homo Deus'' en ''21 lessen voor de 21e eeuw''. Zijn boodschap gaat over de samensmelting van biotechnologie en informatietechnologie. De mens kan ingehaald worden door zijn eigen creaties en het valt niet uit te sluiten dat de mens zoals die nu bestaat, binnen een eeuw verdwenen is.]] . {{Citaat|'''De religie is de zucht van de in benauwenis verkerende creatuur, het gemoed van een harteloze wereld, zoals zij de geest van de geestloze toestanden is. [[Opium van het volk|Zij is de opium van het volk.]]'''|[[Karl Marx]]}} . . ;Tekstfragment uit ''Sapiens'' van [[Yuval Noah Harari]]<ref>(Sapiens, p. 228)</ref>. . [[Bestand:Gordon_Childe.jpg|thumb|550px|[[Vere Gordon Childe]] (1892-1957) was een Australische filoloog en archeoloog. Zijn visie op de prehistorie is marxistisch georiënteerd. Hij bedacht de term 'Neolithic Revolution' en de 'Urban Revolution'. Childe combineert zijn ontdekkingen en de theorie van de prehistorie.]] {{Cquote|'''Het lijkt erop dat de [[agrarische revolutie]] samenging met een religieuze revolutie. [[Jager-verzamelaars]] plukten en achtervolgden wilde planten en dieren, die beschouwd konden worden als gelijkwaardig aan de ''[[Homo sapiens]]''. Het feit dat de mens op schapen joeg maakte schapen niet inferieur aan de mens, net zomin als het feit dat tijgers op mensen joegen de mens inferieur maakte aan tijgers. Wezens communiceerden rechtstreeks met elkaar en kwamen met het nodige geven en nemen uit op de regels die golden in hun gedeelde leefgebied. Maar boeren bezaten en manipuleerden planten en dieren en konden zich natuurlijk niet verlagen tot onderhandelingen met hun bezittingen. Het eerste religieuze effect van de agrarische revolutie was dus dat planten en dieren van gelijkwaardige leden van een spirituele Ronde Tafel veranderden in [[bezit]]. Dat creëerde echter wel een groot probleem. Boeren wilden misschien de absolute controle over hun schapen, maar ze wisten maar al te goed dat die controle beperkt bleef. Ze konden de schapen opsluiten binnen omheiningen, rammen [[castreren]] en selectief te werk gaan bij het fokken van [[Ooi|ooien]], maar ze konden niet zorgen dat hun beesten gezonde lammeren verwekten en ze konden ook de uitbraak van de dodelijke dierziekten niet tegengaan. Hoe moesten ze de productiviteit van hun kuddes dan waarborgen? Een theorie over de oorsprong van de goden voert aan dat goden er kwamen omdat ze het probleem oplosten. Goden zoals de [[vruchtbaarheidsgodin]], de [[hemelgod]] en de medicijn-god traden op de voorgrond toen planten en dieren hun uitdrukkingsvermogen verloren, en de belangrijkste rol van de goden was die van tussenpersoon tussen mensen en de woordeloze planten en dieren. Oude [[Mythologie|mythologieën]] vormen in wezen een juridisch contract waarin mensen eeuwige toewijding aan de goden beloofden in ruil voor heerschappij over planten en dieren, waarbij de eerste hoofdstukken van het [[Genesis (boek)]] een perfecte illustratie vormen.'''|[[Yuval Noah Harari]]}} . . == Overleven? == [[Bestand:Lier Zimmertoren dial lossless crop.jpg|thumb|550px|Na de Middeleeuwen krijgt de mens steeds meer grip op de werkelijkheid én ja, het ongrijpbare, de tijd. Galilei (1564-1642) gebruikte bij zijn eerste experimenten zijn pols om de tijd te meten. Eind zeventiende eeuw doen de minuten- en secondewijzers hun intrede. De "Jubelklok" in de [[Zimmertoren]] symboliseert de tijd met de [[klok (tijd)]], de [[maanfase|fasen van de maan]], de [[cyclus van Meton]], de [[epacta]] en de [[tijdsvereffening]], de [[dierenriem|zodiac]], de [[zonnecyclus]] en de [[zondagsletter]], de week, de [[globe]], de maanden, de [[Datum (dagtekening)|datum]], de seizoenen, de [[Getijde (waterbeweging)|getijden]] en de [[schijngestalten|schijngestalten]] van de [[maan]].]] . [[Abram de Swaan]] noemt zes voorwaarden die een veilig sedentair overleven mogelijk maken.<ref>ABRAHAM DE SWAAN. ''De mensenmaatschappij, een inleiding''. Bert Bakker, Amsterdam, 1996, p. 13-24.</ref> Hij komt hiermee in de buurt van de [[Piramide van Maslow]], voor het eerst geformuleerd tijdens de Tweede Wereldoorlog. Alle mensen hebben nood aan: . ;Harde, tastbare noden . 1. '''Voedsel'''; waar mensen in de huidige samenleving volledig afhankelijk zijn van onbekende anderen (met lange interdependentie-ketens), is men dat 10.000 jaar geleden veel minder (en met korte ketens). . 2. '''Beschutting'''; het weer dwingt mensen tot kledij en behuizing. . 3. '''Bescherming'''; rovers en roofdieren (ook microben) zorgden ervoor dat er omwallingen en ommuringen kwamen en leidden tot militair agrarische samenlevingen. . ;Zachte, niet materiële noden Op het eerste zicht lijken zachte noden een bijzaak, ondergeschikt aan de harde noden. Niets is minder waar. Zonder affectie, kennis en sturing gaan de voedselproductie en -verdeling, de beschutting en de bescherming van de dorpsgenoten de mist in. 1. '''Affectie'''; is een noodzakelijke voorwaarde om te overleven en kan een zaak van leven of dood zijn. Mensen zien zichzelf door de ogen van anderen. Zonder de ander heeft een mens schaamte noch trots. . 2. '''Kennis'''; wie niet over de kennis over de wereld om hen heen beschikt, is zwaar in het nadeel. Over welke kennis men dient te beschikken, is afhankelijk van samenleving tot samenleving en van tijd tot tijd; . 3. '''Sturing'''; Lichamelijke, natuurlijke neigingen zoals ontlasten, eten, slapen worden onder externe dwang omgevormd tot aanvaardbare gewoonten en zelfdwang. . . === Zaaien, oogsten noch tuinieren zijn instinctgedrag === . [[Bestand:Monolito_de_la_Piedra_del_Sol.jpg|thumb|550px|Kalendersteen van de [[Azteken]], Mexico.]] [[Bestand:Hieronymus_Bosch-_The_Seven_Deadly_Sins_and_the_Four_Last_Things.JPG|thumb|550px|De Zeven Hoofdzonden van [[Jheronimus Bosch]] hangt, net als zijn [[Tuin der lusten]] in het Museo del Prado in Madrid. De binnenste cirkel bestaat uit zeven vlakken met evenveel hoofdzonden. Ze omringen een halfnaakte Jezus, Man der Smarten, met: 'Pas op, pas op, de heer ziet'. De hoekcirkels geven taferelen over de dood en wat daarna.]] [[Bestand:Le_combat_de_Carnaval_et_de_Carême_Pieter_Brueghel_l'Ancien.jpg|thumb|550px|Het gevecht tussen [[Carnaval]] en [[Vastentijd]], [[Pieter Bruegel de Oude]], 1559.]] Zo opent de vroeg antieke wereld haar dorpspoorten. Het [[gehucht]] plaatst zich midden in de wilde natuur als een landbouwgemeenschap. Waarschijnlijk ontstaan de eerste dorpen in gebieden met wilde granen. Die hebben een vergelijkbare plantdichtheid als de gecultiveerde variant en zijn rijker aan proteïnen. In West-Azië en Europa gaat het om [[graan]], in Afrika is dit [[sorghum]], in Amerika [[maïs]], in Azië [[rijst]]. De landbouw beïnvloedt de sociale samenwerking. Graanboeren - een Europees gewas - zijn afhankelijk van de regen. Samenwerking is er niet nodig en leidt tot een individuele, kapitalistische instelling. Jaren met een goede oogst én voedseloverschotten zorgen voor afvalbergen. Oude granen, overschotten van groenten en fruit(pitten) worden in de nabije omgeving gedumpt, zo luidt de redenering. Die afvalhopen vormen een prima biotoop om een jaar later onbedoeld een nieuwe opbrengst te zien opduiken. Duizend jaar later zijn deze planten genetisch gewijzigd. Omstreeks 10.500 jaar geleden zijn niet alleen plantensoorten gedomesticeerd, het verhaal geldt evenzeer voor de dieren: de gecontroleerde kudde maakt plaats voor de veeteelt. Gewassen verbouwen gebeurt niet instinctmatig. Mensen 'kweken' evenmin. Het is een langzaam leren op het ritme van [[seizoenen]] en jaren, en dat in een tijd zonder klok, schrift of jaartelling. Die oude, intuïtieve tijdsbepaling is aanvankelijk niets anders dan een zich herhalende ervaring, gemeten met de zon, de maan en de sterren die uiteindelijk tot een [[kalender]] leiden. De kennis behoort toe tot getalenteerde groep met een goed waarnemingsvermogen en enkel hun geheugen als kennisdrager. Soms zijn het onaangepaste, zonderlinge figuren, vreemd of misvormd, travestie- figuren of dorpsgekken die met ontzag en minachting tegelijk bekeken worden. Hun excentrieke uiterlijk en/of karakter maakt ze uitverkoren: ze waren aangeraakt door God. De gemeenschap beseft zo dat deze schijnbaar onproductieve leden een reservetalent kunnen vormen door anders te denken. En dat kan van pas komen bij een crisis of bij onvoorziene gebeurtenissen. Omwille van hun charisma, overtuigingskracht of hun spiritualiteit groeien ze tot leider uit, dat was al zo vanaf het semi-nomadisme en de lijn is door te trekken tot bij het begin van de 20ste eeuw. De profeet van de Nuer – een veetelers volk in Zuid Soedan geldt als voorbeeld. Die kwijlt met lege blik in de ogen en gedraagt zich als een epilepticus in trance. Onverstaanbare klanken, tijdrovende en (schijnbaar) zinloze bezigheden: vasten, veren dragen, ’s nachts op daken zitten, urenlang puzzelen met schelpen... Zijn overtuigingskracht bestaat niet uit een rationele argumentatie. De profeet speelt in op gevoelens, wekt hartstochten op, hij gebruikt poëzie, spreekwoorden en metaforen, vertelt oerverhalen. Ironie en dubbelzinnigheden, humor en belediging zijn hem niet vreemd. Hij voorspelt en doet openbaringen. Hoe de profeet deze middelen inzet is afhankelijk van zijn culturele traditie en de verwachtingen van zijn gemeenschap.<ref>DAVID GRAEBER & DAVID WENGROW, vertaald door Rogier van Kappel en Bart Gravendaal. ''Het begin van alles. Een nieuwe geschiedenis van de mensheid'', Maven, Amsterdam, 2022, p. 57, 58 & 112.</ref> Die groep groeit uit tot de priesterkaste. In oorsprong zijn [[hiërarchie]] en ‘priesterbestuur’ synoniemen. Hun tempels lijken meer op fabrieken en magazijnen dan op kerken. De aanwezigheid en het meten van menselijke arbeid (tempelarbeiders), de voorraden, de grondstoffen, de werkplaatsen staan ten dienste van diverse bedrijfstakken: zuivelproductie, textielproductie, het bakken van zuurdesembrood, het maken van olie, bier en wijn, de standaardverpakkingen. In de Soemerische tempelmagazijnen zijn tachtig soorten vis te vinden. Ambtenaren tellen er alles en zetten het uit op een tijdlijn: dagen, maanden, jaren. In hun kalendermatige boekhouding leggen ze de basis voor het huidige geldwezen, de bureaucratie en de industrialisatie. <ref>DAVID GRAEBER & DAVID WENGROW, vertaald door Rogier van Kappel en Bart Gravendaal. Het begin van alles. Een nieuwe geschiedenis van de mensheid, Maven, Amsterdam, 2022,p. 338-340.</ref> Als centrale figuren interesseren priesters zich in het gedrag van planten, dieren én mensen en hoe die het best gedijen. De oogst is afhankelijk van de natuur en nauwelijks te beïnvloeden. De arbeid en de menselijke voortplanting daarentegen zijn wel beïnvloedbaar. Presbyters, πρεσβύτερος of presbuteros - het woord komt uit het Grieks - betekent de oudste of ouderling. Die priesters en heksen, aardpriesters en profeten, [[sjamanen]] en druïdes, medicijnmannen en tovenaars zien in dat de mens meer beheersbaar is dan de natuur. Alleen via de beheersing van de mens zijn de de natuurlijke en de menselijke gevaren onder controle te houden. Hun priesterlijke kennis en inzichten focussen zich op ziektes bij planten en dieren, hoe ze te voorkomen of ze te genezen, ze leren periodes van droogte of regen voorspellen, wijzen parasieten en onkruid aan en leggen uit hoe het te verdelgen. Ze instrueren, beïnvloeden en dwingen mensen één en ander te vermijden: de pijnlijke gevolgen van het fout zaaien of het te vroeg oogsten, het slecht bewaren of het fout verdelen. Hun landbouwtechnieken passen ze toe op de mens. Nomadische stammen nemen een pauze tussen twee bevallingen in, in de sedentaire samenleving baren vrouwen vaak om het jaar een kind. Om economische en militaire redenen bemoeien mannen zich in toenemende mate met het reproductievermogen van hun vrouw. Kinderen kunnen kuddes leiden, op de akker werken of krijger worden. Om hun vaderschap en hun eigen bestaan te verzekeren, controleren mannen de seksualiteit van hun vrouw. Komt daar bij kijken dat er zich uit egalitaire dorpen/steden geen krijgerskaste ontwikkelde, wat hen vatbaar maakt voor nederlagen. Vrouwen en kinderen worden bijgevolg slaaf en de mannen afgemaakt. Mannenbezit dus. . === [[Tien geboden]] === [[Bestand:MCC-31231_Mozes_toont_de_wetstafelen_(1).tif|thumb|550px|Anoniem (Noord-Nederland), gedateerd tussen 1600 en 1624. ''Mozes toont de wetstafelen'', Olie op canvas. De tien geboden uit Exodus 20 van de Deus-Aesbijbel Tekst linkertafel: EXO: XX: CAP / HOORT TOE ISRAEL: / Ick ben d¬e[n] Heere vwen Godt: die v wt / Egypten landt: wt de[n) diensthuÿse[n] gheleyt hebbe: / I / GHŸ EN SULT GEEN ANDER / GODEN BENEVEN MŸ HEBBEN : / II / GHŸ EN SULT V GEEN BEELDE[N]: / noch geen ghelÿckenisse maeken noch vant geene dat / Boven inden Hemel is: noch vant´ geene dat onder: / op der aerden is noch vant geene dat inde waeteren on: / der der aerden is En buÿcht v voor die niet: noch en / dientse niet want ick ben den Heere vwen Godt starck / en[de] jeeloers die der vaederen misdaet besoeke aende kindere[n]: / tot int derde ende int vierde lidt der geene die my haete[n] / Ende ick doen barmhartichs aen veel duysenden die: / my lieff hebben ende mÿn Gheboden onderhouden / III / GHŸ EN SULT DEN NAEME / des Heeren uws Gods: niet te vergeefs: ofte licht / veerdichlyck ghebruycken: want den Heere en sal / hem niet onghestraft laeten die syne[n] naeme misbruÿckt / IIII / GHEDENCKT DES SABBATHDACH / dat ghy dien heÿlighet: Ses daeghen sult ghÿ arbeÿden / ende al uwe wercken doen: maer oen sevensten dach is / den Sabbathdach des Heeren uws Gods: dan en sult: / Ghy geen arbeÿdt doen noch v soone: noch v dochter: / noch v knecht: noch v dienstmaeght: noch v vee: noch / den vremdelinck die binnen uwer stadtpoorten is: want / in ses daeghen heeft den Heere Hemel en[de] aerden ghe : / maect ende de see met alles watter inne is: Ende / rustende den sevensten dach : daeromme segende de[n] Heere / den Sabbathdach : ende heÿlichde den selven: Tekst rechtertafel: DEUT: V: CAP / V / GHŸ SULT V VAEDER / Ende uwe Moeder eeren op dat ghÿ langhe / leeft op der aerden: ende dattet v wel gae inde / landen d´welck v den Heere vwen Godt geven sall / VI / GHŸ EN SULT NIET DOODEN / VII / GHŸ EN SULT NIET EEBREKE[N] / VIII / GHŸ EN SULT NIET STELEN / IX / GHŸ EN SULT GEEN VALS GHETUŸ / GHENISSE SPREKE[N] TEGEN UWE[N] NAESTE[N]: / X / GHŸ EN SULT NIET BEGEERE[N] / uws naesten huÿs Ghÿ en sult niet begeeren uws / Naesten wÿff: noch sÿn knecht noch sÿn dienstmaegt / noch synen osse: noch synen Eesel: noch eenich / dinck dat uwen naesten toebehoort / DE SOMMA VANDE GHEHEELE WETH GODS / Ghy sult den Heere uwen Godt lieff hebben / van ganscher harten: van ganscher Sielen: Ende / van ganscher ghemoeden: Dit is het eerste ende / dat grootste ghebodt ende het tweede den selven ghe / lÿcke is: Ghy sult vwen naesten lieff hebben als / v selven. In deese twee Gheboden hangt de gansche / Weth ende de propheten: S: matt: 22 capp.]] . {{Citaat|'''En gij zult niet begeeren uws naasten vrouw, en zult u niet laten gelusten uws naastens huis, noch zijnen dienstknecht noch zijne dienstmaagd, zijnen os noch zijnen ezel, noch iets dat uws naasten is.|[[Decaloog]]'''}} . Exodus 34:28 en Deuteronomium 4:13 en 10:4 noemen de regels de Tien woorden, geboden of rondregels. Exodus 20 deelt ze in in drie. In de proloog maakt God zich bekend en motiveert hij de geboden. Daarna volgen vier regels over de omgang met God: tegen polytheïsme, tegen beeldenverering, tegen het misbruik van zijn naam en over de de sjabbat. Zes geboden gaan over de mens en de omgang met zijn naaste: eerbied voor de ouders, tegen moord, overspel, diefstal, tegen valse getuigenissen en tegen hebzucht. . === [[Hoofdzonde|Zeven hoofdzonden]] === . En dan is er de mens als gevaar. De zeven hoofdzonden gaan zeker terug op de Oude Grieken. Hoofdzonden veroorzaken andere zonden zijn sinds de vierde eeuw gesystematiseerd onder meer in de acht verleidingen van woestijnvader [[Evagrius van Pontus]]. In 590 reduceert paus Gregorius I tot ze tot zeven en stelt ze op schrift: Superbia (hoogmoed, hovaardigheid, ijdelheid), Avaritia (hebzucht, gierigheid), Luxuria (onkuisheid, lust, wellust), Invidia (nijd, jaloezie, afgunst), Gula (onmatigheid, gulzigheid, vraatzucht), Ira (woede, toorn, wraak, gramschap), Acedia (gemakzucht, traagheid, luiheid, vadsigheid, nalatigheid). De hoofdzonden houden iedereen aan het werk, voorkomen dat de gulzige na de oogst niets overlaat. Collectieve [[rituelen]] starten en beëindigen de gulzigheid: een oogstfeest in één van de twee oogstmaanden (augustus of september). === Feesten, heiligen en rituelen === . De ijsduivels waarschuwen de boer dat de planten die niet vorstbestendig zijn nu dringend van het land moeten. Het feest van [[Sint-Maarten (feest)|Sint-Maarten]] (de Kortrijkse patroonheilige) komt er op 11 november, als de runderen terug op stal staan en de eerste wijn klaar is. Dit bedelfeest laat de armen toe om van huis tot huis te gaan en een extra graantje mee te pikken.<ref>In het [[Keltische]] [[Ierland (land)|Ierland]] - een uithoek van het [[Romeinse rijk]] - viert men [[Samhain]], een [[winterfeest]] dat het einde van de oogst en de laatste slacht viert. Tegenwoordig kennen we het als [[Halloween]].</ref> Andere bedelfeesten zijn [[Sint Nicolaas|Sinterklaas]] en [[Driekoningen]], soms gevolgd door een vastenperiode, de [[vasten]] in het voorjaar (als de voorraden bijna op zijn), voorafgegaan door een ander feest: [[Carnaval]]. De betekenis gaat terug op het Italiaanse ''carne levare'' wat het 'wegnemen van het vlees' betekent. En bij de geboorte van de jonge malse lammeren, na de vasten volgt het [[paasfeest]]. De [[IJsheiligen]] kondigen begin mei de zaaitijd aan. Het verbod op schaars voedsel (runderen in het [[Hindoeïsme]], varkens in het [[Jodendom]] en de [[islam]]) kadert in deze context. Godsdienstige rituelen disciplineren planten, dieren én mensen. De [[Offer (religie)|offerande]] vindt zijn oorsprong in het feit dat priesters afhankelijk zijn van de gelovigen. Het offer verdwijnt in hun maag. De priesters zijn in de ogen van de boeren een onproductieve kaste. In onze streken komt die priesterfiguur als [[druïde]] ten tonele. [[Julius Caesar|Caesars]] maakt er melding van. In [[Gallië]], zo schrijft hij, zijn alle mannen met enig aanzien ofwel druïde of van [[adel]], of met andere woorden ze zijn priester of krijger. De druïden zijn geleerden die over het ongeschreven [[gewoonterecht]] waken. Door het verbod om druïdische kennis neer te schrijven zijn er geen druïdische documenten. Caesar vermeldt dat de Galliërs een geschreven taal hebben maar vergist zich in het alfabet. Dat was niet [[Grieks alfabet|Grieks]] maar het [[Latijns alfabet|Latijns]]. 'Dé stelling in hun leer,' zegt Caesar, 'is dat de ziel niet sterft en na de dood overgaat in een ander lichaam'. . ;Kijken <gallery widths="155" heights="190"> Bestand:Vestalin-11.jpg|Een Vestaalse maagd is een Romeinse priesteres. Hun college laat het vuur in de Vestatempel nooit uitdoven. File:Shaman02.jpg|Kopergravure: sjamaan en zijn trommel, 1767 File:COLLECTIE TROPENMUSEUM Een shamaan op Zuid-Boeroe bezweert boze geesten de kinderen te verlaten waarbij hij een geldstuk en een sirihnoot offert TMnr 10001031.jpg|Een sjamaan op Zuid-[[Buru (eiland)|Boeroe]] beveelt boze geesten de kinderen te verlaten. File:Doña ramona.jpg|Doña Ramona, een Mexicaanse sjamaan File:Sami shamanic drum.JPG|Trommel van een sjamaan, museum in Finland File:Thor or Thoragales Sami Rune drum Norway.jpg|[[Thor]], een [[runen|rune]] op een rituele trommel uit Noorwegen, 1871 File:Sami Thunder god as doble hammer red on drum Finnmark Norway described by Knud Leem.jpg|[[Thor]] op een trommel, eind 17de eeuw File:Nordic Sami Naero Runic Shaman Drum Mythology from Friis 1871.jpg|Saami-runentrommel Bestand:Mapuche_Machis.jpg|De Mapuche kennen de machi, 1903 Bestand:Shaman_Buryatia.jpg|Sjamaan uit Boerjatië, 1904 Bestand:Edward_Atkinson_Hornel_-_Druids_Bringing_In_The_Mistletoe.jpg|Druïde door [[Edward_Atkinson_Hornel]] Bestand:Two_Druids.PNG|Druïde Bestand:Durer-de-vier-heksen.jpg|Albrecht Durer schildert vier heksen Bestand:Hutschelhexen_Bad_Bergzabern.JPG|Heksenmasker uit Duitsland </gallery> Het [[Druïde|druïdeschap]] is niet erfelijk, het is vrijgesteld van belastingen en vraagt een lange opleidingstijd die twintig jaar kan duren. Daarna functioneren de druïdes als beschermer van de stam, dat kan diplomatisch (oorlog en vrede, de externe veiligheid) en als politiek (interne veiligheid) raadsheer. Hun raad en voorspellingen baseren ze op kennis over de natuur en de astronomie. Ze fungeren als het geheugen van de clan, houden kalenders bij over gunstige en ongunstige dagen en voeren rituelen in een eikenwoud. . [[Gallisch|Gallische]] of [[Keltische]] tuinen of heidense tuinen van voor de [[kerstening]] zijn net als hun geschriften moeilijk te vinden, met de bomen gaat dat iets makkelijker. De oudste evergreens in België zijn doorgaans Keltische eiken of linden. Voor de Romeinse historici uit de eerste eeuw voor Christus zijn 'Kelten' en 'Galli' synoniem. Caesar: 'We noemen hen Galliërs, in hun taal noemen ze zich Kelten.' Voor deze Kelten is de lindeboom een heilig monument dat ze planten in het centrum van hun nederzettingen. De godin [[Freya (godin)|Freya]] huist er. Ze beschermt bron, bezit en bidplaats. Bij de linde spreekt de [[Vierschaar]] recht en geliefden duwen duimen in de bast om hun huwelijk te bezegelen. Een lindetak jaagt heksen en geesten op de vlucht. Vaak staat er bij de linde of de eik een jonger Mariakapelletje. De kerstenende monniken krijgen de heidense boomverering in de Middeleeuwen er niet uit, de pas gekerstende bleef knielen voor wortel en tak. Met een kapelletje erbij lijkt het alsof ze Maria vereren. [[Bestand:Liernu_JPG01c.jpg|thumb|right|550px|Deze [[zomereik]] in het centrum van [[Liernu]] zou zevenhonderd jaar oud zijn. De Orde van de Dikke Eik zorgt voor zijn voortbestaan met toga's en wapenschilden. De abt van Liernu bouwde in 1838 in de holle stam een kapel voor de [[Sint-Antonius|heilige Antonius]]. De kapel groeit traag dicht en enkel de voeten van Antonius zijn nog zichtbaar. Is de boom even oud als de kerk of is het een overlever uit het '[[Kolenwoud]]' een [[oerbos]] dat [[Julius Caesar]] beschreef in zijn [[De Bello Gallico]]?]] ;Hier en daar kan je ze vinden . * De marktlinde in [[Westerlo (België)|Westerlo]], geplant in 1630 op de fundamenten van de vernielde halle. . * De [[duizendjarige eik]] van [[Lummen]] in het gehucht [[Mellaar]] ten noorden van de Dikke Eikstraat; . * De [[zomerlinde van Maibelle]] (een gehucht in [[Florée]], op de grens tussen Namen en Luik) is rond [[1272]] geplant en beschreven door de [[botanicus]] [[Jean Chalon]] in zijn [[''1.134 Arbres Remarquables de la Belgique'']] uit 1909 of 1910. 'Ik ben teruggekeerd naar de Linde van Maibelle' schrijft hij. 'Het is niet meer de holle cilinder met een toegangsbres zoals in [[1871]], maar een muur die evenwijdig loopt met de weg.' De holle binnenkant was berookt. Werden hier gerechten klaargemaakt of was het een werkplek voor voorbijtrekkende [[ketellapper|ketellappers]]? Wellicht is de boom er geplant om de grens te markeren na de [[Guerre de la Vache]], een zes jaar durende strijd die 15.000 doden koste omwille van een gestolen koe tussen het graafschap Namen en het prinsbisdom Luik. . * De [[Linde van Conjoux]] in een landschap vol kastelen, 400 jaar oud en mogelijks de dikste van België. . . == Mythische en magische gedachten == . Het magisch en symbolisch denken staat dialectisch tegenover het rationeel en het empirisch denken; het gaat om een geloof dat de werkelijkheid met bezweringen en rituelen te beheersen is, via een vertrouwen in associaties in plaats van de rede of observatie. De magisch denkende mens ziet een verband tussen een mensengestalte en de vorm van een mandragora. Magie karakteriseert prewetenschappelijke samenlevingen. Godsdiensten, bijgeloof en sektes doen hetzelfde: ze geloven in [[voodoo]], [[sjamanen]] of [[Orakel|orakels]]. . ;Taboe Magie kenmerkt alle samenlevingen van voor de industrialisatie. Tussen magie en 'het' taboe is er een verband. De angst die het taboe opwekt, maakt overtreden (denk aan kindermoord, incest, verkrachting, roof) tot de machtigen der aarde. Toverboeken puilen uit van getaboeëerde ingrediënten: nagels, haar, fragmenten van lijken, vleermuizen, slangen. == Een kwetsbaar en noest bestaan == [[Bestand:Heinrich_Hermanns_Sankt-Martins-Zug_vor_dem_Düsseldorfer_Rathaus_1905.jpg|thumb|550px|Stoockt vier, maeckt vier: / Sinte Marten komt hier / Met syne bloote armen / Hij soude hem gheerne warmen? De Duitse kunstschilder [[Heinrich Hermanns]] (1862-1942) schilderde dit tafereel bij het Düsseldorfer Rathaus in 1905. In Kortrijk is het bedelfeest van Sint Maarten (Kortrijk is een Sint-Maartensstad) nauwelijks aanwezig.]] . Sociaal-religieus gedrag zoals vlijt, zuinigheid en gemeenschapszin garanderen de voedselproductie, de conservering en de consumptie. De opgedreven graan- en vleesproductie (via domesticatie) resulteren in: 1. een dieetvariatie (zuivel, fruit, groenten). In een eerste fase is er een dieetreductie. Voedselverzamelaars hebben een menukaart met ingrediënten van 150 planten en zes dieren. Boeren doen het met acht planten en twee dieren. De voedingswaarde van graan is lager dan die van fruit, knollen, noten of vlees. . 2. een textielvariatie (wol, linnen, katoen). . 3. de ontwikkeling van [[keramiek]] (bewaren en koken). . 4. specialisaties (weven, pottenbakken, boeren, jagen). . 5. handel (door het zoutarme dieet). . 6. eigendom zoals land, vee, huis en gerief en de tegenstelling daarvan: armoede. Het contrast tussen de twee noemen we hiërarchie. . . Zijn sedentaire gemeenschappen arbeidsintensiever én kwetsbaarder dan [[Jager-verzamelaar|nomadische gemeenschappen]]? Aanvankelijk niet. De eerste steden ontstaan niet op verdedigbare bergtoppen. Ze ontstaan waar de landbouw het goed doet: in het laagland langs de Nijl, de Eufraat of de Gele rivier (China). Zoetwaterrivieren bieden voor de komst van het wiel transportmogelijkheden. De eerste steden ontstaan niet uit een militaire noodzaak. Ze zijn het resultaat van landbouwoverschotten die nieuwe beroepen doen ontstaan: onderwijs, bestuur, religie en handel.<ref>PHILIP MATYSZAK. ''Verdwenen steden''. Omniboek, Utrecht, 2023, p. 9.</ref> Collega [[Philip Matyszak]] stelt de vraag: 'Wat was er eerst (...); de stad of de boerderij.' Met deze vraag doorprikt hij de gebruikelijk aanname, namelijk dat de jager-verzamelaar zich landbouwtechnieken eigen maakt en zich vestigt. En daarna breidt het boerenerf zich uit tot een stad, met mensen die de landbouw niet als hoofdverdienste zagen en zich ontwikkelden tot handelaar, priester of ambachtsman/vrouw. 'Het zou kunnen dat mensen geen steden hebben gevormd als gevolg van landbouwoverschotten' zo schrijft hij. 'Mensen die in steden woonden, zouden weleens de landbouw kunnen hebben ontwikkeld zodat ze er konden blijven.' Boeren zijn afhankelijk van het weer, dus hebben ze tempels nodig. Organiseren, coördineren, irrigeren, overschotten verdelen en het beslechten van geschillen is wat koningen vanuit hun paleizen aansturen. Handelslui ontsluiten hulpbronnen... . In een volgende fase, als de wereld dichtbevolkter geraakt zal het overleven in (soms door de mens gecreëerde) schaarste de sedentaire gemeenschappen kenmerken of zal de natuur (woestijnvorming of het stijgen van het waterpeil) hen tot verhuizen dwingen. Het productieniveau van de sedentair moet in die optiek groter zijn dan zijn directe behoefte. Dit vraagt planning, opslag, bewaring en verdeling, een systeem. De voedseltoename heeft een [[demografisch]] effect: ze veroorzaakt een bevolkingsstijging en een samenleving kwetsbaarder dan voorheen. De [[Malthusiaanse spanning]] treedt op. Gemeenschappen die een misoogst kennen, zoeken individueel of collectief hun toevlucht tot [[bedelarij]], [[plundering]], [[diefstal]] of [[banditisme]]. Bij het sedentair worden stijgt de voorspelbaarheid van de voedselproductie terwijl de voedselkwaliteit daalt. In droge omgevingen hebben jagers-verzamelaars ongeveer honderd vierkante kilometer om een clan/familie in leven te houden. Dat is een gebied zo groot als Brussel, een wandelroute van [[Train World]] in het Noordelijke [[Schaarbeek]] naar de [[Gevangenis van Sint-Gillis|gevangenis van Sint Gillis]] en de [[Marollen]] in het Zuiden, een wandeling van het [[Jubelpark]] in het Oosten naar [[Sint-Jans-Molenbeek]] in het westen en het [[Park van Laken]] en het [[Atomium]] in het Noordwesten. . === Honger === . [[Bestand:Thomas Robert Malthus.jpg|thumb|550px|In [[1798|1798]] publiceert de [[misantroop]] [[Thomas Malthus|Thomas Malthus]] zijn ''Essay over het Principe van Bevolking'' waarin hij de [[demografische transitie]] beschrijft hoe de bevolkingsgroei de voedseltoelevering altijd opnieuw overtreft. Hij gebruikt daarvoor het beeld dat bevolking meetkundig stijgt (2 x 2 x 2 x 2) terwijl de voedselcapaciteit rekenkundig (2 + 2 + 2 + 2) groeit in dezelfde tijd. De daling van de hoeveelheid voedsel per persoon leidt altijd tot catastrofes. De graan-koninkrijken lopen binnen hun grenzen het risico te bezwijken aan de overbevolking die niet in staat is om de elementaire behoeften te bevredigen. Als de eigen markt te krimpt, start het zoeken naar nieuwe territoria om verder te groeien. Een conflict met andere koninkrijken die hetzelfde proberen is niet uit te sluiten. Deze landbouwvalstrik / klimaatveranderingen leiden bovendien tot andere risico's: een ecologische kaalslag, de endemische ziekten en de parasieten die opduiken in groepen met gedomesticeerde dieren. In Griekenland zijn er van 7.000 tot 5.500 V.C dorpen en handelsnederzettingen, de paleiscultuur en de verdedigingswerken komen er later: van 5.000 tot 3.000 V.C. De bronstijd die daarna ontstaat maakt alleen meer wapengekletter mogelijk.<ref>PHILIPP BLOM, vertaald door W. Hansen. ''De opstand van de natuur. Een geschiedenis van de kleine ijstijd (1570-1700) en het ontstaan van het moderne Europa,'' De Bezige Bij, Antwerpen, 2017, p. 261; DAVID GRAEBER & DAVID WENGROW, vertaald door Rogier van Kappel en Bart Gravendaal. ''Het begin van alles. Een nieuwe geschiedenis van de mensheid,'' Maven, Amsterdam, 2022, p.481-482.</ref> Volgens Malthus kan zelfdwang, [[contraceptie|contraceptie]] en [[abortus|abortus]] de [[catastrofe|catastrofe]] vermijden. Is dit een recept voor de toekomst? Zowel Charles Darwin als A.C. Wallace die hier geciteerd zijn, kenden Malthus' ''An Essay on the Principle of Poulation'' uit 1798. Het is voor beiden een eyeopener en het brengt hen ertoe, los van elkaar om de theorie van Malthus en de dualiteit van overdaad en weelde versus het schaarsteprincipe toe te passen op de evolutie van de dieren- en plantenwereld.<ref>TON LEMAIRE. ''Onder dieren. Voor een diervriendelijke wereld'', Amo|Anthos, Amsterdam, 2017, p. 137-138.</ref>]] Canada en de V.S. kenden in de jaren '30 de [[Dust Bowl]], een droogteperiode vol stofstormen op de prairie. Het fenomeen ontstaat na decennia intensieve landbouw zonder vruchtwissel. Diep ploegen doet de natuurlijke begroeiing verdwijnen en maakt het landschap stoffig. Stormen blazen de bovenlaag weg in fijn stof tot in de steden Chicago, New York en Boston. De Dust Bowl veroorzaakt schade aan landbouw en milieu. Hele families migreren van Texas en Oklahoma naar Californië. Het is een migratie-type dat is aangeduid als 'duwen-trekken'. Ongunstigheden zoals honger of dorst duwen locals weg naar gunstige gebieden. De Argentijnse journalist [[Martin Caparros]] reisde de wereld af op zoek naar de oorzaken en de gevolgen van hongersnoden. Zijn conclusies publiceerde hij in zijn vuistdikke boek 'Honger'. Sommige samenlevingen hebben vandaag te kampen met problemen die sommige nederzettingen zo'n 10.000 geleden overwonnen. Hoe dat komt? [[Thomas Malthus]] beschreef dat proces en Caparros actualiseert... Elke dag hebben we honger, drie of vier keer zelfs, maar voor wie er helemaal niets is, is de honger er continu. De beschrijving van Caparros toont dat er de laatste tienduizend jaar, wat dat betreft, weinig veranderde. Zijn historisch inzicht kan veel uit de actualiteit verklaren en omgekeerd. Het boek past wonderwel bij de lessen over de eerste nederzettingen en de vraag wie er nu eerst kwam: de priester of de krijger. Misschien is er één element dat nu niet meer voorkomt bij hongersnoden, ik weet het niet. De gruwelijke en verbijsterende getuigenissen die Caparros aankaart uit de jaren 1030 en 1729 spreken nu in alle geval tot de fantasie. Of zijn we naïef en gebeuren dit soort dingen tot op heden? Het antwoord laat ik in het midden. Op de achterflap van het boek: 'Met zijn weergaloze schrijfstijl maakt hij invoelbaar wat het is om hoger te lijden.' Luister naar de fragmenten die Benedict Wydooghe voorleest. Het kost je een half uurtje. . . . === Productieve gemeenschappen === . Gemeenschappen die productief zijn, kunnen kinderhuwelijken als legitiem beschouwen om sneller tot een demografisch overschot te komen en aldus krijgers te produceren. Jongens laten huwen als ze vijftien zijn, verkleint de generatiekloof en vergroot de jonge, beïnvloedbare en strijdbare bevolking. [[Mohammed]] huwt een meisje van zes en consumeerde het huwelijk toen ze negen was. Hij legitimeerde zodoende de kinderhuwelijken die bij IS en in het huidige Irak en Jemen gebruikelijk zijn.<ref>HIRSI ALI A. ''Ketters. Pleidooi voor een hervorming van de Islam,'' Augustus, Antwerpen, 2015, p. 97 & 114.</ref> Aanvankelijk, als de eerste sedentaire gemeenschappen ontstaan, valt er niet veel te plunderen en er zijn weinig gemeenschappen. Dat maakt het aannemelijk dat de priesters voor de krijgers komen.<ref>JOOP GOUDSBLOM. ''Het regime van de tijd.'' Meulenhoff, Amsterdam, 1997.</ref> Bovendien regelt religie de prille eigendomsverhoudingen. Het [[Tien geboden|tiende gebod]] van de [[decaloog]] inventariseert het vroege bezit en hoe er mee om te gaan: ‘En gij zult niet begeeren uws naasten vrouw, en zult u niet laten gelusten uws naastens huis, noch zijnen dienstknecht noch zijne dienstmaagd, zijnen os noch zijnen ezel, noch iets dat uws naasten is.’ De plicht de buren in het oog te houden, helpt hierbij. ‘Geen zedenmeester zo effectief als de mening van de buren’ schrijft een predikant.<ref>JOOP GOUDSBLOM. ''Het regime van de tijd.'' Meulenhoff, Amsterdam, 1997, p. 187.</ref> In die tijd is er weinig plaats voor [[privacy]] overdag: mensen leven dicht op elkaar. Privacy behoort toe aan de nacht. . . == Angst voor het duister: ‘A good darkie’ == . {{Citaat|'''De eerste persoon die ik ontmoet, zal sterven of zijn geld afgeven, want de nachten zijn nu duister; en ik ben vastbesloten dat voordeel te benutten'''.|'''Philip Thomas'''}} . {{Citaat|'''De goede mensen houden van de dag, de slechte van de nacht.'''|'''Frans spreekwoord'''.}} . {{Citaat|'''De hekken en muren dienen vaak vooral een politiek en psychologisch doel. Alleen als ze zwaar worden bewaakt, slagen ze erin om migranten of terroristen te weren. Zo nam het aantal zelfmoordaanslagen in Israël sinds de bouw van de muur op de Westelijke Jordaanoever sterk af, wat volgens de Israëliërs duidt op het succes ervan. Maar veel grensafscheidingen maken het mensen hooguit moeilijk om de andere kant te bereiken. Ze gaan toch. De bestormingen door Afrikanen van de gemiddeld zes meter hoge hekken rond de Spaanse [[enclaves]] [[Ceuta]] en [[Melilla]] in Marokko zijn bekend. Vaak slagen ze er toch in om Spaans grondgebied te bereiken, weliswaar met flinke verwondingen. De hekken tussen Botswana en Zimbabwe worden nauwelijks bewaakt en liggen door rondtrekkende kuddes olifanten deels alweer plat. Zijn hekken en muren wél een grote belemmering, dan verleggen mensensmokkelaars simpelweg hun routes. Waarna ook daar de bewaking weer wordt opgeschroefd. Hongarije bouwt nu een vier meter hoge muur aan de grens met Servië. Als dat gat is gedicht, kan het land beginnen aan een muur aan de grens met Roemenië. Eerder trokken Bulgarije en Griekenland hekwerken op langs hun grenzen met [[Turkije]]. Zo keren ruim 25 jaar na de val van de [[Berlijnse Muur]], de muren en hekken langzaam weer terug in Europa. Met weinig effect. Het aantal asielaanvragen na illegaal rondreizen in de EU stevent dit jaar af op een record.'''|'''[[Henk van Houtum]]''', deskundige in de politieke geografie van het Centre for Border Research.<ref>Tekstfragment uit ''De comeback van de muur'' van [[Henk van Houtum]], in: ''De Standaard'', 20.08.2015, p. 21.</ref>}} . . === Spoken en nachtspreuken === . {{Citaat|'''Dat de duivel bestaat, daar twijfel ik niet aan: mijn opvoeders hebben me dat ingeprent en tot op heden is zelfs de grootste rationalist er niet in geslaagd me te bewijzen dat dat geloof, of dat dogma, slechts een bakersprookje is. Of ik in de duivel geloof? Allicht! En op een standvastiger manier dan in God en zijn Heiligen.'''|[[Michel de Ghelderode]]<ref>MICHEL DE GHELDERODE, vertaald door Chris van de Poel & Hilde Rits. ''Reis door mijn Vlaanderen en andere verhalen.'' Houtekiet, Antwerpen, 2008, p. 94.</ref>}} . In deze agrarische, onzekere en gewelddadige wereld heeft de mens nauwelijks greep op de dingen en is er een radicale scheiding tussen dag en nacht. Heggen, hekken en bomen - natuurlijke oriëntatiepunten - leiden 's nachts een eigen leven. Mensen en meubels zien er anders uit. Honden en wolven lijken op elkaar. [[Nachtwakersstaat|Nachtwakers]] en torenwachters roepen op hun ronde rituele nachtspreuken, een gebruik dat tot op vandaag ritueel doorgaat in de Duitse stad [[Münster]] in [[Noordrijn-Westfalen]]. Vanop de 75 meter hoge [[Sint-Lambertuskerk (Münster)|Lambetikirche]] waakt de Türmerin von Münster over de nachtelijke stadsgemeenschap. Om haar aanwezigheid te benadrukken blaast de torenwachter elk half uur op een koperen hoorn, telkens in andere windrichtingen, behalve naar het oosten, want daar lag het vroegere kerkhof. Doden stoort men niet. Martje Saljé, zo heet de torenwachtster is sinds 2014 de enige permanente torenwachter in Duitsland. Eén keer merkte ze als eerste een brand op. In plaats van het traditionele [[staccato]] alarm te blazen, gebruikte ze haar telefoon. Deze nachtelijke traditie is er al sinds 1383 in Münster, na de stadsbranden van 1127, 1197 en 1383. Niet dat elke cultuur nachtangst heeft, [[Vikingen|Vikingen]] houden van nachtelijke aanvallen, maar de Westerse afkeer van het donker duurt tot het [[rationalisme]] en de [[Verlichting (stroming)|Verlichting]], de professionele [[politie]] en het gaslicht in de [[19de eeuw]] en het [[elektrisch licht]] in de [[w:20ste eeuw|20ste eeuw]] opduiken.<ref>EKIRCH R. ''Nacht en ontij. Een geschiedenis van het duister.'' De Bezige Bij, Amsterdam, 2006.</ref> In dit vroege magische en symbolische tijdvak houdt de controle van het centrale gezag op als de schaduwen langer worden en de zon onder de horizon zinkt. Geestelijke en seculiere functionarissen stoppen hun arbeid. Het kerkelijke en statelijke toezicht is in de nachtelijke duisternis buiten werking. Uilen klapwieken als voorbode van de [[dood]] over bos en akker, scheren langs [[stadswallen]] en door dorpsstegen. Ze krijsen als samenzweerders en jagen muizen en mensen de daver op het lijf. De nacht valt niet, hij overvalt. Hij berooft de reiziger van het zintuig waar hij het meest beroep op doet. De ochtend brengt verkwikking maar is somber, stinkend en mistig. 'Groezelig' zo noemt [[Michel de Ghelderode]] de handelswijk waar hij soms doorheen dwaalt. Het was een 'verstekkende doolhof langs de slijkerige [[Theems]]. Het miezerde.' Tijdgenoten die hij langs de weg ontmoet, hebben boeventronies, of ze lijken op leverlijders. De Ghelderode vraagt zich af of hij zijn 'zwerftocht over de glibberige straatkeien, te midden van een mist die wel zwanger scheen van de dampen van alle pestepidemieën uit de wereldgeschiedenis, nog een wandeling kunnen noemen? Michel de Ghelderode werd geboren in 1898 en stierf in 1962.<ref>MICHEL DE GHELDERODE, vertaald door Chris van de Poel & Hilde Rits. ''Reis door mijn Vlaanderen en andere verhalen.'' Houtekiet, Antwerpen, 2008, p. 91.</ref>}} . [[Bestand:2_ème_enceinte,_Porte_de_Hal.JPG|thumb|550px|De Brusselse Hallepoort luidt de avondklok, la cloche, voor de stadspoorten sluiten. Reizigers of vreemdelingen kunnen zich maar beter reppen. Het woord clochard is ervan afgeleid, net als het woord [[Paspoort|passpoort]] en het woord [[poorter]]. Het woord burger of [[Burgerij|bourgeois]] komt [[Etymologie|etymologisch]] van het Oudhoogduitse woord [[Burcht (kasteel)|burcht]], en het Engelse burhs en borough, een versterking tegen invallende Vikingen. Borghette is Italiaans voor een klein stadje: dat leidt wellicht naar het woord [[getto]].]] [[Bestand:Muenster-100725-16110-Lamberti.jpg|thumb|550px|Behalve op dinsdag beklimt een van de laatste Europese torenwachters de kerktoren van de Sint-Lambertuskerk om er van negen uur tot middernacht elk half uur op de hoorn te blazen. Let op de drie kooien boven de klok: dat is een verhaal uit de zestiende eeuw, meer bepaald in [[1536]].]] . === ♣ Omheining === . Omheinen is aanvankelijk geen constante in de zo'n boosaardige, moorddadige wereld, maar bij momenten wordt er meer omheind dan op andere. De Kretenzische paleizen waren niet versterkt en de Minoïsche kunst verwijst nauwelijks naar oorlog. Toch komt het omheinen ons over als eigen aan de mens. Na 9/11 steeg het omheinen spectaculair - de gedachte dat de [[Mondiaal dorp|wereld een dorp]] zou worden had afgedaan. Hekken, barrières en de muren verrezen om te beschermen, aanslagen te voorkomen en om migranten te stoppen. Dat was tienduizend jaar geleden niet anders. Met het ontstaan van de vroege, vaste verblijfskernen, verschijnen veldjes en akkers. Om vernieling en vraat te vermijden, vijandig vee en vreemde, vijandige nomadengroepen voor te zijn, vlecht men er een dichte, stekelige beplanting rond. En zo verschijnt de tuin in de [[Wildernis (natuur)|wildernis]]. . ;Van tuin naar stad, van Jericho naar Jerusalem [[Jericho]] ([[Kanaän (gebied)|Kanaän]]) is de oudste (gevonden) stad ter wereld. Jericho is ouder dan de beschavingen langs de [[Tigris]] en de [[Eufraat]], met een ongeschreven geschiedenis die teruggaat tot tienduizend jaar geleden. De oase is een trekpleister die twintig keer is opgebouwd en verlaten, vernietigd en heropgebouwd. De eerste huizen waren rond, later rechthoekig en stonden in een wallen omheining. Als de opvolger van [[Mozes]], de krijgszuchtige en wrede [[Jozua (persoon)|Jozua]] en de [[Israëlieten]] voor Jericho staan, doet hun kabaal de stadsmuren instorten. Wat de [[Bijbel (christendom)|bijbel]] niet vertelt, is dat de muren toen wellicht drie millennia oud zijn en bovenop nog oudere stenen muren staan. Jozua's verovering van [[Kanaän (gebied)|Kanaän]] begint in Jericho. Hij brengt alle inwoners en het vee om, wat in strijd is met Mozes' instructie om de jonge maagden te sparen. Wellicht komt de koning van Jericho levend bij Jozua. Die laat hem aan een boom hangen tot de avond valt. Steden hebben de kenmerken van tuinen. De Hebreeën of de vroege Israëlieten en de voorouders van de Joden gebruiken de woorden 'gan' (גן) en 'ganah' (גנה) als concept van bescherming en beschutting. De term 'Hebreeën' (de nakomelingen van de bijbelfiguur Eber kan verwijzen naar zij die 'van over de rivier' komen, migranten of vreemden. Ze leven als nomade en dus buiten de 'gevestigde' orde. Vest, vestigen en vestingen slaan in deze context op het sedentaire bestaan, het nederzetten en het verdedigen van de nederzetting. Als er een bron of een waterstroom is in de tuin/omheinde omgeving, dan is dit een ongeziene rijkdom, zeker voor de woestijnvolkeren. De Hebreeën maken in de late bronstijd in het Midden-Oosten de overgang van herder naar landbouwer. Het verhaal van Kaïn en Abel is er de illustratie van. Ze geloven dat ze uitverkorenen zijn om het beloofde land (Israël) te bewonen. 'Gan' betekent 'tuin' of 'omheinde plaats' en verwijst naar beschermd gebied. Een bekende is de 'Tuin van Eden' (Gan Eden, in het boek Genesis), een paradijselijk afgesloten plek. 'Ganah' is actiever en betekent beschutten/beschieten, beschermen, omheinen, afschermen/schermen, veilig houden. Een goddelijke zorg als het ware. Tuin en stad zijn geen tegengestelden. Beiden ontwikkelen zich tot cultus- en cultuurruimtes tot ongenoegen van sommige vroege profeten. Jesaja (1:29-30) beschrijft tussen 750 en 700 voor Christus over de tuinverering in Jerusalem als afgoderij. Tuinen staan het contact met god in de weg. De heilige boomaanbidding stelt Jesaja gelijk met de afkering of de vervreemding van god. Een tuin is een verderfelijk oord. God gruwelt als Israël zich daar ophoudt.<ref>C.J. DEN HEYER & P. SCHELLING. ''Symbolen in de bijbel. Woorden en hun betekenis,'' Meinema, Zoetermeer, 2000, p. 453-455.</ref> Tuinen zijn het decor voor provocerende offers op bakstenen altaren (65:3), onreine rituele reinigingen en het verwerpelijke eten van varkensvlees (66:17). Wie zich in de tuin ophoudt, gaat ten onder als eikenbladeren die verwelken in een tuin zonder water. In de eerste eeuw na Christus is dit verderfelijke stads- en tuinbeeld verdwenen. De visioenen van Johannes (Openbaring 21-22) beschrijven Jeruzalem die als stad uit de hemel is neergedaald ter illustratie van de volmaakte gemeenschap. De rivier die er met het levenswater doorheen stroomt is omzoomd met levensbomen die maandelijks vruchten dragen en de bladeren dragen die genezen. . ;Defence versus offence Een omheining hoeft niet van steen te zijn. De in onze contreien veel voorkomende de [[wilg]], de [[Hazelaar (plant)|hazelaar]] en de [[meidoorn]] vormen een vlechtbare omheining met twee- of driejarige takken, soepel en buigzaam. Zo'n omheining noemt een '''tuun''' of een '''tuin''', in het Duits ''Zaun'' of [[omheining]]. Fence is dan weer Engels voor hek of omheining, afgeleid van 'defence' of het verdedigen en het beschermen (defensie). Dat kon op diverse wijzen: met greppels en houten structuren, met heuvels of gestapelde keien. Vandaar gaat de naam over op een omwalling, vestingswerken die de ruimtelijke ordening vorm geven. Het tegengestelde van defensie is het [[offensief (militair)]] of het verlaten van de stellingen (of). Een schild of een draagbare 'muur' kon dan van pas komen. Het werkwoord 'bevestigen' betekent niet alleen het creëren van een vesting, het duidt vooral op de sociale context die hierdoor ontstaat. Bevestigen is het erkennen van iemands identiteit, zijn positie of waardigheid, in tegenstelling tot zij die van buiten komen, de vreemdelingen of 'de buitenlui' zoals [[Auke van der Woud]] hen noemt in zijn proefschrift uit 1987 ''Het lege land''. Buitenlui vielen op. Hun kledij, hun spraak, hun bagage of handelswaar... alles verraadde hen. Zelfs hun gebaren en hun houding maakte hen herkenbaar. [https://commons.wikimedia.org/wiki/City_wall Tot de industrialisatie begrenst elke stad zich fysiek met een voelbare overgangszone.] . ;Francesco Guicciardini De oorlogskunst en de defensie zijn noodzakelijke ingrediënten als een dorp, een stad of een stadstaat wil blijven bestaan. De Italiaanse staatsman [[Francesco Guicciardini]] (1483–1540) uit [[Florence (stad)|Florence]], zag in zijn dagen hoe kanonnen en vuurkracht aan belang wonnen om een stad te veroveren en schrijft over de interne en externe beveiliging van de Renaissancestad. 'Binnenlandse orde en rechtsregels zijn van weinig nut als de stad met geweld zou worden ingenomen.' Steden konden altijd rekenen op rivalen, klaar om toe te slaan. De republiek Florence was voortdurend in oorlog met naburige steden zoals [[Milaan (stad)|Milaan]], [[Pisa (stad)|Pisa]] en [[Siena (stad)|Siena]]. Veel naburige stadstaten slokte Florence op voordat ze tot rivaal uitgroeiden. Om dit te realiseren tastte de stad diep in haar geldbuidel. [[Huursoldaat|Huurlingen]] vroegen handen vol geld om hun diensten als (kruis)boogschutter, [[lansier]], [[Cavalerie|cavalerist]] of [[Infanterie|infanterist]] ter beschikking te stellen. De Italiaanse stadstaten liepen in deze dagen voorop in de vestingbouw en de bijhorende gevechtstactieken. . ;Poortgeld De tocht van exterieur naar interieur loopt langs de wal, de gracht en de poort. Ze zorgen dat de buitenlui niet onopgemerkt blijven. Hun poortgeld betaald aan de 'poortier' en hun naam in het register bij overnachting in een herberg zorgen ervoor dat ze buiten de gaststad staan, ook al zijn ze binnen. De stad vormde een entiteit en een symbolisch bewustzijn.<ref>AUKE VAN DER WOUT. ''Het lege land. De ruimtelijke orde van Nederland 1798-1848'', Contact, Antwerpen, 1987, p. 308-309.</ref>''The Young Farmer's Manual'' van S. Edwards Todd uit [[1860]] geeft de Amerikaanse kolonisten, zes jaar voor de burgeroorlog en een ruim decennium voor de geboorte van de prikkeldraad raad. 'Het maakt niet uit waar de boerderij zich bevindt, het maakt niet uit wat ze teelt: de eerste, tweede en laatste zorg voor de dagelijkse bedrijfsbezigheden is afrastering, afrastering en nog eens afrastering.'<ref>DICK WITTENBERG. ''Prikkeldraad. Een geschiedenis van goed en kwaad'', Atlas Contact, Antwerpen, 2015, p. 46-47, 52-53.</ref> Het deed hen experimenteren met doornen heggen zoals de [[oranjeappel]]. Er verschenen advertenties die de plant prezen als 'horse high', 'bull strong' en zo nesteldicht dat geen varken er door drong. De nadelen bleven gecamoufleerd: de trage groeitijd, de waterzucht en haar asielfunctie voor insecten, ongedierte en onkruid. [[Jacob Haish]] (1826-1926) uit Duitsland emigreerde naar de V.S. toen hij zes was en zou zich toeleggen op omheiningen, eerst als zadenverkoper van de oranjeappel, later als mede-uitvinder van de prikkeldraad. Hij wist hoe belangrijk afsluitingen waren voor de boeren op de prairie. Het is zoals de journalist [[Dick Wittenberg]], de auteur van 'Prikkeldraad' zegt: dat kon alleen maar in de V.S. worden uitgevonden. [[Bestand:Double-sided ha-ha, Melford Hall, Suffolk.JPG|thumb|550px|Dubbele ha-ha in Suffolk, VK]] . ;Ha-ha Een merkwaardige esthetische 'muur'-constructie is de '''ha-ha''' die in de achttiende eeuw (dus vóór de introductie van afrasteringen) in de Engelse tuin . In dit soort romantische tuinen willen aristocraten wel schapen zien, maar dan enkel in de verte. Hun keutels willen ze op afstand houden. De ha-ha is een constructie die dit toelaat zonder dat er een omheining te zien is. Het gaat om een muur of omheining die verborgen is in een droge gracht. Ook als militaire constructie is de ha-ha bekend. [[Bestand:Aha-garden arch-Dutch.jpg|thumb|550px|Enkelvoudige ha-ha: '''1''' op een helling; '''2''' vlak terrein. De kijker staat telkens links. Richard Sennett: 'De Engelse tuinontwerpers zagen geen conflict tussen het natuurlijke en het kunstmatige, en het kunstmatige hoefde niet meer te zijn dan een doorzichtige truc. Schaapjes graasden bijvoorbeeld in de verte, maar toch kwamen ze nooit dichtbij genoeg om het pad met uitwerpselen te besmeuren. De schaapjes werden met ha-ha's op afstand gehouden: onzichtbare greppels die dienden als omheining.]] . . [[Bestand:Klokklein.jpg|thumb|550px|Kerktorens hebben door hun beschutting en hun uitzicht ook een militaire functie. De 13e-eeuwse luidklok van de kluiskerk te [[Warfhuizen]], een van de oudste van Nederland, waarschuwde de bevolking voor onraad. De klok was de stem van het haantje op de toren (kippen en ganzen helpen vanouds een bij de bewaking van het erf). Klokken zijn kostbare symbolen, gegoten door klokkengieters, die in tijden van oorlog de klokken konden omsmelten en er kanonnen van maken.]] [[Bestand:Ávila_24-8-2002.jpg|thumb|550px|De Spaanse stad [[Ávila]] is sinds 1090 omringd door een stadsmuur van twee en een halve kilometer.]] [[Bestand:Binche_JPG02.jpg|thumb|550px|Dichter bij huis vind je de stad [[Binche]], sinds de veertiende eeuw omringd door deze muur.]] ;Historische hekken en muren weren mensen . * [[Berlijnse muur]] . * [[Chinese muur]] . * [[Gazastrook]] . * [[Grens tussen Mexico en de Verenigde Staten|Mexicaanse grens]] . * [[Israëlische Gazastrookbarrière]] . * [[Israëlische Westoeverbarrière]] . * [[Klaagmuur]] . * [[DMZ Korea|Koreaanse muur]] . * [[Marokkaanse barrière]] . * [[Muren van Belfast]] . * [[Muur van Anastasius]] . * [[Muur van Antoninus]] . * [[Muur van Hadrianus]] . * [[Muur van schande]] . . ;Minder bekend zijn: . * Het hekwerk tussen Turkije en Griekenland; . * Het hekwerk tussen [[Oezbekistan]] en [[Turkmenistan]]; . * Het hekwerk tussen Botswana en Zimbabwe; . * Het hekwerk tussen India en Birma; . * Het hekwerk tussen Maleisië en [[Brunei]]... . . === Avondklok === . De [[avondklok]] of een luide bel, ook wel 'la cloche' kondigt het sluiten van de poorten of het barricaderen van de straten aan. Het woord '[[clochard]]' (wie geen onderdak vindt, of te laat de stad bereikt) kent er zijn oorsprong, net zoals het woord [[passport]]: reizigers die de poort passeren omdat zij over een document beschikten van hogerhand. Grendels en [[Slot (sluiting)|sloten]] schuiven dicht. Kaarsen flakkeren en spetteren, roken en stinken in kleine halfduistere binnenkamers en worden gedoofd. Immers, [[Brand]] ligt op de loer en wapens binnen handbereik. Met een couvrefeu, een bolle aardewerken pot dekt men de vuren af. Voor de biddende en slapende massa begint de kwelling. De onvermijdelijke angst is een overlevingsstrijd: de boer biedt het hoofd aan dieven, soldaten en bestrijdt het onbekende met hardhandig en verbaal geweld. Wapendracht (messen, spiesen, bogen, zwaarden), [[vreemdelingenhaat]] (of is het dorpspatriottisme?) en schunnig taalgebruik, [[magie]] en [[toverij]] maken deel uit van het dagelijks leven als water en brood, de vuiligheid en de stank. Voor spoken, heksen en demonen, voor indringers, dieven en struikrovers, voor plunderaars, kinderlokkers en moordenaars begint ‘a good darkie’, de ideale nacht om te roven, te bezweren en te stelen, om de [[sabbat]] te vieren of te moorden. In deze magische, agrarische, onzekere, gewelddadige en symbolische wereld heeft de mens nauwelijks greep op de dingen en zeker niet op 'de tijd'. Tot diep in de middeleeuwen is er geen klok die de tijd ‘minutieus’ indeelt, er is enkel het gebed: de [[Metten (gebed)|metten]] rond middernacht, het [[Lof_(plechtigheid)|lof]] om drie uur 's morgens, de [[Metten (gebed)|metten]] bij het ochtendgloren, de [[vespers]] om zes uur ’s avonds en de [[completen]] tegen bedtijd. Het zijn de “getijden des daags” zoals de mediëvist [[Johan Huizinga]] het in zijn ‘[[Herfsttij der middeleeuwen]]’ uitdrukt. De zes weekdagen en een rustdag structureren het [[scheppingsverhaal]] en verklaren de weekcycli. Achter die indeling steekt ervaring en observatie van geleerde enkelingen waarvan de ongeschoolde de herkomst nauwelijks kent. De tijdsmeting en de geschiedenis baseren zich op de cyclus. Zon en sterren zijn de wijzers op het uurwerk van de natuur, ze wijzen naar kerkelijke sacramenten, jaarfeesten of heiligendagen. Daardoor heeft de middeleeuwse geschiedenis een praktische component. De geschiedenisstudie beperkt zich tot de lezende en schrijvende elite: adel, geestelijkheid en niet te vergeten de tovenaars of tovenaressen (het begrip heks is van latere oorsprong). Zij verzamelen kennis en beslissen op basis van hun ervaring en hun inzichten (die alleen bij te houden zijn door het geschreven woord) wanneer boeren bijvoorbeeld mogen zaaien of oogsten. . . === KRONIEK === . ==== EERSTE KRONIEK: 12.000 tot de bronstijd ==== . ;11.000 jaar terug . * [[Jericho]] is de oudste, bewoonde stad ter wereld. De permanente bewoning gaat 11.000 jaar terug en begint met een nederzetting met een stenen muur, een toren en ronde woningen van lemen tegels. De stad was vier hectaren groot en cultiveerde graan en vee. . ;10.000 jaar terug . * Begin van de voorgeschiedenis van het schrift: kleitabletten tellen voorraden en fungeren als kalender. . * De [[Holenbeer]] sterft uit. . ;9.400 jaar terug [[Bestand:Catalhöyük, erste Großsiedlung der Menschheit (CC by 4.0).webm|thumb||550px|Animatie van Çatalhöyük. Geloof niet alles uit de animatie. Zo is [[Tell es-Sultan|Jericho]] de oudste gevonden nederzetting en denken andere bronnen dat Çatalhöyük tot 10.000 inwoners telde.]] . De nederzetting Çatalhöyük of Çatal Hüyük ontstaat in het zuiden van [[Centraal-Anatolië]]. Het dorp zal in de loop van het komende millennium uitgroeien tot een oppervlakte van 13 hectare. Rond 8.000 jaar geleden vervalt de site door sociale onenigheid, bodemuitputting en/of migratiestromen uit de ondergelopen gebieden rond de [[Zwarte Zee, overstroming na de ijstijd|Zwarte Zee]]. De stad kent alleen woonhuizen en afvalgronden. Verwijzingen naar de landbouw zijn er niet en gebouwen met een openbare functie, straten of pleinen en een arbeidsdeling zijn er niet. Het betreden van de huizen verloopt via gaten in de de plafonds en met ladders. De bewoners begraven hun doden in het dorp. Van de honderden skeletten die ter plaatse zijn opgegraven, vertoont er geen enkel tekenen van een gewelddadige dood. . ;9.200 jaar terug . * Oudste sporen van de mens in Griekenland. . ;9.100-8000 jaar terug . * In Anatolië is er een snelle bevolkingsgroei in de dorpen: de gezondheid leidt onder de sedentatie. De toenemende zetmeelopname en het tekort aan eiwit leidt tot tandbederf en botinfecties stellen archeologen vast. Handelsnederzettingen brengen hier verandering in. . ; 9.000 jaar terug . * De vroegste bewoning in [[Knossos]] in een neolithisch dorp. . ;8.500 jaar terug . * In het Middellandse Zeegebied en de Balkan begint de sedentatie. . ;8200 jaar terug [[Bestand:Excavations_of_Tell_Sabi_Abyad.jpg|thumb|550px|In Tell Sabi Abyad zijn alle woningen ongeveer even groot en van dezelfde kwaliteit. De inboedel bleef bewaard. Dit wijst op kleine families met een ingewikkelde arbeidsverdeling en samenwerking tussen huishoudens. Archeologen leiden de aanwezigheid af van grazende kuddes, graangewassen, vlas, steenhouwers, eenvoudige metallurgie, handelscontacten en het pottenbakken.]] * Een brand vernietigt het dorp [[Tell Sabi Abyad]] in de Balikh-vallei in Syrië. Het dorp is een hectare groot en beschikt over graanschuren en pakhuizen, kent een administratief archief in de vorm van geometrische kleifiches en miniatuurzegels. . ;8.000 jaar terug . * Ontstaan van de mijnbouw. Op Kreta doen boeren aan landbouw. . * De verbinding tussen de Noordzee en Het Kanaal ontstaat. . ;8.000-7.500 jaar terug . * In Noordwest-Europa start de sedentatie, net als in [[Limburg (Nederland)|Limburg]]. De Neolithische revolutie voltrekt zich er snel. . ;7.000 jaar terug . * Het smelten van de gletsjers stabiliseert, net als de zeespiegel. De zeespiegelstijging in onze streken remt tot 1 à 0,7 centimeter per jaar. De zeespiegel daalt, het debiet van de grote rivieren eveneens, de aanleg van 'kanalen' intensiveert. Steden die hun schaarse middelen het best gebruiken houden stand. Tot nu toe waren de grootste rivieren wild en onvoorspelbaar, gezien de opwarming na de laatste ijstijd. Overstromingsregimes worden voorspelbaarder. Langs de Gele Rivier, de Mississippi, de Tigris, de Eufraat, de Nijl en de Indus (en andere rivieren die we associëren met de vroege beschavingen) ontstaan brede, vruchtbare overstromingsgebieden vol vruchtbaar slip dat niet wegspoelt. Deze gebieden groeien uit tot trekpleister omdat: 1. mensen de delta te bewerken; 2. ze wild en watervogels aantrekt; 3. over een vruchtbare filter beschikt. . * De Afrikaanse domesticatie van de ezel, als werk-, last- en transportdier in de landbouw en in moeilijk toegankelijke streken, is tot op heden historisch onderschat.<ref>RUUD CONENS & ANNET VAN WIECHEN. ''De ezel. Archeologie, geschiedenis, cultuur, kunst, literatuur.'' Conens & van wiechelen, 2014.</ref> . ;6.500 jaar terug . * [[Megalieten]] in [[Carnac]]. . * Vanuit het [[Donaudelta|Donaugebied]] introduceert men de landbouw en de veeteelt tot in onze gewesten. . ;6.000 jaar terug . * Domesticatie van het [[Paard (dier)|paard]]. . * In [[Mesopotamië]] ontstaan uit de landbouwersamenlevingen de eerste stadstaten: [[Oer (Soemer)|Ur]] en [[Uruk]]. . * Eerste mensen in Australië. . ;5.500 jaar terug . * De uitvinding van het [[Wiel (voortbeweging)|wiel]]. Er is een verband met de uitvinding van het schrift en de daling van de waterspiegel (waardoor vervoer over land is aangewezen). . [[Bestand:Ötzi_while_being_constructed_by_the_Kennis_Brothers,_2011_(2).jpg|thumb|550px|[[Oetzi]], een man van circa 45 en 1,60 m lang met 61 [[tatoeage]]'s, is een [[IJsmummie|ijsmummie]] uit de [[Kopertijd]]. Bergbeklimmers vonden hem in [[1991]] in de [[Ötztaler Alpen]]. Hun vondst leverde kennis op over voeding, kleding, uitrusting en bewapening van 5300 jaar geleden. Sinds de Oetzi in [[Bozen (stad)|Bozen]] is tentoongesteld, trekt het museum 300.000 bezoekers per jaar. Met zijn ouderdom zorgde 'Ötzi' voor onwaarschijnlijke info over de Europese prehistorie. Hij is ouder dan de [[piramide van Cheops]] en dan alle andere gletsjermummies. In tegenstelling tot Egyptische mummies is Ötzi samen met zijn kledij en zijn voorwerpen intact. ♠ '''BEELDFRAGMENT OTZI DE IJSMUMMIE'''] ]] ;5.300-5.200 jaar terug . * [[Uruk]] is een stad van tweehonderd hectare, de eerste stad ter wereld en telt tussen de 20 en 50.000 inwoners. Op zijn hoogtepunt is de hoofdstad van de Soemerische beschaving twee keer zo groot als klassiek Athene. Hier is het spijkerschrift uitgevonden. . * De uitvinding van het [[spijkerschrift]] in [[Mesopotamië]] (in Uruk?). Kleitabletten en stenen dienen als drager, bedrukt of gebeiteld. Parallel ontwikkelend de [[Egyptenaren]] hun [[hiërogliefen]]. Voor het eerst in de geschiedenis zijn er geschreven bronnen, bestaande uit duizenden tekens. Enkel een daar toe opgeleide elite (een equivalent van priesters) begrijpt ze. Schrijven gebeurt in tempels en dient veel doelen: boekhouding, voorraadbeheer, gebeurtenissen bijhouden, identificatie, literatuur en communicatie over lange afstanden en doorheen de tijd, wetten... . * Leidt het krassen op kleitabletten tot het krassen op het land, m.a.w. het ploegen? . [[Bestand:Heinrich_Schliemann_(HeidICON_28763)_(cropped).jpg|thumb|550px|De Duitse archeoloog [[Heinrich Schliemann]] (1822-1890) ontdekt in 1871 het oude Troje en geldt als een archeologisch pionier. Hij ontdekte dat aardewerkstijlen een sleutel zijn om tot chronologie te komen.]] ;5.100 jaar terug . * De [[Minoïsche beschaving]] loopt vrijwel parallel met de beschavingen van [[Anatolië]], [[Kanaänitische oudheid|Kanaän]], het [[oude Egypte]], [[Mesopotamië |Mesopotamië]] en de [[Indusvallei]]. Het nooit ontcijferde [[Lineair A]] ontwikkelt zich tijdens de Minoïsche beschaving als eerste Europese schrift. Archeologen hebben het over de Pre-Paleisperiode en die loopt van 5100 tot 1925. . ;5.000 jaar terug . * Dieren trekken een ploeg in Egypte; schapenfok voor wol. . * Eerste koningen, geld en schrift; paleiscultuur en verdedigingswerken. . * Stichting [[Troje]]. . * [[Ötzi]]. . ==== TWEEDE KRONIEK: Bronstijd (5000-3400 jaar terug) ==== . ;5.000-4.500 jaar terug, de smelterijen . Ambachtelijke smelterijen in het [[Midden Oosten]], [[Anatolië]] en op [[Egeïsche Zee|Egeïsche eilanden]] smelten tin of arseen en mengen het met koper. De uitvinding is een harde [[legering]] en heet [[brons]]. Het is sterker dan koper, ideaal voor handwapens, helmen, scheenplaten of de ramstevens voor oorlogsbodems, munten, keukengerief, sculpturen, eenvoudige spiegels... De [[Brons|bronsproductie]] prefereert [[Tin (element)|tin]] in plaats van het giftige arseen. In de beroemde [[Laurion|mijnen van Laurion]] bij [[Athene (stad)|Athene]] is er koper in overvloed, tin niet. Het schaarse tin komt uit de omgeving van [[Cornwall]] en doet grootschalige handelsroutes over land ontstaan tot in de regio [[Badachsjan (provincie)|Badachsjan]] in Afghanistan. Westwaards komen tinlagen voor in [[Bretagne (schiereiland)|Bretagne]], [[Saksen (deelstaat)|Saksen]], het Franse [[Centraal Massief]], op het [[Iberisch schiereiland]] en in Engeland. De handel beperkt zich niet tot tin: andere handelswaren, ideeën, kennis en vaardigheden verspreiden zich mee.<ref>SENNE STARCKX. ''Bron van brons lag bij ons''. In: ''De Standaard'', 17.09.2019, p. D9; GAIA VINCE, vertaald door Rogier van Kappel. ''Vuur, taal, schoonheid, tijd. Hoe culturele evolutie de mens heeft gevormd, Atlas Contact, Antwerpen, 2020, p. 98; ERIC H. CLINE, vertaald door Corrie van den Berg & Carola Kloos. ''1177 v.Chr. Het einde van de beschaving,'' Ambo|Anthos, Amsterdam, 2014, p. 13.</ref> [[Kreta]] treedt toe tot de bronstijd zo'n 4.800 jaar geleden. . . ;De gevolgen van de brons-revolutie . 1. Economisch metalen voorwerpen hebben technische voordelen op benen, stenen en houten voorwerpen die de mens miljoenen jaren gebruikt. Ontbossing gaat sneller, de ploeg zorgt voor meer oogst. . 2. De handelsroutes die voor de bronstijd als bestaan, komen nu echt tot ontwikkeling. . 3. Militair zorgt de ontwikkeling van het zwaard voor slagkracht. . 4. Wie in de aanvangsfase het schaarse brons bezit, verwerft prestige. Vuursteen is makkelijk verkrijgbaar, brons niet. Vroege bronzen voorwerpen zijn vaak prestigestukken die men nauwelijks gebruikt - net zoals sommigen vandaag hun dure auto's uitstallen op de oprit in plaats van die te gebruiken. Status dus. . 5. Handelaars, smeden en andere metaalbewerkers staan hoog op de maatschappelijke ladder omwille van de complexiteit van hun beroep en de vraag naar hun producten. Hun beschermende kleding tegen brandwonden vraagt specialisatie: leren schorten en handschoenen, hun gereedschap eveneens: lange tangen en hamers. De werkplaats (de smesse) is zo ingericht dat het vuur en de blaasbalg op een veilige afstand van de werkbank staan. Hun kennis geven ze door van generatie op generatie. In sommige culturen geloven smeden in beschermende rituelen tegen ongeluk. Smeden nemen maatregelen tegen diefstal en moeten zich meer dan andere beroepsgroepen beschermen. Smederijen in het centrum bij andere ambachten maken sociale controle mogelijk, andere smederijen hadden een meer geheim karakter. Ze maken zelf hun sloten en wapens.<ref>HERMAN CLERINX. ''Kelten en de lage landen.'' Davidsfonds, Leuven, 2005, p. 88-91.</ref> 4.500 jaar terug verspreidt brons zich dankzij handel in West- en Noord-Europa. . . ;Minoïsche of Kretenzische periode [[File:Antwerpen Monument Schelde Vrij 2437.jpg||thumb|550px|In Antwerpen is '''Schelde Vrij''' een monument op de [[Marnixplaats]], ontworpen door vier kunstenaars en in 1883 opgeleverd. In 1863 kwam er een einde aan de '[[Sluiting van de Schelde]]', die sinds 1587 tijdens de [[Tachtigjarige Oorlog]] door de [[Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden]] was ingesteld. Het afkopen van de Scheldetol in 1863 gaf in 1873 de aanleiding tot een wedstrijd voor een monument. Het monument is twintig meter hoog en beslaat een oppervlak van 15,5 bij 15,5 meter. Op een piramidevorm staat een vierkante sokkel met aan elke zijde watergoden die water spuwen door de gebroken ketting van de Schelde. Boven elk masker zit een medaillon: aan de noordzijde staat de vermelding 'Door de stad Antwerpen opgericht 1883', de teksten op de andere zijden vermelden relevante personen: minister [[Charles Rogier|Karel Rogier]], baron [[Auguste Lambermont]] en burgemeester [[Filips van Marnix van Sint-Aldegonde]]. Op de sokkel staat een obelisk, een naakte vrouw schrijft '1863 Schelde vrij'. De obelisk bevat de portretten van Rogier, Lambermont en Sint-Aldegonde; aan de bovenzijde steekt de boeg van een schip aan weerszijden uit de obelisk. Op de obelisk staat een beeldengroep van zeven meter hoog. Deze bestaat uit de zeegod [[Neptunus (mythologie)|Neptunus]] met drietand, geflankeerd door de god van de handel [[Mercurius (mythologie)|Mercurius]] (die ook op het Kortrijkse belfort te zien is) en de stedenmaagd.]] . De bronstijd gaat samen met de Minoïsche periode op [[Kreta]] en die is op haar hoogtepunt rond 3.500 jaar terug. Twee steden zijn van belang: [[Knossos]] en [[Faistos]]. Hun paleizen zijn het centrum voor de omliggende gebieden. Paleizen zijn een betere omschrijving dan 'steden'. Het eiland ontwikkelt zich tot een gecompliceerde en luxueuze neolithische maatschappij. Dorpen zijn er niet, wel steden vol villa's en paleizen met twee tot drie woonlagen. Havens, aquaducten, irrigatiesystemen, riolen, latrines, badhuizen, wegen, tempels en begraafplekken. Het niet versterkte eiland beschikt over wapens en mogelijk een klasse van krijgers en leeft 1.500 jaar in vrede. Het verval komt omstreeks 1.200 V.C. Dat weten we uit archeologische bronnen. Wat veel minder zeker is, is dat de Minoïsche cultuur genoemd is naar [[Minos|Koning Minos]], een legendarische figuur en de zoon van [[Zeus]] en [[Europa (mythologie)|Europa]]. Hij huwde [[Pasiphaë]]. Eén van hun kinderen draagt de naam [[Ariadne (mythologie)|Ariadne]]. Minos regeerde Kreta wijs en rechtvaardig en verdeelde het eiland in drie delen met hoofdsteden in [[Knossos]], [[Phaistos]] en Kydonia (?). Kreta beschikt over troeven: vruchtbare akkers brengen olijven, graan en druiven. De landbouwoverschotten bewaren ze in kelders en drijven ze handel met Egypte en Afrika en de eilanden in de Egeïsche zee. De [[Kretenzische wilde geit|Kri-kri geit]] is een specialiteit en er is de handel in ertsen: koper, tin, goud en zilver ruilen ze om werktuigen en sieraden te maken. De gunstige ligging maakt het eiland tot een kruispunt van culturen. De Kretenzers beheersen de Middellandse-zee als een [[thalassocratie]]. Dat is een [[Oudgrieks]]e samentrekking. {{Polytonic|Θαλασσοκρατία}} / thalassokratía verwijst naar {{Polytonic|θάλασσα}} / thálassa (« zee ») en {{Polytonic|κρατείν}} / krateín (« macht hebben over, heersen »). Het duidt een maatschappij aan met macht op [[zee]]. Essentieel voor een thalassocratie was een [[vloot]], die zowel een [[handel (economie)|handels]]- als piraten of oorlogsvloot. Het [[antoniem]] van thalassocratie is [[tellurocratie]], een landinwaarts gerichte macht. De [[Minoïsche beschaving]] op [[Kreta]] isde eerste thalassocratie van de [[westerse wereld]]. De kleitabletten zijn niet ontcijferd. Zeker dat de Minoïsche paleizen een uitgebreid handelsnetwerk hadden in het [[Egeïsche Zee]]gebied. Een andere vroege thalassocratie is die van de [[Feniciërs]] in [[Tyrus]], [[Sidon]] en de kolonie van Tyrus [[Carthago]]. . Het beroemdste verhaal is dat van het labyrint dat hij laat bouwen om de Minotaurus, een wezen dat half mens en half stier, op te sluiten. De Minotaurus was het resultaat van een straf van de zeegod Poseidon, omdat Minos een stier die hij had moeten offeren, had gehouden. Minos vraagt [[Poseidon (mythologie)|Poseidon]] ten teken dat hij een rechtmatig heerser is. Poseidon stuurt hem een prachtige witte stier, met de voorwaarde dat [[Minos]] deze offert. Minos houdt de stier voor zich en Poseidon raakt boos. Als straf zorgt Poseidon dat Minos’ vrouw verliefd raakt op de stier. De architect [[Daedalus (mythologie)|Daedalus]] bouwt een holle houten koe zodat Pasiphaë gemeenschap kan hebben met de stier. Ze bevalt van de Minotaurus, een wezen met een mannenlijf en een stierenkop. De Minotaurus blijkt een gevaarlijk wezen en Daedalus bouwt een labyrint als gevangenis onder het paleis van [[Knossos]]. Elke Griekse stad diende om de negen jaar zeven jongens en zeven meisjes naar Kreta te sturen als offer voor de Minotaurus. Theseus, de prins van Athene maakt een einde aan deze offers. Hij gaat vrijwillig mee met de volgende groep offers. Ariadne, Minos' dochter raakt verliefd op hem, geeft hem een zwaard en een kluwen wol, [[draad van Ariadne|de draad van Ariadne]]. Die helpt Theseus om zijn weg terug te vinden nadat hij de Minotaurus doodde. . <gallery widths="155" heights="190"> Bestand:Minoan fresco, showing a fleet and settlement Akrotiri.jpg|thumb|475px|Deze Minoïsche fresco verwijst naar de Minoïsche thalassocratie. Bestand:Tondo Minotaur London E4 MAN.jpg|thumb|Minotauros Bestand:Kylix Theseus Minotauros Louvre F83.jpg|thumb|Theseus tegen de Minotauros Bestand:Theseus Minotaur Mosaic.jpg|thumb|Theseus in het Labyrint tegen de Minotauros Bestand:GeorgeF.Watts-Minotauros.png|thumb|George Frederic Watts <br> The Minotaur Bestand:Minosse.jpg|Koning Minos zittend op een draak. Detail of the Monument to Dante in Trento by Cesare Zocchi Bestand:Lateran Poseidon.jpg|thumb|Marmeren kopie van een bronzen origineel van [[Lysippus van Sicyon|Lysippos]], dat op de isthmus van Korinthe stond ([[Vaticaanse musea]]) Bestand:Paestum BW 2013-05-17 15-01-57.jpg|thumb|left|Tempel van Poseidon in de Dorische kolonie [[Paestum|Poseidonia]]. Bestand:SNGANS 606.jpg|thumb|Zilveren ''nomos'' of ''[[stater]]'' van Poseidonia met aan de voorzijde Poseidon die zijn drietand heft in zijn rechthand met een ''[[chlamys]]'' over zijn beide armen gedrapeerd en in de [[legende (numismatiek)|legende]] ΠΟΜ (= ΠΟΣ) en een [[incuse]] versie aan de keerzijde (ca. 530-500 v.Chr.).<u>'''Bron:'''</u> [http://www.cngcoins.com/ CNGCoins]. Bestand:Sea thiasos Amphitrite Poseidon Glyptothek Munich 239 front n3.jpg|thumb|Zee[[thiasos]] voor het huwelijk van Poseidon en Amphitrite, die in een huwelijkswagen zitten getrokken door musicerende Tritons (detail van het zogenaamde "altaar van Domitius Ahenobarbus", 2e helft 2e eeuw n.Chr.). Bestand:NAMA Poséidon.jpg|thumb|left|De [[Poseidon van Artemision]] ([[Nationaal Archeologisch Museum van Athene]]). [[Bestand:Marnixplaats vanuit de Geuzenstraat.jpg|miniatuur|De Marnixplaats]] [[Bestand:Antwerpen Schelde Vrij 17-10-2022 12-13-38.jpg|miniatuur|Monument Schelde Vrij]] </gallery> . ;4800 jaar terug . * In [[Mesopotamië]] ontstaan [[monarchie|monarchieën]]. Steden - die al sinds het vierde en derde millennium bestaan, ommuren zich en voorzien zich van gewapende milities. Er komen paleizen, koninklijke inscripties en aristocratische begrafenissen.<ref>DAVID GRAEBER & DAVID WENGROW, vertaald door Rogier van Kappel en Bart Gravendaal. ''Het begin van alles. Een nieuwe geschiedenis van de mensheid'', Maven, Amsterdam, 2022, p. 328.</ref> . ;4.600 jaar terug . * De stad [[Mohenjodaro]] in Pakistan (Hindi:मोएन-जोदड़ो) uit de Indusbeschaving ontstaat. 3.700 jaar geleden wordt de stad verlaten. . * De Egyptenaren kweken bijen. . ;4500 jaar terug . * Tamme ezels voor het eerst in Europa en Azië. . ;4.300 jaar terug . * [[Stonehenge]]. Is dit een observatorium om de beweging van de maan en de sterren en de zon te registreren? De bouwers zijn ervaren architecten, wiskundigen en astronomen. De positie van de stenen zorgen ervoor dat de hoofdas bij de zomerzonnewende in één lijn staat met de zonsopgang. . ;4.300-2.300 jaar terug . * Vuursteenmijnen in [[Spiennes]] in [[Henegouwen]] ontginnen [[silex]] om bijlen en klingen te maken. Half-afgewerkte werktuigen uit deze mijn zijn tot vijftig kilometer ver te vonden. Verderop tot 160 kilometer zijn enkel afgewerkte producten te vinden. Deze groeven zijn opgemerkt door arbeiders in 1842, het blootleggen gebeurde in 1867 (bij de aanleg van het spoor tussen [[Frameries]] en [[Chimay (stad)|Chimay]]) en de opgravingen in 1889 en 1912. In de buurt zijn er sporen van een omheind neolithisch dorp. Deze prehistorische mijnen ([[Michelsbergcultuur]]) staan op de [[UNESCO]] [[Werelderfgoedlijst]]. . ;4.250 jaar terug . * Het [[Akkadische rijk]] van [[Sargon van Akkad|Sargon]] is het eerste keizerrijk. . ;4.000 jaar terug . * De [[Mammoeten]] sterven uit. . * De [[Bronstijd]] start in onze streken - elders is die al een [[millennium]] bezig. . * In Griekenland start de [[Midden-Helladisch]] periode tot 3.550 jaar geleden. Mannelijke goden vervangen de vrouwelijke, dat is een trend in de hele Westerse wereld. Op het onversterkte Kreta start de Midden-Minoïsche periode of de eerste paleistijd (2.000-1.700 V.C.) die zich kenmerkt door een centraal bestuur. Communicatie gebeurt met [[Hiëroglief|hiëroglyfen]] en het tot nu toe niet ontcijferde [[Lineair A]]. De hoofdstad Knossos telt 100.000 inwoners. De oudst geplaveide weg (van Europa) verbindt de stad met havens. De stadswegen zijn geplaveid. De huizen laten privacy toe, hebben een natuurlijke lichtinval en zijn omringd door tuinen. Sporen van armoede zijn er niet te vinden. Wandschilderijen tonen dieren en planten en afbeeldingen met priesteressen (op de voorgrond) die slangen en vlinders in hun handen hebben. Mannen assisteren hen op de achtergrond. Jonge vrouwen en mannen springen over stieren, een sport waarbij iemand de hoorns van de stier grijpt, een ander een salto maakt over de stier en opgevangen wordt door een derde. Dames dragen sieraden, een jasje dat de borsten vrijlaat, een lange rok van schapenleer en een metalen gordel om de middel. Het mannenkostuum accentueert de penis. Beide geslachten hebben lang haar. Vrouwen werken op het land of zijn kapitein op een boot, ze mennen paarden en jagen. . ;3950 jaar terug . * Oude paleisperiode start op en rond Kreta. Deze periode duurt tot 1725 VC. . ;3.750 jaar terug . * Op Kreta start de nieuwe of de tweede paleisperiode. Die duurt tot ca. 1.400 V.C. . ;3.700 tot 3.500 jaar terug . * In [[India]] komen de [[nomaden]] van het Iraanse plateau aan en installeren er de wortels van het [[hindoeïsme]]. . [[Bestand:Louisiana_-_Poverty_Point_-_Karte_(English_version).png|thumb|550px|♣ '''3.700 jaar terug.''' Als in Eurazië de eerste steden ontstaan, ontwikkelen Amerikaanse jagers-verzamelaars bij [[Poverty Point]] (nu in de staat [[Louisiana (staat)|Louisiana]]) een megalomaan en monumentaal aardwerk dat op een reusachtig amfitheater lijkt. De omgeving is voedselrijk, stenen zijn er niet. Een toestroom van ornamenten en bulkgoederen, ze leggen soms honderd kilometer af, begeleidt het bouwproject. De wapens, vaten, vuurstenen, gewichtjes, decoratieve [[klei]] en [[Pijp (rookgerei)|pijpen]], [[Kraal (versiering)|kralen]], [[Talk (mineraal)|speksteen]], [[hematiet]]en, [[hanger]]s en koperwerk, [[keramiek]], [[aardewerk]], gereedschap uit [[Been (materiaal)|been]], kwartskristal, pijlen en allerlei speerpunten in evenveel kleuren die de archeologen hier vinden, zijn niet ter plekke geproduceerd. Ze zijn aangevoerd langs de benedenloop van de [[Mississippi (rivier)|Mississippi]]. Sporen van activiteit op [[Poverty Point]] gaan 13.000 jaar terug. Geleidelijk groeit de plek uit tot een 'seizoenmetropool' van jager-verzamelaars met stedelijke functies. Ontbreken: permanente sedentatie, gebouwen, begrafenisrituelen, een boerenleven of geschreven bronnen. Of Poverty Point een textiel-handelscentrum was, is moeilijk te achterhalen. Wat de heilige geometrie wel bewijst is de aanwezigheid van kennis: astronomie, kalender- en meetsystemen, mythologie, [[Numerologie|numerologisch]], wiskunde, bouwtechniek en 'arbeidsethos'. Een miljoen kubiek grond transformeren tot een gecultiveerd gebied zo groot als een Mesopotamische stadstaat, vraagt een samenwerking van honderden, misschien wel duizend groepen jagers-verzamelaars, enorme mensenaantallen dus die een strikt arbeidsregime vooruitziend ondergaan. Rituelen en liederen, dansen en beelden hebben het project en de kennisuitwisseling wellicht ondersteund. Tegenwoordig is Poverty Point werelderfgoed dat de landschapsverandering en de monumentale grondwerken van jager-verzamelaars illustreert. De zes concentrische half-elliptische heuvelruggen en de paalcirkels in het centrale plein zijn uniek. Net zoals [[Göbekli Tepe]], [[Hopewellcultuur|Hopewell]], Sannai Maruyama en [[Stonehenge]] komt dit prehistorisch bouwproject nauwelijks voor in de stedenbouwkundige geschiedenis.<ref>DAVID GRAEBER & DAVID WENGROW, vertaald door Rogier van Kappel en Bart Gravendaal. ''Het begin van alles. Een nieuwe geschiedenis van de mensheid,'' Maven, Amsterdam, 2022, p. 159 ev.</ref>]] . ;3550 jaar terug . * Handel op aanzienlijke schaal in rond de Middellandse zee. . * De havenstad [[Ugarit]] aan de Syrische kust beschermt de kooplui tegen diefstal. Wetten bepalen wanneer hun schepen beter niet binnenvaren. . ;3.500 jaar terug . * ♣ Egypte tuiniert. Een graftombe toont een farao en zijn vrouw die een tuin bezichtigen. Opgravingen bewijzen de aanwezigheid van tuinen.<ref>PENELOPE LIVELY, vertaald door Nadia Ramer. ''Leven in de tuin.'' De Geus, Amsterdam, 2019, p. 40.</ref> . * Domesticatie van de kip in Zuidoost-Azië. Het dier zoekt de mens op omwille van de rijst- en gierstkorrels.<ref>Geen auteur. ''Voorouder van kip kwam veel later dan gedacht uit de bossen om bij de mens te gaan wonen.'' In: ''De Morgen'', 10.06.2022, p. 2.</ref> . * Schepen met tinbaren uit Zuid West Engeland vergaan voor de kust van [[Haifa]]. Deze archeologische ontdekkingen tonen een bloeiend handelsnetwerk tussen [[Cornwall]] en de Middellandse zee. De ineenstorting van het [[Hettieten|Hettitische rijk]] in het Oosten zou hiermee verband houden.<ref>SENNE STARCKX. ''Bron van brons lag bij ons''. In: ''De Standaard'', 17.09.2019, p. D9.</ref> We zijn in de Midden bronstijd, die zich kenmerkt door de opkomst en ontwikkeling van het zwaard en de strijdwagen. . * De Kretenzische beschaving houdt op te bestaan volgens sommige bronnen tussen 1.500 en 1.400 V.C. De [[Mycene|Myceners]] nemen in 1.450 de controle over het eiland over. . ==== DERDE KRONIEK: Donkere eeuwen na een eruptie? De val van Troje==== . ;3.400 jaar terug (1.628 v.C) . * Dit is de late bronstijd. Elites domineren en tonen hun status met mantelspelden, harnassen en helmen en [[Mesopotamië]] ontwikkelt energie uit [[watermolen|waterschoepraderen]]. Mycene gebruikt het [[lineair B]], een vroeg schriftsysteem voor administratie op kleitabletten. Hun cultuurgebied strekt zich uit tot in India en er zijn internationale contacten tussen Minoërs, Myceners, Hittieten, Assyriërs, Babyloniërs, Mitanniërs, Kanaänieten, Cyprioten en Egyptenaren. Dit soort kosmopolitisme is uniek in de wereldgeschiedenis en zal waarschijnlijk het abrupte einde betekenen van de bronstijd omstreeks 1.200 V.C. In 1177 V.C. zijn deze culturen zo verweven en afhankelijk dat ze 'elkaar wel moesten meeslepen in hun val, toen de bloeiende beschavingen één voor één ten onder gingen door mensenhand, door natuurrampen of door een dodelijke combinatie' schrijft Eric H. Cline.<ref>Zie p. 217.</ref> Of is het de vulkaanuitbarsting van de Thera op [[Santorini]] die [[Knossos]] teistert en een definitief einde maakt aan de [[Minoïsche beschaving|Menoïsche]] beschaving? De vulkaan blaast omstreeks 1.628 V.C. zestig kubieke kilometer puin in de lucht. Stof schermt het zonlicht af, de zwaveldioxide veroorzaakt zure regens en jaagt volkeren op de vlucht. Het is moeilijk te geloven dat er een verband is met de gebeurtenissen omstreeks 1177 V.C. Omstreeks 1.477 V.C. geeft farao [[Thoetmosis III|Thoetmoses III]] nog Minoïsche kunstenaars de opdracht om fresco's te maken in zijn paleis dat hij in Peru-nefer in de Nijldelta van Beneden-Egypte laat bouwen. Ze schilderen iets wat nog nooit in Egypte was te zien: taferelen van mannen die over stieren springen. Het einde van de bronstijd is nog veraf. Omstreeks 1.400 V.C. koloniseren de Myceners de regio rond [[Milete]] en de [[Anatolië|Anatolische bodem]]. Deze eeuw en de komende is een bloeiperiode voor Mycene. Hun paleizen op het Griekse vasteland, de bruggen, de drainage- en weginfrastructuur zijn ongezien. In de vlakte van Argos verbinden wegen dorpen en steden met Mycene. . Wat 476 is voor de val van het West-Romeinse rijk, is 1177 V.C. voor de bronstijd: een eindpunt en de overgang naar de ijzertijd. De inwoners van de klassieke wereld spreken over de [[Hyksos]], de barbaarse en mysterieuze zeevolken die voor een economische neergang van eeuwen zorgen. Wellicht zijn het klimaatvluchtelingen. In deze jaren plunderen en verwoesten ze alle steden. Het machtige Egypte met natuurlijke verdedigingslinies van zee en woestijn ontkomt niet, de [[Hettieten]] kwijnen weg. De Myceense beschaving in Griekenland raakt verwoest, er is brandschatting en Griekenland gaat failliet. Lijken worden niet begraven, overlevenden trekken naar afgelegen valleien of beschermde heuveltoppen. De Griekse bevolking verandert van samenstelling. De [[Doriërs]] - de zonen van [[Hercules (mythologie)|Hercules]] - trekken vanuit de Balkan naar het zuiden en nemen delen van de [[Peloponnesos]] in bezit. Ze stichten de stad [[Argos (stad)|Argos]] en later identificeren de Spartanen zich graag met deze stam. Andere Grieken gaan zich identificeren met de [[Ioniërs]] en de [[Acadië|Arcadiërs]]. De chaos verstoort de handelsroutes voor de bronsproductie tussen Cornwall en Afghanistan. Er zijn opstanden in Syrië, de Perzen zijn op oorlogspad, waar nu Irak is, is het een puinhoop. Dit is een keerpunt in de geschiedenis: het bronzen tijdperk houdt op te bestaan. Dit is het einde van de Bronstijd. De kennis van het brons en hoe het te maken gaat verloren. Historici spreken hier van de duisterE periode en de overgang van de prehistorie naar de ARCHAÏSCHE PERIODE. In enkele decennia vallen de rijken van de Troje en Babylon.<ref>ERIC H. CLINE, vertaald door Corrie van den Berg & Carola Kloos. ''1177 V.CHR. Het einde van de beschaving'' Ambo|Anthos, Amsterdam, 2014; MARILN FRENCH. ''Een vrouwelijke geschiedenis van de wereld.'' Meulenhof|Kritak, Amsterdam, 1995, p. 43-46; PHILIP MATYSZAK. ''Grieken. Hoe een cultuur zich over de wereld verspreidde,'' Athenaeum - Polak & Van Gennep, Amsterdam, 2018, p. 23-26.</ref> . Later zoeken mensen actief naar een alternatief voor het brons. Daarover schrijft Gaia Vince: 'En dat vonden ze overal om zich heen - vrijwel elke steen bevat wel wat ijzer; het is het meest democratische metaal dat er is. Zo begon de ijzertijd en die duurt tot op heden voort.'<ref>GAIA VINCE, vertaald door Rogier van Kappel. ''Vuur, taal, schoonheid, tijd. Hoe culturele evolutie de mens heeft gevormd, Atlas Contact, Antwerpen, 2020, p. 99.</ref> De ijzertijd begint rond 1200 v.Chr. in het oostelijke Middellandse Zeegebied, zoals in Griekenland, de Levant en Anatolië. In Midden-Europa begint die rond 800 V.C. In de Lage Landen rond 700 V.C. . Natuurrampen, een reeks aardbevingen en invasies doen de Grieken leven tussen de vroege ruïnes van hun bloeiende beschaving. Lezen en schrijven kunnen ze niet langer. Als de nevel van de donkere periode verdwijnt, hebben de Grieken zich uitgezaaid tot in Klein-Azië, de Zwarte zee en in de Egeïsche eilanden, Sicilië en Zuid-Italië. Er zijn honderden Griekse koloniën tot op het Iberisch schiereiland. Napels is Nea Polis, de nieuwe stad en het Franse Massalia kennen we nu als Marseille. Ze vormen 'een Griekse zoom op een barbaarse mantel' schreef Cicero in [[De re publica]]. Hierbij liepen ze voorop in het uitdragen van hun cultuur en handel langs de kusten van de Middellandse zee. Het zorgt ervoor dat de Griekse beschaving een gebied omvat van duizenden kilometers: Syrië, Egypte en Babylonië zijn Grieks. [[Herodotus]], [[Euclides van Alexandrië|Euclides]], [[Pythagoras]] en [[Archimedes]] komen zelden of nooit in het huidige Griekenland. [[Plato]] vergelijkt de Griekse steden met 'kikkers om een vijver' die op het gepaste moment met hun tong een vlieg uit de lucht halen en omzichtig wachten voor ze springen. De Grieken, geleerd om te gaan met rampspoed, kiezen eerst een eiland voor de kust waar ze een versterkte basis maken. Daarna doen ze zaken met de locals. Eenmaal ze elkaar gewoon zijn, komt er een nederzetting op het vasteland en het eiland dient als een appel voor de dorst. Vanaf hier rekenen we in eeuwen en jaren voor en na Christus. . ;1.274 jaar V.C. . * ♣ Het [[Verdrag van Kadesh]] - het Eeuwige verdrag - gesloten tussen de [[Hettitisch|Hettiten]] en Egypte is een vroeg voorbeeld dat (in vage termen) de invloedssfeer van twee strijdende partijen bepaalt. Gaandeweg krijgen grenzen een gedetailleerdere omschrijvingen in [[Verdrag|verdragen]]. Het Zilveren of Eeuwige Verdrag is een akkoord tussen het oude Egypte en de Hettieten. Hun botsing leidde tot de slag bij Kadesh, waarbij Ramses II de grootste verliezen telde. . ;1.250 V.C. [[Bestand:Lion Gate Mykene with Wilhelm Dörpfeld 1891.jpg|thumb|550px|Leeuwenpoort in de 19e eeuw met [[Heinrich Schliemann]] en [[Wilhelm Dörpfeld]]]] De [[Leeuwenpoort (Mycene)|Leeuwenpoort]] geeft toegang tot de citadel van Mycene. De compositie is waarschijnlijk ontleend aan voorbeelden van de Hettieten. Twee leeuwinnen (hun koppen die de bezoeker recht aankeken zijn verdwenen) zijn het wapen van de Myceense dynastie. De zuil op het altaar symboliseert het paleis. . ;1.200 V.C . * In de late 13de eeuw is er de verwoesting van de Myceense paleizen en omstreeks 1.200 belegert een Griekse liga van krijgers en koningen de [[Trojaanse Oorlog|stad Troje (nu Turkije)]] waarna Troje valt. In de Ilias beschrijft [[Homerus|Homeros]] - zo'n vier eeuwen later de laatste weken van het conflict. Een nieuwe technologie stelt hem daartoe in staat: het [[Grieks alfabet|Griekse alfabet]]. Het epos begint met de wrok van de Griekse held Achilles, die boos is op [[Agamemnon (mythologie)|Agamemnon]] omdat deze hem zijn krijgsbuit, [[Briseïs]], heeft afgenomen. Als Achilles weigert te vechten leidt dit tot grote verliezen voor de Grieken. Volgens de mythologie begint de oorlog met een conflict tussen drie godinnen: [[Hera]], [[Athena]] en [[Aphrodite]] tijdens een huwelijksfeest, waar de godin van de twist, [[Eris (mythologie)|Eris]] een gouden appel met de inscriptie “voor de mooiste” op de tafel legt. De drie godinnen claimen de appel en Zeus besluit dat [[Paris (mythologie)|Paris]], de [[Trojaanse Oorlog|Trojaanse]] prins, zal oordelen wie de mooiste is. Hera belooft hem macht, Athena wijsheid en roem, en Aphrodite de liefde van de mooiste vrouw ter wereld: Helena. Paris kiest Aphrodite met als gevolg dat Helena, de vrouw van de Spartaanse koning verliefd wordt op Paris en met hem meegaat naar Troje. Dit leidt tot de woede van de Spartaanse koning [[Menelaüs|Menelaos]], die met zijn broer [[Agamemnon (mythologie)|Agamemnon]] en helden zoals [[Odysseus]] en Achilles een expeditie organiseert om Helena terug te halen. Het resulteert in tien jaar oorlog. Na tien jaar van vruchteloze belegering bedenkt Odysseus een list. Een gigantisch houten paard waarin een groep Grieken zich verstopt geven ze na een zogezegde overgeven aan de stad. De Grieken doen alsof ze de belegering opgeven en varen weg. Het paard is geschenk aan de Athena, om hun veilige terugkeer te garanderen. De Griekse soldaat Sinon blijft en vertelt de Trojanen dat het paard een offer is. Het binnenhalen zal hen de gunst van Athena brengen. Die nacht komen de Grieken uit het paard, openen de stadspoorten voor het teruggekeerde leger en veroveren Troje. Achilles vindt de dood door een pijl van Paris die hem in zijn hiel treft. Dit was zijn enige kwetsbare plek, omdat zijn moeder hem als baby in een rivier dompelde om hem onkwetsbaar te maken terwijl ze hem bij de hiel vasthield. In sommige versies helpt [[Apollo (Griekse mythologie)|Apollo]] Paris de pijl te richten. De term “achilleshiel” is sindsdien een metafoor voor een fatale zwakte, ondanks algehele kracht. 'De Illias is een orgie van moord en doodslag' schrijft Bettany Hughes in ''De schone Helena''.<ref>BETTANY HUGHES. ''De schone Helena. De biografie van Helena van Troje, de vrouw voor wie duizend schepen uitvoeren'', Mouria, Amsterdam, 2006, p. 259-260.</ref> 'Homerus' poëzie paart hartverscheurende gedichten aan plezier in de details van dood en lijden. Het lezen kan beangstigend zijn. In een lange verhalende scène die een aantal papyrus- of perkamentbladen moet hebben gevuld, baant de Griek [[Diomedes (Argos)|Diomedes]] zich een weg door de Trojaanse gelederen: ''De eerste werd boven de tepel geraakt met het brons van de speerpunt, de ander in 't sleutelbeen, dicht bij de schouder, waar hem zijn zwaard en houw gaf zo hard dat zijn schouder van nek en rug werd geslagen.'' Meer dan honderd regels gaat de slachting voort... ''Zo sprak de held en hij wierp. Het wapen, gestuurd door Athene, raakte zijn neus bij het oog en doorboorde zijn blinkende tanden. 't Onzacht brond van de speer, de tong bij de wortel verscheurend, schoot naar omlaag en kwam er bij zijn kin weer naar buiten.'' De beenderen uit de late bronstijd steunen Homerus' stelling dat er veel manieren zijn om in gewapende strijd te sneuvelen. Uit forensisch onderzoek blijken de verschrikkelijke verwondingen die Anatoliërs en Grieken uit de bronstijd hebben opgelopen.' . . . . ;Kijken <gallery widths="155" heights="190"> File:Ursus_spelaeus_Sergiodlarosa.jpg|De Holenbeer sterft tienduizend jaar geleden uit. File:WLANL_-_thedogg_-_Mammoet_(2).jpg|De [[Mammoeten|Mammoet]] sterft vierduizend jaar geleden uit. File:Homo_floresiensis.jpg|Niet alle mensensoorten overleven de laatste IJstijd. Van de Homo Floresiensis (de "Hobbit") zijn acht skeletten en één schedel ontdekt. De soort werd niet groter dan 1 meter. File:John_Constable_Stonehenge.jpg|[[Stonehenge]] (2.300 VC.) door [[John Constable]] in 1835. Bestand:Poignard 0.188.1 2 fond.jpg|Neolitische dolk, ca. 1.800 VC. Bestand:Préforme de hache 223.1 (5).jpg|Neolitische bijl File:Ice_age_fauna_of_northern_Spain_-_Mauricio_Antón.jpg|[[Megafauna]] van het late [[Pleistoceen]]. File:Ursus_spelaeus_Sergiodlarosa.jpg|De [[Holenbeer]] stierf tienduizend jaar geleden uit. Bestand:Wheel Iran.jpg|[[Wiel]], uit het 2de millennium voor Christus. File:WLANL_-_thedogg_-_Mammoet_(2).jpg|De [[Mammoeten|Mammoet]] hield het langer dan de [[Holenbeer]] vol en stierf vierduizend jaar geleden uit. File:John_Constable_Stonehenge.jpg|[[Stonehenge]] (2.300 VC.) door [[John Constable]] in [[1835]]. Bestand:Poignard 0.188.1 2 fond.jpg|Neolitische dolk, ca. 1.800 vC. Bestand:Préforme de hache 223.1 (5).jpg|Neolitische bijl Bestand:Vruchtbare sikkel.svg|De uitbreiding van de '[[Vruchtbare Sikkel]]' Bestand:Vruchtbare sikkel.JPG|Situering van de 'Vruchtbare Sikkel' Bestand:Berlin_Wall_(June_1989).jpg Bestand:Great_wall_of_china-mutianyu_4.JPG Bestand:Hadrian's_wall_at_Greenhead_Lough.jpg Bestand:Carcassonne_2.jpg Bestand:Gambian_village.jpg </gallery> . . = '''EXAMEN''' = . == A-vragen == . Leg uit, wie of wat zijn: (S&V).Homo erectus, Homo sapiens, Lucy in the Sky with Diamonds, Lucy, Neanderthaler, Neolitische revolutie, Pleistoceen, Prometheus, Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band, The Beatles, vuurdomesticatie, Vruchtbare sikkel, A good darkie, angst, avondklok, Berlijnse muur, Chinese muur, clochard, decaloog, domesticatie, Gazastrook, grens tussen Mexico en de Verenigde Staten, jager-verzamelaar, klimaatsverandering, muur van Hadrianus, neolitische revolutie, Oetzi, piramide van Maslow, tijdsmeting, wilde granen, Martin Caparros, Thomas Maltus, kalender, [[Jonathan Swift]], ijsduivels, ijsheiligen, gulzigheid. . . == B-vragen == . * (S&V).Hoe onderscheiden mensachtigen zich van de mensaap? . * (S&V).Rangschik chronologisch en vertel wat je weet over: Oetzi, pijl en boog, de vuurdomesticatie, Lucy, Homo erectus, Neolithische revolutie. . * (S&V).Leg uit. De vuurdomesticatie kent een lange voorgeschiedenis. Wat zijn de gevolgen van de vuurdomesticatie? . * (S&V).Leg uit: Abram de Swaan noemt zes belangrijke voorwaarden die het veilig sedentair overleven tot een sociaal gegeven maken en komt hiermee in de buurt van de Piramide van Maslow. . * (S&V).Leg uit: Wat is het belang van klokken en kalenders? Wat weet je over de Zimmertoren of de Kalendersteen van de Azteken? . * (S&V).Leg uit: Hoe paradoxaal ook, de toenemende beheersing van vuur en technologie, de beheersing van planten- en dierenwereld, verhoogt de menselijke afhankelijkheid en kwetsbaarheid. . * (S&V).Leg uit: Gewassen verbouwen (zaaien en oogsten) gebeurt niet instinctmatig. Betrek deze woorden in je antwoord: seizoenen, zon, priester, kalender, het schrift, hiërarchie, oogst, gulzigheid, rituelen , vasten. . * (S&V).Leg uit: Tienduizend jaar geleden resulteert sociaal-religieus gedrag in voedselproductie, conservering en consumptie. . * (S&V).Leg uit: De [[misantroop]] Thomas Robert Malthus beweert in 1798 dat bevolkingsgroei de voedseltoelevering zou overtreffen. Hij baseerde zich op het idee dat de bevolking meetkundig stijgt terwijl de voedselproductie rekenkundig groeit. . * (S&V).Plaats in chronologische volgorde en leg uit: 1. Begin van het Pleistoceen. 2. Berlijnse muur. 3. Domesticatie van het paard. 4. Muur van Hadrianus. 5. Ötzi. 6. Noordwest-Europa sedenteert, net als in Limburg. De Neolithische revolutie voltrekt zich er snel. . * (S&V).Plaats in chronologische volgorde en leg uit: 1. Eerste stadstaten: Ur en Uruk. 2. In het Middellandse Zeegebied, Griekenland en de Balkan begint de sedentatie. 3. Spijkerschrift. 4. Uitvinding van het Wiel. 5. Geboorte van Christus. 6. De muur van Hadrianus. . . == C-vragen == . * (S&V).Periodiseer en karakteriseer de neolitische revolutie. Met ander woorden: wat zijn de voornaamste kenmerken van deze overgangsperiode. Welke problemen kent de jager-verzamelaar en hoe lost hij die op? Welke problemen kent de sedentaire mens? Wat zijn de belangrijkste uitdagingen? . * (S&V).Wie was er eerst? De priester of de krijger? . * (S&V).Het aantal ontwikkelingen en uitvindingen in de aanloop naar het Neoliticum is indrukwekkend. Wat ging aan de sedentatie van de mens vooraf? . * (S&V).Wat is het verschil tussen Evolutie en Revolutie? Illustreer met voorbeelden. . * (S&V).Wat weet je over de eerste potten en kommen, manden en vlechtwerk. Wat is hun betekenis? . * (S&V).Verduidelijk: De mens reageert op verschillende wijzen op de klimaatswijziging van 10.000 jaar geleden. . * (S&V).Waarom zijn sedentaire gemeenschappen arbeidsintensiever én kwetsbaarder dan nomadische gemeenschappen? Welke verschillen zie je tussen beide? . * (S&V).Wat is de vroege betekenis van carnaval, de vastentijd, het oogstfeest, het verbod op gulzigheid, Pasen, ijsheiligen, het bedelfeest van Drie Koningen en het bedelfeest van Sint-Maarten? . . = '''BIBLIOGRAFIE & REFERENTIES''' = . ovmpqt5z3v8alin7bbqsfk4yau9msbq 430515 430514 2026-10-06T06:59:15Z Benedict Wydooghe 14251 /* Eden of evolutie? */ 430515 wikitext text/x-wiki <big>'''HOOFDSTUK II. VAN EEN ZWERVEND BESTAAN TOT DE NEOLITISCHE ECOLOGIE'''</big> ;<big>'''TIEN MILJOEN TOT TIENDUIZEND JAAR TERUG'''</big> [[Bestand:Editorial_cartoon_depicting_Charles_Darwin_as_an_ape_(1871).jpg|thumb|550px|♠ BEELDFRAGMENT Mocht je [de film] nog niet hebben gezien: ''Creation'' uit 2009, met Paul Bettany toont de biografie van Charles Darwin. De evolutietheorie stelt dat niet de slimsten of de sterksten op lange termijn zullen overleven, maar de zij die zich het best weten aan te passen.]] [[Bestand:Alfred-Russel-Wallace-c1895.jpg|thumb|550px|Alfred Russel Wallace (1823-1913) - hier geportretteerd in 1895, kwam op eigen inzichten ongeveer gelijktijdig tot de evolutietheorie van de natuuronderzoeker Charles Darwin (1809-1882). Wallace was veertien jaar jonger dan Darwin en publiceerde in 1858 als eerste dat natuurlijke selectie tot evolutie leidt. De eerste editie van ''De oorsprong der soorten'' of ''The Origin of Species'' verscheen in - versneld tempo - in 1859. De publicatie leidde tot discussies en debatten op basis van de (onjuiste) interpretatie dat mensen afstammen van apen. Spot over en karikaturen van Darwin gingen de wereld rond. De kerk was koptrekker in dit soort campagnes.]] [[File:Tree_of_life_by_Haeckel.jpg|thumb|550px|Bomen zijn een graag gebruikte geschiedenismetafoor. Ernst Haeckels 'levensboom' populariseert Darwins theorie in de wetenschappelijke wereld. Dit is de Engelse versie van Haeckels boom uit ''De evolutie van de mens'' uit 1879. De mens staat aan de top van de evolutie.]] [[File:BelonBirdSkel.jpg|thumb|550px|{{Wp|Pierre Belon}} vergelijkt in 1555, drie eeuwen voor Darwin, het menselijke skelet met die van vogels in ''L'Histoire de la nature des oyseaux''.]] . {{Citaat|'''Aan het begin aller dingen was de grenzeloze wereldruimte, die de dichters der Oudheid de Chaos noemen. Deze was zonder maat, zonder aanvang en zonder einde; als een gapende leegte strekte hij zich uit in het onmetelijke. In oorsprong van hij tot in de diepte vol van een duistere nevel. Toch bevatte de Chaos reeds de grondbestanddelen van al wat bestaat: aarde, water, lucht en vuur.|Gustav Schwab'''<ref>GUSTAV SCHWAB, vertaald door J.K. van den Brink. ''Griekse mythen en sagen.'' Het Spectrum, Utrecht, 1993, p. 5.</ref>}} . . = '''WAT AAN DE MENS VOORAF GAAT''' = . {{Citaat|'''Muterende versies van het verleden strijden met elkaar om de overhand te krijgen; nieuwe feitenrassen komen op, en de oude, dinosaurische waarheden worden tegen de muur gezet en met een laatste sigaret in de mond.|Salman Rushdie, 1983.'''}} . [https://www.slideshare.net/benedictwydooghe/tot-de-middeleeuwen2022 '''Klik hier voor de PowerPoint die bij dit deel hoort.'''] . == Voorhistorische wetenschappen == Geschiedenis is lang niet de enige wetenschap die zich inlaat met wat voorbij is. De natuurkundige, de scheikundige, de geoloog, de bioloog en de archeoloog graven veel dieper in het verleden dan de historicus. . ;14 - 13,5 miljard jaar terug . * De Oerknal doet materie en energie ontstaan. De '''natuurkunde''' blikt hier als wetenschap op terug. . ;13.7 miljard jaar terug . * Materie klit samen in atomen en moleculen. De '''scheikunde''' vind er zijn oorsprong als wetenschap. . ;6-4,5 miljard jaar terug . * Vorming van de aarde. De '''geologie''' als wetenschap vindt er zijn oorsprong. . ;3,8-3,5 miljard jaar terug . * De oudste fossielen tonen micro-organismen van 3,8 miljard jaar geleden. 3,5 miljard jaar geleden zwemmen eencellige fotosynthetische microben in ondiepe wateren. De '''biologie''' kent er zijn er oorsprong. . ;1,2 miljard jaar terug . * Felrode en bruine algen ontstaan. . ;1 miljard jaar terug . * Vorming van het supercontinent Rodinia. . ;700 miljoen jaar terug . * Groene algen. . ;600 miljoen jaar terug . * Het supercontinent Rodinia breekt geleidelijk. . * Eerste meercellige organismen verbruiken zuurstof en zijn mobiel. . ;541 miljoen jaar terug . * Eerste trilobieten. Deze kleine zeebodemdieren starten de Cambrische explosie. . ;488–443 miljoen jaar terug [[Bestand:Asaphus_kowalewskii_3.jpg|thumb|550px|De Ordovicische trilobiet Asaphus kowalewski met ogen op antennes.]] . * Tijdens het Ordovicium bestaat de aarde vooral uit water. In het noorden liggen twee kleine continenten, het zuiden strekt een landmassa zich uit tot de evenaar. België en Nederland liggen onder water. Langs de kust zijn er (primitieve) algen en schimmels. . * In de oceanen leven roofdieren als zeeschorpioenen, kraakbeenvissen en inktvisachtigen. Ze jagen op trilobieten. Zeelelies bevolken de zeebodem. Dit is één van de oudste diersoorten waarvan bij het schrijven van deze cursus nog zeshonderd soorten bestaan. . ;470 miljoen jaar terug . * Planten ontstaan. . ;350 miljoen jaar terug . * Vorming van Oeral en Appalachen. . . == Vijf uitstervingsgolven == . Dat de Dino's uitgestorven zijn, is niet nieuw. Dat de wereldgeschiedenis vijf gelijkaardige uitroeiingsfasen kende, is wellicht voor velen nieuw. Het principe is steeds hetzelfde. Veel planten = weinig CO2 = afkoeling van de aarde, daling zeespiegel... tot de koude het leven onmogelijk maakt. Weinig planten, veel vulkanisme, meteorieten = veel CO2 = opwarming van de aarde, stijging van de zeespiegel... tot de warmte leven onmogelijk maakt. . ;445 miljoen jaar terug . * Bij de '''eerste''' en op-één-na-grootste '''uitstervingsgolf''' verdwijnt vijfentachtig procent van het zeeleven. De atmosferische C02-daling brengt een ijstijd van een miljoen jaar. De zeespiegel daalt. Warmteminnaars in de ondiepe wateren sterven uit. . * Bij het einde van de ijstijd stijgt de zeespiegel omdat al het ijs vrijkomt en verdwijnen de koude minnende soorten. Hun fossielen duiken op in natuursteen. . ;443-376 miljoen jaar terug . * De aarde herstelt, de temperatuur stijgt met de zeespiegel. De overlevenden van de eerste uitstervingsgolf (trilobieten, kwalachtigen en schelpdieren) verwelkomen nieuwe soorten: beenvissen en de inktvisachtige ammonieten. Op de bodem van de oceaan komen koraalriffen en sponzen. . * De Noordelijke en Zuidelijke landmassa's zijn bedekt met bossen en planten waar met primitieve insecten. De eerste gewervelde amfibieën verkennen verlaten de oevers. . ;375 miljoen jaar terug . * De '''tweede uitstervingsgolf''' doet vijfenzeventig procent van alle soorten verdwijnen. Is het door een inslag van meteorieten (resten in Australië en in Nevada) of is het de temperatuurdaling door de C02-afname? Vooral het leven in ondiep warm water is getroffen. De uitstervingsgolf duurt drie miljoen jaar. . ;290-252 miljoen jaar terug . * Het Perm is droog en warm. Het continent Pangea strekt zich uit van Noord- tot Zuidpool. België ligt oostwaarts (de huidige Sahara). De Grote Oceaan is een restant van de 'alzee' Panthalassa met een noord-zuidelijke stroming. . * Dieren verlaten het water om definitief op het land te leven. Aan het einde van het Perm leven de Archosauria, de voorloper van de vogel en de krokodil. Er zijn zoogdierachtigen en eileggende reptielen. . ;252 miljoen jaar terug . * Vulkanisme veroorzaakt de '''derde uitstervingsgolf''', bekend als The Great Dying tijdens de overgang van het Perm naar het Trias. Vijfennegentig procent van het zeeleven sneuvelt en op land verdwijnt zeventig procent van de gewervelden. Veel landplanten zijn aangepast aan de opwarming van het klimaat. . * In wat nu Siberië is scheurt de aardkorst. Lava, broeikasgas, aswolken vormen de basaltvelden van de Siberische Trappen en doen de temperatuur wereldwijd stijgen. Bij veertig graden celsius verzuren de oceanen waar bacteriën methaangas uitspuwen. De periode duurt mogelijks een miljoen jaar. . ;250-200 miljoen jaar terug . * [[Trias (periode)|Trias]]. De overgang van het Perm naar het Trias kondigt het [[Mesozoïcum]] aan, bekend als het tijdperk van de dinosauriërs en de eerste vliegende reptielen, de [[pterosauriërs]]. Omdat er nauwelijks fossielen zijn, lijkt de aarde ongeveer vijf miljoen jaar onbewoond. . * Het Trias legt de basis voor de huidige [[biodiversiteit]]. De [[archosauriër]] is de voorloper van de krokodil. In de oceanen veroveren reptielen de top van de voedselketen. Er zijn [[plesiosauriërs]], met hun lange nek en vier vinnen die vroeger ooit poten zijn geweest. En de [[ichthyosauriërs]] lijken op dolfijnen. . ;200 miljoen jaar terug . * De '''vierde uitstervingsgolf''' begrenst [[Trias]] en [[Jura (periode)|Jura]]. Landleven sterft opnieuw: tachtig procent van de soorten, inclusief insecten. Het zeeleven ontsnapt aan de catastrofe die 10.000 jaar duurt. Waarom is nog onduidelijk. Het uit elkaar vallen van het supercontinent Pangea met vulkanisme (toename CO2) lijkt waarschijnlijker dan meteorietinslagen. . ;150-65 miljoen jaar terug [[Bestand:Pangea_animation_03.gif|thumb|550px|Het uiteenvallen van Pangea (pan is grieks voor alles, de Aarde als supercontinent) is veroorzaakt door de [[platentektoniek]].]] [[Bestand:Pangea_continents_and_oceans.svg|thumb|550px|Pangea is niet het eerste supercontinent. Meerdere supercontinenten ontstonden en vergingen.]] . * Het uiteengevallen supercontinent geeft de aarde haar vorm. Continenten zijn omgeven door oceanen, zeestromingen verspreiden water en koelen af en warmen op. Seizoenen bepalen het uitzicht van de landmassa's. . * Diverse dinosauriërs, groot en klein overheersen de aarde als vlees- en planteneter. De reusachtige [[T Rex|T-Rex]] wordt dertig jaar oud en de met veren bedekte [[Anchiornis]] meet dertig centimeter. Kleine [[zoogdieren]] ontwikkelen, ze zijn schuw en verkiezen het nachtleven. In zee jaagt de [[Mosasaurus]], de Maashagedis. Wetenschappers vonden het dier in de Limburgse Pietersberg. . ;65 miljoen jaar terug . * Het is afgelopen met de [[dinosauriërs]] na de [[meteorietinslag]] waarvan de [[Chicxulub-krater]] getuigt. Deze uitstervingsgolf verwoest vijftig procent van het oceaanleven, op land gaan alle niet-vliegende mastodonten waaronder de [[Tyrannosaurus rex|Tyrannosaurus Rex]] ten onder. Een meteoriet van meer dan tien kilometer doorsnee slaat in op de aarde en veroorzaakt een krater van 180 kilometer doorsnede en 30 kilometer diep. In Yucatan, een schiereiland in Mexico, dicht bij het huidige [[Chicxulub]] is wat toen gebeurde te bekijken. Meer dan een miljoen kubieke kilometer stof, puin raken in de atmosfeer en verduisteren de komende seizoenen, de klimaatschokken betekenen het einde van de grote reptielen. Is dit de laatste massaextencties? (dat beweert guido tonelli op p.42.) . * De [[vegetatie]] herstelt zich in de komende miljoen jaar ten voordele van de [[zoogdieren]] ter grootte van een rat, een vos en dieren tot vijftig kilogram.<ref>SENNE STARCKX. ''Er was snel weer leven na de dino-apocalyps. Zoogdieren kregen vrij spel na meteorietinslag''. In: ''De Standaard'', 28.10.2019, p. D8 & D9.</ref> . ;60 miljoen jaar terug . * [[Cricetomys|Hamsterratten]] (Noord-Amerikaanse zoogdieren) bouwen nesten met stenen en takken. Als ze urineren omsluit hun urine het nest als vers geperst glas. Dit is erg waardevol materiaal voor archeologen. Veel planten en dieren stierven uit en hun overblijfselen zijn alleen in deze nesten terug te vinden. . ;31-23 tot 14 miljoen jaar terug * Eerste verschijning op aarde van het geslacht [[Proconsul (geslacht)|Pronconsul]]. Er leven mogelijks honderd soorten mensapen in Afrika en Eurazië. . ;23,04 - 15,99 miljoen jaar terug * Tijdens de geologische periode van het [[Mioceen|Vroeg-Mioceen]] veroorzaken hogere temperaturen bosuitbreiding, er is een overvloed aan bladeren, vruchten, en knollen van [[bedektzadigen]]. De wereld ziet er uit als een 'apenplaneet'. . ;10 - 8 miljoen jaar terug . * Het koelere en drogere klimaat treft de eerste [[mensachtigen]] (mensapen) die zich buiten Afrika bevinden. Omstreeks 8 miljoen jaar geleden zijn er enkel nog mensachtigen in Afrika: de voorouders van de [[gorilla's]], de [[chimpansees]] en de [[bonobo]]. De [[orang-oetans]] blijft in Azië, de [[Sivapithecus]] in Pakistan, sterft uit. . ;7-6 miljoen jaar terug . * [[Chimpansee]] als laatste gemeenschappelijke voorouder. Laatste genetische splitsing van onze afstammingslijn. De [[Sahelanthropus tchadensis]] verschijnt 7 miljoen jaar geleden in [[Tsjaad]] als kandidaat voorouder van de mens. . ;6,1-5,7 miljoen jaar terug . * De [[Orrorin tugenensis]] verschijnt in het uitdrogend bos in Kenia en is het gewoon om te klimmen en op twee benen te lopen en eet bladeren, noten, insecten, wortels, zaden. . ;5,8 - 5,5 miljoen jaar terug . * De [[Ardipithecus kadabba]] . ;4,4 miljoen jaar terug . * De [[Ardipithecus ramidus]] . ;4 miljoen jaar terug . Vierpotigen gaan recht opstaan en brengen meer tijd door op de grond dan in bomen. . . == ♣ == . . = '''♣ SCHEPPING: VERHALEN VERSUS WETENSCHAP''' = [[File:After_Lucas_Cranach_the_Younger_-_The_Fall_of_Man_-_Google_Art_Project_(xwGGm1nz0eIOnA).jpg|thumb|550px|Naar [[Lucas Cranach de jonge]] - The Fall of Man, 1549.]] . {{Citaat|'''De werkelijkheid die aan de geschiedenis voorafgaat, is problematisch. Ze ondergaat de grillen van een speciaal soort meteorologie: de ene keer is het helder weer, de andere keer is het zich alweer beperkt. In dat opzicht lijkt de geschiedenis soms op de landkaarten uit John Maxwell Coetzee's roman Wachten op de barbaren: ze zijn gebaseerd op verhalen van anderen en samengesteld uit verslagen van reizigers die waarschijnlijk niet altijd even betrouwbaar zijn. In die onhelderheid zijn misschien mythes ontstaan waarin werkelijkheid en verbeelding niet van elkaar te onderscheiden zijn.'''|Piet de Moor<ref>PIET DE MOOR. Schemerland. ''Stemmen uit Midden-Europa,'' Van Gennep Amsterdam, 2005, p. 286.</ref>}} . {{Citaat|'''God bewijzen kan je niet. God niet bewijzen kan evenmin. Geloof in God is een keuze, wie het anders zegt, probeert je te bekeren.'''|Reza Aslan}} . '''>>>''' - Hominidae|10 tot 5 miljoen jaar ->> - Australopithecus afarensis|3,2 miljoen jaar ->> - Homo erectus|2,4 miljoen jaar ->> - Vuurdomesticatie|1 miljoen jaar/400.000 jaar ->> - Boog als wapen|70.000 jaar ->> - Neolithische_revolutie|15.000 jaar ->> - Egyptische beschaving|5.000 jaar '''>>>''' . == Zes dagen == De mens (Homo) zoals we onszelf kennen is samen met chimpansees, gorilla's en orang-oetans een deel van de {{Wp|Familie (biologie)|familie}} mensachtigen ({{Wp|Hominidae}}), geen {{Wp|Nageslacht|afstammeling}} zoals anti-Darwinisten zeggen. Zou God het eens zijn met deze uitspraak? Die schept de wereld in zes dagen. Dat is een mooi gemiddelde om een wereld te scheppen. De zevende dag is rustdag. Deze 'weekcyclus' hangt samen met het gedrag van de maan. De Romeinen hebben een week van acht dagen en gaan bij {{Wp|Constantijn de Grote|Constantijns}} bekering (begin vierde eeuw) over naar de zevendaagse cyclus. De Inca's kennen een achtdaagse week en China een tiendaagse. Vijfdaagse weken komen voor bij de Mongolen en de Hettieten. Volkeren zoals die van Bali, Indonesië, Colombia en Bogota kennen driedaagse weken, sommige West-Afrikanen kennen een vierdaagse week. . == Eden of evolutie? == . [[Bestand:Albrecht_Dürer_-_Adam_and_Eve_-_Google_Art_Project.jpg|thumb|550px|De eerste mensen, Adam en Eva door Albrecht Dürer. Adam is de ideale man, aldus de Joodse legenden. Zijn lichaam weerspiegelt de wereld, zijn haar is te vergelijken met bossen, zijn mond is een oceaan, zijn tranen een rivier. Eva is de oermoeder. Beiden staan bij de kennisboom met de slang.]] [[File:Kaïn doodt Abel, RP-P-OB-1287.jpg|thumb|550px|Eva baart twee zonen: Kaïn en Abel. Een broedermoord ligt in het verschiet.]] De bijbel bekoort dit wetenschappelijke tijdperk nauwelijks. Toch deed ze dat duizenden jaren. En scheppingsverhalen, ook dat is geschiedenis. Het is interessant om te zien hoe godsdiensten, religies en sekten lang voor het wetenschappelijke tijdperk het ontstaan van de wereld begrijpen, verklaren of duiden. De verhalen of verklaringen - zowel van wetenschappers als van religieuzen - zijn niet zinloos. Ze hebben betekenis, vertellen iets over het denkkader, de gehanteerde begrippen, mentaliteiten en culturen... Doorgaans nemen twee kampen het tegen elkaar op met voor en tegenstanders waarbij het {{Wp|creationisme}} overtuigd is dat het universum, planten, dieren en mens geschapen zijn door een schepper met een plotse, eenmalige interventie. Hier tegenover staat de {{Wp|evolutietheorie}} van de onbekende Alfred Russel Wallace en de wereldberoemde Charles Darwin. In hun verklaring en de bijstellingen die er op volgden, ligt de klemtoon op evolutie, variatie en verandering van erfelijk materiaal en natuurlijke selectie. 'Een onvolmaakt bijgehouden geschiedenis van de wereld' zo noemt Darwin het fossiele onderzoeksmateriaal dat de reconstructie van het verleden toelaat. En zo komt hij aardig in de buurt van sommige eeuwenoude religieuze interpretaties. Wat te denken van de Joodse interpretatie van het heilig schrift - de Midrasj die vertelt dat Adam een staart had, die God hem afneemt?<ref>HERBERT HAAG, JOE H. KIRCHBERGER & DOROTHEE SÖLLE. ''Vrouwen in de bijbel''. Davidsfonds, Leuven, 1993, p. 25-26.</ref> . == Paradijs == [[Bestand:Queen_of_the_Night_(Babylon).jpg|thumb|550px|Eva is geen uitvinding van het Christendom. De vrouw als oorsprong van het leven vindt zijn oorsprong in veel oudere culturen. De [[Sumer|Soemeriërs]] kennen '[[Inanna]]' (afbeelding), de [[Babylonië|Babyloniërs]] '[[Tiamat (godin)|Tiamat]]' en de [[Egyptenaren]] hebben '[[Isis (godin)|Isis]]'.]] . In de ontstaansmythen van de mensheid, zowel voor de joden en de christenen, krijgen de tuin en het zonlicht een bijzondere rol. 'De aarde was woest en doods en duisternis lag over de oervloed' zo staat in Genesis. De christelijke mens ontspruit in een paradijs waarin die zich geplaatst ziet als een [[Mr. Bean|Mister Bean]] die uit de donkere nacht op de aarde valt: Adam, de eerste schepping van Jahwe God. Dit oud-bijbelse beginverhaal speelt zich af in een tuin. Mattheus laat Jezus vertellen over het onkruid tussen het graan. De landheer gebiedt zijn werkvolk het kruid niet weg te trekken om te vermijden dat ze de vruchtbare tarwe ontwortelen. Het oerverhaal eindigt in het [[Nieuwe Testament]] met Christus' dood in de tuin van [[Golgotha]], waar hij na zijn kruisiging begraven ligt. Het verhaal dat vele eeuwen eerder [[Oude Testament|Oud Testamentisch]] in een tuin begon eindigt hier als een cyclus: alles kan herbeginnen. . Het boek [[Genesis (boek)|Genesis]] beschrijft in hoofdstuk twee van vers 8 tot 25 hoe de schepping tot stand kwam. . {{Citaat|'''8_Daarna legde Jahwe God een tuin aan in Eden, ergens in het oosten, en daarin plaatste hij de mens die Hij geboetseerd had. 9_Jahwe God liet uit de grond allerlei bomen opschieten, aanlokkelijk om te zien en heerlijk om van te eten; daarbij was ook de boom van het leven midden in de tuin en de boom van de kennis van goed en kwaad. 10_Uit Eden stroomt de rivier die water geeft aan de tuin; hij splitst zich in vier armen. 11_De naam van de eerste is Pison, hij stroomt om geheel Chawila heen, waar goud is; 12_ het god van dat land is voortreffelijk; en ook balsemhars en edelstenen worden er gevonden. 13_ De tweede heet Gichon, hij stroomt om geheel Kus heen. 14_De derde heet Tigris; hij loopt ten oosten van Assur. De vierde is de Eufraat. 15_Toen bracht Jahwe God de mens in de tuin van Eden, om die te bewerken en te beheren. 16_En Jahwe God gaf de mens dit gebod: 'Van al de bomen in de tuin moogt ge vrij eten, 17_maar van de boom van de kennis van goed en kwaad moogt ge niet eten, want op de dag dat gij daarvan eet, moet ge sterven.' 18_Jahwe God sprak: 'Het is niet goed dat de mens alleen blijft. Ik ga een hulp voor hem maken die bij hem past. 19_Toen boetseerde Jahwe God uit de aarde alle dieren op het land en alle vogels van de lucht, en bracht die bij de mens, om te zien hoe hij ze noemen zou: zoals de mens ze zou noemen, zo zouden ze heten. 20_De mens gaf dus namen aan al de tamme dieren en aan al de vogels van de lucht en aan al de wilde beesten; maar een hulp die bij hem paste vond de mens niet. 21_Toen liet Jahwe God de mens in een diepe slaap vallen; en terwijl hij sliep, nam Hij één van zijn ribben weg en zette er vlees voor in de plaats. 22_Daarna vormde Jahwe God uit de rib die Hij bij de mens had weggenomen, een vrouw, en bracht haar naar de mens. 23_Toen sprak de mens: 'Eindelijk been van mijn gebeente en vlees van mijn vlees! Mannin zal zij heten, want uit een man is zij genomen.' 24_Zo komt het dat een man zijn vader en zijn moeder verlaat en zich zo aan zijn vrouw hecht, dat zij volkomen één worden. 25_ Zij waren beiden naakt, de mens en zijn vrouw, maar zij voelden geen schaamte voor elkaar.'''|[[Genesis (boek)|Genesis]] 2:8-25.}} . == Vrouw(on)vriendelijk... == De naam 'Eva' is afgeleid van 'leven'. Na de moord op Abel verlaat ze haar moordende zoon niet, zo sterk is ze met het leven verbonden, wat een dubieuze interpretatie toelaat. De oorsprong van haar naam gaat verder terug dan het bijbelverhaal. De [[Sumer|Soemeriërs]] noemen haar '[[Inanna]]', de [[Babylonië|Babyloniërs]] noemen ze '[[Tiamat (godin)|Tiamat]]' en de [[Egyptenaren]] spreken over '[[Isis (godin)|Isis]]', een oerverhaal, een oermoeder dus. In deze oudere culturen is Eva geen 'vat vol zonden' maar de moeder der levenden. De vrouwonvriendelijke toon ontstaat in de Joodse traditie en het latere Christendom van de [[Kerkvader|kerkvaders]]. Die kerkvaders gebruiken de rib en de appel als symbolen voor Eva's minderwaardigheid op intellectueel, lichamelijk en zedelijk vlak. De Joodse traditie ziet Eva evenmin gelijkwaardige als Adam: ze ontspruit uit zijn lichaam. 'Niet uit zijn hoofd opdat ze niet trots zou worden, niet uit zijn oog opdat ze geen begerige blikken om zich heen zou werpen, niet uit zijn oor opdat ze geen luistervink zou worden, niet van zijn mond opdat ze geen kletskous zou worden, en niet van zijn voet opdat ze niet zou rond dwalen. Maar van een kuis deel van zijn lichaam; en toen God haar maakte, sprak hij tot ieder lichaamsdeel; 'Wees kuis, weest kuis!' Ondanks deze behoedzaamheid heeft de vrouw vele van die eigenschappen gekregen, die God haar niet wou geven: menige vrouw is trots, Sara luisterde in het geheim mee, Rachel benijdde Lea en Eva greep naar de verboden vrucht.'<ref>HERBERT HAAG, JOE H. KIRCHBERGER & DOROTHEE SÖLLE. ''Vrouwen in de bijbel''. Davidsfonds, Leuven, 1993, p. 10-31.</ref> Dit maakt het boek Genesis niet alleen tot een verhaal over het verlies van de onschuld, het is een vrijbrief voor vrouwenhaat.<ref>DAVID GRAEBER & DAVID WENGROW, vertaald door Rogier van Kappel en Bart Gravendaal. ''Het begin van alles. Een nieuwe geschiedenis van de mensheid'', Maven, Amsterdam, 2022, p. 261.</ref> Het (vroege?) christendom plaatst op die manier de vrouw en bij uitbreiding de seksualiteit in een slecht daglicht.<ref>GEORGES DUBY. ''Ridder, vrouw, en priester. De middeleeuwse oorsprong van het moderne huwelijk,'' H.J.W. Becht, Amsterdam, 1985, p. 42-44.</ref> Later plaatst het Christendom Eva naast Maria en corrigeert ze tot de zachtmoedige. . [[Bestand:Oer-Weimarer_Musenhof.jpg|thumb|550px|De Duitse schrijver en filosoof Friedrich Schiller (1759-1805) leest voor in een park buiten [[Weimar (Thüringen)|Weimar]]; Wieland en Herder zitten links, [[Johann Wolfgang von Goethe|Goethe]] staat rechts bij de pilaar. Schilderij uit 1860 door Theobald von Oer.]] == Of hét moment in de wereldgeschiedenis? == De Duitse literator [[Friedrich Schiller]] (1759-1805) uit Weimar ziet de zondeval als 'het gelukkigste moment van de [[wereldgeschiedenis]]'. 'Zonde' en 'val' gebruikt de bijbel niet. Het woord 'verdrijven' wel. Het uitdrijven van de ''vrucht'' is een fase bij de geboorte, het ontstaan van iets. De moederschoot die adem, vocht en voedsel voorziet, is niet langer. Hier start het leven, de inspanning. God verdrijft het koppel uit het paradijs omdat ze zelf God willen zijn. De [[zondeval]] is echter niet het einde van het paradijs. De bijbel vermeldt nergens dat het paradijs verdwijnt. Aldus maken de afstammelingen van Eva en Adam er fantastisch paradijselijke voorstellingen van, om er naar te zoeken, wat een soort symbolische start van het nomadisme betekent; een rondtrekkend kuddebestaan, dat het grootste deel van het menselijk bestaan uitmaakt. Als het nomadische bestaan als jager-verzamelaar zich op de tijdlijn van 2,5 meter -toch ruim de breedte van een klassiek schoolbord- uitstrekt, dan is het supplement van het [[Sedentarisme|sedentair]]e bestaan hooguit één centimeter. De vroegste nomaden onder hen, de [[Homo habilis]] en de [[Homo rudolfensis]] leven 2,4 miljoen jaar terug. Hun opvolgers - [[Homo erectus]], [[Homo heidelbergensis]], de [[Neanderthaler|Homo neanderthalensis]] - overleven eveneens van de jacht en het voedsel verzamelen. Net zoals Adam en Eva ontdekken zij bij het verlaten van het paradijs het koude en het harde leven, ontdekken ze zichzelf en leren ze leren. De prehistorische rivaliteit tussen het nomadische natuurleven en de sedentaire cultuur, symboliseert de bijbel met de rivaliteit tussen Kaïn en Abel. Deze broedermoord kent haar mythologische oorsprong in het conflict tussen de herder Abel die tegenover Kaïn staat. Kaïn, de hoefsmid, de boer is afhankelijk van zijn akker en komt in conflict met de rondzwervende nomaden (12.000-10.000 jaar geleden). Na de moord op Abel is Kaïn even verdoemd tot een zwervend bestaan, maar niet veel later bouwt hij de eerste stad die de bijbel vermeldt, met de naam [[Henoch]]. Het verhaal illustreert moeizame sedentatie en de daaropvolgende verstedelijking die niet over een nacht ijs gaat. Henoch is de naam van een zoon van Kaïn. Hij leefde volgens de mythologie 365 jaar, wat verwijst naar de kennis van de kalender en het bestaan van het schrift. Op zijn beurt is Henoch een voorvader van Noach, die de zondvloed meemaakt en overleeft. Schattingen en hypotheses brengen de bijbelse zondvloed in verband met de neolitische revolutie en het einde de laatste ijstijd die het waterpeil in de Middellandse zee en in de Zwarte zee met ongeveer 120 meter doet stijgen. Een precieze datum? Schattingen lopen uiteen van zo'n 9.400 tot 7.600 jaar geleden. Ook de Griekse mythen en sagen spreken van deze oer-catastrofe in de vorm van een overstroming: 'Aldus stroomden de wateren over het open veld, over huizen en tempels heen, spoelden bezaaide velden weg en rukten planten en bomen uit.'<ref>GUSTAV SCHWAB. ''Griekse mythen en sagen''. Het Spectrum, Utrecht, 1993, p. 14.</ref> == Lilith == [[File:Maler der Grabkammer des Sennudem 001.jpg|thumb|550px|Ploegen, omstreeks 1200 V.C.]] Wat minder bekend is, is dat [[Eva (persoon)|Eva]] als eerste vrouw ter wereld een voorganger heeft. Adams eerste vrouw is [[Lilith]]. De [[joodse mythologie]] stelt haar voor als een [[demon]]ische dame en mogelijk is dit gebaseerd op [[Lilitu]] uit de [[Mesopotamische mythologie]]. Lilith symboliseert ziekte, nacht, duisternis, verleiding, kindermoord, buitenechtelijke affaires... kortom de zonde. Een verhaal gaat dat Adam Lilith wil bewerken alsof hij een akker ploegt. Niet dat Adam een sedentaire boer is, maar als sedentaire boeren het verhaal later optekenen (wat waarschijnlijk is), verwijst dit naar de mannelijke spierkracht die vereist is bij het zaaien en ploegen en de vrouwelijke vruchtbaarheid. Door Lilith te behandelen als een akker met een voor waarin hij zijn zaad plant, wil Adam de vrouw onderwerpen, een onderdanigheid die Lilith niet ziet zitten. Ze vlucht krijsend weg en ziet Adam nooit terug. [[Ester Boserup]], een Deense economiste toonde in 1970 aan dat overal ter wereld de technologie om akkers of tuinen te bewerken, de positie van de vrouw en de genderhiërarchie gaat bepalen. Tijdens de nomadische periode is er geen van specialisatie, de semi-nomadische periode en het begin van de sedentatie introduceren een geslachtelijke opdeling van de arbeid: vrouwen schoffelen en scheppen tot mannen de voedselproductie gaan controleren en domineren. Die komt er bij de uitvinding van de ploeg. Die vereist kapitaal, bovenlijfkracht (om de ploeg te trekken of het trekdier te mennen) wat zich niet laat combineren met kinderzorg. Daardoor krijgen mannen macht over de economie, de politiek, de seksualiteit... en het leidt tot de vrouwelijke voorkeur voor mannen met status (onder nomaden speelde dit niet) om haar overlevingskans en die van haar kroost te verhogen: niets is kwetsbaarder dan een zwangere vrouw of een vrouw omgeven door een nest kinderen.<ref>GAIA VINCE, p. 255-256.</ref> . . [[Bestand:Australopithecus afarensis („Lucy) Rekonstruktion.jpg|thumb|550px|Vier miljoen jaar geleden verschijnt de [[Australopithecus afarensis|Australopithecus Afarensis]] in Afrika. Lucy is een soortgenote maar geen tijdgenote. [[Australopithecus afarensis|Lucy]] leefde 3,2 miljoen jaar geleden en stierf in de regio [[Ethiopië]]. Ze is ontdekt in 1974 en genoemd naar de hit van The Beatles [[Lucy in the Sky with Diamonds]], uit 1967. Het nummer verscheen op het legendarische album [[Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band]]. De elpee stelt The Beatles voor als de groep Sergeant Pepper's Lonely Hearts Club Band. De extravagante hoes is beroemd om zijn fotocollage. Aanvankelijk, in de niet gedrukte collages, stond Adolf Hitler tussen het bonte gezelschap. Helaas heeft Wikipedia in ons taalgebied geen rechten op de foto. Die kan je bekijken op de Engelstalige versie. Op de laatste rij herkennen we onder meer [[Carl Jung]] (7de van rechts), [[Edgar Allan Poe]] (8), [[Fred Astaire]] en [[Bob Dylan]] (15). Op de voorlaatste rij [[Aldous Huxley]] (18), [[Dylan Thomas]] (19), [[Marilyn Monroe]] (25), [[Stan Laurel]] (28), [[Oliver Hardy]] (30), [[Karl Marx]] (31), [[H. G. Wells]] (32), [[James Joyce]] (34A, nauwelijks te zien, onder Bob Dylan). Op de derde rij: staan [[Marlon Brando]] (39), [[Oscar Wilde]] (41), [[David Livingstone]] (44), [[Johnny Weissmuller]] (45), [[George Bernard Shaw]] (48), [[Lewis Carroll]] (52) en [[Lawrence of Arabia]] (53). Op de eerste rij zien we de wassen beelden van The Beatles, [[Shirley Temple]] (58), [[Albert Einstein]] (61), [[Bette Davis]] (65A), [[Marlene Dietrich]] (67) en nogmaals [[Shirley Temple]] (71).]] == Van Lucy tot Homo habilis == [[Bestand:Screenshot Homo habilis.png|thumb|550px|Zo zag de Homa habilis er uit, denken we. De Homo habilis dook op een miljoen jaar na Lucy, 2,2 miljoen jaar geleden.]] . ;4 miljoen jaar terug . * De mensachtige [[Australopithecus]] verschijnt in Afrika. . ;3,2 miljoen jaar terug . * De mensachtige [[Australopithecus afarensis|Lucy]] leeft en sterft in de regio die we nu [[Ethiopië]] noemen. We kennen haar sinds 1974 en ze is genoemd naar [[Lucy in the Sky with Diamonds]]. . = '''PALEOLITHICUM''' = . {{Citaat|'''It is not the strongest of the species that survives, nor the most intelligent. It is the one that is most adaptable to change.'''|[[Charles Darwin]]}} . ;2,6 miljoen jaar terug . * Het [[Paleolithicum]] start en twee miljoen jaar terug start het [[Pleistoceen]]: een gematigd warm klimaat ([[Interglaciaal|interglacialen]]) wisselt af met zeer koude periodes, de glacialen of de '[[ijstijden]]'. De glacialen vormen de ijskappen en doen de zeespiegel dalen, zeeën worden land, het landschap bestaat is een [[Arctisch|arctische]] [[steppe]] of [[toendra]]. In de warmere fasen komt er bebossing. De afwisseling van warm en koud zorgt voor het uitsterven van plant- en diersoorten én versnelt de evolutie van dieren die zich aanpassen: woelmuizen en de [[mensachtigen]]. . * Het Pleistoceen eindigt 10.000 jaar geleden en is in vier fasen in te delen: het Vroeg-Paleolithicum, het Midden-Paleolthicum, het Jong-Paleolithicum en het Epipaleolicthicum (deze laatste aanduiding wijst op de overgangsfase tussen het Paleolithicum en het Mesolithicum omdat er in deze cultuurfase nog een ijstijd voorkomt - die verdwijnt immers niet over met dezelfde snelheid). . . == Het Vroeg-Paleolithicum (2 miljoen tot honderdduizend jaar terug) == . ;2,5 miljoen jaar terug . * Eerste stenen werktuigen. Hier, in dit vroege [[paleolithicum|paleolithicum]] is de [[jager-verzamelaar]] een meesterlijk [[roofdier]] die het biologisch evenwicht in zijn omgeving niet verstoort (dat kan van de huidige mens, sinds de Industriële Revolutie niet gezegd worden). Geleidelijk aan verandert dat naarmate de mens de omgeving en de technologie meer beheerst. Hoe paradoxaal ook, de toenemende beheersing van vuur, de beheersing van de planten- en de dierenwereld, verhoogt de menselijke afhankelijkheid en zijn kwetsbaarheid. Die kwetsbaarheid houdt de mens angstvallig verborgen, want de vuur- en dierafhankelijkheid zijn de achillespees van de (huidige) samenleving. Wie vuur zegt, denkt aan gezelligheid of aan natuurrampen. [[Kerncentrale]]s, de [[elektriciteitsdistributie]] en hun afgeleiden blijven buiten beeld. Wie aan dieren denkt, denkt aan huisdieren of exotische beesten. Veefokkerijen, kippenkwekerijen en de [[Slachterij|abattoirs]] blijven onbelicht, tenzij bij een [[gekke koeienziekte]] of een dioxinecrisis die een [[morele paniek]] oproept. Dat de [[veeteelt]] veertig procent meer bijdraagt aan het [[broeikaseffect]] dan de transportsector en de hoofdoorzaak is van de [[klimaatverandering]] zeggen we ook liever niet. . ;2,4 miljoen jaar terug . * De mensensoorten [[Homo habilis]] en [[Homo rudolfensis]] verschijnen in Oost-Afrika. . ;2-1,8 miljoen jaar terug . * Verspreiding van de mens vanuit Afrika naar Eurazië. Dat laten fossielen zien in de Spaanse grotten van [[Atapuerca (opgraving)|Atapuerca]], in het Engelse [[Norfolk (graafschap)|Norfolk]] en het Georgische [[Dmanisi-mensen|Dmanisi]]. . * Evolutie in verschillende mensensoorten. . * In Zuid-Afrika is in een klomp rode jaspis door verwering een gezicht ontstaan. Iemand nam het mee als 'oudste kunstwerk ter wereld.' . ;1,9 - 1,8 miljoen jaar terug . * De [[homo erectus]] (de rechtopstaande mens), de [[Homo heidelbergensis|heidelbergensis]] & de [[Neanderthaler|neanderthalensis]] leven van jacht, visvangst en verzamelen. . ;1,7 miljoen jaar terug . * Het garen van voedsel gebeurt bij natuurlijke warmtebronnen, voor de vuurdomesticatie is het nog te vroeg. . [[Bestand:Homo sapiens neanderthalensis-Mr. N.jpg|thumb|550px|Reconstructie van de [[Neanderthaler]].]] . [[Bestand:Homo_heidelbergensis_-_forensic_facial_reconstruction.png|thumb|550px|Reconstructie Homo Heidelbergensis die 1,9 miljoen jaar terug leefde.]] === Homo erectus === De homo erectus onderscheidt zich van zijn voorgangers omdat hij en zij... 1. rechtstaan en ver kunnen kijken; een evolutie die te maken heeft met de overgang van een [[Bos (vegetatie)|bos]]- naar [[steppe|steppelandschap]]. . 2. op twee benen lopen; . 3. de handen vrij hebben (vuur dragen!); . 4. een rondere schedel hebben; . 5. over grotere hersenen beschikken (dankzij het eten van gekookt of warm voedsel vergt de spijsvertering minder energie en komt meer energie vrij voor de hersenen gaat een hypothese); . [[Bestand:Sangiran_17-01.JPG|thumb|550px|De Afrikaanse "erectus"-vondsten worden als een aparte soort beschouwd: de ''[[Homo ergaster]]''. De naam ''Homo erectus'' blijft voorbehouden aan de Aziatische tak. Europese "Homo erectus-achtige" vondsten komen nu onder de ''[[Homo antecessor]]''. Niet alle [[Paleoantropologie|paleoantropologen]] zijn het hier mee eens en beschouwen de H. Ergaster en de H. Erectus als soortvariaties.]] . === Vuurdomesticatie en taalontwikkeling === [[Bestand:Piero_di_Cosimo_-_The_Myth_of_Prometheus_-_WGA17652.jpg|thumb|550px|De Prometheusmythe door [[Piero di Cosimo]], 1515. Als de goden de gaven en de talenten uitdelen, komt de mens er bekaaid van af. Althans toch in vergelijking met de dieren. Het menselijke overlevingsinstinct en zijn natuurlijke verdediging zijn ronduit triest. En omdat de Griekse goden de mens in de steek laten, steelt [[Prometheus]] het vuur bij de Olympische goden. Hij schenkt het aan de mensen om metaal te bewerken en een technische beschaving te ontwikkelen. Prometheus is techniek, een leraar en een uitvinder die de mensen vooruit leert zien, die de mens leert inschatten welke gevaren er op hem af komen bij het bouwen van huizen of boten en dat zint oppergod [[Zeus]] niet. Die straft Prometheus en kluistert hem aan de [[Kaukasus]] waar een adelaar elke dag zijn lever eet. 's Nacht groeit de lever aan. De straf zou eeuwig duren maar [[Herakles]] bevrijdt hem. De mens zelf straft Zeus met de komst van Pandora. 'Zij verscheen te midden van de argeloze mensen en vond alom bewondering. (...) Nauwelijks was de deksel van Pandora's doos geopend, of allerhand ziekten, rampen en smarten volgen eruit en verspreidden zich bliksemsnel onder de mensen.'<ref>GUSTAV SCHWAB. ''Griekse mythen en sagen.'' Het Spectrum, Utrecht, 1993, p. 11.</ref> De vuurdomesticatie, de sleutel tot de menselijke gereedschapskist, kent een lange voorgeschiedenis: 1. fysiek is het het rechtop lopen een voorwaarde, want men moet de handen vrij hebben om het vuur te dragen, 2. mentaal is het vermogen om vooruit te denken van belang zodat er altijd brandstof is. De gevolgen van de vuurdomesticatie zijn niet te overzien. Mensen geven het landschap vorm, sociaal gezien brengt het vuur mensen samen en brengt het een leerproces op gang (cultuur, het doorgeven van verhalen bij het kampvuur), het verhitten maakt voedsel beschikbaar dat anders oneetbaar is. Andere toepassingen zijn militair van aard. Het allerbelangrijkste gevolg is dat de mens er in slaagt om onleefbare ecosystemen te bevolken die zich zonder het vuur nooit laten ontsluiten. Het maakt de uittocht uit Afrika mogelijk, eerst door de Homo Erectus en honderdduizenden jaren later door de Homo Sapiens, een uittocht die met een gemiddelde snelheid van één kilometer per jaar verloopt.<ref>JOOP GOUDSBLOM. ''Het regime van de tijd.'' Meulenhof, Amsterdam, 1997, p. 58; GAIA VINCE, p. 56-57.</ref>]] [[Bestand:Feuerreiben.gif|thumb|Houtwrijving om vuur te maken met een vuurploeg]] * Vuurslaan: [[vuursteen]] en [[vuurslag]]; * Houtwrijving: [[vuurboor]], [[vuurboog]], [[vuurploeg]], [[vuurkoord]] en [[vuurzaag]]; * [[Tondel]]doos: een doos met vuursteen en een licht ontvlambare stof, [[tondelzwam]]; * [[Brandglas]]: lichtontsteking met een positieve [[Lens (optica)|lens]]; * [[Lucifer (vuur)|Lucifer]] of [[zwavelstok]]. . . ;1,5 miljoen jaar terug . * Taalkundigen denken dat de [[Homo erectus]] taalvaardig is gezien zijn breinproportie. . ;1 miljoen jaar - 800.000 jaar terug * De [[Vuur|vuurdomesticatie]] begint. De oudste sporen die de vuurdomesticatie documenteren - verkoolde planten en dierenresten - zijn gevonden in [[Zuid-Afrika]], diep in een grot, wat een blikseminslag uitsluit. . ;900.000 jaar terug . * De Homo erectus is in [[Javamens|Java]]. Hij heeft wellicht geen verwantschap met de erectus in Afrika. De data kunnen volgens de bron nogal variëren. . === Inleefoefening I === . Vergeet de ''[[Bright_Lights,_Big_City_(film)|Bright lights, big city]]'' en de Donald Fagen-(j)achtige [[The Matrix|matrixwereld]] van het [[lesrooster]], het uurrooster, het arbeidsschema, de vertrek- en aankomsttijden van treinen en metro’s en probeer deze historische inleefoefening. Hoe was het om te leven in een wereld zonder wetenschap? Het idee dat een wetenschap met enige autoriteit de natuurverschijnselen verklaart, verbanden legt tussen die verschijnselen en de menselijke technologie hiermee in verband brengt, ontspringt pas met het denken van [[Francis Bacon (wetenschapper, 1561)|Francis Bacon]] (1561-1626), [[René Descartes]] (1596-1650) en [[Isaac Newton]] (1643-1727).<ref>HAN VAN RULER. ''Descartes anno 2010: sjablonen, thema's & toekomst.'' In: ''De Bibliotheek Descartes, band I''. Boom, Amsterdam, 2010, p. 9-54.</ref> . Keer terug uit een maatschappij van plastic en siliconen naar een wereld van koper en hout, een wereld waarin de vuurvaardige, taalgebruikende, vooruit denkende en samenwerkende mens zich onderscheidt van zijn naasten, de dieren die overleven op drie elementen: water, lucht en aarde. Als die eeuwenoude soortgenoten het vierde element leren beheersen, komt de evolutie van de mens op kruissnelheid: de voedselbereiding, het ontginnen van gronden, dieren op afstand houden… behalve de toegenomen veiligheid creëert de [[Vuur|vuurdomesticatie]] het sociale en het culturele leven. Vuur brengt mensen bij elkaar en is aldus sociaal. Het zet mensen aan om de vuurvaardigheid door te gegeven. En dat is cultuur. Bij de jacht op [[Mammoeten|mammoeten]] en [[Holenbeer|holenberen]] gebruikt hij werpwapens, verplaatst hij vuur, leeft hij in groep, hij denkt wat komen gaat en communiceert. Een vaste verblijfplaats is hem echter vreemd... . Een groep jagers en verzamelaars bestaat doorgaans uit vijftien tot dertig mensen die overleven in een jachtgebied van enkele honderden vierkante kilometer. Sinds de laatste ijstijd groeit het aantal kuddes en slinken de jachtgebieden.<ref>Over de relatieve gendergelijkheid bij nomadische groepen zie: GAIA VINCE. ''Vuur, taal, schoonheid, tijd', p. 201. Aanvullen.</ref> . . ;750.000 jaar terug . * De [[Homo erectus]] is in [[Pekingmens|China]]. We noemen hem de [[Pekingmens]]. DNA toont een wereldwijde verwantschap van de Chinezen met de rest van de mensheid en dat alle mensen afstammen van een groep [[Homo sapiens sapiens]] van enkele honderden individuen. . ;700.000 jaar terug . * Op Java zijn versierde schelpen te vinden. . ;600.000 jaar terug . * De [[Homo Sapiens]] splitst zich af van de [[Neanderthaler]]. De mens krijgt niet alleen een 'vriendelijker' gezicht, hij wordt ook vriendelijker. Het gezicht verkleint, verplat en de ogen zijn uitgesproken. Zware wenkbrauwen verdwijnen. Sommige onderzoekers (in dit geval de Belgische [[antropoloog]] Cederic Boeckx aan de universiteit van Barcelona) leiden hieruit een verhoogde samenwerkingsvaardigheid af.<ref>SENNE STARCKX. ''Opzij hond, kat en paard: de mens was de eerste die werd getemd.'' In: ''De Standaard'', 6.12.2019, p. D4.</ref> Ze vergelijken deze ontwikkeling met het [[Williams-Beuren syndroom|syndroom van Williams-Beuren]]. . ;500.000 jaar terug . * De genetische basis van wat wij nu de mens noemen, komt tot stand. . * De oudste getuigen van menselijke aanwezigheid in de omgeving van [[Luik (provincie)|Luik]]. Het gaat om enkele stenen werktuigen, gebruikt door nomadische jager-verzamelaars die het toendrawild volgen. . ;500.000-200.000 jaar geleden . * De [[Homo heidelbergensis]] . ;450.000-160.000 jaar terug . * Calais en Dover vormen één smalle bergrug van kalksteen. Na de ijstijden vindt het smeltwater van Scandinavië tot Schotland en de noordelijke Noordzee zijn uitweg langs deze bergrug. Golven werken zich uit op de zachte kalksteen en doet kalkkliffen en een zeestraat, het [[Nauw van Calais (zeestraat)|Nauw van Calais]] ontstaan. De kloofvorming gaat door tot op vandaag. . ;400.000-300.000 jaar terug . * De vuurdomesticatie is gekend en verbreid. . * Neanderthalers evolueren in het Midden-Oosten en Europa. . * Homo Sapiens evolueert in [[Oost-Afrika]], een gebied dat nu [[Ethiopië]] noemt. . ;300.000-150.000 jaar terug . * Vroeg ''moderne'' [[homo sapiens]], de recente vondst van een schedel in Marokko toont aan dat Homo sapiens niet 'plots' ontstond in een kerngebied zoals vaak aangenomen, maar zich geleidelijk ontwikkelt. 'Er is geen tuin van Eden in Afrika', zegt onderzoeker Jean-Jacques Hublin van het [[Max Planck Instituut]] voor Evolutionaire Antropologie in [[Leipzig]] aan [https://www.volkskrant.nl/wetenschap/verrassing-oudste-homo-sapiens-ooit-leefde-in-marokko-niet-ethiopie~b36faa34/ De Volkskrant]. 'De tuin van Eden ís Afrika.' De moderne mensen verschenen in heel Afrika, van de Kaap tot Marokko. Sommige populaties bleven tot honderdduizenden jaren van elkaar gescheiden, andere vermengen zich. 'Het "volledig pakketje" van wat volgens ons specifieke kenmerken van homo sapiens zijn, begin pas echt vorm te krijgen tussen 100.000 en 40.000 jaar geleden. (...) We hebben dus geen vertakkende lineaire stamboom met één enkele stam, maar verdeelde Afrikaanse wortels.'<ref>PATRICK ROBERTS, vertaald door Bep Fontijn. ''Jungle. Een nieuwe geschiedenis van tropische bossen, de wereld en onszelf,'' Nieuw Amsterdam, 2021, p. 128-129.</ref> . ;150.000-120.000 jaar terug . * De mens (de [[homo sapiens sapiens]]) verspreidt zich uit Afrika naar het noordoosten naar Azië en Europa. Tussen 125.000 - 60.000 komt hij aan in Eurazië, 40.000 jaar geleden in Australië, en 15.000 jaar geleden in Amerika. Meer afgelegen eilanden zoals Hawaï, Paaseiland, Madagaskar en Nieuw-Zeeland raakten bevolkt tussen de jaren 300 en 1280. . ;140.000 jaar terug . * De [[Homo Erectus]] verdwijnt. Hij ontstond 1,9 miljoen jaar geleden. . ;110.000 jaar terug . * De mens verspreidt zich uit Afrika naar het zuidwesten, naar Oceanië. . ;Kijken <gallery widths="155" heights="190"> Bestand:Australopithecus sediba.JPG|[[Australopithecus]], 4,3 tot 2 miljoen jaar geleden. Bestand:Homo habilis.jpg|Homo Habilis, 2,2 tot 1,5 miljoen jaar geleden, Oost-Afrika. Bestand:Homme de Tautavel.jpg|Homo erectus 1,9 miljoen tot 400.000 jaar geleden.|Homo erectus, reconstructie. Bestand:Pithecanthropus-erectus.jpg|Vondsten van [[Eugène Dubois]] waarbij hij de ''Pithecanthropus erectus'' of de [[Javamens]] beschrijft. Bestand:Homo heidelbergensis-Cranium -5.jpg|Homo Heidelbergensis, 500.000 tot 200.000 jaar geleden. Bestand:Biface de St Acheul MHNT.jpg|Vuistbijl uit het [[Acheuléen]]. Bestand:Neanderthal and homo sapiens sapiens.jpg|Een [[Neanderthaler]] en een [[homo sapiens sapiens]]. Bestand:Spy_Skull.jpg|[[Mens van Spy|De mens van Spy]], 40.000 jaar geleden. File:Ice_age_fauna_of_northern_Spain_-_Mauricio_Antón.jpg|[[Megafauna]] van het late Pleistoceen. Bestand:Skull_pekingman.jpg|De [[Pekingmens|Pekingman]] </gallery> . == Het Midden-Paleoliticum (100.000 tot 37.000 jaar terug) == . ;100.000 jaar terug . * De eerste sporen van wat we cultuur noemen duiken op. . ;80.000 jaar terug . * Sporen op een strand in [[Normandië]] in [[Le Rozel]] tonen voetsporen van Neanderthalers en hun kinderen en vuurresten. De Neanderthal-voeten blijken breder dan die van mensen, vooral in het midden. Hun lichaamslengte wordt geschat tot 185 centimeter. De groep bestond uit maximaal 14 Neanderthalers. . ;80-73.000 jaar terug . * De oudste grotkunst ter wereld is te vinden in het zuidelijkste punt van Zuid-Afrika. In de [[Blombosgrot]] is niet figuratieve kunst gevonden, er is niets afgebeeld. In deze grot kwam de oudste halsketting van vijfenzestig druppelvormige strandschelpen aan het licht. De laatste dragers deden dat 75.000 jaar geleden, dat wijzen de okersporen uit. [[Bestand:Reproduction_cave_of_Altamira_01.jpg|thumb|550px|Deze tekeningen in [[Altamira (grot)|Altamira]] zijn in 1879 ontdekt. Schildertekeningen zoals deze zijn uitzonderlijk en hebben functies om te overleven op cultureel, sociaal, didactisch en economisch vlak. In 1890 onderzocht de eigenaar de grot en vond er vuistbijlen, pijlpunten, stenen messen en naalden en bewees dat de tekeningen geen namaak zijn, maar 15.000 jaar oud. In 2017 vond een internationaal onderzoeksteam op het [[Indonesisch|Indonesische]] eiland [[Sulawesi]] (in het [[Maros-Pangkep-karstgebergte]]) een schilderij van een jachtpartij van minstens 43.900 jaar geleden. Eerder vonden ze op [[Kalimantan]] op [[Borneo]] 40.000 jaar oude afdrukken. Op hun vondst van 2017 is te zien hoe mensen twee wrattenzwijnen en vier dwergbuffels in het nauw drijven met touwen en speren. Is dit meer dan vier meter brede jachttafereel het oudste ter wereld? In Europa zijn de oudste grotschilderijen 40.000 jaar tot 65.000 jaar oud. De [[Löwe-mann]], een mythisch wezen van dertig centimeter dat een mens met een leeuwenkop voorstelt, gaat terug op 40.000 jaar geleden. De geschilderde ladders, stippen en contouren van handafdrukken op Spaanse grotten, gaan terug op 65.000 jaar geleden, kort nadat de [[Neanderthaler]] Europa is binnengewandeld (op de Homo Sapiens is het in Europa nog 20.000 jaar wachten.<ref>ROBERT MACFARLANE, vertaald door Nico Groen en Jan Willem Reitsma. ''Benedenwereld. Reizen in de diepe tijd'', Athenaeum - Polak & Van Gennep, Amsterdam, 2019, p. 25.</ref> Lang zijn ze voorgesteld als simpele, ruw, gebolsterde verwanten van de moderne mens. Niettemin beschikken de neanderthalers over een vergelijkbaar brein dat hen in staat stelt tot cultuur. Ze maken handige stenen en bijlen, messen, beschilderen hun juwelen. Onderzoekers leiden hieruit een religieus bewustzijn af. Evengoed kan het om primitieve camouflagetechnieken bij de jacht gaan. De oudste grotkunst is te vinden in de [[Zuid-Afrika|Zuid-Afrikaanse]] [[Blombosgrot]]. Ze is niet figuratief (er is niets afgebeeld) maar ze dateert van 73.000 jaar geleden.]] . ;70.000 jaar terug . * Intrede [[Homo Sapiens]]. Start hier de ''geschiedenis'' van de mens, zoals [[Yuval Noah Harari]] beweert? [[Yuval Noah Harari]] bespreekt drie revoluties: 1. De cognitieve revolutie (70.000 jaar geleden); 2. De agrarische revolutie (12.000 jaar terug) en de; 3. Wetenschappelijke (500 jaar geleden). Het is mijn ambitie om de cognitieve revolutie vroeger dan Harari te dateren en in verband te brengen met de vuurdomesticatie die teruggaat op bijna één miljoen jaar terug.<ref>HARARI, YUVAL NOAH, vertaald door Inge Pieters. ''Sapiens. Een kleine geschiedenis van de mensheid.'' Thomas Rap, Amsterdam, 2018, p. 11-12.</ref> . * De [[Toba (vulkaan)|Toba]]-uitbarsting zorgt voor een jarenlange vulkanische winter. . * De eerst vertelde verhalen werken als een cognitieve revolutie die een culturele geheugenbank mogelijk maakt. Het verhaal werkt in de hersenen als een 'contextuele infrastructuur' om feiten te ordenen, te begrijpen, te delen en vooral te herinneren. Info in verhaalvorm is tweeëntwintig keer beter te onthouden dan een opsomming omdat een verhaal alle relevante hersendelen activeert, niet alleen de taalcentra. . ;70.000 tot 12.000 jaar terug . * De laatste ijstijd zorgt voor een lage zeespiegel. Het Kanaal en de Noordzee liggen er voor de laatste keer droog bij. Tussen Engeland en het Europese vasteland is geen barrière. Het Kanaal is een uitgestrekte ijzige toendra met een zuidwestwaarts stromende rivier die uitmondt in de Atlantische Oceaan. . ;64.000 jaar terug . * Een grottencomplex in het Noord Spaanse Baskenland - Cantabrië tonen de El Castillo-grotten decoratieve sporen (grotschilderingen en stempelwerk) van de Neanderthaler en de mens. Tijdens de laatste ijstijd is de labyrintische grot hun toevluchtsoord. . ;60.000 jaar terug . * In een grot aan de kust van Kenia, Panga ya Saidi gebruiken mensen pigmenten en maken ze schelpkralen. . ;60.000 - 45.000 jaar terug * De menselijke migratie uit Afrika naar Europa en Eurazië start (andere bronnen beweren dat dit veel vroeger gebeurden). Daar stuitten ze daar op andere bevolkingsgroepen zoals Neanderthalers die er al tienduizenden jaren wonen en de [[Denisovamens|Denisovamensen]]. Die verschillen weinig van het Afrikaanse menstype maar ze zijn toch anders. Na het uitsterven van die bevolkingsgroepen is slechts nog één enkel menselijk ‘wij' op aarde. Het Europese continent blijft dunbevolkt. . ;50.000 jaar terug * In het Spaanse [[El Sidron]] zijn er sporen gevonden van een Neanderthalgroep van zeven volwassenen en drie kinderen. * Sapiens koloniseren Australië, de [[megafauna]] sterf er uit. . ;45.000 jaar terug * Een stamoudste voorziet zijn verhaal van een illustratie: het [[Celebeswrattenzwijn]]. . ;40.000 jaar terug * De [[Neanderthalers]] zijn duidelijk aanwezig in in Europa en in het [[West-Vlaams Heuvelland|Heuvelland]]. Op de [[Kemmelberg]] in [[Heuvelland (gemeente)|Heuvelland]] en in [[Veldwezelt-Hezerwater]] laten ze meer dan 200 artefacten liggen: [[vuistbijl|vuistbijlen]] in [[vuursteen]], messen, boordschrabbers, [[Levalloistechniek|Levalloisspitsen]], [[Le Moustier |Moustierspitsen]]. Wilde [[mammoeten]], oerrunderen, [[rendieren]] en wilde paarden, de [[wolharige neushoorn]] jaagden ze op en verneden ze waarschijnlijk ter plekke om in hun tijdelijke, nomadische kamp klaar te maken. Van de tentenkampen zijn geen sporen gevonden. * Spy Skull, een Neanderthalerschedel uit [[Spy]] nabij Namen. * De Homo Sapiens doorkruist onze regio en produceert kunst. . ;40.000 - 35.000 jaar terug . * De paleolithische kunst en de "culturele explosie" van de [[Homo sapiens]] stimuleren het taalvermogen en brengen hem op een (wat dat ook moge zijn) 'hogere graad van beschaving'. . ;40.000 - 30.000 jaar terug . * Het semi-nomadisme ontstaat waarbij diverse jagers-verzamelaars zoeken naar nieuwe organisatievormen: de kleinschalige stam functioneert tijdens het jachtseizoen of bij overvloed. Dan jagen kleine groepen op steppebizons, rendieren of mammoeten, oogsten ze noten oogsten, vangen ze vis. In het tussenseizoen komen ze samen met andere groepen in dichtbevolkte nederzettingen waar feesten gebruikelijk is. Gewassen planten doen ze niet. Seizoensrituelen met maskerades markeren het begin en het einde van de beide periodes. Graven met giften en monumentale architectuur suggereren dit seizoensdualisme dat zijn oorsprong vindt in de sterk wisselende seizoenen van de laatste ijstijd. Deze institutionele flexibiliteit doet hen bewegen tussen stadsstructuren met (tijdelijke?) heersers enerzijds en de meer egalitaire stam anderzijds. Het doet hen beseffen dat de sociaal politieke realiteit veranderlijk en cyclisch kan zijn. Deze verre voorouders kennen tot op dit moment ook een andere lichamelijke realiteit. Afhankelijk van hun biotoop (kust, bos, bergen, woestijn, regenwoud savanne…) zijn ze een fysiek ook een divers allegaartje vergelijkbaar met hobbits, reuzen, dwergen, elfen. Dit zal steeds uniformer worden.<ref>DAVID GRAEBER & DAVID WENGROW, vertaald door Rogier van Kappel en Bart Gravendaal. ''Het begin van alles. Een nieuwe geschiedenis van de mensheid'', Maven, Amsterdam, 2022.p.94-95, 119, 122 & 127..</ref> . ;38.000 jaar terug . * Eerste mensen verschijnen / zetten voet aan grond in onze regio: in Zuid Limburg, van de Maasvallei tot het Scheldebekken. In hun omgeving: de [[wolharige neushoorn]], [[reuzenhert|reuzenherten]], [[Holenbeer|holenberen]] en [[Mammoeten|mammoeten]], tot vijf ton zwaar. . * In een grot in de Zwabische Jura is een tekening van een kat-mens met wijd open armen en benen en een zwaard (?) dat lijkt op het sterrenbeeld [[Orion (sterrenbeeld)|Orion]]. . ;35.000 jaar terug . * Op het Indonesiche eiland [[Sulawesi]] zijn er handafdrukken van vrouwen. == Het Jong-Paleoliticum (37.000-12.500 jaar terug) == [[File:Goddess_gif_small_10.gif|thumb|550px| (...)]] . ♣ . ;37.000-30.000 jaar terug . * De [[Neanderthaler]] sterft uit (is er een verband met de uitvinding van de boog door de mens?). De Neanderthaler is geen voorloper van de mens. . * Vanaf nu start een koudegolf die bewoning in onze regio onmogelijk maakt. . ;33.000 jaar terug . Grotte Chauvet Pont d'Arc in de [[Ardèche (departement)|Ardèche]] is wellicht de oudst gekende beschilderde grot in de wereld. De schilderingen tonen [[apen]], [[leeuw (dier)|leeuwen]], [[neushoorn]]s, [[oeros]]sen, [[paard (dier)|paarden]] en [[Bison (geslacht)|bizon]]s ter instructie van de jacht. Er zijn ongeveer driehonderd dieren afgebeeld. In andere grotten komen de [[panter]], de [[uilen (vogelfamilie)|uil]]), de neushoorn nauwelijks voor. De [[Holenbeer|holenberen]] is er ook. Abstracte tekens en afdrukken van handen komen voor. Jean-Marie Chauvet, Éliette Brunel en Christian Hillaire ontdekken de grot in 1994 die voorlopig niet toegankelijk is. Sedert 2015 is er een kopie, een 'kunstgrot' die de grotschilderingen tot leven wekt. De Duitse cineast [[Werner Herzog]] maakte in 2010 een 3D-documentaire over de grot: 'Cave of Forgotten Dreams'. . ;32.000 jaar terug . * [[Pijl en boog]] . * In de [https://en.wikipedia.org/wiki/Coliboaia_Cave Coliboaia-grot] in [[Roemenië]] worden bizons, beren en neushoorns in zwarte kleuren, waarschijnlijk houtskool op de wand geschilderd. De ontdekking gebeurde in 2009. . ;Ca. 32.000-27.000 jaar terug . [[Venus van Willendorf]] & Man van Brno . ;31.700 jaar terug . * In de [[grotten van Goyet]] zijn sporen gevonden van een vroege domesticatie van een prehistorische hond. (De mens nam de wolf onder zijn hoede en de soort evolueerde in de richting van wat we nu een hond noemen. Het gevonden exemplaar is geen voorouder van de huidige hond maar een uitgestorven zustergroep). De hond is het enige dier dat zich laat domesticeren voor de [[Neolithische revolutie|Neolitihsche revolutie]]. . ;30.000 jaar terug . * In een rijk beschilderde grot in de Franse Dordogne is een maankalender achtergelaten. Het arendsbotje toont ingekraste cirkels, bogen en halvemanen die het tweewekelijkse wassen en het afnemen van de maan illustreren. . ;27.000 jaar terug . * Cro-Magnon mens; ontdekt in de [[Dordogne (departement)|Dordogne]] in 1868. . ;23.000-20.000 jaar terug * Nomaden steken de [[Beringstraat]] over en zullen Amerika bevolken als indianen. . ;20.000-15.000 jaar terug . * De [[Homo erectus soloensis]], een ondersoort van de Homo Erectus die leeft op Java sterft als laatste Homo Erectus uit. . * Het is met artefacten en fossielen gedocumenteerd hoe mensen uit Azië naar Amerika migreren. Een landmassa verbindt de noordwestelijke punt van Noord-Amerika met de noordoostelijke punt van Azië. Over die bovenzeese landmassa (nu Rusland en Alaska) lopen mensen en dieren. Het gaat om zo'n 900 kilometer. . ;17.000 jaar terug . * Grotschilderijen in [[Lascaux (grotten)|Lascaux]] tonen astronomische hemelkaarten die de maancyclus in punten en vierkanten illustreren. Erboven is een rij van 13 kwartieren te zien die het tijdstip tonen waarop de paarden drachtig zijn en makkelijk te vangen zijn. Diende Lascaux als prehistorisch planetarium? . * De grotinscripties en - schilderijen van [[Altamira (grot)|Altamira]] kent een bestaan van 27.000 geleden tot 17.000 geleden. . ;16.000 jaar terug . * Sapiens koloniseren Amerika, de [[megafauna]] sterf er uit. . ;15.000 jaar terug . * De aarde warmt geleidelijk weer op. Oerbossen ontstaan. . ;13.000 jaar terug . * [[Cueva de las Manos]], een grottenstelsel in Argentinië bij de rivier [[Río Pinturas]] toont meer dan tweeduizend mensen handen, lama's en jachttaferelen. . * Grot van [[Niaux]] in Zuid Frankrijk. De grot lijkt niet bewoond, hoewel bewoonde grotten in de regio bekend zijn. . . ;Kijken <gallery widths="155" heights="190"> Bestand:RioPinturas-003.jpg|(..) Bestand:RioPinturas-004.jpg|Groep B Bestand:RioPinturas-005.jpg|Groep B Bestand:RioPinturas-006.jpg|Groep C Bestand:Niaux,_bisons.JPG|Replica uit Niaux met bizons. </gallery> . = '''MESOLITICUM (12.500 jaar tot 10.000 jaar terug)''' = . {{Citaat|'''We weten niet waar hij zich bevond en ook niet waar hij mee bezig was, die eerste mens die op het idee kwam om de schaduw van een in de grond gestoken stok te gebruiken. Hij hoefde als referentie alleen maar een los op de grond liggende kei te gebruiken om een tamelijk nauwkeurige voorstelling te krijgen van de tijd die hij nog had. Misschien was hij een jager-verzamelaar die zich te ver van de grot had verwijderd waarin zijn clan woonde. Of een veeboer op zoek naar nieuwe weidegronden, ban bij het vallen van de nacht de weg naar zijn onderdak kwijt te raken. Naar alle waarschijnlijkheid keek men al sinds onheugelijke tijden hoe hoog de zon aan de hemel stond, om te kunnen inschatten hoeveel muonen het nog zou duren voor het donker werd. Met de duisternis begonnen immers de gevaren. Het struikgewas was het rijk van de grote nachtroofdieren en op de weg naar de schuilplaats konden zich vijandige, op de loer liggende individuen verborgen houden.'''|[[Desmond Morris]].<ref>GUIDO TONELLI, vertaald door Hans van den Berg. ''Tijd. Een reis van vroeger naar later,'' Bezige Bij, Antwerpen, 2022, p. 45.</ref>}} . {{Citaat|'''Er bestaan op dit ogenblik honderddrieënnegentig soorten apen. Honderdtweeënnegentig ervan zijn bedekt met haar. De uitzondering is de naakte mensaap die zich zelf ''Homo Sapiens'' noemt. Deze ongewone en zeer succesvolle soort besteedt een heleboel tijd aan de bestudering van zijn hogere motieven en even veel tijd aan het negeren van zijn fundamentele motieven. Hij is er trots op dat hij de grootste hersens heeft van alle primaten, maar is geneigd het feit te verhelen dat hij ook de grootste penis heeft en staat deze eer liever, ten onrechte af aan de machtige gorilla. Hij is een buitengewoon vocale, scherpzinnig onderzoekende aap, wiens wereld overbevolkt is, en het is de hoogste tijd dat wij zijn basisgedrag aan onderzoek onderwerpen.'''|[[Desmond Morris]].<ref>DESMOND MORRIS, vertaald door Thomas Nicolaas. ''De naakte aap.'' A.W. Bruna & Zoon, Antwerpen, 1968, p. 9.</ref>}} . Het [[Mesolithicum]] is een periode die moeilijk te grijpen is. Als overgangsperiode bouwden archeologen en historici deze periode in vanuit een evolutionair perspectief. Het lijkt op de Renaissance, die verhoudt zich even paradoxaal ten aanzien van de Middeleeuwen en de Nieuwe Tijden. Veel van het oude is in het nieuwe herkenbaar. En omgekeerd. Voor de jagers-verzamelaar tot de landbouw overgaat, komt er eerst een periode van gedurfde sociale experimenten. [[Bestand:White cliffs of dover 09 2004.jpg|thumb|550px|Krijtrotsen van Dover]] [[Bestand:0 Escalles - Le Cap Blanc-Nez (2).JPG|thumb|550px|Cap Blanc-Nez]] . * In Kortrijk zijn op de Pottelberg en in de buurt van de wijk 't Hoge ongeveer 250 artefacten uit deze periode ontdekt: wapenspitsen, lemmers, schrabbers, stekers, vuurstenen, [[burijn]]en. . * Het [[Nauw van Calais (zeestraat)|Nauw van Calais]] ontwikkelt zich tussen 12 en 8.000 jaar geleden opnieuw tot een zeestraat met de Atlantische Oceaan. . * Agrarische revolutie, planten en dieren worden (beginnend) gedomesticeerd: vooral de hond. . [[Bestand:E28_p26.jpg|thumb|550px|Een hut als een extensie van de kledij. Verschillende soorten hutten van de inheemse bevolking in Brazilië, 1834.]] [[Bestand:Göbekli_Tepe,_Urfa.jpg|thumb|550px|Opgravingen bij Göbekli Tepe. Het is niet altijd duidelijk wat er eerst was: de bouw van een tempel door samenwerkende nomadengroepen of de komst van de landbouw die aan de tempelbouw vooraf gaat.]] [[File:The_archaeological_site_of_Göbekli_Tepe_-_main_excavation_area.png|thumb|550px|Luchtfoto van de site Göbekli Tepe.]] . === Wat gaat de sedentatie vooraf? === . Zo'n twaalf- tot tienduizend jaar geleden eigenen diverse nomadische groepen zich - overal ter wereld - een vaste locatie toe. Veel ontwikkelingen en uitvindingen gaan die definitieve sedentatie vooraf. Met andere woorden: vooraleer de nomadische groepen zich een vaste woonplek vinden, zijn er al veel uitvindingen in ontwikkeling. Dit 'seminomadisme' kenmerkt zich door het feit dat nomaden steeds langer ter plekke blijven maar niet definitief. Dat komt tot uiting in: . 1. Experimenten met het ontginnen (en de kweek?) van wilde granen en de veredeling ervan kunnen rond 20.000 v.Chr. begonnen zijn. Daarbij begint de mens met plannen en vooruitdenken: (onbewaakte?) opslag ontstaat. . 2. De [[Sikkel (werktuig)|sikkel]] laat een efficiënte oogst toe; speren en bogen met stenen pijlpunten penetreren beter, maalstenen, mortieren en stampers malen granen en mineralen. Touw en draad zetten aan tot weven en de naald maakt het naaien van huiden mogelijk. . 3. De oudste rotsschilderingen uit [[Grotten van Lascaux|Lascaux]] zijn gedateerd op 17.000 jaar geleden, die van [[Altamira (grot)|Altamira]] in Spanje schat men op 15.000 jaar terug. Het beschilderen van stenen is de voorganger van wat later het schrift wordt. . 4. ♣ 12.500 jaar terug: [[Yi-fu Tuan]], een Chinees-Amerikaanse humanistisch geograaf drukt het zo uit: 'Place is security. Space is Freedom. Zijn uitspraak gaat terug tot 12.500 jaar geleden. In Japan verschijnen potten en kommen. De betekenis? Vaatwerk vervangt en zijn een uitbreiding op de handen van de jager-verzamelaar. Manden en vlechtwerk doen hetzelfde: ze beginnen de transportrevolutie. Het bewaren van voedsel maakt voorraden mogelijk, schept orde en structureert de omgeving. De ''leegte'' van de klei scheidt de buitenwereld van de binnenwereld. Die ruimtelijke ordening verandert het begrip tijd en breekt het eeuwige nu van de jager-verzamelaar. Het adagio is niet langer 'er is voedsel te over, we eten alles op.' De pot construeert de toekomst, een plan waarbij een groep zijn 'morgen' organiseert. Zo introduceert het vat de begrippen tijd én veiligheid: hoe lang valt iets te bewaren of te beschermen (tegen ongedierte bijvoorbeeld)? En tijd resoneert met témenos, wat staat voor een omheinde, heilige en veilige ruimte. Vluchtelingen genieten er de goddelijke bescherming. Een "waterbassin" aan de ingang maakt hen rein. Homeros vermeldt een ''temenos'' als een afgebakend landgoed. De vorst of de god geniet er de vruchten van. In het Griekse Attica lijken er veel dergelijke gronden voor te komen sinds de sedentatie.<ref>GUIDO TONELLI, vertaald door Hans van den Berg. Tijd. Een reis van vroeger naar later, De Bezige Bij, Amsterdam, 2022, p. 30-31.</ref> . 5. De kano en andere vroege boten, daar zijn sporen van. . 6. Het bakken van brood en het maken van ovens gaat de sedentatie vooraf. . De nomadische jagers-verzamelaar ontwikkelt semipermanente nederzettingen van palmbladeren, hout en bamboe. Tekeningen van vijf tenten van rendierhuid van zo'n vijftienduizend jaar oud zijn gevonden in een grot bij Pincevent in de Seinevallei. Generaties lang onderhouden deze seminomaden hun kampen om er maandenlang te wonen, handel te drijven, te feesten en rituelen uit te voeren. Archeologen treffen tegenwoordig sporen aan van dit soort openluchtkampen in West-Europa. Tijdens de zomer bewonen kleine groepjes jagers de kampen, 's winters groeit de groep aan in meer permmnente bouwsels, zoals grotten. Sommige zijn tienduizend jaar lang bewoond en verfraaid met tekeningen. === Gevonden broodkruimels: inleefoefening III === . {{Citaat|'''Het moet een mooie dag geweest zijn in Bilad al-Sham, aka het Morgenland, de [[Levant]] of het historisch-geografisch gebied dat grotendeels [[Israël]], [[Palestina (staat)|Palestina]], [[Jordanië]], [[Syrië]] en delen van [[Turkije]] beslaat. Zo’n 14.000 jaar geleden woonde daar [[Uk-Uk]], de vernuftige [[Natufiër]]. Of Uk-Uk een man was of een vrouw, laat ik in het midden, ik ben geen specialist in genderstudies binnen semi-sedentaire voedsel-verzamelaarssamenlevingen. Maar laten we er even van uitgaan dat hij een man was. Uk-Uk, nakomeling van Ug Ug, was altijd al een bijzondere jongeling geweest. Of de naam Uk-Uk een veelvoorkomende naam was binnen de [[Natufische samenleving]], laat ik in het midden, ik ben geen specialist in laat-epipaleolithische nomenclatuur. Uk-Uk was nieuwsgierig van aard. Als kind was hij meermaals ernstig ziek geworden door onbekende besjes te eten. Het was die nieuwsgierigheid die hem te dicht bij een wild zwijn had gedreven. Wat Uk-Uk dacht toen hij het zwijn aaide, blijft een mysterie voor ons. Wat we wel weten, is dat het zwijn zijn gebaar niet apprecieerde. Tijdens de schermutseling na de ongewenste aai verloor Uk-Uk het merendeel van zijn gebit. Daarom droeg hij sinds die dag steeds een maalsteen mee. Daarmee maakte hij gevonden voedsel verteerbaarder, verbrijzelde hij vezels en maakte hij knapperig fruit papperig. Het was die omslachtige manier van vreten die Uk-Uk bracht tot een van de belangrijkste ontdekkingen van de menselijke geschiedenis. In de buurt van de grot waar zijn stam zich had nedergezet, groeiden indrukwekkende groene tarwehalmen die makkelijk boven zijn 1,44 meter uittorenden. Meerdere leden van zijn stam hadden al eens een aartje afgeknapt en de korrels van hun kafjes gewreven. Maar meestal negeerden ze de halmen, want ze beleefden weinig plezier aan de smaak. Hoeveel Uk-Uks zijn er geweest die niet tot aan het stadium van pap zijn geraakt? Hoeveel Uk-Uks hebben de pap laten aanbranden? Dat was buiten de maag van Uk-Uk gerekend. Hij had zin in een snack. De opbrengst van de jacht was mager de laatste tijd en de vruchten lieten op zich wachten. Uk-Uk bedacht zich met de emmer tarwe en verzamelde een buidel vol. De geplette korrels waren droog en de poederpulp deed hem hoesten. Water. Water was altijd al een goede vriend geweest in zijn tandeloze bestaan. Uk-Uk maakte de pap, maar zeggen dat die een ‘smaakbommetje’ was, zou een overstatement zijn. Vuur. Het was de gewoonte in die tijd om alles eens boven het vuur te houden. Het had een goede reputatie opgebouwd met betrekking tot vlees. Zonder dat Uk-Uk erbij stilstond, had hij de basis gelegd voor een grijs boerenbrood, wit gesneden, naan en pita, volkoren en ciabatta, [[challah]] en [[pretzels]], [[knäckebröd]] en roti, en paradoxaal genoeg glutenvrij brood. Of er iets waar is van de historie van Uk-Uk, weet ik niet, ik ben geen culinaire paleontoloog. Wat ik wel weet, is dat er vijftien broodkruimels werden gevonden op de Shubayqa 1 archeologische site in Jordanië. Die bleken zo’n 14.400 jaar oud te zijn, ouder dan de eerste sedentaire agrarische samenlevingen. Als iemand het verdient om te verrijzen en erkenning te krijgen voor zijn verwezenlijking, is het Uk-Uk wel. Aan de basis van menselijke kennisverwerving ligt trial-and-error. Proberen en falen. Hoeveel Uk-Uks zijn er geweest die niet tot aan het stadium van pap zijn geraakt? Hoeveel Uk-Uks hebben de pap laten aanbranden? Hoeveel stamgenoten vonden de ontdekking van het brood niet de moeite waard om verder te onderzoeken? Native Americans beschouwden een berg als een gebeurtenis. Niet als een onveranderlijk resultaat. De berg is in wording. Brood is een gebeurtenis en geen evidentie. Dankjewel Uk-Uk.'''|[[Rashif El Kaoul]].}} . ;12.000-11.600 jaar terug * In [[Göbekli Tepe]] (Navelberg, in het zuidoosten van Turkije) slaan nomadengroepen de handen in elkaar en besluiten tot de bouw van een gigantisch monument die in de archeologie geen precedent kent. De gebouwen bestaan uit T-vormige pilaren in cirkels. De stenen wegen vele tonnen, losgehakt en de heuvel opgevoerd. De ontdekking ervan in 1994 zette het idee dat nomadengroepen langs elkaar leven, op zijn kop. De site toont aan dat nomaden op behoorlijk grote schaal samenwerken, hun krachten bundelen en zich laten zich leiden 'een' idee. Vijfhonderd werklieden waren, naar schatting nodig om dit indrukwekkende bouwwerk te creëren, zonder een boerderij in de buurt. Wie zorgde voor het voedsel? Nog meer werklieden? Of een overdaad aan wild en voedsel? Aanwijzingen dat er ooit een sedentaire bewoning was op de Navelberg zijn er niet. Het lijkt een nomadisch bedevaartsoord als een soort experiment voorafgaand aan de sedentatie. Dit maakt de tempel uitzonderlijk: ze ging de boerderij vooraf. Althans dit is de interpretatie van [[Klaus Schmidt]]. Die stelt dat bij de bouw van dit complex de [[Neolithische revolutie]] nog niet was begonnen. Schmidt denkt dat de nomaden overvloedige wilde granen gebruikten dat de bescherming ervan tegen wilde gazelleskuddes en ezels tot samenwerking leidde die vervolgens grootschalige landbouw deed ontstaan, en een dorp nabij de bouwplaats. De bouw van de tempel zou dus voorafgaan aan het [[Neolithicum]] en niet andersom.<ref>KLAUS-DIETER LINSMEIER. ''Eine Revolution im großen Stil.'' Interview mit Klaus Schmidt. In: ''Abenteuer Archäologie. Kulturen, Menschen, Monumente.'' Spektrum der Wissenschaft, Heidelberg 2006; HUGH HONOUR & JOHN FLEMING, vertaald door Sjoerd de Vries. ''Algemene kunstgeschiedenis.'' Meulenhof, Amsterdam, 2016, p. 36.</ref> Latere publicaties stellen dat in deze regio en deze periode het Neolithicum al stevig ingang vond, dat verklaart waarom sommigen het Neoliticum reeds 12.000 jaar geleden laten starten en niet 10.000 jaar geleden.<ref>CHRIS S.M. TURNEYA & HEIDI BROWN. ''Catastrophic early Holocene sea level rise, human migration and the Neolithic transition in Europe.'' In: ''Quaternary Science Reviews'', 26, 2007, p. 2036–2041.</ref> Dat betekent dat prille neolithische boeren de tempel bouwden nadat ze eerder voor hun eigen profijt kozen. . ;Kijken <gallery widths="155" heights="190"> Bestand:Göbekli_Tepe_Pillar.JPG|Göbekli Tepe, pijler Bestand:GobeklitepeHeykel.jpg|Detail File:Urfa_museum_Animal_relief_sept_2019_4772.jpg|Detail File:Göbekli2012-22.jpg|Detail File:Göbekli_Tepe_-_100525.jpg|Opgravingen 2010 File:Göbekli2012-16.jpg| File:Göbekli2012-19.jpg| File:Stratigraphy_of_Göbekli_Tepe.png|Doorsnede File:UrfaMuseumGöbekli.jpg|Museum </Gallery> . = '''VAN NEOLITISCHE ECOSYSTEMEN TOT DE OUDHEID: 10.000-5.000 jaar terug''' = . {{Citaat|'''De landbouw - waarbij mensen zich door allerlei moeilijkheden heen slaan en tijd en energie besteden aan grote projecten, in de verwachting daar uiteindelijk voor beloond te worden met een oogst - leidde tot grote veranderingen in de levens van de mensen, want een dergelijke vorm van langdurig vertraagde wederkerigheid vereist geloof, en bij geloof speelt schoonheid een grote rol.|Gaia Vince'''<ref>GAIA VINCE, vertaald door Rogier van Kappel. ''Vuur, taal, , schoonheid, tijd. Hoe culturele evolutie de mens heeft gevormd,'' Atlas Contact, Antwerpen, 2020, p. 258.</ref>}} . == Neolitische ecologie (12.000 jaar terug tot de [[kopertijd]]) == . === Neolitische revolutie of neolitische ecologie? === . De [[neolithische revolutie|neolithische revolutie]], een begrip van [[Vere Gordon Childe]], duidt de overgang aan van het nomadische naar het sedentaire bestaan, waarbij de economie of het overleven van het plukken, het jagen, het vangen van vis en het verzamelen, inruilt voor een maatschappij gebaseerd op landbouw en veeteelt. Recent is dit verhaal terecht bekritiseerd en genuanceerd. Landbouw en revolutie zijn twee woorden die het proces dat toen plaatvond nodeloos uitvergroten. Met andere woorden: het liep allemaal niet zo'n vaart. En die vaart verliep niet in één richting. 'Wat als we het accent zouden verleggen van landbouw en domesticatie naar, laten we zeggen plantkunde of zelfs maar tuinieren', vragen David Graeber en David Wengrow zich af in ''Het begin van alles. Een nieuwe geschiedenis van de mensheid''.<ref>DAVID GRAEBER & DAVID WENGROW, p. 260-264.</ref> Deze neolitische ecologie had weinig revolutionairs noch landbouwkundig. . ;Hoe liep het dan wel? . 11.000 jaar terug dwingt de [[klimaatsverandering]] bij het einde van de [[laatste ijstijd|(voor)laatste ijstijd]] mens, dier en omgeving tot aanpassing. Het einde van dit [[Pleistoceen]] valt dus samen met het ontstaan van sedentaire gemeenschappen op alle continenten. De opwarming treft de hele aarde en zorgt voor meer regen, fauna en flora. Waar weinig begroeiing is, komt die er. In minder dan 5.000 jaar duiken in Zuidwest-Azië, China, drie Amerikaanse gebieden en in Papoea-Nieuw-Guinea sedentaire kernen op. De jacht waarbij de mens (een kudderoofdier) de wijfjesdieren spaart, is niet langer mogelijk en overbejaging leidt tot het uitsterven van de [[Mammoet]]. Andere diersoorten trekken weg door de opwarming. Jager-verzamelaars die vertrouwd raken met de groeicyclus van planten beginnen met het verbouwen van wilde gewassen dat mogelijks leidt tot (het zeer langzame) veredelen. Hun jacht en verzamelactiviteit zetten ze niet on hold. Er komen nieuwe jachtmethodes die zich richten op petieterige en snelle prooien. Mannen leren betere [[pijl]]en en [[Boog (wapen)|bogen]] hanteren, domesticeren de [[wolf]] als voorloper van de [[hond]] en vrouwen laten zich in met het verbouwen van planten.<ref>LINDA R. OWEN. ''Gender, crafts, and the reconstruction of tool use.'' Helinium, 1994, 186–200, geciteerd in DAVID GRAEBER & DAVID WENGROW, vertaald door Rogier van Kappel en Bart Gravendaal. ''Het begin van alles. Een nieuwe geschiedenis van de mensheid'', Maven, Amsterdam, 2022, p. 263.</ref> Die vrouwelijke kennis sorteert niet uitsluitend effect in de voedselproductie. Bij het aanleggen van kunstmatige, tijdelijke habitats die eerder op tuinen dan akkers lijken, laat een tuinvrouw of -man de ecologische balans doorslaan in het voordeel van de mens. Er komt een onderscheidt tussen onkruid, verdovende planten, kruiden en voedsel. Het gaat niet om de exploitatie van vaste, uitgestrekte landerijen maar om kleinschalige en variabele gronden bij oevers of bronnen waar vloedvlakte-irrigatie een landbouwsysteem is dat de bodembewerking vooral aan de natuur overlaat. Seizoensgebonden overstromingen zuiveren en verversen de grond met slib. Ontbossing of onkruid wieden is onnodig. De enige inspanning die deze kleinschalige tuinbouw vraagt, is de bouw van een dam om het water te sturen. In dit soort habitat vleien en verleiden de tuinvrouw en -man de natuur. Ze buigen en verzorgen haar, ze leiden en of misleiden ze zoekend naar een gunstig resultaat. Als er al over een revolutie te spreken is, dan vindt die niet haar oorsprong in een snelle economische overgang van het jagers-verzamelaarsbestaan naar de sedentaire landbouw. Wat revolutionair is aan dit nieuwe tuinieren, is het potentieel van een nieuw kwartet: koren, stengel, de klei waarin ze groeien en de menselijke regie. . 1. VOEDSEL. Behalve het oogsten van wilde granen dat leidt tot het bakken van brood, krijgen deze tijdgenoten oog voor onkruid, de domesticatie van specerijen, kruiden, voedselgewassen en dieren, experimenteren ze in de kweek van geneeskrachtige planten die ze op hun strooptochten leerden kennen. Verfijnde kleuren verschijnen. Rituelen en priesterlijke -zowel mannelijke als vrouwelijke- gebruiken dragen deze economische kennis intergenerationeel over. Met het stichten van branden maken ze terreinen vrij voor de kweek van de gewenste soorten zoals fruit- en notenbomen. Een effectieve ongediertebestrijding met weinig of geen middelen werpt de vroege tuinvrouw of -man terug op observaties van het gedrag van het plaagdier en de studie van de biologie.<ref>DAVE GOULSON, vertaald door Nico Groen. ''De tuinjungle. Tuinieren om de wereld te redden'', Atlas Contact, Antwerpen, 2019, p. 70.</ref> . 2. AMBACHTEN. Ambachtslui laten zich met het overschot van het graan in: de vezels en de stengels. Parallel met het voedsel produceren ambachtslieden een ongezien aantal uitvindingen: alle soorten touwen, netten, matten, kledij, manden. De combinaties van deze uitvindingen duwen de innovaties: rugzakken, vlotten, zeilen, schoeisel... . 3. KLEI. Klei herdefinieert de relatie tussen het nu en de toekomst, tussen het verleden en het heden. Kleitabletten nemen de functie aan van fiches of dagboeken zijn een extensie van het onbetrouwbare geheugen en lenen zich voor berekeningen en redeneringen. Naast het 'kampvuurverhaal' en de mythische legenden komt een vaste drager die het verleden vast beitelt. Geboetseerd beeldend werk bereidt de stam voor op de jacht, het paren, de oogst... Er komen veranderingen in de architectuur, in de bouw van ovens en de warmteleer. . 4. LEEFPATROON. Tenslotte zijn er de nieuwe leefpatronen die dit alles combineren: zoals kaas op brood leggen en dat op een bord presenteren. Er komen rituele feesten verbonden aan de zaai- en oogsttijd. In dit vroege Neolithicum lijkt alles op een speels, ontspannen proces: niet afgedwongen of gedetermineerd door het einde van de laatste ijstijd. Die zette het proces in gang en liet mensen de keuze. . 5. KEUZES. Dat het verloop geleidelijk aanvoelt, heeft te maken met het kleine aantal mensen in die dagen. Ondanks een zeespiegelstijging met zeven (!) centimeter per jaar, biedt de opwarming hen de kans zich aan de nieuwe omstandigheden en omgevingen aan te passen en hen keuzes te laten om op verschillende wijzen te reageren. A/Sommige groepen volgen de [[Rendieren]] in hun noordwaartse trek. Daar, in Noord-Europa, Azië en Amerika houden ze vast aan die traditionele jacht en visvangst. Nu treft de recente klimaatcrisis hen. B/Andere groepen wijzen de sedentatie af en houden om hun vrijheid vast aan het nomadisch bestaan, sommigen tot op heden: de [[Bedoeïenen]], de [[Roma (volk)|Roma]], de [[Sinti]], de [[Toeareg]], [[Mongolië|Mongoolse]] veehouders, de [[Moken]] en de [[Masai (volk)|Masai]]. Daarbij ging niet altijd om een gebrekkige technische kennis, het ging om een maatschappelijke keuze. . Is de [[Vruchtbare Sikkel]] het meest succesrijke gebied? Alleen zeker is dat dit gebied het meest onderzocht is. Daar worden de eerste nomaden sedentair. [[Jericho]], nu Tell es-Sultan, is één van de oudste steden ter wereld. Het sedentair worden is een geleidelijk proces met verschillende snelheden: In westelijk Iran en in Palestina begint het omstreeks 10.500 jaar geleden, Egypte volgt en in de Balkan en Griekenland komt de sedentatie er 8.000 jaar terug. Midden-Amerika en China volgen 7.000 jaar terug. In Noord-Europa zijn de oudste sporen van sedentaire gemeenschappen zes- tot vijfduizend jaar oud. Dat noemen we de neolithische (r)evolutie. Het proces verschilt dus van regio tot regio en uiteraard bleven groepen nomaden rondtrekken zonder dat ze het nodig vonden land te bebouwen. In sommige regio's gaan de veranderingen snel, elders spreekt men liever van een [[evolutie]] dan over een [[revolutie]]. Landbouwsamenlevingen staan voor onveiligheid: hongerdood en hongersnood zijn nooit ver weg. Als de graandominantie van gierst, gerst of tarwe het in een regio overneemt van de andere teelten, kan het gebied tot koninkrijk ontwikkelen. Omdat graan bovengronds groeit is het zichtbaar, concreet en te bezitten. En omdat granen de tijd kunnen torsen en in draagbare porties te verpakken zijn, is het te kwantificeren en kan het aldus dienen als ruimmiddel of als belasting.<ref>DAVID GRAEBER & DAVID WENGROW, vertaald door Rogier van Kappel en Bart Gravendaal. ''Het begin van alles. Een nieuwe geschiedenis van de mensheid,'' Maven, Amsterdam, 2022, p. 481-482.</ref> . Het langzame verdwijnen van de ijskappen leidt voor de jager-verzamelaar niet per definitie tot sedentarisatie. In kustgebieden duiken kliffen op die onder het ijs zaten en verdwijnen kliffen omdat de zeespiegel hen overspoelt. Dit soort gebieden zijn een schatkist met oesters, mosselen, zeevogels, walvissen, krabben, garnalen... Landinwaarts voeden gletsjers zoetwatermeren en -rivieren en de nomade plukt er de vruchten van: snoek, [[brasem]] en watervogels aan de zeezijde, noten, fruit, bessen en paddenstoelen landinwaarts... In dit soort productieve omgevingen schiet de demografie omhoog. Terwijl een jager-verzamelaarsfamilie/clan 100.000 hectare nodig heeft om te fourageren stijgt de bevolking nu met drie mensen per 100 hectare.<ref>VACLAV SMIL, vertaald door Joost Pollmann & Koos Mebius. ''Zo zit de wereld in elkaar. Wat de wetenschap ons leert over het verleden, het heden en de toekomst,'' Nieuw Amsterdam, sp., 2022, p. 63.</ref> Aan de noordwestkust in Amerika profiteren de kustbewoners van de jaarlijkse vistrek en jagen ze op zeezoogdieren. Hun hoogwaardige eiwitten en vetten neigen hen naar een sedentaire levenswijze in houten gemeenschapshuizen omgeven door totempalen. Al snel volstaat één hectare om één mond te voeden. 5200 jaar geleden brengt Egypte dit cijfer op 1,3 en als Egypte deel uitmaakt van het Romeinse Rijk - in de eeuwen na Christus - komt het cijfer op 2,5. . . === Wie velde een konijn? === [[Bestand:O.0173_color-sharpen_obv.jpg|Spijkerschift op een tablet uit het 3de millennium VC.|thumb|550px|[[Spijkerschrift]] op een tablet uit het 3de millennium voor Christus. Steen is de oudst bewaarde drager van het schrift. Andere dragers die minder bestand waren tegen de tand des tijd, gingen verloren.]] . {{Citaat|'''Ik weet zeker dat ze me kippen leerde slachten of me opdroeg het lijk van het meisje te helpen wassen om me erop te wijzen dat een mens niet eeuwig aan de poort van de eindeloosheid en haar stralende panorama’s kan blijven dralen.'''|Terugblik op een kindertijd [[1914]].}}<ref>[[Erwin Mortier|ERWIN MORTIER]]. ''Godenslaap.'' De Bezig Bij, Amsterdam, 2009, p. 212.</ref> . ;Terug in de tijd . Achttien zijn ze. Een aula vol, ergens begin oktober. Het jaartal maakt niet zoveel uit. Onwennig, net als het weer. “Wie in deze klas kan een kip slachten?” “Een konijn vellen?” “Wie zag dode mensen?” “Lijken?” “Kadavers?” “Wie maakte ooit een geboorte mee?” Bij de vragen waarmee hij de les opent, laat hij de studenten handen opsteken. Ze vinden de vragen even fascinerend als schokkend en raken er even het noorden bij kwijt. De eenentwintigste-eeuwse rationele westerling, die ongeveer één derde van zijn leven op schoolbanken plaatsneemt en studeert onder [[kunstlicht]] via [[internet]] en [[satelliet]]beelden op pc-schermen, logische verklaringen gebruikt, sociologische modellen en fysische wetten bestudeert in een [[globalisering|globaliserende]] airco- en netwerkomgeving, heeft weinig benul hoe het leven is in de oude, [[agrarische samenleving]], die drijft op het ritme van dagen en nachten, weken, maanden en seizoenen, een wereld waar de natuurelementen zowel een kans als een bedreiging zijn, een wereld waar de natuurelementen de enige constante zijn. . . === Waarom priesters voor krijgers komen === [[Bestand:Yuval_Noah_Harari.jpg|thumb|550px|Yuval Noah Harari (1976) is een Israëlisch historicus, filosoof, futuroloog. Tot 2014 was hij een onbekende mediëvist. Drie boeken gaven hem wereldfaam: ''Sapiens'', ''Homo Deus'' en ''21 lessen voor de 21e eeuw''. Zijn boodschap gaat over de samensmelting van biotechnologie en informatietechnologie. De mens kan ingehaald worden door zijn eigen creaties en het valt niet uit te sluiten dat de mens zoals die nu bestaat, binnen een eeuw verdwenen is.]] . {{Citaat|'''De religie is de zucht van de in benauwenis verkerende creatuur, het gemoed van een harteloze wereld, zoals zij de geest van de geestloze toestanden is. [[Opium van het volk|Zij is de opium van het volk.]]'''|[[Karl Marx]]}} . . ;Tekstfragment uit ''Sapiens'' van [[Yuval Noah Harari]]<ref>(Sapiens, p. 228)</ref>. . [[Bestand:Gordon_Childe.jpg|thumb|550px|[[Vere Gordon Childe]] (1892-1957) was een Australische filoloog en archeoloog. Zijn visie op de prehistorie is marxistisch georiënteerd. Hij bedacht de term 'Neolithic Revolution' en de 'Urban Revolution'. Childe combineert zijn ontdekkingen en de theorie van de prehistorie.]] {{Cquote|'''Het lijkt erop dat de [[agrarische revolutie]] samenging met een religieuze revolutie. [[Jager-verzamelaars]] plukten en achtervolgden wilde planten en dieren, die beschouwd konden worden als gelijkwaardig aan de ''[[Homo sapiens]]''. Het feit dat de mens op schapen joeg maakte schapen niet inferieur aan de mens, net zomin als het feit dat tijgers op mensen joegen de mens inferieur maakte aan tijgers. Wezens communiceerden rechtstreeks met elkaar en kwamen met het nodige geven en nemen uit op de regels die golden in hun gedeelde leefgebied. Maar boeren bezaten en manipuleerden planten en dieren en konden zich natuurlijk niet verlagen tot onderhandelingen met hun bezittingen. Het eerste religieuze effect van de agrarische revolutie was dus dat planten en dieren van gelijkwaardige leden van een spirituele Ronde Tafel veranderden in [[bezit]]. Dat creëerde echter wel een groot probleem. Boeren wilden misschien de absolute controle over hun schapen, maar ze wisten maar al te goed dat die controle beperkt bleef. Ze konden de schapen opsluiten binnen omheiningen, rammen [[castreren]] en selectief te werk gaan bij het fokken van [[Ooi|ooien]], maar ze konden niet zorgen dat hun beesten gezonde lammeren verwekten en ze konden ook de uitbraak van de dodelijke dierziekten niet tegengaan. Hoe moesten ze de productiviteit van hun kuddes dan waarborgen? Een theorie over de oorsprong van de goden voert aan dat goden er kwamen omdat ze het probleem oplosten. Goden zoals de [[vruchtbaarheidsgodin]], de [[hemelgod]] en de medicijn-god traden op de voorgrond toen planten en dieren hun uitdrukkingsvermogen verloren, en de belangrijkste rol van de goden was die van tussenpersoon tussen mensen en de woordeloze planten en dieren. Oude [[Mythologie|mythologieën]] vormen in wezen een juridisch contract waarin mensen eeuwige toewijding aan de goden beloofden in ruil voor heerschappij over planten en dieren, waarbij de eerste hoofdstukken van het [[Genesis (boek)]] een perfecte illustratie vormen.'''|[[Yuval Noah Harari]]}} . . == Overleven? == [[Bestand:Lier Zimmertoren dial lossless crop.jpg|thumb|550px|Na de Middeleeuwen krijgt de mens steeds meer grip op de werkelijkheid én ja, het ongrijpbare, de tijd. Galilei (1564-1642) gebruikte bij zijn eerste experimenten zijn pols om de tijd te meten. Eind zeventiende eeuw doen de minuten- en secondewijzers hun intrede. De "Jubelklok" in de [[Zimmertoren]] symboliseert de tijd met de [[klok (tijd)]], de [[maanfase|fasen van de maan]], de [[cyclus van Meton]], de [[epacta]] en de [[tijdsvereffening]], de [[dierenriem|zodiac]], de [[zonnecyclus]] en de [[zondagsletter]], de week, de [[globe]], de maanden, de [[Datum (dagtekening)|datum]], de seizoenen, de [[Getijde (waterbeweging)|getijden]] en de [[schijngestalten|schijngestalten]] van de [[maan]].]] . [[Abram de Swaan]] noemt zes voorwaarden die een veilig sedentair overleven mogelijk maken.<ref>ABRAHAM DE SWAAN. ''De mensenmaatschappij, een inleiding''. Bert Bakker, Amsterdam, 1996, p. 13-24.</ref> Hij komt hiermee in de buurt van de [[Piramide van Maslow]], voor het eerst geformuleerd tijdens de Tweede Wereldoorlog. Alle mensen hebben nood aan: . ;Harde, tastbare noden . 1. '''Voedsel'''; waar mensen in de huidige samenleving volledig afhankelijk zijn van onbekende anderen (met lange interdependentie-ketens), is men dat 10.000 jaar geleden veel minder (en met korte ketens). . 2. '''Beschutting'''; het weer dwingt mensen tot kledij en behuizing. . 3. '''Bescherming'''; rovers en roofdieren (ook microben) zorgden ervoor dat er omwallingen en ommuringen kwamen en leidden tot militair agrarische samenlevingen. . ;Zachte, niet materiële noden Op het eerste zicht lijken zachte noden een bijzaak, ondergeschikt aan de harde noden. Niets is minder waar. Zonder affectie, kennis en sturing gaan de voedselproductie en -verdeling, de beschutting en de bescherming van de dorpsgenoten de mist in. 1. '''Affectie'''; is een noodzakelijke voorwaarde om te overleven en kan een zaak van leven of dood zijn. Mensen zien zichzelf door de ogen van anderen. Zonder de ander heeft een mens schaamte noch trots. . 2. '''Kennis'''; wie niet over de kennis over de wereld om hen heen beschikt, is zwaar in het nadeel. Over welke kennis men dient te beschikken, is afhankelijk van samenleving tot samenleving en van tijd tot tijd; . 3. '''Sturing'''; Lichamelijke, natuurlijke neigingen zoals ontlasten, eten, slapen worden onder externe dwang omgevormd tot aanvaardbare gewoonten en zelfdwang. . . === Zaaien, oogsten noch tuinieren zijn instinctgedrag === . [[Bestand:Monolito_de_la_Piedra_del_Sol.jpg|thumb|550px|Kalendersteen van de [[Azteken]], Mexico.]] [[Bestand:Hieronymus_Bosch-_The_Seven_Deadly_Sins_and_the_Four_Last_Things.JPG|thumb|550px|De Zeven Hoofdzonden van [[Jheronimus Bosch]] hangt, net als zijn [[Tuin der lusten]] in het Museo del Prado in Madrid. De binnenste cirkel bestaat uit zeven vlakken met evenveel hoofdzonden. Ze omringen een halfnaakte Jezus, Man der Smarten, met: 'Pas op, pas op, de heer ziet'. De hoekcirkels geven taferelen over de dood en wat daarna.]] [[Bestand:Le_combat_de_Carnaval_et_de_Carême_Pieter_Brueghel_l'Ancien.jpg|thumb|550px|Het gevecht tussen [[Carnaval]] en [[Vastentijd]], [[Pieter Bruegel de Oude]], 1559.]] Zo opent de vroeg antieke wereld haar dorpspoorten. Het [[gehucht]] plaatst zich midden in de wilde natuur als een landbouwgemeenschap. Waarschijnlijk ontstaan de eerste dorpen in gebieden met wilde granen. Die hebben een vergelijkbare plantdichtheid als de gecultiveerde variant en zijn rijker aan proteïnen. In West-Azië en Europa gaat het om [[graan]], in Afrika is dit [[sorghum]], in Amerika [[maïs]], in Azië [[rijst]]. De landbouw beïnvloedt de sociale samenwerking. Graanboeren - een Europees gewas - zijn afhankelijk van de regen. Samenwerking is er niet nodig en leidt tot een individuele, kapitalistische instelling. Jaren met een goede oogst én voedseloverschotten zorgen voor afvalbergen. Oude granen, overschotten van groenten en fruit(pitten) worden in de nabije omgeving gedumpt, zo luidt de redenering. Die afvalhopen vormen een prima biotoop om een jaar later onbedoeld een nieuwe opbrengst te zien opduiken. Duizend jaar later zijn deze planten genetisch gewijzigd. Omstreeks 10.500 jaar geleden zijn niet alleen plantensoorten gedomesticeerd, het verhaal geldt evenzeer voor de dieren: de gecontroleerde kudde maakt plaats voor de veeteelt. Gewassen verbouwen gebeurt niet instinctmatig. Mensen 'kweken' evenmin. Het is een langzaam leren op het ritme van [[seizoenen]] en jaren, en dat in een tijd zonder klok, schrift of jaartelling. Die oude, intuïtieve tijdsbepaling is aanvankelijk niets anders dan een zich herhalende ervaring, gemeten met de zon, de maan en de sterren die uiteindelijk tot een [[kalender]] leiden. De kennis behoort toe tot getalenteerde groep met een goed waarnemingsvermogen en enkel hun geheugen als kennisdrager. Soms zijn het onaangepaste, zonderlinge figuren, vreemd of misvormd, travestie- figuren of dorpsgekken die met ontzag en minachting tegelijk bekeken worden. Hun excentrieke uiterlijk en/of karakter maakt ze uitverkoren: ze waren aangeraakt door God. De gemeenschap beseft zo dat deze schijnbaar onproductieve leden een reservetalent kunnen vormen door anders te denken. En dat kan van pas komen bij een crisis of bij onvoorziene gebeurtenissen. Omwille van hun charisma, overtuigingskracht of hun spiritualiteit groeien ze tot leider uit, dat was al zo vanaf het semi-nomadisme en de lijn is door te trekken tot bij het begin van de 20ste eeuw. De profeet van de Nuer – een veetelers volk in Zuid Soedan geldt als voorbeeld. Die kwijlt met lege blik in de ogen en gedraagt zich als een epilepticus in trance. Onverstaanbare klanken, tijdrovende en (schijnbaar) zinloze bezigheden: vasten, veren dragen, ’s nachts op daken zitten, urenlang puzzelen met schelpen... Zijn overtuigingskracht bestaat niet uit een rationele argumentatie. De profeet speelt in op gevoelens, wekt hartstochten op, hij gebruikt poëzie, spreekwoorden en metaforen, vertelt oerverhalen. Ironie en dubbelzinnigheden, humor en belediging zijn hem niet vreemd. Hij voorspelt en doet openbaringen. Hoe de profeet deze middelen inzet is afhankelijk van zijn culturele traditie en de verwachtingen van zijn gemeenschap.<ref>DAVID GRAEBER & DAVID WENGROW, vertaald door Rogier van Kappel en Bart Gravendaal. ''Het begin van alles. Een nieuwe geschiedenis van de mensheid'', Maven, Amsterdam, 2022, p. 57, 58 & 112.</ref> Die groep groeit uit tot de priesterkaste. In oorsprong zijn [[hiërarchie]] en ‘priesterbestuur’ synoniemen. Hun tempels lijken meer op fabrieken en magazijnen dan op kerken. De aanwezigheid en het meten van menselijke arbeid (tempelarbeiders), de voorraden, de grondstoffen, de werkplaatsen staan ten dienste van diverse bedrijfstakken: zuivelproductie, textielproductie, het bakken van zuurdesembrood, het maken van olie, bier en wijn, de standaardverpakkingen. In de Soemerische tempelmagazijnen zijn tachtig soorten vis te vinden. Ambtenaren tellen er alles en zetten het uit op een tijdlijn: dagen, maanden, jaren. In hun kalendermatige boekhouding leggen ze de basis voor het huidige geldwezen, de bureaucratie en de industrialisatie. <ref>DAVID GRAEBER & DAVID WENGROW, vertaald door Rogier van Kappel en Bart Gravendaal. Het begin van alles. Een nieuwe geschiedenis van de mensheid, Maven, Amsterdam, 2022,p. 338-340.</ref> Als centrale figuren interesseren priesters zich in het gedrag van planten, dieren én mensen en hoe die het best gedijen. De oogst is afhankelijk van de natuur en nauwelijks te beïnvloeden. De arbeid en de menselijke voortplanting daarentegen zijn wel beïnvloedbaar. Presbyters, πρεσβύτερος of presbuteros - het woord komt uit het Grieks - betekent de oudste of ouderling. Die priesters en heksen, aardpriesters en profeten, [[sjamanen]] en druïdes, medicijnmannen en tovenaars zien in dat de mens meer beheersbaar is dan de natuur. Alleen via de beheersing van de mens zijn de de natuurlijke en de menselijke gevaren onder controle te houden. Hun priesterlijke kennis en inzichten focussen zich op ziektes bij planten en dieren, hoe ze te voorkomen of ze te genezen, ze leren periodes van droogte of regen voorspellen, wijzen parasieten en onkruid aan en leggen uit hoe het te verdelgen. Ze instrueren, beïnvloeden en dwingen mensen één en ander te vermijden: de pijnlijke gevolgen van het fout zaaien of het te vroeg oogsten, het slecht bewaren of het fout verdelen. Hun landbouwtechnieken passen ze toe op de mens. Nomadische stammen nemen een pauze tussen twee bevallingen in, in de sedentaire samenleving baren vrouwen vaak om het jaar een kind. Om economische en militaire redenen bemoeien mannen zich in toenemende mate met het reproductievermogen van hun vrouw. Kinderen kunnen kuddes leiden, op de akker werken of krijger worden. Om hun vaderschap en hun eigen bestaan te verzekeren, controleren mannen de seksualiteit van hun vrouw. Komt daar bij kijken dat er zich uit egalitaire dorpen/steden geen krijgerskaste ontwikkelde, wat hen vatbaar maakt voor nederlagen. Vrouwen en kinderen worden bijgevolg slaaf en de mannen afgemaakt. Mannenbezit dus. . === [[Tien geboden]] === [[Bestand:MCC-31231_Mozes_toont_de_wetstafelen_(1).tif|thumb|550px|Anoniem (Noord-Nederland), gedateerd tussen 1600 en 1624. ''Mozes toont de wetstafelen'', Olie op canvas. De tien geboden uit Exodus 20 van de Deus-Aesbijbel Tekst linkertafel: EXO: XX: CAP / HOORT TOE ISRAEL: / Ick ben d¬e[n] Heere vwen Godt: die v wt / Egypten landt: wt de[n) diensthuÿse[n] gheleyt hebbe: / I / GHŸ EN SULT GEEN ANDER / GODEN BENEVEN MŸ HEBBEN : / II / GHŸ EN SULT V GEEN BEELDE[N]: / noch geen ghelÿckenisse maeken noch vant geene dat / Boven inden Hemel is: noch vant´ geene dat onder: / op der aerden is noch vant geene dat inde waeteren on: / der der aerden is En buÿcht v voor die niet: noch en / dientse niet want ick ben den Heere vwen Godt starck / en[de] jeeloers die der vaederen misdaet besoeke aende kindere[n]: / tot int derde ende int vierde lidt der geene die my haete[n] / Ende ick doen barmhartichs aen veel duysenden die: / my lieff hebben ende mÿn Gheboden onderhouden / III / GHŸ EN SULT DEN NAEME / des Heeren uws Gods: niet te vergeefs: ofte licht / veerdichlyck ghebruycken: want den Heere en sal / hem niet onghestraft laeten die syne[n] naeme misbruÿckt / IIII / GHEDENCKT DES SABBATHDACH / dat ghy dien heÿlighet: Ses daeghen sult ghÿ arbeÿden / ende al uwe wercken doen: maer oen sevensten dach is / den Sabbathdach des Heeren uws Gods: dan en sult: / Ghy geen arbeÿdt doen noch v soone: noch v dochter: / noch v knecht: noch v dienstmaeght: noch v vee: noch / den vremdelinck die binnen uwer stadtpoorten is: want / in ses daeghen heeft den Heere Hemel en[de] aerden ghe : / maect ende de see met alles watter inne is: Ende / rustende den sevensten dach : daeromme segende de[n] Heere / den Sabbathdach : ende heÿlichde den selven: Tekst rechtertafel: DEUT: V: CAP / V / GHŸ SULT V VAEDER / Ende uwe Moeder eeren op dat ghÿ langhe / leeft op der aerden: ende dattet v wel gae inde / landen d´welck v den Heere vwen Godt geven sall / VI / GHŸ EN SULT NIET DOODEN / VII / GHŸ EN SULT NIET EEBREKE[N] / VIII / GHŸ EN SULT NIET STELEN / IX / GHŸ EN SULT GEEN VALS GHETUŸ / GHENISSE SPREKE[N] TEGEN UWE[N] NAESTE[N]: / X / GHŸ EN SULT NIET BEGEERE[N] / uws naesten huÿs Ghÿ en sult niet begeeren uws / Naesten wÿff: noch sÿn knecht noch sÿn dienstmaegt / noch synen osse: noch synen Eesel: noch eenich / dinck dat uwen naesten toebehoort / DE SOMMA VANDE GHEHEELE WETH GODS / Ghy sult den Heere uwen Godt lieff hebben / van ganscher harten: van ganscher Sielen: Ende / van ganscher ghemoeden: Dit is het eerste ende / dat grootste ghebodt ende het tweede den selven ghe / lÿcke is: Ghy sult vwen naesten lieff hebben als / v selven. In deese twee Gheboden hangt de gansche / Weth ende de propheten: S: matt: 22 capp.]] . {{Citaat|'''En gij zult niet begeeren uws naasten vrouw, en zult u niet laten gelusten uws naastens huis, noch zijnen dienstknecht noch zijne dienstmaagd, zijnen os noch zijnen ezel, noch iets dat uws naasten is.|[[Decaloog]]'''}} . Exodus 34:28 en Deuteronomium 4:13 en 10:4 noemen de regels de Tien woorden, geboden of rondregels. Exodus 20 deelt ze in in drie. In de proloog maakt God zich bekend en motiveert hij de geboden. Daarna volgen vier regels over de omgang met God: tegen polytheïsme, tegen beeldenverering, tegen het misbruik van zijn naam en over de de sjabbat. Zes geboden gaan over de mens en de omgang met zijn naaste: eerbied voor de ouders, tegen moord, overspel, diefstal, tegen valse getuigenissen en tegen hebzucht. . === [[Hoofdzonde|Zeven hoofdzonden]] === . En dan is er de mens als gevaar. De zeven hoofdzonden gaan zeker terug op de Oude Grieken. Hoofdzonden veroorzaken andere zonden zijn sinds de vierde eeuw gesystematiseerd onder meer in de acht verleidingen van woestijnvader [[Evagrius van Pontus]]. In 590 reduceert paus Gregorius I tot ze tot zeven en stelt ze op schrift: Superbia (hoogmoed, hovaardigheid, ijdelheid), Avaritia (hebzucht, gierigheid), Luxuria (onkuisheid, lust, wellust), Invidia (nijd, jaloezie, afgunst), Gula (onmatigheid, gulzigheid, vraatzucht), Ira (woede, toorn, wraak, gramschap), Acedia (gemakzucht, traagheid, luiheid, vadsigheid, nalatigheid). De hoofdzonden houden iedereen aan het werk, voorkomen dat de gulzige na de oogst niets overlaat. Collectieve [[rituelen]] starten en beëindigen de gulzigheid: een oogstfeest in één van de twee oogstmaanden (augustus of september). === Feesten, heiligen en rituelen === . De ijsduivels waarschuwen de boer dat de planten die niet vorstbestendig zijn nu dringend van het land moeten. Het feest van [[Sint-Maarten (feest)|Sint-Maarten]] (de Kortrijkse patroonheilige) komt er op 11 november, als de runderen terug op stal staan en de eerste wijn klaar is. Dit bedelfeest laat de armen toe om van huis tot huis te gaan en een extra graantje mee te pikken.<ref>In het [[Keltische]] [[Ierland (land)|Ierland]] - een uithoek van het [[Romeinse rijk]] - viert men [[Samhain]], een [[winterfeest]] dat het einde van de oogst en de laatste slacht viert. Tegenwoordig kennen we het als [[Halloween]].</ref> Andere bedelfeesten zijn [[Sint Nicolaas|Sinterklaas]] en [[Driekoningen]], soms gevolgd door een vastenperiode, de [[vasten]] in het voorjaar (als de voorraden bijna op zijn), voorafgegaan door een ander feest: [[Carnaval]]. De betekenis gaat terug op het Italiaanse ''carne levare'' wat het 'wegnemen van het vlees' betekent. En bij de geboorte van de jonge malse lammeren, na de vasten volgt het [[paasfeest]]. De [[IJsheiligen]] kondigen begin mei de zaaitijd aan. Het verbod op schaars voedsel (runderen in het [[Hindoeïsme]], varkens in het [[Jodendom]] en de [[islam]]) kadert in deze context. Godsdienstige rituelen disciplineren planten, dieren én mensen. De [[Offer (religie)|offerande]] vindt zijn oorsprong in het feit dat priesters afhankelijk zijn van de gelovigen. Het offer verdwijnt in hun maag. De priesters zijn in de ogen van de boeren een onproductieve kaste. In onze streken komt die priesterfiguur als [[druïde]] ten tonele. [[Julius Caesar|Caesars]] maakt er melding van. In [[Gallië]], zo schrijft hij, zijn alle mannen met enig aanzien ofwel druïde of van [[adel]], of met andere woorden ze zijn priester of krijger. De druïden zijn geleerden die over het ongeschreven [[gewoonterecht]] waken. Door het verbod om druïdische kennis neer te schrijven zijn er geen druïdische documenten. Caesar vermeldt dat de Galliërs een geschreven taal hebben maar vergist zich in het alfabet. Dat was niet [[Grieks alfabet|Grieks]] maar het [[Latijns alfabet|Latijns]]. 'Dé stelling in hun leer,' zegt Caesar, 'is dat de ziel niet sterft en na de dood overgaat in een ander lichaam'. . ;Kijken <gallery widths="155" heights="190"> Bestand:Vestalin-11.jpg|Een Vestaalse maagd is een Romeinse priesteres. Hun college laat het vuur in de Vestatempel nooit uitdoven. File:Shaman02.jpg|Kopergravure: sjamaan en zijn trommel, 1767 File:COLLECTIE TROPENMUSEUM Een shamaan op Zuid-Boeroe bezweert boze geesten de kinderen te verlaten waarbij hij een geldstuk en een sirihnoot offert TMnr 10001031.jpg|Een sjamaan op Zuid-[[Buru (eiland)|Boeroe]] beveelt boze geesten de kinderen te verlaten. File:Doña ramona.jpg|Doña Ramona, een Mexicaanse sjamaan File:Sami shamanic drum.JPG|Trommel van een sjamaan, museum in Finland File:Thor or Thoragales Sami Rune drum Norway.jpg|[[Thor]], een [[runen|rune]] op een rituele trommel uit Noorwegen, 1871 File:Sami Thunder god as doble hammer red on drum Finnmark Norway described by Knud Leem.jpg|[[Thor]] op een trommel, eind 17de eeuw File:Nordic Sami Naero Runic Shaman Drum Mythology from Friis 1871.jpg|Saami-runentrommel Bestand:Mapuche_Machis.jpg|De Mapuche kennen de machi, 1903 Bestand:Shaman_Buryatia.jpg|Sjamaan uit Boerjatië, 1904 Bestand:Edward_Atkinson_Hornel_-_Druids_Bringing_In_The_Mistletoe.jpg|Druïde door [[Edward_Atkinson_Hornel]] Bestand:Two_Druids.PNG|Druïde Bestand:Durer-de-vier-heksen.jpg|Albrecht Durer schildert vier heksen Bestand:Hutschelhexen_Bad_Bergzabern.JPG|Heksenmasker uit Duitsland </gallery> Het [[Druïde|druïdeschap]] is niet erfelijk, het is vrijgesteld van belastingen en vraagt een lange opleidingstijd die twintig jaar kan duren. Daarna functioneren de druïdes als beschermer van de stam, dat kan diplomatisch (oorlog en vrede, de externe veiligheid) en als politiek (interne veiligheid) raadsheer. Hun raad en voorspellingen baseren ze op kennis over de natuur en de astronomie. Ze fungeren als het geheugen van de clan, houden kalenders bij over gunstige en ongunstige dagen en voeren rituelen in een eikenwoud. . [[Gallisch|Gallische]] of [[Keltische]] tuinen of heidense tuinen van voor de [[kerstening]] zijn net als hun geschriften moeilijk te vinden, met de bomen gaat dat iets makkelijker. De oudste evergreens in België zijn doorgaans Keltische eiken of linden. Voor de Romeinse historici uit de eerste eeuw voor Christus zijn 'Kelten' en 'Galli' synoniem. Caesar: 'We noemen hen Galliërs, in hun taal noemen ze zich Kelten.' Voor deze Kelten is de lindeboom een heilig monument dat ze planten in het centrum van hun nederzettingen. De godin [[Freya (godin)|Freya]] huist er. Ze beschermt bron, bezit en bidplaats. Bij de linde spreekt de [[Vierschaar]] recht en geliefden duwen duimen in de bast om hun huwelijk te bezegelen. Een lindetak jaagt heksen en geesten op de vlucht. Vaak staat er bij de linde of de eik een jonger Mariakapelletje. De kerstenende monniken krijgen de heidense boomverering in de Middeleeuwen er niet uit, de pas gekerstende bleef knielen voor wortel en tak. Met een kapelletje erbij lijkt het alsof ze Maria vereren. [[Bestand:Liernu_JPG01c.jpg|thumb|right|550px|Deze [[zomereik]] in het centrum van [[Liernu]] zou zevenhonderd jaar oud zijn. De Orde van de Dikke Eik zorgt voor zijn voortbestaan met toga's en wapenschilden. De abt van Liernu bouwde in 1838 in de holle stam een kapel voor de [[Sint-Antonius|heilige Antonius]]. De kapel groeit traag dicht en enkel de voeten van Antonius zijn nog zichtbaar. Is de boom even oud als de kerk of is het een overlever uit het '[[Kolenwoud]]' een [[oerbos]] dat [[Julius Caesar]] beschreef in zijn [[De Bello Gallico]]?]] ;Hier en daar kan je ze vinden . * De marktlinde in [[Westerlo (België)|Westerlo]], geplant in 1630 op de fundamenten van de vernielde halle. . * De [[duizendjarige eik]] van [[Lummen]] in het gehucht [[Mellaar]] ten noorden van de Dikke Eikstraat; . * De [[zomerlinde van Maibelle]] (een gehucht in [[Florée]], op de grens tussen Namen en Luik) is rond [[1272]] geplant en beschreven door de [[botanicus]] [[Jean Chalon]] in zijn [[''1.134 Arbres Remarquables de la Belgique'']] uit 1909 of 1910. 'Ik ben teruggekeerd naar de Linde van Maibelle' schrijft hij. 'Het is niet meer de holle cilinder met een toegangsbres zoals in [[1871]], maar een muur die evenwijdig loopt met de weg.' De holle binnenkant was berookt. Werden hier gerechten klaargemaakt of was het een werkplek voor voorbijtrekkende [[ketellapper|ketellappers]]? Wellicht is de boom er geplant om de grens te markeren na de [[Guerre de la Vache]], een zes jaar durende strijd die 15.000 doden koste omwille van een gestolen koe tussen het graafschap Namen en het prinsbisdom Luik. . * De [[Linde van Conjoux]] in een landschap vol kastelen, 400 jaar oud en mogelijks de dikste van België. . . == Mythische en magische gedachten == . Het magisch en symbolisch denken staat dialectisch tegenover het rationeel en het empirisch denken; het gaat om een geloof dat de werkelijkheid met bezweringen en rituelen te beheersen is, via een vertrouwen in associaties in plaats van de rede of observatie. De magisch denkende mens ziet een verband tussen een mensengestalte en de vorm van een mandragora. Magie karakteriseert prewetenschappelijke samenlevingen. Godsdiensten, bijgeloof en sektes doen hetzelfde: ze geloven in [[voodoo]], [[sjamanen]] of [[Orakel|orakels]]. . ;Taboe Magie kenmerkt alle samenlevingen van voor de industrialisatie. Tussen magie en 'het' taboe is er een verband. De angst die het taboe opwekt, maakt overtreden (denk aan kindermoord, incest, verkrachting, roof) tot de machtigen der aarde. Toverboeken puilen uit van getaboeëerde ingrediënten: nagels, haar, fragmenten van lijken, vleermuizen, slangen. == Een kwetsbaar en noest bestaan == [[Bestand:Heinrich_Hermanns_Sankt-Martins-Zug_vor_dem_Düsseldorfer_Rathaus_1905.jpg|thumb|550px|Stoockt vier, maeckt vier: / Sinte Marten komt hier / Met syne bloote armen / Hij soude hem gheerne warmen? De Duitse kunstschilder [[Heinrich Hermanns]] (1862-1942) schilderde dit tafereel bij het Düsseldorfer Rathaus in 1905. In Kortrijk is het bedelfeest van Sint Maarten (Kortrijk is een Sint-Maartensstad) nauwelijks aanwezig.]] . Sociaal-religieus gedrag zoals vlijt, zuinigheid en gemeenschapszin garanderen de voedselproductie, de conservering en de consumptie. De opgedreven graan- en vleesproductie (via domesticatie) resulteren in: 1. een dieetvariatie (zuivel, fruit, groenten). In een eerste fase is er een dieetreductie. Voedselverzamelaars hebben een menukaart met ingrediënten van 150 planten en zes dieren. Boeren doen het met acht planten en twee dieren. De voedingswaarde van graan is lager dan die van fruit, knollen, noten of vlees. . 2. een textielvariatie (wol, linnen, katoen). . 3. de ontwikkeling van [[keramiek]] (bewaren en koken). . 4. specialisaties (weven, pottenbakken, boeren, jagen). . 5. handel (door het zoutarme dieet). . 6. eigendom zoals land, vee, huis en gerief en de tegenstelling daarvan: armoede. Het contrast tussen de twee noemen we hiërarchie. . . Zijn sedentaire gemeenschappen arbeidsintensiever én kwetsbaarder dan [[Jager-verzamelaar|nomadische gemeenschappen]]? Aanvankelijk niet. De eerste steden ontstaan niet op verdedigbare bergtoppen. Ze ontstaan waar de landbouw het goed doet: in het laagland langs de Nijl, de Eufraat of de Gele rivier (China). Zoetwaterrivieren bieden voor de komst van het wiel transportmogelijkheden. De eerste steden ontstaan niet uit een militaire noodzaak. Ze zijn het resultaat van landbouwoverschotten die nieuwe beroepen doen ontstaan: onderwijs, bestuur, religie en handel.<ref>PHILIP MATYSZAK. ''Verdwenen steden''. Omniboek, Utrecht, 2023, p. 9.</ref> Collega [[Philip Matyszak]] stelt de vraag: 'Wat was er eerst (...); de stad of de boerderij.' Met deze vraag doorprikt hij de gebruikelijk aanname, namelijk dat de jager-verzamelaar zich landbouwtechnieken eigen maakt en zich vestigt. En daarna breidt het boerenerf zich uit tot een stad, met mensen die de landbouw niet als hoofdverdienste zagen en zich ontwikkelden tot handelaar, priester of ambachtsman/vrouw. 'Het zou kunnen dat mensen geen steden hebben gevormd als gevolg van landbouwoverschotten' zo schrijft hij. 'Mensen die in steden woonden, zouden weleens de landbouw kunnen hebben ontwikkeld zodat ze er konden blijven.' Boeren zijn afhankelijk van het weer, dus hebben ze tempels nodig. Organiseren, coördineren, irrigeren, overschotten verdelen en het beslechten van geschillen is wat koningen vanuit hun paleizen aansturen. Handelslui ontsluiten hulpbronnen... . In een volgende fase, als de wereld dichtbevolkter geraakt zal het overleven in (soms door de mens gecreëerde) schaarste de sedentaire gemeenschappen kenmerken of zal de natuur (woestijnvorming of het stijgen van het waterpeil) hen tot verhuizen dwingen. Het productieniveau van de sedentair moet in die optiek groter zijn dan zijn directe behoefte. Dit vraagt planning, opslag, bewaring en verdeling, een systeem. De voedseltoename heeft een [[demografisch]] effect: ze veroorzaakt een bevolkingsstijging en een samenleving kwetsbaarder dan voorheen. De [[Malthusiaanse spanning]] treedt op. Gemeenschappen die een misoogst kennen, zoeken individueel of collectief hun toevlucht tot [[bedelarij]], [[plundering]], [[diefstal]] of [[banditisme]]. Bij het sedentair worden stijgt de voorspelbaarheid van de voedselproductie terwijl de voedselkwaliteit daalt. In droge omgevingen hebben jagers-verzamelaars ongeveer honderd vierkante kilometer om een clan/familie in leven te houden. Dat is een gebied zo groot als Brussel, een wandelroute van [[Train World]] in het Noordelijke [[Schaarbeek]] naar de [[Gevangenis van Sint-Gillis|gevangenis van Sint Gillis]] en de [[Marollen]] in het Zuiden, een wandeling van het [[Jubelpark]] in het Oosten naar [[Sint-Jans-Molenbeek]] in het westen en het [[Park van Laken]] en het [[Atomium]] in het Noordwesten. . === Honger === . [[Bestand:Thomas Robert Malthus.jpg|thumb|550px|In [[1798|1798]] publiceert de [[misantroop]] [[Thomas Malthus|Thomas Malthus]] zijn ''Essay over het Principe van Bevolking'' waarin hij de [[demografische transitie]] beschrijft hoe de bevolkingsgroei de voedseltoelevering altijd opnieuw overtreft. Hij gebruikt daarvoor het beeld dat bevolking meetkundig stijgt (2 x 2 x 2 x 2) terwijl de voedselcapaciteit rekenkundig (2 + 2 + 2 + 2) groeit in dezelfde tijd. De daling van de hoeveelheid voedsel per persoon leidt altijd tot catastrofes. De graan-koninkrijken lopen binnen hun grenzen het risico te bezwijken aan de overbevolking die niet in staat is om de elementaire behoeften te bevredigen. Als de eigen markt te krimpt, start het zoeken naar nieuwe territoria om verder te groeien. Een conflict met andere koninkrijken die hetzelfde proberen is niet uit te sluiten. Deze landbouwvalstrik / klimaatveranderingen leiden bovendien tot andere risico's: een ecologische kaalslag, de endemische ziekten en de parasieten die opduiken in groepen met gedomesticeerde dieren. In Griekenland zijn er van 7.000 tot 5.500 V.C dorpen en handelsnederzettingen, de paleiscultuur en de verdedigingswerken komen er later: van 5.000 tot 3.000 V.C. De bronstijd die daarna ontstaat maakt alleen meer wapengekletter mogelijk.<ref>PHILIPP BLOM, vertaald door W. Hansen. ''De opstand van de natuur. Een geschiedenis van de kleine ijstijd (1570-1700) en het ontstaan van het moderne Europa,'' De Bezige Bij, Antwerpen, 2017, p. 261; DAVID GRAEBER & DAVID WENGROW, vertaald door Rogier van Kappel en Bart Gravendaal. ''Het begin van alles. Een nieuwe geschiedenis van de mensheid,'' Maven, Amsterdam, 2022, p.481-482.</ref> Volgens Malthus kan zelfdwang, [[contraceptie|contraceptie]] en [[abortus|abortus]] de [[catastrofe|catastrofe]] vermijden. Is dit een recept voor de toekomst? Zowel Charles Darwin als A.C. Wallace die hier geciteerd zijn, kenden Malthus' ''An Essay on the Principle of Poulation'' uit 1798. Het is voor beiden een eyeopener en het brengt hen ertoe, los van elkaar om de theorie van Malthus en de dualiteit van overdaad en weelde versus het schaarsteprincipe toe te passen op de evolutie van de dieren- en plantenwereld.<ref>TON LEMAIRE. ''Onder dieren. Voor een diervriendelijke wereld'', Amo|Anthos, Amsterdam, 2017, p. 137-138.</ref>]] Canada en de V.S. kenden in de jaren '30 de [[Dust Bowl]], een droogteperiode vol stofstormen op de prairie. Het fenomeen ontstaat na decennia intensieve landbouw zonder vruchtwissel. Diep ploegen doet de natuurlijke begroeiing verdwijnen en maakt het landschap stoffig. Stormen blazen de bovenlaag weg in fijn stof tot in de steden Chicago, New York en Boston. De Dust Bowl veroorzaakt schade aan landbouw en milieu. Hele families migreren van Texas en Oklahoma naar Californië. Het is een migratie-type dat is aangeduid als 'duwen-trekken'. Ongunstigheden zoals honger of dorst duwen locals weg naar gunstige gebieden. De Argentijnse journalist [[Martin Caparros]] reisde de wereld af op zoek naar de oorzaken en de gevolgen van hongersnoden. Zijn conclusies publiceerde hij in zijn vuistdikke boek 'Honger'. Sommige samenlevingen hebben vandaag te kampen met problemen die sommige nederzettingen zo'n 10.000 geleden overwonnen. Hoe dat komt? [[Thomas Malthus]] beschreef dat proces en Caparros actualiseert... Elke dag hebben we honger, drie of vier keer zelfs, maar voor wie er helemaal niets is, is de honger er continu. De beschrijving van Caparros toont dat er de laatste tienduizend jaar, wat dat betreft, weinig veranderde. Zijn historisch inzicht kan veel uit de actualiteit verklaren en omgekeerd. Het boek past wonderwel bij de lessen over de eerste nederzettingen en de vraag wie er nu eerst kwam: de priester of de krijger. Misschien is er één element dat nu niet meer voorkomt bij hongersnoden, ik weet het niet. De gruwelijke en verbijsterende getuigenissen die Caparros aankaart uit de jaren 1030 en 1729 spreken nu in alle geval tot de fantasie. Of zijn we naïef en gebeuren dit soort dingen tot op heden? Het antwoord laat ik in het midden. Op de achterflap van het boek: 'Met zijn weergaloze schrijfstijl maakt hij invoelbaar wat het is om hoger te lijden.' Luister naar de fragmenten die Benedict Wydooghe voorleest. Het kost je een half uurtje. . . . === Productieve gemeenschappen === . Gemeenschappen die productief zijn, kunnen kinderhuwelijken als legitiem beschouwen om sneller tot een demografisch overschot te komen en aldus krijgers te produceren. Jongens laten huwen als ze vijftien zijn, verkleint de generatiekloof en vergroot de jonge, beïnvloedbare en strijdbare bevolking. [[Mohammed]] huwt een meisje van zes en consumeerde het huwelijk toen ze negen was. Hij legitimeerde zodoende de kinderhuwelijken die bij IS en in het huidige Irak en Jemen gebruikelijk zijn.<ref>HIRSI ALI A. ''Ketters. Pleidooi voor een hervorming van de Islam,'' Augustus, Antwerpen, 2015, p. 97 & 114.</ref> Aanvankelijk, als de eerste sedentaire gemeenschappen ontstaan, valt er niet veel te plunderen en er zijn weinig gemeenschappen. Dat maakt het aannemelijk dat de priesters voor de krijgers komen.<ref>JOOP GOUDSBLOM. ''Het regime van de tijd.'' Meulenhoff, Amsterdam, 1997.</ref> Bovendien regelt religie de prille eigendomsverhoudingen. Het [[Tien geboden|tiende gebod]] van de [[decaloog]] inventariseert het vroege bezit en hoe er mee om te gaan: ‘En gij zult niet begeeren uws naasten vrouw, en zult u niet laten gelusten uws naastens huis, noch zijnen dienstknecht noch zijne dienstmaagd, zijnen os noch zijnen ezel, noch iets dat uws naasten is.’ De plicht de buren in het oog te houden, helpt hierbij. ‘Geen zedenmeester zo effectief als de mening van de buren’ schrijft een predikant.<ref>JOOP GOUDSBLOM. ''Het regime van de tijd.'' Meulenhoff, Amsterdam, 1997, p. 187.</ref> In die tijd is er weinig plaats voor [[privacy]] overdag: mensen leven dicht op elkaar. Privacy behoort toe aan de nacht. . . == Angst voor het duister: ‘A good darkie’ == . {{Citaat|'''De eerste persoon die ik ontmoet, zal sterven of zijn geld afgeven, want de nachten zijn nu duister; en ik ben vastbesloten dat voordeel te benutten'''.|'''Philip Thomas'''}} . {{Citaat|'''De goede mensen houden van de dag, de slechte van de nacht.'''|'''Frans spreekwoord'''.}} . {{Citaat|'''De hekken en muren dienen vaak vooral een politiek en psychologisch doel. Alleen als ze zwaar worden bewaakt, slagen ze erin om migranten of terroristen te weren. Zo nam het aantal zelfmoordaanslagen in Israël sinds de bouw van de muur op de Westelijke Jordaanoever sterk af, wat volgens de Israëliërs duidt op het succes ervan. Maar veel grensafscheidingen maken het mensen hooguit moeilijk om de andere kant te bereiken. Ze gaan toch. De bestormingen door Afrikanen van de gemiddeld zes meter hoge hekken rond de Spaanse [[enclaves]] [[Ceuta]] en [[Melilla]] in Marokko zijn bekend. Vaak slagen ze er toch in om Spaans grondgebied te bereiken, weliswaar met flinke verwondingen. De hekken tussen Botswana en Zimbabwe worden nauwelijks bewaakt en liggen door rondtrekkende kuddes olifanten deels alweer plat. Zijn hekken en muren wél een grote belemmering, dan verleggen mensensmokkelaars simpelweg hun routes. Waarna ook daar de bewaking weer wordt opgeschroefd. Hongarije bouwt nu een vier meter hoge muur aan de grens met Servië. Als dat gat is gedicht, kan het land beginnen aan een muur aan de grens met Roemenië. Eerder trokken Bulgarije en Griekenland hekwerken op langs hun grenzen met [[Turkije]]. Zo keren ruim 25 jaar na de val van de [[Berlijnse Muur]], de muren en hekken langzaam weer terug in Europa. Met weinig effect. Het aantal asielaanvragen na illegaal rondreizen in de EU stevent dit jaar af op een record.'''|'''[[Henk van Houtum]]''', deskundige in de politieke geografie van het Centre for Border Research.<ref>Tekstfragment uit ''De comeback van de muur'' van [[Henk van Houtum]], in: ''De Standaard'', 20.08.2015, p. 21.</ref>}} . . === Spoken en nachtspreuken === . {{Citaat|'''Dat de duivel bestaat, daar twijfel ik niet aan: mijn opvoeders hebben me dat ingeprent en tot op heden is zelfs de grootste rationalist er niet in geslaagd me te bewijzen dat dat geloof, of dat dogma, slechts een bakersprookje is. Of ik in de duivel geloof? Allicht! En op een standvastiger manier dan in God en zijn Heiligen.'''|[[Michel de Ghelderode]]<ref>MICHEL DE GHELDERODE, vertaald door Chris van de Poel & Hilde Rits. ''Reis door mijn Vlaanderen en andere verhalen.'' Houtekiet, Antwerpen, 2008, p. 94.</ref>}} . In deze agrarische, onzekere en gewelddadige wereld heeft de mens nauwelijks greep op de dingen en is er een radicale scheiding tussen dag en nacht. Heggen, hekken en bomen - natuurlijke oriëntatiepunten - leiden 's nachts een eigen leven. Mensen en meubels zien er anders uit. Honden en wolven lijken op elkaar. [[Nachtwakersstaat|Nachtwakers]] en torenwachters roepen op hun ronde rituele nachtspreuken, een gebruik dat tot op vandaag ritueel doorgaat in de Duitse stad [[Münster]] in [[Noordrijn-Westfalen]]. Vanop de 75 meter hoge [[Sint-Lambertuskerk (Münster)|Lambetikirche]] waakt de Türmerin von Münster over de nachtelijke stadsgemeenschap. Om haar aanwezigheid te benadrukken blaast de torenwachter elk half uur op een koperen hoorn, telkens in andere windrichtingen, behalve naar het oosten, want daar lag het vroegere kerkhof. Doden stoort men niet. Martje Saljé, zo heet de torenwachtster is sinds 2014 de enige permanente torenwachter in Duitsland. Eén keer merkte ze als eerste een brand op. In plaats van het traditionele [[staccato]] alarm te blazen, gebruikte ze haar telefoon. Deze nachtelijke traditie is er al sinds 1383 in Münster, na de stadsbranden van 1127, 1197 en 1383. Niet dat elke cultuur nachtangst heeft, [[Vikingen|Vikingen]] houden van nachtelijke aanvallen, maar de Westerse afkeer van het donker duurt tot het [[rationalisme]] en de [[Verlichting (stroming)|Verlichting]], de professionele [[politie]] en het gaslicht in de [[19de eeuw]] en het [[elektrisch licht]] in de [[w:20ste eeuw|20ste eeuw]] opduiken.<ref>EKIRCH R. ''Nacht en ontij. Een geschiedenis van het duister.'' De Bezige Bij, Amsterdam, 2006.</ref> In dit vroege magische en symbolische tijdvak houdt de controle van het centrale gezag op als de schaduwen langer worden en de zon onder de horizon zinkt. Geestelijke en seculiere functionarissen stoppen hun arbeid. Het kerkelijke en statelijke toezicht is in de nachtelijke duisternis buiten werking. Uilen klapwieken als voorbode van de [[dood]] over bos en akker, scheren langs [[stadswallen]] en door dorpsstegen. Ze krijsen als samenzweerders en jagen muizen en mensen de daver op het lijf. De nacht valt niet, hij overvalt. Hij berooft de reiziger van het zintuig waar hij het meest beroep op doet. De ochtend brengt verkwikking maar is somber, stinkend en mistig. 'Groezelig' zo noemt [[Michel de Ghelderode]] de handelswijk waar hij soms doorheen dwaalt. Het was een 'verstekkende doolhof langs de slijkerige [[Theems]]. Het miezerde.' Tijdgenoten die hij langs de weg ontmoet, hebben boeventronies, of ze lijken op leverlijders. De Ghelderode vraagt zich af of hij zijn 'zwerftocht over de glibberige straatkeien, te midden van een mist die wel zwanger scheen van de dampen van alle pestepidemieën uit de wereldgeschiedenis, nog een wandeling kunnen noemen? Michel de Ghelderode werd geboren in 1898 en stierf in 1962.<ref>MICHEL DE GHELDERODE, vertaald door Chris van de Poel & Hilde Rits. ''Reis door mijn Vlaanderen en andere verhalen.'' Houtekiet, Antwerpen, 2008, p. 91.</ref>}} . [[Bestand:2_ème_enceinte,_Porte_de_Hal.JPG|thumb|550px|De Brusselse Hallepoort luidt de avondklok, la cloche, voor de stadspoorten sluiten. Reizigers of vreemdelingen kunnen zich maar beter reppen. Het woord clochard is ervan afgeleid, net als het woord [[Paspoort|passpoort]] en het woord [[poorter]]. Het woord burger of [[Burgerij|bourgeois]] komt [[Etymologie|etymologisch]] van het Oudhoogduitse woord [[Burcht (kasteel)|burcht]], en het Engelse burhs en borough, een versterking tegen invallende Vikingen. Borghette is Italiaans voor een klein stadje: dat leidt wellicht naar het woord [[getto]].]] [[Bestand:Muenster-100725-16110-Lamberti.jpg|thumb|550px|Behalve op dinsdag beklimt een van de laatste Europese torenwachters de kerktoren van de Sint-Lambertuskerk om er van negen uur tot middernacht elk half uur op de hoorn te blazen. Let op de drie kooien boven de klok: dat is een verhaal uit de zestiende eeuw, meer bepaald in [[1536]].]] . === ♣ Omheining === . Omheinen is aanvankelijk geen constante in de zo'n boosaardige, moorddadige wereld, maar bij momenten wordt er meer omheind dan op andere. De Kretenzische paleizen waren niet versterkt en de Minoïsche kunst verwijst nauwelijks naar oorlog. Toch komt het omheinen ons over als eigen aan de mens. Na 9/11 steeg het omheinen spectaculair - de gedachte dat de [[Mondiaal dorp|wereld een dorp]] zou worden had afgedaan. Hekken, barrières en de muren verrezen om te beschermen, aanslagen te voorkomen en om migranten te stoppen. Dat was tienduizend jaar geleden niet anders. Met het ontstaan van de vroege, vaste verblijfskernen, verschijnen veldjes en akkers. Om vernieling en vraat te vermijden, vijandig vee en vreemde, vijandige nomadengroepen voor te zijn, vlecht men er een dichte, stekelige beplanting rond. En zo verschijnt de tuin in de [[Wildernis (natuur)|wildernis]]. . ;Van tuin naar stad, van Jericho naar Jerusalem [[Jericho]] ([[Kanaän (gebied)|Kanaän]]) is de oudste (gevonden) stad ter wereld. Jericho is ouder dan de beschavingen langs de [[Tigris]] en de [[Eufraat]], met een ongeschreven geschiedenis die teruggaat tot tienduizend jaar geleden. De oase is een trekpleister die twintig keer is opgebouwd en verlaten, vernietigd en heropgebouwd. De eerste huizen waren rond, later rechthoekig en stonden in een wallen omheining. Als de opvolger van [[Mozes]], de krijgszuchtige en wrede [[Jozua (persoon)|Jozua]] en de [[Israëlieten]] voor Jericho staan, doet hun kabaal de stadsmuren instorten. Wat de [[Bijbel (christendom)|bijbel]] niet vertelt, is dat de muren toen wellicht drie millennia oud zijn en bovenop nog oudere stenen muren staan. Jozua's verovering van [[Kanaän (gebied)|Kanaän]] begint in Jericho. Hij brengt alle inwoners en het vee om, wat in strijd is met Mozes' instructie om de jonge maagden te sparen. Wellicht komt de koning van Jericho levend bij Jozua. Die laat hem aan een boom hangen tot de avond valt. Steden hebben de kenmerken van tuinen. De Hebreeën of de vroege Israëlieten en de voorouders van de Joden gebruiken de woorden 'gan' (גן) en 'ganah' (גנה) als concept van bescherming en beschutting. De term 'Hebreeën' (de nakomelingen van de bijbelfiguur Eber kan verwijzen naar zij die 'van over de rivier' komen, migranten of vreemden. Ze leven als nomade en dus buiten de 'gevestigde' orde. Vest, vestigen en vestingen slaan in deze context op het sedentaire bestaan, het nederzetten en het verdedigen van de nederzetting. Als er een bron of een waterstroom is in de tuin/omheinde omgeving, dan is dit een ongeziene rijkdom, zeker voor de woestijnvolkeren. De Hebreeën maken in de late bronstijd in het Midden-Oosten de overgang van herder naar landbouwer. Het verhaal van Kaïn en Abel is er de illustratie van. Ze geloven dat ze uitverkorenen zijn om het beloofde land (Israël) te bewonen. 'Gan' betekent 'tuin' of 'omheinde plaats' en verwijst naar beschermd gebied. Een bekende is de 'Tuin van Eden' (Gan Eden, in het boek Genesis), een paradijselijk afgesloten plek. 'Ganah' is actiever en betekent beschutten/beschieten, beschermen, omheinen, afschermen/schermen, veilig houden. Een goddelijke zorg als het ware. Tuin en stad zijn geen tegengestelden. Beiden ontwikkelen zich tot cultus- en cultuurruimtes tot ongenoegen van sommige vroege profeten. Jesaja (1:29-30) beschrijft tussen 750 en 700 voor Christus over de tuinverering in Jerusalem als afgoderij. Tuinen staan het contact met god in de weg. De heilige boomaanbidding stelt Jesaja gelijk met de afkering of de vervreemding van god. Een tuin is een verderfelijk oord. God gruwelt als Israël zich daar ophoudt.<ref>C.J. DEN HEYER & P. SCHELLING. ''Symbolen in de bijbel. Woorden en hun betekenis,'' Meinema, Zoetermeer, 2000, p. 453-455.</ref> Tuinen zijn het decor voor provocerende offers op bakstenen altaren (65:3), onreine rituele reinigingen en het verwerpelijke eten van varkensvlees (66:17). Wie zich in de tuin ophoudt, gaat ten onder als eikenbladeren die verwelken in een tuin zonder water. In de eerste eeuw na Christus is dit verderfelijke stads- en tuinbeeld verdwenen. De visioenen van Johannes (Openbaring 21-22) beschrijven Jeruzalem die als stad uit de hemel is neergedaald ter illustratie van de volmaakte gemeenschap. De rivier die er met het levenswater doorheen stroomt is omzoomd met levensbomen die maandelijks vruchten dragen en de bladeren dragen die genezen. . ;Defence versus offence Een omheining hoeft niet van steen te zijn. De in onze contreien veel voorkomende de [[wilg]], de [[Hazelaar (plant)|hazelaar]] en de [[meidoorn]] vormen een vlechtbare omheining met twee- of driejarige takken, soepel en buigzaam. Zo'n omheining noemt een '''tuun''' of een '''tuin''', in het Duits ''Zaun'' of [[omheining]]. Fence is dan weer Engels voor hek of omheining, afgeleid van 'defence' of het verdedigen en het beschermen (defensie). Dat kon op diverse wijzen: met greppels en houten structuren, met heuvels of gestapelde keien. Vandaar gaat de naam over op een omwalling, vestingswerken die de ruimtelijke ordening vorm geven. Het tegengestelde van defensie is het [[offensief (militair)]] of het verlaten van de stellingen (of). Een schild of een draagbare 'muur' kon dan van pas komen. Het werkwoord 'bevestigen' betekent niet alleen het creëren van een vesting, het duidt vooral op de sociale context die hierdoor ontstaat. Bevestigen is het erkennen van iemands identiteit, zijn positie of waardigheid, in tegenstelling tot zij die van buiten komen, de vreemdelingen of 'de buitenlui' zoals [[Auke van der Woud]] hen noemt in zijn proefschrift uit 1987 ''Het lege land''. Buitenlui vielen op. Hun kledij, hun spraak, hun bagage of handelswaar... alles verraadde hen. Zelfs hun gebaren en hun houding maakte hen herkenbaar. [https://commons.wikimedia.org/wiki/City_wall Tot de industrialisatie begrenst elke stad zich fysiek met een voelbare overgangszone.] . ;Francesco Guicciardini De oorlogskunst en de defensie zijn noodzakelijke ingrediënten als een dorp, een stad of een stadstaat wil blijven bestaan. De Italiaanse staatsman [[Francesco Guicciardini]] (1483–1540) uit [[Florence (stad)|Florence]], zag in zijn dagen hoe kanonnen en vuurkracht aan belang wonnen om een stad te veroveren en schrijft over de interne en externe beveiliging van de Renaissancestad. 'Binnenlandse orde en rechtsregels zijn van weinig nut als de stad met geweld zou worden ingenomen.' Steden konden altijd rekenen op rivalen, klaar om toe te slaan. De republiek Florence was voortdurend in oorlog met naburige steden zoals [[Milaan (stad)|Milaan]], [[Pisa (stad)|Pisa]] en [[Siena (stad)|Siena]]. Veel naburige stadstaten slokte Florence op voordat ze tot rivaal uitgroeiden. Om dit te realiseren tastte de stad diep in haar geldbuidel. [[Huursoldaat|Huurlingen]] vroegen handen vol geld om hun diensten als (kruis)boogschutter, [[lansier]], [[Cavalerie|cavalerist]] of [[Infanterie|infanterist]] ter beschikking te stellen. De Italiaanse stadstaten liepen in deze dagen voorop in de vestingbouw en de bijhorende gevechtstactieken. . ;Poortgeld De tocht van exterieur naar interieur loopt langs de wal, de gracht en de poort. Ze zorgen dat de buitenlui niet onopgemerkt blijven. Hun poortgeld betaald aan de 'poortier' en hun naam in het register bij overnachting in een herberg zorgen ervoor dat ze buiten de gaststad staan, ook al zijn ze binnen. De stad vormde een entiteit en een symbolisch bewustzijn.<ref>AUKE VAN DER WOUT. ''Het lege land. De ruimtelijke orde van Nederland 1798-1848'', Contact, Antwerpen, 1987, p. 308-309.</ref>''The Young Farmer's Manual'' van S. Edwards Todd uit [[1860]] geeft de Amerikaanse kolonisten, zes jaar voor de burgeroorlog en een ruim decennium voor de geboorte van de prikkeldraad raad. 'Het maakt niet uit waar de boerderij zich bevindt, het maakt niet uit wat ze teelt: de eerste, tweede en laatste zorg voor de dagelijkse bedrijfsbezigheden is afrastering, afrastering en nog eens afrastering.'<ref>DICK WITTENBERG. ''Prikkeldraad. Een geschiedenis van goed en kwaad'', Atlas Contact, Antwerpen, 2015, p. 46-47, 52-53.</ref> Het deed hen experimenteren met doornen heggen zoals de [[oranjeappel]]. Er verschenen advertenties die de plant prezen als 'horse high', 'bull strong' en zo nesteldicht dat geen varken er door drong. De nadelen bleven gecamoufleerd: de trage groeitijd, de waterzucht en haar asielfunctie voor insecten, ongedierte en onkruid. [[Jacob Haish]] (1826-1926) uit Duitsland emigreerde naar de V.S. toen hij zes was en zou zich toeleggen op omheiningen, eerst als zadenverkoper van de oranjeappel, later als mede-uitvinder van de prikkeldraad. Hij wist hoe belangrijk afsluitingen waren voor de boeren op de prairie. Het is zoals de journalist [[Dick Wittenberg]], de auteur van 'Prikkeldraad' zegt: dat kon alleen maar in de V.S. worden uitgevonden. [[Bestand:Double-sided ha-ha, Melford Hall, Suffolk.JPG|thumb|550px|Dubbele ha-ha in Suffolk, VK]] . ;Ha-ha Een merkwaardige esthetische 'muur'-constructie is de '''ha-ha''' die in de achttiende eeuw (dus vóór de introductie van afrasteringen) in de Engelse tuin . In dit soort romantische tuinen willen aristocraten wel schapen zien, maar dan enkel in de verte. Hun keutels willen ze op afstand houden. De ha-ha is een constructie die dit toelaat zonder dat er een omheining te zien is. Het gaat om een muur of omheining die verborgen is in een droge gracht. Ook als militaire constructie is de ha-ha bekend. [[Bestand:Aha-garden arch-Dutch.jpg|thumb|550px|Enkelvoudige ha-ha: '''1''' op een helling; '''2''' vlak terrein. De kijker staat telkens links. Richard Sennett: 'De Engelse tuinontwerpers zagen geen conflict tussen het natuurlijke en het kunstmatige, en het kunstmatige hoefde niet meer te zijn dan een doorzichtige truc. Schaapjes graasden bijvoorbeeld in de verte, maar toch kwamen ze nooit dichtbij genoeg om het pad met uitwerpselen te besmeuren. De schaapjes werden met ha-ha's op afstand gehouden: onzichtbare greppels die dienden als omheining.]] . . [[Bestand:Klokklein.jpg|thumb|550px|Kerktorens hebben door hun beschutting en hun uitzicht ook een militaire functie. De 13e-eeuwse luidklok van de kluiskerk te [[Warfhuizen]], een van de oudste van Nederland, waarschuwde de bevolking voor onraad. De klok was de stem van het haantje op de toren (kippen en ganzen helpen vanouds een bij de bewaking van het erf). Klokken zijn kostbare symbolen, gegoten door klokkengieters, die in tijden van oorlog de klokken konden omsmelten en er kanonnen van maken.]] [[Bestand:Ávila_24-8-2002.jpg|thumb|550px|De Spaanse stad [[Ávila]] is sinds 1090 omringd door een stadsmuur van twee en een halve kilometer.]] [[Bestand:Binche_JPG02.jpg|thumb|550px|Dichter bij huis vind je de stad [[Binche]], sinds de veertiende eeuw omringd door deze muur.]] ;Historische hekken en muren weren mensen . * [[Berlijnse muur]] . * [[Chinese muur]] . * [[Gazastrook]] . * [[Grens tussen Mexico en de Verenigde Staten|Mexicaanse grens]] . * [[Israëlische Gazastrookbarrière]] . * [[Israëlische Westoeverbarrière]] . * [[Klaagmuur]] . * [[DMZ Korea|Koreaanse muur]] . * [[Marokkaanse barrière]] . * [[Muren van Belfast]] . * [[Muur van Anastasius]] . * [[Muur van Antoninus]] . * [[Muur van Hadrianus]] . * [[Muur van schande]] . . ;Minder bekend zijn: . * Het hekwerk tussen Turkije en Griekenland; . * Het hekwerk tussen [[Oezbekistan]] en [[Turkmenistan]]; . * Het hekwerk tussen Botswana en Zimbabwe; . * Het hekwerk tussen India en Birma; . * Het hekwerk tussen Maleisië en [[Brunei]]... . . === Avondklok === . De [[avondklok]] of een luide bel, ook wel 'la cloche' kondigt het sluiten van de poorten of het barricaderen van de straten aan. Het woord '[[clochard]]' (wie geen onderdak vindt, of te laat de stad bereikt) kent er zijn oorsprong, net zoals het woord [[passport]]: reizigers die de poort passeren omdat zij over een document beschikten van hogerhand. Grendels en [[Slot (sluiting)|sloten]] schuiven dicht. Kaarsen flakkeren en spetteren, roken en stinken in kleine halfduistere binnenkamers en worden gedoofd. Immers, [[Brand]] ligt op de loer en wapens binnen handbereik. Met een couvrefeu, een bolle aardewerken pot dekt men de vuren af. Voor de biddende en slapende massa begint de kwelling. De onvermijdelijke angst is een overlevingsstrijd: de boer biedt het hoofd aan dieven, soldaten en bestrijdt het onbekende met hardhandig en verbaal geweld. Wapendracht (messen, spiesen, bogen, zwaarden), [[vreemdelingenhaat]] (of is het dorpspatriottisme?) en schunnig taalgebruik, [[magie]] en [[toverij]] maken deel uit van het dagelijks leven als water en brood, de vuiligheid en de stank. Voor spoken, heksen en demonen, voor indringers, dieven en struikrovers, voor plunderaars, kinderlokkers en moordenaars begint ‘a good darkie’, de ideale nacht om te roven, te bezweren en te stelen, om de [[sabbat]] te vieren of te moorden. In deze magische, agrarische, onzekere, gewelddadige en symbolische wereld heeft de mens nauwelijks greep op de dingen en zeker niet op 'de tijd'. Tot diep in de middeleeuwen is er geen klok die de tijd ‘minutieus’ indeelt, er is enkel het gebed: de [[Metten (gebed)|metten]] rond middernacht, het [[Lof_(plechtigheid)|lof]] om drie uur 's morgens, de [[Metten (gebed)|metten]] bij het ochtendgloren, de [[vespers]] om zes uur ’s avonds en de [[completen]] tegen bedtijd. Het zijn de “getijden des daags” zoals de mediëvist [[Johan Huizinga]] het in zijn ‘[[Herfsttij der middeleeuwen]]’ uitdrukt. De zes weekdagen en een rustdag structureren het [[scheppingsverhaal]] en verklaren de weekcycli. Achter die indeling steekt ervaring en observatie van geleerde enkelingen waarvan de ongeschoolde de herkomst nauwelijks kent. De tijdsmeting en de geschiedenis baseren zich op de cyclus. Zon en sterren zijn de wijzers op het uurwerk van de natuur, ze wijzen naar kerkelijke sacramenten, jaarfeesten of heiligendagen. Daardoor heeft de middeleeuwse geschiedenis een praktische component. De geschiedenisstudie beperkt zich tot de lezende en schrijvende elite: adel, geestelijkheid en niet te vergeten de tovenaars of tovenaressen (het begrip heks is van latere oorsprong). Zij verzamelen kennis en beslissen op basis van hun ervaring en hun inzichten (die alleen bij te houden zijn door het geschreven woord) wanneer boeren bijvoorbeeld mogen zaaien of oogsten. . . === KRONIEK === . ==== EERSTE KRONIEK: 12.000 tot de bronstijd ==== . ;11.000 jaar terug . * [[Jericho]] is de oudste, bewoonde stad ter wereld. De permanente bewoning gaat 11.000 jaar terug en begint met een nederzetting met een stenen muur, een toren en ronde woningen van lemen tegels. De stad was vier hectaren groot en cultiveerde graan en vee. . ;10.000 jaar terug . * Begin van de voorgeschiedenis van het schrift: kleitabletten tellen voorraden en fungeren als kalender. . * De [[Holenbeer]] sterft uit. . ;9.400 jaar terug [[Bestand:Catalhöyük, erste Großsiedlung der Menschheit (CC by 4.0).webm|thumb||550px|Animatie van Çatalhöyük. Geloof niet alles uit de animatie. Zo is [[Tell es-Sultan|Jericho]] de oudste gevonden nederzetting en denken andere bronnen dat Çatalhöyük tot 10.000 inwoners telde.]] . De nederzetting Çatalhöyük of Çatal Hüyük ontstaat in het zuiden van [[Centraal-Anatolië]]. Het dorp zal in de loop van het komende millennium uitgroeien tot een oppervlakte van 13 hectare. Rond 8.000 jaar geleden vervalt de site door sociale onenigheid, bodemuitputting en/of migratiestromen uit de ondergelopen gebieden rond de [[Zwarte Zee, overstroming na de ijstijd|Zwarte Zee]]. De stad kent alleen woonhuizen en afvalgronden. Verwijzingen naar de landbouw zijn er niet en gebouwen met een openbare functie, straten of pleinen en een arbeidsdeling zijn er niet. Het betreden van de huizen verloopt via gaten in de de plafonds en met ladders. De bewoners begraven hun doden in het dorp. Van de honderden skeletten die ter plaatse zijn opgegraven, vertoont er geen enkel tekenen van een gewelddadige dood. . ;9.200 jaar terug . * Oudste sporen van de mens in Griekenland. . ;9.100-8000 jaar terug . * In Anatolië is er een snelle bevolkingsgroei in de dorpen: de gezondheid leidt onder de sedentatie. De toenemende zetmeelopname en het tekort aan eiwit leidt tot tandbederf en botinfecties stellen archeologen vast. Handelsnederzettingen brengen hier verandering in. . ; 9.000 jaar terug . * De vroegste bewoning in [[Knossos]] in een neolithisch dorp. . ;8.500 jaar terug . * In het Middellandse Zeegebied en de Balkan begint de sedentatie. . ;8200 jaar terug [[Bestand:Excavations_of_Tell_Sabi_Abyad.jpg|thumb|550px|In Tell Sabi Abyad zijn alle woningen ongeveer even groot en van dezelfde kwaliteit. De inboedel bleef bewaard. Dit wijst op kleine families met een ingewikkelde arbeidsverdeling en samenwerking tussen huishoudens. Archeologen leiden de aanwezigheid af van grazende kuddes, graangewassen, vlas, steenhouwers, eenvoudige metallurgie, handelscontacten en het pottenbakken.]] * Een brand vernietigt het dorp [[Tell Sabi Abyad]] in de Balikh-vallei in Syrië. Het dorp is een hectare groot en beschikt over graanschuren en pakhuizen, kent een administratief archief in de vorm van geometrische kleifiches en miniatuurzegels. . ;8.000 jaar terug . * Ontstaan van de mijnbouw. Op Kreta doen boeren aan landbouw. . * De verbinding tussen de Noordzee en Het Kanaal ontstaat. . ;8.000-7.500 jaar terug . * In Noordwest-Europa start de sedentatie, net als in [[Limburg (Nederland)|Limburg]]. De Neolithische revolutie voltrekt zich er snel. . ;7.000 jaar terug . * Het smelten van de gletsjers stabiliseert, net als de zeespiegel. De zeespiegelstijging in onze streken remt tot 1 à 0,7 centimeter per jaar. De zeespiegel daalt, het debiet van de grote rivieren eveneens, de aanleg van 'kanalen' intensiveert. Steden die hun schaarse middelen het best gebruiken houden stand. Tot nu toe waren de grootste rivieren wild en onvoorspelbaar, gezien de opwarming na de laatste ijstijd. Overstromingsregimes worden voorspelbaarder. Langs de Gele Rivier, de Mississippi, de Tigris, de Eufraat, de Nijl en de Indus (en andere rivieren die we associëren met de vroege beschavingen) ontstaan brede, vruchtbare overstromingsgebieden vol vruchtbaar slip dat niet wegspoelt. Deze gebieden groeien uit tot trekpleister omdat: 1. mensen de delta te bewerken; 2. ze wild en watervogels aantrekt; 3. over een vruchtbare filter beschikt. . * De Afrikaanse domesticatie van de ezel, als werk-, last- en transportdier in de landbouw en in moeilijk toegankelijke streken, is tot op heden historisch onderschat.<ref>RUUD CONENS & ANNET VAN WIECHEN. ''De ezel. Archeologie, geschiedenis, cultuur, kunst, literatuur.'' Conens & van wiechelen, 2014.</ref> . ;6.500 jaar terug . * [[Megalieten]] in [[Carnac]]. . * Vanuit het [[Donaudelta|Donaugebied]] introduceert men de landbouw en de veeteelt tot in onze gewesten. . ;6.000 jaar terug . * Domesticatie van het [[Paard (dier)|paard]]. . * In [[Mesopotamië]] ontstaan uit de landbouwersamenlevingen de eerste stadstaten: [[Oer (Soemer)|Ur]] en [[Uruk]]. . * Eerste mensen in Australië. . ;5.500 jaar terug . * De uitvinding van het [[Wiel (voortbeweging)|wiel]]. Er is een verband met de uitvinding van het schrift en de daling van de waterspiegel (waardoor vervoer over land is aangewezen). . [[Bestand:Ötzi_while_being_constructed_by_the_Kennis_Brothers,_2011_(2).jpg|thumb|550px|[[Oetzi]], een man van circa 45 en 1,60 m lang met 61 [[tatoeage]]'s, is een [[IJsmummie|ijsmummie]] uit de [[Kopertijd]]. Bergbeklimmers vonden hem in [[1991]] in de [[Ötztaler Alpen]]. Hun vondst leverde kennis op over voeding, kleding, uitrusting en bewapening van 5300 jaar geleden. Sinds de Oetzi in [[Bozen (stad)|Bozen]] is tentoongesteld, trekt het museum 300.000 bezoekers per jaar. Met zijn ouderdom zorgde 'Ötzi' voor onwaarschijnlijke info over de Europese prehistorie. Hij is ouder dan de [[piramide van Cheops]] en dan alle andere gletsjermummies. In tegenstelling tot Egyptische mummies is Ötzi samen met zijn kledij en zijn voorwerpen intact. ♠ '''BEELDFRAGMENT OTZI DE IJSMUMMIE'''] ]] ;5.300-5.200 jaar terug . * [[Uruk]] is een stad van tweehonderd hectare, de eerste stad ter wereld en telt tussen de 20 en 50.000 inwoners. Op zijn hoogtepunt is de hoofdstad van de Soemerische beschaving twee keer zo groot als klassiek Athene. Hier is het spijkerschrift uitgevonden. . * De uitvinding van het [[spijkerschrift]] in [[Mesopotamië]] (in Uruk?). Kleitabletten en stenen dienen als drager, bedrukt of gebeiteld. Parallel ontwikkelend de [[Egyptenaren]] hun [[hiërogliefen]]. Voor het eerst in de geschiedenis zijn er geschreven bronnen, bestaande uit duizenden tekens. Enkel een daar toe opgeleide elite (een equivalent van priesters) begrijpt ze. Schrijven gebeurt in tempels en dient veel doelen: boekhouding, voorraadbeheer, gebeurtenissen bijhouden, identificatie, literatuur en communicatie over lange afstanden en doorheen de tijd, wetten... . * Leidt het krassen op kleitabletten tot het krassen op het land, m.a.w. het ploegen? . [[Bestand:Heinrich_Schliemann_(HeidICON_28763)_(cropped).jpg|thumb|550px|De Duitse archeoloog [[Heinrich Schliemann]] (1822-1890) ontdekt in 1871 het oude Troje en geldt als een archeologisch pionier. Hij ontdekte dat aardewerkstijlen een sleutel zijn om tot chronologie te komen.]] ;5.100 jaar terug . * De [[Minoïsche beschaving]] loopt vrijwel parallel met de beschavingen van [[Anatolië]], [[Kanaänitische oudheid|Kanaän]], het [[oude Egypte]], [[Mesopotamië |Mesopotamië]] en de [[Indusvallei]]. Het nooit ontcijferde [[Lineair A]] ontwikkelt zich tijdens de Minoïsche beschaving als eerste Europese schrift. Archeologen hebben het over de Pre-Paleisperiode en die loopt van 5100 tot 1925. . ;5.000 jaar terug . * Dieren trekken een ploeg in Egypte; schapenfok voor wol. . * Eerste koningen, geld en schrift; paleiscultuur en verdedigingswerken. . * Stichting [[Troje]]. . * [[Ötzi]]. . ==== TWEEDE KRONIEK: Bronstijd (5000-3400 jaar terug) ==== . ;5.000-4.500 jaar terug, de smelterijen . Ambachtelijke smelterijen in het [[Midden Oosten]], [[Anatolië]] en op [[Egeïsche Zee|Egeïsche eilanden]] smelten tin of arseen en mengen het met koper. De uitvinding is een harde [[legering]] en heet [[brons]]. Het is sterker dan koper, ideaal voor handwapens, helmen, scheenplaten of de ramstevens voor oorlogsbodems, munten, keukengerief, sculpturen, eenvoudige spiegels... De [[Brons|bronsproductie]] prefereert [[Tin (element)|tin]] in plaats van het giftige arseen. In de beroemde [[Laurion|mijnen van Laurion]] bij [[Athene (stad)|Athene]] is er koper in overvloed, tin niet. Het schaarse tin komt uit de omgeving van [[Cornwall]] en doet grootschalige handelsroutes over land ontstaan tot in de regio [[Badachsjan (provincie)|Badachsjan]] in Afghanistan. Westwaards komen tinlagen voor in [[Bretagne (schiereiland)|Bretagne]], [[Saksen (deelstaat)|Saksen]], het Franse [[Centraal Massief]], op het [[Iberisch schiereiland]] en in Engeland. De handel beperkt zich niet tot tin: andere handelswaren, ideeën, kennis en vaardigheden verspreiden zich mee.<ref>SENNE STARCKX. ''Bron van brons lag bij ons''. In: ''De Standaard'', 17.09.2019, p. D9; GAIA VINCE, vertaald door Rogier van Kappel. ''Vuur, taal, schoonheid, tijd. Hoe culturele evolutie de mens heeft gevormd, Atlas Contact, Antwerpen, 2020, p. 98; ERIC H. CLINE, vertaald door Corrie van den Berg & Carola Kloos. ''1177 v.Chr. Het einde van de beschaving,'' Ambo|Anthos, Amsterdam, 2014, p. 13.</ref> [[Kreta]] treedt toe tot de bronstijd zo'n 4.800 jaar geleden. . . ;De gevolgen van de brons-revolutie . 1. Economisch metalen voorwerpen hebben technische voordelen op benen, stenen en houten voorwerpen die de mens miljoenen jaren gebruikt. Ontbossing gaat sneller, de ploeg zorgt voor meer oogst. . 2. De handelsroutes die voor de bronstijd als bestaan, komen nu echt tot ontwikkeling. . 3. Militair zorgt de ontwikkeling van het zwaard voor slagkracht. . 4. Wie in de aanvangsfase het schaarse brons bezit, verwerft prestige. Vuursteen is makkelijk verkrijgbaar, brons niet. Vroege bronzen voorwerpen zijn vaak prestigestukken die men nauwelijks gebruikt - net zoals sommigen vandaag hun dure auto's uitstallen op de oprit in plaats van die te gebruiken. Status dus. . 5. Handelaars, smeden en andere metaalbewerkers staan hoog op de maatschappelijke ladder omwille van de complexiteit van hun beroep en de vraag naar hun producten. Hun beschermende kleding tegen brandwonden vraagt specialisatie: leren schorten en handschoenen, hun gereedschap eveneens: lange tangen en hamers. De werkplaats (de smesse) is zo ingericht dat het vuur en de blaasbalg op een veilige afstand van de werkbank staan. Hun kennis geven ze door van generatie op generatie. In sommige culturen geloven smeden in beschermende rituelen tegen ongeluk. Smeden nemen maatregelen tegen diefstal en moeten zich meer dan andere beroepsgroepen beschermen. Smederijen in het centrum bij andere ambachten maken sociale controle mogelijk, andere smederijen hadden een meer geheim karakter. Ze maken zelf hun sloten en wapens.<ref>HERMAN CLERINX. ''Kelten en de lage landen.'' Davidsfonds, Leuven, 2005, p. 88-91.</ref> 4.500 jaar terug verspreidt brons zich dankzij handel in West- en Noord-Europa. . . ;Minoïsche of Kretenzische periode [[File:Antwerpen Monument Schelde Vrij 2437.jpg||thumb|550px|In Antwerpen is '''Schelde Vrij''' een monument op de [[Marnixplaats]], ontworpen door vier kunstenaars en in 1883 opgeleverd. In 1863 kwam er een einde aan de '[[Sluiting van de Schelde]]', die sinds 1587 tijdens de [[Tachtigjarige Oorlog]] door de [[Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden]] was ingesteld. Het afkopen van de Scheldetol in 1863 gaf in 1873 de aanleiding tot een wedstrijd voor een monument. Het monument is twintig meter hoog en beslaat een oppervlak van 15,5 bij 15,5 meter. Op een piramidevorm staat een vierkante sokkel met aan elke zijde watergoden die water spuwen door de gebroken ketting van de Schelde. Boven elk masker zit een medaillon: aan de noordzijde staat de vermelding 'Door de stad Antwerpen opgericht 1883', de teksten op de andere zijden vermelden relevante personen: minister [[Charles Rogier|Karel Rogier]], baron [[Auguste Lambermont]] en burgemeester [[Filips van Marnix van Sint-Aldegonde]]. Op de sokkel staat een obelisk, een naakte vrouw schrijft '1863 Schelde vrij'. De obelisk bevat de portretten van Rogier, Lambermont en Sint-Aldegonde; aan de bovenzijde steekt de boeg van een schip aan weerszijden uit de obelisk. Op de obelisk staat een beeldengroep van zeven meter hoog. Deze bestaat uit de zeegod [[Neptunus (mythologie)|Neptunus]] met drietand, geflankeerd door de god van de handel [[Mercurius (mythologie)|Mercurius]] (die ook op het Kortrijkse belfort te zien is) en de stedenmaagd.]] . De bronstijd gaat samen met de Minoïsche periode op [[Kreta]] en die is op haar hoogtepunt rond 3.500 jaar terug. Twee steden zijn van belang: [[Knossos]] en [[Faistos]]. Hun paleizen zijn het centrum voor de omliggende gebieden. Paleizen zijn een betere omschrijving dan 'steden'. Het eiland ontwikkelt zich tot een gecompliceerde en luxueuze neolithische maatschappij. Dorpen zijn er niet, wel steden vol villa's en paleizen met twee tot drie woonlagen. Havens, aquaducten, irrigatiesystemen, riolen, latrines, badhuizen, wegen, tempels en begraafplekken. Het niet versterkte eiland beschikt over wapens en mogelijk een klasse van krijgers en leeft 1.500 jaar in vrede. Het verval komt omstreeks 1.200 V.C. Dat weten we uit archeologische bronnen. Wat veel minder zeker is, is dat de Minoïsche cultuur genoemd is naar [[Minos|Koning Minos]], een legendarische figuur en de zoon van [[Zeus]] en [[Europa (mythologie)|Europa]]. Hij huwde [[Pasiphaë]]. Eén van hun kinderen draagt de naam [[Ariadne (mythologie)|Ariadne]]. Minos regeerde Kreta wijs en rechtvaardig en verdeelde het eiland in drie delen met hoofdsteden in [[Knossos]], [[Phaistos]] en Kydonia (?). Kreta beschikt over troeven: vruchtbare akkers brengen olijven, graan en druiven. De landbouwoverschotten bewaren ze in kelders en drijven ze handel met Egypte en Afrika en de eilanden in de Egeïsche zee. De [[Kretenzische wilde geit|Kri-kri geit]] is een specialiteit en er is de handel in ertsen: koper, tin, goud en zilver ruilen ze om werktuigen en sieraden te maken. De gunstige ligging maakt het eiland tot een kruispunt van culturen. De Kretenzers beheersen de Middellandse-zee als een [[thalassocratie]]. Dat is een [[Oudgrieks]]e samentrekking. {{Polytonic|Θαλασσοκρατία}} / thalassokratía verwijst naar {{Polytonic|θάλασσα}} / thálassa (« zee ») en {{Polytonic|κρατείν}} / krateín (« macht hebben over, heersen »). Het duidt een maatschappij aan met macht op [[zee]]. Essentieel voor een thalassocratie was een [[vloot]], die zowel een [[handel (economie)|handels]]- als piraten of oorlogsvloot. Het [[antoniem]] van thalassocratie is [[tellurocratie]], een landinwaarts gerichte macht. De [[Minoïsche beschaving]] op [[Kreta]] isde eerste thalassocratie van de [[westerse wereld]]. De kleitabletten zijn niet ontcijferd. Zeker dat de Minoïsche paleizen een uitgebreid handelsnetwerk hadden in het [[Egeïsche Zee]]gebied. Een andere vroege thalassocratie is die van de [[Feniciërs]] in [[Tyrus]], [[Sidon]] en de kolonie van Tyrus [[Carthago]]. . Het beroemdste verhaal is dat van het labyrint dat hij laat bouwen om de Minotaurus, een wezen dat half mens en half stier, op te sluiten. De Minotaurus was het resultaat van een straf van de zeegod Poseidon, omdat Minos een stier die hij had moeten offeren, had gehouden. Minos vraagt [[Poseidon (mythologie)|Poseidon]] ten teken dat hij een rechtmatig heerser is. Poseidon stuurt hem een prachtige witte stier, met de voorwaarde dat [[Minos]] deze offert. Minos houdt de stier voor zich en Poseidon raakt boos. Als straf zorgt Poseidon dat Minos’ vrouw verliefd raakt op de stier. De architect [[Daedalus (mythologie)|Daedalus]] bouwt een holle houten koe zodat Pasiphaë gemeenschap kan hebben met de stier. Ze bevalt van de Minotaurus, een wezen met een mannenlijf en een stierenkop. De Minotaurus blijkt een gevaarlijk wezen en Daedalus bouwt een labyrint als gevangenis onder het paleis van [[Knossos]]. Elke Griekse stad diende om de negen jaar zeven jongens en zeven meisjes naar Kreta te sturen als offer voor de Minotaurus. Theseus, de prins van Athene maakt een einde aan deze offers. Hij gaat vrijwillig mee met de volgende groep offers. Ariadne, Minos' dochter raakt verliefd op hem, geeft hem een zwaard en een kluwen wol, [[draad van Ariadne|de draad van Ariadne]]. Die helpt Theseus om zijn weg terug te vinden nadat hij de Minotaurus doodde. . <gallery widths="155" heights="190"> Bestand:Minoan fresco, showing a fleet and settlement Akrotiri.jpg|thumb|475px|Deze Minoïsche fresco verwijst naar de Minoïsche thalassocratie. Bestand:Tondo Minotaur London E4 MAN.jpg|thumb|Minotauros Bestand:Kylix Theseus Minotauros Louvre F83.jpg|thumb|Theseus tegen de Minotauros Bestand:Theseus Minotaur Mosaic.jpg|thumb|Theseus in het Labyrint tegen de Minotauros Bestand:GeorgeF.Watts-Minotauros.png|thumb|George Frederic Watts <br> The Minotaur Bestand:Minosse.jpg|Koning Minos zittend op een draak. Detail of the Monument to Dante in Trento by Cesare Zocchi Bestand:Lateran Poseidon.jpg|thumb|Marmeren kopie van een bronzen origineel van [[Lysippus van Sicyon|Lysippos]], dat op de isthmus van Korinthe stond ([[Vaticaanse musea]]) Bestand:Paestum BW 2013-05-17 15-01-57.jpg|thumb|left|Tempel van Poseidon in de Dorische kolonie [[Paestum|Poseidonia]]. Bestand:SNGANS 606.jpg|thumb|Zilveren ''nomos'' of ''[[stater]]'' van Poseidonia met aan de voorzijde Poseidon die zijn drietand heft in zijn rechthand met een ''[[chlamys]]'' over zijn beide armen gedrapeerd en in de [[legende (numismatiek)|legende]] ΠΟΜ (= ΠΟΣ) en een [[incuse]] versie aan de keerzijde (ca. 530-500 v.Chr.).<u>'''Bron:'''</u> [http://www.cngcoins.com/ CNGCoins]. Bestand:Sea thiasos Amphitrite Poseidon Glyptothek Munich 239 front n3.jpg|thumb|Zee[[thiasos]] voor het huwelijk van Poseidon en Amphitrite, die in een huwelijkswagen zitten getrokken door musicerende Tritons (detail van het zogenaamde "altaar van Domitius Ahenobarbus", 2e helft 2e eeuw n.Chr.). Bestand:NAMA Poséidon.jpg|thumb|left|De [[Poseidon van Artemision]] ([[Nationaal Archeologisch Museum van Athene]]). [[Bestand:Marnixplaats vanuit de Geuzenstraat.jpg|miniatuur|De Marnixplaats]] [[Bestand:Antwerpen Schelde Vrij 17-10-2022 12-13-38.jpg|miniatuur|Monument Schelde Vrij]] </gallery> . ;4800 jaar terug . * In [[Mesopotamië]] ontstaan [[monarchie|monarchieën]]. Steden - die al sinds het vierde en derde millennium bestaan, ommuren zich en voorzien zich van gewapende milities. Er komen paleizen, koninklijke inscripties en aristocratische begrafenissen.<ref>DAVID GRAEBER & DAVID WENGROW, vertaald door Rogier van Kappel en Bart Gravendaal. ''Het begin van alles. Een nieuwe geschiedenis van de mensheid'', Maven, Amsterdam, 2022, p. 328.</ref> . ;4.600 jaar terug . * De stad [[Mohenjodaro]] in Pakistan (Hindi:मोएन-जोदड़ो) uit de Indusbeschaving ontstaat. 3.700 jaar geleden wordt de stad verlaten. . * De Egyptenaren kweken bijen. . ;4500 jaar terug . * Tamme ezels voor het eerst in Europa en Azië. . ;4.300 jaar terug . * [[Stonehenge]]. Is dit een observatorium om de beweging van de maan en de sterren en de zon te registreren? De bouwers zijn ervaren architecten, wiskundigen en astronomen. De positie van de stenen zorgen ervoor dat de hoofdas bij de zomerzonnewende in één lijn staat met de zonsopgang. . ;4.300-2.300 jaar terug . * Vuursteenmijnen in [[Spiennes]] in [[Henegouwen]] ontginnen [[silex]] om bijlen en klingen te maken. Half-afgewerkte werktuigen uit deze mijn zijn tot vijftig kilometer ver te vonden. Verderop tot 160 kilometer zijn enkel afgewerkte producten te vinden. Deze groeven zijn opgemerkt door arbeiders in 1842, het blootleggen gebeurde in 1867 (bij de aanleg van het spoor tussen [[Frameries]] en [[Chimay (stad)|Chimay]]) en de opgravingen in 1889 en 1912. In de buurt zijn er sporen van een omheind neolithisch dorp. Deze prehistorische mijnen ([[Michelsbergcultuur]]) staan op de [[UNESCO]] [[Werelderfgoedlijst]]. . ;4.250 jaar terug . * Het [[Akkadische rijk]] van [[Sargon van Akkad|Sargon]] is het eerste keizerrijk. . ;4.000 jaar terug . * De [[Mammoeten]] sterven uit. . * De [[Bronstijd]] start in onze streken - elders is die al een [[millennium]] bezig. . * In Griekenland start de [[Midden-Helladisch]] periode tot 3.550 jaar geleden. Mannelijke goden vervangen de vrouwelijke, dat is een trend in de hele Westerse wereld. Op het onversterkte Kreta start de Midden-Minoïsche periode of de eerste paleistijd (2.000-1.700 V.C.) die zich kenmerkt door een centraal bestuur. Communicatie gebeurt met [[Hiëroglief|hiëroglyfen]] en het tot nu toe niet ontcijferde [[Lineair A]]. De hoofdstad Knossos telt 100.000 inwoners. De oudst geplaveide weg (van Europa) verbindt de stad met havens. De stadswegen zijn geplaveid. De huizen laten privacy toe, hebben een natuurlijke lichtinval en zijn omringd door tuinen. Sporen van armoede zijn er niet te vinden. Wandschilderijen tonen dieren en planten en afbeeldingen met priesteressen (op de voorgrond) die slangen en vlinders in hun handen hebben. Mannen assisteren hen op de achtergrond. Jonge vrouwen en mannen springen over stieren, een sport waarbij iemand de hoorns van de stier grijpt, een ander een salto maakt over de stier en opgevangen wordt door een derde. Dames dragen sieraden, een jasje dat de borsten vrijlaat, een lange rok van schapenleer en een metalen gordel om de middel. Het mannenkostuum accentueert de penis. Beide geslachten hebben lang haar. Vrouwen werken op het land of zijn kapitein op een boot, ze mennen paarden en jagen. . ;3950 jaar terug . * Oude paleisperiode start op en rond Kreta. Deze periode duurt tot 1725 VC. . ;3.750 jaar terug . * Op Kreta start de nieuwe of de tweede paleisperiode. Die duurt tot ca. 1.400 V.C. . ;3.700 tot 3.500 jaar terug . * In [[India]] komen de [[nomaden]] van het Iraanse plateau aan en installeren er de wortels van het [[hindoeïsme]]. . [[Bestand:Louisiana_-_Poverty_Point_-_Karte_(English_version).png|thumb|550px|♣ '''3.700 jaar terug.''' Als in Eurazië de eerste steden ontstaan, ontwikkelen Amerikaanse jagers-verzamelaars bij [[Poverty Point]] (nu in de staat [[Louisiana (staat)|Louisiana]]) een megalomaan en monumentaal aardwerk dat op een reusachtig amfitheater lijkt. De omgeving is voedselrijk, stenen zijn er niet. Een toestroom van ornamenten en bulkgoederen, ze leggen soms honderd kilometer af, begeleidt het bouwproject. De wapens, vaten, vuurstenen, gewichtjes, decoratieve [[klei]] en [[Pijp (rookgerei)|pijpen]], [[Kraal (versiering)|kralen]], [[Talk (mineraal)|speksteen]], [[hematiet]]en, [[hanger]]s en koperwerk, [[keramiek]], [[aardewerk]], gereedschap uit [[Been (materiaal)|been]], kwartskristal, pijlen en allerlei speerpunten in evenveel kleuren die de archeologen hier vinden, zijn niet ter plekke geproduceerd. Ze zijn aangevoerd langs de benedenloop van de [[Mississippi (rivier)|Mississippi]]. Sporen van activiteit op [[Poverty Point]] gaan 13.000 jaar terug. Geleidelijk groeit de plek uit tot een 'seizoenmetropool' van jager-verzamelaars met stedelijke functies. Ontbreken: permanente sedentatie, gebouwen, begrafenisrituelen, een boerenleven of geschreven bronnen. Of Poverty Point een textiel-handelscentrum was, is moeilijk te achterhalen. Wat de heilige geometrie wel bewijst is de aanwezigheid van kennis: astronomie, kalender- en meetsystemen, mythologie, [[Numerologie|numerologisch]], wiskunde, bouwtechniek en 'arbeidsethos'. Een miljoen kubiek grond transformeren tot een gecultiveerd gebied zo groot als een Mesopotamische stadstaat, vraagt een samenwerking van honderden, misschien wel duizend groepen jagers-verzamelaars, enorme mensenaantallen dus die een strikt arbeidsregime vooruitziend ondergaan. Rituelen en liederen, dansen en beelden hebben het project en de kennisuitwisseling wellicht ondersteund. Tegenwoordig is Poverty Point werelderfgoed dat de landschapsverandering en de monumentale grondwerken van jager-verzamelaars illustreert. De zes concentrische half-elliptische heuvelruggen en de paalcirkels in het centrale plein zijn uniek. Net zoals [[Göbekli Tepe]], [[Hopewellcultuur|Hopewell]], Sannai Maruyama en [[Stonehenge]] komt dit prehistorisch bouwproject nauwelijks voor in de stedenbouwkundige geschiedenis.<ref>DAVID GRAEBER & DAVID WENGROW, vertaald door Rogier van Kappel en Bart Gravendaal. ''Het begin van alles. Een nieuwe geschiedenis van de mensheid,'' Maven, Amsterdam, 2022, p. 159 ev.</ref>]] . ;3550 jaar terug . * Handel op aanzienlijke schaal in rond de Middellandse zee. . * De havenstad [[Ugarit]] aan de Syrische kust beschermt de kooplui tegen diefstal. Wetten bepalen wanneer hun schepen beter niet binnenvaren. . ;3.500 jaar terug . * ♣ Egypte tuiniert. Een graftombe toont een farao en zijn vrouw die een tuin bezichtigen. Opgravingen bewijzen de aanwezigheid van tuinen.<ref>PENELOPE LIVELY, vertaald door Nadia Ramer. ''Leven in de tuin.'' De Geus, Amsterdam, 2019, p. 40.</ref> . * Domesticatie van de kip in Zuidoost-Azië. Het dier zoekt de mens op omwille van de rijst- en gierstkorrels.<ref>Geen auteur. ''Voorouder van kip kwam veel later dan gedacht uit de bossen om bij de mens te gaan wonen.'' In: ''De Morgen'', 10.06.2022, p. 2.</ref> . * Schepen met tinbaren uit Zuid West Engeland vergaan voor de kust van [[Haifa]]. Deze archeologische ontdekkingen tonen een bloeiend handelsnetwerk tussen [[Cornwall]] en de Middellandse zee. De ineenstorting van het [[Hettieten|Hettitische rijk]] in het Oosten zou hiermee verband houden.<ref>SENNE STARCKX. ''Bron van brons lag bij ons''. In: ''De Standaard'', 17.09.2019, p. D9.</ref> We zijn in de Midden bronstijd, die zich kenmerkt door de opkomst en ontwikkeling van het zwaard en de strijdwagen. . * De Kretenzische beschaving houdt op te bestaan volgens sommige bronnen tussen 1.500 en 1.400 V.C. De [[Mycene|Myceners]] nemen in 1.450 de controle over het eiland over. . ==== DERDE KRONIEK: Donkere eeuwen na een eruptie? De val van Troje==== . ;3.400 jaar terug (1.628 v.C) . * Dit is de late bronstijd. Elites domineren en tonen hun status met mantelspelden, harnassen en helmen en [[Mesopotamië]] ontwikkelt energie uit [[watermolen|waterschoepraderen]]. Mycene gebruikt het [[lineair B]], een vroeg schriftsysteem voor administratie op kleitabletten. Hun cultuurgebied strekt zich uit tot in India en er zijn internationale contacten tussen Minoërs, Myceners, Hittieten, Assyriërs, Babyloniërs, Mitanniërs, Kanaänieten, Cyprioten en Egyptenaren. Dit soort kosmopolitisme is uniek in de wereldgeschiedenis en zal waarschijnlijk het abrupte einde betekenen van de bronstijd omstreeks 1.200 V.C. In 1177 V.C. zijn deze culturen zo verweven en afhankelijk dat ze 'elkaar wel moesten meeslepen in hun val, toen de bloeiende beschavingen één voor één ten onder gingen door mensenhand, door natuurrampen of door een dodelijke combinatie' schrijft Eric H. Cline.<ref>Zie p. 217.</ref> Of is het de vulkaanuitbarsting van de Thera op [[Santorini]] die [[Knossos]] teistert en een definitief einde maakt aan de [[Minoïsche beschaving|Menoïsche]] beschaving? De vulkaan blaast omstreeks 1.628 V.C. zestig kubieke kilometer puin in de lucht. Stof schermt het zonlicht af, de zwaveldioxide veroorzaakt zure regens en jaagt volkeren op de vlucht. Het is moeilijk te geloven dat er een verband is met de gebeurtenissen omstreeks 1177 V.C. Omstreeks 1.477 V.C. geeft farao [[Thoetmosis III|Thoetmoses III]] nog Minoïsche kunstenaars de opdracht om fresco's te maken in zijn paleis dat hij in Peru-nefer in de Nijldelta van Beneden-Egypte laat bouwen. Ze schilderen iets wat nog nooit in Egypte was te zien: taferelen van mannen die over stieren springen. Het einde van de bronstijd is nog veraf. Omstreeks 1.400 V.C. koloniseren de Myceners de regio rond [[Milete]] en de [[Anatolië|Anatolische bodem]]. Deze eeuw en de komende is een bloeiperiode voor Mycene. Hun paleizen op het Griekse vasteland, de bruggen, de drainage- en weginfrastructuur zijn ongezien. In de vlakte van Argos verbinden wegen dorpen en steden met Mycene. . Wat 476 is voor de val van het West-Romeinse rijk, is 1177 V.C. voor de bronstijd: een eindpunt en de overgang naar de ijzertijd. De inwoners van de klassieke wereld spreken over de [[Hyksos]], de barbaarse en mysterieuze zeevolken die voor een economische neergang van eeuwen zorgen. Wellicht zijn het klimaatvluchtelingen. In deze jaren plunderen en verwoesten ze alle steden. Het machtige Egypte met natuurlijke verdedigingslinies van zee en woestijn ontkomt niet, de [[Hettieten]] kwijnen weg. De Myceense beschaving in Griekenland raakt verwoest, er is brandschatting en Griekenland gaat failliet. Lijken worden niet begraven, overlevenden trekken naar afgelegen valleien of beschermde heuveltoppen. De Griekse bevolking verandert van samenstelling. De [[Doriërs]] - de zonen van [[Hercules (mythologie)|Hercules]] - trekken vanuit de Balkan naar het zuiden en nemen delen van de [[Peloponnesos]] in bezit. Ze stichten de stad [[Argos (stad)|Argos]] en later identificeren de Spartanen zich graag met deze stam. Andere Grieken gaan zich identificeren met de [[Ioniërs]] en de [[Acadië|Arcadiërs]]. De chaos verstoort de handelsroutes voor de bronsproductie tussen Cornwall en Afghanistan. Er zijn opstanden in Syrië, de Perzen zijn op oorlogspad, waar nu Irak is, is het een puinhoop. Dit is een keerpunt in de geschiedenis: het bronzen tijdperk houdt op te bestaan. Dit is het einde van de Bronstijd. De kennis van het brons en hoe het te maken gaat verloren. Historici spreken hier van de duisterE periode en de overgang van de prehistorie naar de ARCHAÏSCHE PERIODE. In enkele decennia vallen de rijken van de Troje en Babylon.<ref>ERIC H. CLINE, vertaald door Corrie van den Berg & Carola Kloos. ''1177 V.CHR. Het einde van de beschaving'' Ambo|Anthos, Amsterdam, 2014; MARILN FRENCH. ''Een vrouwelijke geschiedenis van de wereld.'' Meulenhof|Kritak, Amsterdam, 1995, p. 43-46; PHILIP MATYSZAK. ''Grieken. Hoe een cultuur zich over de wereld verspreidde,'' Athenaeum - Polak & Van Gennep, Amsterdam, 2018, p. 23-26.</ref> . Later zoeken mensen actief naar een alternatief voor het brons. Daarover schrijft Gaia Vince: 'En dat vonden ze overal om zich heen - vrijwel elke steen bevat wel wat ijzer; het is het meest democratische metaal dat er is. Zo begon de ijzertijd en die duurt tot op heden voort.'<ref>GAIA VINCE, vertaald door Rogier van Kappel. ''Vuur, taal, schoonheid, tijd. Hoe culturele evolutie de mens heeft gevormd, Atlas Contact, Antwerpen, 2020, p. 99.</ref> De ijzertijd begint rond 1200 v.Chr. in het oostelijke Middellandse Zeegebied, zoals in Griekenland, de Levant en Anatolië. In Midden-Europa begint die rond 800 V.C. In de Lage Landen rond 700 V.C. . Natuurrampen, een reeks aardbevingen en invasies doen de Grieken leven tussen de vroege ruïnes van hun bloeiende beschaving. Lezen en schrijven kunnen ze niet langer. Als de nevel van de donkere periode verdwijnt, hebben de Grieken zich uitgezaaid tot in Klein-Azië, de Zwarte zee en in de Egeïsche eilanden, Sicilië en Zuid-Italië. Er zijn honderden Griekse koloniën tot op het Iberisch schiereiland. Napels is Nea Polis, de nieuwe stad en het Franse Massalia kennen we nu als Marseille. Ze vormen 'een Griekse zoom op een barbaarse mantel' schreef Cicero in [[De re publica]]. Hierbij liepen ze voorop in het uitdragen van hun cultuur en handel langs de kusten van de Middellandse zee. Het zorgt ervoor dat de Griekse beschaving een gebied omvat van duizenden kilometers: Syrië, Egypte en Babylonië zijn Grieks. [[Herodotus]], [[Euclides van Alexandrië|Euclides]], [[Pythagoras]] en [[Archimedes]] komen zelden of nooit in het huidige Griekenland. [[Plato]] vergelijkt de Griekse steden met 'kikkers om een vijver' die op het gepaste moment met hun tong een vlieg uit de lucht halen en omzichtig wachten voor ze springen. De Grieken, geleerd om te gaan met rampspoed, kiezen eerst een eiland voor de kust waar ze een versterkte basis maken. Daarna doen ze zaken met de locals. Eenmaal ze elkaar gewoon zijn, komt er een nederzetting op het vasteland en het eiland dient als een appel voor de dorst. Vanaf hier rekenen we in eeuwen en jaren voor en na Christus. . ;1.274 jaar V.C. . * ♣ Het [[Verdrag van Kadesh]] - het Eeuwige verdrag - gesloten tussen de [[Hettitisch|Hettiten]] en Egypte is een vroeg voorbeeld dat (in vage termen) de invloedssfeer van twee strijdende partijen bepaalt. Gaandeweg krijgen grenzen een gedetailleerdere omschrijvingen in [[Verdrag|verdragen]]. Het Zilveren of Eeuwige Verdrag is een akkoord tussen het oude Egypte en de Hettieten. Hun botsing leidde tot de slag bij Kadesh, waarbij Ramses II de grootste verliezen telde. . ;1.250 V.C. [[Bestand:Lion Gate Mykene with Wilhelm Dörpfeld 1891.jpg|thumb|550px|Leeuwenpoort in de 19e eeuw met [[Heinrich Schliemann]] en [[Wilhelm Dörpfeld]]]] De [[Leeuwenpoort (Mycene)|Leeuwenpoort]] geeft toegang tot de citadel van Mycene. De compositie is waarschijnlijk ontleend aan voorbeelden van de Hettieten. Twee leeuwinnen (hun koppen die de bezoeker recht aankeken zijn verdwenen) zijn het wapen van de Myceense dynastie. De zuil op het altaar symboliseert het paleis. . ;1.200 V.C . * In de late 13de eeuw is er de verwoesting van de Myceense paleizen en omstreeks 1.200 belegert een Griekse liga van krijgers en koningen de [[Trojaanse Oorlog|stad Troje (nu Turkije)]] waarna Troje valt. In de Ilias beschrijft [[Homerus|Homeros]] - zo'n vier eeuwen later de laatste weken van het conflict. Een nieuwe technologie stelt hem daartoe in staat: het [[Grieks alfabet|Griekse alfabet]]. Het epos begint met de wrok van de Griekse held Achilles, die boos is op [[Agamemnon (mythologie)|Agamemnon]] omdat deze hem zijn krijgsbuit, [[Briseïs]], heeft afgenomen. Als Achilles weigert te vechten leidt dit tot grote verliezen voor de Grieken. Volgens de mythologie begint de oorlog met een conflict tussen drie godinnen: [[Hera]], [[Athena]] en [[Aphrodite]] tijdens een huwelijksfeest, waar de godin van de twist, [[Eris (mythologie)|Eris]] een gouden appel met de inscriptie “voor de mooiste” op de tafel legt. De drie godinnen claimen de appel en Zeus besluit dat [[Paris (mythologie)|Paris]], de [[Trojaanse Oorlog|Trojaanse]] prins, zal oordelen wie de mooiste is. Hera belooft hem macht, Athena wijsheid en roem, en Aphrodite de liefde van de mooiste vrouw ter wereld: Helena. Paris kiest Aphrodite met als gevolg dat Helena, de vrouw van de Spartaanse koning verliefd wordt op Paris en met hem meegaat naar Troje. Dit leidt tot de woede van de Spartaanse koning [[Menelaüs|Menelaos]], die met zijn broer [[Agamemnon (mythologie)|Agamemnon]] en helden zoals [[Odysseus]] en Achilles een expeditie organiseert om Helena terug te halen. Het resulteert in tien jaar oorlog. Na tien jaar van vruchteloze belegering bedenkt Odysseus een list. Een gigantisch houten paard waarin een groep Grieken zich verstopt geven ze na een zogezegde overgeven aan de stad. De Grieken doen alsof ze de belegering opgeven en varen weg. Het paard is geschenk aan de Athena, om hun veilige terugkeer te garanderen. De Griekse soldaat Sinon blijft en vertelt de Trojanen dat het paard een offer is. Het binnenhalen zal hen de gunst van Athena brengen. Die nacht komen de Grieken uit het paard, openen de stadspoorten voor het teruggekeerde leger en veroveren Troje. Achilles vindt de dood door een pijl van Paris die hem in zijn hiel treft. Dit was zijn enige kwetsbare plek, omdat zijn moeder hem als baby in een rivier dompelde om hem onkwetsbaar te maken terwijl ze hem bij de hiel vasthield. In sommige versies helpt [[Apollo (Griekse mythologie)|Apollo]] Paris de pijl te richten. De term “achilleshiel” is sindsdien een metafoor voor een fatale zwakte, ondanks algehele kracht. 'De Illias is een orgie van moord en doodslag' schrijft Bettany Hughes in ''De schone Helena''.<ref>BETTANY HUGHES. ''De schone Helena. De biografie van Helena van Troje, de vrouw voor wie duizend schepen uitvoeren'', Mouria, Amsterdam, 2006, p. 259-260.</ref> 'Homerus' poëzie paart hartverscheurende gedichten aan plezier in de details van dood en lijden. Het lezen kan beangstigend zijn. In een lange verhalende scène die een aantal papyrus- of perkamentbladen moet hebben gevuld, baant de Griek [[Diomedes (Argos)|Diomedes]] zich een weg door de Trojaanse gelederen: ''De eerste werd boven de tepel geraakt met het brons van de speerpunt, de ander in 't sleutelbeen, dicht bij de schouder, waar hem zijn zwaard en houw gaf zo hard dat zijn schouder van nek en rug werd geslagen.'' Meer dan honderd regels gaat de slachting voort... ''Zo sprak de held en hij wierp. Het wapen, gestuurd door Athene, raakte zijn neus bij het oog en doorboorde zijn blinkende tanden. 't Onzacht brond van de speer, de tong bij de wortel verscheurend, schoot naar omlaag en kwam er bij zijn kin weer naar buiten.'' De beenderen uit de late bronstijd steunen Homerus' stelling dat er veel manieren zijn om in gewapende strijd te sneuvelen. Uit forensisch onderzoek blijken de verschrikkelijke verwondingen die Anatoliërs en Grieken uit de bronstijd hebben opgelopen.' . . . . ;Kijken <gallery widths="155" heights="190"> File:Ursus_spelaeus_Sergiodlarosa.jpg|De Holenbeer sterft tienduizend jaar geleden uit. File:WLANL_-_thedogg_-_Mammoet_(2).jpg|De [[Mammoeten|Mammoet]] sterft vierduizend jaar geleden uit. File:Homo_floresiensis.jpg|Niet alle mensensoorten overleven de laatste IJstijd. Van de Homo Floresiensis (de "Hobbit") zijn acht skeletten en één schedel ontdekt. De soort werd niet groter dan 1 meter. File:John_Constable_Stonehenge.jpg|[[Stonehenge]] (2.300 VC.) door [[John Constable]] in 1835. Bestand:Poignard 0.188.1 2 fond.jpg|Neolitische dolk, ca. 1.800 VC. Bestand:Préforme de hache 223.1 (5).jpg|Neolitische bijl File:Ice_age_fauna_of_northern_Spain_-_Mauricio_Antón.jpg|[[Megafauna]] van het late [[Pleistoceen]]. File:Ursus_spelaeus_Sergiodlarosa.jpg|De [[Holenbeer]] stierf tienduizend jaar geleden uit. Bestand:Wheel Iran.jpg|[[Wiel]], uit het 2de millennium voor Christus. File:WLANL_-_thedogg_-_Mammoet_(2).jpg|De [[Mammoeten|Mammoet]] hield het langer dan de [[Holenbeer]] vol en stierf vierduizend jaar geleden uit. File:John_Constable_Stonehenge.jpg|[[Stonehenge]] (2.300 VC.) door [[John Constable]] in [[1835]]. Bestand:Poignard 0.188.1 2 fond.jpg|Neolitische dolk, ca. 1.800 vC. Bestand:Préforme de hache 223.1 (5).jpg|Neolitische bijl Bestand:Vruchtbare sikkel.svg|De uitbreiding van de '[[Vruchtbare Sikkel]]' Bestand:Vruchtbare sikkel.JPG|Situering van de 'Vruchtbare Sikkel' Bestand:Berlin_Wall_(June_1989).jpg Bestand:Great_wall_of_china-mutianyu_4.JPG Bestand:Hadrian's_wall_at_Greenhead_Lough.jpg Bestand:Carcassonne_2.jpg Bestand:Gambian_village.jpg </gallery> . . = '''EXAMEN''' = . == A-vragen == . Leg uit, wie of wat zijn: (S&V).Homo erectus, Homo sapiens, Lucy in the Sky with Diamonds, Lucy, Neanderthaler, Neolitische revolutie, Pleistoceen, Prometheus, Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band, The Beatles, vuurdomesticatie, Vruchtbare sikkel, A good darkie, angst, avondklok, Berlijnse muur, Chinese muur, clochard, decaloog, domesticatie, Gazastrook, grens tussen Mexico en de Verenigde Staten, jager-verzamelaar, klimaatsverandering, muur van Hadrianus, neolitische revolutie, Oetzi, piramide van Maslow, tijdsmeting, wilde granen, Martin Caparros, Thomas Maltus, kalender, [[Jonathan Swift]], ijsduivels, ijsheiligen, gulzigheid. . . == B-vragen == . * (S&V).Hoe onderscheiden mensachtigen zich van de mensaap? . * (S&V).Rangschik chronologisch en vertel wat je weet over: Oetzi, pijl en boog, de vuurdomesticatie, Lucy, Homo erectus, Neolithische revolutie. . * (S&V).Leg uit. De vuurdomesticatie kent een lange voorgeschiedenis. Wat zijn de gevolgen van de vuurdomesticatie? . * (S&V).Leg uit: Abram de Swaan noemt zes belangrijke voorwaarden die het veilig sedentair overleven tot een sociaal gegeven maken en komt hiermee in de buurt van de Piramide van Maslow. . * (S&V).Leg uit: Wat is het belang van klokken en kalenders? Wat weet je over de Zimmertoren of de Kalendersteen van de Azteken? . * (S&V).Leg uit: Hoe paradoxaal ook, de toenemende beheersing van vuur en technologie, de beheersing van planten- en dierenwereld, verhoogt de menselijke afhankelijkheid en kwetsbaarheid. . * (S&V).Leg uit: Gewassen verbouwen (zaaien en oogsten) gebeurt niet instinctmatig. Betrek deze woorden in je antwoord: seizoenen, zon, priester, kalender, het schrift, hiërarchie, oogst, gulzigheid, rituelen , vasten. . * (S&V).Leg uit: Tienduizend jaar geleden resulteert sociaal-religieus gedrag in voedselproductie, conservering en consumptie. . * (S&V).Leg uit: De [[misantroop]] Thomas Robert Malthus beweert in 1798 dat bevolkingsgroei de voedseltoelevering zou overtreffen. Hij baseerde zich op het idee dat de bevolking meetkundig stijgt terwijl de voedselproductie rekenkundig groeit. . * (S&V).Plaats in chronologische volgorde en leg uit: 1. Begin van het Pleistoceen. 2. Berlijnse muur. 3. Domesticatie van het paard. 4. Muur van Hadrianus. 5. Ötzi. 6. Noordwest-Europa sedenteert, net als in Limburg. De Neolithische revolutie voltrekt zich er snel. . * (S&V).Plaats in chronologische volgorde en leg uit: 1. Eerste stadstaten: Ur en Uruk. 2. In het Middellandse Zeegebied, Griekenland en de Balkan begint de sedentatie. 3. Spijkerschrift. 4. Uitvinding van het Wiel. 5. Geboorte van Christus. 6. De muur van Hadrianus. . . == C-vragen == . * (S&V).Periodiseer en karakteriseer de neolitische revolutie. Met ander woorden: wat zijn de voornaamste kenmerken van deze overgangsperiode. Welke problemen kent de jager-verzamelaar en hoe lost hij die op? Welke problemen kent de sedentaire mens? Wat zijn de belangrijkste uitdagingen? . * (S&V).Wie was er eerst? De priester of de krijger? . * (S&V).Het aantal ontwikkelingen en uitvindingen in de aanloop naar het Neoliticum is indrukwekkend. Wat ging aan de sedentatie van de mens vooraf? . * (S&V).Wat is het verschil tussen Evolutie en Revolutie? Illustreer met voorbeelden. . * (S&V).Wat weet je over de eerste potten en kommen, manden en vlechtwerk. Wat is hun betekenis? . * (S&V).Verduidelijk: De mens reageert op verschillende wijzen op de klimaatswijziging van 10.000 jaar geleden. . * (S&V).Waarom zijn sedentaire gemeenschappen arbeidsintensiever én kwetsbaarder dan nomadische gemeenschappen? Welke verschillen zie je tussen beide? . * (S&V).Wat is de vroege betekenis van carnaval, de vastentijd, het oogstfeest, het verbod op gulzigheid, Pasen, ijsheiligen, het bedelfeest van Drie Koningen en het bedelfeest van Sint-Maarten? . . = '''BIBLIOGRAFIE & REFERENTIES''' = . m63bg5yfzdixgn9f4ja4l0z8gtkyj0u 430516 430515 2026-10-06T07:07:55Z Benedict Wydooghe 14251 /* Paradijs */ 430516 wikitext text/x-wiki <big>'''HOOFDSTUK II. VAN EEN ZWERVEND BESTAAN TOT DE NEOLITISCHE ECOLOGIE'''</big> ;<big>'''TIEN MILJOEN TOT TIENDUIZEND JAAR TERUG'''</big> [[Bestand:Editorial_cartoon_depicting_Charles_Darwin_as_an_ape_(1871).jpg|thumb|550px|♠ BEELDFRAGMENT Mocht je [de film] nog niet hebben gezien: ''Creation'' uit 2009, met Paul Bettany toont de biografie van Charles Darwin. De evolutietheorie stelt dat niet de slimsten of de sterksten op lange termijn zullen overleven, maar de zij die zich het best weten aan te passen.]] [[Bestand:Alfred-Russel-Wallace-c1895.jpg|thumb|550px|Alfred Russel Wallace (1823-1913) - hier geportretteerd in 1895, kwam op eigen inzichten ongeveer gelijktijdig tot de evolutietheorie van de natuuronderzoeker Charles Darwin (1809-1882). Wallace was veertien jaar jonger dan Darwin en publiceerde in 1858 als eerste dat natuurlijke selectie tot evolutie leidt. De eerste editie van ''De oorsprong der soorten'' of ''The Origin of Species'' verscheen in - versneld tempo - in 1859. De publicatie leidde tot discussies en debatten op basis van de (onjuiste) interpretatie dat mensen afstammen van apen. Spot over en karikaturen van Darwin gingen de wereld rond. De kerk was koptrekker in dit soort campagnes.]] [[File:Tree_of_life_by_Haeckel.jpg|thumb|550px|Bomen zijn een graag gebruikte geschiedenismetafoor. Ernst Haeckels 'levensboom' populariseert Darwins theorie in de wetenschappelijke wereld. Dit is de Engelse versie van Haeckels boom uit ''De evolutie van de mens'' uit 1879. De mens staat aan de top van de evolutie.]] [[File:BelonBirdSkel.jpg|thumb|550px|{{Wp|Pierre Belon}} vergelijkt in 1555, drie eeuwen voor Darwin, het menselijke skelet met die van vogels in ''L'Histoire de la nature des oyseaux''.]] . {{Citaat|'''Aan het begin aller dingen was de grenzeloze wereldruimte, die de dichters der Oudheid de Chaos noemen. Deze was zonder maat, zonder aanvang en zonder einde; als een gapende leegte strekte hij zich uit in het onmetelijke. In oorsprong van hij tot in de diepte vol van een duistere nevel. Toch bevatte de Chaos reeds de grondbestanddelen van al wat bestaat: aarde, water, lucht en vuur.|Gustav Schwab'''<ref>GUSTAV SCHWAB, vertaald door J.K. van den Brink. ''Griekse mythen en sagen.'' Het Spectrum, Utrecht, 1993, p. 5.</ref>}} . . = '''WAT AAN DE MENS VOORAF GAAT''' = . {{Citaat|'''Muterende versies van het verleden strijden met elkaar om de overhand te krijgen; nieuwe feitenrassen komen op, en de oude, dinosaurische waarheden worden tegen de muur gezet en met een laatste sigaret in de mond.|Salman Rushdie, 1983.'''}} . [https://www.slideshare.net/benedictwydooghe/tot-de-middeleeuwen2022 '''Klik hier voor de PowerPoint die bij dit deel hoort.'''] . == Voorhistorische wetenschappen == Geschiedenis is lang niet de enige wetenschap die zich inlaat met wat voorbij is. De natuurkundige, de scheikundige, de geoloog, de bioloog en de archeoloog graven veel dieper in het verleden dan de historicus. . ;14 - 13,5 miljard jaar terug . * De Oerknal doet materie en energie ontstaan. De '''natuurkunde''' blikt hier als wetenschap op terug. . ;13.7 miljard jaar terug . * Materie klit samen in atomen en moleculen. De '''scheikunde''' vind er zijn oorsprong als wetenschap. . ;6-4,5 miljard jaar terug . * Vorming van de aarde. De '''geologie''' als wetenschap vindt er zijn oorsprong. . ;3,8-3,5 miljard jaar terug . * De oudste fossielen tonen micro-organismen van 3,8 miljard jaar geleden. 3,5 miljard jaar geleden zwemmen eencellige fotosynthetische microben in ondiepe wateren. De '''biologie''' kent er zijn er oorsprong. . ;1,2 miljard jaar terug . * Felrode en bruine algen ontstaan. . ;1 miljard jaar terug . * Vorming van het supercontinent Rodinia. . ;700 miljoen jaar terug . * Groene algen. . ;600 miljoen jaar terug . * Het supercontinent Rodinia breekt geleidelijk. . * Eerste meercellige organismen verbruiken zuurstof en zijn mobiel. . ;541 miljoen jaar terug . * Eerste trilobieten. Deze kleine zeebodemdieren starten de Cambrische explosie. . ;488–443 miljoen jaar terug [[Bestand:Asaphus_kowalewskii_3.jpg|thumb|550px|De Ordovicische trilobiet Asaphus kowalewski met ogen op antennes.]] . * Tijdens het Ordovicium bestaat de aarde vooral uit water. In het noorden liggen twee kleine continenten, het zuiden strekt een landmassa zich uit tot de evenaar. België en Nederland liggen onder water. Langs de kust zijn er (primitieve) algen en schimmels. . * In de oceanen leven roofdieren als zeeschorpioenen, kraakbeenvissen en inktvisachtigen. Ze jagen op trilobieten. Zeelelies bevolken de zeebodem. Dit is één van de oudste diersoorten waarvan bij het schrijven van deze cursus nog zeshonderd soorten bestaan. . ;470 miljoen jaar terug . * Planten ontstaan. . ;350 miljoen jaar terug . * Vorming van Oeral en Appalachen. . . == Vijf uitstervingsgolven == . Dat de Dino's uitgestorven zijn, is niet nieuw. Dat de wereldgeschiedenis vijf gelijkaardige uitroeiingsfasen kende, is wellicht voor velen nieuw. Het principe is steeds hetzelfde. Veel planten = weinig CO2 = afkoeling van de aarde, daling zeespiegel... tot de koude het leven onmogelijk maakt. Weinig planten, veel vulkanisme, meteorieten = veel CO2 = opwarming van de aarde, stijging van de zeespiegel... tot de warmte leven onmogelijk maakt. . ;445 miljoen jaar terug . * Bij de '''eerste''' en op-één-na-grootste '''uitstervingsgolf''' verdwijnt vijfentachtig procent van het zeeleven. De atmosferische C02-daling brengt een ijstijd van een miljoen jaar. De zeespiegel daalt. Warmteminnaars in de ondiepe wateren sterven uit. . * Bij het einde van de ijstijd stijgt de zeespiegel omdat al het ijs vrijkomt en verdwijnen de koude minnende soorten. Hun fossielen duiken op in natuursteen. . ;443-376 miljoen jaar terug . * De aarde herstelt, de temperatuur stijgt met de zeespiegel. De overlevenden van de eerste uitstervingsgolf (trilobieten, kwalachtigen en schelpdieren) verwelkomen nieuwe soorten: beenvissen en de inktvisachtige ammonieten. Op de bodem van de oceaan komen koraalriffen en sponzen. . * De Noordelijke en Zuidelijke landmassa's zijn bedekt met bossen en planten waar met primitieve insecten. De eerste gewervelde amfibieën verkennen verlaten de oevers. . ;375 miljoen jaar terug . * De '''tweede uitstervingsgolf''' doet vijfenzeventig procent van alle soorten verdwijnen. Is het door een inslag van meteorieten (resten in Australië en in Nevada) of is het de temperatuurdaling door de C02-afname? Vooral het leven in ondiep warm water is getroffen. De uitstervingsgolf duurt drie miljoen jaar. . ;290-252 miljoen jaar terug . * Het Perm is droog en warm. Het continent Pangea strekt zich uit van Noord- tot Zuidpool. België ligt oostwaarts (de huidige Sahara). De Grote Oceaan is een restant van de 'alzee' Panthalassa met een noord-zuidelijke stroming. . * Dieren verlaten het water om definitief op het land te leven. Aan het einde van het Perm leven de Archosauria, de voorloper van de vogel en de krokodil. Er zijn zoogdierachtigen en eileggende reptielen. . ;252 miljoen jaar terug . * Vulkanisme veroorzaakt de '''derde uitstervingsgolf''', bekend als The Great Dying tijdens de overgang van het Perm naar het Trias. Vijfennegentig procent van het zeeleven sneuvelt en op land verdwijnt zeventig procent van de gewervelden. Veel landplanten zijn aangepast aan de opwarming van het klimaat. . * In wat nu Siberië is scheurt de aardkorst. Lava, broeikasgas, aswolken vormen de basaltvelden van de Siberische Trappen en doen de temperatuur wereldwijd stijgen. Bij veertig graden celsius verzuren de oceanen waar bacteriën methaangas uitspuwen. De periode duurt mogelijks een miljoen jaar. . ;250-200 miljoen jaar terug . * [[Trias (periode)|Trias]]. De overgang van het Perm naar het Trias kondigt het [[Mesozoïcum]] aan, bekend als het tijdperk van de dinosauriërs en de eerste vliegende reptielen, de [[pterosauriërs]]. Omdat er nauwelijks fossielen zijn, lijkt de aarde ongeveer vijf miljoen jaar onbewoond. . * Het Trias legt de basis voor de huidige [[biodiversiteit]]. De [[archosauriër]] is de voorloper van de krokodil. In de oceanen veroveren reptielen de top van de voedselketen. Er zijn [[plesiosauriërs]], met hun lange nek en vier vinnen die vroeger ooit poten zijn geweest. En de [[ichthyosauriërs]] lijken op dolfijnen. . ;200 miljoen jaar terug . * De '''vierde uitstervingsgolf''' begrenst [[Trias]] en [[Jura (periode)|Jura]]. Landleven sterft opnieuw: tachtig procent van de soorten, inclusief insecten. Het zeeleven ontsnapt aan de catastrofe die 10.000 jaar duurt. Waarom is nog onduidelijk. Het uit elkaar vallen van het supercontinent Pangea met vulkanisme (toename CO2) lijkt waarschijnlijker dan meteorietinslagen. . ;150-65 miljoen jaar terug [[Bestand:Pangea_animation_03.gif|thumb|550px|Het uiteenvallen van Pangea (pan is grieks voor alles, de Aarde als supercontinent) is veroorzaakt door de [[platentektoniek]].]] [[Bestand:Pangea_continents_and_oceans.svg|thumb|550px|Pangea is niet het eerste supercontinent. Meerdere supercontinenten ontstonden en vergingen.]] . * Het uiteengevallen supercontinent geeft de aarde haar vorm. Continenten zijn omgeven door oceanen, zeestromingen verspreiden water en koelen af en warmen op. Seizoenen bepalen het uitzicht van de landmassa's. . * Diverse dinosauriërs, groot en klein overheersen de aarde als vlees- en planteneter. De reusachtige [[T Rex|T-Rex]] wordt dertig jaar oud en de met veren bedekte [[Anchiornis]] meet dertig centimeter. Kleine [[zoogdieren]] ontwikkelen, ze zijn schuw en verkiezen het nachtleven. In zee jaagt de [[Mosasaurus]], de Maashagedis. Wetenschappers vonden het dier in de Limburgse Pietersberg. . ;65 miljoen jaar terug . * Het is afgelopen met de [[dinosauriërs]] na de [[meteorietinslag]] waarvan de [[Chicxulub-krater]] getuigt. Deze uitstervingsgolf verwoest vijftig procent van het oceaanleven, op land gaan alle niet-vliegende mastodonten waaronder de [[Tyrannosaurus rex|Tyrannosaurus Rex]] ten onder. Een meteoriet van meer dan tien kilometer doorsnee slaat in op de aarde en veroorzaakt een krater van 180 kilometer doorsnede en 30 kilometer diep. In Yucatan, een schiereiland in Mexico, dicht bij het huidige [[Chicxulub]] is wat toen gebeurde te bekijken. Meer dan een miljoen kubieke kilometer stof, puin raken in de atmosfeer en verduisteren de komende seizoenen, de klimaatschokken betekenen het einde van de grote reptielen. Is dit de laatste massaextencties? (dat beweert guido tonelli op p.42.) . * De [[vegetatie]] herstelt zich in de komende miljoen jaar ten voordele van de [[zoogdieren]] ter grootte van een rat, een vos en dieren tot vijftig kilogram.<ref>SENNE STARCKX. ''Er was snel weer leven na de dino-apocalyps. Zoogdieren kregen vrij spel na meteorietinslag''. In: ''De Standaard'', 28.10.2019, p. D8 & D9.</ref> . ;60 miljoen jaar terug . * [[Cricetomys|Hamsterratten]] (Noord-Amerikaanse zoogdieren) bouwen nesten met stenen en takken. Als ze urineren omsluit hun urine het nest als vers geperst glas. Dit is erg waardevol materiaal voor archeologen. Veel planten en dieren stierven uit en hun overblijfselen zijn alleen in deze nesten terug te vinden. . ;31-23 tot 14 miljoen jaar terug * Eerste verschijning op aarde van het geslacht [[Proconsul (geslacht)|Pronconsul]]. Er leven mogelijks honderd soorten mensapen in Afrika en Eurazië. . ;23,04 - 15,99 miljoen jaar terug * Tijdens de geologische periode van het [[Mioceen|Vroeg-Mioceen]] veroorzaken hogere temperaturen bosuitbreiding, er is een overvloed aan bladeren, vruchten, en knollen van [[bedektzadigen]]. De wereld ziet er uit als een 'apenplaneet'. . ;10 - 8 miljoen jaar terug . * Het koelere en drogere klimaat treft de eerste [[mensachtigen]] (mensapen) die zich buiten Afrika bevinden. Omstreeks 8 miljoen jaar geleden zijn er enkel nog mensachtigen in Afrika: de voorouders van de [[gorilla's]], de [[chimpansees]] en de [[bonobo]]. De [[orang-oetans]] blijft in Azië, de [[Sivapithecus]] in Pakistan, sterft uit. . ;7-6 miljoen jaar terug . * [[Chimpansee]] als laatste gemeenschappelijke voorouder. Laatste genetische splitsing van onze afstammingslijn. De [[Sahelanthropus tchadensis]] verschijnt 7 miljoen jaar geleden in [[Tsjaad]] als kandidaat voorouder van de mens. . ;6,1-5,7 miljoen jaar terug . * De [[Orrorin tugenensis]] verschijnt in het uitdrogend bos in Kenia en is het gewoon om te klimmen en op twee benen te lopen en eet bladeren, noten, insecten, wortels, zaden. . ;5,8 - 5,5 miljoen jaar terug . * De [[Ardipithecus kadabba]] . ;4,4 miljoen jaar terug . * De [[Ardipithecus ramidus]] . ;4 miljoen jaar terug . Vierpotigen gaan recht opstaan en brengen meer tijd door op de grond dan in bomen. . . == ♣ == . . = '''♣ SCHEPPING: VERHALEN VERSUS WETENSCHAP''' = [[File:After_Lucas_Cranach_the_Younger_-_The_Fall_of_Man_-_Google_Art_Project_(xwGGm1nz0eIOnA).jpg|thumb|550px|Naar [[Lucas Cranach de jonge]] - The Fall of Man, 1549.]] . {{Citaat|'''De werkelijkheid die aan de geschiedenis voorafgaat, is problematisch. Ze ondergaat de grillen van een speciaal soort meteorologie: de ene keer is het helder weer, de andere keer is het zich alweer beperkt. In dat opzicht lijkt de geschiedenis soms op de landkaarten uit John Maxwell Coetzee's roman Wachten op de barbaren: ze zijn gebaseerd op verhalen van anderen en samengesteld uit verslagen van reizigers die waarschijnlijk niet altijd even betrouwbaar zijn. In die onhelderheid zijn misschien mythes ontstaan waarin werkelijkheid en verbeelding niet van elkaar te onderscheiden zijn.'''|Piet de Moor<ref>PIET DE MOOR. Schemerland. ''Stemmen uit Midden-Europa,'' Van Gennep Amsterdam, 2005, p. 286.</ref>}} . {{Citaat|'''God bewijzen kan je niet. God niet bewijzen kan evenmin. Geloof in God is een keuze, wie het anders zegt, probeert je te bekeren.'''|Reza Aslan}} . '''>>>''' - Hominidae|10 tot 5 miljoen jaar ->> - Australopithecus afarensis|3,2 miljoen jaar ->> - Homo erectus|2,4 miljoen jaar ->> - Vuurdomesticatie|1 miljoen jaar/400.000 jaar ->> - Boog als wapen|70.000 jaar ->> - Neolithische_revolutie|15.000 jaar ->> - Egyptische beschaving|5.000 jaar '''>>>''' . == Zes dagen == De mens (Homo) zoals we onszelf kennen is samen met chimpansees, gorilla's en orang-oetans een deel van de {{Wp|Familie (biologie)|familie}} mensachtigen ({{Wp|Hominidae}}), geen {{Wp|Nageslacht|afstammeling}} zoals anti-Darwinisten zeggen. Zou God het eens zijn met deze uitspraak? Die schept de wereld in zes dagen. Dat is een mooi gemiddelde om een wereld te scheppen. De zevende dag is rustdag. Deze 'weekcyclus' hangt samen met het gedrag van de maan. De Romeinen hebben een week van acht dagen en gaan bij {{Wp|Constantijn de Grote|Constantijns}} bekering (begin vierde eeuw) over naar de zevendaagse cyclus. De Inca's kennen een achtdaagse week en China een tiendaagse. Vijfdaagse weken komen voor bij de Mongolen en de Hettieten. Volkeren zoals die van Bali, Indonesië, Colombia en Bogota kennen driedaagse weken, sommige West-Afrikanen kennen een vierdaagse week. . == Eden of evolutie? == . [[Bestand:Albrecht_Dürer_-_Adam_and_Eve_-_Google_Art_Project.jpg|thumb|550px|De eerste mensen, Adam en Eva door Albrecht Dürer. Adam is de ideale man, aldus de Joodse legenden. Zijn lichaam weerspiegelt de wereld, zijn haar is te vergelijken met bossen, zijn mond is een oceaan, zijn tranen een rivier. Eva is de oermoeder. Beiden staan bij de kennisboom met de slang.]] [[File:Kaïn doodt Abel, RP-P-OB-1287.jpg|thumb|550px|Eva baart twee zonen: Kaïn en Abel. Een broedermoord ligt in het verschiet.]] De bijbel bekoort dit wetenschappelijke tijdperk nauwelijks. Toch deed ze dat duizenden jaren. En scheppingsverhalen, ook dat is geschiedenis. Het is interessant om te zien hoe godsdiensten, religies en sekten lang voor het wetenschappelijke tijdperk het ontstaan van de wereld begrijpen, verklaren of duiden. De verhalen of verklaringen - zowel van wetenschappers als van religieuzen - zijn niet zinloos. Ze hebben betekenis, vertellen iets over het denkkader, de gehanteerde begrippen, mentaliteiten en culturen... Doorgaans nemen twee kampen het tegen elkaar op met voor en tegenstanders waarbij het {{Wp|creationisme}} overtuigd is dat het universum, planten, dieren en mens geschapen zijn door een schepper met een plotse, eenmalige interventie. Hier tegenover staat de {{Wp|evolutietheorie}} van de onbekende Alfred Russel Wallace en de wereldberoemde Charles Darwin. In hun verklaring en de bijstellingen die er op volgden, ligt de klemtoon op evolutie, variatie en verandering van erfelijk materiaal en natuurlijke selectie. 'Een onvolmaakt bijgehouden geschiedenis van de wereld' zo noemt Darwin het fossiele onderzoeksmateriaal dat de reconstructie van het verleden toelaat. En zo komt hij aardig in de buurt van sommige eeuwenoude religieuze interpretaties. Wat te denken van de Joodse interpretatie van het heilig schrift - de Midrasj die vertelt dat Adam een staart had, die God hem afneemt?<ref>HERBERT HAAG, JOE H. KIRCHBERGER & DOROTHEE SÖLLE. ''Vrouwen in de bijbel''. Davidsfonds, Leuven, 1993, p. 25-26.</ref> . == Paradijs == [[Bestand:Queen_of_the_Night_(Babylon).jpg|thumb|550px|Eva is geen uitvinding van het Christendom. De vrouw als oorsprong van het leven vindt zijn oorsprong in veel oudere culturen. De [[Sumer|Soemeriërs]] kennen '[[Inanna]]' (afbeelding), de [[Babylonië|Babyloniërs]] '[[Tiamat (godin)|Tiamat]]' en de [[Egyptenaren]] hebben '[[Isis (godin)|Isis]]'.]] . In de ontstaansmythen van de mensheid, zowel voor de joden en de christenen, krijgen de tuin en het zonlicht een bijzondere rol. 'De aarde was woest en doods en duisternis lag over de oervloed' zo staat in Genesis. De christelijke mens ontspruit in een paradijs waarin die zich geplaatst ziet als een Mister Bean die uit de donkere nacht op de aarde valt: Adam, de eerste schepping van Jahwe God. Dit oud-bijbelse beginverhaal speelt zich af in een tuin. Mattheus laat Jezus vertellen over het onkruid tussen het graan. De landheer gebiedt zijn werkvolk het kruid niet weg te trekken om te vermijden dat ze de vruchtbare tarwe ontwortelen. Het oerverhaal eindigt in het Nieuwe Testament met Christus' dood in de tuin van Golgotha, waar hij na zijn kruisiging begraven ligt. Het verhaal dat vele eeuwen eerder Oud Testamentisch in een tuin begon eindigt hier als een cyclus: alles kan herbeginnen. . Het boek Genesis beschrijft in hoofdstuk twee van vers 8 tot 25 hoe de schepping tot stand kwam. . {{Citaat|'''8_Daarna legde Jahwe God een tuin aan in Eden, ergens in het oosten, en daarin plaatste hij de mens die Hij geboetseerd had. 9_Jahwe God liet uit de grond allerlei bomen opschieten, aanlokkelijk om te zien en heerlijk om van te eten; daarbij was ook de boom van het leven midden in de tuin en de boom van de kennis van goed en kwaad. 10_Uit Eden stroomt de rivier die water geeft aan de tuin; hij splitst zich in vier armen. 11_De naam van de eerste is Pison, hij stroomt om geheel Chawila heen, waar goud is; 12_ het god van dat land is voortreffelijk; en ook balsemhars en edelstenen worden er gevonden. 13_ De tweede heet Gichon, hij stroomt om geheel Kus heen. 14_De derde heet Tigris; hij loopt ten oosten van Assur. De vierde is de Eufraat. 15_Toen bracht Jahwe God de mens in de tuin van Eden, om die te bewerken en te beheren. 16_En Jahwe God gaf de mens dit gebod: 'Van al de bomen in de tuin moogt ge vrij eten, 17_maar van de boom van de kennis van goed en kwaad moogt ge niet eten, want op de dag dat gij daarvan eet, moet ge sterven.' 18_Jahwe God sprak: 'Het is niet goed dat de mens alleen blijft. Ik ga een hulp voor hem maken die bij hem past. 19_Toen boetseerde Jahwe God uit de aarde alle dieren op het land en alle vogels van de lucht, en bracht die bij de mens, om te zien hoe hij ze noemen zou: zoals de mens ze zou noemen, zo zouden ze heten. 20_De mens gaf dus namen aan al de tamme dieren en aan al de vogels van de lucht en aan al de wilde beesten; maar een hulp die bij hem paste vond de mens niet. 21_Toen liet Jahwe God de mens in een diepe slaap vallen; en terwijl hij sliep, nam Hij één van zijn ribben weg en zette er vlees voor in de plaats. 22_Daarna vormde Jahwe God uit de rib die Hij bij de mens had weggenomen, een vrouw, en bracht haar naar de mens. 23_Toen sprak de mens: 'Eindelijk been van mijn gebeente en vlees van mijn vlees! Mannin zal zij heten, want uit een man is zij genomen.' 24_Zo komt het dat een man zijn vader en zijn moeder verlaat en zich zo aan zijn vrouw hecht, dat zij volkomen één worden. 25_ Zij waren beiden naakt, de mens en zijn vrouw, maar zij voelden geen schaamte voor elkaar.'''|Genesis 2:8-25.}} . == Vrouw(on)vriendelijk... == De naam 'Eva' is afgeleid van 'leven'. Na de moord op Abel verlaat ze haar moordende zoon niet, zo sterk is ze met het leven verbonden, wat een dubieuze interpretatie toelaat. De oorsprong van haar naam gaat verder terug dan het bijbelverhaal. De [[Sumer|Soemeriërs]] noemen haar '[[Inanna]]', de [[Babylonië|Babyloniërs]] noemen ze '[[Tiamat (godin)|Tiamat]]' en de [[Egyptenaren]] spreken over '[[Isis (godin)|Isis]]', een oerverhaal, een oermoeder dus. In deze oudere culturen is Eva geen 'vat vol zonden' maar de moeder der levenden. De vrouwonvriendelijke toon ontstaat in de Joodse traditie en het latere Christendom van de [[Kerkvader|kerkvaders]]. Die kerkvaders gebruiken de rib en de appel als symbolen voor Eva's minderwaardigheid op intellectueel, lichamelijk en zedelijk vlak. De Joodse traditie ziet Eva evenmin gelijkwaardige als Adam: ze ontspruit uit zijn lichaam. 'Niet uit zijn hoofd opdat ze niet trots zou worden, niet uit zijn oog opdat ze geen begerige blikken om zich heen zou werpen, niet uit zijn oor opdat ze geen luistervink zou worden, niet van zijn mond opdat ze geen kletskous zou worden, en niet van zijn voet opdat ze niet zou rond dwalen. Maar van een kuis deel van zijn lichaam; en toen God haar maakte, sprak hij tot ieder lichaamsdeel; 'Wees kuis, weest kuis!' Ondanks deze behoedzaamheid heeft de vrouw vele van die eigenschappen gekregen, die God haar niet wou geven: menige vrouw is trots, Sara luisterde in het geheim mee, Rachel benijdde Lea en Eva greep naar de verboden vrucht.'<ref>HERBERT HAAG, JOE H. KIRCHBERGER & DOROTHEE SÖLLE. ''Vrouwen in de bijbel''. Davidsfonds, Leuven, 1993, p. 10-31.</ref> Dit maakt het boek Genesis niet alleen tot een verhaal over het verlies van de onschuld, het is een vrijbrief voor vrouwenhaat.<ref>DAVID GRAEBER & DAVID WENGROW, vertaald door Rogier van Kappel en Bart Gravendaal. ''Het begin van alles. Een nieuwe geschiedenis van de mensheid'', Maven, Amsterdam, 2022, p. 261.</ref> Het (vroege?) christendom plaatst op die manier de vrouw en bij uitbreiding de seksualiteit in een slecht daglicht.<ref>GEORGES DUBY. ''Ridder, vrouw, en priester. De middeleeuwse oorsprong van het moderne huwelijk,'' H.J.W. Becht, Amsterdam, 1985, p. 42-44.</ref> Later plaatst het Christendom Eva naast Maria en corrigeert ze tot de zachtmoedige. . [[Bestand:Oer-Weimarer_Musenhof.jpg|thumb|550px|De Duitse schrijver en filosoof Friedrich Schiller (1759-1805) leest voor in een park buiten [[Weimar (Thüringen)|Weimar]]; Wieland en Herder zitten links, [[Johann Wolfgang von Goethe|Goethe]] staat rechts bij de pilaar. Schilderij uit 1860 door Theobald von Oer.]] == Of hét moment in de wereldgeschiedenis? == De Duitse literator [[Friedrich Schiller]] (1759-1805) uit Weimar ziet de zondeval als 'het gelukkigste moment van de [[wereldgeschiedenis]]'. 'Zonde' en 'val' gebruikt de bijbel niet. Het woord 'verdrijven' wel. Het uitdrijven van de ''vrucht'' is een fase bij de geboorte, het ontstaan van iets. De moederschoot die adem, vocht en voedsel voorziet, is niet langer. Hier start het leven, de inspanning. God verdrijft het koppel uit het paradijs omdat ze zelf God willen zijn. De [[zondeval]] is echter niet het einde van het paradijs. De bijbel vermeldt nergens dat het paradijs verdwijnt. Aldus maken de afstammelingen van Eva en Adam er fantastisch paradijselijke voorstellingen van, om er naar te zoeken, wat een soort symbolische start van het nomadisme betekent; een rondtrekkend kuddebestaan, dat het grootste deel van het menselijk bestaan uitmaakt. Als het nomadische bestaan als jager-verzamelaar zich op de tijdlijn van 2,5 meter -toch ruim de breedte van een klassiek schoolbord- uitstrekt, dan is het supplement van het [[Sedentarisme|sedentair]]e bestaan hooguit één centimeter. De vroegste nomaden onder hen, de [[Homo habilis]] en de [[Homo rudolfensis]] leven 2,4 miljoen jaar terug. Hun opvolgers - [[Homo erectus]], [[Homo heidelbergensis]], de [[Neanderthaler|Homo neanderthalensis]] - overleven eveneens van de jacht en het voedsel verzamelen. Net zoals Adam en Eva ontdekken zij bij het verlaten van het paradijs het koude en het harde leven, ontdekken ze zichzelf en leren ze leren. De prehistorische rivaliteit tussen het nomadische natuurleven en de sedentaire cultuur, symboliseert de bijbel met de rivaliteit tussen Kaïn en Abel. Deze broedermoord kent haar mythologische oorsprong in het conflict tussen de herder Abel die tegenover Kaïn staat. Kaïn, de hoefsmid, de boer is afhankelijk van zijn akker en komt in conflict met de rondzwervende nomaden (12.000-10.000 jaar geleden). Na de moord op Abel is Kaïn even verdoemd tot een zwervend bestaan, maar niet veel later bouwt hij de eerste stad die de bijbel vermeldt, met de naam [[Henoch]]. Het verhaal illustreert moeizame sedentatie en de daaropvolgende verstedelijking die niet over een nacht ijs gaat. Henoch is de naam van een zoon van Kaïn. Hij leefde volgens de mythologie 365 jaar, wat verwijst naar de kennis van de kalender en het bestaan van het schrift. Op zijn beurt is Henoch een voorvader van Noach, die de zondvloed meemaakt en overleeft. Schattingen en hypotheses brengen de bijbelse zondvloed in verband met de neolitische revolutie en het einde de laatste ijstijd die het waterpeil in de Middellandse zee en in de Zwarte zee met ongeveer 120 meter doet stijgen. Een precieze datum? Schattingen lopen uiteen van zo'n 9.400 tot 7.600 jaar geleden. Ook de Griekse mythen en sagen spreken van deze oer-catastrofe in de vorm van een overstroming: 'Aldus stroomden de wateren over het open veld, over huizen en tempels heen, spoelden bezaaide velden weg en rukten planten en bomen uit.'<ref>GUSTAV SCHWAB. ''Griekse mythen en sagen''. Het Spectrum, Utrecht, 1993, p. 14.</ref> == Lilith == [[File:Maler der Grabkammer des Sennudem 001.jpg|thumb|550px|Ploegen, omstreeks 1200 V.C.]] Wat minder bekend is, is dat [[Eva (persoon)|Eva]] als eerste vrouw ter wereld een voorganger heeft. Adams eerste vrouw is [[Lilith]]. De [[joodse mythologie]] stelt haar voor als een [[demon]]ische dame en mogelijk is dit gebaseerd op [[Lilitu]] uit de [[Mesopotamische mythologie]]. Lilith symboliseert ziekte, nacht, duisternis, verleiding, kindermoord, buitenechtelijke affaires... kortom de zonde. Een verhaal gaat dat Adam Lilith wil bewerken alsof hij een akker ploegt. Niet dat Adam een sedentaire boer is, maar als sedentaire boeren het verhaal later optekenen (wat waarschijnlijk is), verwijst dit naar de mannelijke spierkracht die vereist is bij het zaaien en ploegen en de vrouwelijke vruchtbaarheid. Door Lilith te behandelen als een akker met een voor waarin hij zijn zaad plant, wil Adam de vrouw onderwerpen, een onderdanigheid die Lilith niet ziet zitten. Ze vlucht krijsend weg en ziet Adam nooit terug. [[Ester Boserup]], een Deense economiste toonde in 1970 aan dat overal ter wereld de technologie om akkers of tuinen te bewerken, de positie van de vrouw en de genderhiërarchie gaat bepalen. Tijdens de nomadische periode is er geen van specialisatie, de semi-nomadische periode en het begin van de sedentatie introduceren een geslachtelijke opdeling van de arbeid: vrouwen schoffelen en scheppen tot mannen de voedselproductie gaan controleren en domineren. Die komt er bij de uitvinding van de ploeg. Die vereist kapitaal, bovenlijfkracht (om de ploeg te trekken of het trekdier te mennen) wat zich niet laat combineren met kinderzorg. Daardoor krijgen mannen macht over de economie, de politiek, de seksualiteit... en het leidt tot de vrouwelijke voorkeur voor mannen met status (onder nomaden speelde dit niet) om haar overlevingskans en die van haar kroost te verhogen: niets is kwetsbaarder dan een zwangere vrouw of een vrouw omgeven door een nest kinderen.<ref>GAIA VINCE, p. 255-256.</ref> . . [[Bestand:Australopithecus afarensis („Lucy) Rekonstruktion.jpg|thumb|550px|Vier miljoen jaar geleden verschijnt de [[Australopithecus afarensis|Australopithecus Afarensis]] in Afrika. Lucy is een soortgenote maar geen tijdgenote. [[Australopithecus afarensis|Lucy]] leefde 3,2 miljoen jaar geleden en stierf in de regio [[Ethiopië]]. Ze is ontdekt in 1974 en genoemd naar de hit van The Beatles [[Lucy in the Sky with Diamonds]], uit 1967. Het nummer verscheen op het legendarische album [[Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band]]. De elpee stelt The Beatles voor als de groep Sergeant Pepper's Lonely Hearts Club Band. De extravagante hoes is beroemd om zijn fotocollage. Aanvankelijk, in de niet gedrukte collages, stond Adolf Hitler tussen het bonte gezelschap. Helaas heeft Wikipedia in ons taalgebied geen rechten op de foto. Die kan je bekijken op de Engelstalige versie. Op de laatste rij herkennen we onder meer [[Carl Jung]] (7de van rechts), [[Edgar Allan Poe]] (8), [[Fred Astaire]] en [[Bob Dylan]] (15). Op de voorlaatste rij [[Aldous Huxley]] (18), [[Dylan Thomas]] (19), [[Marilyn Monroe]] (25), [[Stan Laurel]] (28), [[Oliver Hardy]] (30), [[Karl Marx]] (31), [[H. G. Wells]] (32), [[James Joyce]] (34A, nauwelijks te zien, onder Bob Dylan). Op de derde rij: staan [[Marlon Brando]] (39), [[Oscar Wilde]] (41), [[David Livingstone]] (44), [[Johnny Weissmuller]] (45), [[George Bernard Shaw]] (48), [[Lewis Carroll]] (52) en [[Lawrence of Arabia]] (53). Op de eerste rij zien we de wassen beelden van The Beatles, [[Shirley Temple]] (58), [[Albert Einstein]] (61), [[Bette Davis]] (65A), [[Marlene Dietrich]] (67) en nogmaals [[Shirley Temple]] (71).]] == Van Lucy tot Homo habilis == [[Bestand:Screenshot Homo habilis.png|thumb|550px|Zo zag de Homa habilis er uit, denken we. De Homo habilis dook op een miljoen jaar na Lucy, 2,2 miljoen jaar geleden.]] . ;4 miljoen jaar terug . * De mensachtige [[Australopithecus]] verschijnt in Afrika. . ;3,2 miljoen jaar terug . * De mensachtige [[Australopithecus afarensis|Lucy]] leeft en sterft in de regio die we nu [[Ethiopië]] noemen. We kennen haar sinds 1974 en ze is genoemd naar [[Lucy in the Sky with Diamonds]]. . = '''PALEOLITHICUM''' = . {{Citaat|'''It is not the strongest of the species that survives, nor the most intelligent. It is the one that is most adaptable to change.'''|[[Charles Darwin]]}} . ;2,6 miljoen jaar terug . * Het [[Paleolithicum]] start en twee miljoen jaar terug start het [[Pleistoceen]]: een gematigd warm klimaat ([[Interglaciaal|interglacialen]]) wisselt af met zeer koude periodes, de glacialen of de '[[ijstijden]]'. De glacialen vormen de ijskappen en doen de zeespiegel dalen, zeeën worden land, het landschap bestaat is een [[Arctisch|arctische]] [[steppe]] of [[toendra]]. In de warmere fasen komt er bebossing. De afwisseling van warm en koud zorgt voor het uitsterven van plant- en diersoorten én versnelt de evolutie van dieren die zich aanpassen: woelmuizen en de [[mensachtigen]]. . * Het Pleistoceen eindigt 10.000 jaar geleden en is in vier fasen in te delen: het Vroeg-Paleolithicum, het Midden-Paleolthicum, het Jong-Paleolithicum en het Epipaleolicthicum (deze laatste aanduiding wijst op de overgangsfase tussen het Paleolithicum en het Mesolithicum omdat er in deze cultuurfase nog een ijstijd voorkomt - die verdwijnt immers niet over met dezelfde snelheid). . . == Het Vroeg-Paleolithicum (2 miljoen tot honderdduizend jaar terug) == . ;2,5 miljoen jaar terug . * Eerste stenen werktuigen. Hier, in dit vroege [[paleolithicum|paleolithicum]] is de [[jager-verzamelaar]] een meesterlijk [[roofdier]] die het biologisch evenwicht in zijn omgeving niet verstoort (dat kan van de huidige mens, sinds de Industriële Revolutie niet gezegd worden). Geleidelijk aan verandert dat naarmate de mens de omgeving en de technologie meer beheerst. Hoe paradoxaal ook, de toenemende beheersing van vuur, de beheersing van de planten- en de dierenwereld, verhoogt de menselijke afhankelijkheid en zijn kwetsbaarheid. Die kwetsbaarheid houdt de mens angstvallig verborgen, want de vuur- en dierafhankelijkheid zijn de achillespees van de (huidige) samenleving. Wie vuur zegt, denkt aan gezelligheid of aan natuurrampen. [[Kerncentrale]]s, de [[elektriciteitsdistributie]] en hun afgeleiden blijven buiten beeld. Wie aan dieren denkt, denkt aan huisdieren of exotische beesten. Veefokkerijen, kippenkwekerijen en de [[Slachterij|abattoirs]] blijven onbelicht, tenzij bij een [[gekke koeienziekte]] of een dioxinecrisis die een [[morele paniek]] oproept. Dat de [[veeteelt]] veertig procent meer bijdraagt aan het [[broeikaseffect]] dan de transportsector en de hoofdoorzaak is van de [[klimaatverandering]] zeggen we ook liever niet. . ;2,4 miljoen jaar terug . * De mensensoorten [[Homo habilis]] en [[Homo rudolfensis]] verschijnen in Oost-Afrika. . ;2-1,8 miljoen jaar terug . * Verspreiding van de mens vanuit Afrika naar Eurazië. Dat laten fossielen zien in de Spaanse grotten van [[Atapuerca (opgraving)|Atapuerca]], in het Engelse [[Norfolk (graafschap)|Norfolk]] en het Georgische [[Dmanisi-mensen|Dmanisi]]. . * Evolutie in verschillende mensensoorten. . * In Zuid-Afrika is in een klomp rode jaspis door verwering een gezicht ontstaan. Iemand nam het mee als 'oudste kunstwerk ter wereld.' . ;1,9 - 1,8 miljoen jaar terug . * De [[homo erectus]] (de rechtopstaande mens), de [[Homo heidelbergensis|heidelbergensis]] & de [[Neanderthaler|neanderthalensis]] leven van jacht, visvangst en verzamelen. . ;1,7 miljoen jaar terug . * Het garen van voedsel gebeurt bij natuurlijke warmtebronnen, voor de vuurdomesticatie is het nog te vroeg. . [[Bestand:Homo sapiens neanderthalensis-Mr. N.jpg|thumb|550px|Reconstructie van de [[Neanderthaler]].]] . [[Bestand:Homo_heidelbergensis_-_forensic_facial_reconstruction.png|thumb|550px|Reconstructie Homo Heidelbergensis die 1,9 miljoen jaar terug leefde.]] === Homo erectus === De homo erectus onderscheidt zich van zijn voorgangers omdat hij en zij... 1. rechtstaan en ver kunnen kijken; een evolutie die te maken heeft met de overgang van een [[Bos (vegetatie)|bos]]- naar [[steppe|steppelandschap]]. . 2. op twee benen lopen; . 3. de handen vrij hebben (vuur dragen!); . 4. een rondere schedel hebben; . 5. over grotere hersenen beschikken (dankzij het eten van gekookt of warm voedsel vergt de spijsvertering minder energie en komt meer energie vrij voor de hersenen gaat een hypothese); . [[Bestand:Sangiran_17-01.JPG|thumb|550px|De Afrikaanse "erectus"-vondsten worden als een aparte soort beschouwd: de ''[[Homo ergaster]]''. De naam ''Homo erectus'' blijft voorbehouden aan de Aziatische tak. Europese "Homo erectus-achtige" vondsten komen nu onder de ''[[Homo antecessor]]''. Niet alle [[Paleoantropologie|paleoantropologen]] zijn het hier mee eens en beschouwen de H. Ergaster en de H. Erectus als soortvariaties.]] . === Vuurdomesticatie en taalontwikkeling === [[Bestand:Piero_di_Cosimo_-_The_Myth_of_Prometheus_-_WGA17652.jpg|thumb|550px|De Prometheusmythe door [[Piero di Cosimo]], 1515. Als de goden de gaven en de talenten uitdelen, komt de mens er bekaaid van af. Althans toch in vergelijking met de dieren. Het menselijke overlevingsinstinct en zijn natuurlijke verdediging zijn ronduit triest. En omdat de Griekse goden de mens in de steek laten, steelt [[Prometheus]] het vuur bij de Olympische goden. Hij schenkt het aan de mensen om metaal te bewerken en een technische beschaving te ontwikkelen. Prometheus is techniek, een leraar en een uitvinder die de mensen vooruit leert zien, die de mens leert inschatten welke gevaren er op hem af komen bij het bouwen van huizen of boten en dat zint oppergod [[Zeus]] niet. Die straft Prometheus en kluistert hem aan de [[Kaukasus]] waar een adelaar elke dag zijn lever eet. 's Nacht groeit de lever aan. De straf zou eeuwig duren maar [[Herakles]] bevrijdt hem. De mens zelf straft Zeus met de komst van Pandora. 'Zij verscheen te midden van de argeloze mensen en vond alom bewondering. (...) Nauwelijks was de deksel van Pandora's doos geopend, of allerhand ziekten, rampen en smarten volgen eruit en verspreidden zich bliksemsnel onder de mensen.'<ref>GUSTAV SCHWAB. ''Griekse mythen en sagen.'' Het Spectrum, Utrecht, 1993, p. 11.</ref> De vuurdomesticatie, de sleutel tot de menselijke gereedschapskist, kent een lange voorgeschiedenis: 1. fysiek is het het rechtop lopen een voorwaarde, want men moet de handen vrij hebben om het vuur te dragen, 2. mentaal is het vermogen om vooruit te denken van belang zodat er altijd brandstof is. De gevolgen van de vuurdomesticatie zijn niet te overzien. Mensen geven het landschap vorm, sociaal gezien brengt het vuur mensen samen en brengt het een leerproces op gang (cultuur, het doorgeven van verhalen bij het kampvuur), het verhitten maakt voedsel beschikbaar dat anders oneetbaar is. Andere toepassingen zijn militair van aard. Het allerbelangrijkste gevolg is dat de mens er in slaagt om onleefbare ecosystemen te bevolken die zich zonder het vuur nooit laten ontsluiten. Het maakt de uittocht uit Afrika mogelijk, eerst door de Homo Erectus en honderdduizenden jaren later door de Homo Sapiens, een uittocht die met een gemiddelde snelheid van één kilometer per jaar verloopt.<ref>JOOP GOUDSBLOM. ''Het regime van de tijd.'' Meulenhof, Amsterdam, 1997, p. 58; GAIA VINCE, p. 56-57.</ref>]] [[Bestand:Feuerreiben.gif|thumb|Houtwrijving om vuur te maken met een vuurploeg]] * Vuurslaan: [[vuursteen]] en [[vuurslag]]; * Houtwrijving: [[vuurboor]], [[vuurboog]], [[vuurploeg]], [[vuurkoord]] en [[vuurzaag]]; * [[Tondel]]doos: een doos met vuursteen en een licht ontvlambare stof, [[tondelzwam]]; * [[Brandglas]]: lichtontsteking met een positieve [[Lens (optica)|lens]]; * [[Lucifer (vuur)|Lucifer]] of [[zwavelstok]]. . . ;1,5 miljoen jaar terug . * Taalkundigen denken dat de [[Homo erectus]] taalvaardig is gezien zijn breinproportie. . ;1 miljoen jaar - 800.000 jaar terug * De [[Vuur|vuurdomesticatie]] begint. De oudste sporen die de vuurdomesticatie documenteren - verkoolde planten en dierenresten - zijn gevonden in [[Zuid-Afrika]], diep in een grot, wat een blikseminslag uitsluit. . ;900.000 jaar terug . * De Homo erectus is in [[Javamens|Java]]. Hij heeft wellicht geen verwantschap met de erectus in Afrika. De data kunnen volgens de bron nogal variëren. . === Inleefoefening I === . Vergeet de ''[[Bright_Lights,_Big_City_(film)|Bright lights, big city]]'' en de Donald Fagen-(j)achtige [[The Matrix|matrixwereld]] van het [[lesrooster]], het uurrooster, het arbeidsschema, de vertrek- en aankomsttijden van treinen en metro’s en probeer deze historische inleefoefening. Hoe was het om te leven in een wereld zonder wetenschap? Het idee dat een wetenschap met enige autoriteit de natuurverschijnselen verklaart, verbanden legt tussen die verschijnselen en de menselijke technologie hiermee in verband brengt, ontspringt pas met het denken van [[Francis Bacon (wetenschapper, 1561)|Francis Bacon]] (1561-1626), [[René Descartes]] (1596-1650) en [[Isaac Newton]] (1643-1727).<ref>HAN VAN RULER. ''Descartes anno 2010: sjablonen, thema's & toekomst.'' In: ''De Bibliotheek Descartes, band I''. Boom, Amsterdam, 2010, p. 9-54.</ref> . Keer terug uit een maatschappij van plastic en siliconen naar een wereld van koper en hout, een wereld waarin de vuurvaardige, taalgebruikende, vooruit denkende en samenwerkende mens zich onderscheidt van zijn naasten, de dieren die overleven op drie elementen: water, lucht en aarde. Als die eeuwenoude soortgenoten het vierde element leren beheersen, komt de evolutie van de mens op kruissnelheid: de voedselbereiding, het ontginnen van gronden, dieren op afstand houden… behalve de toegenomen veiligheid creëert de [[Vuur|vuurdomesticatie]] het sociale en het culturele leven. Vuur brengt mensen bij elkaar en is aldus sociaal. Het zet mensen aan om de vuurvaardigheid door te gegeven. En dat is cultuur. Bij de jacht op [[Mammoeten|mammoeten]] en [[Holenbeer|holenberen]] gebruikt hij werpwapens, verplaatst hij vuur, leeft hij in groep, hij denkt wat komen gaat en communiceert. Een vaste verblijfplaats is hem echter vreemd... . Een groep jagers en verzamelaars bestaat doorgaans uit vijftien tot dertig mensen die overleven in een jachtgebied van enkele honderden vierkante kilometer. Sinds de laatste ijstijd groeit het aantal kuddes en slinken de jachtgebieden.<ref>Over de relatieve gendergelijkheid bij nomadische groepen zie: GAIA VINCE. ''Vuur, taal, schoonheid, tijd', p. 201. Aanvullen.</ref> . . ;750.000 jaar terug . * De [[Homo erectus]] is in [[Pekingmens|China]]. We noemen hem de [[Pekingmens]]. DNA toont een wereldwijde verwantschap van de Chinezen met de rest van de mensheid en dat alle mensen afstammen van een groep [[Homo sapiens sapiens]] van enkele honderden individuen. . ;700.000 jaar terug . * Op Java zijn versierde schelpen te vinden. . ;600.000 jaar terug . * De [[Homo Sapiens]] splitst zich af van de [[Neanderthaler]]. De mens krijgt niet alleen een 'vriendelijker' gezicht, hij wordt ook vriendelijker. Het gezicht verkleint, verplat en de ogen zijn uitgesproken. Zware wenkbrauwen verdwijnen. Sommige onderzoekers (in dit geval de Belgische [[antropoloog]] Cederic Boeckx aan de universiteit van Barcelona) leiden hieruit een verhoogde samenwerkingsvaardigheid af.<ref>SENNE STARCKX. ''Opzij hond, kat en paard: de mens was de eerste die werd getemd.'' In: ''De Standaard'', 6.12.2019, p. D4.</ref> Ze vergelijken deze ontwikkeling met het [[Williams-Beuren syndroom|syndroom van Williams-Beuren]]. . ;500.000 jaar terug . * De genetische basis van wat wij nu de mens noemen, komt tot stand. . * De oudste getuigen van menselijke aanwezigheid in de omgeving van [[Luik (provincie)|Luik]]. Het gaat om enkele stenen werktuigen, gebruikt door nomadische jager-verzamelaars die het toendrawild volgen. . ;500.000-200.000 jaar geleden . * De [[Homo heidelbergensis]] . ;450.000-160.000 jaar terug . * Calais en Dover vormen één smalle bergrug van kalksteen. Na de ijstijden vindt het smeltwater van Scandinavië tot Schotland en de noordelijke Noordzee zijn uitweg langs deze bergrug. Golven werken zich uit op de zachte kalksteen en doet kalkkliffen en een zeestraat, het [[Nauw van Calais (zeestraat)|Nauw van Calais]] ontstaan. De kloofvorming gaat door tot op vandaag. . ;400.000-300.000 jaar terug . * De vuurdomesticatie is gekend en verbreid. . * Neanderthalers evolueren in het Midden-Oosten en Europa. . * Homo Sapiens evolueert in [[Oost-Afrika]], een gebied dat nu [[Ethiopië]] noemt. . ;300.000-150.000 jaar terug . * Vroeg ''moderne'' [[homo sapiens]], de recente vondst van een schedel in Marokko toont aan dat Homo sapiens niet 'plots' ontstond in een kerngebied zoals vaak aangenomen, maar zich geleidelijk ontwikkelt. 'Er is geen tuin van Eden in Afrika', zegt onderzoeker Jean-Jacques Hublin van het [[Max Planck Instituut]] voor Evolutionaire Antropologie in [[Leipzig]] aan [https://www.volkskrant.nl/wetenschap/verrassing-oudste-homo-sapiens-ooit-leefde-in-marokko-niet-ethiopie~b36faa34/ De Volkskrant]. 'De tuin van Eden ís Afrika.' De moderne mensen verschenen in heel Afrika, van de Kaap tot Marokko. Sommige populaties bleven tot honderdduizenden jaren van elkaar gescheiden, andere vermengen zich. 'Het "volledig pakketje" van wat volgens ons specifieke kenmerken van homo sapiens zijn, begin pas echt vorm te krijgen tussen 100.000 en 40.000 jaar geleden. (...) We hebben dus geen vertakkende lineaire stamboom met één enkele stam, maar verdeelde Afrikaanse wortels.'<ref>PATRICK ROBERTS, vertaald door Bep Fontijn. ''Jungle. Een nieuwe geschiedenis van tropische bossen, de wereld en onszelf,'' Nieuw Amsterdam, 2021, p. 128-129.</ref> . ;150.000-120.000 jaar terug . * De mens (de [[homo sapiens sapiens]]) verspreidt zich uit Afrika naar het noordoosten naar Azië en Europa. Tussen 125.000 - 60.000 komt hij aan in Eurazië, 40.000 jaar geleden in Australië, en 15.000 jaar geleden in Amerika. Meer afgelegen eilanden zoals Hawaï, Paaseiland, Madagaskar en Nieuw-Zeeland raakten bevolkt tussen de jaren 300 en 1280. . ;140.000 jaar terug . * De [[Homo Erectus]] verdwijnt. Hij ontstond 1,9 miljoen jaar geleden. . ;110.000 jaar terug . * De mens verspreidt zich uit Afrika naar het zuidwesten, naar Oceanië. . ;Kijken <gallery widths="155" heights="190"> Bestand:Australopithecus sediba.JPG|[[Australopithecus]], 4,3 tot 2 miljoen jaar geleden. Bestand:Homo habilis.jpg|Homo Habilis, 2,2 tot 1,5 miljoen jaar geleden, Oost-Afrika. Bestand:Homme de Tautavel.jpg|Homo erectus 1,9 miljoen tot 400.000 jaar geleden.|Homo erectus, reconstructie. Bestand:Pithecanthropus-erectus.jpg|Vondsten van [[Eugène Dubois]] waarbij hij de ''Pithecanthropus erectus'' of de [[Javamens]] beschrijft. Bestand:Homo heidelbergensis-Cranium -5.jpg|Homo Heidelbergensis, 500.000 tot 200.000 jaar geleden. Bestand:Biface de St Acheul MHNT.jpg|Vuistbijl uit het [[Acheuléen]]. Bestand:Neanderthal and homo sapiens sapiens.jpg|Een [[Neanderthaler]] en een [[homo sapiens sapiens]]. Bestand:Spy_Skull.jpg|[[Mens van Spy|De mens van Spy]], 40.000 jaar geleden. File:Ice_age_fauna_of_northern_Spain_-_Mauricio_Antón.jpg|[[Megafauna]] van het late Pleistoceen. Bestand:Skull_pekingman.jpg|De [[Pekingmens|Pekingman]] </gallery> . == Het Midden-Paleoliticum (100.000 tot 37.000 jaar terug) == . ;100.000 jaar terug . * De eerste sporen van wat we cultuur noemen duiken op. . ;80.000 jaar terug . * Sporen op een strand in [[Normandië]] in [[Le Rozel]] tonen voetsporen van Neanderthalers en hun kinderen en vuurresten. De Neanderthal-voeten blijken breder dan die van mensen, vooral in het midden. Hun lichaamslengte wordt geschat tot 185 centimeter. De groep bestond uit maximaal 14 Neanderthalers. . ;80-73.000 jaar terug . * De oudste grotkunst ter wereld is te vinden in het zuidelijkste punt van Zuid-Afrika. In de [[Blombosgrot]] is niet figuratieve kunst gevonden, er is niets afgebeeld. In deze grot kwam de oudste halsketting van vijfenzestig druppelvormige strandschelpen aan het licht. De laatste dragers deden dat 75.000 jaar geleden, dat wijzen de okersporen uit. [[Bestand:Reproduction_cave_of_Altamira_01.jpg|thumb|550px|Deze tekeningen in [[Altamira (grot)|Altamira]] zijn in 1879 ontdekt. Schildertekeningen zoals deze zijn uitzonderlijk en hebben functies om te overleven op cultureel, sociaal, didactisch en economisch vlak. In 1890 onderzocht de eigenaar de grot en vond er vuistbijlen, pijlpunten, stenen messen en naalden en bewees dat de tekeningen geen namaak zijn, maar 15.000 jaar oud. In 2017 vond een internationaal onderzoeksteam op het [[Indonesisch|Indonesische]] eiland [[Sulawesi]] (in het [[Maros-Pangkep-karstgebergte]]) een schilderij van een jachtpartij van minstens 43.900 jaar geleden. Eerder vonden ze op [[Kalimantan]] op [[Borneo]] 40.000 jaar oude afdrukken. Op hun vondst van 2017 is te zien hoe mensen twee wrattenzwijnen en vier dwergbuffels in het nauw drijven met touwen en speren. Is dit meer dan vier meter brede jachttafereel het oudste ter wereld? In Europa zijn de oudste grotschilderijen 40.000 jaar tot 65.000 jaar oud. De [[Löwe-mann]], een mythisch wezen van dertig centimeter dat een mens met een leeuwenkop voorstelt, gaat terug op 40.000 jaar geleden. De geschilderde ladders, stippen en contouren van handafdrukken op Spaanse grotten, gaan terug op 65.000 jaar geleden, kort nadat de [[Neanderthaler]] Europa is binnengewandeld (op de Homo Sapiens is het in Europa nog 20.000 jaar wachten.<ref>ROBERT MACFARLANE, vertaald door Nico Groen en Jan Willem Reitsma. ''Benedenwereld. Reizen in de diepe tijd'', Athenaeum - Polak & Van Gennep, Amsterdam, 2019, p. 25.</ref> Lang zijn ze voorgesteld als simpele, ruw, gebolsterde verwanten van de moderne mens. Niettemin beschikken de neanderthalers over een vergelijkbaar brein dat hen in staat stelt tot cultuur. Ze maken handige stenen en bijlen, messen, beschilderen hun juwelen. Onderzoekers leiden hieruit een religieus bewustzijn af. Evengoed kan het om primitieve camouflagetechnieken bij de jacht gaan. De oudste grotkunst is te vinden in de [[Zuid-Afrika|Zuid-Afrikaanse]] [[Blombosgrot]]. Ze is niet figuratief (er is niets afgebeeld) maar ze dateert van 73.000 jaar geleden.]] . ;70.000 jaar terug . * Intrede [[Homo Sapiens]]. Start hier de ''geschiedenis'' van de mens, zoals [[Yuval Noah Harari]] beweert? [[Yuval Noah Harari]] bespreekt drie revoluties: 1. De cognitieve revolutie (70.000 jaar geleden); 2. De agrarische revolutie (12.000 jaar terug) en de; 3. Wetenschappelijke (500 jaar geleden). Het is mijn ambitie om de cognitieve revolutie vroeger dan Harari te dateren en in verband te brengen met de vuurdomesticatie die teruggaat op bijna één miljoen jaar terug.<ref>HARARI, YUVAL NOAH, vertaald door Inge Pieters. ''Sapiens. Een kleine geschiedenis van de mensheid.'' Thomas Rap, Amsterdam, 2018, p. 11-12.</ref> . * De [[Toba (vulkaan)|Toba]]-uitbarsting zorgt voor een jarenlange vulkanische winter. . * De eerst vertelde verhalen werken als een cognitieve revolutie die een culturele geheugenbank mogelijk maakt. Het verhaal werkt in de hersenen als een 'contextuele infrastructuur' om feiten te ordenen, te begrijpen, te delen en vooral te herinneren. Info in verhaalvorm is tweeëntwintig keer beter te onthouden dan een opsomming omdat een verhaal alle relevante hersendelen activeert, niet alleen de taalcentra. . ;70.000 tot 12.000 jaar terug . * De laatste ijstijd zorgt voor een lage zeespiegel. Het Kanaal en de Noordzee liggen er voor de laatste keer droog bij. Tussen Engeland en het Europese vasteland is geen barrière. Het Kanaal is een uitgestrekte ijzige toendra met een zuidwestwaarts stromende rivier die uitmondt in de Atlantische Oceaan. . ;64.000 jaar terug . * Een grottencomplex in het Noord Spaanse Baskenland - Cantabrië tonen de El Castillo-grotten decoratieve sporen (grotschilderingen en stempelwerk) van de Neanderthaler en de mens. Tijdens de laatste ijstijd is de labyrintische grot hun toevluchtsoord. . ;60.000 jaar terug . * In een grot aan de kust van Kenia, Panga ya Saidi gebruiken mensen pigmenten en maken ze schelpkralen. . ;60.000 - 45.000 jaar terug * De menselijke migratie uit Afrika naar Europa en Eurazië start (andere bronnen beweren dat dit veel vroeger gebeurden). Daar stuitten ze daar op andere bevolkingsgroepen zoals Neanderthalers die er al tienduizenden jaren wonen en de [[Denisovamens|Denisovamensen]]. Die verschillen weinig van het Afrikaanse menstype maar ze zijn toch anders. Na het uitsterven van die bevolkingsgroepen is slechts nog één enkel menselijk ‘wij' op aarde. Het Europese continent blijft dunbevolkt. . ;50.000 jaar terug * In het Spaanse [[El Sidron]] zijn er sporen gevonden van een Neanderthalgroep van zeven volwassenen en drie kinderen. * Sapiens koloniseren Australië, de [[megafauna]] sterf er uit. . ;45.000 jaar terug * Een stamoudste voorziet zijn verhaal van een illustratie: het [[Celebeswrattenzwijn]]. . ;40.000 jaar terug * De [[Neanderthalers]] zijn duidelijk aanwezig in in Europa en in het [[West-Vlaams Heuvelland|Heuvelland]]. Op de [[Kemmelberg]] in [[Heuvelland (gemeente)|Heuvelland]] en in [[Veldwezelt-Hezerwater]] laten ze meer dan 200 artefacten liggen: [[vuistbijl|vuistbijlen]] in [[vuursteen]], messen, boordschrabbers, [[Levalloistechniek|Levalloisspitsen]], [[Le Moustier |Moustierspitsen]]. Wilde [[mammoeten]], oerrunderen, [[rendieren]] en wilde paarden, de [[wolharige neushoorn]] jaagden ze op en verneden ze waarschijnlijk ter plekke om in hun tijdelijke, nomadische kamp klaar te maken. Van de tentenkampen zijn geen sporen gevonden. * Spy Skull, een Neanderthalerschedel uit [[Spy]] nabij Namen. * De Homo Sapiens doorkruist onze regio en produceert kunst. . ;40.000 - 35.000 jaar terug . * De paleolithische kunst en de "culturele explosie" van de [[Homo sapiens]] stimuleren het taalvermogen en brengen hem op een (wat dat ook moge zijn) 'hogere graad van beschaving'. . ;40.000 - 30.000 jaar terug . * Het semi-nomadisme ontstaat waarbij diverse jagers-verzamelaars zoeken naar nieuwe organisatievormen: de kleinschalige stam functioneert tijdens het jachtseizoen of bij overvloed. Dan jagen kleine groepen op steppebizons, rendieren of mammoeten, oogsten ze noten oogsten, vangen ze vis. In het tussenseizoen komen ze samen met andere groepen in dichtbevolkte nederzettingen waar feesten gebruikelijk is. Gewassen planten doen ze niet. Seizoensrituelen met maskerades markeren het begin en het einde van de beide periodes. Graven met giften en monumentale architectuur suggereren dit seizoensdualisme dat zijn oorsprong vindt in de sterk wisselende seizoenen van de laatste ijstijd. Deze institutionele flexibiliteit doet hen bewegen tussen stadsstructuren met (tijdelijke?) heersers enerzijds en de meer egalitaire stam anderzijds. Het doet hen beseffen dat de sociaal politieke realiteit veranderlijk en cyclisch kan zijn. Deze verre voorouders kennen tot op dit moment ook een andere lichamelijke realiteit. Afhankelijk van hun biotoop (kust, bos, bergen, woestijn, regenwoud savanne…) zijn ze een fysiek ook een divers allegaartje vergelijkbaar met hobbits, reuzen, dwergen, elfen. Dit zal steeds uniformer worden.<ref>DAVID GRAEBER & DAVID WENGROW, vertaald door Rogier van Kappel en Bart Gravendaal. ''Het begin van alles. Een nieuwe geschiedenis van de mensheid'', Maven, Amsterdam, 2022.p.94-95, 119, 122 & 127..</ref> . ;38.000 jaar terug . * Eerste mensen verschijnen / zetten voet aan grond in onze regio: in Zuid Limburg, van de Maasvallei tot het Scheldebekken. In hun omgeving: de [[wolharige neushoorn]], [[reuzenhert|reuzenherten]], [[Holenbeer|holenberen]] en [[Mammoeten|mammoeten]], tot vijf ton zwaar. . * In een grot in de Zwabische Jura is een tekening van een kat-mens met wijd open armen en benen en een zwaard (?) dat lijkt op het sterrenbeeld [[Orion (sterrenbeeld)|Orion]]. . ;35.000 jaar terug . * Op het Indonesiche eiland [[Sulawesi]] zijn er handafdrukken van vrouwen. == Het Jong-Paleoliticum (37.000-12.500 jaar terug) == [[File:Goddess_gif_small_10.gif|thumb|550px| (...)]] . ♣ . ;37.000-30.000 jaar terug . * De [[Neanderthaler]] sterft uit (is er een verband met de uitvinding van de boog door de mens?). De Neanderthaler is geen voorloper van de mens. . * Vanaf nu start een koudegolf die bewoning in onze regio onmogelijk maakt. . ;33.000 jaar terug . Grotte Chauvet Pont d'Arc in de [[Ardèche (departement)|Ardèche]] is wellicht de oudst gekende beschilderde grot in de wereld. De schilderingen tonen [[apen]], [[leeuw (dier)|leeuwen]], [[neushoorn]]s, [[oeros]]sen, [[paard (dier)|paarden]] en [[Bison (geslacht)|bizon]]s ter instructie van de jacht. Er zijn ongeveer driehonderd dieren afgebeeld. In andere grotten komen de [[panter]], de [[uilen (vogelfamilie)|uil]]), de neushoorn nauwelijks voor. De [[Holenbeer|holenberen]] is er ook. Abstracte tekens en afdrukken van handen komen voor. Jean-Marie Chauvet, Éliette Brunel en Christian Hillaire ontdekken de grot in 1994 die voorlopig niet toegankelijk is. Sedert 2015 is er een kopie, een 'kunstgrot' die de grotschilderingen tot leven wekt. De Duitse cineast [[Werner Herzog]] maakte in 2010 een 3D-documentaire over de grot: 'Cave of Forgotten Dreams'. . ;32.000 jaar terug . * [[Pijl en boog]] . * In de [https://en.wikipedia.org/wiki/Coliboaia_Cave Coliboaia-grot] in [[Roemenië]] worden bizons, beren en neushoorns in zwarte kleuren, waarschijnlijk houtskool op de wand geschilderd. De ontdekking gebeurde in 2009. . ;Ca. 32.000-27.000 jaar terug . [[Venus van Willendorf]] & Man van Brno . ;31.700 jaar terug . * In de [[grotten van Goyet]] zijn sporen gevonden van een vroege domesticatie van een prehistorische hond. (De mens nam de wolf onder zijn hoede en de soort evolueerde in de richting van wat we nu een hond noemen. Het gevonden exemplaar is geen voorouder van de huidige hond maar een uitgestorven zustergroep). De hond is het enige dier dat zich laat domesticeren voor de [[Neolithische revolutie|Neolitihsche revolutie]]. . ;30.000 jaar terug . * In een rijk beschilderde grot in de Franse Dordogne is een maankalender achtergelaten. Het arendsbotje toont ingekraste cirkels, bogen en halvemanen die het tweewekelijkse wassen en het afnemen van de maan illustreren. . ;27.000 jaar terug . * Cro-Magnon mens; ontdekt in de [[Dordogne (departement)|Dordogne]] in 1868. . ;23.000-20.000 jaar terug * Nomaden steken de [[Beringstraat]] over en zullen Amerika bevolken als indianen. . ;20.000-15.000 jaar terug . * De [[Homo erectus soloensis]], een ondersoort van de Homo Erectus die leeft op Java sterft als laatste Homo Erectus uit. . * Het is met artefacten en fossielen gedocumenteerd hoe mensen uit Azië naar Amerika migreren. Een landmassa verbindt de noordwestelijke punt van Noord-Amerika met de noordoostelijke punt van Azië. Over die bovenzeese landmassa (nu Rusland en Alaska) lopen mensen en dieren. Het gaat om zo'n 900 kilometer. . ;17.000 jaar terug . * Grotschilderijen in [[Lascaux (grotten)|Lascaux]] tonen astronomische hemelkaarten die de maancyclus in punten en vierkanten illustreren. Erboven is een rij van 13 kwartieren te zien die het tijdstip tonen waarop de paarden drachtig zijn en makkelijk te vangen zijn. Diende Lascaux als prehistorisch planetarium? . * De grotinscripties en - schilderijen van [[Altamira (grot)|Altamira]] kent een bestaan van 27.000 geleden tot 17.000 geleden. . ;16.000 jaar terug . * Sapiens koloniseren Amerika, de [[megafauna]] sterf er uit. . ;15.000 jaar terug . * De aarde warmt geleidelijk weer op. Oerbossen ontstaan. . ;13.000 jaar terug . * [[Cueva de las Manos]], een grottenstelsel in Argentinië bij de rivier [[Río Pinturas]] toont meer dan tweeduizend mensen handen, lama's en jachttaferelen. . * Grot van [[Niaux]] in Zuid Frankrijk. De grot lijkt niet bewoond, hoewel bewoonde grotten in de regio bekend zijn. . . ;Kijken <gallery widths="155" heights="190"> Bestand:RioPinturas-003.jpg|(..) Bestand:RioPinturas-004.jpg|Groep B Bestand:RioPinturas-005.jpg|Groep B Bestand:RioPinturas-006.jpg|Groep C Bestand:Niaux,_bisons.JPG|Replica uit Niaux met bizons. </gallery> . = '''MESOLITICUM (12.500 jaar tot 10.000 jaar terug)''' = . {{Citaat|'''We weten niet waar hij zich bevond en ook niet waar hij mee bezig was, die eerste mens die op het idee kwam om de schaduw van een in de grond gestoken stok te gebruiken. Hij hoefde als referentie alleen maar een los op de grond liggende kei te gebruiken om een tamelijk nauwkeurige voorstelling te krijgen van de tijd die hij nog had. Misschien was hij een jager-verzamelaar die zich te ver van de grot had verwijderd waarin zijn clan woonde. Of een veeboer op zoek naar nieuwe weidegronden, ban bij het vallen van de nacht de weg naar zijn onderdak kwijt te raken. Naar alle waarschijnlijkheid keek men al sinds onheugelijke tijden hoe hoog de zon aan de hemel stond, om te kunnen inschatten hoeveel muonen het nog zou duren voor het donker werd. Met de duisternis begonnen immers de gevaren. Het struikgewas was het rijk van de grote nachtroofdieren en op de weg naar de schuilplaats konden zich vijandige, op de loer liggende individuen verborgen houden.'''|[[Desmond Morris]].<ref>GUIDO TONELLI, vertaald door Hans van den Berg. ''Tijd. Een reis van vroeger naar later,'' Bezige Bij, Antwerpen, 2022, p. 45.</ref>}} . {{Citaat|'''Er bestaan op dit ogenblik honderddrieënnegentig soorten apen. Honderdtweeënnegentig ervan zijn bedekt met haar. De uitzondering is de naakte mensaap die zich zelf ''Homo Sapiens'' noemt. Deze ongewone en zeer succesvolle soort besteedt een heleboel tijd aan de bestudering van zijn hogere motieven en even veel tijd aan het negeren van zijn fundamentele motieven. Hij is er trots op dat hij de grootste hersens heeft van alle primaten, maar is geneigd het feit te verhelen dat hij ook de grootste penis heeft en staat deze eer liever, ten onrechte af aan de machtige gorilla. Hij is een buitengewoon vocale, scherpzinnig onderzoekende aap, wiens wereld overbevolkt is, en het is de hoogste tijd dat wij zijn basisgedrag aan onderzoek onderwerpen.'''|[[Desmond Morris]].<ref>DESMOND MORRIS, vertaald door Thomas Nicolaas. ''De naakte aap.'' A.W. Bruna & Zoon, Antwerpen, 1968, p. 9.</ref>}} . Het [[Mesolithicum]] is een periode die moeilijk te grijpen is. Als overgangsperiode bouwden archeologen en historici deze periode in vanuit een evolutionair perspectief. Het lijkt op de Renaissance, die verhoudt zich even paradoxaal ten aanzien van de Middeleeuwen en de Nieuwe Tijden. Veel van het oude is in het nieuwe herkenbaar. En omgekeerd. Voor de jagers-verzamelaar tot de landbouw overgaat, komt er eerst een periode van gedurfde sociale experimenten. [[Bestand:White cliffs of dover 09 2004.jpg|thumb|550px|Krijtrotsen van Dover]] [[Bestand:0 Escalles - Le Cap Blanc-Nez (2).JPG|thumb|550px|Cap Blanc-Nez]] . * In Kortrijk zijn op de Pottelberg en in de buurt van de wijk 't Hoge ongeveer 250 artefacten uit deze periode ontdekt: wapenspitsen, lemmers, schrabbers, stekers, vuurstenen, [[burijn]]en. . * Het [[Nauw van Calais (zeestraat)|Nauw van Calais]] ontwikkelt zich tussen 12 en 8.000 jaar geleden opnieuw tot een zeestraat met de Atlantische Oceaan. . * Agrarische revolutie, planten en dieren worden (beginnend) gedomesticeerd: vooral de hond. . [[Bestand:E28_p26.jpg|thumb|550px|Een hut als een extensie van de kledij. Verschillende soorten hutten van de inheemse bevolking in Brazilië, 1834.]] [[Bestand:Göbekli_Tepe,_Urfa.jpg|thumb|550px|Opgravingen bij Göbekli Tepe. Het is niet altijd duidelijk wat er eerst was: de bouw van een tempel door samenwerkende nomadengroepen of de komst van de landbouw die aan de tempelbouw vooraf gaat.]] [[File:The_archaeological_site_of_Göbekli_Tepe_-_main_excavation_area.png|thumb|550px|Luchtfoto van de site Göbekli Tepe.]] . === Wat gaat de sedentatie vooraf? === . Zo'n twaalf- tot tienduizend jaar geleden eigenen diverse nomadische groepen zich - overal ter wereld - een vaste locatie toe. Veel ontwikkelingen en uitvindingen gaan die definitieve sedentatie vooraf. Met andere woorden: vooraleer de nomadische groepen zich een vaste woonplek vinden, zijn er al veel uitvindingen in ontwikkeling. Dit 'seminomadisme' kenmerkt zich door het feit dat nomaden steeds langer ter plekke blijven maar niet definitief. Dat komt tot uiting in: . 1. Experimenten met het ontginnen (en de kweek?) van wilde granen en de veredeling ervan kunnen rond 20.000 v.Chr. begonnen zijn. Daarbij begint de mens met plannen en vooruitdenken: (onbewaakte?) opslag ontstaat. . 2. De [[Sikkel (werktuig)|sikkel]] laat een efficiënte oogst toe; speren en bogen met stenen pijlpunten penetreren beter, maalstenen, mortieren en stampers malen granen en mineralen. Touw en draad zetten aan tot weven en de naald maakt het naaien van huiden mogelijk. . 3. De oudste rotsschilderingen uit [[Grotten van Lascaux|Lascaux]] zijn gedateerd op 17.000 jaar geleden, die van [[Altamira (grot)|Altamira]] in Spanje schat men op 15.000 jaar terug. Het beschilderen van stenen is de voorganger van wat later het schrift wordt. . 4. ♣ 12.500 jaar terug: [[Yi-fu Tuan]], een Chinees-Amerikaanse humanistisch geograaf drukt het zo uit: 'Place is security. Space is Freedom. Zijn uitspraak gaat terug tot 12.500 jaar geleden. In Japan verschijnen potten en kommen. De betekenis? Vaatwerk vervangt en zijn een uitbreiding op de handen van de jager-verzamelaar. Manden en vlechtwerk doen hetzelfde: ze beginnen de transportrevolutie. Het bewaren van voedsel maakt voorraden mogelijk, schept orde en structureert de omgeving. De ''leegte'' van de klei scheidt de buitenwereld van de binnenwereld. Die ruimtelijke ordening verandert het begrip tijd en breekt het eeuwige nu van de jager-verzamelaar. Het adagio is niet langer 'er is voedsel te over, we eten alles op.' De pot construeert de toekomst, een plan waarbij een groep zijn 'morgen' organiseert. Zo introduceert het vat de begrippen tijd én veiligheid: hoe lang valt iets te bewaren of te beschermen (tegen ongedierte bijvoorbeeld)? En tijd resoneert met témenos, wat staat voor een omheinde, heilige en veilige ruimte. Vluchtelingen genieten er de goddelijke bescherming. Een "waterbassin" aan de ingang maakt hen rein. Homeros vermeldt een ''temenos'' als een afgebakend landgoed. De vorst of de god geniet er de vruchten van. In het Griekse Attica lijken er veel dergelijke gronden voor te komen sinds de sedentatie.<ref>GUIDO TONELLI, vertaald door Hans van den Berg. Tijd. Een reis van vroeger naar later, De Bezige Bij, Amsterdam, 2022, p. 30-31.</ref> . 5. De kano en andere vroege boten, daar zijn sporen van. . 6. Het bakken van brood en het maken van ovens gaat de sedentatie vooraf. . De nomadische jagers-verzamelaar ontwikkelt semipermanente nederzettingen van palmbladeren, hout en bamboe. Tekeningen van vijf tenten van rendierhuid van zo'n vijftienduizend jaar oud zijn gevonden in een grot bij Pincevent in de Seinevallei. Generaties lang onderhouden deze seminomaden hun kampen om er maandenlang te wonen, handel te drijven, te feesten en rituelen uit te voeren. Archeologen treffen tegenwoordig sporen aan van dit soort openluchtkampen in West-Europa. Tijdens de zomer bewonen kleine groepjes jagers de kampen, 's winters groeit de groep aan in meer permmnente bouwsels, zoals grotten. Sommige zijn tienduizend jaar lang bewoond en verfraaid met tekeningen. === Gevonden broodkruimels: inleefoefening III === . {{Citaat|'''Het moet een mooie dag geweest zijn in Bilad al-Sham, aka het Morgenland, de [[Levant]] of het historisch-geografisch gebied dat grotendeels [[Israël]], [[Palestina (staat)|Palestina]], [[Jordanië]], [[Syrië]] en delen van [[Turkije]] beslaat. Zo’n 14.000 jaar geleden woonde daar [[Uk-Uk]], de vernuftige [[Natufiër]]. Of Uk-Uk een man was of een vrouw, laat ik in het midden, ik ben geen specialist in genderstudies binnen semi-sedentaire voedsel-verzamelaarssamenlevingen. Maar laten we er even van uitgaan dat hij een man was. Uk-Uk, nakomeling van Ug Ug, was altijd al een bijzondere jongeling geweest. Of de naam Uk-Uk een veelvoorkomende naam was binnen de [[Natufische samenleving]], laat ik in het midden, ik ben geen specialist in laat-epipaleolithische nomenclatuur. Uk-Uk was nieuwsgierig van aard. Als kind was hij meermaals ernstig ziek geworden door onbekende besjes te eten. Het was die nieuwsgierigheid die hem te dicht bij een wild zwijn had gedreven. Wat Uk-Uk dacht toen hij het zwijn aaide, blijft een mysterie voor ons. Wat we wel weten, is dat het zwijn zijn gebaar niet apprecieerde. Tijdens de schermutseling na de ongewenste aai verloor Uk-Uk het merendeel van zijn gebit. Daarom droeg hij sinds die dag steeds een maalsteen mee. Daarmee maakte hij gevonden voedsel verteerbaarder, verbrijzelde hij vezels en maakte hij knapperig fruit papperig. Het was die omslachtige manier van vreten die Uk-Uk bracht tot een van de belangrijkste ontdekkingen van de menselijke geschiedenis. In de buurt van de grot waar zijn stam zich had nedergezet, groeiden indrukwekkende groene tarwehalmen die makkelijk boven zijn 1,44 meter uittorenden. Meerdere leden van zijn stam hadden al eens een aartje afgeknapt en de korrels van hun kafjes gewreven. Maar meestal negeerden ze de halmen, want ze beleefden weinig plezier aan de smaak. Hoeveel Uk-Uks zijn er geweest die niet tot aan het stadium van pap zijn geraakt? Hoeveel Uk-Uks hebben de pap laten aanbranden? Dat was buiten de maag van Uk-Uk gerekend. Hij had zin in een snack. De opbrengst van de jacht was mager de laatste tijd en de vruchten lieten op zich wachten. Uk-Uk bedacht zich met de emmer tarwe en verzamelde een buidel vol. De geplette korrels waren droog en de poederpulp deed hem hoesten. Water. Water was altijd al een goede vriend geweest in zijn tandeloze bestaan. Uk-Uk maakte de pap, maar zeggen dat die een ‘smaakbommetje’ was, zou een overstatement zijn. Vuur. Het was de gewoonte in die tijd om alles eens boven het vuur te houden. Het had een goede reputatie opgebouwd met betrekking tot vlees. Zonder dat Uk-Uk erbij stilstond, had hij de basis gelegd voor een grijs boerenbrood, wit gesneden, naan en pita, volkoren en ciabatta, [[challah]] en [[pretzels]], [[knäckebröd]] en roti, en paradoxaal genoeg glutenvrij brood. Of er iets waar is van de historie van Uk-Uk, weet ik niet, ik ben geen culinaire paleontoloog. Wat ik wel weet, is dat er vijftien broodkruimels werden gevonden op de Shubayqa 1 archeologische site in Jordanië. Die bleken zo’n 14.400 jaar oud te zijn, ouder dan de eerste sedentaire agrarische samenlevingen. Als iemand het verdient om te verrijzen en erkenning te krijgen voor zijn verwezenlijking, is het Uk-Uk wel. Aan de basis van menselijke kennisverwerving ligt trial-and-error. Proberen en falen. Hoeveel Uk-Uks zijn er geweest die niet tot aan het stadium van pap zijn geraakt? Hoeveel Uk-Uks hebben de pap laten aanbranden? Hoeveel stamgenoten vonden de ontdekking van het brood niet de moeite waard om verder te onderzoeken? Native Americans beschouwden een berg als een gebeurtenis. Niet als een onveranderlijk resultaat. De berg is in wording. Brood is een gebeurtenis en geen evidentie. Dankjewel Uk-Uk.'''|[[Rashif El Kaoul]].}} . ;12.000-11.600 jaar terug * In [[Göbekli Tepe]] (Navelberg, in het zuidoosten van Turkije) slaan nomadengroepen de handen in elkaar en besluiten tot de bouw van een gigantisch monument die in de archeologie geen precedent kent. De gebouwen bestaan uit T-vormige pilaren in cirkels. De stenen wegen vele tonnen, losgehakt en de heuvel opgevoerd. De ontdekking ervan in 1994 zette het idee dat nomadengroepen langs elkaar leven, op zijn kop. De site toont aan dat nomaden op behoorlijk grote schaal samenwerken, hun krachten bundelen en zich laten zich leiden 'een' idee. Vijfhonderd werklieden waren, naar schatting nodig om dit indrukwekkende bouwwerk te creëren, zonder een boerderij in de buurt. Wie zorgde voor het voedsel? Nog meer werklieden? Of een overdaad aan wild en voedsel? Aanwijzingen dat er ooit een sedentaire bewoning was op de Navelberg zijn er niet. Het lijkt een nomadisch bedevaartsoord als een soort experiment voorafgaand aan de sedentatie. Dit maakt de tempel uitzonderlijk: ze ging de boerderij vooraf. Althans dit is de interpretatie van [[Klaus Schmidt]]. Die stelt dat bij de bouw van dit complex de [[Neolithische revolutie]] nog niet was begonnen. Schmidt denkt dat de nomaden overvloedige wilde granen gebruikten dat de bescherming ervan tegen wilde gazelleskuddes en ezels tot samenwerking leidde die vervolgens grootschalige landbouw deed ontstaan, en een dorp nabij de bouwplaats. De bouw van de tempel zou dus voorafgaan aan het [[Neolithicum]] en niet andersom.<ref>KLAUS-DIETER LINSMEIER. ''Eine Revolution im großen Stil.'' Interview mit Klaus Schmidt. In: ''Abenteuer Archäologie. Kulturen, Menschen, Monumente.'' Spektrum der Wissenschaft, Heidelberg 2006; HUGH HONOUR & JOHN FLEMING, vertaald door Sjoerd de Vries. ''Algemene kunstgeschiedenis.'' Meulenhof, Amsterdam, 2016, p. 36.</ref> Latere publicaties stellen dat in deze regio en deze periode het Neolithicum al stevig ingang vond, dat verklaart waarom sommigen het Neoliticum reeds 12.000 jaar geleden laten starten en niet 10.000 jaar geleden.<ref>CHRIS S.M. TURNEYA & HEIDI BROWN. ''Catastrophic early Holocene sea level rise, human migration and the Neolithic transition in Europe.'' In: ''Quaternary Science Reviews'', 26, 2007, p. 2036–2041.</ref> Dat betekent dat prille neolithische boeren de tempel bouwden nadat ze eerder voor hun eigen profijt kozen. . ;Kijken <gallery widths="155" heights="190"> Bestand:Göbekli_Tepe_Pillar.JPG|Göbekli Tepe, pijler Bestand:GobeklitepeHeykel.jpg|Detail File:Urfa_museum_Animal_relief_sept_2019_4772.jpg|Detail File:Göbekli2012-22.jpg|Detail File:Göbekli_Tepe_-_100525.jpg|Opgravingen 2010 File:Göbekli2012-16.jpg| File:Göbekli2012-19.jpg| File:Stratigraphy_of_Göbekli_Tepe.png|Doorsnede File:UrfaMuseumGöbekli.jpg|Museum </Gallery> . = '''VAN NEOLITISCHE ECOSYSTEMEN TOT DE OUDHEID: 10.000-5.000 jaar terug''' = . {{Citaat|'''De landbouw - waarbij mensen zich door allerlei moeilijkheden heen slaan en tijd en energie besteden aan grote projecten, in de verwachting daar uiteindelijk voor beloond te worden met een oogst - leidde tot grote veranderingen in de levens van de mensen, want een dergelijke vorm van langdurig vertraagde wederkerigheid vereist geloof, en bij geloof speelt schoonheid een grote rol.|Gaia Vince'''<ref>GAIA VINCE, vertaald door Rogier van Kappel. ''Vuur, taal, , schoonheid, tijd. Hoe culturele evolutie de mens heeft gevormd,'' Atlas Contact, Antwerpen, 2020, p. 258.</ref>}} . == Neolitische ecologie (12.000 jaar terug tot de [[kopertijd]]) == . === Neolitische revolutie of neolitische ecologie? === . De [[neolithische revolutie|neolithische revolutie]], een begrip van [[Vere Gordon Childe]], duidt de overgang aan van het nomadische naar het sedentaire bestaan, waarbij de economie of het overleven van het plukken, het jagen, het vangen van vis en het verzamelen, inruilt voor een maatschappij gebaseerd op landbouw en veeteelt. Recent is dit verhaal terecht bekritiseerd en genuanceerd. Landbouw en revolutie zijn twee woorden die het proces dat toen plaatvond nodeloos uitvergroten. Met andere woorden: het liep allemaal niet zo'n vaart. En die vaart verliep niet in één richting. 'Wat als we het accent zouden verleggen van landbouw en domesticatie naar, laten we zeggen plantkunde of zelfs maar tuinieren', vragen David Graeber en David Wengrow zich af in ''Het begin van alles. Een nieuwe geschiedenis van de mensheid''.<ref>DAVID GRAEBER & DAVID WENGROW, p. 260-264.</ref> Deze neolitische ecologie had weinig revolutionairs noch landbouwkundig. . ;Hoe liep het dan wel? . 11.000 jaar terug dwingt de [[klimaatsverandering]] bij het einde van de [[laatste ijstijd|(voor)laatste ijstijd]] mens, dier en omgeving tot aanpassing. Het einde van dit [[Pleistoceen]] valt dus samen met het ontstaan van sedentaire gemeenschappen op alle continenten. De opwarming treft de hele aarde en zorgt voor meer regen, fauna en flora. Waar weinig begroeiing is, komt die er. In minder dan 5.000 jaar duiken in Zuidwest-Azië, China, drie Amerikaanse gebieden en in Papoea-Nieuw-Guinea sedentaire kernen op. De jacht waarbij de mens (een kudderoofdier) de wijfjesdieren spaart, is niet langer mogelijk en overbejaging leidt tot het uitsterven van de [[Mammoet]]. Andere diersoorten trekken weg door de opwarming. Jager-verzamelaars die vertrouwd raken met de groeicyclus van planten beginnen met het verbouwen van wilde gewassen dat mogelijks leidt tot (het zeer langzame) veredelen. Hun jacht en verzamelactiviteit zetten ze niet on hold. Er komen nieuwe jachtmethodes die zich richten op petieterige en snelle prooien. Mannen leren betere [[pijl]]en en [[Boog (wapen)|bogen]] hanteren, domesticeren de [[wolf]] als voorloper van de [[hond]] en vrouwen laten zich in met het verbouwen van planten.<ref>LINDA R. OWEN. ''Gender, crafts, and the reconstruction of tool use.'' Helinium, 1994, 186–200, geciteerd in DAVID GRAEBER & DAVID WENGROW, vertaald door Rogier van Kappel en Bart Gravendaal. ''Het begin van alles. Een nieuwe geschiedenis van de mensheid'', Maven, Amsterdam, 2022, p. 263.</ref> Die vrouwelijke kennis sorteert niet uitsluitend effect in de voedselproductie. Bij het aanleggen van kunstmatige, tijdelijke habitats die eerder op tuinen dan akkers lijken, laat een tuinvrouw of -man de ecologische balans doorslaan in het voordeel van de mens. Er komt een onderscheidt tussen onkruid, verdovende planten, kruiden en voedsel. Het gaat niet om de exploitatie van vaste, uitgestrekte landerijen maar om kleinschalige en variabele gronden bij oevers of bronnen waar vloedvlakte-irrigatie een landbouwsysteem is dat de bodembewerking vooral aan de natuur overlaat. Seizoensgebonden overstromingen zuiveren en verversen de grond met slib. Ontbossing of onkruid wieden is onnodig. De enige inspanning die deze kleinschalige tuinbouw vraagt, is de bouw van een dam om het water te sturen. In dit soort habitat vleien en verleiden de tuinvrouw en -man de natuur. Ze buigen en verzorgen haar, ze leiden en of misleiden ze zoekend naar een gunstig resultaat. Als er al over een revolutie te spreken is, dan vindt die niet haar oorsprong in een snelle economische overgang van het jagers-verzamelaarsbestaan naar de sedentaire landbouw. Wat revolutionair is aan dit nieuwe tuinieren, is het potentieel van een nieuw kwartet: koren, stengel, de klei waarin ze groeien en de menselijke regie. . 1. VOEDSEL. Behalve het oogsten van wilde granen dat leidt tot het bakken van brood, krijgen deze tijdgenoten oog voor onkruid, de domesticatie van specerijen, kruiden, voedselgewassen en dieren, experimenteren ze in de kweek van geneeskrachtige planten die ze op hun strooptochten leerden kennen. Verfijnde kleuren verschijnen. Rituelen en priesterlijke -zowel mannelijke als vrouwelijke- gebruiken dragen deze economische kennis intergenerationeel over. Met het stichten van branden maken ze terreinen vrij voor de kweek van de gewenste soorten zoals fruit- en notenbomen. Een effectieve ongediertebestrijding met weinig of geen middelen werpt de vroege tuinvrouw of -man terug op observaties van het gedrag van het plaagdier en de studie van de biologie.<ref>DAVE GOULSON, vertaald door Nico Groen. ''De tuinjungle. Tuinieren om de wereld te redden'', Atlas Contact, Antwerpen, 2019, p. 70.</ref> . 2. AMBACHTEN. Ambachtslui laten zich met het overschot van het graan in: de vezels en de stengels. Parallel met het voedsel produceren ambachtslieden een ongezien aantal uitvindingen: alle soorten touwen, netten, matten, kledij, manden. De combinaties van deze uitvindingen duwen de innovaties: rugzakken, vlotten, zeilen, schoeisel... . 3. KLEI. Klei herdefinieert de relatie tussen het nu en de toekomst, tussen het verleden en het heden. Kleitabletten nemen de functie aan van fiches of dagboeken zijn een extensie van het onbetrouwbare geheugen en lenen zich voor berekeningen en redeneringen. Naast het 'kampvuurverhaal' en de mythische legenden komt een vaste drager die het verleden vast beitelt. Geboetseerd beeldend werk bereidt de stam voor op de jacht, het paren, de oogst... Er komen veranderingen in de architectuur, in de bouw van ovens en de warmteleer. . 4. LEEFPATROON. Tenslotte zijn er de nieuwe leefpatronen die dit alles combineren: zoals kaas op brood leggen en dat op een bord presenteren. Er komen rituele feesten verbonden aan de zaai- en oogsttijd. In dit vroege Neolithicum lijkt alles op een speels, ontspannen proces: niet afgedwongen of gedetermineerd door het einde van de laatste ijstijd. Die zette het proces in gang en liet mensen de keuze. . 5. KEUZES. Dat het verloop geleidelijk aanvoelt, heeft te maken met het kleine aantal mensen in die dagen. Ondanks een zeespiegelstijging met zeven (!) centimeter per jaar, biedt de opwarming hen de kans zich aan de nieuwe omstandigheden en omgevingen aan te passen en hen keuzes te laten om op verschillende wijzen te reageren. A/Sommige groepen volgen de [[Rendieren]] in hun noordwaartse trek. Daar, in Noord-Europa, Azië en Amerika houden ze vast aan die traditionele jacht en visvangst. Nu treft de recente klimaatcrisis hen. B/Andere groepen wijzen de sedentatie af en houden om hun vrijheid vast aan het nomadisch bestaan, sommigen tot op heden: de [[Bedoeïenen]], de [[Roma (volk)|Roma]], de [[Sinti]], de [[Toeareg]], [[Mongolië|Mongoolse]] veehouders, de [[Moken]] en de [[Masai (volk)|Masai]]. Daarbij ging niet altijd om een gebrekkige technische kennis, het ging om een maatschappelijke keuze. . Is de [[Vruchtbare Sikkel]] het meest succesrijke gebied? Alleen zeker is dat dit gebied het meest onderzocht is. Daar worden de eerste nomaden sedentair. [[Jericho]], nu Tell es-Sultan, is één van de oudste steden ter wereld. Het sedentair worden is een geleidelijk proces met verschillende snelheden: In westelijk Iran en in Palestina begint het omstreeks 10.500 jaar geleden, Egypte volgt en in de Balkan en Griekenland komt de sedentatie er 8.000 jaar terug. Midden-Amerika en China volgen 7.000 jaar terug. In Noord-Europa zijn de oudste sporen van sedentaire gemeenschappen zes- tot vijfduizend jaar oud. Dat noemen we de neolithische (r)evolutie. Het proces verschilt dus van regio tot regio en uiteraard bleven groepen nomaden rondtrekken zonder dat ze het nodig vonden land te bebouwen. In sommige regio's gaan de veranderingen snel, elders spreekt men liever van een [[evolutie]] dan over een [[revolutie]]. Landbouwsamenlevingen staan voor onveiligheid: hongerdood en hongersnood zijn nooit ver weg. Als de graandominantie van gierst, gerst of tarwe het in een regio overneemt van de andere teelten, kan het gebied tot koninkrijk ontwikkelen. Omdat graan bovengronds groeit is het zichtbaar, concreet en te bezitten. En omdat granen de tijd kunnen torsen en in draagbare porties te verpakken zijn, is het te kwantificeren en kan het aldus dienen als ruimmiddel of als belasting.<ref>DAVID GRAEBER & DAVID WENGROW, vertaald door Rogier van Kappel en Bart Gravendaal. ''Het begin van alles. Een nieuwe geschiedenis van de mensheid,'' Maven, Amsterdam, 2022, p. 481-482.</ref> . Het langzame verdwijnen van de ijskappen leidt voor de jager-verzamelaar niet per definitie tot sedentarisatie. In kustgebieden duiken kliffen op die onder het ijs zaten en verdwijnen kliffen omdat de zeespiegel hen overspoelt. Dit soort gebieden zijn een schatkist met oesters, mosselen, zeevogels, walvissen, krabben, garnalen... Landinwaarts voeden gletsjers zoetwatermeren en -rivieren en de nomade plukt er de vruchten van: snoek, [[brasem]] en watervogels aan de zeezijde, noten, fruit, bessen en paddenstoelen landinwaarts... In dit soort productieve omgevingen schiet de demografie omhoog. Terwijl een jager-verzamelaarsfamilie/clan 100.000 hectare nodig heeft om te fourageren stijgt de bevolking nu met drie mensen per 100 hectare.<ref>VACLAV SMIL, vertaald door Joost Pollmann & Koos Mebius. ''Zo zit de wereld in elkaar. Wat de wetenschap ons leert over het verleden, het heden en de toekomst,'' Nieuw Amsterdam, sp., 2022, p. 63.</ref> Aan de noordwestkust in Amerika profiteren de kustbewoners van de jaarlijkse vistrek en jagen ze op zeezoogdieren. Hun hoogwaardige eiwitten en vetten neigen hen naar een sedentaire levenswijze in houten gemeenschapshuizen omgeven door totempalen. Al snel volstaat één hectare om één mond te voeden. 5200 jaar geleden brengt Egypte dit cijfer op 1,3 en als Egypte deel uitmaakt van het Romeinse Rijk - in de eeuwen na Christus - komt het cijfer op 2,5. . . === Wie velde een konijn? === [[Bestand:O.0173_color-sharpen_obv.jpg|Spijkerschift op een tablet uit het 3de millennium VC.|thumb|550px|[[Spijkerschrift]] op een tablet uit het 3de millennium voor Christus. Steen is de oudst bewaarde drager van het schrift. Andere dragers die minder bestand waren tegen de tand des tijd, gingen verloren.]] . {{Citaat|'''Ik weet zeker dat ze me kippen leerde slachten of me opdroeg het lijk van het meisje te helpen wassen om me erop te wijzen dat een mens niet eeuwig aan de poort van de eindeloosheid en haar stralende panorama’s kan blijven dralen.'''|Terugblik op een kindertijd [[1914]].}}<ref>[[Erwin Mortier|ERWIN MORTIER]]. ''Godenslaap.'' De Bezig Bij, Amsterdam, 2009, p. 212.</ref> . ;Terug in de tijd . Achttien zijn ze. Een aula vol, ergens begin oktober. Het jaartal maakt niet zoveel uit. Onwennig, net als het weer. “Wie in deze klas kan een kip slachten?” “Een konijn vellen?” “Wie zag dode mensen?” “Lijken?” “Kadavers?” “Wie maakte ooit een geboorte mee?” Bij de vragen waarmee hij de les opent, laat hij de studenten handen opsteken. Ze vinden de vragen even fascinerend als schokkend en raken er even het noorden bij kwijt. De eenentwintigste-eeuwse rationele westerling, die ongeveer één derde van zijn leven op schoolbanken plaatsneemt en studeert onder [[kunstlicht]] via [[internet]] en [[satelliet]]beelden op pc-schermen, logische verklaringen gebruikt, sociologische modellen en fysische wetten bestudeert in een [[globalisering|globaliserende]] airco- en netwerkomgeving, heeft weinig benul hoe het leven is in de oude, [[agrarische samenleving]], die drijft op het ritme van dagen en nachten, weken, maanden en seizoenen, een wereld waar de natuurelementen zowel een kans als een bedreiging zijn, een wereld waar de natuurelementen de enige constante zijn. . . === Waarom priesters voor krijgers komen === [[Bestand:Yuval_Noah_Harari.jpg|thumb|550px|Yuval Noah Harari (1976) is een Israëlisch historicus, filosoof, futuroloog. Tot 2014 was hij een onbekende mediëvist. Drie boeken gaven hem wereldfaam: ''Sapiens'', ''Homo Deus'' en ''21 lessen voor de 21e eeuw''. Zijn boodschap gaat over de samensmelting van biotechnologie en informatietechnologie. De mens kan ingehaald worden door zijn eigen creaties en het valt niet uit te sluiten dat de mens zoals die nu bestaat, binnen een eeuw verdwenen is.]] . {{Citaat|'''De religie is de zucht van de in benauwenis verkerende creatuur, het gemoed van een harteloze wereld, zoals zij de geest van de geestloze toestanden is. [[Opium van het volk|Zij is de opium van het volk.]]'''|[[Karl Marx]]}} . . ;Tekstfragment uit ''Sapiens'' van [[Yuval Noah Harari]]<ref>(Sapiens, p. 228)</ref>. . [[Bestand:Gordon_Childe.jpg|thumb|550px|[[Vere Gordon Childe]] (1892-1957) was een Australische filoloog en archeoloog. Zijn visie op de prehistorie is marxistisch georiënteerd. Hij bedacht de term 'Neolithic Revolution' en de 'Urban Revolution'. Childe combineert zijn ontdekkingen en de theorie van de prehistorie.]] {{Cquote|'''Het lijkt erop dat de [[agrarische revolutie]] samenging met een religieuze revolutie. [[Jager-verzamelaars]] plukten en achtervolgden wilde planten en dieren, die beschouwd konden worden als gelijkwaardig aan de ''[[Homo sapiens]]''. Het feit dat de mens op schapen joeg maakte schapen niet inferieur aan de mens, net zomin als het feit dat tijgers op mensen joegen de mens inferieur maakte aan tijgers. Wezens communiceerden rechtstreeks met elkaar en kwamen met het nodige geven en nemen uit op de regels die golden in hun gedeelde leefgebied. Maar boeren bezaten en manipuleerden planten en dieren en konden zich natuurlijk niet verlagen tot onderhandelingen met hun bezittingen. Het eerste religieuze effect van de agrarische revolutie was dus dat planten en dieren van gelijkwaardige leden van een spirituele Ronde Tafel veranderden in [[bezit]]. Dat creëerde echter wel een groot probleem. Boeren wilden misschien de absolute controle over hun schapen, maar ze wisten maar al te goed dat die controle beperkt bleef. Ze konden de schapen opsluiten binnen omheiningen, rammen [[castreren]] en selectief te werk gaan bij het fokken van [[Ooi|ooien]], maar ze konden niet zorgen dat hun beesten gezonde lammeren verwekten en ze konden ook de uitbraak van de dodelijke dierziekten niet tegengaan. Hoe moesten ze de productiviteit van hun kuddes dan waarborgen? Een theorie over de oorsprong van de goden voert aan dat goden er kwamen omdat ze het probleem oplosten. Goden zoals de [[vruchtbaarheidsgodin]], de [[hemelgod]] en de medicijn-god traden op de voorgrond toen planten en dieren hun uitdrukkingsvermogen verloren, en de belangrijkste rol van de goden was die van tussenpersoon tussen mensen en de woordeloze planten en dieren. Oude [[Mythologie|mythologieën]] vormen in wezen een juridisch contract waarin mensen eeuwige toewijding aan de goden beloofden in ruil voor heerschappij over planten en dieren, waarbij de eerste hoofdstukken van het [[Genesis (boek)]] een perfecte illustratie vormen.'''|[[Yuval Noah Harari]]}} . . == Overleven? == [[Bestand:Lier Zimmertoren dial lossless crop.jpg|thumb|550px|Na de Middeleeuwen krijgt de mens steeds meer grip op de werkelijkheid én ja, het ongrijpbare, de tijd. Galilei (1564-1642) gebruikte bij zijn eerste experimenten zijn pols om de tijd te meten. Eind zeventiende eeuw doen de minuten- en secondewijzers hun intrede. De "Jubelklok" in de [[Zimmertoren]] symboliseert de tijd met de [[klok (tijd)]], de [[maanfase|fasen van de maan]], de [[cyclus van Meton]], de [[epacta]] en de [[tijdsvereffening]], de [[dierenriem|zodiac]], de [[zonnecyclus]] en de [[zondagsletter]], de week, de [[globe]], de maanden, de [[Datum (dagtekening)|datum]], de seizoenen, de [[Getijde (waterbeweging)|getijden]] en de [[schijngestalten|schijngestalten]] van de [[maan]].]] . [[Abram de Swaan]] noemt zes voorwaarden die een veilig sedentair overleven mogelijk maken.<ref>ABRAHAM DE SWAAN. ''De mensenmaatschappij, een inleiding''. Bert Bakker, Amsterdam, 1996, p. 13-24.</ref> Hij komt hiermee in de buurt van de [[Piramide van Maslow]], voor het eerst geformuleerd tijdens de Tweede Wereldoorlog. Alle mensen hebben nood aan: . ;Harde, tastbare noden . 1. '''Voedsel'''; waar mensen in de huidige samenleving volledig afhankelijk zijn van onbekende anderen (met lange interdependentie-ketens), is men dat 10.000 jaar geleden veel minder (en met korte ketens). . 2. '''Beschutting'''; het weer dwingt mensen tot kledij en behuizing. . 3. '''Bescherming'''; rovers en roofdieren (ook microben) zorgden ervoor dat er omwallingen en ommuringen kwamen en leidden tot militair agrarische samenlevingen. . ;Zachte, niet materiële noden Op het eerste zicht lijken zachte noden een bijzaak, ondergeschikt aan de harde noden. Niets is minder waar. Zonder affectie, kennis en sturing gaan de voedselproductie en -verdeling, de beschutting en de bescherming van de dorpsgenoten de mist in. 1. '''Affectie'''; is een noodzakelijke voorwaarde om te overleven en kan een zaak van leven of dood zijn. Mensen zien zichzelf door de ogen van anderen. Zonder de ander heeft een mens schaamte noch trots. . 2. '''Kennis'''; wie niet over de kennis over de wereld om hen heen beschikt, is zwaar in het nadeel. Over welke kennis men dient te beschikken, is afhankelijk van samenleving tot samenleving en van tijd tot tijd; . 3. '''Sturing'''; Lichamelijke, natuurlijke neigingen zoals ontlasten, eten, slapen worden onder externe dwang omgevormd tot aanvaardbare gewoonten en zelfdwang. . . === Zaaien, oogsten noch tuinieren zijn instinctgedrag === . [[Bestand:Monolito_de_la_Piedra_del_Sol.jpg|thumb|550px|Kalendersteen van de [[Azteken]], Mexico.]] [[Bestand:Hieronymus_Bosch-_The_Seven_Deadly_Sins_and_the_Four_Last_Things.JPG|thumb|550px|De Zeven Hoofdzonden van [[Jheronimus Bosch]] hangt, net als zijn [[Tuin der lusten]] in het Museo del Prado in Madrid. De binnenste cirkel bestaat uit zeven vlakken met evenveel hoofdzonden. Ze omringen een halfnaakte Jezus, Man der Smarten, met: 'Pas op, pas op, de heer ziet'. De hoekcirkels geven taferelen over de dood en wat daarna.]] [[Bestand:Le_combat_de_Carnaval_et_de_Carême_Pieter_Brueghel_l'Ancien.jpg|thumb|550px|Het gevecht tussen [[Carnaval]] en [[Vastentijd]], [[Pieter Bruegel de Oude]], 1559.]] Zo opent de vroeg antieke wereld haar dorpspoorten. Het [[gehucht]] plaatst zich midden in de wilde natuur als een landbouwgemeenschap. Waarschijnlijk ontstaan de eerste dorpen in gebieden met wilde granen. Die hebben een vergelijkbare plantdichtheid als de gecultiveerde variant en zijn rijker aan proteïnen. In West-Azië en Europa gaat het om [[graan]], in Afrika is dit [[sorghum]], in Amerika [[maïs]], in Azië [[rijst]]. De landbouw beïnvloedt de sociale samenwerking. Graanboeren - een Europees gewas - zijn afhankelijk van de regen. Samenwerking is er niet nodig en leidt tot een individuele, kapitalistische instelling. Jaren met een goede oogst én voedseloverschotten zorgen voor afvalbergen. Oude granen, overschotten van groenten en fruit(pitten) worden in de nabije omgeving gedumpt, zo luidt de redenering. Die afvalhopen vormen een prima biotoop om een jaar later onbedoeld een nieuwe opbrengst te zien opduiken. Duizend jaar later zijn deze planten genetisch gewijzigd. Omstreeks 10.500 jaar geleden zijn niet alleen plantensoorten gedomesticeerd, het verhaal geldt evenzeer voor de dieren: de gecontroleerde kudde maakt plaats voor de veeteelt. Gewassen verbouwen gebeurt niet instinctmatig. Mensen 'kweken' evenmin. Het is een langzaam leren op het ritme van [[seizoenen]] en jaren, en dat in een tijd zonder klok, schrift of jaartelling. Die oude, intuïtieve tijdsbepaling is aanvankelijk niets anders dan een zich herhalende ervaring, gemeten met de zon, de maan en de sterren die uiteindelijk tot een [[kalender]] leiden. De kennis behoort toe tot getalenteerde groep met een goed waarnemingsvermogen en enkel hun geheugen als kennisdrager. Soms zijn het onaangepaste, zonderlinge figuren, vreemd of misvormd, travestie- figuren of dorpsgekken die met ontzag en minachting tegelijk bekeken worden. Hun excentrieke uiterlijk en/of karakter maakt ze uitverkoren: ze waren aangeraakt door God. De gemeenschap beseft zo dat deze schijnbaar onproductieve leden een reservetalent kunnen vormen door anders te denken. En dat kan van pas komen bij een crisis of bij onvoorziene gebeurtenissen. Omwille van hun charisma, overtuigingskracht of hun spiritualiteit groeien ze tot leider uit, dat was al zo vanaf het semi-nomadisme en de lijn is door te trekken tot bij het begin van de 20ste eeuw. De profeet van de Nuer – een veetelers volk in Zuid Soedan geldt als voorbeeld. Die kwijlt met lege blik in de ogen en gedraagt zich als een epilepticus in trance. Onverstaanbare klanken, tijdrovende en (schijnbaar) zinloze bezigheden: vasten, veren dragen, ’s nachts op daken zitten, urenlang puzzelen met schelpen... Zijn overtuigingskracht bestaat niet uit een rationele argumentatie. De profeet speelt in op gevoelens, wekt hartstochten op, hij gebruikt poëzie, spreekwoorden en metaforen, vertelt oerverhalen. Ironie en dubbelzinnigheden, humor en belediging zijn hem niet vreemd. Hij voorspelt en doet openbaringen. Hoe de profeet deze middelen inzet is afhankelijk van zijn culturele traditie en de verwachtingen van zijn gemeenschap.<ref>DAVID GRAEBER & DAVID WENGROW, vertaald door Rogier van Kappel en Bart Gravendaal. ''Het begin van alles. Een nieuwe geschiedenis van de mensheid'', Maven, Amsterdam, 2022, p. 57, 58 & 112.</ref> Die groep groeit uit tot de priesterkaste. In oorsprong zijn [[hiërarchie]] en ‘priesterbestuur’ synoniemen. Hun tempels lijken meer op fabrieken en magazijnen dan op kerken. De aanwezigheid en het meten van menselijke arbeid (tempelarbeiders), de voorraden, de grondstoffen, de werkplaatsen staan ten dienste van diverse bedrijfstakken: zuivelproductie, textielproductie, het bakken van zuurdesembrood, het maken van olie, bier en wijn, de standaardverpakkingen. In de Soemerische tempelmagazijnen zijn tachtig soorten vis te vinden. Ambtenaren tellen er alles en zetten het uit op een tijdlijn: dagen, maanden, jaren. In hun kalendermatige boekhouding leggen ze de basis voor het huidige geldwezen, de bureaucratie en de industrialisatie. <ref>DAVID GRAEBER & DAVID WENGROW, vertaald door Rogier van Kappel en Bart Gravendaal. Het begin van alles. Een nieuwe geschiedenis van de mensheid, Maven, Amsterdam, 2022,p. 338-340.</ref> Als centrale figuren interesseren priesters zich in het gedrag van planten, dieren én mensen en hoe die het best gedijen. De oogst is afhankelijk van de natuur en nauwelijks te beïnvloeden. De arbeid en de menselijke voortplanting daarentegen zijn wel beïnvloedbaar. Presbyters, πρεσβύτερος of presbuteros - het woord komt uit het Grieks - betekent de oudste of ouderling. Die priesters en heksen, aardpriesters en profeten, [[sjamanen]] en druïdes, medicijnmannen en tovenaars zien in dat de mens meer beheersbaar is dan de natuur. Alleen via de beheersing van de mens zijn de de natuurlijke en de menselijke gevaren onder controle te houden. Hun priesterlijke kennis en inzichten focussen zich op ziektes bij planten en dieren, hoe ze te voorkomen of ze te genezen, ze leren periodes van droogte of regen voorspellen, wijzen parasieten en onkruid aan en leggen uit hoe het te verdelgen. Ze instrueren, beïnvloeden en dwingen mensen één en ander te vermijden: de pijnlijke gevolgen van het fout zaaien of het te vroeg oogsten, het slecht bewaren of het fout verdelen. Hun landbouwtechnieken passen ze toe op de mens. Nomadische stammen nemen een pauze tussen twee bevallingen in, in de sedentaire samenleving baren vrouwen vaak om het jaar een kind. Om economische en militaire redenen bemoeien mannen zich in toenemende mate met het reproductievermogen van hun vrouw. Kinderen kunnen kuddes leiden, op de akker werken of krijger worden. Om hun vaderschap en hun eigen bestaan te verzekeren, controleren mannen de seksualiteit van hun vrouw. Komt daar bij kijken dat er zich uit egalitaire dorpen/steden geen krijgerskaste ontwikkelde, wat hen vatbaar maakt voor nederlagen. Vrouwen en kinderen worden bijgevolg slaaf en de mannen afgemaakt. Mannenbezit dus. . === [[Tien geboden]] === [[Bestand:MCC-31231_Mozes_toont_de_wetstafelen_(1).tif|thumb|550px|Anoniem (Noord-Nederland), gedateerd tussen 1600 en 1624. ''Mozes toont de wetstafelen'', Olie op canvas. De tien geboden uit Exodus 20 van de Deus-Aesbijbel Tekst linkertafel: EXO: XX: CAP / HOORT TOE ISRAEL: / Ick ben d¬e[n] Heere vwen Godt: die v wt / Egypten landt: wt de[n) diensthuÿse[n] gheleyt hebbe: / I / GHŸ EN SULT GEEN ANDER / GODEN BENEVEN MŸ HEBBEN : / II / GHŸ EN SULT V GEEN BEELDE[N]: / noch geen ghelÿckenisse maeken noch vant geene dat / Boven inden Hemel is: noch vant´ geene dat onder: / op der aerden is noch vant geene dat inde waeteren on: / der der aerden is En buÿcht v voor die niet: noch en / dientse niet want ick ben den Heere vwen Godt starck / en[de] jeeloers die der vaederen misdaet besoeke aende kindere[n]: / tot int derde ende int vierde lidt der geene die my haete[n] / Ende ick doen barmhartichs aen veel duysenden die: / my lieff hebben ende mÿn Gheboden onderhouden / III / GHŸ EN SULT DEN NAEME / des Heeren uws Gods: niet te vergeefs: ofte licht / veerdichlyck ghebruycken: want den Heere en sal / hem niet onghestraft laeten die syne[n] naeme misbruÿckt / IIII / GHEDENCKT DES SABBATHDACH / dat ghy dien heÿlighet: Ses daeghen sult ghÿ arbeÿden / ende al uwe wercken doen: maer oen sevensten dach is / den Sabbathdach des Heeren uws Gods: dan en sult: / Ghy geen arbeÿdt doen noch v soone: noch v dochter: / noch v knecht: noch v dienstmaeght: noch v vee: noch / den vremdelinck die binnen uwer stadtpoorten is: want / in ses daeghen heeft den Heere Hemel en[de] aerden ghe : / maect ende de see met alles watter inne is: Ende / rustende den sevensten dach : daeromme segende de[n] Heere / den Sabbathdach : ende heÿlichde den selven: Tekst rechtertafel: DEUT: V: CAP / V / GHŸ SULT V VAEDER / Ende uwe Moeder eeren op dat ghÿ langhe / leeft op der aerden: ende dattet v wel gae inde / landen d´welck v den Heere vwen Godt geven sall / VI / GHŸ EN SULT NIET DOODEN / VII / GHŸ EN SULT NIET EEBREKE[N] / VIII / GHŸ EN SULT NIET STELEN / IX / GHŸ EN SULT GEEN VALS GHETUŸ / GHENISSE SPREKE[N] TEGEN UWE[N] NAESTE[N]: / X / GHŸ EN SULT NIET BEGEERE[N] / uws naesten huÿs Ghÿ en sult niet begeeren uws / Naesten wÿff: noch sÿn knecht noch sÿn dienstmaegt / noch synen osse: noch synen Eesel: noch eenich / dinck dat uwen naesten toebehoort / DE SOMMA VANDE GHEHEELE WETH GODS / Ghy sult den Heere uwen Godt lieff hebben / van ganscher harten: van ganscher Sielen: Ende / van ganscher ghemoeden: Dit is het eerste ende / dat grootste ghebodt ende het tweede den selven ghe / lÿcke is: Ghy sult vwen naesten lieff hebben als / v selven. In deese twee Gheboden hangt de gansche / Weth ende de propheten: S: matt: 22 capp.]] . {{Citaat|'''En gij zult niet begeeren uws naasten vrouw, en zult u niet laten gelusten uws naastens huis, noch zijnen dienstknecht noch zijne dienstmaagd, zijnen os noch zijnen ezel, noch iets dat uws naasten is.|[[Decaloog]]'''}} . Exodus 34:28 en Deuteronomium 4:13 en 10:4 noemen de regels de Tien woorden, geboden of rondregels. Exodus 20 deelt ze in in drie. In de proloog maakt God zich bekend en motiveert hij de geboden. Daarna volgen vier regels over de omgang met God: tegen polytheïsme, tegen beeldenverering, tegen het misbruik van zijn naam en over de de sjabbat. Zes geboden gaan over de mens en de omgang met zijn naaste: eerbied voor de ouders, tegen moord, overspel, diefstal, tegen valse getuigenissen en tegen hebzucht. . === [[Hoofdzonde|Zeven hoofdzonden]] === . En dan is er de mens als gevaar. De zeven hoofdzonden gaan zeker terug op de Oude Grieken. Hoofdzonden veroorzaken andere zonden zijn sinds de vierde eeuw gesystematiseerd onder meer in de acht verleidingen van woestijnvader [[Evagrius van Pontus]]. In 590 reduceert paus Gregorius I tot ze tot zeven en stelt ze op schrift: Superbia (hoogmoed, hovaardigheid, ijdelheid), Avaritia (hebzucht, gierigheid), Luxuria (onkuisheid, lust, wellust), Invidia (nijd, jaloezie, afgunst), Gula (onmatigheid, gulzigheid, vraatzucht), Ira (woede, toorn, wraak, gramschap), Acedia (gemakzucht, traagheid, luiheid, vadsigheid, nalatigheid). De hoofdzonden houden iedereen aan het werk, voorkomen dat de gulzige na de oogst niets overlaat. Collectieve [[rituelen]] starten en beëindigen de gulzigheid: een oogstfeest in één van de twee oogstmaanden (augustus of september). === Feesten, heiligen en rituelen === . De ijsduivels waarschuwen de boer dat de planten die niet vorstbestendig zijn nu dringend van het land moeten. Het feest van [[Sint-Maarten (feest)|Sint-Maarten]] (de Kortrijkse patroonheilige) komt er op 11 november, als de runderen terug op stal staan en de eerste wijn klaar is. Dit bedelfeest laat de armen toe om van huis tot huis te gaan en een extra graantje mee te pikken.<ref>In het [[Keltische]] [[Ierland (land)|Ierland]] - een uithoek van het [[Romeinse rijk]] - viert men [[Samhain]], een [[winterfeest]] dat het einde van de oogst en de laatste slacht viert. Tegenwoordig kennen we het als [[Halloween]].</ref> Andere bedelfeesten zijn [[Sint Nicolaas|Sinterklaas]] en [[Driekoningen]], soms gevolgd door een vastenperiode, de [[vasten]] in het voorjaar (als de voorraden bijna op zijn), voorafgegaan door een ander feest: [[Carnaval]]. De betekenis gaat terug op het Italiaanse ''carne levare'' wat het 'wegnemen van het vlees' betekent. En bij de geboorte van de jonge malse lammeren, na de vasten volgt het [[paasfeest]]. De [[IJsheiligen]] kondigen begin mei de zaaitijd aan. Het verbod op schaars voedsel (runderen in het [[Hindoeïsme]], varkens in het [[Jodendom]] en de [[islam]]) kadert in deze context. Godsdienstige rituelen disciplineren planten, dieren én mensen. De [[Offer (religie)|offerande]] vindt zijn oorsprong in het feit dat priesters afhankelijk zijn van de gelovigen. Het offer verdwijnt in hun maag. De priesters zijn in de ogen van de boeren een onproductieve kaste. In onze streken komt die priesterfiguur als [[druïde]] ten tonele. [[Julius Caesar|Caesars]] maakt er melding van. In [[Gallië]], zo schrijft hij, zijn alle mannen met enig aanzien ofwel druïde of van [[adel]], of met andere woorden ze zijn priester of krijger. De druïden zijn geleerden die over het ongeschreven [[gewoonterecht]] waken. Door het verbod om druïdische kennis neer te schrijven zijn er geen druïdische documenten. Caesar vermeldt dat de Galliërs een geschreven taal hebben maar vergist zich in het alfabet. Dat was niet [[Grieks alfabet|Grieks]] maar het [[Latijns alfabet|Latijns]]. 'Dé stelling in hun leer,' zegt Caesar, 'is dat de ziel niet sterft en na de dood overgaat in een ander lichaam'. . ;Kijken <gallery widths="155" heights="190"> Bestand:Vestalin-11.jpg|Een Vestaalse maagd is een Romeinse priesteres. Hun college laat het vuur in de Vestatempel nooit uitdoven. File:Shaman02.jpg|Kopergravure: sjamaan en zijn trommel, 1767 File:COLLECTIE TROPENMUSEUM Een shamaan op Zuid-Boeroe bezweert boze geesten de kinderen te verlaten waarbij hij een geldstuk en een sirihnoot offert TMnr 10001031.jpg|Een sjamaan op Zuid-[[Buru (eiland)|Boeroe]] beveelt boze geesten de kinderen te verlaten. File:Doña ramona.jpg|Doña Ramona, een Mexicaanse sjamaan File:Sami shamanic drum.JPG|Trommel van een sjamaan, museum in Finland File:Thor or Thoragales Sami Rune drum Norway.jpg|[[Thor]], een [[runen|rune]] op een rituele trommel uit Noorwegen, 1871 File:Sami Thunder god as doble hammer red on drum Finnmark Norway described by Knud Leem.jpg|[[Thor]] op een trommel, eind 17de eeuw File:Nordic Sami Naero Runic Shaman Drum Mythology from Friis 1871.jpg|Saami-runentrommel Bestand:Mapuche_Machis.jpg|De Mapuche kennen de machi, 1903 Bestand:Shaman_Buryatia.jpg|Sjamaan uit Boerjatië, 1904 Bestand:Edward_Atkinson_Hornel_-_Druids_Bringing_In_The_Mistletoe.jpg|Druïde door [[Edward_Atkinson_Hornel]] Bestand:Two_Druids.PNG|Druïde Bestand:Durer-de-vier-heksen.jpg|Albrecht Durer schildert vier heksen Bestand:Hutschelhexen_Bad_Bergzabern.JPG|Heksenmasker uit Duitsland </gallery> Het [[Druïde|druïdeschap]] is niet erfelijk, het is vrijgesteld van belastingen en vraagt een lange opleidingstijd die twintig jaar kan duren. Daarna functioneren de druïdes als beschermer van de stam, dat kan diplomatisch (oorlog en vrede, de externe veiligheid) en als politiek (interne veiligheid) raadsheer. Hun raad en voorspellingen baseren ze op kennis over de natuur en de astronomie. Ze fungeren als het geheugen van de clan, houden kalenders bij over gunstige en ongunstige dagen en voeren rituelen in een eikenwoud. . [[Gallisch|Gallische]] of [[Keltische]] tuinen of heidense tuinen van voor de [[kerstening]] zijn net als hun geschriften moeilijk te vinden, met de bomen gaat dat iets makkelijker. De oudste evergreens in België zijn doorgaans Keltische eiken of linden. Voor de Romeinse historici uit de eerste eeuw voor Christus zijn 'Kelten' en 'Galli' synoniem. Caesar: 'We noemen hen Galliërs, in hun taal noemen ze zich Kelten.' Voor deze Kelten is de lindeboom een heilig monument dat ze planten in het centrum van hun nederzettingen. De godin [[Freya (godin)|Freya]] huist er. Ze beschermt bron, bezit en bidplaats. Bij de linde spreekt de [[Vierschaar]] recht en geliefden duwen duimen in de bast om hun huwelijk te bezegelen. Een lindetak jaagt heksen en geesten op de vlucht. Vaak staat er bij de linde of de eik een jonger Mariakapelletje. De kerstenende monniken krijgen de heidense boomverering in de Middeleeuwen er niet uit, de pas gekerstende bleef knielen voor wortel en tak. Met een kapelletje erbij lijkt het alsof ze Maria vereren. [[Bestand:Liernu_JPG01c.jpg|thumb|right|550px|Deze [[zomereik]] in het centrum van [[Liernu]] zou zevenhonderd jaar oud zijn. De Orde van de Dikke Eik zorgt voor zijn voortbestaan met toga's en wapenschilden. De abt van Liernu bouwde in 1838 in de holle stam een kapel voor de [[Sint-Antonius|heilige Antonius]]. De kapel groeit traag dicht en enkel de voeten van Antonius zijn nog zichtbaar. Is de boom even oud als de kerk of is het een overlever uit het '[[Kolenwoud]]' een [[oerbos]] dat [[Julius Caesar]] beschreef in zijn [[De Bello Gallico]]?]] ;Hier en daar kan je ze vinden . * De marktlinde in [[Westerlo (België)|Westerlo]], geplant in 1630 op de fundamenten van de vernielde halle. . * De [[duizendjarige eik]] van [[Lummen]] in het gehucht [[Mellaar]] ten noorden van de Dikke Eikstraat; . * De [[zomerlinde van Maibelle]] (een gehucht in [[Florée]], op de grens tussen Namen en Luik) is rond [[1272]] geplant en beschreven door de [[botanicus]] [[Jean Chalon]] in zijn [[''1.134 Arbres Remarquables de la Belgique'']] uit 1909 of 1910. 'Ik ben teruggekeerd naar de Linde van Maibelle' schrijft hij. 'Het is niet meer de holle cilinder met een toegangsbres zoals in [[1871]], maar een muur die evenwijdig loopt met de weg.' De holle binnenkant was berookt. Werden hier gerechten klaargemaakt of was het een werkplek voor voorbijtrekkende [[ketellapper|ketellappers]]? Wellicht is de boom er geplant om de grens te markeren na de [[Guerre de la Vache]], een zes jaar durende strijd die 15.000 doden koste omwille van een gestolen koe tussen het graafschap Namen en het prinsbisdom Luik. . * De [[Linde van Conjoux]] in een landschap vol kastelen, 400 jaar oud en mogelijks de dikste van België. . . == Mythische en magische gedachten == . Het magisch en symbolisch denken staat dialectisch tegenover het rationeel en het empirisch denken; het gaat om een geloof dat de werkelijkheid met bezweringen en rituelen te beheersen is, via een vertrouwen in associaties in plaats van de rede of observatie. De magisch denkende mens ziet een verband tussen een mensengestalte en de vorm van een mandragora. Magie karakteriseert prewetenschappelijke samenlevingen. Godsdiensten, bijgeloof en sektes doen hetzelfde: ze geloven in [[voodoo]], [[sjamanen]] of [[Orakel|orakels]]. . ;Taboe Magie kenmerkt alle samenlevingen van voor de industrialisatie. Tussen magie en 'het' taboe is er een verband. De angst die het taboe opwekt, maakt overtreden (denk aan kindermoord, incest, verkrachting, roof) tot de machtigen der aarde. Toverboeken puilen uit van getaboeëerde ingrediënten: nagels, haar, fragmenten van lijken, vleermuizen, slangen. == Een kwetsbaar en noest bestaan == [[Bestand:Heinrich_Hermanns_Sankt-Martins-Zug_vor_dem_Düsseldorfer_Rathaus_1905.jpg|thumb|550px|Stoockt vier, maeckt vier: / Sinte Marten komt hier / Met syne bloote armen / Hij soude hem gheerne warmen? De Duitse kunstschilder [[Heinrich Hermanns]] (1862-1942) schilderde dit tafereel bij het Düsseldorfer Rathaus in 1905. In Kortrijk is het bedelfeest van Sint Maarten (Kortrijk is een Sint-Maartensstad) nauwelijks aanwezig.]] . Sociaal-religieus gedrag zoals vlijt, zuinigheid en gemeenschapszin garanderen de voedselproductie, de conservering en de consumptie. De opgedreven graan- en vleesproductie (via domesticatie) resulteren in: 1. een dieetvariatie (zuivel, fruit, groenten). In een eerste fase is er een dieetreductie. Voedselverzamelaars hebben een menukaart met ingrediënten van 150 planten en zes dieren. Boeren doen het met acht planten en twee dieren. De voedingswaarde van graan is lager dan die van fruit, knollen, noten of vlees. . 2. een textielvariatie (wol, linnen, katoen). . 3. de ontwikkeling van [[keramiek]] (bewaren en koken). . 4. specialisaties (weven, pottenbakken, boeren, jagen). . 5. handel (door het zoutarme dieet). . 6. eigendom zoals land, vee, huis en gerief en de tegenstelling daarvan: armoede. Het contrast tussen de twee noemen we hiërarchie. . . Zijn sedentaire gemeenschappen arbeidsintensiever én kwetsbaarder dan [[Jager-verzamelaar|nomadische gemeenschappen]]? Aanvankelijk niet. De eerste steden ontstaan niet op verdedigbare bergtoppen. Ze ontstaan waar de landbouw het goed doet: in het laagland langs de Nijl, de Eufraat of de Gele rivier (China). Zoetwaterrivieren bieden voor de komst van het wiel transportmogelijkheden. De eerste steden ontstaan niet uit een militaire noodzaak. Ze zijn het resultaat van landbouwoverschotten die nieuwe beroepen doen ontstaan: onderwijs, bestuur, religie en handel.<ref>PHILIP MATYSZAK. ''Verdwenen steden''. Omniboek, Utrecht, 2023, p. 9.</ref> Collega [[Philip Matyszak]] stelt de vraag: 'Wat was er eerst (...); de stad of de boerderij.' Met deze vraag doorprikt hij de gebruikelijk aanname, namelijk dat de jager-verzamelaar zich landbouwtechnieken eigen maakt en zich vestigt. En daarna breidt het boerenerf zich uit tot een stad, met mensen die de landbouw niet als hoofdverdienste zagen en zich ontwikkelden tot handelaar, priester of ambachtsman/vrouw. 'Het zou kunnen dat mensen geen steden hebben gevormd als gevolg van landbouwoverschotten' zo schrijft hij. 'Mensen die in steden woonden, zouden weleens de landbouw kunnen hebben ontwikkeld zodat ze er konden blijven.' Boeren zijn afhankelijk van het weer, dus hebben ze tempels nodig. Organiseren, coördineren, irrigeren, overschotten verdelen en het beslechten van geschillen is wat koningen vanuit hun paleizen aansturen. Handelslui ontsluiten hulpbronnen... . In een volgende fase, als de wereld dichtbevolkter geraakt zal het overleven in (soms door de mens gecreëerde) schaarste de sedentaire gemeenschappen kenmerken of zal de natuur (woestijnvorming of het stijgen van het waterpeil) hen tot verhuizen dwingen. Het productieniveau van de sedentair moet in die optiek groter zijn dan zijn directe behoefte. Dit vraagt planning, opslag, bewaring en verdeling, een systeem. De voedseltoename heeft een [[demografisch]] effect: ze veroorzaakt een bevolkingsstijging en een samenleving kwetsbaarder dan voorheen. De [[Malthusiaanse spanning]] treedt op. Gemeenschappen die een misoogst kennen, zoeken individueel of collectief hun toevlucht tot [[bedelarij]], [[plundering]], [[diefstal]] of [[banditisme]]. Bij het sedentair worden stijgt de voorspelbaarheid van de voedselproductie terwijl de voedselkwaliteit daalt. In droge omgevingen hebben jagers-verzamelaars ongeveer honderd vierkante kilometer om een clan/familie in leven te houden. Dat is een gebied zo groot als Brussel, een wandelroute van [[Train World]] in het Noordelijke [[Schaarbeek]] naar de [[Gevangenis van Sint-Gillis|gevangenis van Sint Gillis]] en de [[Marollen]] in het Zuiden, een wandeling van het [[Jubelpark]] in het Oosten naar [[Sint-Jans-Molenbeek]] in het westen en het [[Park van Laken]] en het [[Atomium]] in het Noordwesten. . === Honger === . [[Bestand:Thomas Robert Malthus.jpg|thumb|550px|In [[1798|1798]] publiceert de [[misantroop]] [[Thomas Malthus|Thomas Malthus]] zijn ''Essay over het Principe van Bevolking'' waarin hij de [[demografische transitie]] beschrijft hoe de bevolkingsgroei de voedseltoelevering altijd opnieuw overtreft. Hij gebruikt daarvoor het beeld dat bevolking meetkundig stijgt (2 x 2 x 2 x 2) terwijl de voedselcapaciteit rekenkundig (2 + 2 + 2 + 2) groeit in dezelfde tijd. De daling van de hoeveelheid voedsel per persoon leidt altijd tot catastrofes. De graan-koninkrijken lopen binnen hun grenzen het risico te bezwijken aan de overbevolking die niet in staat is om de elementaire behoeften te bevredigen. Als de eigen markt te krimpt, start het zoeken naar nieuwe territoria om verder te groeien. Een conflict met andere koninkrijken die hetzelfde proberen is niet uit te sluiten. Deze landbouwvalstrik / klimaatveranderingen leiden bovendien tot andere risico's: een ecologische kaalslag, de endemische ziekten en de parasieten die opduiken in groepen met gedomesticeerde dieren. In Griekenland zijn er van 7.000 tot 5.500 V.C dorpen en handelsnederzettingen, de paleiscultuur en de verdedigingswerken komen er later: van 5.000 tot 3.000 V.C. De bronstijd die daarna ontstaat maakt alleen meer wapengekletter mogelijk.<ref>PHILIPP BLOM, vertaald door W. Hansen. ''De opstand van de natuur. Een geschiedenis van de kleine ijstijd (1570-1700) en het ontstaan van het moderne Europa,'' De Bezige Bij, Antwerpen, 2017, p. 261; DAVID GRAEBER & DAVID WENGROW, vertaald door Rogier van Kappel en Bart Gravendaal. ''Het begin van alles. Een nieuwe geschiedenis van de mensheid,'' Maven, Amsterdam, 2022, p.481-482.</ref> Volgens Malthus kan zelfdwang, [[contraceptie|contraceptie]] en [[abortus|abortus]] de [[catastrofe|catastrofe]] vermijden. Is dit een recept voor de toekomst? Zowel Charles Darwin als A.C. Wallace die hier geciteerd zijn, kenden Malthus' ''An Essay on the Principle of Poulation'' uit 1798. Het is voor beiden een eyeopener en het brengt hen ertoe, los van elkaar om de theorie van Malthus en de dualiteit van overdaad en weelde versus het schaarsteprincipe toe te passen op de evolutie van de dieren- en plantenwereld.<ref>TON LEMAIRE. ''Onder dieren. Voor een diervriendelijke wereld'', Amo|Anthos, Amsterdam, 2017, p. 137-138.</ref>]] Canada en de V.S. kenden in de jaren '30 de [[Dust Bowl]], een droogteperiode vol stofstormen op de prairie. Het fenomeen ontstaat na decennia intensieve landbouw zonder vruchtwissel. Diep ploegen doet de natuurlijke begroeiing verdwijnen en maakt het landschap stoffig. Stormen blazen de bovenlaag weg in fijn stof tot in de steden Chicago, New York en Boston. De Dust Bowl veroorzaakt schade aan landbouw en milieu. Hele families migreren van Texas en Oklahoma naar Californië. Het is een migratie-type dat is aangeduid als 'duwen-trekken'. Ongunstigheden zoals honger of dorst duwen locals weg naar gunstige gebieden. De Argentijnse journalist [[Martin Caparros]] reisde de wereld af op zoek naar de oorzaken en de gevolgen van hongersnoden. Zijn conclusies publiceerde hij in zijn vuistdikke boek 'Honger'. Sommige samenlevingen hebben vandaag te kampen met problemen die sommige nederzettingen zo'n 10.000 geleden overwonnen. Hoe dat komt? [[Thomas Malthus]] beschreef dat proces en Caparros actualiseert... Elke dag hebben we honger, drie of vier keer zelfs, maar voor wie er helemaal niets is, is de honger er continu. De beschrijving van Caparros toont dat er de laatste tienduizend jaar, wat dat betreft, weinig veranderde. Zijn historisch inzicht kan veel uit de actualiteit verklaren en omgekeerd. Het boek past wonderwel bij de lessen over de eerste nederzettingen en de vraag wie er nu eerst kwam: de priester of de krijger. Misschien is er één element dat nu niet meer voorkomt bij hongersnoden, ik weet het niet. De gruwelijke en verbijsterende getuigenissen die Caparros aankaart uit de jaren 1030 en 1729 spreken nu in alle geval tot de fantasie. Of zijn we naïef en gebeuren dit soort dingen tot op heden? Het antwoord laat ik in het midden. Op de achterflap van het boek: 'Met zijn weergaloze schrijfstijl maakt hij invoelbaar wat het is om hoger te lijden.' Luister naar de fragmenten die Benedict Wydooghe voorleest. Het kost je een half uurtje. . . . === Productieve gemeenschappen === . Gemeenschappen die productief zijn, kunnen kinderhuwelijken als legitiem beschouwen om sneller tot een demografisch overschot te komen en aldus krijgers te produceren. Jongens laten huwen als ze vijftien zijn, verkleint de generatiekloof en vergroot de jonge, beïnvloedbare en strijdbare bevolking. [[Mohammed]] huwt een meisje van zes en consumeerde het huwelijk toen ze negen was. Hij legitimeerde zodoende de kinderhuwelijken die bij IS en in het huidige Irak en Jemen gebruikelijk zijn.<ref>HIRSI ALI A. ''Ketters. Pleidooi voor een hervorming van de Islam,'' Augustus, Antwerpen, 2015, p. 97 & 114.</ref> Aanvankelijk, als de eerste sedentaire gemeenschappen ontstaan, valt er niet veel te plunderen en er zijn weinig gemeenschappen. Dat maakt het aannemelijk dat de priesters voor de krijgers komen.<ref>JOOP GOUDSBLOM. ''Het regime van de tijd.'' Meulenhoff, Amsterdam, 1997.</ref> Bovendien regelt religie de prille eigendomsverhoudingen. Het [[Tien geboden|tiende gebod]] van de [[decaloog]] inventariseert het vroege bezit en hoe er mee om te gaan: ‘En gij zult niet begeeren uws naasten vrouw, en zult u niet laten gelusten uws naastens huis, noch zijnen dienstknecht noch zijne dienstmaagd, zijnen os noch zijnen ezel, noch iets dat uws naasten is.’ De plicht de buren in het oog te houden, helpt hierbij. ‘Geen zedenmeester zo effectief als de mening van de buren’ schrijft een predikant.<ref>JOOP GOUDSBLOM. ''Het regime van de tijd.'' Meulenhoff, Amsterdam, 1997, p. 187.</ref> In die tijd is er weinig plaats voor [[privacy]] overdag: mensen leven dicht op elkaar. Privacy behoort toe aan de nacht. . . == Angst voor het duister: ‘A good darkie’ == . {{Citaat|'''De eerste persoon die ik ontmoet, zal sterven of zijn geld afgeven, want de nachten zijn nu duister; en ik ben vastbesloten dat voordeel te benutten'''.|'''Philip Thomas'''}} . {{Citaat|'''De goede mensen houden van de dag, de slechte van de nacht.'''|'''Frans spreekwoord'''.}} . {{Citaat|'''De hekken en muren dienen vaak vooral een politiek en psychologisch doel. Alleen als ze zwaar worden bewaakt, slagen ze erin om migranten of terroristen te weren. Zo nam het aantal zelfmoordaanslagen in Israël sinds de bouw van de muur op de Westelijke Jordaanoever sterk af, wat volgens de Israëliërs duidt op het succes ervan. Maar veel grensafscheidingen maken het mensen hooguit moeilijk om de andere kant te bereiken. Ze gaan toch. De bestormingen door Afrikanen van de gemiddeld zes meter hoge hekken rond de Spaanse [[enclaves]] [[Ceuta]] en [[Melilla]] in Marokko zijn bekend. Vaak slagen ze er toch in om Spaans grondgebied te bereiken, weliswaar met flinke verwondingen. De hekken tussen Botswana en Zimbabwe worden nauwelijks bewaakt en liggen door rondtrekkende kuddes olifanten deels alweer plat. Zijn hekken en muren wél een grote belemmering, dan verleggen mensensmokkelaars simpelweg hun routes. Waarna ook daar de bewaking weer wordt opgeschroefd. Hongarije bouwt nu een vier meter hoge muur aan de grens met Servië. Als dat gat is gedicht, kan het land beginnen aan een muur aan de grens met Roemenië. Eerder trokken Bulgarije en Griekenland hekwerken op langs hun grenzen met [[Turkije]]. Zo keren ruim 25 jaar na de val van de [[Berlijnse Muur]], de muren en hekken langzaam weer terug in Europa. Met weinig effect. Het aantal asielaanvragen na illegaal rondreizen in de EU stevent dit jaar af op een record.'''|'''[[Henk van Houtum]]''', deskundige in de politieke geografie van het Centre for Border Research.<ref>Tekstfragment uit ''De comeback van de muur'' van [[Henk van Houtum]], in: ''De Standaard'', 20.08.2015, p. 21.</ref>}} . . === Spoken en nachtspreuken === . {{Citaat|'''Dat de duivel bestaat, daar twijfel ik niet aan: mijn opvoeders hebben me dat ingeprent en tot op heden is zelfs de grootste rationalist er niet in geslaagd me te bewijzen dat dat geloof, of dat dogma, slechts een bakersprookje is. Of ik in de duivel geloof? Allicht! En op een standvastiger manier dan in God en zijn Heiligen.'''|[[Michel de Ghelderode]]<ref>MICHEL DE GHELDERODE, vertaald door Chris van de Poel & Hilde Rits. ''Reis door mijn Vlaanderen en andere verhalen.'' Houtekiet, Antwerpen, 2008, p. 94.</ref>}} . In deze agrarische, onzekere en gewelddadige wereld heeft de mens nauwelijks greep op de dingen en is er een radicale scheiding tussen dag en nacht. Heggen, hekken en bomen - natuurlijke oriëntatiepunten - leiden 's nachts een eigen leven. Mensen en meubels zien er anders uit. Honden en wolven lijken op elkaar. [[Nachtwakersstaat|Nachtwakers]] en torenwachters roepen op hun ronde rituele nachtspreuken, een gebruik dat tot op vandaag ritueel doorgaat in de Duitse stad [[Münster]] in [[Noordrijn-Westfalen]]. Vanop de 75 meter hoge [[Sint-Lambertuskerk (Münster)|Lambetikirche]] waakt de Türmerin von Münster over de nachtelijke stadsgemeenschap. Om haar aanwezigheid te benadrukken blaast de torenwachter elk half uur op een koperen hoorn, telkens in andere windrichtingen, behalve naar het oosten, want daar lag het vroegere kerkhof. Doden stoort men niet. Martje Saljé, zo heet de torenwachtster is sinds 2014 de enige permanente torenwachter in Duitsland. Eén keer merkte ze als eerste een brand op. In plaats van het traditionele [[staccato]] alarm te blazen, gebruikte ze haar telefoon. Deze nachtelijke traditie is er al sinds 1383 in Münster, na de stadsbranden van 1127, 1197 en 1383. Niet dat elke cultuur nachtangst heeft, [[Vikingen|Vikingen]] houden van nachtelijke aanvallen, maar de Westerse afkeer van het donker duurt tot het [[rationalisme]] en de [[Verlichting (stroming)|Verlichting]], de professionele [[politie]] en het gaslicht in de [[19de eeuw]] en het [[elektrisch licht]] in de [[w:20ste eeuw|20ste eeuw]] opduiken.<ref>EKIRCH R. ''Nacht en ontij. Een geschiedenis van het duister.'' De Bezige Bij, Amsterdam, 2006.</ref> In dit vroege magische en symbolische tijdvak houdt de controle van het centrale gezag op als de schaduwen langer worden en de zon onder de horizon zinkt. Geestelijke en seculiere functionarissen stoppen hun arbeid. Het kerkelijke en statelijke toezicht is in de nachtelijke duisternis buiten werking. Uilen klapwieken als voorbode van de [[dood]] over bos en akker, scheren langs [[stadswallen]] en door dorpsstegen. Ze krijsen als samenzweerders en jagen muizen en mensen de daver op het lijf. De nacht valt niet, hij overvalt. Hij berooft de reiziger van het zintuig waar hij het meest beroep op doet. De ochtend brengt verkwikking maar is somber, stinkend en mistig. 'Groezelig' zo noemt [[Michel de Ghelderode]] de handelswijk waar hij soms doorheen dwaalt. Het was een 'verstekkende doolhof langs de slijkerige [[Theems]]. Het miezerde.' Tijdgenoten die hij langs de weg ontmoet, hebben boeventronies, of ze lijken op leverlijders. De Ghelderode vraagt zich af of hij zijn 'zwerftocht over de glibberige straatkeien, te midden van een mist die wel zwanger scheen van de dampen van alle pestepidemieën uit de wereldgeschiedenis, nog een wandeling kunnen noemen? Michel de Ghelderode werd geboren in 1898 en stierf in 1962.<ref>MICHEL DE GHELDERODE, vertaald door Chris van de Poel & Hilde Rits. ''Reis door mijn Vlaanderen en andere verhalen.'' Houtekiet, Antwerpen, 2008, p. 91.</ref>}} . [[Bestand:2_ème_enceinte,_Porte_de_Hal.JPG|thumb|550px|De Brusselse Hallepoort luidt de avondklok, la cloche, voor de stadspoorten sluiten. Reizigers of vreemdelingen kunnen zich maar beter reppen. Het woord clochard is ervan afgeleid, net als het woord [[Paspoort|passpoort]] en het woord [[poorter]]. Het woord burger of [[Burgerij|bourgeois]] komt [[Etymologie|etymologisch]] van het Oudhoogduitse woord [[Burcht (kasteel)|burcht]], en het Engelse burhs en borough, een versterking tegen invallende Vikingen. Borghette is Italiaans voor een klein stadje: dat leidt wellicht naar het woord [[getto]].]] [[Bestand:Muenster-100725-16110-Lamberti.jpg|thumb|550px|Behalve op dinsdag beklimt een van de laatste Europese torenwachters de kerktoren van de Sint-Lambertuskerk om er van negen uur tot middernacht elk half uur op de hoorn te blazen. Let op de drie kooien boven de klok: dat is een verhaal uit de zestiende eeuw, meer bepaald in [[1536]].]] . === ♣ Omheining === . Omheinen is aanvankelijk geen constante in de zo'n boosaardige, moorddadige wereld, maar bij momenten wordt er meer omheind dan op andere. De Kretenzische paleizen waren niet versterkt en de Minoïsche kunst verwijst nauwelijks naar oorlog. Toch komt het omheinen ons over als eigen aan de mens. Na 9/11 steeg het omheinen spectaculair - de gedachte dat de [[Mondiaal dorp|wereld een dorp]] zou worden had afgedaan. Hekken, barrières en de muren verrezen om te beschermen, aanslagen te voorkomen en om migranten te stoppen. Dat was tienduizend jaar geleden niet anders. Met het ontstaan van de vroege, vaste verblijfskernen, verschijnen veldjes en akkers. Om vernieling en vraat te vermijden, vijandig vee en vreemde, vijandige nomadengroepen voor te zijn, vlecht men er een dichte, stekelige beplanting rond. En zo verschijnt de tuin in de [[Wildernis (natuur)|wildernis]]. . ;Van tuin naar stad, van Jericho naar Jerusalem [[Jericho]] ([[Kanaän (gebied)|Kanaän]]) is de oudste (gevonden) stad ter wereld. Jericho is ouder dan de beschavingen langs de [[Tigris]] en de [[Eufraat]], met een ongeschreven geschiedenis die teruggaat tot tienduizend jaar geleden. De oase is een trekpleister die twintig keer is opgebouwd en verlaten, vernietigd en heropgebouwd. De eerste huizen waren rond, later rechthoekig en stonden in een wallen omheining. Als de opvolger van [[Mozes]], de krijgszuchtige en wrede [[Jozua (persoon)|Jozua]] en de [[Israëlieten]] voor Jericho staan, doet hun kabaal de stadsmuren instorten. Wat de [[Bijbel (christendom)|bijbel]] niet vertelt, is dat de muren toen wellicht drie millennia oud zijn en bovenop nog oudere stenen muren staan. Jozua's verovering van [[Kanaän (gebied)|Kanaän]] begint in Jericho. Hij brengt alle inwoners en het vee om, wat in strijd is met Mozes' instructie om de jonge maagden te sparen. Wellicht komt de koning van Jericho levend bij Jozua. Die laat hem aan een boom hangen tot de avond valt. Steden hebben de kenmerken van tuinen. De Hebreeën of de vroege Israëlieten en de voorouders van de Joden gebruiken de woorden 'gan' (גן) en 'ganah' (גנה) als concept van bescherming en beschutting. De term 'Hebreeën' (de nakomelingen van de bijbelfiguur Eber kan verwijzen naar zij die 'van over de rivier' komen, migranten of vreemden. Ze leven als nomade en dus buiten de 'gevestigde' orde. Vest, vestigen en vestingen slaan in deze context op het sedentaire bestaan, het nederzetten en het verdedigen van de nederzetting. Als er een bron of een waterstroom is in de tuin/omheinde omgeving, dan is dit een ongeziene rijkdom, zeker voor de woestijnvolkeren. De Hebreeën maken in de late bronstijd in het Midden-Oosten de overgang van herder naar landbouwer. Het verhaal van Kaïn en Abel is er de illustratie van. Ze geloven dat ze uitverkorenen zijn om het beloofde land (Israël) te bewonen. 'Gan' betekent 'tuin' of 'omheinde plaats' en verwijst naar beschermd gebied. Een bekende is de 'Tuin van Eden' (Gan Eden, in het boek Genesis), een paradijselijk afgesloten plek. 'Ganah' is actiever en betekent beschutten/beschieten, beschermen, omheinen, afschermen/schermen, veilig houden. Een goddelijke zorg als het ware. Tuin en stad zijn geen tegengestelden. Beiden ontwikkelen zich tot cultus- en cultuurruimtes tot ongenoegen van sommige vroege profeten. Jesaja (1:29-30) beschrijft tussen 750 en 700 voor Christus over de tuinverering in Jerusalem als afgoderij. Tuinen staan het contact met god in de weg. De heilige boomaanbidding stelt Jesaja gelijk met de afkering of de vervreemding van god. Een tuin is een verderfelijk oord. God gruwelt als Israël zich daar ophoudt.<ref>C.J. DEN HEYER & P. SCHELLING. ''Symbolen in de bijbel. Woorden en hun betekenis,'' Meinema, Zoetermeer, 2000, p. 453-455.</ref> Tuinen zijn het decor voor provocerende offers op bakstenen altaren (65:3), onreine rituele reinigingen en het verwerpelijke eten van varkensvlees (66:17). Wie zich in de tuin ophoudt, gaat ten onder als eikenbladeren die verwelken in een tuin zonder water. In de eerste eeuw na Christus is dit verderfelijke stads- en tuinbeeld verdwenen. De visioenen van Johannes (Openbaring 21-22) beschrijven Jeruzalem die als stad uit de hemel is neergedaald ter illustratie van de volmaakte gemeenschap. De rivier die er met het levenswater doorheen stroomt is omzoomd met levensbomen die maandelijks vruchten dragen en de bladeren dragen die genezen. . ;Defence versus offence Een omheining hoeft niet van steen te zijn. De in onze contreien veel voorkomende de [[wilg]], de [[Hazelaar (plant)|hazelaar]] en de [[meidoorn]] vormen een vlechtbare omheining met twee- of driejarige takken, soepel en buigzaam. Zo'n omheining noemt een '''tuun''' of een '''tuin''', in het Duits ''Zaun'' of [[omheining]]. Fence is dan weer Engels voor hek of omheining, afgeleid van 'defence' of het verdedigen en het beschermen (defensie). Dat kon op diverse wijzen: met greppels en houten structuren, met heuvels of gestapelde keien. Vandaar gaat de naam over op een omwalling, vestingswerken die de ruimtelijke ordening vorm geven. Het tegengestelde van defensie is het [[offensief (militair)]] of het verlaten van de stellingen (of). Een schild of een draagbare 'muur' kon dan van pas komen. Het werkwoord 'bevestigen' betekent niet alleen het creëren van een vesting, het duidt vooral op de sociale context die hierdoor ontstaat. Bevestigen is het erkennen van iemands identiteit, zijn positie of waardigheid, in tegenstelling tot zij die van buiten komen, de vreemdelingen of 'de buitenlui' zoals [[Auke van der Woud]] hen noemt in zijn proefschrift uit 1987 ''Het lege land''. Buitenlui vielen op. Hun kledij, hun spraak, hun bagage of handelswaar... alles verraadde hen. Zelfs hun gebaren en hun houding maakte hen herkenbaar. [https://commons.wikimedia.org/wiki/City_wall Tot de industrialisatie begrenst elke stad zich fysiek met een voelbare overgangszone.] . ;Francesco Guicciardini De oorlogskunst en de defensie zijn noodzakelijke ingrediënten als een dorp, een stad of een stadstaat wil blijven bestaan. De Italiaanse staatsman [[Francesco Guicciardini]] (1483–1540) uit [[Florence (stad)|Florence]], zag in zijn dagen hoe kanonnen en vuurkracht aan belang wonnen om een stad te veroveren en schrijft over de interne en externe beveiliging van de Renaissancestad. 'Binnenlandse orde en rechtsregels zijn van weinig nut als de stad met geweld zou worden ingenomen.' Steden konden altijd rekenen op rivalen, klaar om toe te slaan. De republiek Florence was voortdurend in oorlog met naburige steden zoals [[Milaan (stad)|Milaan]], [[Pisa (stad)|Pisa]] en [[Siena (stad)|Siena]]. Veel naburige stadstaten slokte Florence op voordat ze tot rivaal uitgroeiden. Om dit te realiseren tastte de stad diep in haar geldbuidel. [[Huursoldaat|Huurlingen]] vroegen handen vol geld om hun diensten als (kruis)boogschutter, [[lansier]], [[Cavalerie|cavalerist]] of [[Infanterie|infanterist]] ter beschikking te stellen. De Italiaanse stadstaten liepen in deze dagen voorop in de vestingbouw en de bijhorende gevechtstactieken. . ;Poortgeld De tocht van exterieur naar interieur loopt langs de wal, de gracht en de poort. Ze zorgen dat de buitenlui niet onopgemerkt blijven. Hun poortgeld betaald aan de 'poortier' en hun naam in het register bij overnachting in een herberg zorgen ervoor dat ze buiten de gaststad staan, ook al zijn ze binnen. De stad vormde een entiteit en een symbolisch bewustzijn.<ref>AUKE VAN DER WOUT. ''Het lege land. De ruimtelijke orde van Nederland 1798-1848'', Contact, Antwerpen, 1987, p. 308-309.</ref>''The Young Farmer's Manual'' van S. Edwards Todd uit [[1860]] geeft de Amerikaanse kolonisten, zes jaar voor de burgeroorlog en een ruim decennium voor de geboorte van de prikkeldraad raad. 'Het maakt niet uit waar de boerderij zich bevindt, het maakt niet uit wat ze teelt: de eerste, tweede en laatste zorg voor de dagelijkse bedrijfsbezigheden is afrastering, afrastering en nog eens afrastering.'<ref>DICK WITTENBERG. ''Prikkeldraad. Een geschiedenis van goed en kwaad'', Atlas Contact, Antwerpen, 2015, p. 46-47, 52-53.</ref> Het deed hen experimenteren met doornen heggen zoals de [[oranjeappel]]. Er verschenen advertenties die de plant prezen als 'horse high', 'bull strong' en zo nesteldicht dat geen varken er door drong. De nadelen bleven gecamoufleerd: de trage groeitijd, de waterzucht en haar asielfunctie voor insecten, ongedierte en onkruid. [[Jacob Haish]] (1826-1926) uit Duitsland emigreerde naar de V.S. toen hij zes was en zou zich toeleggen op omheiningen, eerst als zadenverkoper van de oranjeappel, later als mede-uitvinder van de prikkeldraad. Hij wist hoe belangrijk afsluitingen waren voor de boeren op de prairie. Het is zoals de journalist [[Dick Wittenberg]], de auteur van 'Prikkeldraad' zegt: dat kon alleen maar in de V.S. worden uitgevonden. [[Bestand:Double-sided ha-ha, Melford Hall, Suffolk.JPG|thumb|550px|Dubbele ha-ha in Suffolk, VK]] . ;Ha-ha Een merkwaardige esthetische 'muur'-constructie is de '''ha-ha''' die in de achttiende eeuw (dus vóór de introductie van afrasteringen) in de Engelse tuin . In dit soort romantische tuinen willen aristocraten wel schapen zien, maar dan enkel in de verte. Hun keutels willen ze op afstand houden. De ha-ha is een constructie die dit toelaat zonder dat er een omheining te zien is. Het gaat om een muur of omheining die verborgen is in een droge gracht. Ook als militaire constructie is de ha-ha bekend. [[Bestand:Aha-garden arch-Dutch.jpg|thumb|550px|Enkelvoudige ha-ha: '''1''' op een helling; '''2''' vlak terrein. De kijker staat telkens links. Richard Sennett: 'De Engelse tuinontwerpers zagen geen conflict tussen het natuurlijke en het kunstmatige, en het kunstmatige hoefde niet meer te zijn dan een doorzichtige truc. Schaapjes graasden bijvoorbeeld in de verte, maar toch kwamen ze nooit dichtbij genoeg om het pad met uitwerpselen te besmeuren. De schaapjes werden met ha-ha's op afstand gehouden: onzichtbare greppels die dienden als omheining.]] . . [[Bestand:Klokklein.jpg|thumb|550px|Kerktorens hebben door hun beschutting en hun uitzicht ook een militaire functie. De 13e-eeuwse luidklok van de kluiskerk te [[Warfhuizen]], een van de oudste van Nederland, waarschuwde de bevolking voor onraad. De klok was de stem van het haantje op de toren (kippen en ganzen helpen vanouds een bij de bewaking van het erf). Klokken zijn kostbare symbolen, gegoten door klokkengieters, die in tijden van oorlog de klokken konden omsmelten en er kanonnen van maken.]] [[Bestand:Ávila_24-8-2002.jpg|thumb|550px|De Spaanse stad [[Ávila]] is sinds 1090 omringd door een stadsmuur van twee en een halve kilometer.]] [[Bestand:Binche_JPG02.jpg|thumb|550px|Dichter bij huis vind je de stad [[Binche]], sinds de veertiende eeuw omringd door deze muur.]] ;Historische hekken en muren weren mensen . * [[Berlijnse muur]] . * [[Chinese muur]] . * [[Gazastrook]] . * [[Grens tussen Mexico en de Verenigde Staten|Mexicaanse grens]] . * [[Israëlische Gazastrookbarrière]] . * [[Israëlische Westoeverbarrière]] . * [[Klaagmuur]] . * [[DMZ Korea|Koreaanse muur]] . * [[Marokkaanse barrière]] . * [[Muren van Belfast]] . * [[Muur van Anastasius]] . * [[Muur van Antoninus]] . * [[Muur van Hadrianus]] . * [[Muur van schande]] . . ;Minder bekend zijn: . * Het hekwerk tussen Turkije en Griekenland; . * Het hekwerk tussen [[Oezbekistan]] en [[Turkmenistan]]; . * Het hekwerk tussen Botswana en Zimbabwe; . * Het hekwerk tussen India en Birma; . * Het hekwerk tussen Maleisië en [[Brunei]]... . . === Avondklok === . De [[avondklok]] of een luide bel, ook wel 'la cloche' kondigt het sluiten van de poorten of het barricaderen van de straten aan. Het woord '[[clochard]]' (wie geen onderdak vindt, of te laat de stad bereikt) kent er zijn oorsprong, net zoals het woord [[passport]]: reizigers die de poort passeren omdat zij over een document beschikten van hogerhand. Grendels en [[Slot (sluiting)|sloten]] schuiven dicht. Kaarsen flakkeren en spetteren, roken en stinken in kleine halfduistere binnenkamers en worden gedoofd. Immers, [[Brand]] ligt op de loer en wapens binnen handbereik. Met een couvrefeu, een bolle aardewerken pot dekt men de vuren af. Voor de biddende en slapende massa begint de kwelling. De onvermijdelijke angst is een overlevingsstrijd: de boer biedt het hoofd aan dieven, soldaten en bestrijdt het onbekende met hardhandig en verbaal geweld. Wapendracht (messen, spiesen, bogen, zwaarden), [[vreemdelingenhaat]] (of is het dorpspatriottisme?) en schunnig taalgebruik, [[magie]] en [[toverij]] maken deel uit van het dagelijks leven als water en brood, de vuiligheid en de stank. Voor spoken, heksen en demonen, voor indringers, dieven en struikrovers, voor plunderaars, kinderlokkers en moordenaars begint ‘a good darkie’, de ideale nacht om te roven, te bezweren en te stelen, om de [[sabbat]] te vieren of te moorden. In deze magische, agrarische, onzekere, gewelddadige en symbolische wereld heeft de mens nauwelijks greep op de dingen en zeker niet op 'de tijd'. Tot diep in de middeleeuwen is er geen klok die de tijd ‘minutieus’ indeelt, er is enkel het gebed: de [[Metten (gebed)|metten]] rond middernacht, het [[Lof_(plechtigheid)|lof]] om drie uur 's morgens, de [[Metten (gebed)|metten]] bij het ochtendgloren, de [[vespers]] om zes uur ’s avonds en de [[completen]] tegen bedtijd. Het zijn de “getijden des daags” zoals de mediëvist [[Johan Huizinga]] het in zijn ‘[[Herfsttij der middeleeuwen]]’ uitdrukt. De zes weekdagen en een rustdag structureren het [[scheppingsverhaal]] en verklaren de weekcycli. Achter die indeling steekt ervaring en observatie van geleerde enkelingen waarvan de ongeschoolde de herkomst nauwelijks kent. De tijdsmeting en de geschiedenis baseren zich op de cyclus. Zon en sterren zijn de wijzers op het uurwerk van de natuur, ze wijzen naar kerkelijke sacramenten, jaarfeesten of heiligendagen. Daardoor heeft de middeleeuwse geschiedenis een praktische component. De geschiedenisstudie beperkt zich tot de lezende en schrijvende elite: adel, geestelijkheid en niet te vergeten de tovenaars of tovenaressen (het begrip heks is van latere oorsprong). Zij verzamelen kennis en beslissen op basis van hun ervaring en hun inzichten (die alleen bij te houden zijn door het geschreven woord) wanneer boeren bijvoorbeeld mogen zaaien of oogsten. . . === KRONIEK === . ==== EERSTE KRONIEK: 12.000 tot de bronstijd ==== . ;11.000 jaar terug . * [[Jericho]] is de oudste, bewoonde stad ter wereld. De permanente bewoning gaat 11.000 jaar terug en begint met een nederzetting met een stenen muur, een toren en ronde woningen van lemen tegels. De stad was vier hectaren groot en cultiveerde graan en vee. . ;10.000 jaar terug . * Begin van de voorgeschiedenis van het schrift: kleitabletten tellen voorraden en fungeren als kalender. . * De [[Holenbeer]] sterft uit. . ;9.400 jaar terug [[Bestand:Catalhöyük, erste Großsiedlung der Menschheit (CC by 4.0).webm|thumb||550px|Animatie van Çatalhöyük. Geloof niet alles uit de animatie. Zo is [[Tell es-Sultan|Jericho]] de oudste gevonden nederzetting en denken andere bronnen dat Çatalhöyük tot 10.000 inwoners telde.]] . De nederzetting Çatalhöyük of Çatal Hüyük ontstaat in het zuiden van [[Centraal-Anatolië]]. Het dorp zal in de loop van het komende millennium uitgroeien tot een oppervlakte van 13 hectare. Rond 8.000 jaar geleden vervalt de site door sociale onenigheid, bodemuitputting en/of migratiestromen uit de ondergelopen gebieden rond de [[Zwarte Zee, overstroming na de ijstijd|Zwarte Zee]]. De stad kent alleen woonhuizen en afvalgronden. Verwijzingen naar de landbouw zijn er niet en gebouwen met een openbare functie, straten of pleinen en een arbeidsdeling zijn er niet. Het betreden van de huizen verloopt via gaten in de de plafonds en met ladders. De bewoners begraven hun doden in het dorp. Van de honderden skeletten die ter plaatse zijn opgegraven, vertoont er geen enkel tekenen van een gewelddadige dood. . ;9.200 jaar terug . * Oudste sporen van de mens in Griekenland. . ;9.100-8000 jaar terug . * In Anatolië is er een snelle bevolkingsgroei in de dorpen: de gezondheid leidt onder de sedentatie. De toenemende zetmeelopname en het tekort aan eiwit leidt tot tandbederf en botinfecties stellen archeologen vast. Handelsnederzettingen brengen hier verandering in. . ; 9.000 jaar terug . * De vroegste bewoning in [[Knossos]] in een neolithisch dorp. . ;8.500 jaar terug . * In het Middellandse Zeegebied en de Balkan begint de sedentatie. . ;8200 jaar terug [[Bestand:Excavations_of_Tell_Sabi_Abyad.jpg|thumb|550px|In Tell Sabi Abyad zijn alle woningen ongeveer even groot en van dezelfde kwaliteit. De inboedel bleef bewaard. Dit wijst op kleine families met een ingewikkelde arbeidsverdeling en samenwerking tussen huishoudens. Archeologen leiden de aanwezigheid af van grazende kuddes, graangewassen, vlas, steenhouwers, eenvoudige metallurgie, handelscontacten en het pottenbakken.]] * Een brand vernietigt het dorp [[Tell Sabi Abyad]] in de Balikh-vallei in Syrië. Het dorp is een hectare groot en beschikt over graanschuren en pakhuizen, kent een administratief archief in de vorm van geometrische kleifiches en miniatuurzegels. . ;8.000 jaar terug . * Ontstaan van de mijnbouw. Op Kreta doen boeren aan landbouw. . * De verbinding tussen de Noordzee en Het Kanaal ontstaat. . ;8.000-7.500 jaar terug . * In Noordwest-Europa start de sedentatie, net als in [[Limburg (Nederland)|Limburg]]. De Neolithische revolutie voltrekt zich er snel. . ;7.000 jaar terug . * Het smelten van de gletsjers stabiliseert, net als de zeespiegel. De zeespiegelstijging in onze streken remt tot 1 à 0,7 centimeter per jaar. De zeespiegel daalt, het debiet van de grote rivieren eveneens, de aanleg van 'kanalen' intensiveert. Steden die hun schaarse middelen het best gebruiken houden stand. Tot nu toe waren de grootste rivieren wild en onvoorspelbaar, gezien de opwarming na de laatste ijstijd. Overstromingsregimes worden voorspelbaarder. Langs de Gele Rivier, de Mississippi, de Tigris, de Eufraat, de Nijl en de Indus (en andere rivieren die we associëren met de vroege beschavingen) ontstaan brede, vruchtbare overstromingsgebieden vol vruchtbaar slip dat niet wegspoelt. Deze gebieden groeien uit tot trekpleister omdat: 1. mensen de delta te bewerken; 2. ze wild en watervogels aantrekt; 3. over een vruchtbare filter beschikt. . * De Afrikaanse domesticatie van de ezel, als werk-, last- en transportdier in de landbouw en in moeilijk toegankelijke streken, is tot op heden historisch onderschat.<ref>RUUD CONENS & ANNET VAN WIECHEN. ''De ezel. Archeologie, geschiedenis, cultuur, kunst, literatuur.'' Conens & van wiechelen, 2014.</ref> . ;6.500 jaar terug . * [[Megalieten]] in [[Carnac]]. . * Vanuit het [[Donaudelta|Donaugebied]] introduceert men de landbouw en de veeteelt tot in onze gewesten. . ;6.000 jaar terug . * Domesticatie van het [[Paard (dier)|paard]]. . * In [[Mesopotamië]] ontstaan uit de landbouwersamenlevingen de eerste stadstaten: [[Oer (Soemer)|Ur]] en [[Uruk]]. . * Eerste mensen in Australië. . ;5.500 jaar terug . * De uitvinding van het [[Wiel (voortbeweging)|wiel]]. Er is een verband met de uitvinding van het schrift en de daling van de waterspiegel (waardoor vervoer over land is aangewezen). . [[Bestand:Ötzi_while_being_constructed_by_the_Kennis_Brothers,_2011_(2).jpg|thumb|550px|[[Oetzi]], een man van circa 45 en 1,60 m lang met 61 [[tatoeage]]'s, is een [[IJsmummie|ijsmummie]] uit de [[Kopertijd]]. Bergbeklimmers vonden hem in [[1991]] in de [[Ötztaler Alpen]]. Hun vondst leverde kennis op over voeding, kleding, uitrusting en bewapening van 5300 jaar geleden. Sinds de Oetzi in [[Bozen (stad)|Bozen]] is tentoongesteld, trekt het museum 300.000 bezoekers per jaar. Met zijn ouderdom zorgde 'Ötzi' voor onwaarschijnlijke info over de Europese prehistorie. Hij is ouder dan de [[piramide van Cheops]] en dan alle andere gletsjermummies. In tegenstelling tot Egyptische mummies is Ötzi samen met zijn kledij en zijn voorwerpen intact. ♠ '''BEELDFRAGMENT OTZI DE IJSMUMMIE'''] ]] ;5.300-5.200 jaar terug . * [[Uruk]] is een stad van tweehonderd hectare, de eerste stad ter wereld en telt tussen de 20 en 50.000 inwoners. Op zijn hoogtepunt is de hoofdstad van de Soemerische beschaving twee keer zo groot als klassiek Athene. Hier is het spijkerschrift uitgevonden. . * De uitvinding van het [[spijkerschrift]] in [[Mesopotamië]] (in Uruk?). Kleitabletten en stenen dienen als drager, bedrukt of gebeiteld. Parallel ontwikkelend de [[Egyptenaren]] hun [[hiërogliefen]]. Voor het eerst in de geschiedenis zijn er geschreven bronnen, bestaande uit duizenden tekens. Enkel een daar toe opgeleide elite (een equivalent van priesters) begrijpt ze. Schrijven gebeurt in tempels en dient veel doelen: boekhouding, voorraadbeheer, gebeurtenissen bijhouden, identificatie, literatuur en communicatie over lange afstanden en doorheen de tijd, wetten... . * Leidt het krassen op kleitabletten tot het krassen op het land, m.a.w. het ploegen? . [[Bestand:Heinrich_Schliemann_(HeidICON_28763)_(cropped).jpg|thumb|550px|De Duitse archeoloog [[Heinrich Schliemann]] (1822-1890) ontdekt in 1871 het oude Troje en geldt als een archeologisch pionier. Hij ontdekte dat aardewerkstijlen een sleutel zijn om tot chronologie te komen.]] ;5.100 jaar terug . * De [[Minoïsche beschaving]] loopt vrijwel parallel met de beschavingen van [[Anatolië]], [[Kanaänitische oudheid|Kanaän]], het [[oude Egypte]], [[Mesopotamië |Mesopotamië]] en de [[Indusvallei]]. Het nooit ontcijferde [[Lineair A]] ontwikkelt zich tijdens de Minoïsche beschaving als eerste Europese schrift. Archeologen hebben het over de Pre-Paleisperiode en die loopt van 5100 tot 1925. . ;5.000 jaar terug . * Dieren trekken een ploeg in Egypte; schapenfok voor wol. . * Eerste koningen, geld en schrift; paleiscultuur en verdedigingswerken. . * Stichting [[Troje]]. . * [[Ötzi]]. . ==== TWEEDE KRONIEK: Bronstijd (5000-3400 jaar terug) ==== . ;5.000-4.500 jaar terug, de smelterijen . Ambachtelijke smelterijen in het [[Midden Oosten]], [[Anatolië]] en op [[Egeïsche Zee|Egeïsche eilanden]] smelten tin of arseen en mengen het met koper. De uitvinding is een harde [[legering]] en heet [[brons]]. Het is sterker dan koper, ideaal voor handwapens, helmen, scheenplaten of de ramstevens voor oorlogsbodems, munten, keukengerief, sculpturen, eenvoudige spiegels... De [[Brons|bronsproductie]] prefereert [[Tin (element)|tin]] in plaats van het giftige arseen. In de beroemde [[Laurion|mijnen van Laurion]] bij [[Athene (stad)|Athene]] is er koper in overvloed, tin niet. Het schaarse tin komt uit de omgeving van [[Cornwall]] en doet grootschalige handelsroutes over land ontstaan tot in de regio [[Badachsjan (provincie)|Badachsjan]] in Afghanistan. Westwaards komen tinlagen voor in [[Bretagne (schiereiland)|Bretagne]], [[Saksen (deelstaat)|Saksen]], het Franse [[Centraal Massief]], op het [[Iberisch schiereiland]] en in Engeland. De handel beperkt zich niet tot tin: andere handelswaren, ideeën, kennis en vaardigheden verspreiden zich mee.<ref>SENNE STARCKX. ''Bron van brons lag bij ons''. In: ''De Standaard'', 17.09.2019, p. D9; GAIA VINCE, vertaald door Rogier van Kappel. ''Vuur, taal, schoonheid, tijd. Hoe culturele evolutie de mens heeft gevormd, Atlas Contact, Antwerpen, 2020, p. 98; ERIC H. CLINE, vertaald door Corrie van den Berg & Carola Kloos. ''1177 v.Chr. Het einde van de beschaving,'' Ambo|Anthos, Amsterdam, 2014, p. 13.</ref> [[Kreta]] treedt toe tot de bronstijd zo'n 4.800 jaar geleden. . . ;De gevolgen van de brons-revolutie . 1. Economisch metalen voorwerpen hebben technische voordelen op benen, stenen en houten voorwerpen die de mens miljoenen jaren gebruikt. Ontbossing gaat sneller, de ploeg zorgt voor meer oogst. . 2. De handelsroutes die voor de bronstijd als bestaan, komen nu echt tot ontwikkeling. . 3. Militair zorgt de ontwikkeling van het zwaard voor slagkracht. . 4. Wie in de aanvangsfase het schaarse brons bezit, verwerft prestige. Vuursteen is makkelijk verkrijgbaar, brons niet. Vroege bronzen voorwerpen zijn vaak prestigestukken die men nauwelijks gebruikt - net zoals sommigen vandaag hun dure auto's uitstallen op de oprit in plaats van die te gebruiken. Status dus. . 5. Handelaars, smeden en andere metaalbewerkers staan hoog op de maatschappelijke ladder omwille van de complexiteit van hun beroep en de vraag naar hun producten. Hun beschermende kleding tegen brandwonden vraagt specialisatie: leren schorten en handschoenen, hun gereedschap eveneens: lange tangen en hamers. De werkplaats (de smesse) is zo ingericht dat het vuur en de blaasbalg op een veilige afstand van de werkbank staan. Hun kennis geven ze door van generatie op generatie. In sommige culturen geloven smeden in beschermende rituelen tegen ongeluk. Smeden nemen maatregelen tegen diefstal en moeten zich meer dan andere beroepsgroepen beschermen. Smederijen in het centrum bij andere ambachten maken sociale controle mogelijk, andere smederijen hadden een meer geheim karakter. Ze maken zelf hun sloten en wapens.<ref>HERMAN CLERINX. ''Kelten en de lage landen.'' Davidsfonds, Leuven, 2005, p. 88-91.</ref> 4.500 jaar terug verspreidt brons zich dankzij handel in West- en Noord-Europa. . . ;Minoïsche of Kretenzische periode [[File:Antwerpen Monument Schelde Vrij 2437.jpg||thumb|550px|In Antwerpen is '''Schelde Vrij''' een monument op de [[Marnixplaats]], ontworpen door vier kunstenaars en in 1883 opgeleverd. In 1863 kwam er een einde aan de '[[Sluiting van de Schelde]]', die sinds 1587 tijdens de [[Tachtigjarige Oorlog]] door de [[Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden]] was ingesteld. Het afkopen van de Scheldetol in 1863 gaf in 1873 de aanleiding tot een wedstrijd voor een monument. Het monument is twintig meter hoog en beslaat een oppervlak van 15,5 bij 15,5 meter. Op een piramidevorm staat een vierkante sokkel met aan elke zijde watergoden die water spuwen door de gebroken ketting van de Schelde. Boven elk masker zit een medaillon: aan de noordzijde staat de vermelding 'Door de stad Antwerpen opgericht 1883', de teksten op de andere zijden vermelden relevante personen: minister [[Charles Rogier|Karel Rogier]], baron [[Auguste Lambermont]] en burgemeester [[Filips van Marnix van Sint-Aldegonde]]. Op de sokkel staat een obelisk, een naakte vrouw schrijft '1863 Schelde vrij'. De obelisk bevat de portretten van Rogier, Lambermont en Sint-Aldegonde; aan de bovenzijde steekt de boeg van een schip aan weerszijden uit de obelisk. Op de obelisk staat een beeldengroep van zeven meter hoog. Deze bestaat uit de zeegod [[Neptunus (mythologie)|Neptunus]] met drietand, geflankeerd door de god van de handel [[Mercurius (mythologie)|Mercurius]] (die ook op het Kortrijkse belfort te zien is) en de stedenmaagd.]] . De bronstijd gaat samen met de Minoïsche periode op [[Kreta]] en die is op haar hoogtepunt rond 3.500 jaar terug. Twee steden zijn van belang: [[Knossos]] en [[Faistos]]. Hun paleizen zijn het centrum voor de omliggende gebieden. Paleizen zijn een betere omschrijving dan 'steden'. Het eiland ontwikkelt zich tot een gecompliceerde en luxueuze neolithische maatschappij. Dorpen zijn er niet, wel steden vol villa's en paleizen met twee tot drie woonlagen. Havens, aquaducten, irrigatiesystemen, riolen, latrines, badhuizen, wegen, tempels en begraafplekken. Het niet versterkte eiland beschikt over wapens en mogelijk een klasse van krijgers en leeft 1.500 jaar in vrede. Het verval komt omstreeks 1.200 V.C. Dat weten we uit archeologische bronnen. Wat veel minder zeker is, is dat de Minoïsche cultuur genoemd is naar [[Minos|Koning Minos]], een legendarische figuur en de zoon van [[Zeus]] en [[Europa (mythologie)|Europa]]. Hij huwde [[Pasiphaë]]. Eén van hun kinderen draagt de naam [[Ariadne (mythologie)|Ariadne]]. Minos regeerde Kreta wijs en rechtvaardig en verdeelde het eiland in drie delen met hoofdsteden in [[Knossos]], [[Phaistos]] en Kydonia (?). Kreta beschikt over troeven: vruchtbare akkers brengen olijven, graan en druiven. De landbouwoverschotten bewaren ze in kelders en drijven ze handel met Egypte en Afrika en de eilanden in de Egeïsche zee. De [[Kretenzische wilde geit|Kri-kri geit]] is een specialiteit en er is de handel in ertsen: koper, tin, goud en zilver ruilen ze om werktuigen en sieraden te maken. De gunstige ligging maakt het eiland tot een kruispunt van culturen. De Kretenzers beheersen de Middellandse-zee als een [[thalassocratie]]. Dat is een [[Oudgrieks]]e samentrekking. {{Polytonic|Θαλασσοκρατία}} / thalassokratía verwijst naar {{Polytonic|θάλασσα}} / thálassa (« zee ») en {{Polytonic|κρατείν}} / krateín (« macht hebben over, heersen »). Het duidt een maatschappij aan met macht op [[zee]]. Essentieel voor een thalassocratie was een [[vloot]], die zowel een [[handel (economie)|handels]]- als piraten of oorlogsvloot. Het [[antoniem]] van thalassocratie is [[tellurocratie]], een landinwaarts gerichte macht. De [[Minoïsche beschaving]] op [[Kreta]] isde eerste thalassocratie van de [[westerse wereld]]. De kleitabletten zijn niet ontcijferd. Zeker dat de Minoïsche paleizen een uitgebreid handelsnetwerk hadden in het [[Egeïsche Zee]]gebied. Een andere vroege thalassocratie is die van de [[Feniciërs]] in [[Tyrus]], [[Sidon]] en de kolonie van Tyrus [[Carthago]]. . Het beroemdste verhaal is dat van het labyrint dat hij laat bouwen om de Minotaurus, een wezen dat half mens en half stier, op te sluiten. De Minotaurus was het resultaat van een straf van de zeegod Poseidon, omdat Minos een stier die hij had moeten offeren, had gehouden. Minos vraagt [[Poseidon (mythologie)|Poseidon]] ten teken dat hij een rechtmatig heerser is. Poseidon stuurt hem een prachtige witte stier, met de voorwaarde dat [[Minos]] deze offert. Minos houdt de stier voor zich en Poseidon raakt boos. Als straf zorgt Poseidon dat Minos’ vrouw verliefd raakt op de stier. De architect [[Daedalus (mythologie)|Daedalus]] bouwt een holle houten koe zodat Pasiphaë gemeenschap kan hebben met de stier. Ze bevalt van de Minotaurus, een wezen met een mannenlijf en een stierenkop. De Minotaurus blijkt een gevaarlijk wezen en Daedalus bouwt een labyrint als gevangenis onder het paleis van [[Knossos]]. Elke Griekse stad diende om de negen jaar zeven jongens en zeven meisjes naar Kreta te sturen als offer voor de Minotaurus. Theseus, de prins van Athene maakt een einde aan deze offers. Hij gaat vrijwillig mee met de volgende groep offers. Ariadne, Minos' dochter raakt verliefd op hem, geeft hem een zwaard en een kluwen wol, [[draad van Ariadne|de draad van Ariadne]]. Die helpt Theseus om zijn weg terug te vinden nadat hij de Minotaurus doodde. . <gallery widths="155" heights="190"> Bestand:Minoan fresco, showing a fleet and settlement Akrotiri.jpg|thumb|475px|Deze Minoïsche fresco verwijst naar de Minoïsche thalassocratie. Bestand:Tondo Minotaur London E4 MAN.jpg|thumb|Minotauros Bestand:Kylix Theseus Minotauros Louvre F83.jpg|thumb|Theseus tegen de Minotauros Bestand:Theseus Minotaur Mosaic.jpg|thumb|Theseus in het Labyrint tegen de Minotauros Bestand:GeorgeF.Watts-Minotauros.png|thumb|George Frederic Watts <br> The Minotaur Bestand:Minosse.jpg|Koning Minos zittend op een draak. Detail of the Monument to Dante in Trento by Cesare Zocchi Bestand:Lateran Poseidon.jpg|thumb|Marmeren kopie van een bronzen origineel van [[Lysippus van Sicyon|Lysippos]], dat op de isthmus van Korinthe stond ([[Vaticaanse musea]]) Bestand:Paestum BW 2013-05-17 15-01-57.jpg|thumb|left|Tempel van Poseidon in de Dorische kolonie [[Paestum|Poseidonia]]. Bestand:SNGANS 606.jpg|thumb|Zilveren ''nomos'' of ''[[stater]]'' van Poseidonia met aan de voorzijde Poseidon die zijn drietand heft in zijn rechthand met een ''[[chlamys]]'' over zijn beide armen gedrapeerd en in de [[legende (numismatiek)|legende]] ΠΟΜ (= ΠΟΣ) en een [[incuse]] versie aan de keerzijde (ca. 530-500 v.Chr.).<u>'''Bron:'''</u> [http://www.cngcoins.com/ CNGCoins]. Bestand:Sea thiasos Amphitrite Poseidon Glyptothek Munich 239 front n3.jpg|thumb|Zee[[thiasos]] voor het huwelijk van Poseidon en Amphitrite, die in een huwelijkswagen zitten getrokken door musicerende Tritons (detail van het zogenaamde "altaar van Domitius Ahenobarbus", 2e helft 2e eeuw n.Chr.). Bestand:NAMA Poséidon.jpg|thumb|left|De [[Poseidon van Artemision]] ([[Nationaal Archeologisch Museum van Athene]]). [[Bestand:Marnixplaats vanuit de Geuzenstraat.jpg|miniatuur|De Marnixplaats]] [[Bestand:Antwerpen Schelde Vrij 17-10-2022 12-13-38.jpg|miniatuur|Monument Schelde Vrij]] </gallery> . ;4800 jaar terug . * In [[Mesopotamië]] ontstaan [[monarchie|monarchieën]]. Steden - die al sinds het vierde en derde millennium bestaan, ommuren zich en voorzien zich van gewapende milities. Er komen paleizen, koninklijke inscripties en aristocratische begrafenissen.<ref>DAVID GRAEBER & DAVID WENGROW, vertaald door Rogier van Kappel en Bart Gravendaal. ''Het begin van alles. Een nieuwe geschiedenis van de mensheid'', Maven, Amsterdam, 2022, p. 328.</ref> . ;4.600 jaar terug . * De stad [[Mohenjodaro]] in Pakistan (Hindi:मोएन-जोदड़ो) uit de Indusbeschaving ontstaat. 3.700 jaar geleden wordt de stad verlaten. . * De Egyptenaren kweken bijen. . ;4500 jaar terug . * Tamme ezels voor het eerst in Europa en Azië. . ;4.300 jaar terug . * [[Stonehenge]]. Is dit een observatorium om de beweging van de maan en de sterren en de zon te registreren? De bouwers zijn ervaren architecten, wiskundigen en astronomen. De positie van de stenen zorgen ervoor dat de hoofdas bij de zomerzonnewende in één lijn staat met de zonsopgang. . ;4.300-2.300 jaar terug . * Vuursteenmijnen in [[Spiennes]] in [[Henegouwen]] ontginnen [[silex]] om bijlen en klingen te maken. Half-afgewerkte werktuigen uit deze mijn zijn tot vijftig kilometer ver te vonden. Verderop tot 160 kilometer zijn enkel afgewerkte producten te vinden. Deze groeven zijn opgemerkt door arbeiders in 1842, het blootleggen gebeurde in 1867 (bij de aanleg van het spoor tussen [[Frameries]] en [[Chimay (stad)|Chimay]]) en de opgravingen in 1889 en 1912. In de buurt zijn er sporen van een omheind neolithisch dorp. Deze prehistorische mijnen ([[Michelsbergcultuur]]) staan op de [[UNESCO]] [[Werelderfgoedlijst]]. . ;4.250 jaar terug . * Het [[Akkadische rijk]] van [[Sargon van Akkad|Sargon]] is het eerste keizerrijk. . ;4.000 jaar terug . * De [[Mammoeten]] sterven uit. . * De [[Bronstijd]] start in onze streken - elders is die al een [[millennium]] bezig. . * In Griekenland start de [[Midden-Helladisch]] periode tot 3.550 jaar geleden. Mannelijke goden vervangen de vrouwelijke, dat is een trend in de hele Westerse wereld. Op het onversterkte Kreta start de Midden-Minoïsche periode of de eerste paleistijd (2.000-1.700 V.C.) die zich kenmerkt door een centraal bestuur. Communicatie gebeurt met [[Hiëroglief|hiëroglyfen]] en het tot nu toe niet ontcijferde [[Lineair A]]. De hoofdstad Knossos telt 100.000 inwoners. De oudst geplaveide weg (van Europa) verbindt de stad met havens. De stadswegen zijn geplaveid. De huizen laten privacy toe, hebben een natuurlijke lichtinval en zijn omringd door tuinen. Sporen van armoede zijn er niet te vinden. Wandschilderijen tonen dieren en planten en afbeeldingen met priesteressen (op de voorgrond) die slangen en vlinders in hun handen hebben. Mannen assisteren hen op de achtergrond. Jonge vrouwen en mannen springen over stieren, een sport waarbij iemand de hoorns van de stier grijpt, een ander een salto maakt over de stier en opgevangen wordt door een derde. Dames dragen sieraden, een jasje dat de borsten vrijlaat, een lange rok van schapenleer en een metalen gordel om de middel. Het mannenkostuum accentueert de penis. Beide geslachten hebben lang haar. Vrouwen werken op het land of zijn kapitein op een boot, ze mennen paarden en jagen. . ;3950 jaar terug . * Oude paleisperiode start op en rond Kreta. Deze periode duurt tot 1725 VC. . ;3.750 jaar terug . * Op Kreta start de nieuwe of de tweede paleisperiode. Die duurt tot ca. 1.400 V.C. . ;3.700 tot 3.500 jaar terug . * In [[India]] komen de [[nomaden]] van het Iraanse plateau aan en installeren er de wortels van het [[hindoeïsme]]. . [[Bestand:Louisiana_-_Poverty_Point_-_Karte_(English_version).png|thumb|550px|♣ '''3.700 jaar terug.''' Als in Eurazië de eerste steden ontstaan, ontwikkelen Amerikaanse jagers-verzamelaars bij [[Poverty Point]] (nu in de staat [[Louisiana (staat)|Louisiana]]) een megalomaan en monumentaal aardwerk dat op een reusachtig amfitheater lijkt. De omgeving is voedselrijk, stenen zijn er niet. Een toestroom van ornamenten en bulkgoederen, ze leggen soms honderd kilometer af, begeleidt het bouwproject. De wapens, vaten, vuurstenen, gewichtjes, decoratieve [[klei]] en [[Pijp (rookgerei)|pijpen]], [[Kraal (versiering)|kralen]], [[Talk (mineraal)|speksteen]], [[hematiet]]en, [[hanger]]s en koperwerk, [[keramiek]], [[aardewerk]], gereedschap uit [[Been (materiaal)|been]], kwartskristal, pijlen en allerlei speerpunten in evenveel kleuren die de archeologen hier vinden, zijn niet ter plekke geproduceerd. Ze zijn aangevoerd langs de benedenloop van de [[Mississippi (rivier)|Mississippi]]. Sporen van activiteit op [[Poverty Point]] gaan 13.000 jaar terug. Geleidelijk groeit de plek uit tot een 'seizoenmetropool' van jager-verzamelaars met stedelijke functies. Ontbreken: permanente sedentatie, gebouwen, begrafenisrituelen, een boerenleven of geschreven bronnen. Of Poverty Point een textiel-handelscentrum was, is moeilijk te achterhalen. Wat de heilige geometrie wel bewijst is de aanwezigheid van kennis: astronomie, kalender- en meetsystemen, mythologie, [[Numerologie|numerologisch]], wiskunde, bouwtechniek en 'arbeidsethos'. Een miljoen kubiek grond transformeren tot een gecultiveerd gebied zo groot als een Mesopotamische stadstaat, vraagt een samenwerking van honderden, misschien wel duizend groepen jagers-verzamelaars, enorme mensenaantallen dus die een strikt arbeidsregime vooruitziend ondergaan. Rituelen en liederen, dansen en beelden hebben het project en de kennisuitwisseling wellicht ondersteund. Tegenwoordig is Poverty Point werelderfgoed dat de landschapsverandering en de monumentale grondwerken van jager-verzamelaars illustreert. De zes concentrische half-elliptische heuvelruggen en de paalcirkels in het centrale plein zijn uniek. Net zoals [[Göbekli Tepe]], [[Hopewellcultuur|Hopewell]], Sannai Maruyama en [[Stonehenge]] komt dit prehistorisch bouwproject nauwelijks voor in de stedenbouwkundige geschiedenis.<ref>DAVID GRAEBER & DAVID WENGROW, vertaald door Rogier van Kappel en Bart Gravendaal. ''Het begin van alles. Een nieuwe geschiedenis van de mensheid,'' Maven, Amsterdam, 2022, p. 159 ev.</ref>]] . ;3550 jaar terug . * Handel op aanzienlijke schaal in rond de Middellandse zee. . * De havenstad [[Ugarit]] aan de Syrische kust beschermt de kooplui tegen diefstal. Wetten bepalen wanneer hun schepen beter niet binnenvaren. . ;3.500 jaar terug . * ♣ Egypte tuiniert. Een graftombe toont een farao en zijn vrouw die een tuin bezichtigen. Opgravingen bewijzen de aanwezigheid van tuinen.<ref>PENELOPE LIVELY, vertaald door Nadia Ramer. ''Leven in de tuin.'' De Geus, Amsterdam, 2019, p. 40.</ref> . * Domesticatie van de kip in Zuidoost-Azië. Het dier zoekt de mens op omwille van de rijst- en gierstkorrels.<ref>Geen auteur. ''Voorouder van kip kwam veel later dan gedacht uit de bossen om bij de mens te gaan wonen.'' In: ''De Morgen'', 10.06.2022, p. 2.</ref> . * Schepen met tinbaren uit Zuid West Engeland vergaan voor de kust van [[Haifa]]. Deze archeologische ontdekkingen tonen een bloeiend handelsnetwerk tussen [[Cornwall]] en de Middellandse zee. De ineenstorting van het [[Hettieten|Hettitische rijk]] in het Oosten zou hiermee verband houden.<ref>SENNE STARCKX. ''Bron van brons lag bij ons''. In: ''De Standaard'', 17.09.2019, p. D9.</ref> We zijn in de Midden bronstijd, die zich kenmerkt door de opkomst en ontwikkeling van het zwaard en de strijdwagen. . * De Kretenzische beschaving houdt op te bestaan volgens sommige bronnen tussen 1.500 en 1.400 V.C. De [[Mycene|Myceners]] nemen in 1.450 de controle over het eiland over. . ==== DERDE KRONIEK: Donkere eeuwen na een eruptie? De val van Troje==== . ;3.400 jaar terug (1.628 v.C) . * Dit is de late bronstijd. Elites domineren en tonen hun status met mantelspelden, harnassen en helmen en [[Mesopotamië]] ontwikkelt energie uit [[watermolen|waterschoepraderen]]. Mycene gebruikt het [[lineair B]], een vroeg schriftsysteem voor administratie op kleitabletten. Hun cultuurgebied strekt zich uit tot in India en er zijn internationale contacten tussen Minoërs, Myceners, Hittieten, Assyriërs, Babyloniërs, Mitanniërs, Kanaänieten, Cyprioten en Egyptenaren. Dit soort kosmopolitisme is uniek in de wereldgeschiedenis en zal waarschijnlijk het abrupte einde betekenen van de bronstijd omstreeks 1.200 V.C. In 1177 V.C. zijn deze culturen zo verweven en afhankelijk dat ze 'elkaar wel moesten meeslepen in hun val, toen de bloeiende beschavingen één voor één ten onder gingen door mensenhand, door natuurrampen of door een dodelijke combinatie' schrijft Eric H. Cline.<ref>Zie p. 217.</ref> Of is het de vulkaanuitbarsting van de Thera op [[Santorini]] die [[Knossos]] teistert en een definitief einde maakt aan de [[Minoïsche beschaving|Menoïsche]] beschaving? De vulkaan blaast omstreeks 1.628 V.C. zestig kubieke kilometer puin in de lucht. Stof schermt het zonlicht af, de zwaveldioxide veroorzaakt zure regens en jaagt volkeren op de vlucht. Het is moeilijk te geloven dat er een verband is met de gebeurtenissen omstreeks 1177 V.C. Omstreeks 1.477 V.C. geeft farao [[Thoetmosis III|Thoetmoses III]] nog Minoïsche kunstenaars de opdracht om fresco's te maken in zijn paleis dat hij in Peru-nefer in de Nijldelta van Beneden-Egypte laat bouwen. Ze schilderen iets wat nog nooit in Egypte was te zien: taferelen van mannen die over stieren springen. Het einde van de bronstijd is nog veraf. Omstreeks 1.400 V.C. koloniseren de Myceners de regio rond [[Milete]] en de [[Anatolië|Anatolische bodem]]. Deze eeuw en de komende is een bloeiperiode voor Mycene. Hun paleizen op het Griekse vasteland, de bruggen, de drainage- en weginfrastructuur zijn ongezien. In de vlakte van Argos verbinden wegen dorpen en steden met Mycene. . Wat 476 is voor de val van het West-Romeinse rijk, is 1177 V.C. voor de bronstijd: een eindpunt en de overgang naar de ijzertijd. De inwoners van de klassieke wereld spreken over de [[Hyksos]], de barbaarse en mysterieuze zeevolken die voor een economische neergang van eeuwen zorgen. Wellicht zijn het klimaatvluchtelingen. In deze jaren plunderen en verwoesten ze alle steden. Het machtige Egypte met natuurlijke verdedigingslinies van zee en woestijn ontkomt niet, de [[Hettieten]] kwijnen weg. De Myceense beschaving in Griekenland raakt verwoest, er is brandschatting en Griekenland gaat failliet. Lijken worden niet begraven, overlevenden trekken naar afgelegen valleien of beschermde heuveltoppen. De Griekse bevolking verandert van samenstelling. De [[Doriërs]] - de zonen van [[Hercules (mythologie)|Hercules]] - trekken vanuit de Balkan naar het zuiden en nemen delen van de [[Peloponnesos]] in bezit. Ze stichten de stad [[Argos (stad)|Argos]] en later identificeren de Spartanen zich graag met deze stam. Andere Grieken gaan zich identificeren met de [[Ioniërs]] en de [[Acadië|Arcadiërs]]. De chaos verstoort de handelsroutes voor de bronsproductie tussen Cornwall en Afghanistan. Er zijn opstanden in Syrië, de Perzen zijn op oorlogspad, waar nu Irak is, is het een puinhoop. Dit is een keerpunt in de geschiedenis: het bronzen tijdperk houdt op te bestaan. Dit is het einde van de Bronstijd. De kennis van het brons en hoe het te maken gaat verloren. Historici spreken hier van de duisterE periode en de overgang van de prehistorie naar de ARCHAÏSCHE PERIODE. In enkele decennia vallen de rijken van de Troje en Babylon.<ref>ERIC H. CLINE, vertaald door Corrie van den Berg & Carola Kloos. ''1177 V.CHR. Het einde van de beschaving'' Ambo|Anthos, Amsterdam, 2014; MARILN FRENCH. ''Een vrouwelijke geschiedenis van de wereld.'' Meulenhof|Kritak, Amsterdam, 1995, p. 43-46; PHILIP MATYSZAK. ''Grieken. Hoe een cultuur zich over de wereld verspreidde,'' Athenaeum - Polak & Van Gennep, Amsterdam, 2018, p. 23-26.</ref> . Later zoeken mensen actief naar een alternatief voor het brons. Daarover schrijft Gaia Vince: 'En dat vonden ze overal om zich heen - vrijwel elke steen bevat wel wat ijzer; het is het meest democratische metaal dat er is. Zo begon de ijzertijd en die duurt tot op heden voort.'<ref>GAIA VINCE, vertaald door Rogier van Kappel. ''Vuur, taal, schoonheid, tijd. Hoe culturele evolutie de mens heeft gevormd, Atlas Contact, Antwerpen, 2020, p. 99.</ref> De ijzertijd begint rond 1200 v.Chr. in het oostelijke Middellandse Zeegebied, zoals in Griekenland, de Levant en Anatolië. In Midden-Europa begint die rond 800 V.C. In de Lage Landen rond 700 V.C. . Natuurrampen, een reeks aardbevingen en invasies doen de Grieken leven tussen de vroege ruïnes van hun bloeiende beschaving. Lezen en schrijven kunnen ze niet langer. Als de nevel van de donkere periode verdwijnt, hebben de Grieken zich uitgezaaid tot in Klein-Azië, de Zwarte zee en in de Egeïsche eilanden, Sicilië en Zuid-Italië. Er zijn honderden Griekse koloniën tot op het Iberisch schiereiland. Napels is Nea Polis, de nieuwe stad en het Franse Massalia kennen we nu als Marseille. Ze vormen 'een Griekse zoom op een barbaarse mantel' schreef Cicero in [[De re publica]]. Hierbij liepen ze voorop in het uitdragen van hun cultuur en handel langs de kusten van de Middellandse zee. Het zorgt ervoor dat de Griekse beschaving een gebied omvat van duizenden kilometers: Syrië, Egypte en Babylonië zijn Grieks. [[Herodotus]], [[Euclides van Alexandrië|Euclides]], [[Pythagoras]] en [[Archimedes]] komen zelden of nooit in het huidige Griekenland. [[Plato]] vergelijkt de Griekse steden met 'kikkers om een vijver' die op het gepaste moment met hun tong een vlieg uit de lucht halen en omzichtig wachten voor ze springen. De Grieken, geleerd om te gaan met rampspoed, kiezen eerst een eiland voor de kust waar ze een versterkte basis maken. Daarna doen ze zaken met de locals. Eenmaal ze elkaar gewoon zijn, komt er een nederzetting op het vasteland en het eiland dient als een appel voor de dorst. Vanaf hier rekenen we in eeuwen en jaren voor en na Christus. . ;1.274 jaar V.C. . * ♣ Het [[Verdrag van Kadesh]] - het Eeuwige verdrag - gesloten tussen de [[Hettitisch|Hettiten]] en Egypte is een vroeg voorbeeld dat (in vage termen) de invloedssfeer van twee strijdende partijen bepaalt. Gaandeweg krijgen grenzen een gedetailleerdere omschrijvingen in [[Verdrag|verdragen]]. Het Zilveren of Eeuwige Verdrag is een akkoord tussen het oude Egypte en de Hettieten. Hun botsing leidde tot de slag bij Kadesh, waarbij Ramses II de grootste verliezen telde. . ;1.250 V.C. [[Bestand:Lion Gate Mykene with Wilhelm Dörpfeld 1891.jpg|thumb|550px|Leeuwenpoort in de 19e eeuw met [[Heinrich Schliemann]] en [[Wilhelm Dörpfeld]]]] De [[Leeuwenpoort (Mycene)|Leeuwenpoort]] geeft toegang tot de citadel van Mycene. De compositie is waarschijnlijk ontleend aan voorbeelden van de Hettieten. Twee leeuwinnen (hun koppen die de bezoeker recht aankeken zijn verdwenen) zijn het wapen van de Myceense dynastie. De zuil op het altaar symboliseert het paleis. . ;1.200 V.C . * In de late 13de eeuw is er de verwoesting van de Myceense paleizen en omstreeks 1.200 belegert een Griekse liga van krijgers en koningen de [[Trojaanse Oorlog|stad Troje (nu Turkije)]] waarna Troje valt. In de Ilias beschrijft [[Homerus|Homeros]] - zo'n vier eeuwen later de laatste weken van het conflict. Een nieuwe technologie stelt hem daartoe in staat: het [[Grieks alfabet|Griekse alfabet]]. Het epos begint met de wrok van de Griekse held Achilles, die boos is op [[Agamemnon (mythologie)|Agamemnon]] omdat deze hem zijn krijgsbuit, [[Briseïs]], heeft afgenomen. Als Achilles weigert te vechten leidt dit tot grote verliezen voor de Grieken. Volgens de mythologie begint de oorlog met een conflict tussen drie godinnen: [[Hera]], [[Athena]] en [[Aphrodite]] tijdens een huwelijksfeest, waar de godin van de twist, [[Eris (mythologie)|Eris]] een gouden appel met de inscriptie “voor de mooiste” op de tafel legt. De drie godinnen claimen de appel en Zeus besluit dat [[Paris (mythologie)|Paris]], de [[Trojaanse Oorlog|Trojaanse]] prins, zal oordelen wie de mooiste is. Hera belooft hem macht, Athena wijsheid en roem, en Aphrodite de liefde van de mooiste vrouw ter wereld: Helena. Paris kiest Aphrodite met als gevolg dat Helena, de vrouw van de Spartaanse koning verliefd wordt op Paris en met hem meegaat naar Troje. Dit leidt tot de woede van de Spartaanse koning [[Menelaüs|Menelaos]], die met zijn broer [[Agamemnon (mythologie)|Agamemnon]] en helden zoals [[Odysseus]] en Achilles een expeditie organiseert om Helena terug te halen. Het resulteert in tien jaar oorlog. Na tien jaar van vruchteloze belegering bedenkt Odysseus een list. Een gigantisch houten paard waarin een groep Grieken zich verstopt geven ze na een zogezegde overgeven aan de stad. De Grieken doen alsof ze de belegering opgeven en varen weg. Het paard is geschenk aan de Athena, om hun veilige terugkeer te garanderen. De Griekse soldaat Sinon blijft en vertelt de Trojanen dat het paard een offer is. Het binnenhalen zal hen de gunst van Athena brengen. Die nacht komen de Grieken uit het paard, openen de stadspoorten voor het teruggekeerde leger en veroveren Troje. Achilles vindt de dood door een pijl van Paris die hem in zijn hiel treft. Dit was zijn enige kwetsbare plek, omdat zijn moeder hem als baby in een rivier dompelde om hem onkwetsbaar te maken terwijl ze hem bij de hiel vasthield. In sommige versies helpt [[Apollo (Griekse mythologie)|Apollo]] Paris de pijl te richten. De term “achilleshiel” is sindsdien een metafoor voor een fatale zwakte, ondanks algehele kracht. 'De Illias is een orgie van moord en doodslag' schrijft Bettany Hughes in ''De schone Helena''.<ref>BETTANY HUGHES. ''De schone Helena. De biografie van Helena van Troje, de vrouw voor wie duizend schepen uitvoeren'', Mouria, Amsterdam, 2006, p. 259-260.</ref> 'Homerus' poëzie paart hartverscheurende gedichten aan plezier in de details van dood en lijden. Het lezen kan beangstigend zijn. In een lange verhalende scène die een aantal papyrus- of perkamentbladen moet hebben gevuld, baant de Griek [[Diomedes (Argos)|Diomedes]] zich een weg door de Trojaanse gelederen: ''De eerste werd boven de tepel geraakt met het brons van de speerpunt, de ander in 't sleutelbeen, dicht bij de schouder, waar hem zijn zwaard en houw gaf zo hard dat zijn schouder van nek en rug werd geslagen.'' Meer dan honderd regels gaat de slachting voort... ''Zo sprak de held en hij wierp. Het wapen, gestuurd door Athene, raakte zijn neus bij het oog en doorboorde zijn blinkende tanden. 't Onzacht brond van de speer, de tong bij de wortel verscheurend, schoot naar omlaag en kwam er bij zijn kin weer naar buiten.'' De beenderen uit de late bronstijd steunen Homerus' stelling dat er veel manieren zijn om in gewapende strijd te sneuvelen. Uit forensisch onderzoek blijken de verschrikkelijke verwondingen die Anatoliërs en Grieken uit de bronstijd hebben opgelopen.' . . . . ;Kijken <gallery widths="155" heights="190"> File:Ursus_spelaeus_Sergiodlarosa.jpg|De Holenbeer sterft tienduizend jaar geleden uit. File:WLANL_-_thedogg_-_Mammoet_(2).jpg|De [[Mammoeten|Mammoet]] sterft vierduizend jaar geleden uit. File:Homo_floresiensis.jpg|Niet alle mensensoorten overleven de laatste IJstijd. Van de Homo Floresiensis (de "Hobbit") zijn acht skeletten en één schedel ontdekt. De soort werd niet groter dan 1 meter. File:John_Constable_Stonehenge.jpg|[[Stonehenge]] (2.300 VC.) door [[John Constable]] in 1835. Bestand:Poignard 0.188.1 2 fond.jpg|Neolitische dolk, ca. 1.800 VC. Bestand:Préforme de hache 223.1 (5).jpg|Neolitische bijl File:Ice_age_fauna_of_northern_Spain_-_Mauricio_Antón.jpg|[[Megafauna]] van het late [[Pleistoceen]]. File:Ursus_spelaeus_Sergiodlarosa.jpg|De [[Holenbeer]] stierf tienduizend jaar geleden uit. Bestand:Wheel Iran.jpg|[[Wiel]], uit het 2de millennium voor Christus. File:WLANL_-_thedogg_-_Mammoet_(2).jpg|De [[Mammoeten|Mammoet]] hield het langer dan de [[Holenbeer]] vol en stierf vierduizend jaar geleden uit. File:John_Constable_Stonehenge.jpg|[[Stonehenge]] (2.300 VC.) door [[John Constable]] in [[1835]]. Bestand:Poignard 0.188.1 2 fond.jpg|Neolitische dolk, ca. 1.800 vC. Bestand:Préforme de hache 223.1 (5).jpg|Neolitische bijl Bestand:Vruchtbare sikkel.svg|De uitbreiding van de '[[Vruchtbare Sikkel]]' Bestand:Vruchtbare sikkel.JPG|Situering van de 'Vruchtbare Sikkel' Bestand:Berlin_Wall_(June_1989).jpg Bestand:Great_wall_of_china-mutianyu_4.JPG Bestand:Hadrian's_wall_at_Greenhead_Lough.jpg Bestand:Carcassonne_2.jpg Bestand:Gambian_village.jpg </gallery> . . = '''EXAMEN''' = . == A-vragen == . Leg uit, wie of wat zijn: (S&V).Homo erectus, Homo sapiens, Lucy in the Sky with Diamonds, Lucy, Neanderthaler, Neolitische revolutie, Pleistoceen, Prometheus, Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band, The Beatles, vuurdomesticatie, Vruchtbare sikkel, A good darkie, angst, avondklok, Berlijnse muur, Chinese muur, clochard, decaloog, domesticatie, Gazastrook, grens tussen Mexico en de Verenigde Staten, jager-verzamelaar, klimaatsverandering, muur van Hadrianus, neolitische revolutie, Oetzi, piramide van Maslow, tijdsmeting, wilde granen, Martin Caparros, Thomas Maltus, kalender, [[Jonathan Swift]], ijsduivels, ijsheiligen, gulzigheid. . . == B-vragen == . * (S&V).Hoe onderscheiden mensachtigen zich van de mensaap? . * (S&V).Rangschik chronologisch en vertel wat je weet over: Oetzi, pijl en boog, de vuurdomesticatie, Lucy, Homo erectus, Neolithische revolutie. . * (S&V).Leg uit. De vuurdomesticatie kent een lange voorgeschiedenis. Wat zijn de gevolgen van de vuurdomesticatie? . * (S&V).Leg uit: Abram de Swaan noemt zes belangrijke voorwaarden die het veilig sedentair overleven tot een sociaal gegeven maken en komt hiermee in de buurt van de Piramide van Maslow. . * (S&V).Leg uit: Wat is het belang van klokken en kalenders? Wat weet je over de Zimmertoren of de Kalendersteen van de Azteken? . * (S&V).Leg uit: Hoe paradoxaal ook, de toenemende beheersing van vuur en technologie, de beheersing van planten- en dierenwereld, verhoogt de menselijke afhankelijkheid en kwetsbaarheid. . * (S&V).Leg uit: Gewassen verbouwen (zaaien en oogsten) gebeurt niet instinctmatig. Betrek deze woorden in je antwoord: seizoenen, zon, priester, kalender, het schrift, hiërarchie, oogst, gulzigheid, rituelen , vasten. . * (S&V).Leg uit: Tienduizend jaar geleden resulteert sociaal-religieus gedrag in voedselproductie, conservering en consumptie. . * (S&V).Leg uit: De [[misantroop]] Thomas Robert Malthus beweert in 1798 dat bevolkingsgroei de voedseltoelevering zou overtreffen. Hij baseerde zich op het idee dat de bevolking meetkundig stijgt terwijl de voedselproductie rekenkundig groeit. . * (S&V).Plaats in chronologische volgorde en leg uit: 1. Begin van het Pleistoceen. 2. Berlijnse muur. 3. Domesticatie van het paard. 4. Muur van Hadrianus. 5. Ötzi. 6. Noordwest-Europa sedenteert, net als in Limburg. De Neolithische revolutie voltrekt zich er snel. . * (S&V).Plaats in chronologische volgorde en leg uit: 1. Eerste stadstaten: Ur en Uruk. 2. In het Middellandse Zeegebied, Griekenland en de Balkan begint de sedentatie. 3. Spijkerschrift. 4. Uitvinding van het Wiel. 5. Geboorte van Christus. 6. De muur van Hadrianus. . . == C-vragen == . * (S&V).Periodiseer en karakteriseer de neolitische revolutie. Met ander woorden: wat zijn de voornaamste kenmerken van deze overgangsperiode. Welke problemen kent de jager-verzamelaar en hoe lost hij die op? Welke problemen kent de sedentaire mens? Wat zijn de belangrijkste uitdagingen? . * (S&V).Wie was er eerst? De priester of de krijger? . * (S&V).Het aantal ontwikkelingen en uitvindingen in de aanloop naar het Neoliticum is indrukwekkend. Wat ging aan de sedentatie van de mens vooraf? . * (S&V).Wat is het verschil tussen Evolutie en Revolutie? Illustreer met voorbeelden. . * (S&V).Wat weet je over de eerste potten en kommen, manden en vlechtwerk. Wat is hun betekenis? . * (S&V).Verduidelijk: De mens reageert op verschillende wijzen op de klimaatswijziging van 10.000 jaar geleden. . * (S&V).Waarom zijn sedentaire gemeenschappen arbeidsintensiever én kwetsbaarder dan nomadische gemeenschappen? Welke verschillen zie je tussen beide? . * (S&V).Wat is de vroege betekenis van carnaval, de vastentijd, het oogstfeest, het verbod op gulzigheid, Pasen, ijsheiligen, het bedelfeest van Drie Koningen en het bedelfeest van Sint-Maarten? . . = '''BIBLIOGRAFIE & REFERENTIES''' = . h4rf2eezxd1mmllmv0ucdko9aaf5p2r 430517 430516 2026-10-06T07:13:15Z Benedict Wydooghe 14251 /* Vrouw(on)vriendelijk... */ 430517 wikitext text/x-wiki <big>'''HOOFDSTUK II. VAN EEN ZWERVEND BESTAAN TOT DE NEOLITISCHE ECOLOGIE'''</big> ;<big>'''TIEN MILJOEN TOT TIENDUIZEND JAAR TERUG'''</big> [[Bestand:Editorial_cartoon_depicting_Charles_Darwin_as_an_ape_(1871).jpg|thumb|550px|♠ BEELDFRAGMENT Mocht je [de film] nog niet hebben gezien: ''Creation'' uit 2009, met Paul Bettany toont de biografie van Charles Darwin. De evolutietheorie stelt dat niet de slimsten of de sterksten op lange termijn zullen overleven, maar de zij die zich het best weten aan te passen.]] [[Bestand:Alfred-Russel-Wallace-c1895.jpg|thumb|550px|Alfred Russel Wallace (1823-1913) - hier geportretteerd in 1895, kwam op eigen inzichten ongeveer gelijktijdig tot de evolutietheorie van de natuuronderzoeker Charles Darwin (1809-1882). Wallace was veertien jaar jonger dan Darwin en publiceerde in 1858 als eerste dat natuurlijke selectie tot evolutie leidt. De eerste editie van ''De oorsprong der soorten'' of ''The Origin of Species'' verscheen in - versneld tempo - in 1859. De publicatie leidde tot discussies en debatten op basis van de (onjuiste) interpretatie dat mensen afstammen van apen. Spot over en karikaturen van Darwin gingen de wereld rond. De kerk was koptrekker in dit soort campagnes.]] [[File:Tree_of_life_by_Haeckel.jpg|thumb|550px|Bomen zijn een graag gebruikte geschiedenismetafoor. Ernst Haeckels 'levensboom' populariseert Darwins theorie in de wetenschappelijke wereld. Dit is de Engelse versie van Haeckels boom uit ''De evolutie van de mens'' uit 1879. De mens staat aan de top van de evolutie.]] [[File:BelonBirdSkel.jpg|thumb|550px|{{Wp|Pierre Belon}} vergelijkt in 1555, drie eeuwen voor Darwin, het menselijke skelet met die van vogels in ''L'Histoire de la nature des oyseaux''.]] . {{Citaat|'''Aan het begin aller dingen was de grenzeloze wereldruimte, die de dichters der Oudheid de Chaos noemen. Deze was zonder maat, zonder aanvang en zonder einde; als een gapende leegte strekte hij zich uit in het onmetelijke. In oorsprong van hij tot in de diepte vol van een duistere nevel. Toch bevatte de Chaos reeds de grondbestanddelen van al wat bestaat: aarde, water, lucht en vuur.|Gustav Schwab'''<ref>GUSTAV SCHWAB, vertaald door J.K. van den Brink. ''Griekse mythen en sagen.'' Het Spectrum, Utrecht, 1993, p. 5.</ref>}} . . = '''WAT AAN DE MENS VOORAF GAAT''' = . {{Citaat|'''Muterende versies van het verleden strijden met elkaar om de overhand te krijgen; nieuwe feitenrassen komen op, en de oude, dinosaurische waarheden worden tegen de muur gezet en met een laatste sigaret in de mond.|Salman Rushdie, 1983.'''}} . [https://www.slideshare.net/benedictwydooghe/tot-de-middeleeuwen2022 '''Klik hier voor de PowerPoint die bij dit deel hoort.'''] . == Voorhistorische wetenschappen == Geschiedenis is lang niet de enige wetenschap die zich inlaat met wat voorbij is. De natuurkundige, de scheikundige, de geoloog, de bioloog en de archeoloog graven veel dieper in het verleden dan de historicus. . ;14 - 13,5 miljard jaar terug . * De Oerknal doet materie en energie ontstaan. De '''natuurkunde''' blikt hier als wetenschap op terug. . ;13.7 miljard jaar terug . * Materie klit samen in atomen en moleculen. De '''scheikunde''' vind er zijn oorsprong als wetenschap. . ;6-4,5 miljard jaar terug . * Vorming van de aarde. De '''geologie''' als wetenschap vindt er zijn oorsprong. . ;3,8-3,5 miljard jaar terug . * De oudste fossielen tonen micro-organismen van 3,8 miljard jaar geleden. 3,5 miljard jaar geleden zwemmen eencellige fotosynthetische microben in ondiepe wateren. De '''biologie''' kent er zijn er oorsprong. . ;1,2 miljard jaar terug . * Felrode en bruine algen ontstaan. . ;1 miljard jaar terug . * Vorming van het supercontinent Rodinia. . ;700 miljoen jaar terug . * Groene algen. . ;600 miljoen jaar terug . * Het supercontinent Rodinia breekt geleidelijk. . * Eerste meercellige organismen verbruiken zuurstof en zijn mobiel. . ;541 miljoen jaar terug . * Eerste trilobieten. Deze kleine zeebodemdieren starten de Cambrische explosie. . ;488–443 miljoen jaar terug [[Bestand:Asaphus_kowalewskii_3.jpg|thumb|550px|De Ordovicische trilobiet Asaphus kowalewski met ogen op antennes.]] . * Tijdens het Ordovicium bestaat de aarde vooral uit water. In het noorden liggen twee kleine continenten, het zuiden strekt een landmassa zich uit tot de evenaar. België en Nederland liggen onder water. Langs de kust zijn er (primitieve) algen en schimmels. . * In de oceanen leven roofdieren als zeeschorpioenen, kraakbeenvissen en inktvisachtigen. Ze jagen op trilobieten. Zeelelies bevolken de zeebodem. Dit is één van de oudste diersoorten waarvan bij het schrijven van deze cursus nog zeshonderd soorten bestaan. . ;470 miljoen jaar terug . * Planten ontstaan. . ;350 miljoen jaar terug . * Vorming van Oeral en Appalachen. . . == Vijf uitstervingsgolven == . Dat de Dino's uitgestorven zijn, is niet nieuw. Dat de wereldgeschiedenis vijf gelijkaardige uitroeiingsfasen kende, is wellicht voor velen nieuw. Het principe is steeds hetzelfde. Veel planten = weinig CO2 = afkoeling van de aarde, daling zeespiegel... tot de koude het leven onmogelijk maakt. Weinig planten, veel vulkanisme, meteorieten = veel CO2 = opwarming van de aarde, stijging van de zeespiegel... tot de warmte leven onmogelijk maakt. . ;445 miljoen jaar terug . * Bij de '''eerste''' en op-één-na-grootste '''uitstervingsgolf''' verdwijnt vijfentachtig procent van het zeeleven. De atmosferische C02-daling brengt een ijstijd van een miljoen jaar. De zeespiegel daalt. Warmteminnaars in de ondiepe wateren sterven uit. . * Bij het einde van de ijstijd stijgt de zeespiegel omdat al het ijs vrijkomt en verdwijnen de koude minnende soorten. Hun fossielen duiken op in natuursteen. . ;443-376 miljoen jaar terug . * De aarde herstelt, de temperatuur stijgt met de zeespiegel. De overlevenden van de eerste uitstervingsgolf (trilobieten, kwalachtigen en schelpdieren) verwelkomen nieuwe soorten: beenvissen en de inktvisachtige ammonieten. Op de bodem van de oceaan komen koraalriffen en sponzen. . * De Noordelijke en Zuidelijke landmassa's zijn bedekt met bossen en planten waar met primitieve insecten. De eerste gewervelde amfibieën verkennen verlaten de oevers. . ;375 miljoen jaar terug . * De '''tweede uitstervingsgolf''' doet vijfenzeventig procent van alle soorten verdwijnen. Is het door een inslag van meteorieten (resten in Australië en in Nevada) of is het de temperatuurdaling door de C02-afname? Vooral het leven in ondiep warm water is getroffen. De uitstervingsgolf duurt drie miljoen jaar. . ;290-252 miljoen jaar terug . * Het Perm is droog en warm. Het continent Pangea strekt zich uit van Noord- tot Zuidpool. België ligt oostwaarts (de huidige Sahara). De Grote Oceaan is een restant van de 'alzee' Panthalassa met een noord-zuidelijke stroming. . * Dieren verlaten het water om definitief op het land te leven. Aan het einde van het Perm leven de Archosauria, de voorloper van de vogel en de krokodil. Er zijn zoogdierachtigen en eileggende reptielen. . ;252 miljoen jaar terug . * Vulkanisme veroorzaakt de '''derde uitstervingsgolf''', bekend als The Great Dying tijdens de overgang van het Perm naar het Trias. Vijfennegentig procent van het zeeleven sneuvelt en op land verdwijnt zeventig procent van de gewervelden. Veel landplanten zijn aangepast aan de opwarming van het klimaat. . * In wat nu Siberië is scheurt de aardkorst. Lava, broeikasgas, aswolken vormen de basaltvelden van de Siberische Trappen en doen de temperatuur wereldwijd stijgen. Bij veertig graden celsius verzuren de oceanen waar bacteriën methaangas uitspuwen. De periode duurt mogelijks een miljoen jaar. . ;250-200 miljoen jaar terug . * [[Trias (periode)|Trias]]. De overgang van het Perm naar het Trias kondigt het [[Mesozoïcum]] aan, bekend als het tijdperk van de dinosauriërs en de eerste vliegende reptielen, de [[pterosauriërs]]. Omdat er nauwelijks fossielen zijn, lijkt de aarde ongeveer vijf miljoen jaar onbewoond. . * Het Trias legt de basis voor de huidige [[biodiversiteit]]. De [[archosauriër]] is de voorloper van de krokodil. In de oceanen veroveren reptielen de top van de voedselketen. Er zijn [[plesiosauriërs]], met hun lange nek en vier vinnen die vroeger ooit poten zijn geweest. En de [[ichthyosauriërs]] lijken op dolfijnen. . ;200 miljoen jaar terug . * De '''vierde uitstervingsgolf''' begrenst [[Trias]] en [[Jura (periode)|Jura]]. Landleven sterft opnieuw: tachtig procent van de soorten, inclusief insecten. Het zeeleven ontsnapt aan de catastrofe die 10.000 jaar duurt. Waarom is nog onduidelijk. Het uit elkaar vallen van het supercontinent Pangea met vulkanisme (toename CO2) lijkt waarschijnlijker dan meteorietinslagen. . ;150-65 miljoen jaar terug [[Bestand:Pangea_animation_03.gif|thumb|550px|Het uiteenvallen van Pangea (pan is grieks voor alles, de Aarde als supercontinent) is veroorzaakt door de [[platentektoniek]].]] [[Bestand:Pangea_continents_and_oceans.svg|thumb|550px|Pangea is niet het eerste supercontinent. Meerdere supercontinenten ontstonden en vergingen.]] . * Het uiteengevallen supercontinent geeft de aarde haar vorm. Continenten zijn omgeven door oceanen, zeestromingen verspreiden water en koelen af en warmen op. Seizoenen bepalen het uitzicht van de landmassa's. . * Diverse dinosauriërs, groot en klein overheersen de aarde als vlees- en planteneter. De reusachtige [[T Rex|T-Rex]] wordt dertig jaar oud en de met veren bedekte [[Anchiornis]] meet dertig centimeter. Kleine [[zoogdieren]] ontwikkelen, ze zijn schuw en verkiezen het nachtleven. In zee jaagt de [[Mosasaurus]], de Maashagedis. Wetenschappers vonden het dier in de Limburgse Pietersberg. . ;65 miljoen jaar terug . * Het is afgelopen met de [[dinosauriërs]] na de [[meteorietinslag]] waarvan de [[Chicxulub-krater]] getuigt. Deze uitstervingsgolf verwoest vijftig procent van het oceaanleven, op land gaan alle niet-vliegende mastodonten waaronder de [[Tyrannosaurus rex|Tyrannosaurus Rex]] ten onder. Een meteoriet van meer dan tien kilometer doorsnee slaat in op de aarde en veroorzaakt een krater van 180 kilometer doorsnede en 30 kilometer diep. In Yucatan, een schiereiland in Mexico, dicht bij het huidige [[Chicxulub]] is wat toen gebeurde te bekijken. Meer dan een miljoen kubieke kilometer stof, puin raken in de atmosfeer en verduisteren de komende seizoenen, de klimaatschokken betekenen het einde van de grote reptielen. Is dit de laatste massaextencties? (dat beweert guido tonelli op p.42.) . * De [[vegetatie]] herstelt zich in de komende miljoen jaar ten voordele van de [[zoogdieren]] ter grootte van een rat, een vos en dieren tot vijftig kilogram.<ref>SENNE STARCKX. ''Er was snel weer leven na de dino-apocalyps. Zoogdieren kregen vrij spel na meteorietinslag''. In: ''De Standaard'', 28.10.2019, p. D8 & D9.</ref> . ;60 miljoen jaar terug . * [[Cricetomys|Hamsterratten]] (Noord-Amerikaanse zoogdieren) bouwen nesten met stenen en takken. Als ze urineren omsluit hun urine het nest als vers geperst glas. Dit is erg waardevol materiaal voor archeologen. Veel planten en dieren stierven uit en hun overblijfselen zijn alleen in deze nesten terug te vinden. . ;31-23 tot 14 miljoen jaar terug * Eerste verschijning op aarde van het geslacht [[Proconsul (geslacht)|Pronconsul]]. Er leven mogelijks honderd soorten mensapen in Afrika en Eurazië. . ;23,04 - 15,99 miljoen jaar terug * Tijdens de geologische periode van het [[Mioceen|Vroeg-Mioceen]] veroorzaken hogere temperaturen bosuitbreiding, er is een overvloed aan bladeren, vruchten, en knollen van [[bedektzadigen]]. De wereld ziet er uit als een 'apenplaneet'. . ;10 - 8 miljoen jaar terug . * Het koelere en drogere klimaat treft de eerste [[mensachtigen]] (mensapen) die zich buiten Afrika bevinden. Omstreeks 8 miljoen jaar geleden zijn er enkel nog mensachtigen in Afrika: de voorouders van de [[gorilla's]], de [[chimpansees]] en de [[bonobo]]. De [[orang-oetans]] blijft in Azië, de [[Sivapithecus]] in Pakistan, sterft uit. . ;7-6 miljoen jaar terug . * [[Chimpansee]] als laatste gemeenschappelijke voorouder. Laatste genetische splitsing van onze afstammingslijn. De [[Sahelanthropus tchadensis]] verschijnt 7 miljoen jaar geleden in [[Tsjaad]] als kandidaat voorouder van de mens. . ;6,1-5,7 miljoen jaar terug . * De [[Orrorin tugenensis]] verschijnt in het uitdrogend bos in Kenia en is het gewoon om te klimmen en op twee benen te lopen en eet bladeren, noten, insecten, wortels, zaden. . ;5,8 - 5,5 miljoen jaar terug . * De [[Ardipithecus kadabba]] . ;4,4 miljoen jaar terug . * De [[Ardipithecus ramidus]] . ;4 miljoen jaar terug . Vierpotigen gaan recht opstaan en brengen meer tijd door op de grond dan in bomen. . . == ♣ == . . = '''♣ SCHEPPING: VERHALEN VERSUS WETENSCHAP''' = [[File:After_Lucas_Cranach_the_Younger_-_The_Fall_of_Man_-_Google_Art_Project_(xwGGm1nz0eIOnA).jpg|thumb|550px|Naar [[Lucas Cranach de jonge]] - The Fall of Man, 1549.]] . {{Citaat|'''De werkelijkheid die aan de geschiedenis voorafgaat, is problematisch. Ze ondergaat de grillen van een speciaal soort meteorologie: de ene keer is het helder weer, de andere keer is het zich alweer beperkt. In dat opzicht lijkt de geschiedenis soms op de landkaarten uit John Maxwell Coetzee's roman Wachten op de barbaren: ze zijn gebaseerd op verhalen van anderen en samengesteld uit verslagen van reizigers die waarschijnlijk niet altijd even betrouwbaar zijn. In die onhelderheid zijn misschien mythes ontstaan waarin werkelijkheid en verbeelding niet van elkaar te onderscheiden zijn.'''|Piet de Moor<ref>PIET DE MOOR. Schemerland. ''Stemmen uit Midden-Europa,'' Van Gennep Amsterdam, 2005, p. 286.</ref>}} . {{Citaat|'''God bewijzen kan je niet. God niet bewijzen kan evenmin. Geloof in God is een keuze, wie het anders zegt, probeert je te bekeren.'''|Reza Aslan}} . '''>>>''' - Hominidae|10 tot 5 miljoen jaar ->> - Australopithecus afarensis|3,2 miljoen jaar ->> - Homo erectus|2,4 miljoen jaar ->> - Vuurdomesticatie|1 miljoen jaar/400.000 jaar ->> - Boog als wapen|70.000 jaar ->> - Neolithische_revolutie|15.000 jaar ->> - Egyptische beschaving|5.000 jaar '''>>>''' . == Zes dagen == De mens (Homo) zoals we onszelf kennen is samen met chimpansees, gorilla's en orang-oetans een deel van de {{Wp|Familie (biologie)|familie}} mensachtigen ({{Wp|Hominidae}}), geen {{Wp|Nageslacht|afstammeling}} zoals anti-Darwinisten zeggen. Zou God het eens zijn met deze uitspraak? Die schept de wereld in zes dagen. Dat is een mooi gemiddelde om een wereld te scheppen. De zevende dag is rustdag. Deze 'weekcyclus' hangt samen met het gedrag van de maan. De Romeinen hebben een week van acht dagen en gaan bij {{Wp|Constantijn de Grote|Constantijns}} bekering (begin vierde eeuw) over naar de zevendaagse cyclus. De Inca's kennen een achtdaagse week en China een tiendaagse. Vijfdaagse weken komen voor bij de Mongolen en de Hettieten. Volkeren zoals die van Bali, Indonesië, Colombia en Bogota kennen driedaagse weken, sommige West-Afrikanen kennen een vierdaagse week. . == Eden of evolutie? == . [[Bestand:Albrecht_Dürer_-_Adam_and_Eve_-_Google_Art_Project.jpg|thumb|550px|De eerste mensen, Adam en Eva door Albrecht Dürer. Adam is de ideale man, aldus de Joodse legenden. Zijn lichaam weerspiegelt de wereld, zijn haar is te vergelijken met bossen, zijn mond is een oceaan, zijn tranen een rivier. Eva is de oermoeder. Beiden staan bij de kennisboom met de slang.]] [[File:Kaïn doodt Abel, RP-P-OB-1287.jpg|thumb|550px|Eva baart twee zonen: Kaïn en Abel. Een broedermoord ligt in het verschiet.]] De bijbel bekoort dit wetenschappelijke tijdperk nauwelijks. Toch deed ze dat duizenden jaren. En scheppingsverhalen, ook dat is geschiedenis. Het is interessant om te zien hoe godsdiensten, religies en sekten lang voor het wetenschappelijke tijdperk het ontstaan van de wereld begrijpen, verklaren of duiden. De verhalen of verklaringen - zowel van wetenschappers als van religieuzen - zijn niet zinloos. Ze hebben betekenis, vertellen iets over het denkkader, de gehanteerde begrippen, mentaliteiten en culturen... Doorgaans nemen twee kampen het tegen elkaar op met voor en tegenstanders waarbij het {{Wp|creationisme}} overtuigd is dat het universum, planten, dieren en mens geschapen zijn door een schepper met een plotse, eenmalige interventie. Hier tegenover staat de {{Wp|evolutietheorie}} van de onbekende Alfred Russel Wallace en de wereldberoemde Charles Darwin. In hun verklaring en de bijstellingen die er op volgden, ligt de klemtoon op evolutie, variatie en verandering van erfelijk materiaal en natuurlijke selectie. 'Een onvolmaakt bijgehouden geschiedenis van de wereld' zo noemt Darwin het fossiele onderzoeksmateriaal dat de reconstructie van het verleden toelaat. En zo komt hij aardig in de buurt van sommige eeuwenoude religieuze interpretaties. Wat te denken van de Joodse interpretatie van het heilig schrift - de Midrasj die vertelt dat Adam een staart had, die God hem afneemt?<ref>HERBERT HAAG, JOE H. KIRCHBERGER & DOROTHEE SÖLLE. ''Vrouwen in de bijbel''. Davidsfonds, Leuven, 1993, p. 25-26.</ref> . == Paradijs == [[Bestand:Queen_of_the_Night_(Babylon).jpg|thumb|550px|Eva is geen uitvinding van het Christendom. De vrouw als oorsprong van het leven vindt zijn oorsprong in veel oudere culturen. De [[Sumer|Soemeriërs]] kennen '[[Inanna]]' (afbeelding), de [[Babylonië|Babyloniërs]] '[[Tiamat (godin)|Tiamat]]' en de [[Egyptenaren]] hebben '[[Isis (godin)|Isis]]'.]] . In de ontstaansmythen van de mensheid, zowel voor de joden en de christenen, krijgen de tuin en het zonlicht een bijzondere rol. 'De aarde was woest en doods en duisternis lag over de oervloed' zo staat in Genesis. De christelijke mens ontspruit in een paradijs waarin die zich geplaatst ziet als een Mister Bean die uit de donkere nacht op de aarde valt: Adam, de eerste schepping van Jahwe God. Dit oud-bijbelse beginverhaal speelt zich af in een tuin. Mattheus laat Jezus vertellen over het onkruid tussen het graan. De landheer gebiedt zijn werkvolk het kruid niet weg te trekken om te vermijden dat ze de vruchtbare tarwe ontwortelen. Het oerverhaal eindigt in het Nieuwe Testament met Christus' dood in de tuin van Golgotha, waar hij na zijn kruisiging begraven ligt. Het verhaal dat vele eeuwen eerder Oud Testamentisch in een tuin begon eindigt hier als een cyclus: alles kan herbeginnen. . Het boek Genesis beschrijft in hoofdstuk twee van vers 8 tot 25 hoe de schepping tot stand kwam. . {{Citaat|'''8_Daarna legde Jahwe God een tuin aan in Eden, ergens in het oosten, en daarin plaatste hij de mens die Hij geboetseerd had. 9_Jahwe God liet uit de grond allerlei bomen opschieten, aanlokkelijk om te zien en heerlijk om van te eten; daarbij was ook de boom van het leven midden in de tuin en de boom van de kennis van goed en kwaad. 10_Uit Eden stroomt de rivier die water geeft aan de tuin; hij splitst zich in vier armen. 11_De naam van de eerste is Pison, hij stroomt om geheel Chawila heen, waar goud is; 12_ het god van dat land is voortreffelijk; en ook balsemhars en edelstenen worden er gevonden. 13_ De tweede heet Gichon, hij stroomt om geheel Kus heen. 14_De derde heet Tigris; hij loopt ten oosten van Assur. De vierde is de Eufraat. 15_Toen bracht Jahwe God de mens in de tuin van Eden, om die te bewerken en te beheren. 16_En Jahwe God gaf de mens dit gebod: 'Van al de bomen in de tuin moogt ge vrij eten, 17_maar van de boom van de kennis van goed en kwaad moogt ge niet eten, want op de dag dat gij daarvan eet, moet ge sterven.' 18_Jahwe God sprak: 'Het is niet goed dat de mens alleen blijft. Ik ga een hulp voor hem maken die bij hem past. 19_Toen boetseerde Jahwe God uit de aarde alle dieren op het land en alle vogels van de lucht, en bracht die bij de mens, om te zien hoe hij ze noemen zou: zoals de mens ze zou noemen, zo zouden ze heten. 20_De mens gaf dus namen aan al de tamme dieren en aan al de vogels van de lucht en aan al de wilde beesten; maar een hulp die bij hem paste vond de mens niet. 21_Toen liet Jahwe God de mens in een diepe slaap vallen; en terwijl hij sliep, nam Hij één van zijn ribben weg en zette er vlees voor in de plaats. 22_Daarna vormde Jahwe God uit de rib die Hij bij de mens had weggenomen, een vrouw, en bracht haar naar de mens. 23_Toen sprak de mens: 'Eindelijk been van mijn gebeente en vlees van mijn vlees! Mannin zal zij heten, want uit een man is zij genomen.' 24_Zo komt het dat een man zijn vader en zijn moeder verlaat en zich zo aan zijn vrouw hecht, dat zij volkomen één worden. 25_ Zij waren beiden naakt, de mens en zijn vrouw, maar zij voelden geen schaamte voor elkaar.'''|Genesis 2:8-25.}} . == Vrouw(on)vriendelijk... == De naam 'Eva' is afgeleid van 'leven'. Na de moord op Abel verlaat ze haar moordende zoon niet, zo sterk is ze met het leven verbonden, wat een dubieuze interpretatie toelaat. De oorsprong van haar naam gaat verder terug dan het bijbelverhaal. De Soemeriërs noemen haar '{{Wp|Inanna}}', de Babyloniërs noemen ze '{{Wp|Tiamat}}' en de Egyptenaren spreken over '{{Wp|Isis (godin)|Isis}}', een oerverhaal van een oermoeder. In deze oudere culturen is Eva geen 'vat vol zonden' maar de moeder der levenden. De vrouwonvriendelijke toon ontstaat in de Joodse traditie en het latere Christendom van de {{Wp|Kerkvader|kerkvaders}}. Die kerkvaders gebruiken de rib en de appel als symbolen voor Eva's minderwaardigheid op intellectueel, lichamelijk en zedelijk vlak. De Joodse traditie ziet Eva evenmin gelijkwaardig met Adam: ze ontspruit uit zijn lichaam. 'Niet uit zijn hoofd opdat ze niet trots zou worden, niet uit zijn oog opdat ze geen begerige blikken om zich heen zou werpen, niet uit zijn oor opdat ze geen luistervink zou worden, niet van zijn mond opdat ze geen kletskous zou worden, en niet van zijn voet opdat ze niet zou rond dwalen. Maar van een kuis deel van zijn lichaam; en toen God haar maakte, sprak hij tot ieder lichaamsdeel; 'Wees kuis, weest kuis!' Ondanks deze behoedzaamheid heeft de vrouw vele van die eigenschappen gekregen, die God haar niet wou geven: menige vrouw is trots, Sara luisterde in het geheim mee, Rachel benijdde Lea en Eva greep naar de verboden vrucht.'<ref>HERBERT HAAG, JOE H. KIRCHBERGER & DOROTHEE SÖLLE. ''Vrouwen in de bijbel''. Davidsfonds, Leuven, 1993, p. 10-31.</ref> Dit maakt het boek Genesis niet alleen tot een verhaal over het verlies van de onschuld, het is een vrijbrief voor vrouwenhaat.<ref>DAVID GRAEBER & DAVID WENGROW, vertaald door Rogier van Kappel en Bart Gravendaal. ''Het begin van alles. Een nieuwe geschiedenis van de mensheid'', Maven, Amsterdam, 2022, p. 261.</ref> Het (vroege?) christendom plaatst zo de vrouw en bij uitbreiding haar seksualiteit in een slecht daglicht.<ref>GEORGES DUBY. ''Ridder, vrouw, en priester. De middeleeuwse oorsprong van het moderne huwelijk,'' H.J.W. Becht, Amsterdam, 1985, p. 42-44.</ref> Later plaatst het Christendom Eva naast Maria en corrigeert ze tot de zachtmoedige. . [[Bestand:Oer-Weimarer_Musenhof.jpg|thumb|550px|De Duitse schrijver en filosoof Friedrich Schiller (1759-1805) leest voor in een park buiten Weimar (Thüringen); Wieland en Herder zitten links, Johann Wolfgang von Goethe staat rechts bij de pilaar. Schilderij uit 1860 door Theobald von Oer.]] == Of hét moment in de wereldgeschiedenis? == De Duitse literator [[Friedrich Schiller]] (1759-1805) uit Weimar ziet de zondeval als 'het gelukkigste moment van de [[wereldgeschiedenis]]'. 'Zonde' en 'val' gebruikt de bijbel niet. Het woord 'verdrijven' wel. Het uitdrijven van de ''vrucht'' is een fase bij de geboorte, het ontstaan van iets. De moederschoot die adem, vocht en voedsel voorziet, is niet langer. Hier start het leven, de inspanning. God verdrijft het koppel uit het paradijs omdat ze zelf God willen zijn. De [[zondeval]] is echter niet het einde van het paradijs. De bijbel vermeldt nergens dat het paradijs verdwijnt. Aldus maken de afstammelingen van Eva en Adam er fantastisch paradijselijke voorstellingen van, om er naar te zoeken, wat een soort symbolische start van het nomadisme betekent; een rondtrekkend kuddebestaan, dat het grootste deel van het menselijk bestaan uitmaakt. Als het nomadische bestaan als jager-verzamelaar zich op de tijdlijn van 2,5 meter -toch ruim de breedte van een klassiek schoolbord- uitstrekt, dan is het supplement van het [[Sedentarisme|sedentair]]e bestaan hooguit één centimeter. De vroegste nomaden onder hen, de [[Homo habilis]] en de [[Homo rudolfensis]] leven 2,4 miljoen jaar terug. Hun opvolgers - [[Homo erectus]], [[Homo heidelbergensis]], de [[Neanderthaler|Homo neanderthalensis]] - overleven eveneens van de jacht en het voedsel verzamelen. Net zoals Adam en Eva ontdekken zij bij het verlaten van het paradijs het koude en het harde leven, ontdekken ze zichzelf en leren ze leren. De prehistorische rivaliteit tussen het nomadische natuurleven en de sedentaire cultuur, symboliseert de bijbel met de rivaliteit tussen Kaïn en Abel. Deze broedermoord kent haar mythologische oorsprong in het conflict tussen de herder Abel die tegenover Kaïn staat. Kaïn, de hoefsmid, de boer is afhankelijk van zijn akker en komt in conflict met de rondzwervende nomaden (12.000-10.000 jaar geleden). Na de moord op Abel is Kaïn even verdoemd tot een zwervend bestaan, maar niet veel later bouwt hij de eerste stad die de bijbel vermeldt, met de naam [[Henoch]]. Het verhaal illustreert moeizame sedentatie en de daaropvolgende verstedelijking die niet over een nacht ijs gaat. Henoch is de naam van een zoon van Kaïn. Hij leefde volgens de mythologie 365 jaar, wat verwijst naar de kennis van de kalender en het bestaan van het schrift. Op zijn beurt is Henoch een voorvader van Noach, die de zondvloed meemaakt en overleeft. Schattingen en hypotheses brengen de bijbelse zondvloed in verband met de neolitische revolutie en het einde de laatste ijstijd die het waterpeil in de Middellandse zee en in de Zwarte zee met ongeveer 120 meter doet stijgen. Een precieze datum? Schattingen lopen uiteen van zo'n 9.400 tot 7.600 jaar geleden. Ook de Griekse mythen en sagen spreken van deze oer-catastrofe in de vorm van een overstroming: 'Aldus stroomden de wateren over het open veld, over huizen en tempels heen, spoelden bezaaide velden weg en rukten planten en bomen uit.'<ref>GUSTAV SCHWAB. ''Griekse mythen en sagen''. Het Spectrum, Utrecht, 1993, p. 14.</ref> == Lilith == [[File:Maler der Grabkammer des Sennudem 001.jpg|thumb|550px|Ploegen, omstreeks 1200 V.C.]] Wat minder bekend is, is dat [[Eva (persoon)|Eva]] als eerste vrouw ter wereld een voorganger heeft. Adams eerste vrouw is [[Lilith]]. De [[joodse mythologie]] stelt haar voor als een [[demon]]ische dame en mogelijk is dit gebaseerd op [[Lilitu]] uit de [[Mesopotamische mythologie]]. Lilith symboliseert ziekte, nacht, duisternis, verleiding, kindermoord, buitenechtelijke affaires... kortom de zonde. Een verhaal gaat dat Adam Lilith wil bewerken alsof hij een akker ploegt. Niet dat Adam een sedentaire boer is, maar als sedentaire boeren het verhaal later optekenen (wat waarschijnlijk is), verwijst dit naar de mannelijke spierkracht die vereist is bij het zaaien en ploegen en de vrouwelijke vruchtbaarheid. Door Lilith te behandelen als een akker met een voor waarin hij zijn zaad plant, wil Adam de vrouw onderwerpen, een onderdanigheid die Lilith niet ziet zitten. Ze vlucht krijsend weg en ziet Adam nooit terug. [[Ester Boserup]], een Deense economiste toonde in 1970 aan dat overal ter wereld de technologie om akkers of tuinen te bewerken, de positie van de vrouw en de genderhiërarchie gaat bepalen. Tijdens de nomadische periode is er geen van specialisatie, de semi-nomadische periode en het begin van de sedentatie introduceren een geslachtelijke opdeling van de arbeid: vrouwen schoffelen en scheppen tot mannen de voedselproductie gaan controleren en domineren. Die komt er bij de uitvinding van de ploeg. Die vereist kapitaal, bovenlijfkracht (om de ploeg te trekken of het trekdier te mennen) wat zich niet laat combineren met kinderzorg. Daardoor krijgen mannen macht over de economie, de politiek, de seksualiteit... en het leidt tot de vrouwelijke voorkeur voor mannen met status (onder nomaden speelde dit niet) om haar overlevingskans en die van haar kroost te verhogen: niets is kwetsbaarder dan een zwangere vrouw of een vrouw omgeven door een nest kinderen.<ref>GAIA VINCE, p. 255-256.</ref> . . [[Bestand:Australopithecus afarensis („Lucy) Rekonstruktion.jpg|thumb|550px|Vier miljoen jaar geleden verschijnt de [[Australopithecus afarensis|Australopithecus Afarensis]] in Afrika. Lucy is een soortgenote maar geen tijdgenote. [[Australopithecus afarensis|Lucy]] leefde 3,2 miljoen jaar geleden en stierf in de regio [[Ethiopië]]. Ze is ontdekt in 1974 en genoemd naar de hit van The Beatles [[Lucy in the Sky with Diamonds]], uit 1967. Het nummer verscheen op het legendarische album [[Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band]]. De elpee stelt The Beatles voor als de groep Sergeant Pepper's Lonely Hearts Club Band. De extravagante hoes is beroemd om zijn fotocollage. Aanvankelijk, in de niet gedrukte collages, stond Adolf Hitler tussen het bonte gezelschap. Helaas heeft Wikipedia in ons taalgebied geen rechten op de foto. Die kan je bekijken op de Engelstalige versie. Op de laatste rij herkennen we onder meer [[Carl Jung]] (7de van rechts), [[Edgar Allan Poe]] (8), [[Fred Astaire]] en [[Bob Dylan]] (15). Op de voorlaatste rij [[Aldous Huxley]] (18), [[Dylan Thomas]] (19), [[Marilyn Monroe]] (25), [[Stan Laurel]] (28), [[Oliver Hardy]] (30), [[Karl Marx]] (31), [[H. G. Wells]] (32), [[James Joyce]] (34A, nauwelijks te zien, onder Bob Dylan). Op de derde rij: staan [[Marlon Brando]] (39), [[Oscar Wilde]] (41), [[David Livingstone]] (44), [[Johnny Weissmuller]] (45), [[George Bernard Shaw]] (48), [[Lewis Carroll]] (52) en [[Lawrence of Arabia]] (53). Op de eerste rij zien we de wassen beelden van The Beatles, [[Shirley Temple]] (58), [[Albert Einstein]] (61), [[Bette Davis]] (65A), [[Marlene Dietrich]] (67) en nogmaals [[Shirley Temple]] (71).]] == Van Lucy tot Homo habilis == [[Bestand:Screenshot Homo habilis.png|thumb|550px|Zo zag de Homa habilis er uit, denken we. De Homo habilis dook op een miljoen jaar na Lucy, 2,2 miljoen jaar geleden.]] . ;4 miljoen jaar terug . * De mensachtige [[Australopithecus]] verschijnt in Afrika. . ;3,2 miljoen jaar terug . * De mensachtige [[Australopithecus afarensis|Lucy]] leeft en sterft in de regio die we nu [[Ethiopië]] noemen. We kennen haar sinds 1974 en ze is genoemd naar [[Lucy in the Sky with Diamonds]]. . = '''PALEOLITHICUM''' = . {{Citaat|'''It is not the strongest of the species that survives, nor the most intelligent. It is the one that is most adaptable to change.'''|[[Charles Darwin]]}} . ;2,6 miljoen jaar terug . * Het [[Paleolithicum]] start en twee miljoen jaar terug start het [[Pleistoceen]]: een gematigd warm klimaat ([[Interglaciaal|interglacialen]]) wisselt af met zeer koude periodes, de glacialen of de '[[ijstijden]]'. De glacialen vormen de ijskappen en doen de zeespiegel dalen, zeeën worden land, het landschap bestaat is een [[Arctisch|arctische]] [[steppe]] of [[toendra]]. In de warmere fasen komt er bebossing. De afwisseling van warm en koud zorgt voor het uitsterven van plant- en diersoorten én versnelt de evolutie van dieren die zich aanpassen: woelmuizen en de [[mensachtigen]]. . * Het Pleistoceen eindigt 10.000 jaar geleden en is in vier fasen in te delen: het Vroeg-Paleolithicum, het Midden-Paleolthicum, het Jong-Paleolithicum en het Epipaleolicthicum (deze laatste aanduiding wijst op de overgangsfase tussen het Paleolithicum en het Mesolithicum omdat er in deze cultuurfase nog een ijstijd voorkomt - die verdwijnt immers niet over met dezelfde snelheid). . . == Het Vroeg-Paleolithicum (2 miljoen tot honderdduizend jaar terug) == . ;2,5 miljoen jaar terug . * Eerste stenen werktuigen. Hier, in dit vroege [[paleolithicum|paleolithicum]] is de [[jager-verzamelaar]] een meesterlijk [[roofdier]] die het biologisch evenwicht in zijn omgeving niet verstoort (dat kan van de huidige mens, sinds de Industriële Revolutie niet gezegd worden). Geleidelijk aan verandert dat naarmate de mens de omgeving en de technologie meer beheerst. Hoe paradoxaal ook, de toenemende beheersing van vuur, de beheersing van de planten- en de dierenwereld, verhoogt de menselijke afhankelijkheid en zijn kwetsbaarheid. Die kwetsbaarheid houdt de mens angstvallig verborgen, want de vuur- en dierafhankelijkheid zijn de achillespees van de (huidige) samenleving. Wie vuur zegt, denkt aan gezelligheid of aan natuurrampen. [[Kerncentrale]]s, de [[elektriciteitsdistributie]] en hun afgeleiden blijven buiten beeld. Wie aan dieren denkt, denkt aan huisdieren of exotische beesten. Veefokkerijen, kippenkwekerijen en de [[Slachterij|abattoirs]] blijven onbelicht, tenzij bij een [[gekke koeienziekte]] of een dioxinecrisis die een [[morele paniek]] oproept. Dat de [[veeteelt]] veertig procent meer bijdraagt aan het [[broeikaseffect]] dan de transportsector en de hoofdoorzaak is van de [[klimaatverandering]] zeggen we ook liever niet. . ;2,4 miljoen jaar terug . * De mensensoorten [[Homo habilis]] en [[Homo rudolfensis]] verschijnen in Oost-Afrika. . ;2-1,8 miljoen jaar terug . * Verspreiding van de mens vanuit Afrika naar Eurazië. Dat laten fossielen zien in de Spaanse grotten van [[Atapuerca (opgraving)|Atapuerca]], in het Engelse [[Norfolk (graafschap)|Norfolk]] en het Georgische [[Dmanisi-mensen|Dmanisi]]. . * Evolutie in verschillende mensensoorten. . * In Zuid-Afrika is in een klomp rode jaspis door verwering een gezicht ontstaan. Iemand nam het mee als 'oudste kunstwerk ter wereld.' . ;1,9 - 1,8 miljoen jaar terug . * De [[homo erectus]] (de rechtopstaande mens), de [[Homo heidelbergensis|heidelbergensis]] & de [[Neanderthaler|neanderthalensis]] leven van jacht, visvangst en verzamelen. . ;1,7 miljoen jaar terug . * Het garen van voedsel gebeurt bij natuurlijke warmtebronnen, voor de vuurdomesticatie is het nog te vroeg. . [[Bestand:Homo sapiens neanderthalensis-Mr. N.jpg|thumb|550px|Reconstructie van de [[Neanderthaler]].]] . [[Bestand:Homo_heidelbergensis_-_forensic_facial_reconstruction.png|thumb|550px|Reconstructie Homo Heidelbergensis die 1,9 miljoen jaar terug leefde.]] === Homo erectus === De homo erectus onderscheidt zich van zijn voorgangers omdat hij en zij... 1. rechtstaan en ver kunnen kijken; een evolutie die te maken heeft met de overgang van een [[Bos (vegetatie)|bos]]- naar [[steppe|steppelandschap]]. . 2. op twee benen lopen; . 3. de handen vrij hebben (vuur dragen!); . 4. een rondere schedel hebben; . 5. over grotere hersenen beschikken (dankzij het eten van gekookt of warm voedsel vergt de spijsvertering minder energie en komt meer energie vrij voor de hersenen gaat een hypothese); . [[Bestand:Sangiran_17-01.JPG|thumb|550px|De Afrikaanse "erectus"-vondsten worden als een aparte soort beschouwd: de ''[[Homo ergaster]]''. De naam ''Homo erectus'' blijft voorbehouden aan de Aziatische tak. Europese "Homo erectus-achtige" vondsten komen nu onder de ''[[Homo antecessor]]''. Niet alle [[Paleoantropologie|paleoantropologen]] zijn het hier mee eens en beschouwen de H. Ergaster en de H. Erectus als soortvariaties.]] . === Vuurdomesticatie en taalontwikkeling === [[Bestand:Piero_di_Cosimo_-_The_Myth_of_Prometheus_-_WGA17652.jpg|thumb|550px|De Prometheusmythe door [[Piero di Cosimo]], 1515. Als de goden de gaven en de talenten uitdelen, komt de mens er bekaaid van af. Althans toch in vergelijking met de dieren. Het menselijke overlevingsinstinct en zijn natuurlijke verdediging zijn ronduit triest. En omdat de Griekse goden de mens in de steek laten, steelt [[Prometheus]] het vuur bij de Olympische goden. Hij schenkt het aan de mensen om metaal te bewerken en een technische beschaving te ontwikkelen. Prometheus is techniek, een leraar en een uitvinder die de mensen vooruit leert zien, die de mens leert inschatten welke gevaren er op hem af komen bij het bouwen van huizen of boten en dat zint oppergod [[Zeus]] niet. Die straft Prometheus en kluistert hem aan de [[Kaukasus]] waar een adelaar elke dag zijn lever eet. 's Nacht groeit de lever aan. De straf zou eeuwig duren maar [[Herakles]] bevrijdt hem. De mens zelf straft Zeus met de komst van Pandora. 'Zij verscheen te midden van de argeloze mensen en vond alom bewondering. (...) Nauwelijks was de deksel van Pandora's doos geopend, of allerhand ziekten, rampen en smarten volgen eruit en verspreidden zich bliksemsnel onder de mensen.'<ref>GUSTAV SCHWAB. ''Griekse mythen en sagen.'' Het Spectrum, Utrecht, 1993, p. 11.</ref> De vuurdomesticatie, de sleutel tot de menselijke gereedschapskist, kent een lange voorgeschiedenis: 1. fysiek is het het rechtop lopen een voorwaarde, want men moet de handen vrij hebben om het vuur te dragen, 2. mentaal is het vermogen om vooruit te denken van belang zodat er altijd brandstof is. De gevolgen van de vuurdomesticatie zijn niet te overzien. Mensen geven het landschap vorm, sociaal gezien brengt het vuur mensen samen en brengt het een leerproces op gang (cultuur, het doorgeven van verhalen bij het kampvuur), het verhitten maakt voedsel beschikbaar dat anders oneetbaar is. Andere toepassingen zijn militair van aard. Het allerbelangrijkste gevolg is dat de mens er in slaagt om onleefbare ecosystemen te bevolken die zich zonder het vuur nooit laten ontsluiten. Het maakt de uittocht uit Afrika mogelijk, eerst door de Homo Erectus en honderdduizenden jaren later door de Homo Sapiens, een uittocht die met een gemiddelde snelheid van één kilometer per jaar verloopt.<ref>JOOP GOUDSBLOM. ''Het regime van de tijd.'' Meulenhof, Amsterdam, 1997, p. 58; GAIA VINCE, p. 56-57.</ref>]] [[Bestand:Feuerreiben.gif|thumb|Houtwrijving om vuur te maken met een vuurploeg]] * Vuurslaan: [[vuursteen]] en [[vuurslag]]; * Houtwrijving: [[vuurboor]], [[vuurboog]], [[vuurploeg]], [[vuurkoord]] en [[vuurzaag]]; * [[Tondel]]doos: een doos met vuursteen en een licht ontvlambare stof, [[tondelzwam]]; * [[Brandglas]]: lichtontsteking met een positieve [[Lens (optica)|lens]]; * [[Lucifer (vuur)|Lucifer]] of [[zwavelstok]]. . . ;1,5 miljoen jaar terug . * Taalkundigen denken dat de [[Homo erectus]] taalvaardig is gezien zijn breinproportie. . ;1 miljoen jaar - 800.000 jaar terug * De [[Vuur|vuurdomesticatie]] begint. De oudste sporen die de vuurdomesticatie documenteren - verkoolde planten en dierenresten - zijn gevonden in [[Zuid-Afrika]], diep in een grot, wat een blikseminslag uitsluit. . ;900.000 jaar terug . * De Homo erectus is in [[Javamens|Java]]. Hij heeft wellicht geen verwantschap met de erectus in Afrika. De data kunnen volgens de bron nogal variëren. . === Inleefoefening I === . Vergeet de ''[[Bright_Lights,_Big_City_(film)|Bright lights, big city]]'' en de Donald Fagen-(j)achtige [[The Matrix|matrixwereld]] van het [[lesrooster]], het uurrooster, het arbeidsschema, de vertrek- en aankomsttijden van treinen en metro’s en probeer deze historische inleefoefening. Hoe was het om te leven in een wereld zonder wetenschap? Het idee dat een wetenschap met enige autoriteit de natuurverschijnselen verklaart, verbanden legt tussen die verschijnselen en de menselijke technologie hiermee in verband brengt, ontspringt pas met het denken van [[Francis Bacon (wetenschapper, 1561)|Francis Bacon]] (1561-1626), [[René Descartes]] (1596-1650) en [[Isaac Newton]] (1643-1727).<ref>HAN VAN RULER. ''Descartes anno 2010: sjablonen, thema's & toekomst.'' In: ''De Bibliotheek Descartes, band I''. Boom, Amsterdam, 2010, p. 9-54.</ref> . Keer terug uit een maatschappij van plastic en siliconen naar een wereld van koper en hout, een wereld waarin de vuurvaardige, taalgebruikende, vooruit denkende en samenwerkende mens zich onderscheidt van zijn naasten, de dieren die overleven op drie elementen: water, lucht en aarde. Als die eeuwenoude soortgenoten het vierde element leren beheersen, komt de evolutie van de mens op kruissnelheid: de voedselbereiding, het ontginnen van gronden, dieren op afstand houden… behalve de toegenomen veiligheid creëert de [[Vuur|vuurdomesticatie]] het sociale en het culturele leven. Vuur brengt mensen bij elkaar en is aldus sociaal. Het zet mensen aan om de vuurvaardigheid door te gegeven. En dat is cultuur. Bij de jacht op [[Mammoeten|mammoeten]] en [[Holenbeer|holenberen]] gebruikt hij werpwapens, verplaatst hij vuur, leeft hij in groep, hij denkt wat komen gaat en communiceert. Een vaste verblijfplaats is hem echter vreemd... . Een groep jagers en verzamelaars bestaat doorgaans uit vijftien tot dertig mensen die overleven in een jachtgebied van enkele honderden vierkante kilometer. Sinds de laatste ijstijd groeit het aantal kuddes en slinken de jachtgebieden.<ref>Over de relatieve gendergelijkheid bij nomadische groepen zie: GAIA VINCE. ''Vuur, taal, schoonheid, tijd', p. 201. Aanvullen.</ref> . . ;750.000 jaar terug . * De [[Homo erectus]] is in [[Pekingmens|China]]. We noemen hem de [[Pekingmens]]. DNA toont een wereldwijde verwantschap van de Chinezen met de rest van de mensheid en dat alle mensen afstammen van een groep [[Homo sapiens sapiens]] van enkele honderden individuen. . ;700.000 jaar terug . * Op Java zijn versierde schelpen te vinden. . ;600.000 jaar terug . * De [[Homo Sapiens]] splitst zich af van de [[Neanderthaler]]. De mens krijgt niet alleen een 'vriendelijker' gezicht, hij wordt ook vriendelijker. Het gezicht verkleint, verplat en de ogen zijn uitgesproken. Zware wenkbrauwen verdwijnen. Sommige onderzoekers (in dit geval de Belgische [[antropoloog]] Cederic Boeckx aan de universiteit van Barcelona) leiden hieruit een verhoogde samenwerkingsvaardigheid af.<ref>SENNE STARCKX. ''Opzij hond, kat en paard: de mens was de eerste die werd getemd.'' In: ''De Standaard'', 6.12.2019, p. D4.</ref> Ze vergelijken deze ontwikkeling met het [[Williams-Beuren syndroom|syndroom van Williams-Beuren]]. . ;500.000 jaar terug . * De genetische basis van wat wij nu de mens noemen, komt tot stand. . * De oudste getuigen van menselijke aanwezigheid in de omgeving van [[Luik (provincie)|Luik]]. Het gaat om enkele stenen werktuigen, gebruikt door nomadische jager-verzamelaars die het toendrawild volgen. . ;500.000-200.000 jaar geleden . * De [[Homo heidelbergensis]] . ;450.000-160.000 jaar terug . * Calais en Dover vormen één smalle bergrug van kalksteen. Na de ijstijden vindt het smeltwater van Scandinavië tot Schotland en de noordelijke Noordzee zijn uitweg langs deze bergrug. Golven werken zich uit op de zachte kalksteen en doet kalkkliffen en een zeestraat, het [[Nauw van Calais (zeestraat)|Nauw van Calais]] ontstaan. De kloofvorming gaat door tot op vandaag. . ;400.000-300.000 jaar terug . * De vuurdomesticatie is gekend en verbreid. . * Neanderthalers evolueren in het Midden-Oosten en Europa. . * Homo Sapiens evolueert in [[Oost-Afrika]], een gebied dat nu [[Ethiopië]] noemt. . ;300.000-150.000 jaar terug . * Vroeg ''moderne'' [[homo sapiens]], de recente vondst van een schedel in Marokko toont aan dat Homo sapiens niet 'plots' ontstond in een kerngebied zoals vaak aangenomen, maar zich geleidelijk ontwikkelt. 'Er is geen tuin van Eden in Afrika', zegt onderzoeker Jean-Jacques Hublin van het [[Max Planck Instituut]] voor Evolutionaire Antropologie in [[Leipzig]] aan [https://www.volkskrant.nl/wetenschap/verrassing-oudste-homo-sapiens-ooit-leefde-in-marokko-niet-ethiopie~b36faa34/ De Volkskrant]. 'De tuin van Eden ís Afrika.' De moderne mensen verschenen in heel Afrika, van de Kaap tot Marokko. Sommige populaties bleven tot honderdduizenden jaren van elkaar gescheiden, andere vermengen zich. 'Het "volledig pakketje" van wat volgens ons specifieke kenmerken van homo sapiens zijn, begin pas echt vorm te krijgen tussen 100.000 en 40.000 jaar geleden. (...) We hebben dus geen vertakkende lineaire stamboom met één enkele stam, maar verdeelde Afrikaanse wortels.'<ref>PATRICK ROBERTS, vertaald door Bep Fontijn. ''Jungle. Een nieuwe geschiedenis van tropische bossen, de wereld en onszelf,'' Nieuw Amsterdam, 2021, p. 128-129.</ref> . ;150.000-120.000 jaar terug . * De mens (de [[homo sapiens sapiens]]) verspreidt zich uit Afrika naar het noordoosten naar Azië en Europa. Tussen 125.000 - 60.000 komt hij aan in Eurazië, 40.000 jaar geleden in Australië, en 15.000 jaar geleden in Amerika. Meer afgelegen eilanden zoals Hawaï, Paaseiland, Madagaskar en Nieuw-Zeeland raakten bevolkt tussen de jaren 300 en 1280. . ;140.000 jaar terug . * De [[Homo Erectus]] verdwijnt. Hij ontstond 1,9 miljoen jaar geleden. . ;110.000 jaar terug . * De mens verspreidt zich uit Afrika naar het zuidwesten, naar Oceanië. . ;Kijken <gallery widths="155" heights="190"> Bestand:Australopithecus sediba.JPG|[[Australopithecus]], 4,3 tot 2 miljoen jaar geleden. Bestand:Homo habilis.jpg|Homo Habilis, 2,2 tot 1,5 miljoen jaar geleden, Oost-Afrika. Bestand:Homme de Tautavel.jpg|Homo erectus 1,9 miljoen tot 400.000 jaar geleden.|Homo erectus, reconstructie. Bestand:Pithecanthropus-erectus.jpg|Vondsten van [[Eugène Dubois]] waarbij hij de ''Pithecanthropus erectus'' of de [[Javamens]] beschrijft. Bestand:Homo heidelbergensis-Cranium -5.jpg|Homo Heidelbergensis, 500.000 tot 200.000 jaar geleden. Bestand:Biface de St Acheul MHNT.jpg|Vuistbijl uit het [[Acheuléen]]. Bestand:Neanderthal and homo sapiens sapiens.jpg|Een [[Neanderthaler]] en een [[homo sapiens sapiens]]. Bestand:Spy_Skull.jpg|[[Mens van Spy|De mens van Spy]], 40.000 jaar geleden. File:Ice_age_fauna_of_northern_Spain_-_Mauricio_Antón.jpg|[[Megafauna]] van het late Pleistoceen. Bestand:Skull_pekingman.jpg|De [[Pekingmens|Pekingman]] </gallery> . == Het Midden-Paleoliticum (100.000 tot 37.000 jaar terug) == . ;100.000 jaar terug . * De eerste sporen van wat we cultuur noemen duiken op. . ;80.000 jaar terug . * Sporen op een strand in [[Normandië]] in [[Le Rozel]] tonen voetsporen van Neanderthalers en hun kinderen en vuurresten. De Neanderthal-voeten blijken breder dan die van mensen, vooral in het midden. Hun lichaamslengte wordt geschat tot 185 centimeter. De groep bestond uit maximaal 14 Neanderthalers. . ;80-73.000 jaar terug . * De oudste grotkunst ter wereld is te vinden in het zuidelijkste punt van Zuid-Afrika. In de [[Blombosgrot]] is niet figuratieve kunst gevonden, er is niets afgebeeld. In deze grot kwam de oudste halsketting van vijfenzestig druppelvormige strandschelpen aan het licht. De laatste dragers deden dat 75.000 jaar geleden, dat wijzen de okersporen uit. [[Bestand:Reproduction_cave_of_Altamira_01.jpg|thumb|550px|Deze tekeningen in [[Altamira (grot)|Altamira]] zijn in 1879 ontdekt. Schildertekeningen zoals deze zijn uitzonderlijk en hebben functies om te overleven op cultureel, sociaal, didactisch en economisch vlak. In 1890 onderzocht de eigenaar de grot en vond er vuistbijlen, pijlpunten, stenen messen en naalden en bewees dat de tekeningen geen namaak zijn, maar 15.000 jaar oud. In 2017 vond een internationaal onderzoeksteam op het [[Indonesisch|Indonesische]] eiland [[Sulawesi]] (in het [[Maros-Pangkep-karstgebergte]]) een schilderij van een jachtpartij van minstens 43.900 jaar geleden. Eerder vonden ze op [[Kalimantan]] op [[Borneo]] 40.000 jaar oude afdrukken. Op hun vondst van 2017 is te zien hoe mensen twee wrattenzwijnen en vier dwergbuffels in het nauw drijven met touwen en speren. Is dit meer dan vier meter brede jachttafereel het oudste ter wereld? In Europa zijn de oudste grotschilderijen 40.000 jaar tot 65.000 jaar oud. De [[Löwe-mann]], een mythisch wezen van dertig centimeter dat een mens met een leeuwenkop voorstelt, gaat terug op 40.000 jaar geleden. De geschilderde ladders, stippen en contouren van handafdrukken op Spaanse grotten, gaan terug op 65.000 jaar geleden, kort nadat de [[Neanderthaler]] Europa is binnengewandeld (op de Homo Sapiens is het in Europa nog 20.000 jaar wachten.<ref>ROBERT MACFARLANE, vertaald door Nico Groen en Jan Willem Reitsma. ''Benedenwereld. Reizen in de diepe tijd'', Athenaeum - Polak & Van Gennep, Amsterdam, 2019, p. 25.</ref> Lang zijn ze voorgesteld als simpele, ruw, gebolsterde verwanten van de moderne mens. Niettemin beschikken de neanderthalers over een vergelijkbaar brein dat hen in staat stelt tot cultuur. Ze maken handige stenen en bijlen, messen, beschilderen hun juwelen. Onderzoekers leiden hieruit een religieus bewustzijn af. Evengoed kan het om primitieve camouflagetechnieken bij de jacht gaan. De oudste grotkunst is te vinden in de [[Zuid-Afrika|Zuid-Afrikaanse]] [[Blombosgrot]]. Ze is niet figuratief (er is niets afgebeeld) maar ze dateert van 73.000 jaar geleden.]] . ;70.000 jaar terug . * Intrede [[Homo Sapiens]]. Start hier de ''geschiedenis'' van de mens, zoals [[Yuval Noah Harari]] beweert? [[Yuval Noah Harari]] bespreekt drie revoluties: 1. De cognitieve revolutie (70.000 jaar geleden); 2. De agrarische revolutie (12.000 jaar terug) en de; 3. Wetenschappelijke (500 jaar geleden). Het is mijn ambitie om de cognitieve revolutie vroeger dan Harari te dateren en in verband te brengen met de vuurdomesticatie die teruggaat op bijna één miljoen jaar terug.<ref>HARARI, YUVAL NOAH, vertaald door Inge Pieters. ''Sapiens. Een kleine geschiedenis van de mensheid.'' Thomas Rap, Amsterdam, 2018, p. 11-12.</ref> . * De [[Toba (vulkaan)|Toba]]-uitbarsting zorgt voor een jarenlange vulkanische winter. . * De eerst vertelde verhalen werken als een cognitieve revolutie die een culturele geheugenbank mogelijk maakt. Het verhaal werkt in de hersenen als een 'contextuele infrastructuur' om feiten te ordenen, te begrijpen, te delen en vooral te herinneren. Info in verhaalvorm is tweeëntwintig keer beter te onthouden dan een opsomming omdat een verhaal alle relevante hersendelen activeert, niet alleen de taalcentra. . ;70.000 tot 12.000 jaar terug . * De laatste ijstijd zorgt voor een lage zeespiegel. Het Kanaal en de Noordzee liggen er voor de laatste keer droog bij. Tussen Engeland en het Europese vasteland is geen barrière. Het Kanaal is een uitgestrekte ijzige toendra met een zuidwestwaarts stromende rivier die uitmondt in de Atlantische Oceaan. . ;64.000 jaar terug . * Een grottencomplex in het Noord Spaanse Baskenland - Cantabrië tonen de El Castillo-grotten decoratieve sporen (grotschilderingen en stempelwerk) van de Neanderthaler en de mens. Tijdens de laatste ijstijd is de labyrintische grot hun toevluchtsoord. . ;60.000 jaar terug . * In een grot aan de kust van Kenia, Panga ya Saidi gebruiken mensen pigmenten en maken ze schelpkralen. . ;60.000 - 45.000 jaar terug * De menselijke migratie uit Afrika naar Europa en Eurazië start (andere bronnen beweren dat dit veel vroeger gebeurden). Daar stuitten ze daar op andere bevolkingsgroepen zoals Neanderthalers die er al tienduizenden jaren wonen en de [[Denisovamens|Denisovamensen]]. Die verschillen weinig van het Afrikaanse menstype maar ze zijn toch anders. Na het uitsterven van die bevolkingsgroepen is slechts nog één enkel menselijk ‘wij' op aarde. Het Europese continent blijft dunbevolkt. . ;50.000 jaar terug * In het Spaanse [[El Sidron]] zijn er sporen gevonden van een Neanderthalgroep van zeven volwassenen en drie kinderen. * Sapiens koloniseren Australië, de [[megafauna]] sterf er uit. . ;45.000 jaar terug * Een stamoudste voorziet zijn verhaal van een illustratie: het [[Celebeswrattenzwijn]]. . ;40.000 jaar terug * De [[Neanderthalers]] zijn duidelijk aanwezig in in Europa en in het [[West-Vlaams Heuvelland|Heuvelland]]. Op de [[Kemmelberg]] in [[Heuvelland (gemeente)|Heuvelland]] en in [[Veldwezelt-Hezerwater]] laten ze meer dan 200 artefacten liggen: [[vuistbijl|vuistbijlen]] in [[vuursteen]], messen, boordschrabbers, [[Levalloistechniek|Levalloisspitsen]], [[Le Moustier |Moustierspitsen]]. Wilde [[mammoeten]], oerrunderen, [[rendieren]] en wilde paarden, de [[wolharige neushoorn]] jaagden ze op en verneden ze waarschijnlijk ter plekke om in hun tijdelijke, nomadische kamp klaar te maken. Van de tentenkampen zijn geen sporen gevonden. * Spy Skull, een Neanderthalerschedel uit [[Spy]] nabij Namen. * De Homo Sapiens doorkruist onze regio en produceert kunst. . ;40.000 - 35.000 jaar terug . * De paleolithische kunst en de "culturele explosie" van de [[Homo sapiens]] stimuleren het taalvermogen en brengen hem op een (wat dat ook moge zijn) 'hogere graad van beschaving'. . ;40.000 - 30.000 jaar terug . * Het semi-nomadisme ontstaat waarbij diverse jagers-verzamelaars zoeken naar nieuwe organisatievormen: de kleinschalige stam functioneert tijdens het jachtseizoen of bij overvloed. Dan jagen kleine groepen op steppebizons, rendieren of mammoeten, oogsten ze noten oogsten, vangen ze vis. In het tussenseizoen komen ze samen met andere groepen in dichtbevolkte nederzettingen waar feesten gebruikelijk is. Gewassen planten doen ze niet. Seizoensrituelen met maskerades markeren het begin en het einde van de beide periodes. Graven met giften en monumentale architectuur suggereren dit seizoensdualisme dat zijn oorsprong vindt in de sterk wisselende seizoenen van de laatste ijstijd. Deze institutionele flexibiliteit doet hen bewegen tussen stadsstructuren met (tijdelijke?) heersers enerzijds en de meer egalitaire stam anderzijds. Het doet hen beseffen dat de sociaal politieke realiteit veranderlijk en cyclisch kan zijn. Deze verre voorouders kennen tot op dit moment ook een andere lichamelijke realiteit. Afhankelijk van hun biotoop (kust, bos, bergen, woestijn, regenwoud savanne…) zijn ze een fysiek ook een divers allegaartje vergelijkbaar met hobbits, reuzen, dwergen, elfen. Dit zal steeds uniformer worden.<ref>DAVID GRAEBER & DAVID WENGROW, vertaald door Rogier van Kappel en Bart Gravendaal. ''Het begin van alles. Een nieuwe geschiedenis van de mensheid'', Maven, Amsterdam, 2022.p.94-95, 119, 122 & 127..</ref> . ;38.000 jaar terug . * Eerste mensen verschijnen / zetten voet aan grond in onze regio: in Zuid Limburg, van de Maasvallei tot het Scheldebekken. In hun omgeving: de [[wolharige neushoorn]], [[reuzenhert|reuzenherten]], [[Holenbeer|holenberen]] en [[Mammoeten|mammoeten]], tot vijf ton zwaar. . * In een grot in de Zwabische Jura is een tekening van een kat-mens met wijd open armen en benen en een zwaard (?) dat lijkt op het sterrenbeeld [[Orion (sterrenbeeld)|Orion]]. . ;35.000 jaar terug . * Op het Indonesiche eiland [[Sulawesi]] zijn er handafdrukken van vrouwen. == Het Jong-Paleoliticum (37.000-12.500 jaar terug) == [[File:Goddess_gif_small_10.gif|thumb|550px| (...)]] . ♣ . ;37.000-30.000 jaar terug . * De [[Neanderthaler]] sterft uit (is er een verband met de uitvinding van de boog door de mens?). De Neanderthaler is geen voorloper van de mens. . * Vanaf nu start een koudegolf die bewoning in onze regio onmogelijk maakt. . ;33.000 jaar terug . Grotte Chauvet Pont d'Arc in de [[Ardèche (departement)|Ardèche]] is wellicht de oudst gekende beschilderde grot in de wereld. De schilderingen tonen [[apen]], [[leeuw (dier)|leeuwen]], [[neushoorn]]s, [[oeros]]sen, [[paard (dier)|paarden]] en [[Bison (geslacht)|bizon]]s ter instructie van de jacht. Er zijn ongeveer driehonderd dieren afgebeeld. In andere grotten komen de [[panter]], de [[uilen (vogelfamilie)|uil]]), de neushoorn nauwelijks voor. De [[Holenbeer|holenberen]] is er ook. Abstracte tekens en afdrukken van handen komen voor. Jean-Marie Chauvet, Éliette Brunel en Christian Hillaire ontdekken de grot in 1994 die voorlopig niet toegankelijk is. Sedert 2015 is er een kopie, een 'kunstgrot' die de grotschilderingen tot leven wekt. De Duitse cineast [[Werner Herzog]] maakte in 2010 een 3D-documentaire over de grot: 'Cave of Forgotten Dreams'. . ;32.000 jaar terug . * [[Pijl en boog]] . * In de [https://en.wikipedia.org/wiki/Coliboaia_Cave Coliboaia-grot] in [[Roemenië]] worden bizons, beren en neushoorns in zwarte kleuren, waarschijnlijk houtskool op de wand geschilderd. De ontdekking gebeurde in 2009. . ;Ca. 32.000-27.000 jaar terug . [[Venus van Willendorf]] & Man van Brno . ;31.700 jaar terug . * In de [[grotten van Goyet]] zijn sporen gevonden van een vroege domesticatie van een prehistorische hond. (De mens nam de wolf onder zijn hoede en de soort evolueerde in de richting van wat we nu een hond noemen. Het gevonden exemplaar is geen voorouder van de huidige hond maar een uitgestorven zustergroep). De hond is het enige dier dat zich laat domesticeren voor de [[Neolithische revolutie|Neolitihsche revolutie]]. . ;30.000 jaar terug . * In een rijk beschilderde grot in de Franse Dordogne is een maankalender achtergelaten. Het arendsbotje toont ingekraste cirkels, bogen en halvemanen die het tweewekelijkse wassen en het afnemen van de maan illustreren. . ;27.000 jaar terug . * Cro-Magnon mens; ontdekt in de [[Dordogne (departement)|Dordogne]] in 1868. . ;23.000-20.000 jaar terug * Nomaden steken de [[Beringstraat]] over en zullen Amerika bevolken als indianen. . ;20.000-15.000 jaar terug . * De [[Homo erectus soloensis]], een ondersoort van de Homo Erectus die leeft op Java sterft als laatste Homo Erectus uit. . * Het is met artefacten en fossielen gedocumenteerd hoe mensen uit Azië naar Amerika migreren. Een landmassa verbindt de noordwestelijke punt van Noord-Amerika met de noordoostelijke punt van Azië. Over die bovenzeese landmassa (nu Rusland en Alaska) lopen mensen en dieren. Het gaat om zo'n 900 kilometer. . ;17.000 jaar terug . * Grotschilderijen in [[Lascaux (grotten)|Lascaux]] tonen astronomische hemelkaarten die de maancyclus in punten en vierkanten illustreren. Erboven is een rij van 13 kwartieren te zien die het tijdstip tonen waarop de paarden drachtig zijn en makkelijk te vangen zijn. Diende Lascaux als prehistorisch planetarium? . * De grotinscripties en - schilderijen van [[Altamira (grot)|Altamira]] kent een bestaan van 27.000 geleden tot 17.000 geleden. . ;16.000 jaar terug . * Sapiens koloniseren Amerika, de [[megafauna]] sterf er uit. . ;15.000 jaar terug . * De aarde warmt geleidelijk weer op. Oerbossen ontstaan. . ;13.000 jaar terug . * [[Cueva de las Manos]], een grottenstelsel in Argentinië bij de rivier [[Río Pinturas]] toont meer dan tweeduizend mensen handen, lama's en jachttaferelen. . * Grot van [[Niaux]] in Zuid Frankrijk. De grot lijkt niet bewoond, hoewel bewoonde grotten in de regio bekend zijn. . . ;Kijken <gallery widths="155" heights="190"> Bestand:RioPinturas-003.jpg|(..) Bestand:RioPinturas-004.jpg|Groep B Bestand:RioPinturas-005.jpg|Groep B Bestand:RioPinturas-006.jpg|Groep C Bestand:Niaux,_bisons.JPG|Replica uit Niaux met bizons. </gallery> . = '''MESOLITICUM (12.500 jaar tot 10.000 jaar terug)''' = . {{Citaat|'''We weten niet waar hij zich bevond en ook niet waar hij mee bezig was, die eerste mens die op het idee kwam om de schaduw van een in de grond gestoken stok te gebruiken. Hij hoefde als referentie alleen maar een los op de grond liggende kei te gebruiken om een tamelijk nauwkeurige voorstelling te krijgen van de tijd die hij nog had. Misschien was hij een jager-verzamelaar die zich te ver van de grot had verwijderd waarin zijn clan woonde. Of een veeboer op zoek naar nieuwe weidegronden, ban bij het vallen van de nacht de weg naar zijn onderdak kwijt te raken. Naar alle waarschijnlijkheid keek men al sinds onheugelijke tijden hoe hoog de zon aan de hemel stond, om te kunnen inschatten hoeveel muonen het nog zou duren voor het donker werd. Met de duisternis begonnen immers de gevaren. Het struikgewas was het rijk van de grote nachtroofdieren en op de weg naar de schuilplaats konden zich vijandige, op de loer liggende individuen verborgen houden.'''|[[Desmond Morris]].<ref>GUIDO TONELLI, vertaald door Hans van den Berg. ''Tijd. Een reis van vroeger naar later,'' Bezige Bij, Antwerpen, 2022, p. 45.</ref>}} . {{Citaat|'''Er bestaan op dit ogenblik honderddrieënnegentig soorten apen. Honderdtweeënnegentig ervan zijn bedekt met haar. De uitzondering is de naakte mensaap die zich zelf ''Homo Sapiens'' noemt. Deze ongewone en zeer succesvolle soort besteedt een heleboel tijd aan de bestudering van zijn hogere motieven en even veel tijd aan het negeren van zijn fundamentele motieven. Hij is er trots op dat hij de grootste hersens heeft van alle primaten, maar is geneigd het feit te verhelen dat hij ook de grootste penis heeft en staat deze eer liever, ten onrechte af aan de machtige gorilla. Hij is een buitengewoon vocale, scherpzinnig onderzoekende aap, wiens wereld overbevolkt is, en het is de hoogste tijd dat wij zijn basisgedrag aan onderzoek onderwerpen.'''|[[Desmond Morris]].<ref>DESMOND MORRIS, vertaald door Thomas Nicolaas. ''De naakte aap.'' A.W. Bruna & Zoon, Antwerpen, 1968, p. 9.</ref>}} . Het [[Mesolithicum]] is een periode die moeilijk te grijpen is. Als overgangsperiode bouwden archeologen en historici deze periode in vanuit een evolutionair perspectief. Het lijkt op de Renaissance, die verhoudt zich even paradoxaal ten aanzien van de Middeleeuwen en de Nieuwe Tijden. Veel van het oude is in het nieuwe herkenbaar. En omgekeerd. Voor de jagers-verzamelaar tot de landbouw overgaat, komt er eerst een periode van gedurfde sociale experimenten. [[Bestand:White cliffs of dover 09 2004.jpg|thumb|550px|Krijtrotsen van Dover]] [[Bestand:0 Escalles - Le Cap Blanc-Nez (2).JPG|thumb|550px|Cap Blanc-Nez]] . * In Kortrijk zijn op de Pottelberg en in de buurt van de wijk 't Hoge ongeveer 250 artefacten uit deze periode ontdekt: wapenspitsen, lemmers, schrabbers, stekers, vuurstenen, [[burijn]]en. . * Het [[Nauw van Calais (zeestraat)|Nauw van Calais]] ontwikkelt zich tussen 12 en 8.000 jaar geleden opnieuw tot een zeestraat met de Atlantische Oceaan. . * Agrarische revolutie, planten en dieren worden (beginnend) gedomesticeerd: vooral de hond. . [[Bestand:E28_p26.jpg|thumb|550px|Een hut als een extensie van de kledij. Verschillende soorten hutten van de inheemse bevolking in Brazilië, 1834.]] [[Bestand:Göbekli_Tepe,_Urfa.jpg|thumb|550px|Opgravingen bij Göbekli Tepe. Het is niet altijd duidelijk wat er eerst was: de bouw van een tempel door samenwerkende nomadengroepen of de komst van de landbouw die aan de tempelbouw vooraf gaat.]] [[File:The_archaeological_site_of_Göbekli_Tepe_-_main_excavation_area.png|thumb|550px|Luchtfoto van de site Göbekli Tepe.]] . === Wat gaat de sedentatie vooraf? === . Zo'n twaalf- tot tienduizend jaar geleden eigenen diverse nomadische groepen zich - overal ter wereld - een vaste locatie toe. Veel ontwikkelingen en uitvindingen gaan die definitieve sedentatie vooraf. Met andere woorden: vooraleer de nomadische groepen zich een vaste woonplek vinden, zijn er al veel uitvindingen in ontwikkeling. Dit 'seminomadisme' kenmerkt zich door het feit dat nomaden steeds langer ter plekke blijven maar niet definitief. Dat komt tot uiting in: . 1. Experimenten met het ontginnen (en de kweek?) van wilde granen en de veredeling ervan kunnen rond 20.000 v.Chr. begonnen zijn. Daarbij begint de mens met plannen en vooruitdenken: (onbewaakte?) opslag ontstaat. . 2. De [[Sikkel (werktuig)|sikkel]] laat een efficiënte oogst toe; speren en bogen met stenen pijlpunten penetreren beter, maalstenen, mortieren en stampers malen granen en mineralen. Touw en draad zetten aan tot weven en de naald maakt het naaien van huiden mogelijk. . 3. De oudste rotsschilderingen uit [[Grotten van Lascaux|Lascaux]] zijn gedateerd op 17.000 jaar geleden, die van [[Altamira (grot)|Altamira]] in Spanje schat men op 15.000 jaar terug. Het beschilderen van stenen is de voorganger van wat later het schrift wordt. . 4. ♣ 12.500 jaar terug: [[Yi-fu Tuan]], een Chinees-Amerikaanse humanistisch geograaf drukt het zo uit: 'Place is security. Space is Freedom. Zijn uitspraak gaat terug tot 12.500 jaar geleden. In Japan verschijnen potten en kommen. De betekenis? Vaatwerk vervangt en zijn een uitbreiding op de handen van de jager-verzamelaar. Manden en vlechtwerk doen hetzelfde: ze beginnen de transportrevolutie. Het bewaren van voedsel maakt voorraden mogelijk, schept orde en structureert de omgeving. De ''leegte'' van de klei scheidt de buitenwereld van de binnenwereld. Die ruimtelijke ordening verandert het begrip tijd en breekt het eeuwige nu van de jager-verzamelaar. Het adagio is niet langer 'er is voedsel te over, we eten alles op.' De pot construeert de toekomst, een plan waarbij een groep zijn 'morgen' organiseert. Zo introduceert het vat de begrippen tijd én veiligheid: hoe lang valt iets te bewaren of te beschermen (tegen ongedierte bijvoorbeeld)? En tijd resoneert met témenos, wat staat voor een omheinde, heilige en veilige ruimte. Vluchtelingen genieten er de goddelijke bescherming. Een "waterbassin" aan de ingang maakt hen rein. Homeros vermeldt een ''temenos'' als een afgebakend landgoed. De vorst of de god geniet er de vruchten van. In het Griekse Attica lijken er veel dergelijke gronden voor te komen sinds de sedentatie.<ref>GUIDO TONELLI, vertaald door Hans van den Berg. Tijd. Een reis van vroeger naar later, De Bezige Bij, Amsterdam, 2022, p. 30-31.</ref> . 5. De kano en andere vroege boten, daar zijn sporen van. . 6. Het bakken van brood en het maken van ovens gaat de sedentatie vooraf. . De nomadische jagers-verzamelaar ontwikkelt semipermanente nederzettingen van palmbladeren, hout en bamboe. Tekeningen van vijf tenten van rendierhuid van zo'n vijftienduizend jaar oud zijn gevonden in een grot bij Pincevent in de Seinevallei. Generaties lang onderhouden deze seminomaden hun kampen om er maandenlang te wonen, handel te drijven, te feesten en rituelen uit te voeren. Archeologen treffen tegenwoordig sporen aan van dit soort openluchtkampen in West-Europa. Tijdens de zomer bewonen kleine groepjes jagers de kampen, 's winters groeit de groep aan in meer permmnente bouwsels, zoals grotten. Sommige zijn tienduizend jaar lang bewoond en verfraaid met tekeningen. === Gevonden broodkruimels: inleefoefening III === . {{Citaat|'''Het moet een mooie dag geweest zijn in Bilad al-Sham, aka het Morgenland, de [[Levant]] of het historisch-geografisch gebied dat grotendeels [[Israël]], [[Palestina (staat)|Palestina]], [[Jordanië]], [[Syrië]] en delen van [[Turkije]] beslaat. Zo’n 14.000 jaar geleden woonde daar [[Uk-Uk]], de vernuftige [[Natufiër]]. Of Uk-Uk een man was of een vrouw, laat ik in het midden, ik ben geen specialist in genderstudies binnen semi-sedentaire voedsel-verzamelaarssamenlevingen. Maar laten we er even van uitgaan dat hij een man was. Uk-Uk, nakomeling van Ug Ug, was altijd al een bijzondere jongeling geweest. Of de naam Uk-Uk een veelvoorkomende naam was binnen de [[Natufische samenleving]], laat ik in het midden, ik ben geen specialist in laat-epipaleolithische nomenclatuur. Uk-Uk was nieuwsgierig van aard. Als kind was hij meermaals ernstig ziek geworden door onbekende besjes te eten. Het was die nieuwsgierigheid die hem te dicht bij een wild zwijn had gedreven. Wat Uk-Uk dacht toen hij het zwijn aaide, blijft een mysterie voor ons. Wat we wel weten, is dat het zwijn zijn gebaar niet apprecieerde. Tijdens de schermutseling na de ongewenste aai verloor Uk-Uk het merendeel van zijn gebit. Daarom droeg hij sinds die dag steeds een maalsteen mee. Daarmee maakte hij gevonden voedsel verteerbaarder, verbrijzelde hij vezels en maakte hij knapperig fruit papperig. Het was die omslachtige manier van vreten die Uk-Uk bracht tot een van de belangrijkste ontdekkingen van de menselijke geschiedenis. In de buurt van de grot waar zijn stam zich had nedergezet, groeiden indrukwekkende groene tarwehalmen die makkelijk boven zijn 1,44 meter uittorenden. Meerdere leden van zijn stam hadden al eens een aartje afgeknapt en de korrels van hun kafjes gewreven. Maar meestal negeerden ze de halmen, want ze beleefden weinig plezier aan de smaak. Hoeveel Uk-Uks zijn er geweest die niet tot aan het stadium van pap zijn geraakt? Hoeveel Uk-Uks hebben de pap laten aanbranden? Dat was buiten de maag van Uk-Uk gerekend. Hij had zin in een snack. De opbrengst van de jacht was mager de laatste tijd en de vruchten lieten op zich wachten. Uk-Uk bedacht zich met de emmer tarwe en verzamelde een buidel vol. De geplette korrels waren droog en de poederpulp deed hem hoesten. Water. Water was altijd al een goede vriend geweest in zijn tandeloze bestaan. Uk-Uk maakte de pap, maar zeggen dat die een ‘smaakbommetje’ was, zou een overstatement zijn. Vuur. Het was de gewoonte in die tijd om alles eens boven het vuur te houden. Het had een goede reputatie opgebouwd met betrekking tot vlees. Zonder dat Uk-Uk erbij stilstond, had hij de basis gelegd voor een grijs boerenbrood, wit gesneden, naan en pita, volkoren en ciabatta, [[challah]] en [[pretzels]], [[knäckebröd]] en roti, en paradoxaal genoeg glutenvrij brood. Of er iets waar is van de historie van Uk-Uk, weet ik niet, ik ben geen culinaire paleontoloog. Wat ik wel weet, is dat er vijftien broodkruimels werden gevonden op de Shubayqa 1 archeologische site in Jordanië. Die bleken zo’n 14.400 jaar oud te zijn, ouder dan de eerste sedentaire agrarische samenlevingen. Als iemand het verdient om te verrijzen en erkenning te krijgen voor zijn verwezenlijking, is het Uk-Uk wel. Aan de basis van menselijke kennisverwerving ligt trial-and-error. Proberen en falen. Hoeveel Uk-Uks zijn er geweest die niet tot aan het stadium van pap zijn geraakt? Hoeveel Uk-Uks hebben de pap laten aanbranden? Hoeveel stamgenoten vonden de ontdekking van het brood niet de moeite waard om verder te onderzoeken? Native Americans beschouwden een berg als een gebeurtenis. Niet als een onveranderlijk resultaat. De berg is in wording. Brood is een gebeurtenis en geen evidentie. Dankjewel Uk-Uk.'''|[[Rashif El Kaoul]].}} . ;12.000-11.600 jaar terug * In [[Göbekli Tepe]] (Navelberg, in het zuidoosten van Turkije) slaan nomadengroepen de handen in elkaar en besluiten tot de bouw van een gigantisch monument die in de archeologie geen precedent kent. De gebouwen bestaan uit T-vormige pilaren in cirkels. De stenen wegen vele tonnen, losgehakt en de heuvel opgevoerd. De ontdekking ervan in 1994 zette het idee dat nomadengroepen langs elkaar leven, op zijn kop. De site toont aan dat nomaden op behoorlijk grote schaal samenwerken, hun krachten bundelen en zich laten zich leiden 'een' idee. Vijfhonderd werklieden waren, naar schatting nodig om dit indrukwekkende bouwwerk te creëren, zonder een boerderij in de buurt. Wie zorgde voor het voedsel? Nog meer werklieden? Of een overdaad aan wild en voedsel? Aanwijzingen dat er ooit een sedentaire bewoning was op de Navelberg zijn er niet. Het lijkt een nomadisch bedevaartsoord als een soort experiment voorafgaand aan de sedentatie. Dit maakt de tempel uitzonderlijk: ze ging de boerderij vooraf. Althans dit is de interpretatie van [[Klaus Schmidt]]. Die stelt dat bij de bouw van dit complex de [[Neolithische revolutie]] nog niet was begonnen. Schmidt denkt dat de nomaden overvloedige wilde granen gebruikten dat de bescherming ervan tegen wilde gazelleskuddes en ezels tot samenwerking leidde die vervolgens grootschalige landbouw deed ontstaan, en een dorp nabij de bouwplaats. De bouw van de tempel zou dus voorafgaan aan het [[Neolithicum]] en niet andersom.<ref>KLAUS-DIETER LINSMEIER. ''Eine Revolution im großen Stil.'' Interview mit Klaus Schmidt. In: ''Abenteuer Archäologie. Kulturen, Menschen, Monumente.'' Spektrum der Wissenschaft, Heidelberg 2006; HUGH HONOUR & JOHN FLEMING, vertaald door Sjoerd de Vries. ''Algemene kunstgeschiedenis.'' Meulenhof, Amsterdam, 2016, p. 36.</ref> Latere publicaties stellen dat in deze regio en deze periode het Neolithicum al stevig ingang vond, dat verklaart waarom sommigen het Neoliticum reeds 12.000 jaar geleden laten starten en niet 10.000 jaar geleden.<ref>CHRIS S.M. TURNEYA & HEIDI BROWN. ''Catastrophic early Holocene sea level rise, human migration and the Neolithic transition in Europe.'' In: ''Quaternary Science Reviews'', 26, 2007, p. 2036–2041.</ref> Dat betekent dat prille neolithische boeren de tempel bouwden nadat ze eerder voor hun eigen profijt kozen. . ;Kijken <gallery widths="155" heights="190"> Bestand:Göbekli_Tepe_Pillar.JPG|Göbekli Tepe, pijler Bestand:GobeklitepeHeykel.jpg|Detail File:Urfa_museum_Animal_relief_sept_2019_4772.jpg|Detail File:Göbekli2012-22.jpg|Detail File:Göbekli_Tepe_-_100525.jpg|Opgravingen 2010 File:Göbekli2012-16.jpg| File:Göbekli2012-19.jpg| File:Stratigraphy_of_Göbekli_Tepe.png|Doorsnede File:UrfaMuseumGöbekli.jpg|Museum </Gallery> . = '''VAN NEOLITISCHE ECOSYSTEMEN TOT DE OUDHEID: 10.000-5.000 jaar terug''' = . {{Citaat|'''De landbouw - waarbij mensen zich door allerlei moeilijkheden heen slaan en tijd en energie besteden aan grote projecten, in de verwachting daar uiteindelijk voor beloond te worden met een oogst - leidde tot grote veranderingen in de levens van de mensen, want een dergelijke vorm van langdurig vertraagde wederkerigheid vereist geloof, en bij geloof speelt schoonheid een grote rol.|Gaia Vince'''<ref>GAIA VINCE, vertaald door Rogier van Kappel. ''Vuur, taal, , schoonheid, tijd. Hoe culturele evolutie de mens heeft gevormd,'' Atlas Contact, Antwerpen, 2020, p. 258.</ref>}} . == Neolitische ecologie (12.000 jaar terug tot de [[kopertijd]]) == . === Neolitische revolutie of neolitische ecologie? === . De [[neolithische revolutie|neolithische revolutie]], een begrip van [[Vere Gordon Childe]], duidt de overgang aan van het nomadische naar het sedentaire bestaan, waarbij de economie of het overleven van het plukken, het jagen, het vangen van vis en het verzamelen, inruilt voor een maatschappij gebaseerd op landbouw en veeteelt. Recent is dit verhaal terecht bekritiseerd en genuanceerd. Landbouw en revolutie zijn twee woorden die het proces dat toen plaatvond nodeloos uitvergroten. Met andere woorden: het liep allemaal niet zo'n vaart. En die vaart verliep niet in één richting. 'Wat als we het accent zouden verleggen van landbouw en domesticatie naar, laten we zeggen plantkunde of zelfs maar tuinieren', vragen David Graeber en David Wengrow zich af in ''Het begin van alles. Een nieuwe geschiedenis van de mensheid''.<ref>DAVID GRAEBER & DAVID WENGROW, p. 260-264.</ref> Deze neolitische ecologie had weinig revolutionairs noch landbouwkundig. . ;Hoe liep het dan wel? . 11.000 jaar terug dwingt de [[klimaatsverandering]] bij het einde van de [[laatste ijstijd|(voor)laatste ijstijd]] mens, dier en omgeving tot aanpassing. Het einde van dit [[Pleistoceen]] valt dus samen met het ontstaan van sedentaire gemeenschappen op alle continenten. De opwarming treft de hele aarde en zorgt voor meer regen, fauna en flora. Waar weinig begroeiing is, komt die er. In minder dan 5.000 jaar duiken in Zuidwest-Azië, China, drie Amerikaanse gebieden en in Papoea-Nieuw-Guinea sedentaire kernen op. De jacht waarbij de mens (een kudderoofdier) de wijfjesdieren spaart, is niet langer mogelijk en overbejaging leidt tot het uitsterven van de [[Mammoet]]. Andere diersoorten trekken weg door de opwarming. Jager-verzamelaars die vertrouwd raken met de groeicyclus van planten beginnen met het verbouwen van wilde gewassen dat mogelijks leidt tot (het zeer langzame) veredelen. Hun jacht en verzamelactiviteit zetten ze niet on hold. Er komen nieuwe jachtmethodes die zich richten op petieterige en snelle prooien. Mannen leren betere [[pijl]]en en [[Boog (wapen)|bogen]] hanteren, domesticeren de [[wolf]] als voorloper van de [[hond]] en vrouwen laten zich in met het verbouwen van planten.<ref>LINDA R. OWEN. ''Gender, crafts, and the reconstruction of tool use.'' Helinium, 1994, 186–200, geciteerd in DAVID GRAEBER & DAVID WENGROW, vertaald door Rogier van Kappel en Bart Gravendaal. ''Het begin van alles. Een nieuwe geschiedenis van de mensheid'', Maven, Amsterdam, 2022, p. 263.</ref> Die vrouwelijke kennis sorteert niet uitsluitend effect in de voedselproductie. Bij het aanleggen van kunstmatige, tijdelijke habitats die eerder op tuinen dan akkers lijken, laat een tuinvrouw of -man de ecologische balans doorslaan in het voordeel van de mens. Er komt een onderscheidt tussen onkruid, verdovende planten, kruiden en voedsel. Het gaat niet om de exploitatie van vaste, uitgestrekte landerijen maar om kleinschalige en variabele gronden bij oevers of bronnen waar vloedvlakte-irrigatie een landbouwsysteem is dat de bodembewerking vooral aan de natuur overlaat. Seizoensgebonden overstromingen zuiveren en verversen de grond met slib. Ontbossing of onkruid wieden is onnodig. De enige inspanning die deze kleinschalige tuinbouw vraagt, is de bouw van een dam om het water te sturen. In dit soort habitat vleien en verleiden de tuinvrouw en -man de natuur. Ze buigen en verzorgen haar, ze leiden en of misleiden ze zoekend naar een gunstig resultaat. Als er al over een revolutie te spreken is, dan vindt die niet haar oorsprong in een snelle economische overgang van het jagers-verzamelaarsbestaan naar de sedentaire landbouw. Wat revolutionair is aan dit nieuwe tuinieren, is het potentieel van een nieuw kwartet: koren, stengel, de klei waarin ze groeien en de menselijke regie. . 1. VOEDSEL. Behalve het oogsten van wilde granen dat leidt tot het bakken van brood, krijgen deze tijdgenoten oog voor onkruid, de domesticatie van specerijen, kruiden, voedselgewassen en dieren, experimenteren ze in de kweek van geneeskrachtige planten die ze op hun strooptochten leerden kennen. Verfijnde kleuren verschijnen. Rituelen en priesterlijke -zowel mannelijke als vrouwelijke- gebruiken dragen deze economische kennis intergenerationeel over. Met het stichten van branden maken ze terreinen vrij voor de kweek van de gewenste soorten zoals fruit- en notenbomen. Een effectieve ongediertebestrijding met weinig of geen middelen werpt de vroege tuinvrouw of -man terug op observaties van het gedrag van het plaagdier en de studie van de biologie.<ref>DAVE GOULSON, vertaald door Nico Groen. ''De tuinjungle. Tuinieren om de wereld te redden'', Atlas Contact, Antwerpen, 2019, p. 70.</ref> . 2. AMBACHTEN. Ambachtslui laten zich met het overschot van het graan in: de vezels en de stengels. Parallel met het voedsel produceren ambachtslieden een ongezien aantal uitvindingen: alle soorten touwen, netten, matten, kledij, manden. De combinaties van deze uitvindingen duwen de innovaties: rugzakken, vlotten, zeilen, schoeisel... . 3. KLEI. Klei herdefinieert de relatie tussen het nu en de toekomst, tussen het verleden en het heden. Kleitabletten nemen de functie aan van fiches of dagboeken zijn een extensie van het onbetrouwbare geheugen en lenen zich voor berekeningen en redeneringen. Naast het 'kampvuurverhaal' en de mythische legenden komt een vaste drager die het verleden vast beitelt. Geboetseerd beeldend werk bereidt de stam voor op de jacht, het paren, de oogst... Er komen veranderingen in de architectuur, in de bouw van ovens en de warmteleer. . 4. LEEFPATROON. Tenslotte zijn er de nieuwe leefpatronen die dit alles combineren: zoals kaas op brood leggen en dat op een bord presenteren. Er komen rituele feesten verbonden aan de zaai- en oogsttijd. In dit vroege Neolithicum lijkt alles op een speels, ontspannen proces: niet afgedwongen of gedetermineerd door het einde van de laatste ijstijd. Die zette het proces in gang en liet mensen de keuze. . 5. KEUZES. Dat het verloop geleidelijk aanvoelt, heeft te maken met het kleine aantal mensen in die dagen. Ondanks een zeespiegelstijging met zeven (!) centimeter per jaar, biedt de opwarming hen de kans zich aan de nieuwe omstandigheden en omgevingen aan te passen en hen keuzes te laten om op verschillende wijzen te reageren. A/Sommige groepen volgen de [[Rendieren]] in hun noordwaartse trek. Daar, in Noord-Europa, Azië en Amerika houden ze vast aan die traditionele jacht en visvangst. Nu treft de recente klimaatcrisis hen. B/Andere groepen wijzen de sedentatie af en houden om hun vrijheid vast aan het nomadisch bestaan, sommigen tot op heden: de [[Bedoeïenen]], de [[Roma (volk)|Roma]], de [[Sinti]], de [[Toeareg]], [[Mongolië|Mongoolse]] veehouders, de [[Moken]] en de [[Masai (volk)|Masai]]. Daarbij ging niet altijd om een gebrekkige technische kennis, het ging om een maatschappelijke keuze. . Is de [[Vruchtbare Sikkel]] het meest succesrijke gebied? Alleen zeker is dat dit gebied het meest onderzocht is. Daar worden de eerste nomaden sedentair. [[Jericho]], nu Tell es-Sultan, is één van de oudste steden ter wereld. Het sedentair worden is een geleidelijk proces met verschillende snelheden: In westelijk Iran en in Palestina begint het omstreeks 10.500 jaar geleden, Egypte volgt en in de Balkan en Griekenland komt de sedentatie er 8.000 jaar terug. Midden-Amerika en China volgen 7.000 jaar terug. In Noord-Europa zijn de oudste sporen van sedentaire gemeenschappen zes- tot vijfduizend jaar oud. Dat noemen we de neolithische (r)evolutie. Het proces verschilt dus van regio tot regio en uiteraard bleven groepen nomaden rondtrekken zonder dat ze het nodig vonden land te bebouwen. In sommige regio's gaan de veranderingen snel, elders spreekt men liever van een [[evolutie]] dan over een [[revolutie]]. Landbouwsamenlevingen staan voor onveiligheid: hongerdood en hongersnood zijn nooit ver weg. Als de graandominantie van gierst, gerst of tarwe het in een regio overneemt van de andere teelten, kan het gebied tot koninkrijk ontwikkelen. Omdat graan bovengronds groeit is het zichtbaar, concreet en te bezitten. En omdat granen de tijd kunnen torsen en in draagbare porties te verpakken zijn, is het te kwantificeren en kan het aldus dienen als ruimmiddel of als belasting.<ref>DAVID GRAEBER & DAVID WENGROW, vertaald door Rogier van Kappel en Bart Gravendaal. ''Het begin van alles. Een nieuwe geschiedenis van de mensheid,'' Maven, Amsterdam, 2022, p. 481-482.</ref> . Het langzame verdwijnen van de ijskappen leidt voor de jager-verzamelaar niet per definitie tot sedentarisatie. In kustgebieden duiken kliffen op die onder het ijs zaten en verdwijnen kliffen omdat de zeespiegel hen overspoelt. Dit soort gebieden zijn een schatkist met oesters, mosselen, zeevogels, walvissen, krabben, garnalen... Landinwaarts voeden gletsjers zoetwatermeren en -rivieren en de nomade plukt er de vruchten van: snoek, [[brasem]] en watervogels aan de zeezijde, noten, fruit, bessen en paddenstoelen landinwaarts... In dit soort productieve omgevingen schiet de demografie omhoog. Terwijl een jager-verzamelaarsfamilie/clan 100.000 hectare nodig heeft om te fourageren stijgt de bevolking nu met drie mensen per 100 hectare.<ref>VACLAV SMIL, vertaald door Joost Pollmann & Koos Mebius. ''Zo zit de wereld in elkaar. Wat de wetenschap ons leert over het verleden, het heden en de toekomst,'' Nieuw Amsterdam, sp., 2022, p. 63.</ref> Aan de noordwestkust in Amerika profiteren de kustbewoners van de jaarlijkse vistrek en jagen ze op zeezoogdieren. Hun hoogwaardige eiwitten en vetten neigen hen naar een sedentaire levenswijze in houten gemeenschapshuizen omgeven door totempalen. Al snel volstaat één hectare om één mond te voeden. 5200 jaar geleden brengt Egypte dit cijfer op 1,3 en als Egypte deel uitmaakt van het Romeinse Rijk - in de eeuwen na Christus - komt het cijfer op 2,5. . . === Wie velde een konijn? === [[Bestand:O.0173_color-sharpen_obv.jpg|Spijkerschift op een tablet uit het 3de millennium VC.|thumb|550px|[[Spijkerschrift]] op een tablet uit het 3de millennium voor Christus. Steen is de oudst bewaarde drager van het schrift. Andere dragers die minder bestand waren tegen de tand des tijd, gingen verloren.]] . {{Citaat|'''Ik weet zeker dat ze me kippen leerde slachten of me opdroeg het lijk van het meisje te helpen wassen om me erop te wijzen dat een mens niet eeuwig aan de poort van de eindeloosheid en haar stralende panorama’s kan blijven dralen.'''|Terugblik op een kindertijd [[1914]].}}<ref>[[Erwin Mortier|ERWIN MORTIER]]. ''Godenslaap.'' De Bezig Bij, Amsterdam, 2009, p. 212.</ref> . ;Terug in de tijd . Achttien zijn ze. Een aula vol, ergens begin oktober. Het jaartal maakt niet zoveel uit. Onwennig, net als het weer. “Wie in deze klas kan een kip slachten?” “Een konijn vellen?” “Wie zag dode mensen?” “Lijken?” “Kadavers?” “Wie maakte ooit een geboorte mee?” Bij de vragen waarmee hij de les opent, laat hij de studenten handen opsteken. Ze vinden de vragen even fascinerend als schokkend en raken er even het noorden bij kwijt. De eenentwintigste-eeuwse rationele westerling, die ongeveer één derde van zijn leven op schoolbanken plaatsneemt en studeert onder [[kunstlicht]] via [[internet]] en [[satelliet]]beelden op pc-schermen, logische verklaringen gebruikt, sociologische modellen en fysische wetten bestudeert in een [[globalisering|globaliserende]] airco- en netwerkomgeving, heeft weinig benul hoe het leven is in de oude, [[agrarische samenleving]], die drijft op het ritme van dagen en nachten, weken, maanden en seizoenen, een wereld waar de natuurelementen zowel een kans als een bedreiging zijn, een wereld waar de natuurelementen de enige constante zijn. . . === Waarom priesters voor krijgers komen === [[Bestand:Yuval_Noah_Harari.jpg|thumb|550px|Yuval Noah Harari (1976) is een Israëlisch historicus, filosoof, futuroloog. Tot 2014 was hij een onbekende mediëvist. Drie boeken gaven hem wereldfaam: ''Sapiens'', ''Homo Deus'' en ''21 lessen voor de 21e eeuw''. Zijn boodschap gaat over de samensmelting van biotechnologie en informatietechnologie. De mens kan ingehaald worden door zijn eigen creaties en het valt niet uit te sluiten dat de mens zoals die nu bestaat, binnen een eeuw verdwenen is.]] . {{Citaat|'''De religie is de zucht van de in benauwenis verkerende creatuur, het gemoed van een harteloze wereld, zoals zij de geest van de geestloze toestanden is. [[Opium van het volk|Zij is de opium van het volk.]]'''|[[Karl Marx]]}} . . ;Tekstfragment uit ''Sapiens'' van [[Yuval Noah Harari]]<ref>(Sapiens, p. 228)</ref>. . [[Bestand:Gordon_Childe.jpg|thumb|550px|[[Vere Gordon Childe]] (1892-1957) was een Australische filoloog en archeoloog. Zijn visie op de prehistorie is marxistisch georiënteerd. Hij bedacht de term 'Neolithic Revolution' en de 'Urban Revolution'. Childe combineert zijn ontdekkingen en de theorie van de prehistorie.]] {{Cquote|'''Het lijkt erop dat de [[agrarische revolutie]] samenging met een religieuze revolutie. [[Jager-verzamelaars]] plukten en achtervolgden wilde planten en dieren, die beschouwd konden worden als gelijkwaardig aan de ''[[Homo sapiens]]''. Het feit dat de mens op schapen joeg maakte schapen niet inferieur aan de mens, net zomin als het feit dat tijgers op mensen joegen de mens inferieur maakte aan tijgers. Wezens communiceerden rechtstreeks met elkaar en kwamen met het nodige geven en nemen uit op de regels die golden in hun gedeelde leefgebied. Maar boeren bezaten en manipuleerden planten en dieren en konden zich natuurlijk niet verlagen tot onderhandelingen met hun bezittingen. Het eerste religieuze effect van de agrarische revolutie was dus dat planten en dieren van gelijkwaardige leden van een spirituele Ronde Tafel veranderden in [[bezit]]. Dat creëerde echter wel een groot probleem. Boeren wilden misschien de absolute controle over hun schapen, maar ze wisten maar al te goed dat die controle beperkt bleef. Ze konden de schapen opsluiten binnen omheiningen, rammen [[castreren]] en selectief te werk gaan bij het fokken van [[Ooi|ooien]], maar ze konden niet zorgen dat hun beesten gezonde lammeren verwekten en ze konden ook de uitbraak van de dodelijke dierziekten niet tegengaan. Hoe moesten ze de productiviteit van hun kuddes dan waarborgen? Een theorie over de oorsprong van de goden voert aan dat goden er kwamen omdat ze het probleem oplosten. Goden zoals de [[vruchtbaarheidsgodin]], de [[hemelgod]] en de medicijn-god traden op de voorgrond toen planten en dieren hun uitdrukkingsvermogen verloren, en de belangrijkste rol van de goden was die van tussenpersoon tussen mensen en de woordeloze planten en dieren. Oude [[Mythologie|mythologieën]] vormen in wezen een juridisch contract waarin mensen eeuwige toewijding aan de goden beloofden in ruil voor heerschappij over planten en dieren, waarbij de eerste hoofdstukken van het [[Genesis (boek)]] een perfecte illustratie vormen.'''|[[Yuval Noah Harari]]}} . . == Overleven? == [[Bestand:Lier Zimmertoren dial lossless crop.jpg|thumb|550px|Na de Middeleeuwen krijgt de mens steeds meer grip op de werkelijkheid én ja, het ongrijpbare, de tijd. Galilei (1564-1642) gebruikte bij zijn eerste experimenten zijn pols om de tijd te meten. Eind zeventiende eeuw doen de minuten- en secondewijzers hun intrede. De "Jubelklok" in de [[Zimmertoren]] symboliseert de tijd met de [[klok (tijd)]], de [[maanfase|fasen van de maan]], de [[cyclus van Meton]], de [[epacta]] en de [[tijdsvereffening]], de [[dierenriem|zodiac]], de [[zonnecyclus]] en de [[zondagsletter]], de week, de [[globe]], de maanden, de [[Datum (dagtekening)|datum]], de seizoenen, de [[Getijde (waterbeweging)|getijden]] en de [[schijngestalten|schijngestalten]] van de [[maan]].]] . [[Abram de Swaan]] noemt zes voorwaarden die een veilig sedentair overleven mogelijk maken.<ref>ABRAHAM DE SWAAN. ''De mensenmaatschappij, een inleiding''. Bert Bakker, Amsterdam, 1996, p. 13-24.</ref> Hij komt hiermee in de buurt van de [[Piramide van Maslow]], voor het eerst geformuleerd tijdens de Tweede Wereldoorlog. Alle mensen hebben nood aan: . ;Harde, tastbare noden . 1. '''Voedsel'''; waar mensen in de huidige samenleving volledig afhankelijk zijn van onbekende anderen (met lange interdependentie-ketens), is men dat 10.000 jaar geleden veel minder (en met korte ketens). . 2. '''Beschutting'''; het weer dwingt mensen tot kledij en behuizing. . 3. '''Bescherming'''; rovers en roofdieren (ook microben) zorgden ervoor dat er omwallingen en ommuringen kwamen en leidden tot militair agrarische samenlevingen. . ;Zachte, niet materiële noden Op het eerste zicht lijken zachte noden een bijzaak, ondergeschikt aan de harde noden. Niets is minder waar. Zonder affectie, kennis en sturing gaan de voedselproductie en -verdeling, de beschutting en de bescherming van de dorpsgenoten de mist in. 1. '''Affectie'''; is een noodzakelijke voorwaarde om te overleven en kan een zaak van leven of dood zijn. Mensen zien zichzelf door de ogen van anderen. Zonder de ander heeft een mens schaamte noch trots. . 2. '''Kennis'''; wie niet over de kennis over de wereld om hen heen beschikt, is zwaar in het nadeel. Over welke kennis men dient te beschikken, is afhankelijk van samenleving tot samenleving en van tijd tot tijd; . 3. '''Sturing'''; Lichamelijke, natuurlijke neigingen zoals ontlasten, eten, slapen worden onder externe dwang omgevormd tot aanvaardbare gewoonten en zelfdwang. . . === Zaaien, oogsten noch tuinieren zijn instinctgedrag === . [[Bestand:Monolito_de_la_Piedra_del_Sol.jpg|thumb|550px|Kalendersteen van de [[Azteken]], Mexico.]] [[Bestand:Hieronymus_Bosch-_The_Seven_Deadly_Sins_and_the_Four_Last_Things.JPG|thumb|550px|De Zeven Hoofdzonden van [[Jheronimus Bosch]] hangt, net als zijn [[Tuin der lusten]] in het Museo del Prado in Madrid. De binnenste cirkel bestaat uit zeven vlakken met evenveel hoofdzonden. Ze omringen een halfnaakte Jezus, Man der Smarten, met: 'Pas op, pas op, de heer ziet'. De hoekcirkels geven taferelen over de dood en wat daarna.]] [[Bestand:Le_combat_de_Carnaval_et_de_Carême_Pieter_Brueghel_l'Ancien.jpg|thumb|550px|Het gevecht tussen [[Carnaval]] en [[Vastentijd]], [[Pieter Bruegel de Oude]], 1559.]] Zo opent de vroeg antieke wereld haar dorpspoorten. Het [[gehucht]] plaatst zich midden in de wilde natuur als een landbouwgemeenschap. Waarschijnlijk ontstaan de eerste dorpen in gebieden met wilde granen. Die hebben een vergelijkbare plantdichtheid als de gecultiveerde variant en zijn rijker aan proteïnen. In West-Azië en Europa gaat het om [[graan]], in Afrika is dit [[sorghum]], in Amerika [[maïs]], in Azië [[rijst]]. De landbouw beïnvloedt de sociale samenwerking. Graanboeren - een Europees gewas - zijn afhankelijk van de regen. Samenwerking is er niet nodig en leidt tot een individuele, kapitalistische instelling. Jaren met een goede oogst én voedseloverschotten zorgen voor afvalbergen. Oude granen, overschotten van groenten en fruit(pitten) worden in de nabije omgeving gedumpt, zo luidt de redenering. Die afvalhopen vormen een prima biotoop om een jaar later onbedoeld een nieuwe opbrengst te zien opduiken. Duizend jaar later zijn deze planten genetisch gewijzigd. Omstreeks 10.500 jaar geleden zijn niet alleen plantensoorten gedomesticeerd, het verhaal geldt evenzeer voor de dieren: de gecontroleerde kudde maakt plaats voor de veeteelt. Gewassen verbouwen gebeurt niet instinctmatig. Mensen 'kweken' evenmin. Het is een langzaam leren op het ritme van [[seizoenen]] en jaren, en dat in een tijd zonder klok, schrift of jaartelling. Die oude, intuïtieve tijdsbepaling is aanvankelijk niets anders dan een zich herhalende ervaring, gemeten met de zon, de maan en de sterren die uiteindelijk tot een [[kalender]] leiden. De kennis behoort toe tot getalenteerde groep met een goed waarnemingsvermogen en enkel hun geheugen als kennisdrager. Soms zijn het onaangepaste, zonderlinge figuren, vreemd of misvormd, travestie- figuren of dorpsgekken die met ontzag en minachting tegelijk bekeken worden. Hun excentrieke uiterlijk en/of karakter maakt ze uitverkoren: ze waren aangeraakt door God. De gemeenschap beseft zo dat deze schijnbaar onproductieve leden een reservetalent kunnen vormen door anders te denken. En dat kan van pas komen bij een crisis of bij onvoorziene gebeurtenissen. Omwille van hun charisma, overtuigingskracht of hun spiritualiteit groeien ze tot leider uit, dat was al zo vanaf het semi-nomadisme en de lijn is door te trekken tot bij het begin van de 20ste eeuw. De profeet van de Nuer – een veetelers volk in Zuid Soedan geldt als voorbeeld. Die kwijlt met lege blik in de ogen en gedraagt zich als een epilepticus in trance. Onverstaanbare klanken, tijdrovende en (schijnbaar) zinloze bezigheden: vasten, veren dragen, ’s nachts op daken zitten, urenlang puzzelen met schelpen... Zijn overtuigingskracht bestaat niet uit een rationele argumentatie. De profeet speelt in op gevoelens, wekt hartstochten op, hij gebruikt poëzie, spreekwoorden en metaforen, vertelt oerverhalen. Ironie en dubbelzinnigheden, humor en belediging zijn hem niet vreemd. Hij voorspelt en doet openbaringen. Hoe de profeet deze middelen inzet is afhankelijk van zijn culturele traditie en de verwachtingen van zijn gemeenschap.<ref>DAVID GRAEBER & DAVID WENGROW, vertaald door Rogier van Kappel en Bart Gravendaal. ''Het begin van alles. Een nieuwe geschiedenis van de mensheid'', Maven, Amsterdam, 2022, p. 57, 58 & 112.</ref> Die groep groeit uit tot de priesterkaste. In oorsprong zijn [[hiërarchie]] en ‘priesterbestuur’ synoniemen. Hun tempels lijken meer op fabrieken en magazijnen dan op kerken. De aanwezigheid en het meten van menselijke arbeid (tempelarbeiders), de voorraden, de grondstoffen, de werkplaatsen staan ten dienste van diverse bedrijfstakken: zuivelproductie, textielproductie, het bakken van zuurdesembrood, het maken van olie, bier en wijn, de standaardverpakkingen. In de Soemerische tempelmagazijnen zijn tachtig soorten vis te vinden. Ambtenaren tellen er alles en zetten het uit op een tijdlijn: dagen, maanden, jaren. In hun kalendermatige boekhouding leggen ze de basis voor het huidige geldwezen, de bureaucratie en de industrialisatie. <ref>DAVID GRAEBER & DAVID WENGROW, vertaald door Rogier van Kappel en Bart Gravendaal. Het begin van alles. Een nieuwe geschiedenis van de mensheid, Maven, Amsterdam, 2022,p. 338-340.</ref> Als centrale figuren interesseren priesters zich in het gedrag van planten, dieren én mensen en hoe die het best gedijen. De oogst is afhankelijk van de natuur en nauwelijks te beïnvloeden. De arbeid en de menselijke voortplanting daarentegen zijn wel beïnvloedbaar. Presbyters, πρεσβύτερος of presbuteros - het woord komt uit het Grieks - betekent de oudste of ouderling. Die priesters en heksen, aardpriesters en profeten, [[sjamanen]] en druïdes, medicijnmannen en tovenaars zien in dat de mens meer beheersbaar is dan de natuur. Alleen via de beheersing van de mens zijn de de natuurlijke en de menselijke gevaren onder controle te houden. Hun priesterlijke kennis en inzichten focussen zich op ziektes bij planten en dieren, hoe ze te voorkomen of ze te genezen, ze leren periodes van droogte of regen voorspellen, wijzen parasieten en onkruid aan en leggen uit hoe het te verdelgen. Ze instrueren, beïnvloeden en dwingen mensen één en ander te vermijden: de pijnlijke gevolgen van het fout zaaien of het te vroeg oogsten, het slecht bewaren of het fout verdelen. Hun landbouwtechnieken passen ze toe op de mens. Nomadische stammen nemen een pauze tussen twee bevallingen in, in de sedentaire samenleving baren vrouwen vaak om het jaar een kind. Om economische en militaire redenen bemoeien mannen zich in toenemende mate met het reproductievermogen van hun vrouw. Kinderen kunnen kuddes leiden, op de akker werken of krijger worden. Om hun vaderschap en hun eigen bestaan te verzekeren, controleren mannen de seksualiteit van hun vrouw. Komt daar bij kijken dat er zich uit egalitaire dorpen/steden geen krijgerskaste ontwikkelde, wat hen vatbaar maakt voor nederlagen. Vrouwen en kinderen worden bijgevolg slaaf en de mannen afgemaakt. Mannenbezit dus. . === [[Tien geboden]] === [[Bestand:MCC-31231_Mozes_toont_de_wetstafelen_(1).tif|thumb|550px|Anoniem (Noord-Nederland), gedateerd tussen 1600 en 1624. ''Mozes toont de wetstafelen'', Olie op canvas. De tien geboden uit Exodus 20 van de Deus-Aesbijbel Tekst linkertafel: EXO: XX: CAP / HOORT TOE ISRAEL: / Ick ben d¬e[n] Heere vwen Godt: die v wt / Egypten landt: wt de[n) diensthuÿse[n] gheleyt hebbe: / I / GHŸ EN SULT GEEN ANDER / GODEN BENEVEN MŸ HEBBEN : / II / GHŸ EN SULT V GEEN BEELDE[N]: / noch geen ghelÿckenisse maeken noch vant geene dat / Boven inden Hemel is: noch vant´ geene dat onder: / op der aerden is noch vant geene dat inde waeteren on: / der der aerden is En buÿcht v voor die niet: noch en / dientse niet want ick ben den Heere vwen Godt starck / en[de] jeeloers die der vaederen misdaet besoeke aende kindere[n]: / tot int derde ende int vierde lidt der geene die my haete[n] / Ende ick doen barmhartichs aen veel duysenden die: / my lieff hebben ende mÿn Gheboden onderhouden / III / GHŸ EN SULT DEN NAEME / des Heeren uws Gods: niet te vergeefs: ofte licht / veerdichlyck ghebruycken: want den Heere en sal / hem niet onghestraft laeten die syne[n] naeme misbruÿckt / IIII / GHEDENCKT DES SABBATHDACH / dat ghy dien heÿlighet: Ses daeghen sult ghÿ arbeÿden / ende al uwe wercken doen: maer oen sevensten dach is / den Sabbathdach des Heeren uws Gods: dan en sult: / Ghy geen arbeÿdt doen noch v soone: noch v dochter: / noch v knecht: noch v dienstmaeght: noch v vee: noch / den vremdelinck die binnen uwer stadtpoorten is: want / in ses daeghen heeft den Heere Hemel en[de] aerden ghe : / maect ende de see met alles watter inne is: Ende / rustende den sevensten dach : daeromme segende de[n] Heere / den Sabbathdach : ende heÿlichde den selven: Tekst rechtertafel: DEUT: V: CAP / V / GHŸ SULT V VAEDER / Ende uwe Moeder eeren op dat ghÿ langhe / leeft op der aerden: ende dattet v wel gae inde / landen d´welck v den Heere vwen Godt geven sall / VI / GHŸ EN SULT NIET DOODEN / VII / GHŸ EN SULT NIET EEBREKE[N] / VIII / GHŸ EN SULT NIET STELEN / IX / GHŸ EN SULT GEEN VALS GHETUŸ / GHENISSE SPREKE[N] TEGEN UWE[N] NAESTE[N]: / X / GHŸ EN SULT NIET BEGEERE[N] / uws naesten huÿs Ghÿ en sult niet begeeren uws / Naesten wÿff: noch sÿn knecht noch sÿn dienstmaegt / noch synen osse: noch synen Eesel: noch eenich / dinck dat uwen naesten toebehoort / DE SOMMA VANDE GHEHEELE WETH GODS / Ghy sult den Heere uwen Godt lieff hebben / van ganscher harten: van ganscher Sielen: Ende / van ganscher ghemoeden: Dit is het eerste ende / dat grootste ghebodt ende het tweede den selven ghe / lÿcke is: Ghy sult vwen naesten lieff hebben als / v selven. In deese twee Gheboden hangt de gansche / Weth ende de propheten: S: matt: 22 capp.]] . {{Citaat|'''En gij zult niet begeeren uws naasten vrouw, en zult u niet laten gelusten uws naastens huis, noch zijnen dienstknecht noch zijne dienstmaagd, zijnen os noch zijnen ezel, noch iets dat uws naasten is.|[[Decaloog]]'''}} . Exodus 34:28 en Deuteronomium 4:13 en 10:4 noemen de regels de Tien woorden, geboden of rondregels. Exodus 20 deelt ze in in drie. In de proloog maakt God zich bekend en motiveert hij de geboden. Daarna volgen vier regels over de omgang met God: tegen polytheïsme, tegen beeldenverering, tegen het misbruik van zijn naam en over de de sjabbat. Zes geboden gaan over de mens en de omgang met zijn naaste: eerbied voor de ouders, tegen moord, overspel, diefstal, tegen valse getuigenissen en tegen hebzucht. . === [[Hoofdzonde|Zeven hoofdzonden]] === . En dan is er de mens als gevaar. De zeven hoofdzonden gaan zeker terug op de Oude Grieken. Hoofdzonden veroorzaken andere zonden zijn sinds de vierde eeuw gesystematiseerd onder meer in de acht verleidingen van woestijnvader [[Evagrius van Pontus]]. In 590 reduceert paus Gregorius I tot ze tot zeven en stelt ze op schrift: Superbia (hoogmoed, hovaardigheid, ijdelheid), Avaritia (hebzucht, gierigheid), Luxuria (onkuisheid, lust, wellust), Invidia (nijd, jaloezie, afgunst), Gula (onmatigheid, gulzigheid, vraatzucht), Ira (woede, toorn, wraak, gramschap), Acedia (gemakzucht, traagheid, luiheid, vadsigheid, nalatigheid). De hoofdzonden houden iedereen aan het werk, voorkomen dat de gulzige na de oogst niets overlaat. Collectieve [[rituelen]] starten en beëindigen de gulzigheid: een oogstfeest in één van de twee oogstmaanden (augustus of september). === Feesten, heiligen en rituelen === . De ijsduivels waarschuwen de boer dat de planten die niet vorstbestendig zijn nu dringend van het land moeten. Het feest van [[Sint-Maarten (feest)|Sint-Maarten]] (de Kortrijkse patroonheilige) komt er op 11 november, als de runderen terug op stal staan en de eerste wijn klaar is. Dit bedelfeest laat de armen toe om van huis tot huis te gaan en een extra graantje mee te pikken.<ref>In het [[Keltische]] [[Ierland (land)|Ierland]] - een uithoek van het [[Romeinse rijk]] - viert men [[Samhain]], een [[winterfeest]] dat het einde van de oogst en de laatste slacht viert. Tegenwoordig kennen we het als [[Halloween]].</ref> Andere bedelfeesten zijn [[Sint Nicolaas|Sinterklaas]] en [[Driekoningen]], soms gevolgd door een vastenperiode, de [[vasten]] in het voorjaar (als de voorraden bijna op zijn), voorafgegaan door een ander feest: [[Carnaval]]. De betekenis gaat terug op het Italiaanse ''carne levare'' wat het 'wegnemen van het vlees' betekent. En bij de geboorte van de jonge malse lammeren, na de vasten volgt het [[paasfeest]]. De [[IJsheiligen]] kondigen begin mei de zaaitijd aan. Het verbod op schaars voedsel (runderen in het [[Hindoeïsme]], varkens in het [[Jodendom]] en de [[islam]]) kadert in deze context. Godsdienstige rituelen disciplineren planten, dieren én mensen. De [[Offer (religie)|offerande]] vindt zijn oorsprong in het feit dat priesters afhankelijk zijn van de gelovigen. Het offer verdwijnt in hun maag. De priesters zijn in de ogen van de boeren een onproductieve kaste. In onze streken komt die priesterfiguur als [[druïde]] ten tonele. [[Julius Caesar|Caesars]] maakt er melding van. In [[Gallië]], zo schrijft hij, zijn alle mannen met enig aanzien ofwel druïde of van [[adel]], of met andere woorden ze zijn priester of krijger. De druïden zijn geleerden die over het ongeschreven [[gewoonterecht]] waken. Door het verbod om druïdische kennis neer te schrijven zijn er geen druïdische documenten. Caesar vermeldt dat de Galliërs een geschreven taal hebben maar vergist zich in het alfabet. Dat was niet [[Grieks alfabet|Grieks]] maar het [[Latijns alfabet|Latijns]]. 'Dé stelling in hun leer,' zegt Caesar, 'is dat de ziel niet sterft en na de dood overgaat in een ander lichaam'. . ;Kijken <gallery widths="155" heights="190"> Bestand:Vestalin-11.jpg|Een Vestaalse maagd is een Romeinse priesteres. Hun college laat het vuur in de Vestatempel nooit uitdoven. File:Shaman02.jpg|Kopergravure: sjamaan en zijn trommel, 1767 File:COLLECTIE TROPENMUSEUM Een shamaan op Zuid-Boeroe bezweert boze geesten de kinderen te verlaten waarbij hij een geldstuk en een sirihnoot offert TMnr 10001031.jpg|Een sjamaan op Zuid-[[Buru (eiland)|Boeroe]] beveelt boze geesten de kinderen te verlaten. File:Doña ramona.jpg|Doña Ramona, een Mexicaanse sjamaan File:Sami shamanic drum.JPG|Trommel van een sjamaan, museum in Finland File:Thor or Thoragales Sami Rune drum Norway.jpg|[[Thor]], een [[runen|rune]] op een rituele trommel uit Noorwegen, 1871 File:Sami Thunder god as doble hammer red on drum Finnmark Norway described by Knud Leem.jpg|[[Thor]] op een trommel, eind 17de eeuw File:Nordic Sami Naero Runic Shaman Drum Mythology from Friis 1871.jpg|Saami-runentrommel Bestand:Mapuche_Machis.jpg|De Mapuche kennen de machi, 1903 Bestand:Shaman_Buryatia.jpg|Sjamaan uit Boerjatië, 1904 Bestand:Edward_Atkinson_Hornel_-_Druids_Bringing_In_The_Mistletoe.jpg|Druïde door [[Edward_Atkinson_Hornel]] Bestand:Two_Druids.PNG|Druïde Bestand:Durer-de-vier-heksen.jpg|Albrecht Durer schildert vier heksen Bestand:Hutschelhexen_Bad_Bergzabern.JPG|Heksenmasker uit Duitsland </gallery> Het [[Druïde|druïdeschap]] is niet erfelijk, het is vrijgesteld van belastingen en vraagt een lange opleidingstijd die twintig jaar kan duren. Daarna functioneren de druïdes als beschermer van de stam, dat kan diplomatisch (oorlog en vrede, de externe veiligheid) en als politiek (interne veiligheid) raadsheer. Hun raad en voorspellingen baseren ze op kennis over de natuur en de astronomie. Ze fungeren als het geheugen van de clan, houden kalenders bij over gunstige en ongunstige dagen en voeren rituelen in een eikenwoud. . [[Gallisch|Gallische]] of [[Keltische]] tuinen of heidense tuinen van voor de [[kerstening]] zijn net als hun geschriften moeilijk te vinden, met de bomen gaat dat iets makkelijker. De oudste evergreens in België zijn doorgaans Keltische eiken of linden. Voor de Romeinse historici uit de eerste eeuw voor Christus zijn 'Kelten' en 'Galli' synoniem. Caesar: 'We noemen hen Galliërs, in hun taal noemen ze zich Kelten.' Voor deze Kelten is de lindeboom een heilig monument dat ze planten in het centrum van hun nederzettingen. De godin [[Freya (godin)|Freya]] huist er. Ze beschermt bron, bezit en bidplaats. Bij de linde spreekt de [[Vierschaar]] recht en geliefden duwen duimen in de bast om hun huwelijk te bezegelen. Een lindetak jaagt heksen en geesten op de vlucht. Vaak staat er bij de linde of de eik een jonger Mariakapelletje. De kerstenende monniken krijgen de heidense boomverering in de Middeleeuwen er niet uit, de pas gekerstende bleef knielen voor wortel en tak. Met een kapelletje erbij lijkt het alsof ze Maria vereren. [[Bestand:Liernu_JPG01c.jpg|thumb|right|550px|Deze [[zomereik]] in het centrum van [[Liernu]] zou zevenhonderd jaar oud zijn. De Orde van de Dikke Eik zorgt voor zijn voortbestaan met toga's en wapenschilden. De abt van Liernu bouwde in 1838 in de holle stam een kapel voor de [[Sint-Antonius|heilige Antonius]]. De kapel groeit traag dicht en enkel de voeten van Antonius zijn nog zichtbaar. Is de boom even oud als de kerk of is het een overlever uit het '[[Kolenwoud]]' een [[oerbos]] dat [[Julius Caesar]] beschreef in zijn [[De Bello Gallico]]?]] ;Hier en daar kan je ze vinden . * De marktlinde in [[Westerlo (België)|Westerlo]], geplant in 1630 op de fundamenten van de vernielde halle. . * De [[duizendjarige eik]] van [[Lummen]] in het gehucht [[Mellaar]] ten noorden van de Dikke Eikstraat; . * De [[zomerlinde van Maibelle]] (een gehucht in [[Florée]], op de grens tussen Namen en Luik) is rond [[1272]] geplant en beschreven door de [[botanicus]] [[Jean Chalon]] in zijn [[''1.134 Arbres Remarquables de la Belgique'']] uit 1909 of 1910. 'Ik ben teruggekeerd naar de Linde van Maibelle' schrijft hij. 'Het is niet meer de holle cilinder met een toegangsbres zoals in [[1871]], maar een muur die evenwijdig loopt met de weg.' De holle binnenkant was berookt. Werden hier gerechten klaargemaakt of was het een werkplek voor voorbijtrekkende [[ketellapper|ketellappers]]? Wellicht is de boom er geplant om de grens te markeren na de [[Guerre de la Vache]], een zes jaar durende strijd die 15.000 doden koste omwille van een gestolen koe tussen het graafschap Namen en het prinsbisdom Luik. . * De [[Linde van Conjoux]] in een landschap vol kastelen, 400 jaar oud en mogelijks de dikste van België. . . == Mythische en magische gedachten == . Het magisch en symbolisch denken staat dialectisch tegenover het rationeel en het empirisch denken; het gaat om een geloof dat de werkelijkheid met bezweringen en rituelen te beheersen is, via een vertrouwen in associaties in plaats van de rede of observatie. De magisch denkende mens ziet een verband tussen een mensengestalte en de vorm van een mandragora. Magie karakteriseert prewetenschappelijke samenlevingen. Godsdiensten, bijgeloof en sektes doen hetzelfde: ze geloven in [[voodoo]], [[sjamanen]] of [[Orakel|orakels]]. . ;Taboe Magie kenmerkt alle samenlevingen van voor de industrialisatie. Tussen magie en 'het' taboe is er een verband. De angst die het taboe opwekt, maakt overtreden (denk aan kindermoord, incest, verkrachting, roof) tot de machtigen der aarde. Toverboeken puilen uit van getaboeëerde ingrediënten: nagels, haar, fragmenten van lijken, vleermuizen, slangen. == Een kwetsbaar en noest bestaan == [[Bestand:Heinrich_Hermanns_Sankt-Martins-Zug_vor_dem_Düsseldorfer_Rathaus_1905.jpg|thumb|550px|Stoockt vier, maeckt vier: / Sinte Marten komt hier / Met syne bloote armen / Hij soude hem gheerne warmen? De Duitse kunstschilder [[Heinrich Hermanns]] (1862-1942) schilderde dit tafereel bij het Düsseldorfer Rathaus in 1905. In Kortrijk is het bedelfeest van Sint Maarten (Kortrijk is een Sint-Maartensstad) nauwelijks aanwezig.]] . Sociaal-religieus gedrag zoals vlijt, zuinigheid en gemeenschapszin garanderen de voedselproductie, de conservering en de consumptie. De opgedreven graan- en vleesproductie (via domesticatie) resulteren in: 1. een dieetvariatie (zuivel, fruit, groenten). In een eerste fase is er een dieetreductie. Voedselverzamelaars hebben een menukaart met ingrediënten van 150 planten en zes dieren. Boeren doen het met acht planten en twee dieren. De voedingswaarde van graan is lager dan die van fruit, knollen, noten of vlees. . 2. een textielvariatie (wol, linnen, katoen). . 3. de ontwikkeling van [[keramiek]] (bewaren en koken). . 4. specialisaties (weven, pottenbakken, boeren, jagen). . 5. handel (door het zoutarme dieet). . 6. eigendom zoals land, vee, huis en gerief en de tegenstelling daarvan: armoede. Het contrast tussen de twee noemen we hiërarchie. . . Zijn sedentaire gemeenschappen arbeidsintensiever én kwetsbaarder dan [[Jager-verzamelaar|nomadische gemeenschappen]]? Aanvankelijk niet. De eerste steden ontstaan niet op verdedigbare bergtoppen. Ze ontstaan waar de landbouw het goed doet: in het laagland langs de Nijl, de Eufraat of de Gele rivier (China). Zoetwaterrivieren bieden voor de komst van het wiel transportmogelijkheden. De eerste steden ontstaan niet uit een militaire noodzaak. Ze zijn het resultaat van landbouwoverschotten die nieuwe beroepen doen ontstaan: onderwijs, bestuur, religie en handel.<ref>PHILIP MATYSZAK. ''Verdwenen steden''. Omniboek, Utrecht, 2023, p. 9.</ref> Collega [[Philip Matyszak]] stelt de vraag: 'Wat was er eerst (...); de stad of de boerderij.' Met deze vraag doorprikt hij de gebruikelijk aanname, namelijk dat de jager-verzamelaar zich landbouwtechnieken eigen maakt en zich vestigt. En daarna breidt het boerenerf zich uit tot een stad, met mensen die de landbouw niet als hoofdverdienste zagen en zich ontwikkelden tot handelaar, priester of ambachtsman/vrouw. 'Het zou kunnen dat mensen geen steden hebben gevormd als gevolg van landbouwoverschotten' zo schrijft hij. 'Mensen die in steden woonden, zouden weleens de landbouw kunnen hebben ontwikkeld zodat ze er konden blijven.' Boeren zijn afhankelijk van het weer, dus hebben ze tempels nodig. Organiseren, coördineren, irrigeren, overschotten verdelen en het beslechten van geschillen is wat koningen vanuit hun paleizen aansturen. Handelslui ontsluiten hulpbronnen... . In een volgende fase, als de wereld dichtbevolkter geraakt zal het overleven in (soms door de mens gecreëerde) schaarste de sedentaire gemeenschappen kenmerken of zal de natuur (woestijnvorming of het stijgen van het waterpeil) hen tot verhuizen dwingen. Het productieniveau van de sedentair moet in die optiek groter zijn dan zijn directe behoefte. Dit vraagt planning, opslag, bewaring en verdeling, een systeem. De voedseltoename heeft een [[demografisch]] effect: ze veroorzaakt een bevolkingsstijging en een samenleving kwetsbaarder dan voorheen. De [[Malthusiaanse spanning]] treedt op. Gemeenschappen die een misoogst kennen, zoeken individueel of collectief hun toevlucht tot [[bedelarij]], [[plundering]], [[diefstal]] of [[banditisme]]. Bij het sedentair worden stijgt de voorspelbaarheid van de voedselproductie terwijl de voedselkwaliteit daalt. In droge omgevingen hebben jagers-verzamelaars ongeveer honderd vierkante kilometer om een clan/familie in leven te houden. Dat is een gebied zo groot als Brussel, een wandelroute van [[Train World]] in het Noordelijke [[Schaarbeek]] naar de [[Gevangenis van Sint-Gillis|gevangenis van Sint Gillis]] en de [[Marollen]] in het Zuiden, een wandeling van het [[Jubelpark]] in het Oosten naar [[Sint-Jans-Molenbeek]] in het westen en het [[Park van Laken]] en het [[Atomium]] in het Noordwesten. . === Honger === . [[Bestand:Thomas Robert Malthus.jpg|thumb|550px|In [[1798|1798]] publiceert de [[misantroop]] [[Thomas Malthus|Thomas Malthus]] zijn ''Essay over het Principe van Bevolking'' waarin hij de [[demografische transitie]] beschrijft hoe de bevolkingsgroei de voedseltoelevering altijd opnieuw overtreft. Hij gebruikt daarvoor het beeld dat bevolking meetkundig stijgt (2 x 2 x 2 x 2) terwijl de voedselcapaciteit rekenkundig (2 + 2 + 2 + 2) groeit in dezelfde tijd. De daling van de hoeveelheid voedsel per persoon leidt altijd tot catastrofes. De graan-koninkrijken lopen binnen hun grenzen het risico te bezwijken aan de overbevolking die niet in staat is om de elementaire behoeften te bevredigen. Als de eigen markt te krimpt, start het zoeken naar nieuwe territoria om verder te groeien. Een conflict met andere koninkrijken die hetzelfde proberen is niet uit te sluiten. Deze landbouwvalstrik / klimaatveranderingen leiden bovendien tot andere risico's: een ecologische kaalslag, de endemische ziekten en de parasieten die opduiken in groepen met gedomesticeerde dieren. In Griekenland zijn er van 7.000 tot 5.500 V.C dorpen en handelsnederzettingen, de paleiscultuur en de verdedigingswerken komen er later: van 5.000 tot 3.000 V.C. De bronstijd die daarna ontstaat maakt alleen meer wapengekletter mogelijk.<ref>PHILIPP BLOM, vertaald door W. Hansen. ''De opstand van de natuur. Een geschiedenis van de kleine ijstijd (1570-1700) en het ontstaan van het moderne Europa,'' De Bezige Bij, Antwerpen, 2017, p. 261; DAVID GRAEBER & DAVID WENGROW, vertaald door Rogier van Kappel en Bart Gravendaal. ''Het begin van alles. Een nieuwe geschiedenis van de mensheid,'' Maven, Amsterdam, 2022, p.481-482.</ref> Volgens Malthus kan zelfdwang, [[contraceptie|contraceptie]] en [[abortus|abortus]] de [[catastrofe|catastrofe]] vermijden. Is dit een recept voor de toekomst? Zowel Charles Darwin als A.C. Wallace die hier geciteerd zijn, kenden Malthus' ''An Essay on the Principle of Poulation'' uit 1798. Het is voor beiden een eyeopener en het brengt hen ertoe, los van elkaar om de theorie van Malthus en de dualiteit van overdaad en weelde versus het schaarsteprincipe toe te passen op de evolutie van de dieren- en plantenwereld.<ref>TON LEMAIRE. ''Onder dieren. Voor een diervriendelijke wereld'', Amo|Anthos, Amsterdam, 2017, p. 137-138.</ref>]] Canada en de V.S. kenden in de jaren '30 de [[Dust Bowl]], een droogteperiode vol stofstormen op de prairie. Het fenomeen ontstaat na decennia intensieve landbouw zonder vruchtwissel. Diep ploegen doet de natuurlijke begroeiing verdwijnen en maakt het landschap stoffig. Stormen blazen de bovenlaag weg in fijn stof tot in de steden Chicago, New York en Boston. De Dust Bowl veroorzaakt schade aan landbouw en milieu. Hele families migreren van Texas en Oklahoma naar Californië. Het is een migratie-type dat is aangeduid als 'duwen-trekken'. Ongunstigheden zoals honger of dorst duwen locals weg naar gunstige gebieden. De Argentijnse journalist [[Martin Caparros]] reisde de wereld af op zoek naar de oorzaken en de gevolgen van hongersnoden. Zijn conclusies publiceerde hij in zijn vuistdikke boek 'Honger'. Sommige samenlevingen hebben vandaag te kampen met problemen die sommige nederzettingen zo'n 10.000 geleden overwonnen. Hoe dat komt? [[Thomas Malthus]] beschreef dat proces en Caparros actualiseert... Elke dag hebben we honger, drie of vier keer zelfs, maar voor wie er helemaal niets is, is de honger er continu. De beschrijving van Caparros toont dat er de laatste tienduizend jaar, wat dat betreft, weinig veranderde. Zijn historisch inzicht kan veel uit de actualiteit verklaren en omgekeerd. Het boek past wonderwel bij de lessen over de eerste nederzettingen en de vraag wie er nu eerst kwam: de priester of de krijger. Misschien is er één element dat nu niet meer voorkomt bij hongersnoden, ik weet het niet. De gruwelijke en verbijsterende getuigenissen die Caparros aankaart uit de jaren 1030 en 1729 spreken nu in alle geval tot de fantasie. Of zijn we naïef en gebeuren dit soort dingen tot op heden? Het antwoord laat ik in het midden. Op de achterflap van het boek: 'Met zijn weergaloze schrijfstijl maakt hij invoelbaar wat het is om hoger te lijden.' Luister naar de fragmenten die Benedict Wydooghe voorleest. Het kost je een half uurtje. . . . === Productieve gemeenschappen === . Gemeenschappen die productief zijn, kunnen kinderhuwelijken als legitiem beschouwen om sneller tot een demografisch overschot te komen en aldus krijgers te produceren. Jongens laten huwen als ze vijftien zijn, verkleint de generatiekloof en vergroot de jonge, beïnvloedbare en strijdbare bevolking. [[Mohammed]] huwt een meisje van zes en consumeerde het huwelijk toen ze negen was. Hij legitimeerde zodoende de kinderhuwelijken die bij IS en in het huidige Irak en Jemen gebruikelijk zijn.<ref>HIRSI ALI A. ''Ketters. Pleidooi voor een hervorming van de Islam,'' Augustus, Antwerpen, 2015, p. 97 & 114.</ref> Aanvankelijk, als de eerste sedentaire gemeenschappen ontstaan, valt er niet veel te plunderen en er zijn weinig gemeenschappen. Dat maakt het aannemelijk dat de priesters voor de krijgers komen.<ref>JOOP GOUDSBLOM. ''Het regime van de tijd.'' Meulenhoff, Amsterdam, 1997.</ref> Bovendien regelt religie de prille eigendomsverhoudingen. Het [[Tien geboden|tiende gebod]] van de [[decaloog]] inventariseert het vroege bezit en hoe er mee om te gaan: ‘En gij zult niet begeeren uws naasten vrouw, en zult u niet laten gelusten uws naastens huis, noch zijnen dienstknecht noch zijne dienstmaagd, zijnen os noch zijnen ezel, noch iets dat uws naasten is.’ De plicht de buren in het oog te houden, helpt hierbij. ‘Geen zedenmeester zo effectief als de mening van de buren’ schrijft een predikant.<ref>JOOP GOUDSBLOM. ''Het regime van de tijd.'' Meulenhoff, Amsterdam, 1997, p. 187.</ref> In die tijd is er weinig plaats voor [[privacy]] overdag: mensen leven dicht op elkaar. Privacy behoort toe aan de nacht. . . == Angst voor het duister: ‘A good darkie’ == . {{Citaat|'''De eerste persoon die ik ontmoet, zal sterven of zijn geld afgeven, want de nachten zijn nu duister; en ik ben vastbesloten dat voordeel te benutten'''.|'''Philip Thomas'''}} . {{Citaat|'''De goede mensen houden van de dag, de slechte van de nacht.'''|'''Frans spreekwoord'''.}} . {{Citaat|'''De hekken en muren dienen vaak vooral een politiek en psychologisch doel. Alleen als ze zwaar worden bewaakt, slagen ze erin om migranten of terroristen te weren. Zo nam het aantal zelfmoordaanslagen in Israël sinds de bouw van de muur op de Westelijke Jordaanoever sterk af, wat volgens de Israëliërs duidt op het succes ervan. Maar veel grensafscheidingen maken het mensen hooguit moeilijk om de andere kant te bereiken. Ze gaan toch. De bestormingen door Afrikanen van de gemiddeld zes meter hoge hekken rond de Spaanse [[enclaves]] [[Ceuta]] en [[Melilla]] in Marokko zijn bekend. Vaak slagen ze er toch in om Spaans grondgebied te bereiken, weliswaar met flinke verwondingen. De hekken tussen Botswana en Zimbabwe worden nauwelijks bewaakt en liggen door rondtrekkende kuddes olifanten deels alweer plat. Zijn hekken en muren wél een grote belemmering, dan verleggen mensensmokkelaars simpelweg hun routes. Waarna ook daar de bewaking weer wordt opgeschroefd. Hongarije bouwt nu een vier meter hoge muur aan de grens met Servië. Als dat gat is gedicht, kan het land beginnen aan een muur aan de grens met Roemenië. Eerder trokken Bulgarije en Griekenland hekwerken op langs hun grenzen met [[Turkije]]. Zo keren ruim 25 jaar na de val van de [[Berlijnse Muur]], de muren en hekken langzaam weer terug in Europa. Met weinig effect. Het aantal asielaanvragen na illegaal rondreizen in de EU stevent dit jaar af op een record.'''|'''[[Henk van Houtum]]''', deskundige in de politieke geografie van het Centre for Border Research.<ref>Tekstfragment uit ''De comeback van de muur'' van [[Henk van Houtum]], in: ''De Standaard'', 20.08.2015, p. 21.</ref>}} . . === Spoken en nachtspreuken === . {{Citaat|'''Dat de duivel bestaat, daar twijfel ik niet aan: mijn opvoeders hebben me dat ingeprent en tot op heden is zelfs de grootste rationalist er niet in geslaagd me te bewijzen dat dat geloof, of dat dogma, slechts een bakersprookje is. Of ik in de duivel geloof? Allicht! En op een standvastiger manier dan in God en zijn Heiligen.'''|[[Michel de Ghelderode]]<ref>MICHEL DE GHELDERODE, vertaald door Chris van de Poel & Hilde Rits. ''Reis door mijn Vlaanderen en andere verhalen.'' Houtekiet, Antwerpen, 2008, p. 94.</ref>}} . In deze agrarische, onzekere en gewelddadige wereld heeft de mens nauwelijks greep op de dingen en is er een radicale scheiding tussen dag en nacht. Heggen, hekken en bomen - natuurlijke oriëntatiepunten - leiden 's nachts een eigen leven. Mensen en meubels zien er anders uit. Honden en wolven lijken op elkaar. [[Nachtwakersstaat|Nachtwakers]] en torenwachters roepen op hun ronde rituele nachtspreuken, een gebruik dat tot op vandaag ritueel doorgaat in de Duitse stad [[Münster]] in [[Noordrijn-Westfalen]]. Vanop de 75 meter hoge [[Sint-Lambertuskerk (Münster)|Lambetikirche]] waakt de Türmerin von Münster over de nachtelijke stadsgemeenschap. Om haar aanwezigheid te benadrukken blaast de torenwachter elk half uur op een koperen hoorn, telkens in andere windrichtingen, behalve naar het oosten, want daar lag het vroegere kerkhof. Doden stoort men niet. Martje Saljé, zo heet de torenwachtster is sinds 2014 de enige permanente torenwachter in Duitsland. Eén keer merkte ze als eerste een brand op. In plaats van het traditionele [[staccato]] alarm te blazen, gebruikte ze haar telefoon. Deze nachtelijke traditie is er al sinds 1383 in Münster, na de stadsbranden van 1127, 1197 en 1383. Niet dat elke cultuur nachtangst heeft, [[Vikingen|Vikingen]] houden van nachtelijke aanvallen, maar de Westerse afkeer van het donker duurt tot het [[rationalisme]] en de [[Verlichting (stroming)|Verlichting]], de professionele [[politie]] en het gaslicht in de [[19de eeuw]] en het [[elektrisch licht]] in de [[w:20ste eeuw|20ste eeuw]] opduiken.<ref>EKIRCH R. ''Nacht en ontij. Een geschiedenis van het duister.'' De Bezige Bij, Amsterdam, 2006.</ref> In dit vroege magische en symbolische tijdvak houdt de controle van het centrale gezag op als de schaduwen langer worden en de zon onder de horizon zinkt. Geestelijke en seculiere functionarissen stoppen hun arbeid. Het kerkelijke en statelijke toezicht is in de nachtelijke duisternis buiten werking. Uilen klapwieken als voorbode van de [[dood]] over bos en akker, scheren langs [[stadswallen]] en door dorpsstegen. Ze krijsen als samenzweerders en jagen muizen en mensen de daver op het lijf. De nacht valt niet, hij overvalt. Hij berooft de reiziger van het zintuig waar hij het meest beroep op doet. De ochtend brengt verkwikking maar is somber, stinkend en mistig. 'Groezelig' zo noemt [[Michel de Ghelderode]] de handelswijk waar hij soms doorheen dwaalt. Het was een 'verstekkende doolhof langs de slijkerige [[Theems]]. Het miezerde.' Tijdgenoten die hij langs de weg ontmoet, hebben boeventronies, of ze lijken op leverlijders. De Ghelderode vraagt zich af of hij zijn 'zwerftocht over de glibberige straatkeien, te midden van een mist die wel zwanger scheen van de dampen van alle pestepidemieën uit de wereldgeschiedenis, nog een wandeling kunnen noemen? Michel de Ghelderode werd geboren in 1898 en stierf in 1962.<ref>MICHEL DE GHELDERODE, vertaald door Chris van de Poel & Hilde Rits. ''Reis door mijn Vlaanderen en andere verhalen.'' Houtekiet, Antwerpen, 2008, p. 91.</ref>}} . [[Bestand:2_ème_enceinte,_Porte_de_Hal.JPG|thumb|550px|De Brusselse Hallepoort luidt de avondklok, la cloche, voor de stadspoorten sluiten. Reizigers of vreemdelingen kunnen zich maar beter reppen. Het woord clochard is ervan afgeleid, net als het woord [[Paspoort|passpoort]] en het woord [[poorter]]. Het woord burger of [[Burgerij|bourgeois]] komt [[Etymologie|etymologisch]] van het Oudhoogduitse woord [[Burcht (kasteel)|burcht]], en het Engelse burhs en borough, een versterking tegen invallende Vikingen. Borghette is Italiaans voor een klein stadje: dat leidt wellicht naar het woord [[getto]].]] [[Bestand:Muenster-100725-16110-Lamberti.jpg|thumb|550px|Behalve op dinsdag beklimt een van de laatste Europese torenwachters de kerktoren van de Sint-Lambertuskerk om er van negen uur tot middernacht elk half uur op de hoorn te blazen. Let op de drie kooien boven de klok: dat is een verhaal uit de zestiende eeuw, meer bepaald in [[1536]].]] . === ♣ Omheining === . Omheinen is aanvankelijk geen constante in de zo'n boosaardige, moorddadige wereld, maar bij momenten wordt er meer omheind dan op andere. De Kretenzische paleizen waren niet versterkt en de Minoïsche kunst verwijst nauwelijks naar oorlog. Toch komt het omheinen ons over als eigen aan de mens. Na 9/11 steeg het omheinen spectaculair - de gedachte dat de [[Mondiaal dorp|wereld een dorp]] zou worden had afgedaan. Hekken, barrières en de muren verrezen om te beschermen, aanslagen te voorkomen en om migranten te stoppen. Dat was tienduizend jaar geleden niet anders. Met het ontstaan van de vroege, vaste verblijfskernen, verschijnen veldjes en akkers. Om vernieling en vraat te vermijden, vijandig vee en vreemde, vijandige nomadengroepen voor te zijn, vlecht men er een dichte, stekelige beplanting rond. En zo verschijnt de tuin in de [[Wildernis (natuur)|wildernis]]. . ;Van tuin naar stad, van Jericho naar Jerusalem [[Jericho]] ([[Kanaän (gebied)|Kanaän]]) is de oudste (gevonden) stad ter wereld. Jericho is ouder dan de beschavingen langs de [[Tigris]] en de [[Eufraat]], met een ongeschreven geschiedenis die teruggaat tot tienduizend jaar geleden. De oase is een trekpleister die twintig keer is opgebouwd en verlaten, vernietigd en heropgebouwd. De eerste huizen waren rond, later rechthoekig en stonden in een wallen omheining. Als de opvolger van [[Mozes]], de krijgszuchtige en wrede [[Jozua (persoon)|Jozua]] en de [[Israëlieten]] voor Jericho staan, doet hun kabaal de stadsmuren instorten. Wat de [[Bijbel (christendom)|bijbel]] niet vertelt, is dat de muren toen wellicht drie millennia oud zijn en bovenop nog oudere stenen muren staan. Jozua's verovering van [[Kanaän (gebied)|Kanaän]] begint in Jericho. Hij brengt alle inwoners en het vee om, wat in strijd is met Mozes' instructie om de jonge maagden te sparen. Wellicht komt de koning van Jericho levend bij Jozua. Die laat hem aan een boom hangen tot de avond valt. Steden hebben de kenmerken van tuinen. De Hebreeën of de vroege Israëlieten en de voorouders van de Joden gebruiken de woorden 'gan' (גן) en 'ganah' (גנה) als concept van bescherming en beschutting. De term 'Hebreeën' (de nakomelingen van de bijbelfiguur Eber kan verwijzen naar zij die 'van over de rivier' komen, migranten of vreemden. Ze leven als nomade en dus buiten de 'gevestigde' orde. Vest, vestigen en vestingen slaan in deze context op het sedentaire bestaan, het nederzetten en het verdedigen van de nederzetting. Als er een bron of een waterstroom is in de tuin/omheinde omgeving, dan is dit een ongeziene rijkdom, zeker voor de woestijnvolkeren. De Hebreeën maken in de late bronstijd in het Midden-Oosten de overgang van herder naar landbouwer. Het verhaal van Kaïn en Abel is er de illustratie van. Ze geloven dat ze uitverkorenen zijn om het beloofde land (Israël) te bewonen. 'Gan' betekent 'tuin' of 'omheinde plaats' en verwijst naar beschermd gebied. Een bekende is de 'Tuin van Eden' (Gan Eden, in het boek Genesis), een paradijselijk afgesloten plek. 'Ganah' is actiever en betekent beschutten/beschieten, beschermen, omheinen, afschermen/schermen, veilig houden. Een goddelijke zorg als het ware. Tuin en stad zijn geen tegengestelden. Beiden ontwikkelen zich tot cultus- en cultuurruimtes tot ongenoegen van sommige vroege profeten. Jesaja (1:29-30) beschrijft tussen 750 en 700 voor Christus over de tuinverering in Jerusalem als afgoderij. Tuinen staan het contact met god in de weg. De heilige boomaanbidding stelt Jesaja gelijk met de afkering of de vervreemding van god. Een tuin is een verderfelijk oord. God gruwelt als Israël zich daar ophoudt.<ref>C.J. DEN HEYER & P. SCHELLING. ''Symbolen in de bijbel. Woorden en hun betekenis,'' Meinema, Zoetermeer, 2000, p. 453-455.</ref> Tuinen zijn het decor voor provocerende offers op bakstenen altaren (65:3), onreine rituele reinigingen en het verwerpelijke eten van varkensvlees (66:17). Wie zich in de tuin ophoudt, gaat ten onder als eikenbladeren die verwelken in een tuin zonder water. In de eerste eeuw na Christus is dit verderfelijke stads- en tuinbeeld verdwenen. De visioenen van Johannes (Openbaring 21-22) beschrijven Jeruzalem die als stad uit de hemel is neergedaald ter illustratie van de volmaakte gemeenschap. De rivier die er met het levenswater doorheen stroomt is omzoomd met levensbomen die maandelijks vruchten dragen en de bladeren dragen die genezen. . ;Defence versus offence Een omheining hoeft niet van steen te zijn. De in onze contreien veel voorkomende de [[wilg]], de [[Hazelaar (plant)|hazelaar]] en de [[meidoorn]] vormen een vlechtbare omheining met twee- of driejarige takken, soepel en buigzaam. Zo'n omheining noemt een '''tuun''' of een '''tuin''', in het Duits ''Zaun'' of [[omheining]]. Fence is dan weer Engels voor hek of omheining, afgeleid van 'defence' of het verdedigen en het beschermen (defensie). Dat kon op diverse wijzen: met greppels en houten structuren, met heuvels of gestapelde keien. Vandaar gaat de naam over op een omwalling, vestingswerken die de ruimtelijke ordening vorm geven. Het tegengestelde van defensie is het [[offensief (militair)]] of het verlaten van de stellingen (of). Een schild of een draagbare 'muur' kon dan van pas komen. Het werkwoord 'bevestigen' betekent niet alleen het creëren van een vesting, het duidt vooral op de sociale context die hierdoor ontstaat. Bevestigen is het erkennen van iemands identiteit, zijn positie of waardigheid, in tegenstelling tot zij die van buiten komen, de vreemdelingen of 'de buitenlui' zoals [[Auke van der Woud]] hen noemt in zijn proefschrift uit 1987 ''Het lege land''. Buitenlui vielen op. Hun kledij, hun spraak, hun bagage of handelswaar... alles verraadde hen. Zelfs hun gebaren en hun houding maakte hen herkenbaar. [https://commons.wikimedia.org/wiki/City_wall Tot de industrialisatie begrenst elke stad zich fysiek met een voelbare overgangszone.] . ;Francesco Guicciardini De oorlogskunst en de defensie zijn noodzakelijke ingrediënten als een dorp, een stad of een stadstaat wil blijven bestaan. De Italiaanse staatsman [[Francesco Guicciardini]] (1483–1540) uit [[Florence (stad)|Florence]], zag in zijn dagen hoe kanonnen en vuurkracht aan belang wonnen om een stad te veroveren en schrijft over de interne en externe beveiliging van de Renaissancestad. 'Binnenlandse orde en rechtsregels zijn van weinig nut als de stad met geweld zou worden ingenomen.' Steden konden altijd rekenen op rivalen, klaar om toe te slaan. De republiek Florence was voortdurend in oorlog met naburige steden zoals [[Milaan (stad)|Milaan]], [[Pisa (stad)|Pisa]] en [[Siena (stad)|Siena]]. Veel naburige stadstaten slokte Florence op voordat ze tot rivaal uitgroeiden. Om dit te realiseren tastte de stad diep in haar geldbuidel. [[Huursoldaat|Huurlingen]] vroegen handen vol geld om hun diensten als (kruis)boogschutter, [[lansier]], [[Cavalerie|cavalerist]] of [[Infanterie|infanterist]] ter beschikking te stellen. De Italiaanse stadstaten liepen in deze dagen voorop in de vestingbouw en de bijhorende gevechtstactieken. . ;Poortgeld De tocht van exterieur naar interieur loopt langs de wal, de gracht en de poort. Ze zorgen dat de buitenlui niet onopgemerkt blijven. Hun poortgeld betaald aan de 'poortier' en hun naam in het register bij overnachting in een herberg zorgen ervoor dat ze buiten de gaststad staan, ook al zijn ze binnen. De stad vormde een entiteit en een symbolisch bewustzijn.<ref>AUKE VAN DER WOUT. ''Het lege land. De ruimtelijke orde van Nederland 1798-1848'', Contact, Antwerpen, 1987, p. 308-309.</ref>''The Young Farmer's Manual'' van S. Edwards Todd uit [[1860]] geeft de Amerikaanse kolonisten, zes jaar voor de burgeroorlog en een ruim decennium voor de geboorte van de prikkeldraad raad. 'Het maakt niet uit waar de boerderij zich bevindt, het maakt niet uit wat ze teelt: de eerste, tweede en laatste zorg voor de dagelijkse bedrijfsbezigheden is afrastering, afrastering en nog eens afrastering.'<ref>DICK WITTENBERG. ''Prikkeldraad. Een geschiedenis van goed en kwaad'', Atlas Contact, Antwerpen, 2015, p. 46-47, 52-53.</ref> Het deed hen experimenteren met doornen heggen zoals de [[oranjeappel]]. Er verschenen advertenties die de plant prezen als 'horse high', 'bull strong' en zo nesteldicht dat geen varken er door drong. De nadelen bleven gecamoufleerd: de trage groeitijd, de waterzucht en haar asielfunctie voor insecten, ongedierte en onkruid. [[Jacob Haish]] (1826-1926) uit Duitsland emigreerde naar de V.S. toen hij zes was en zou zich toeleggen op omheiningen, eerst als zadenverkoper van de oranjeappel, later als mede-uitvinder van de prikkeldraad. Hij wist hoe belangrijk afsluitingen waren voor de boeren op de prairie. Het is zoals de journalist [[Dick Wittenberg]], de auteur van 'Prikkeldraad' zegt: dat kon alleen maar in de V.S. worden uitgevonden. [[Bestand:Double-sided ha-ha, Melford Hall, Suffolk.JPG|thumb|550px|Dubbele ha-ha in Suffolk, VK]] . ;Ha-ha Een merkwaardige esthetische 'muur'-constructie is de '''ha-ha''' die in de achttiende eeuw (dus vóór de introductie van afrasteringen) in de Engelse tuin . In dit soort romantische tuinen willen aristocraten wel schapen zien, maar dan enkel in de verte. Hun keutels willen ze op afstand houden. De ha-ha is een constructie die dit toelaat zonder dat er een omheining te zien is. Het gaat om een muur of omheining die verborgen is in een droge gracht. Ook als militaire constructie is de ha-ha bekend. [[Bestand:Aha-garden arch-Dutch.jpg|thumb|550px|Enkelvoudige ha-ha: '''1''' op een helling; '''2''' vlak terrein. De kijker staat telkens links. Richard Sennett: 'De Engelse tuinontwerpers zagen geen conflict tussen het natuurlijke en het kunstmatige, en het kunstmatige hoefde niet meer te zijn dan een doorzichtige truc. Schaapjes graasden bijvoorbeeld in de verte, maar toch kwamen ze nooit dichtbij genoeg om het pad met uitwerpselen te besmeuren. De schaapjes werden met ha-ha's op afstand gehouden: onzichtbare greppels die dienden als omheining.]] . . [[Bestand:Klokklein.jpg|thumb|550px|Kerktorens hebben door hun beschutting en hun uitzicht ook een militaire functie. De 13e-eeuwse luidklok van de kluiskerk te [[Warfhuizen]], een van de oudste van Nederland, waarschuwde de bevolking voor onraad. De klok was de stem van het haantje op de toren (kippen en ganzen helpen vanouds een bij de bewaking van het erf). Klokken zijn kostbare symbolen, gegoten door klokkengieters, die in tijden van oorlog de klokken konden omsmelten en er kanonnen van maken.]] [[Bestand:Ávila_24-8-2002.jpg|thumb|550px|De Spaanse stad [[Ávila]] is sinds 1090 omringd door een stadsmuur van twee en een halve kilometer.]] [[Bestand:Binche_JPG02.jpg|thumb|550px|Dichter bij huis vind je de stad [[Binche]], sinds de veertiende eeuw omringd door deze muur.]] ;Historische hekken en muren weren mensen . * [[Berlijnse muur]] . * [[Chinese muur]] . * [[Gazastrook]] . * [[Grens tussen Mexico en de Verenigde Staten|Mexicaanse grens]] . * [[Israëlische Gazastrookbarrière]] . * [[Israëlische Westoeverbarrière]] . * [[Klaagmuur]] . * [[DMZ Korea|Koreaanse muur]] . * [[Marokkaanse barrière]] . * [[Muren van Belfast]] . * [[Muur van Anastasius]] . * [[Muur van Antoninus]] . * [[Muur van Hadrianus]] . * [[Muur van schande]] . . ;Minder bekend zijn: . * Het hekwerk tussen Turkije en Griekenland; . * Het hekwerk tussen [[Oezbekistan]] en [[Turkmenistan]]; . * Het hekwerk tussen Botswana en Zimbabwe; . * Het hekwerk tussen India en Birma; . * Het hekwerk tussen Maleisië en [[Brunei]]... . . === Avondklok === . De [[avondklok]] of een luide bel, ook wel 'la cloche' kondigt het sluiten van de poorten of het barricaderen van de straten aan. Het woord '[[clochard]]' (wie geen onderdak vindt, of te laat de stad bereikt) kent er zijn oorsprong, net zoals het woord [[passport]]: reizigers die de poort passeren omdat zij over een document beschikten van hogerhand. Grendels en [[Slot (sluiting)|sloten]] schuiven dicht. Kaarsen flakkeren en spetteren, roken en stinken in kleine halfduistere binnenkamers en worden gedoofd. Immers, [[Brand]] ligt op de loer en wapens binnen handbereik. Met een couvrefeu, een bolle aardewerken pot dekt men de vuren af. Voor de biddende en slapende massa begint de kwelling. De onvermijdelijke angst is een overlevingsstrijd: de boer biedt het hoofd aan dieven, soldaten en bestrijdt het onbekende met hardhandig en verbaal geweld. Wapendracht (messen, spiesen, bogen, zwaarden), [[vreemdelingenhaat]] (of is het dorpspatriottisme?) en schunnig taalgebruik, [[magie]] en [[toverij]] maken deel uit van het dagelijks leven als water en brood, de vuiligheid en de stank. Voor spoken, heksen en demonen, voor indringers, dieven en struikrovers, voor plunderaars, kinderlokkers en moordenaars begint ‘a good darkie’, de ideale nacht om te roven, te bezweren en te stelen, om de [[sabbat]] te vieren of te moorden. In deze magische, agrarische, onzekere, gewelddadige en symbolische wereld heeft de mens nauwelijks greep op de dingen en zeker niet op 'de tijd'. Tot diep in de middeleeuwen is er geen klok die de tijd ‘minutieus’ indeelt, er is enkel het gebed: de [[Metten (gebed)|metten]] rond middernacht, het [[Lof_(plechtigheid)|lof]] om drie uur 's morgens, de [[Metten (gebed)|metten]] bij het ochtendgloren, de [[vespers]] om zes uur ’s avonds en de [[completen]] tegen bedtijd. Het zijn de “getijden des daags” zoals de mediëvist [[Johan Huizinga]] het in zijn ‘[[Herfsttij der middeleeuwen]]’ uitdrukt. De zes weekdagen en een rustdag structureren het [[scheppingsverhaal]] en verklaren de weekcycli. Achter die indeling steekt ervaring en observatie van geleerde enkelingen waarvan de ongeschoolde de herkomst nauwelijks kent. De tijdsmeting en de geschiedenis baseren zich op de cyclus. Zon en sterren zijn de wijzers op het uurwerk van de natuur, ze wijzen naar kerkelijke sacramenten, jaarfeesten of heiligendagen. Daardoor heeft de middeleeuwse geschiedenis een praktische component. De geschiedenisstudie beperkt zich tot de lezende en schrijvende elite: adel, geestelijkheid en niet te vergeten de tovenaars of tovenaressen (het begrip heks is van latere oorsprong). Zij verzamelen kennis en beslissen op basis van hun ervaring en hun inzichten (die alleen bij te houden zijn door het geschreven woord) wanneer boeren bijvoorbeeld mogen zaaien of oogsten. . . === KRONIEK === . ==== EERSTE KRONIEK: 12.000 tot de bronstijd ==== . ;11.000 jaar terug . * [[Jericho]] is de oudste, bewoonde stad ter wereld. De permanente bewoning gaat 11.000 jaar terug en begint met een nederzetting met een stenen muur, een toren en ronde woningen van lemen tegels. De stad was vier hectaren groot en cultiveerde graan en vee. . ;10.000 jaar terug . * Begin van de voorgeschiedenis van het schrift: kleitabletten tellen voorraden en fungeren als kalender. . * De [[Holenbeer]] sterft uit. . ;9.400 jaar terug [[Bestand:Catalhöyük, erste Großsiedlung der Menschheit (CC by 4.0).webm|thumb||550px|Animatie van Çatalhöyük. Geloof niet alles uit de animatie. Zo is [[Tell es-Sultan|Jericho]] de oudste gevonden nederzetting en denken andere bronnen dat Çatalhöyük tot 10.000 inwoners telde.]] . De nederzetting Çatalhöyük of Çatal Hüyük ontstaat in het zuiden van [[Centraal-Anatolië]]. Het dorp zal in de loop van het komende millennium uitgroeien tot een oppervlakte van 13 hectare. Rond 8.000 jaar geleden vervalt de site door sociale onenigheid, bodemuitputting en/of migratiestromen uit de ondergelopen gebieden rond de [[Zwarte Zee, overstroming na de ijstijd|Zwarte Zee]]. De stad kent alleen woonhuizen en afvalgronden. Verwijzingen naar de landbouw zijn er niet en gebouwen met een openbare functie, straten of pleinen en een arbeidsdeling zijn er niet. Het betreden van de huizen verloopt via gaten in de de plafonds en met ladders. De bewoners begraven hun doden in het dorp. Van de honderden skeletten die ter plaatse zijn opgegraven, vertoont er geen enkel tekenen van een gewelddadige dood. . ;9.200 jaar terug . * Oudste sporen van de mens in Griekenland. . ;9.100-8000 jaar terug . * In Anatolië is er een snelle bevolkingsgroei in de dorpen: de gezondheid leidt onder de sedentatie. De toenemende zetmeelopname en het tekort aan eiwit leidt tot tandbederf en botinfecties stellen archeologen vast. Handelsnederzettingen brengen hier verandering in. . ; 9.000 jaar terug . * De vroegste bewoning in [[Knossos]] in een neolithisch dorp. . ;8.500 jaar terug . * In het Middellandse Zeegebied en de Balkan begint de sedentatie. . ;8200 jaar terug [[Bestand:Excavations_of_Tell_Sabi_Abyad.jpg|thumb|550px|In Tell Sabi Abyad zijn alle woningen ongeveer even groot en van dezelfde kwaliteit. De inboedel bleef bewaard. Dit wijst op kleine families met een ingewikkelde arbeidsverdeling en samenwerking tussen huishoudens. Archeologen leiden de aanwezigheid af van grazende kuddes, graangewassen, vlas, steenhouwers, eenvoudige metallurgie, handelscontacten en het pottenbakken.]] * Een brand vernietigt het dorp [[Tell Sabi Abyad]] in de Balikh-vallei in Syrië. Het dorp is een hectare groot en beschikt over graanschuren en pakhuizen, kent een administratief archief in de vorm van geometrische kleifiches en miniatuurzegels. . ;8.000 jaar terug . * Ontstaan van de mijnbouw. Op Kreta doen boeren aan landbouw. . * De verbinding tussen de Noordzee en Het Kanaal ontstaat. . ;8.000-7.500 jaar terug . * In Noordwest-Europa start de sedentatie, net als in [[Limburg (Nederland)|Limburg]]. De Neolithische revolutie voltrekt zich er snel. . ;7.000 jaar terug . * Het smelten van de gletsjers stabiliseert, net als de zeespiegel. De zeespiegelstijging in onze streken remt tot 1 à 0,7 centimeter per jaar. De zeespiegel daalt, het debiet van de grote rivieren eveneens, de aanleg van 'kanalen' intensiveert. Steden die hun schaarse middelen het best gebruiken houden stand. Tot nu toe waren de grootste rivieren wild en onvoorspelbaar, gezien de opwarming na de laatste ijstijd. Overstromingsregimes worden voorspelbaarder. Langs de Gele Rivier, de Mississippi, de Tigris, de Eufraat, de Nijl en de Indus (en andere rivieren die we associëren met de vroege beschavingen) ontstaan brede, vruchtbare overstromingsgebieden vol vruchtbaar slip dat niet wegspoelt. Deze gebieden groeien uit tot trekpleister omdat: 1. mensen de delta te bewerken; 2. ze wild en watervogels aantrekt; 3. over een vruchtbare filter beschikt. . * De Afrikaanse domesticatie van de ezel, als werk-, last- en transportdier in de landbouw en in moeilijk toegankelijke streken, is tot op heden historisch onderschat.<ref>RUUD CONENS & ANNET VAN WIECHEN. ''De ezel. Archeologie, geschiedenis, cultuur, kunst, literatuur.'' Conens & van wiechelen, 2014.</ref> . ;6.500 jaar terug . * [[Megalieten]] in [[Carnac]]. . * Vanuit het [[Donaudelta|Donaugebied]] introduceert men de landbouw en de veeteelt tot in onze gewesten. . ;6.000 jaar terug . * Domesticatie van het [[Paard (dier)|paard]]. . * In [[Mesopotamië]] ontstaan uit de landbouwersamenlevingen de eerste stadstaten: [[Oer (Soemer)|Ur]] en [[Uruk]]. . * Eerste mensen in Australië. . ;5.500 jaar terug . * De uitvinding van het [[Wiel (voortbeweging)|wiel]]. Er is een verband met de uitvinding van het schrift en de daling van de waterspiegel (waardoor vervoer over land is aangewezen). . [[Bestand:Ötzi_while_being_constructed_by_the_Kennis_Brothers,_2011_(2).jpg|thumb|550px|[[Oetzi]], een man van circa 45 en 1,60 m lang met 61 [[tatoeage]]'s, is een [[IJsmummie|ijsmummie]] uit de [[Kopertijd]]. Bergbeklimmers vonden hem in [[1991]] in de [[Ötztaler Alpen]]. Hun vondst leverde kennis op over voeding, kleding, uitrusting en bewapening van 5300 jaar geleden. Sinds de Oetzi in [[Bozen (stad)|Bozen]] is tentoongesteld, trekt het museum 300.000 bezoekers per jaar. Met zijn ouderdom zorgde 'Ötzi' voor onwaarschijnlijke info over de Europese prehistorie. Hij is ouder dan de [[piramide van Cheops]] en dan alle andere gletsjermummies. In tegenstelling tot Egyptische mummies is Ötzi samen met zijn kledij en zijn voorwerpen intact. ♠ '''BEELDFRAGMENT OTZI DE IJSMUMMIE'''] ]] ;5.300-5.200 jaar terug . * [[Uruk]] is een stad van tweehonderd hectare, de eerste stad ter wereld en telt tussen de 20 en 50.000 inwoners. Op zijn hoogtepunt is de hoofdstad van de Soemerische beschaving twee keer zo groot als klassiek Athene. Hier is het spijkerschrift uitgevonden. . * De uitvinding van het [[spijkerschrift]] in [[Mesopotamië]] (in Uruk?). Kleitabletten en stenen dienen als drager, bedrukt of gebeiteld. Parallel ontwikkelend de [[Egyptenaren]] hun [[hiërogliefen]]. Voor het eerst in de geschiedenis zijn er geschreven bronnen, bestaande uit duizenden tekens. Enkel een daar toe opgeleide elite (een equivalent van priesters) begrijpt ze. Schrijven gebeurt in tempels en dient veel doelen: boekhouding, voorraadbeheer, gebeurtenissen bijhouden, identificatie, literatuur en communicatie over lange afstanden en doorheen de tijd, wetten... . * Leidt het krassen op kleitabletten tot het krassen op het land, m.a.w. het ploegen? . [[Bestand:Heinrich_Schliemann_(HeidICON_28763)_(cropped).jpg|thumb|550px|De Duitse archeoloog [[Heinrich Schliemann]] (1822-1890) ontdekt in 1871 het oude Troje en geldt als een archeologisch pionier. Hij ontdekte dat aardewerkstijlen een sleutel zijn om tot chronologie te komen.]] ;5.100 jaar terug . * De [[Minoïsche beschaving]] loopt vrijwel parallel met de beschavingen van [[Anatolië]], [[Kanaänitische oudheid|Kanaän]], het [[oude Egypte]], [[Mesopotamië |Mesopotamië]] en de [[Indusvallei]]. Het nooit ontcijferde [[Lineair A]] ontwikkelt zich tijdens de Minoïsche beschaving als eerste Europese schrift. Archeologen hebben het over de Pre-Paleisperiode en die loopt van 5100 tot 1925. . ;5.000 jaar terug . * Dieren trekken een ploeg in Egypte; schapenfok voor wol. . * Eerste koningen, geld en schrift; paleiscultuur en verdedigingswerken. . * Stichting [[Troje]]. . * [[Ötzi]]. . ==== TWEEDE KRONIEK: Bronstijd (5000-3400 jaar terug) ==== . ;5.000-4.500 jaar terug, de smelterijen . Ambachtelijke smelterijen in het [[Midden Oosten]], [[Anatolië]] en op [[Egeïsche Zee|Egeïsche eilanden]] smelten tin of arseen en mengen het met koper. De uitvinding is een harde [[legering]] en heet [[brons]]. Het is sterker dan koper, ideaal voor handwapens, helmen, scheenplaten of de ramstevens voor oorlogsbodems, munten, keukengerief, sculpturen, eenvoudige spiegels... De [[Brons|bronsproductie]] prefereert [[Tin (element)|tin]] in plaats van het giftige arseen. In de beroemde [[Laurion|mijnen van Laurion]] bij [[Athene (stad)|Athene]] is er koper in overvloed, tin niet. Het schaarse tin komt uit de omgeving van [[Cornwall]] en doet grootschalige handelsroutes over land ontstaan tot in de regio [[Badachsjan (provincie)|Badachsjan]] in Afghanistan. Westwaards komen tinlagen voor in [[Bretagne (schiereiland)|Bretagne]], [[Saksen (deelstaat)|Saksen]], het Franse [[Centraal Massief]], op het [[Iberisch schiereiland]] en in Engeland. De handel beperkt zich niet tot tin: andere handelswaren, ideeën, kennis en vaardigheden verspreiden zich mee.<ref>SENNE STARCKX. ''Bron van brons lag bij ons''. In: ''De Standaard'', 17.09.2019, p. D9; GAIA VINCE, vertaald door Rogier van Kappel. ''Vuur, taal, schoonheid, tijd. Hoe culturele evolutie de mens heeft gevormd, Atlas Contact, Antwerpen, 2020, p. 98; ERIC H. CLINE, vertaald door Corrie van den Berg & Carola Kloos. ''1177 v.Chr. Het einde van de beschaving,'' Ambo|Anthos, Amsterdam, 2014, p. 13.</ref> [[Kreta]] treedt toe tot de bronstijd zo'n 4.800 jaar geleden. . . ;De gevolgen van de brons-revolutie . 1. Economisch metalen voorwerpen hebben technische voordelen op benen, stenen en houten voorwerpen die de mens miljoenen jaren gebruikt. Ontbossing gaat sneller, de ploeg zorgt voor meer oogst. . 2. De handelsroutes die voor de bronstijd als bestaan, komen nu echt tot ontwikkeling. . 3. Militair zorgt de ontwikkeling van het zwaard voor slagkracht. . 4. Wie in de aanvangsfase het schaarse brons bezit, verwerft prestige. Vuursteen is makkelijk verkrijgbaar, brons niet. Vroege bronzen voorwerpen zijn vaak prestigestukken die men nauwelijks gebruikt - net zoals sommigen vandaag hun dure auto's uitstallen op de oprit in plaats van die te gebruiken. Status dus. . 5. Handelaars, smeden en andere metaalbewerkers staan hoog op de maatschappelijke ladder omwille van de complexiteit van hun beroep en de vraag naar hun producten. Hun beschermende kleding tegen brandwonden vraagt specialisatie: leren schorten en handschoenen, hun gereedschap eveneens: lange tangen en hamers. De werkplaats (de smesse) is zo ingericht dat het vuur en de blaasbalg op een veilige afstand van de werkbank staan. Hun kennis geven ze door van generatie op generatie. In sommige culturen geloven smeden in beschermende rituelen tegen ongeluk. Smeden nemen maatregelen tegen diefstal en moeten zich meer dan andere beroepsgroepen beschermen. Smederijen in het centrum bij andere ambachten maken sociale controle mogelijk, andere smederijen hadden een meer geheim karakter. Ze maken zelf hun sloten en wapens.<ref>HERMAN CLERINX. ''Kelten en de lage landen.'' Davidsfonds, Leuven, 2005, p. 88-91.</ref> 4.500 jaar terug verspreidt brons zich dankzij handel in West- en Noord-Europa. . . ;Minoïsche of Kretenzische periode [[File:Antwerpen Monument Schelde Vrij 2437.jpg||thumb|550px|In Antwerpen is '''Schelde Vrij''' een monument op de [[Marnixplaats]], ontworpen door vier kunstenaars en in 1883 opgeleverd. In 1863 kwam er een einde aan de '[[Sluiting van de Schelde]]', die sinds 1587 tijdens de [[Tachtigjarige Oorlog]] door de [[Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden]] was ingesteld. Het afkopen van de Scheldetol in 1863 gaf in 1873 de aanleiding tot een wedstrijd voor een monument. Het monument is twintig meter hoog en beslaat een oppervlak van 15,5 bij 15,5 meter. Op een piramidevorm staat een vierkante sokkel met aan elke zijde watergoden die water spuwen door de gebroken ketting van de Schelde. Boven elk masker zit een medaillon: aan de noordzijde staat de vermelding 'Door de stad Antwerpen opgericht 1883', de teksten op de andere zijden vermelden relevante personen: minister [[Charles Rogier|Karel Rogier]], baron [[Auguste Lambermont]] en burgemeester [[Filips van Marnix van Sint-Aldegonde]]. Op de sokkel staat een obelisk, een naakte vrouw schrijft '1863 Schelde vrij'. De obelisk bevat de portretten van Rogier, Lambermont en Sint-Aldegonde; aan de bovenzijde steekt de boeg van een schip aan weerszijden uit de obelisk. Op de obelisk staat een beeldengroep van zeven meter hoog. Deze bestaat uit de zeegod [[Neptunus (mythologie)|Neptunus]] met drietand, geflankeerd door de god van de handel [[Mercurius (mythologie)|Mercurius]] (die ook op het Kortrijkse belfort te zien is) en de stedenmaagd.]] . De bronstijd gaat samen met de Minoïsche periode op [[Kreta]] en die is op haar hoogtepunt rond 3.500 jaar terug. Twee steden zijn van belang: [[Knossos]] en [[Faistos]]. Hun paleizen zijn het centrum voor de omliggende gebieden. Paleizen zijn een betere omschrijving dan 'steden'. Het eiland ontwikkelt zich tot een gecompliceerde en luxueuze neolithische maatschappij. Dorpen zijn er niet, wel steden vol villa's en paleizen met twee tot drie woonlagen. Havens, aquaducten, irrigatiesystemen, riolen, latrines, badhuizen, wegen, tempels en begraafplekken. Het niet versterkte eiland beschikt over wapens en mogelijk een klasse van krijgers en leeft 1.500 jaar in vrede. Het verval komt omstreeks 1.200 V.C. Dat weten we uit archeologische bronnen. Wat veel minder zeker is, is dat de Minoïsche cultuur genoemd is naar [[Minos|Koning Minos]], een legendarische figuur en de zoon van [[Zeus]] en [[Europa (mythologie)|Europa]]. Hij huwde [[Pasiphaë]]. Eén van hun kinderen draagt de naam [[Ariadne (mythologie)|Ariadne]]. Minos regeerde Kreta wijs en rechtvaardig en verdeelde het eiland in drie delen met hoofdsteden in [[Knossos]], [[Phaistos]] en Kydonia (?). Kreta beschikt over troeven: vruchtbare akkers brengen olijven, graan en druiven. De landbouwoverschotten bewaren ze in kelders en drijven ze handel met Egypte en Afrika en de eilanden in de Egeïsche zee. De [[Kretenzische wilde geit|Kri-kri geit]] is een specialiteit en er is de handel in ertsen: koper, tin, goud en zilver ruilen ze om werktuigen en sieraden te maken. De gunstige ligging maakt het eiland tot een kruispunt van culturen. De Kretenzers beheersen de Middellandse-zee als een [[thalassocratie]]. Dat is een [[Oudgrieks]]e samentrekking. {{Polytonic|Θαλασσοκρατία}} / thalassokratía verwijst naar {{Polytonic|θάλασσα}} / thálassa (« zee ») en {{Polytonic|κρατείν}} / krateín (« macht hebben over, heersen »). Het duidt een maatschappij aan met macht op [[zee]]. Essentieel voor een thalassocratie was een [[vloot]], die zowel een [[handel (economie)|handels]]- als piraten of oorlogsvloot. Het [[antoniem]] van thalassocratie is [[tellurocratie]], een landinwaarts gerichte macht. De [[Minoïsche beschaving]] op [[Kreta]] isde eerste thalassocratie van de [[westerse wereld]]. De kleitabletten zijn niet ontcijferd. Zeker dat de Minoïsche paleizen een uitgebreid handelsnetwerk hadden in het [[Egeïsche Zee]]gebied. Een andere vroege thalassocratie is die van de [[Feniciërs]] in [[Tyrus]], [[Sidon]] en de kolonie van Tyrus [[Carthago]]. . Het beroemdste verhaal is dat van het labyrint dat hij laat bouwen om de Minotaurus, een wezen dat half mens en half stier, op te sluiten. De Minotaurus was het resultaat van een straf van de zeegod Poseidon, omdat Minos een stier die hij had moeten offeren, had gehouden. Minos vraagt [[Poseidon (mythologie)|Poseidon]] ten teken dat hij een rechtmatig heerser is. Poseidon stuurt hem een prachtige witte stier, met de voorwaarde dat [[Minos]] deze offert. Minos houdt de stier voor zich en Poseidon raakt boos. Als straf zorgt Poseidon dat Minos’ vrouw verliefd raakt op de stier. De architect [[Daedalus (mythologie)|Daedalus]] bouwt een holle houten koe zodat Pasiphaë gemeenschap kan hebben met de stier. Ze bevalt van de Minotaurus, een wezen met een mannenlijf en een stierenkop. De Minotaurus blijkt een gevaarlijk wezen en Daedalus bouwt een labyrint als gevangenis onder het paleis van [[Knossos]]. Elke Griekse stad diende om de negen jaar zeven jongens en zeven meisjes naar Kreta te sturen als offer voor de Minotaurus. Theseus, de prins van Athene maakt een einde aan deze offers. Hij gaat vrijwillig mee met de volgende groep offers. Ariadne, Minos' dochter raakt verliefd op hem, geeft hem een zwaard en een kluwen wol, [[draad van Ariadne|de draad van Ariadne]]. Die helpt Theseus om zijn weg terug te vinden nadat hij de Minotaurus doodde. . <gallery widths="155" heights="190"> Bestand:Minoan fresco, showing a fleet and settlement Akrotiri.jpg|thumb|475px|Deze Minoïsche fresco verwijst naar de Minoïsche thalassocratie. Bestand:Tondo Minotaur London E4 MAN.jpg|thumb|Minotauros Bestand:Kylix Theseus Minotauros Louvre F83.jpg|thumb|Theseus tegen de Minotauros Bestand:Theseus Minotaur Mosaic.jpg|thumb|Theseus in het Labyrint tegen de Minotauros Bestand:GeorgeF.Watts-Minotauros.png|thumb|George Frederic Watts <br> The Minotaur Bestand:Minosse.jpg|Koning Minos zittend op een draak. Detail of the Monument to Dante in Trento by Cesare Zocchi Bestand:Lateran Poseidon.jpg|thumb|Marmeren kopie van een bronzen origineel van [[Lysippus van Sicyon|Lysippos]], dat op de isthmus van Korinthe stond ([[Vaticaanse musea]]) Bestand:Paestum BW 2013-05-17 15-01-57.jpg|thumb|left|Tempel van Poseidon in de Dorische kolonie [[Paestum|Poseidonia]]. Bestand:SNGANS 606.jpg|thumb|Zilveren ''nomos'' of ''[[stater]]'' van Poseidonia met aan de voorzijde Poseidon die zijn drietand heft in zijn rechthand met een ''[[chlamys]]'' over zijn beide armen gedrapeerd en in de [[legende (numismatiek)|legende]] ΠΟΜ (= ΠΟΣ) en een [[incuse]] versie aan de keerzijde (ca. 530-500 v.Chr.).<u>'''Bron:'''</u> [http://www.cngcoins.com/ CNGCoins]. Bestand:Sea thiasos Amphitrite Poseidon Glyptothek Munich 239 front n3.jpg|thumb|Zee[[thiasos]] voor het huwelijk van Poseidon en Amphitrite, die in een huwelijkswagen zitten getrokken door musicerende Tritons (detail van het zogenaamde "altaar van Domitius Ahenobarbus", 2e helft 2e eeuw n.Chr.). Bestand:NAMA Poséidon.jpg|thumb|left|De [[Poseidon van Artemision]] ([[Nationaal Archeologisch Museum van Athene]]). [[Bestand:Marnixplaats vanuit de Geuzenstraat.jpg|miniatuur|De Marnixplaats]] [[Bestand:Antwerpen Schelde Vrij 17-10-2022 12-13-38.jpg|miniatuur|Monument Schelde Vrij]] </gallery> . ;4800 jaar terug . * In [[Mesopotamië]] ontstaan [[monarchie|monarchieën]]. Steden - die al sinds het vierde en derde millennium bestaan, ommuren zich en voorzien zich van gewapende milities. Er komen paleizen, koninklijke inscripties en aristocratische begrafenissen.<ref>DAVID GRAEBER & DAVID WENGROW, vertaald door Rogier van Kappel en Bart Gravendaal. ''Het begin van alles. Een nieuwe geschiedenis van de mensheid'', Maven, Amsterdam, 2022, p. 328.</ref> . ;4.600 jaar terug . * De stad [[Mohenjodaro]] in Pakistan (Hindi:मोएन-जोदड़ो) uit de Indusbeschaving ontstaat. 3.700 jaar geleden wordt de stad verlaten. . * De Egyptenaren kweken bijen. . ;4500 jaar terug . * Tamme ezels voor het eerst in Europa en Azië. . ;4.300 jaar terug . * [[Stonehenge]]. Is dit een observatorium om de beweging van de maan en de sterren en de zon te registreren? De bouwers zijn ervaren architecten, wiskundigen en astronomen. De positie van de stenen zorgen ervoor dat de hoofdas bij de zomerzonnewende in één lijn staat met de zonsopgang. . ;4.300-2.300 jaar terug . * Vuursteenmijnen in [[Spiennes]] in [[Henegouwen]] ontginnen [[silex]] om bijlen en klingen te maken. Half-afgewerkte werktuigen uit deze mijn zijn tot vijftig kilometer ver te vonden. Verderop tot 160 kilometer zijn enkel afgewerkte producten te vinden. Deze groeven zijn opgemerkt door arbeiders in 1842, het blootleggen gebeurde in 1867 (bij de aanleg van het spoor tussen [[Frameries]] en [[Chimay (stad)|Chimay]]) en de opgravingen in 1889 en 1912. In de buurt zijn er sporen van een omheind neolithisch dorp. Deze prehistorische mijnen ([[Michelsbergcultuur]]) staan op de [[UNESCO]] [[Werelderfgoedlijst]]. . ;4.250 jaar terug . * Het [[Akkadische rijk]] van [[Sargon van Akkad|Sargon]] is het eerste keizerrijk. . ;4.000 jaar terug . * De [[Mammoeten]] sterven uit. . * De [[Bronstijd]] start in onze streken - elders is die al een [[millennium]] bezig. . * In Griekenland start de [[Midden-Helladisch]] periode tot 3.550 jaar geleden. Mannelijke goden vervangen de vrouwelijke, dat is een trend in de hele Westerse wereld. Op het onversterkte Kreta start de Midden-Minoïsche periode of de eerste paleistijd (2.000-1.700 V.C.) die zich kenmerkt door een centraal bestuur. Communicatie gebeurt met [[Hiëroglief|hiëroglyfen]] en het tot nu toe niet ontcijferde [[Lineair A]]. De hoofdstad Knossos telt 100.000 inwoners. De oudst geplaveide weg (van Europa) verbindt de stad met havens. De stadswegen zijn geplaveid. De huizen laten privacy toe, hebben een natuurlijke lichtinval en zijn omringd door tuinen. Sporen van armoede zijn er niet te vinden. Wandschilderijen tonen dieren en planten en afbeeldingen met priesteressen (op de voorgrond) die slangen en vlinders in hun handen hebben. Mannen assisteren hen op de achtergrond. Jonge vrouwen en mannen springen over stieren, een sport waarbij iemand de hoorns van de stier grijpt, een ander een salto maakt over de stier en opgevangen wordt door een derde. Dames dragen sieraden, een jasje dat de borsten vrijlaat, een lange rok van schapenleer en een metalen gordel om de middel. Het mannenkostuum accentueert de penis. Beide geslachten hebben lang haar. Vrouwen werken op het land of zijn kapitein op een boot, ze mennen paarden en jagen. . ;3950 jaar terug . * Oude paleisperiode start op en rond Kreta. Deze periode duurt tot 1725 VC. . ;3.750 jaar terug . * Op Kreta start de nieuwe of de tweede paleisperiode. Die duurt tot ca. 1.400 V.C. . ;3.700 tot 3.500 jaar terug . * In [[India]] komen de [[nomaden]] van het Iraanse plateau aan en installeren er de wortels van het [[hindoeïsme]]. . [[Bestand:Louisiana_-_Poverty_Point_-_Karte_(English_version).png|thumb|550px|♣ '''3.700 jaar terug.''' Als in Eurazië de eerste steden ontstaan, ontwikkelen Amerikaanse jagers-verzamelaars bij [[Poverty Point]] (nu in de staat [[Louisiana (staat)|Louisiana]]) een megalomaan en monumentaal aardwerk dat op een reusachtig amfitheater lijkt. De omgeving is voedselrijk, stenen zijn er niet. Een toestroom van ornamenten en bulkgoederen, ze leggen soms honderd kilometer af, begeleidt het bouwproject. De wapens, vaten, vuurstenen, gewichtjes, decoratieve [[klei]] en [[Pijp (rookgerei)|pijpen]], [[Kraal (versiering)|kralen]], [[Talk (mineraal)|speksteen]], [[hematiet]]en, [[hanger]]s en koperwerk, [[keramiek]], [[aardewerk]], gereedschap uit [[Been (materiaal)|been]], kwartskristal, pijlen en allerlei speerpunten in evenveel kleuren die de archeologen hier vinden, zijn niet ter plekke geproduceerd. Ze zijn aangevoerd langs de benedenloop van de [[Mississippi (rivier)|Mississippi]]. Sporen van activiteit op [[Poverty Point]] gaan 13.000 jaar terug. Geleidelijk groeit de plek uit tot een 'seizoenmetropool' van jager-verzamelaars met stedelijke functies. Ontbreken: permanente sedentatie, gebouwen, begrafenisrituelen, een boerenleven of geschreven bronnen. Of Poverty Point een textiel-handelscentrum was, is moeilijk te achterhalen. Wat de heilige geometrie wel bewijst is de aanwezigheid van kennis: astronomie, kalender- en meetsystemen, mythologie, [[Numerologie|numerologisch]], wiskunde, bouwtechniek en 'arbeidsethos'. Een miljoen kubiek grond transformeren tot een gecultiveerd gebied zo groot als een Mesopotamische stadstaat, vraagt een samenwerking van honderden, misschien wel duizend groepen jagers-verzamelaars, enorme mensenaantallen dus die een strikt arbeidsregime vooruitziend ondergaan. Rituelen en liederen, dansen en beelden hebben het project en de kennisuitwisseling wellicht ondersteund. Tegenwoordig is Poverty Point werelderfgoed dat de landschapsverandering en de monumentale grondwerken van jager-verzamelaars illustreert. De zes concentrische half-elliptische heuvelruggen en de paalcirkels in het centrale plein zijn uniek. Net zoals [[Göbekli Tepe]], [[Hopewellcultuur|Hopewell]], Sannai Maruyama en [[Stonehenge]] komt dit prehistorisch bouwproject nauwelijks voor in de stedenbouwkundige geschiedenis.<ref>DAVID GRAEBER & DAVID WENGROW, vertaald door Rogier van Kappel en Bart Gravendaal. ''Het begin van alles. Een nieuwe geschiedenis van de mensheid,'' Maven, Amsterdam, 2022, p. 159 ev.</ref>]] . ;3550 jaar terug . * Handel op aanzienlijke schaal in rond de Middellandse zee. . * De havenstad [[Ugarit]] aan de Syrische kust beschermt de kooplui tegen diefstal. Wetten bepalen wanneer hun schepen beter niet binnenvaren. . ;3.500 jaar terug . * ♣ Egypte tuiniert. Een graftombe toont een farao en zijn vrouw die een tuin bezichtigen. Opgravingen bewijzen de aanwezigheid van tuinen.<ref>PENELOPE LIVELY, vertaald door Nadia Ramer. ''Leven in de tuin.'' De Geus, Amsterdam, 2019, p. 40.</ref> . * Domesticatie van de kip in Zuidoost-Azië. Het dier zoekt de mens op omwille van de rijst- en gierstkorrels.<ref>Geen auteur. ''Voorouder van kip kwam veel later dan gedacht uit de bossen om bij de mens te gaan wonen.'' In: ''De Morgen'', 10.06.2022, p. 2.</ref> . * Schepen met tinbaren uit Zuid West Engeland vergaan voor de kust van [[Haifa]]. Deze archeologische ontdekkingen tonen een bloeiend handelsnetwerk tussen [[Cornwall]] en de Middellandse zee. De ineenstorting van het [[Hettieten|Hettitische rijk]] in het Oosten zou hiermee verband houden.<ref>SENNE STARCKX. ''Bron van brons lag bij ons''. In: ''De Standaard'', 17.09.2019, p. D9.</ref> We zijn in de Midden bronstijd, die zich kenmerkt door de opkomst en ontwikkeling van het zwaard en de strijdwagen. . * De Kretenzische beschaving houdt op te bestaan volgens sommige bronnen tussen 1.500 en 1.400 V.C. De [[Mycene|Myceners]] nemen in 1.450 de controle over het eiland over. . ==== DERDE KRONIEK: Donkere eeuwen na een eruptie? De val van Troje==== . ;3.400 jaar terug (1.628 v.C) . * Dit is de late bronstijd. Elites domineren en tonen hun status met mantelspelden, harnassen en helmen en [[Mesopotamië]] ontwikkelt energie uit [[watermolen|waterschoepraderen]]. Mycene gebruikt het [[lineair B]], een vroeg schriftsysteem voor administratie op kleitabletten. Hun cultuurgebied strekt zich uit tot in India en er zijn internationale contacten tussen Minoërs, Myceners, Hittieten, Assyriërs, Babyloniërs, Mitanniërs, Kanaänieten, Cyprioten en Egyptenaren. Dit soort kosmopolitisme is uniek in de wereldgeschiedenis en zal waarschijnlijk het abrupte einde betekenen van de bronstijd omstreeks 1.200 V.C. In 1177 V.C. zijn deze culturen zo verweven en afhankelijk dat ze 'elkaar wel moesten meeslepen in hun val, toen de bloeiende beschavingen één voor één ten onder gingen door mensenhand, door natuurrampen of door een dodelijke combinatie' schrijft Eric H. Cline.<ref>Zie p. 217.</ref> Of is het de vulkaanuitbarsting van de Thera op [[Santorini]] die [[Knossos]] teistert en een definitief einde maakt aan de [[Minoïsche beschaving|Menoïsche]] beschaving? De vulkaan blaast omstreeks 1.628 V.C. zestig kubieke kilometer puin in de lucht. Stof schermt het zonlicht af, de zwaveldioxide veroorzaakt zure regens en jaagt volkeren op de vlucht. Het is moeilijk te geloven dat er een verband is met de gebeurtenissen omstreeks 1177 V.C. Omstreeks 1.477 V.C. geeft farao [[Thoetmosis III|Thoetmoses III]] nog Minoïsche kunstenaars de opdracht om fresco's te maken in zijn paleis dat hij in Peru-nefer in de Nijldelta van Beneden-Egypte laat bouwen. Ze schilderen iets wat nog nooit in Egypte was te zien: taferelen van mannen die over stieren springen. Het einde van de bronstijd is nog veraf. Omstreeks 1.400 V.C. koloniseren de Myceners de regio rond [[Milete]] en de [[Anatolië|Anatolische bodem]]. Deze eeuw en de komende is een bloeiperiode voor Mycene. Hun paleizen op het Griekse vasteland, de bruggen, de drainage- en weginfrastructuur zijn ongezien. In de vlakte van Argos verbinden wegen dorpen en steden met Mycene. . Wat 476 is voor de val van het West-Romeinse rijk, is 1177 V.C. voor de bronstijd: een eindpunt en de overgang naar de ijzertijd. De inwoners van de klassieke wereld spreken over de [[Hyksos]], de barbaarse en mysterieuze zeevolken die voor een economische neergang van eeuwen zorgen. Wellicht zijn het klimaatvluchtelingen. In deze jaren plunderen en verwoesten ze alle steden. Het machtige Egypte met natuurlijke verdedigingslinies van zee en woestijn ontkomt niet, de [[Hettieten]] kwijnen weg. De Myceense beschaving in Griekenland raakt verwoest, er is brandschatting en Griekenland gaat failliet. Lijken worden niet begraven, overlevenden trekken naar afgelegen valleien of beschermde heuveltoppen. De Griekse bevolking verandert van samenstelling. De [[Doriërs]] - de zonen van [[Hercules (mythologie)|Hercules]] - trekken vanuit de Balkan naar het zuiden en nemen delen van de [[Peloponnesos]] in bezit. Ze stichten de stad [[Argos (stad)|Argos]] en later identificeren de Spartanen zich graag met deze stam. Andere Grieken gaan zich identificeren met de [[Ioniërs]] en de [[Acadië|Arcadiërs]]. De chaos verstoort de handelsroutes voor de bronsproductie tussen Cornwall en Afghanistan. Er zijn opstanden in Syrië, de Perzen zijn op oorlogspad, waar nu Irak is, is het een puinhoop. Dit is een keerpunt in de geschiedenis: het bronzen tijdperk houdt op te bestaan. Dit is het einde van de Bronstijd. De kennis van het brons en hoe het te maken gaat verloren. Historici spreken hier van de duisterE periode en de overgang van de prehistorie naar de ARCHAÏSCHE PERIODE. In enkele decennia vallen de rijken van de Troje en Babylon.<ref>ERIC H. CLINE, vertaald door Corrie van den Berg & Carola Kloos. ''1177 V.CHR. Het einde van de beschaving'' Ambo|Anthos, Amsterdam, 2014; MARILN FRENCH. ''Een vrouwelijke geschiedenis van de wereld.'' Meulenhof|Kritak, Amsterdam, 1995, p. 43-46; PHILIP MATYSZAK. ''Grieken. Hoe een cultuur zich over de wereld verspreidde,'' Athenaeum - Polak & Van Gennep, Amsterdam, 2018, p. 23-26.</ref> . Later zoeken mensen actief naar een alternatief voor het brons. Daarover schrijft Gaia Vince: 'En dat vonden ze overal om zich heen - vrijwel elke steen bevat wel wat ijzer; het is het meest democratische metaal dat er is. Zo begon de ijzertijd en die duurt tot op heden voort.'<ref>GAIA VINCE, vertaald door Rogier van Kappel. ''Vuur, taal, schoonheid, tijd. Hoe culturele evolutie de mens heeft gevormd, Atlas Contact, Antwerpen, 2020, p. 99.</ref> De ijzertijd begint rond 1200 v.Chr. in het oostelijke Middellandse Zeegebied, zoals in Griekenland, de Levant en Anatolië. In Midden-Europa begint die rond 800 V.C. In de Lage Landen rond 700 V.C. . Natuurrampen, een reeks aardbevingen en invasies doen de Grieken leven tussen de vroege ruïnes van hun bloeiende beschaving. Lezen en schrijven kunnen ze niet langer. Als de nevel van de donkere periode verdwijnt, hebben de Grieken zich uitgezaaid tot in Klein-Azië, de Zwarte zee en in de Egeïsche eilanden, Sicilië en Zuid-Italië. Er zijn honderden Griekse koloniën tot op het Iberisch schiereiland. Napels is Nea Polis, de nieuwe stad en het Franse Massalia kennen we nu als Marseille. Ze vormen 'een Griekse zoom op een barbaarse mantel' schreef Cicero in [[De re publica]]. Hierbij liepen ze voorop in het uitdragen van hun cultuur en handel langs de kusten van de Middellandse zee. Het zorgt ervoor dat de Griekse beschaving een gebied omvat van duizenden kilometers: Syrië, Egypte en Babylonië zijn Grieks. [[Herodotus]], [[Euclides van Alexandrië|Euclides]], [[Pythagoras]] en [[Archimedes]] komen zelden of nooit in het huidige Griekenland. [[Plato]] vergelijkt de Griekse steden met 'kikkers om een vijver' die op het gepaste moment met hun tong een vlieg uit de lucht halen en omzichtig wachten voor ze springen. De Grieken, geleerd om te gaan met rampspoed, kiezen eerst een eiland voor de kust waar ze een versterkte basis maken. Daarna doen ze zaken met de locals. Eenmaal ze elkaar gewoon zijn, komt er een nederzetting op het vasteland en het eiland dient als een appel voor de dorst. Vanaf hier rekenen we in eeuwen en jaren voor en na Christus. . ;1.274 jaar V.C. . * ♣ Het [[Verdrag van Kadesh]] - het Eeuwige verdrag - gesloten tussen de [[Hettitisch|Hettiten]] en Egypte is een vroeg voorbeeld dat (in vage termen) de invloedssfeer van twee strijdende partijen bepaalt. Gaandeweg krijgen grenzen een gedetailleerdere omschrijvingen in [[Verdrag|verdragen]]. Het Zilveren of Eeuwige Verdrag is een akkoord tussen het oude Egypte en de Hettieten. Hun botsing leidde tot de slag bij Kadesh, waarbij Ramses II de grootste verliezen telde. . ;1.250 V.C. [[Bestand:Lion Gate Mykene with Wilhelm Dörpfeld 1891.jpg|thumb|550px|Leeuwenpoort in de 19e eeuw met [[Heinrich Schliemann]] en [[Wilhelm Dörpfeld]]]] De [[Leeuwenpoort (Mycene)|Leeuwenpoort]] geeft toegang tot de citadel van Mycene. De compositie is waarschijnlijk ontleend aan voorbeelden van de Hettieten. Twee leeuwinnen (hun koppen die de bezoeker recht aankeken zijn verdwenen) zijn het wapen van de Myceense dynastie. De zuil op het altaar symboliseert het paleis. . ;1.200 V.C . * In de late 13de eeuw is er de verwoesting van de Myceense paleizen en omstreeks 1.200 belegert een Griekse liga van krijgers en koningen de [[Trojaanse Oorlog|stad Troje (nu Turkije)]] waarna Troje valt. In de Ilias beschrijft [[Homerus|Homeros]] - zo'n vier eeuwen later de laatste weken van het conflict. Een nieuwe technologie stelt hem daartoe in staat: het [[Grieks alfabet|Griekse alfabet]]. Het epos begint met de wrok van de Griekse held Achilles, die boos is op [[Agamemnon (mythologie)|Agamemnon]] omdat deze hem zijn krijgsbuit, [[Briseïs]], heeft afgenomen. Als Achilles weigert te vechten leidt dit tot grote verliezen voor de Grieken. Volgens de mythologie begint de oorlog met een conflict tussen drie godinnen: [[Hera]], [[Athena]] en [[Aphrodite]] tijdens een huwelijksfeest, waar de godin van de twist, [[Eris (mythologie)|Eris]] een gouden appel met de inscriptie “voor de mooiste” op de tafel legt. De drie godinnen claimen de appel en Zeus besluit dat [[Paris (mythologie)|Paris]], de [[Trojaanse Oorlog|Trojaanse]] prins, zal oordelen wie de mooiste is. Hera belooft hem macht, Athena wijsheid en roem, en Aphrodite de liefde van de mooiste vrouw ter wereld: Helena. Paris kiest Aphrodite met als gevolg dat Helena, de vrouw van de Spartaanse koning verliefd wordt op Paris en met hem meegaat naar Troje. Dit leidt tot de woede van de Spartaanse koning [[Menelaüs|Menelaos]], die met zijn broer [[Agamemnon (mythologie)|Agamemnon]] en helden zoals [[Odysseus]] en Achilles een expeditie organiseert om Helena terug te halen. Het resulteert in tien jaar oorlog. Na tien jaar van vruchteloze belegering bedenkt Odysseus een list. Een gigantisch houten paard waarin een groep Grieken zich verstopt geven ze na een zogezegde overgeven aan de stad. De Grieken doen alsof ze de belegering opgeven en varen weg. Het paard is geschenk aan de Athena, om hun veilige terugkeer te garanderen. De Griekse soldaat Sinon blijft en vertelt de Trojanen dat het paard een offer is. Het binnenhalen zal hen de gunst van Athena brengen. Die nacht komen de Grieken uit het paard, openen de stadspoorten voor het teruggekeerde leger en veroveren Troje. Achilles vindt de dood door een pijl van Paris die hem in zijn hiel treft. Dit was zijn enige kwetsbare plek, omdat zijn moeder hem als baby in een rivier dompelde om hem onkwetsbaar te maken terwijl ze hem bij de hiel vasthield. In sommige versies helpt [[Apollo (Griekse mythologie)|Apollo]] Paris de pijl te richten. De term “achilleshiel” is sindsdien een metafoor voor een fatale zwakte, ondanks algehele kracht. 'De Illias is een orgie van moord en doodslag' schrijft Bettany Hughes in ''De schone Helena''.<ref>BETTANY HUGHES. ''De schone Helena. De biografie van Helena van Troje, de vrouw voor wie duizend schepen uitvoeren'', Mouria, Amsterdam, 2006, p. 259-260.</ref> 'Homerus' poëzie paart hartverscheurende gedichten aan plezier in de details van dood en lijden. Het lezen kan beangstigend zijn. In een lange verhalende scène die een aantal papyrus- of perkamentbladen moet hebben gevuld, baant de Griek [[Diomedes (Argos)|Diomedes]] zich een weg door de Trojaanse gelederen: ''De eerste werd boven de tepel geraakt met het brons van de speerpunt, de ander in 't sleutelbeen, dicht bij de schouder, waar hem zijn zwaard en houw gaf zo hard dat zijn schouder van nek en rug werd geslagen.'' Meer dan honderd regels gaat de slachting voort... ''Zo sprak de held en hij wierp. Het wapen, gestuurd door Athene, raakte zijn neus bij het oog en doorboorde zijn blinkende tanden. 't Onzacht brond van de speer, de tong bij de wortel verscheurend, schoot naar omlaag en kwam er bij zijn kin weer naar buiten.'' De beenderen uit de late bronstijd steunen Homerus' stelling dat er veel manieren zijn om in gewapende strijd te sneuvelen. Uit forensisch onderzoek blijken de verschrikkelijke verwondingen die Anatoliërs en Grieken uit de bronstijd hebben opgelopen.' . . . . ;Kijken <gallery widths="155" heights="190"> File:Ursus_spelaeus_Sergiodlarosa.jpg|De Holenbeer sterft tienduizend jaar geleden uit. File:WLANL_-_thedogg_-_Mammoet_(2).jpg|De [[Mammoeten|Mammoet]] sterft vierduizend jaar geleden uit. File:Homo_floresiensis.jpg|Niet alle mensensoorten overleven de laatste IJstijd. Van de Homo Floresiensis (de "Hobbit") zijn acht skeletten en één schedel ontdekt. De soort werd niet groter dan 1 meter. File:John_Constable_Stonehenge.jpg|[[Stonehenge]] (2.300 VC.) door [[John Constable]] in 1835. Bestand:Poignard 0.188.1 2 fond.jpg|Neolitische dolk, ca. 1.800 VC. Bestand:Préforme de hache 223.1 (5).jpg|Neolitische bijl File:Ice_age_fauna_of_northern_Spain_-_Mauricio_Antón.jpg|[[Megafauna]] van het late [[Pleistoceen]]. File:Ursus_spelaeus_Sergiodlarosa.jpg|De [[Holenbeer]] stierf tienduizend jaar geleden uit. Bestand:Wheel Iran.jpg|[[Wiel]], uit het 2de millennium voor Christus. File:WLANL_-_thedogg_-_Mammoet_(2).jpg|De [[Mammoeten|Mammoet]] hield het langer dan de [[Holenbeer]] vol en stierf vierduizend jaar geleden uit. File:John_Constable_Stonehenge.jpg|[[Stonehenge]] (2.300 VC.) door [[John Constable]] in [[1835]]. Bestand:Poignard 0.188.1 2 fond.jpg|Neolitische dolk, ca. 1.800 vC. Bestand:Préforme de hache 223.1 (5).jpg|Neolitische bijl Bestand:Vruchtbare sikkel.svg|De uitbreiding van de '[[Vruchtbare Sikkel]]' Bestand:Vruchtbare sikkel.JPG|Situering van de 'Vruchtbare Sikkel' Bestand:Berlin_Wall_(June_1989).jpg Bestand:Great_wall_of_china-mutianyu_4.JPG Bestand:Hadrian's_wall_at_Greenhead_Lough.jpg Bestand:Carcassonne_2.jpg Bestand:Gambian_village.jpg </gallery> . . = '''EXAMEN''' = . == A-vragen == . Leg uit, wie of wat zijn: (S&V).Homo erectus, Homo sapiens, Lucy in the Sky with Diamonds, Lucy, Neanderthaler, Neolitische revolutie, Pleistoceen, Prometheus, Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band, The Beatles, vuurdomesticatie, Vruchtbare sikkel, A good darkie, angst, avondklok, Berlijnse muur, Chinese muur, clochard, decaloog, domesticatie, Gazastrook, grens tussen Mexico en de Verenigde Staten, jager-verzamelaar, klimaatsverandering, muur van Hadrianus, neolitische revolutie, Oetzi, piramide van Maslow, tijdsmeting, wilde granen, Martin Caparros, Thomas Maltus, kalender, [[Jonathan Swift]], ijsduivels, ijsheiligen, gulzigheid. . . == B-vragen == . * (S&V).Hoe onderscheiden mensachtigen zich van de mensaap? . * (S&V).Rangschik chronologisch en vertel wat je weet over: Oetzi, pijl en boog, de vuurdomesticatie, Lucy, Homo erectus, Neolithische revolutie. . * (S&V).Leg uit. De vuurdomesticatie kent een lange voorgeschiedenis. Wat zijn de gevolgen van de vuurdomesticatie? . * (S&V).Leg uit: Abram de Swaan noemt zes belangrijke voorwaarden die het veilig sedentair overleven tot een sociaal gegeven maken en komt hiermee in de buurt van de Piramide van Maslow. . * (S&V).Leg uit: Wat is het belang van klokken en kalenders? Wat weet je over de Zimmertoren of de Kalendersteen van de Azteken? . * (S&V).Leg uit: Hoe paradoxaal ook, de toenemende beheersing van vuur en technologie, de beheersing van planten- en dierenwereld, verhoogt de menselijke afhankelijkheid en kwetsbaarheid. . * (S&V).Leg uit: Gewassen verbouwen (zaaien en oogsten) gebeurt niet instinctmatig. Betrek deze woorden in je antwoord: seizoenen, zon, priester, kalender, het schrift, hiërarchie, oogst, gulzigheid, rituelen , vasten. . * (S&V).Leg uit: Tienduizend jaar geleden resulteert sociaal-religieus gedrag in voedselproductie, conservering en consumptie. . * (S&V).Leg uit: De [[misantroop]] Thomas Robert Malthus beweert in 1798 dat bevolkingsgroei de voedseltoelevering zou overtreffen. Hij baseerde zich op het idee dat de bevolking meetkundig stijgt terwijl de voedselproductie rekenkundig groeit. . * (S&V).Plaats in chronologische volgorde en leg uit: 1. Begin van het Pleistoceen. 2. Berlijnse muur. 3. Domesticatie van het paard. 4. Muur van Hadrianus. 5. Ötzi. 6. Noordwest-Europa sedenteert, net als in Limburg. De Neolithische revolutie voltrekt zich er snel. . * (S&V).Plaats in chronologische volgorde en leg uit: 1. Eerste stadstaten: Ur en Uruk. 2. In het Middellandse Zeegebied, Griekenland en de Balkan begint de sedentatie. 3. Spijkerschrift. 4. Uitvinding van het Wiel. 5. Geboorte van Christus. 6. De muur van Hadrianus. . . == C-vragen == . * (S&V).Periodiseer en karakteriseer de neolitische revolutie. Met ander woorden: wat zijn de voornaamste kenmerken van deze overgangsperiode. Welke problemen kent de jager-verzamelaar en hoe lost hij die op? Welke problemen kent de sedentaire mens? Wat zijn de belangrijkste uitdagingen? . * (S&V).Wie was er eerst? De priester of de krijger? . * (S&V).Het aantal ontwikkelingen en uitvindingen in de aanloop naar het Neoliticum is indrukwekkend. Wat ging aan de sedentatie van de mens vooraf? . * (S&V).Wat is het verschil tussen Evolutie en Revolutie? Illustreer met voorbeelden. . * (S&V).Wat weet je over de eerste potten en kommen, manden en vlechtwerk. Wat is hun betekenis? . * (S&V).Verduidelijk: De mens reageert op verschillende wijzen op de klimaatswijziging van 10.000 jaar geleden. . * (S&V).Waarom zijn sedentaire gemeenschappen arbeidsintensiever én kwetsbaarder dan nomadische gemeenschappen? Welke verschillen zie je tussen beide? . * (S&V).Wat is de vroege betekenis van carnaval, de vastentijd, het oogstfeest, het verbod op gulzigheid, Pasen, ijsheiligen, het bedelfeest van Drie Koningen en het bedelfeest van Sint-Maarten? . . = '''BIBLIOGRAFIE & REFERENTIES''' = . 8gj78dbopzi3oq04hkxyjrho71g68by 430519 430517 2026-10-06T08:34:09Z Benedict Wydooghe 14251 430519 wikitext text/x-wiki <big>'''HOOFDSTUK II. VAN EEN ZWERVEND BESTAAN TOT DE NEOLITISCHE ECOLOGIE'''</big> ;<big>'''TIEN MILJOEN TOT TIENDUIZEND JAAR TERUG'''</big> [[Bestand:Editorial_cartoon_depicting_Charles_Darwin_as_an_ape_(1871).jpg|thumb|550px|♠ BEELDFRAGMENT Mocht je [de film] nog niet hebben gezien: ''Creation'' uit 2009, met Paul Bettany toont de biografie van Charles Darwin. De evolutietheorie stelt dat niet de slimsten of de sterksten op lange termijn zullen overleven, maar de zij die zich het best weten aan te passen.]] [[Bestand:Alfred-Russel-Wallace-c1895.jpg|thumb|550px|Alfred Russel Wallace (1823-1913) - hier geportretteerd in 1895, kwam op eigen inzichten ongeveer gelijktijdig tot de evolutietheorie van de natuuronderzoeker Charles Darwin (1809-1882). Wallace was veertien jaar jonger dan Darwin en publiceerde in 1858 als eerste dat natuurlijke selectie tot evolutie leidt. De eerste editie van ''De oorsprong der soorten'' of ''The Origin of Species'' verscheen in - versneld tempo - in 1859. De publicatie leidde tot discussies en debatten op basis van de (onjuiste) interpretatie dat mensen afstammen van apen. Spot over en karikaturen van Darwin gingen de wereld rond. De kerk was koptrekker in dit soort campagnes.]] [[File:Tree_of_life_by_Haeckel.jpg|thumb|550px|Bomen zijn een graag gebruikte geschiedenismetafoor. Ernst Haeckels 'levensboom' populariseert Darwins theorie in de wetenschappelijke wereld. Dit is de Engelse versie van Haeckels boom uit ''De evolutie van de mens'' uit 1879. De mens staat aan de top van de evolutie.]] [[File:BelonBirdSkel.jpg|thumb|550px|{{Wp|Pierre Belon}} vergelijkt in 1555, drie eeuwen voor Darwin, het menselijke skelet met die van vogels in ''L'Histoire de la nature des oyseaux''.]] . {{Citaat|'''Aan het begin aller dingen was de grenzeloze wereldruimte, die de dichters der Oudheid de Chaos noemen. Deze was zonder maat, zonder aanvang en zonder einde; als een gapende leegte strekte hij zich uit in het onmetelijke. In oorsprong van hij tot in de diepte vol van een duistere nevel. Toch bevatte de Chaos reeds de grondbestanddelen van al wat bestaat: aarde, water, lucht en vuur.|Gustav Schwab'''<ref>GUSTAV SCHWAB, vertaald door J.K. van den Brink. ''Griekse mythen en sagen.'' Het Spectrum, Utrecht, 1993, p. 5.</ref>}} . . = '''WAT AAN DE MENS VOORAF GAAT''' = . {{Citaat|'''Muterende versies van het verleden strijden met elkaar om de overhand te krijgen; nieuwe feitenrassen komen op, en de oude, dinosaurische waarheden worden tegen de muur gezet en met een laatste sigaret in de mond.|Salman Rushdie, 1983.'''}} . [https://www.slideshare.net/benedictwydooghe/tot-de-middeleeuwen2022 '''Klik hier voor de PowerPoint die bij dit deel hoort.'''] . == Voorhistorische wetenschappen == Geschiedenis is lang niet de enige wetenschap die zich inlaat met wat voorbij is. De natuurkundige, de scheikundige, de geoloog, de bioloog en de archeoloog graven veel dieper in het verleden dan de historicus. . ;14 - 13,5 miljard jaar terug . * De Oerknal doet materie en energie ontstaan. De '''natuurkunde''' blikt hier als wetenschap op terug. . ;13.7 miljard jaar terug . * Materie klit samen in atomen en moleculen. De '''scheikunde''' vind er zijn oorsprong als wetenschap. . ;6-4,5 miljard jaar terug . * Vorming van de aarde. De '''geologie''' als wetenschap vindt er zijn oorsprong. . ;3,8-3,5 miljard jaar terug . * De oudste fossielen tonen micro-organismen van 3,8 miljard jaar geleden. 3,5 miljard jaar geleden zwemmen eencellige fotosynthetische microben in ondiepe wateren. De '''biologie''' kent er zijn er oorsprong. . ;1,2 miljard jaar terug . * Felrode en bruine algen ontstaan. . ;1 miljard jaar terug . * Vorming van het supercontinent Rodinia. . ;700 miljoen jaar terug . * Groene algen. . ;600 miljoen jaar terug . * Het supercontinent Rodinia breekt geleidelijk. . * Eerste meercellige organismen verbruiken zuurstof en zijn mobiel. . ;541 miljoen jaar terug . * Eerste trilobieten. Deze kleine zeebodemdieren starten de Cambrische explosie. . ;488–443 miljoen jaar terug [[Bestand:Asaphus_kowalewskii_3.jpg|thumb|550px|De Ordovicische trilobiet Asaphus kowalewski met ogen op antennes.]] . * Tijdens het Ordovicium bestaat de aarde vooral uit water. In het noorden liggen twee kleine continenten, het zuiden strekt een landmassa zich uit tot de evenaar. België en Nederland liggen onder water. Langs de kust zijn er (primitieve) algen en schimmels. . * In de oceanen leven roofdieren als zeeschorpioenen, kraakbeenvissen en inktvisachtigen. Ze jagen op trilobieten. Zeelelies bevolken de zeebodem. Dit is één van de oudste diersoorten waarvan bij het schrijven van deze cursus nog zeshonderd soorten bestaan. . ;470 miljoen jaar terug . * Planten ontstaan. . ;350 miljoen jaar terug . * Vorming van Oeral en Appalachen. . . == Vijf uitstervingsgolven == . Dat de Dino's uitgestorven zijn, is niet nieuw. Dat de wereldgeschiedenis vijf gelijkaardige uitroeiingsfasen kende, is wellicht voor velen nieuw. Het principe is steeds hetzelfde. Veel planten = weinig CO2 = afkoeling van de aarde, daling zeespiegel... tot de koude het leven onmogelijk maakt. Weinig planten, veel vulkanisme, meteorieten = veel CO2 = opwarming van de aarde, stijging van de zeespiegel... tot de warmte leven onmogelijk maakt. . ;445 miljoen jaar terug . * Bij de '''eerste''' en op-één-na-grootste '''uitstervingsgolf''' verdwijnt vijfentachtig procent van het zeeleven. De atmosferische C02-daling brengt een ijstijd van een miljoen jaar. De zeespiegel daalt. Warmteminnaars in de ondiepe wateren sterven uit. . * Bij het einde van de ijstijd stijgt de zeespiegel omdat al het ijs vrijkomt en verdwijnen de koude minnende soorten. Hun fossielen duiken op in natuursteen. . ;443-376 miljoen jaar terug . * De aarde herstelt, de temperatuur stijgt met de zeespiegel. De overlevenden van de eerste uitstervingsgolf (trilobieten, kwalachtigen en schelpdieren) verwelkomen nieuwe soorten: beenvissen en de inktvisachtige ammonieten. Op de bodem van de oceaan komen koraalriffen en sponzen. . * De Noordelijke en Zuidelijke landmassa's zijn bedekt met bossen en planten waar met primitieve insecten. De eerste gewervelde amfibieën verkennen verlaten de oevers. . ;375 miljoen jaar terug . * De '''tweede uitstervingsgolf''' doet vijfenzeventig procent van alle soorten verdwijnen. Is het door een inslag van meteorieten (resten in Australië en in Nevada) of is het de temperatuurdaling door de C02-afname? Vooral het leven in ondiep warm water is getroffen. De uitstervingsgolf duurt drie miljoen jaar. . ;290-252 miljoen jaar terug . * Het Perm is droog en warm. Het continent Pangea strekt zich uit van Noord- tot Zuidpool. België ligt oostwaarts (de huidige Sahara). De Grote Oceaan is een restant van de 'alzee' Panthalassa met een noord-zuidelijke stroming. . * Dieren verlaten het water om definitief op het land te leven. Aan het einde van het Perm leven de Archosauria, de voorloper van de vogel en de krokodil. Er zijn zoogdierachtigen en eileggende reptielen. . ;252 miljoen jaar terug . * Vulkanisme veroorzaakt de '''derde uitstervingsgolf''', bekend als The Great Dying tijdens de overgang van het Perm naar het Trias. Vijfennegentig procent van het zeeleven sneuvelt en op land verdwijnt zeventig procent van de gewervelden. Veel landplanten zijn aangepast aan de opwarming van het klimaat. . * In wat nu Siberië is scheurt de aardkorst. Lava, broeikasgas, aswolken vormen de basaltvelden van de Siberische Trappen en doen de temperatuur wereldwijd stijgen. Bij veertig graden celsius verzuren de oceanen waar bacteriën methaangas uitspuwen. De periode duurt mogelijks een miljoen jaar. . ;250-200 miljoen jaar terug . * [[Trias (periode)|Trias]]. De overgang van het Perm naar het Trias kondigt het [[Mesozoïcum]] aan, bekend als het tijdperk van de dinosauriërs en de eerste vliegende reptielen, de [[pterosauriërs]]. Omdat er nauwelijks fossielen zijn, lijkt de aarde ongeveer vijf miljoen jaar onbewoond. . * Het Trias legt de basis voor de huidige [[biodiversiteit]]. De [[archosauriër]] is de voorloper van de krokodil. In de oceanen veroveren reptielen de top van de voedselketen. Er zijn [[plesiosauriërs]], met hun lange nek en vier vinnen die vroeger ooit poten zijn geweest. En de [[ichthyosauriërs]] lijken op dolfijnen. . ;200 miljoen jaar terug . * De '''vierde uitstervingsgolf''' begrenst [[Trias]] en [[Jura (periode)|Jura]]. Landleven sterft opnieuw: tachtig procent van de soorten, inclusief insecten. Het zeeleven ontsnapt aan de catastrofe die 10.000 jaar duurt. Waarom is nog onduidelijk. Het uit elkaar vallen van het supercontinent Pangea met vulkanisme (toename CO2) lijkt waarschijnlijker dan meteorietinslagen. . ;150-65 miljoen jaar terug [[Bestand:Pangea_animation_03.gif|thumb|550px|Het uiteenvallen van Pangea (pan is grieks voor alles, de Aarde als supercontinent) is veroorzaakt door de [[platentektoniek]].]] [[Bestand:Pangea_continents_and_oceans.svg|thumb|550px|Pangea is niet het eerste supercontinent. Meerdere supercontinenten ontstonden en vergingen.]] . * Het uiteengevallen supercontinent geeft de aarde haar vorm. Continenten zijn omgeven door oceanen, zeestromingen verspreiden water en koelen af en warmen op. Seizoenen bepalen het uitzicht van de landmassa's. . * Diverse dinosauriërs, groot en klein overheersen de aarde als vlees- en planteneter. De reusachtige [[T Rex|T-Rex]] wordt dertig jaar oud en de met veren bedekte [[Anchiornis]] meet dertig centimeter. Kleine [[zoogdieren]] ontwikkelen, ze zijn schuw en verkiezen het nachtleven. In zee jaagt de [[Mosasaurus]], de Maashagedis. Wetenschappers vonden het dier in de Limburgse Pietersberg. . ;65 miljoen jaar terug . * Het is afgelopen met de dinosauriërs na de meteorietinslag waarvan de {{Wp|Chicxulub-krater}} getuigt. Deze uitstervingsgolf verwoest vijftig procent van het oceaanleven, op land gaan alle niet-vliegende mastodonten waaronder de Tyrannosaurus Rex ten onder. Een meteoriet van meer dan tien kilometer doorsnee slaat in op de aarde en veroorzaakt een krater van 180 kilometer doorsnede en dertig kilometer diep. In Yucatan, een schiereiland in Mexico, dicht bij het huidige [[Chicxulub]] is wat toen gebeurde te bekijken. Meer dan een miljoen kubieke kilometer stof, puin raken in de atmosfeer en verduisteren de komende seizoenen, de klimaatschokken betekenen het einde van de grote reptielen. . * De vegetatie herstelt zich in de komende miljoen jaar ten voordele van zoogdieren ter grootte van een rat, een vos en dieren tot vijftig kilogram.<ref>SENNE STARCKX. ''Er was snel weer leven na de dino-apocalyps. Zoogdieren kregen vrij spel na meteorietinslag''. In: ''De Standaard'', 28.10.2019, p. D8 & D9.</ref> . ;60 miljoen jaar terug . * Hamsterratten (Noord-Amerikaanse zoogdieren) bouwen nesten met stenen en takken. Als ze urineren omsluit hun urine het nest als vers geperst glas. Dit is erg waardevol materiaal voor archeologen. Veel planten en dieren stierven uit en hun overblijfselen zijn alleen in deze nesten terug te vinden. . ;31-23 tot 14 miljoen jaar terug * Eerste verschijning op aarde van het geslacht {{Wp|Proconsul (geslacht)|Pronconsul}}. Er leven mogelijks honderd soorten mensapen in Afrika en Eurazië. . ;23,04 - 15,99 miljoen jaar terug * Tijdens de geologische periode van het {{Wp|Mioceen|Vroeg-Mioceen}} veroorzaken hogere temperaturen bosuitbreiding, er is een overvloed aan bladeren, vruchten, en knollen van bedektzadigen. De wereld ziet er uit als een 'apenplaneet'. . ;10 - 8 miljoen jaar terug . * Het koelere en drogere klimaat treft de eerste mensapen die zich buiten Afrika bevinden. Omstreeks 8 miljoen jaar geleden zijn er enkel mensachtigen in Afrika: de voorouders van de gorilla's, de chimpansees en de bonobo. De orang-oetans blijft in Azië, de Sivapithecus in Pakistan, sterft uit. . ;7-6 miljoen jaar terug . * De Chimpansee is de laatste gemeenschappelijke voorouder van de mens. Na een laatste genetische splitsing van onze afstammingslijn verschijnt 7 miljoen jaar geleden in [[Tsjaad]] een kandidaat voorouder van de mens: de {{Wp|Sahelanthropus tchadensis}}. . ;6,1-5,7 miljoen jaar terug . * De [[Orrorin tugenensis]] verschijnt in het uitdrogend bos in Kenia en is het gewoon om te klimmen en op twee benen te lopen en eet bladeren, noten, insecten, wortels, zaden. . ;5,8 - 5,5 miljoen jaar terug . * De [[Ardipithecus kadabba]] . ;4,4 miljoen jaar terug . * De [[Ardipithecus ramidus]] . ;4 miljoen jaar terug . Vierpotigen gaan recht opstaan en brengen meer tijd door op de grond dan in bomen. . . == ♣ == . . = '''♣ SCHEPPING: VERHALEN VERSUS WETENSCHAP''' = [[File:After_Lucas_Cranach_the_Younger_-_The_Fall_of_Man_-_Google_Art_Project_(xwGGm1nz0eIOnA).jpg|thumb|550px|Naar [[Lucas Cranach de jonge]] - The Fall of Man, 1549.]] . {{Citaat|'''De werkelijkheid die aan de geschiedenis voorafgaat, is problematisch. Ze ondergaat de grillen van een speciaal soort meteorologie: de ene keer is het helder weer, de andere keer is het zich alweer beperkt. In dat opzicht lijkt de geschiedenis soms op de landkaarten uit John Maxwell Coetzee's roman Wachten op de barbaren: ze zijn gebaseerd op verhalen van anderen en samengesteld uit verslagen van reizigers die waarschijnlijk niet altijd even betrouwbaar zijn. In die onhelderheid zijn misschien mythes ontstaan waarin werkelijkheid en verbeelding niet van elkaar te onderscheiden zijn.'''|Piet de Moor<ref>PIET DE MOOR. Schemerland. ''Stemmen uit Midden-Europa,'' Van Gennep Amsterdam, 2005, p. 286.</ref>}} . {{Citaat|'''God bewijzen kan je niet. God niet bewijzen kan evenmin. Geloof in God is een keuze, wie het anders zegt, probeert je te bekeren.'''|Reza Aslan}} . '''>>>''' - Hominidae|10 tot 5 miljoen jaar ->> - Australopithecus afarensis|3,2 miljoen jaar ->> - Homo erectus|2,4 miljoen jaar ->> - Vuurdomesticatie|1 miljoen jaar/400.000 jaar ->> - Boog als wapen|70.000 jaar ->> - Neolithische_revolutie|15.000 jaar ->> - Egyptische beschaving|5.000 jaar '''>>>''' . == Zes dagen == De mens (Homo) zoals we onszelf kennen is samen met chimpansees, gorilla's en orang-oetans een deel van de {{Wp|Familie (biologie)|familie}} mensachtigen ({{Wp|Hominidae}}), geen {{Wp|Nageslacht|afstammeling}} zoals anti-Darwinisten zeggen. Zou God het eens zijn met deze uitspraak? Die schept de wereld in zes dagen. Dat is een mooi gemiddelde om een wereld te scheppen. De zevende dag is rustdag. Deze 'weekcyclus' hangt samen met het gedrag van de maan. De Romeinen hebben een week van acht dagen en gaan bij {{Wp|Constantijn de Grote|Constantijns}} bekering (begin vierde eeuw) over naar de zevendaagse cyclus. De Inca's kennen een achtdaagse week en China een tiendaagse. Vijfdaagse weken komen voor bij de Mongolen en de Hettieten. Volkeren zoals die van Bali, Indonesië, Colombia en Bogota kennen driedaagse weken, sommige West-Afrikanen kennen een vierdaagse week. . == Eden of evolutie? == . [[Bestand:Albrecht_Dürer_-_Adam_and_Eve_-_Google_Art_Project.jpg|thumb|550px|De eerste mensen, Adam en Eva door Albrecht Dürer. Adam is de ideale man, aldus de Joodse legenden. Zijn lichaam weerspiegelt de wereld, zijn haar is te vergelijken met bossen, zijn mond is een oceaan, zijn tranen een rivier. Eva is de oermoeder. Beiden staan bij de kennisboom met de slang.]] [[File:Kaïn doodt Abel, RP-P-OB-1287.jpg|thumb|550px|Eva baart twee zonen: Kaïn en Abel. Een broedermoord ligt in het verschiet.]] De bijbel bekoort dit wetenschappelijke tijdperk nauwelijks. Toch deed ze dat duizenden jaren. En scheppingsverhalen, ook dat is geschiedenis. Het is interessant om te zien hoe godsdiensten, religies en sekten lang voor het wetenschappelijke tijdperk het ontstaan van de wereld begrijpen, verklaren of duiden. De verhalen of verklaringen - zowel van wetenschappers als van religieuzen - zijn niet zinloos. Ze hebben betekenis, vertellen iets over het denkkader, de gehanteerde begrippen, mentaliteiten en culturen... Doorgaans nemen twee kampen het tegen elkaar op met voor en tegenstanders waarbij het {{Wp|creationisme}} overtuigd is dat het universum, planten, dieren en mens geschapen zijn door een schepper met een plotse, eenmalige interventie. Hier tegenover staat de {{Wp|evolutietheorie}} van de onbekende Alfred Russel Wallace en de wereldberoemde Charles Darwin. In hun verklaring en de bijstellingen die er op volgden, ligt de klemtoon op evolutie, variatie en verandering van erfelijk materiaal en natuurlijke selectie. 'Een onvolmaakt bijgehouden geschiedenis van de wereld' zo noemt Darwin het fossiele onderzoeksmateriaal dat de reconstructie van het verleden toelaat. En zo komt hij aardig in de buurt van sommige eeuwenoude religieuze interpretaties. Wat te denken van de Joodse interpretatie van het heilig schrift - de Midrasj die vertelt dat Adam een staart had, die God hem afneemt?<ref>HERBERT HAAG, JOE H. KIRCHBERGER & DOROTHEE SÖLLE. ''Vrouwen in de bijbel''. Davidsfonds, Leuven, 1993, p. 25-26.</ref> . == Paradijs == [[Bestand:Queen_of_the_Night_(Babylon).jpg|thumb|550px|Eva is geen uitvinding van het Christendom. De vrouw als oorsprong van het leven vindt zijn oorsprong in veel oudere culturen. De [[Sumer|Soemeriërs]] kennen '[[Inanna]]' (afbeelding), de [[Babylonië|Babyloniërs]] '[[Tiamat (godin)|Tiamat]]' en de [[Egyptenaren]] hebben '[[Isis (godin)|Isis]]'.]] . In de ontstaansmythen van de mensheid, zowel voor de joden en de christenen, krijgen de tuin en het zonlicht een bijzondere rol. 'De aarde was woest en doods en duisternis lag over de oervloed' zo staat in Genesis. De christelijke mens ontspruit in een paradijs waarin die zich geplaatst ziet als een Mister Bean die uit de donkere nacht op de aarde valt: Adam, de eerste schepping van Jahwe God. Dit oud-bijbelse beginverhaal speelt zich af in een tuin. Mattheus laat Jezus vertellen over het onkruid tussen het graan. De landheer gebiedt zijn werkvolk het kruid niet weg te trekken om te vermijden dat ze de vruchtbare tarwe ontwortelen. Het oerverhaal eindigt in het Nieuwe Testament met Christus' dood in de tuin van Golgotha, waar hij na zijn kruisiging begraven ligt. Het verhaal dat vele eeuwen eerder Oud Testamentisch in een tuin begon eindigt hier als een cyclus: alles kan herbeginnen. . Het boek Genesis beschrijft in hoofdstuk twee van vers 8 tot 25 hoe de schepping tot stand kwam. . {{Citaat|'''8_Daarna legde Jahwe God een tuin aan in Eden, ergens in het oosten, en daarin plaatste hij de mens die Hij geboetseerd had. 9_Jahwe God liet uit de grond allerlei bomen opschieten, aanlokkelijk om te zien en heerlijk om van te eten; daarbij was ook de boom van het leven midden in de tuin en de boom van de kennis van goed en kwaad. 10_Uit Eden stroomt de rivier die water geeft aan de tuin; hij splitst zich in vier armen. 11_De naam van de eerste is Pison, hij stroomt om geheel Chawila heen, waar goud is; 12_ het god van dat land is voortreffelijk; en ook balsemhars en edelstenen worden er gevonden. 13_ De tweede heet Gichon, hij stroomt om geheel Kus heen. 14_De derde heet Tigris; hij loopt ten oosten van Assur. De vierde is de Eufraat. 15_Toen bracht Jahwe God de mens in de tuin van Eden, om die te bewerken en te beheren. 16_En Jahwe God gaf de mens dit gebod: 'Van al de bomen in de tuin moogt ge vrij eten, 17_maar van de boom van de kennis van goed en kwaad moogt ge niet eten, want op de dag dat gij daarvan eet, moet ge sterven.' 18_Jahwe God sprak: 'Het is niet goed dat de mens alleen blijft. Ik ga een hulp voor hem maken die bij hem past. 19_Toen boetseerde Jahwe God uit de aarde alle dieren op het land en alle vogels van de lucht, en bracht die bij de mens, om te zien hoe hij ze noemen zou: zoals de mens ze zou noemen, zo zouden ze heten. 20_De mens gaf dus namen aan al de tamme dieren en aan al de vogels van de lucht en aan al de wilde beesten; maar een hulp die bij hem paste vond de mens niet. 21_Toen liet Jahwe God de mens in een diepe slaap vallen; en terwijl hij sliep, nam Hij één van zijn ribben weg en zette er vlees voor in de plaats. 22_Daarna vormde Jahwe God uit de rib die Hij bij de mens had weggenomen, een vrouw, en bracht haar naar de mens. 23_Toen sprak de mens: 'Eindelijk been van mijn gebeente en vlees van mijn vlees! Mannin zal zij heten, want uit een man is zij genomen.' 24_Zo komt het dat een man zijn vader en zijn moeder verlaat en zich zo aan zijn vrouw hecht, dat zij volkomen één worden. 25_ Zij waren beiden naakt, de mens en zijn vrouw, maar zij voelden geen schaamte voor elkaar.'''|Genesis 2:8-25.}} . == Vrouw(on)vriendelijk... == De naam 'Eva' is afgeleid van 'leven'. Na de moord op Abel verlaat ze haar moordende zoon niet, zo sterk is ze met het leven verbonden, wat een dubieuze interpretatie toelaat. De oorsprong van haar naam gaat verder terug dan het bijbelverhaal. De Soemeriërs noemen haar '{{Wp|Inanna}}', de Babyloniërs noemen ze '{{Wp|Tiamat}}' en de Egyptenaren spreken over '{{Wp|Isis (godin)|Isis}}', een oerverhaal van een oermoeder. In deze oudere culturen is Eva geen 'vat vol zonden' maar de moeder der levenden. De vrouwonvriendelijke toon ontstaat in de Joodse traditie en het latere Christendom van de {{Wp|Kerkvader|kerkvaders}}. Die kerkvaders gebruiken de rib en de appel als symbolen voor Eva's minderwaardigheid op intellectueel, lichamelijk en zedelijk vlak. De Joodse traditie ziet Eva evenmin gelijkwaardig met Adam: ze ontspruit uit zijn lichaam. 'Niet uit zijn hoofd opdat ze niet trots zou worden, niet uit zijn oog opdat ze geen begerige blikken om zich heen zou werpen, niet uit zijn oor opdat ze geen luistervink zou worden, niet van zijn mond opdat ze geen kletskous zou worden, en niet van zijn voet opdat ze niet zou rond dwalen. Maar van een kuis deel van zijn lichaam; en toen God haar maakte, sprak hij tot ieder lichaamsdeel; 'Wees kuis, weest kuis!' Ondanks deze behoedzaamheid heeft de vrouw vele van die eigenschappen gekregen, die God haar niet wou geven: menige vrouw is trots, Sara luisterde in het geheim mee, Rachel benijdde Lea en Eva greep naar de verboden vrucht.'<ref>HERBERT HAAG, JOE H. KIRCHBERGER & DOROTHEE SÖLLE. ''Vrouwen in de bijbel''. Davidsfonds, Leuven, 1993, p. 10-31.</ref> Dit maakt het boek Genesis niet alleen tot een verhaal over het verlies van de onschuld, het is een vrijbrief voor vrouwenhaat.<ref>DAVID GRAEBER & DAVID WENGROW, vertaald door Rogier van Kappel en Bart Gravendaal. ''Het begin van alles. Een nieuwe geschiedenis van de mensheid'', Maven, Amsterdam, 2022, p. 261.</ref> Het (vroege?) christendom plaatst zo de vrouw en bij uitbreiding haar seksualiteit in een slecht daglicht.<ref>GEORGES DUBY. ''Ridder, vrouw, en priester. De middeleeuwse oorsprong van het moderne huwelijk,'' H.J.W. Becht, Amsterdam, 1985, p. 42-44.</ref> Later plaatst het Christendom Eva naast Maria en corrigeert ze tot de zachtmoedige. . [[Bestand:Oer-Weimarer_Musenhof.jpg|thumb|550px|De Duitse schrijver en filosoof Friedrich Schiller (1759-1805) leest voor in een park buiten Weimar (Thüringen); Wieland en Herder zitten links, Johann Wolfgang von Goethe staat rechts bij de pilaar. Schilderij uit 1860 door Theobald von Oer.]] == Of hét moment in de wereldgeschiedenis? == De Duitse literator [[Friedrich Schiller]] (1759-1805) uit Weimar ziet de zondeval als 'het gelukkigste moment van de [[wereldgeschiedenis]]'. 'Zonde' en 'val' gebruikt de bijbel niet. Het woord 'verdrijven' wel. Het uitdrijven van de ''vrucht'' is een fase bij de geboorte, het ontstaan van iets. De moederschoot die adem, vocht en voedsel voorziet, is niet langer. Hier start het leven, de inspanning. God verdrijft het koppel uit het paradijs omdat ze zelf God willen zijn. De [[zondeval]] is echter niet het einde van het paradijs. De bijbel vermeldt nergens dat het paradijs verdwijnt. Aldus maken de afstammelingen van Eva en Adam er fantastisch paradijselijke voorstellingen van, om er naar te zoeken, wat een soort symbolische start van het nomadisme betekent; een rondtrekkend kuddebestaan, dat het grootste deel van het menselijk bestaan uitmaakt. Als het nomadische bestaan als jager-verzamelaar zich op de tijdlijn van 2,5 meter -toch ruim de breedte van een klassiek schoolbord- uitstrekt, dan is het supplement van het [[Sedentarisme|sedentair]]e bestaan hooguit één centimeter. De vroegste nomaden onder hen, de [[Homo habilis]] en de [[Homo rudolfensis]] leven 2,4 miljoen jaar terug. Hun opvolgers - [[Homo erectus]], [[Homo heidelbergensis]], de [[Neanderthaler|Homo neanderthalensis]] - overleven eveneens van de jacht en het voedsel verzamelen. Net zoals Adam en Eva ontdekken zij bij het verlaten van het paradijs het koude en het harde leven, ontdekken ze zichzelf en leren ze leren. De prehistorische rivaliteit tussen het nomadische natuurleven en de sedentaire cultuur, symboliseert de bijbel met de rivaliteit tussen Kaïn en Abel. Deze broedermoord kent haar mythologische oorsprong in het conflict tussen de herder Abel die tegenover Kaïn staat. Kaïn, de hoefsmid, de boer is afhankelijk van zijn akker en komt in conflict met de rondzwervende nomaden (12.000-10.000 jaar geleden). Na de moord op Abel is Kaïn even verdoemd tot een zwervend bestaan, maar niet veel later bouwt hij de eerste stad die de bijbel vermeldt, met de naam [[Henoch]]. Het verhaal illustreert moeizame sedentatie en de daaropvolgende verstedelijking die niet over een nacht ijs gaat. Henoch is de naam van een zoon van Kaïn. Hij leefde volgens de mythologie 365 jaar, wat verwijst naar de kennis van de kalender en het bestaan van het schrift. Op zijn beurt is Henoch een voorvader van Noach, die de zondvloed meemaakt en overleeft. Schattingen en hypotheses brengen de bijbelse zondvloed in verband met de neolitische revolutie en het einde de laatste ijstijd die het waterpeil in de Middellandse zee en in de Zwarte zee met ongeveer 120 meter doet stijgen. Een precieze datum? Schattingen lopen uiteen van zo'n 9.400 tot 7.600 jaar geleden. Ook de Griekse mythen en sagen spreken van deze oer-catastrofe in de vorm van een overstroming: 'Aldus stroomden de wateren over het open veld, over huizen en tempels heen, spoelden bezaaide velden weg en rukten planten en bomen uit.'<ref>GUSTAV SCHWAB. ''Griekse mythen en sagen''. Het Spectrum, Utrecht, 1993, p. 14.</ref> == Lilith == [[File:Maler der Grabkammer des Sennudem 001.jpg|thumb|550px|Ploegen, omstreeks 1200 V.C.]] Wat minder bekend is, is dat [[Eva (persoon)|Eva]] als eerste vrouw ter wereld een voorganger heeft. Adams eerste vrouw is [[Lilith]]. De [[joodse mythologie]] stelt haar voor als een [[demon]]ische dame en mogelijk is dit gebaseerd op [[Lilitu]] uit de [[Mesopotamische mythologie]]. Lilith symboliseert ziekte, nacht, duisternis, verleiding, kindermoord, buitenechtelijke affaires... kortom de zonde. Een verhaal gaat dat Adam Lilith wil bewerken alsof hij een akker ploegt. Niet dat Adam een sedentaire boer is, maar als sedentaire boeren het verhaal later optekenen (wat waarschijnlijk is), verwijst dit naar de mannelijke spierkracht die vereist is bij het zaaien en ploegen en de vrouwelijke vruchtbaarheid. Door Lilith te behandelen als een akker met een voor waarin hij zijn zaad plant, wil Adam de vrouw onderwerpen, een onderdanigheid die Lilith niet ziet zitten. Ze vlucht krijsend weg en ziet Adam nooit terug. [[Ester Boserup]], een Deense economiste toonde in 1970 aan dat overal ter wereld de technologie om akkers of tuinen te bewerken, de positie van de vrouw en de genderhiërarchie gaat bepalen. Tijdens de nomadische periode is er geen van specialisatie, de semi-nomadische periode en het begin van de sedentatie introduceren een geslachtelijke opdeling van de arbeid: vrouwen schoffelen en scheppen tot mannen de voedselproductie gaan controleren en domineren. Die komt er bij de uitvinding van de ploeg. Die vereist kapitaal, bovenlijfkracht (om de ploeg te trekken of het trekdier te mennen) wat zich niet laat combineren met kinderzorg. Daardoor krijgen mannen macht over de economie, de politiek, de seksualiteit... en het leidt tot de vrouwelijke voorkeur voor mannen met status (onder nomaden speelde dit niet) om haar overlevingskans en die van haar kroost te verhogen: niets is kwetsbaarder dan een zwangere vrouw of een vrouw omgeven door een nest kinderen.<ref>GAIA VINCE, p. 255-256.</ref> . . [[Bestand:Australopithecus afarensis („Lucy) Rekonstruktion.jpg|thumb|550px|Vier miljoen jaar geleden verschijnt de [[Australopithecus afarensis|Australopithecus Afarensis]] in Afrika. Lucy is een soortgenote maar geen tijdgenote. [[Australopithecus afarensis|Lucy]] leefde 3,2 miljoen jaar geleden en stierf in de regio [[Ethiopië]]. Ze is ontdekt in 1974 en genoemd naar de hit van The Beatles [[Lucy in the Sky with Diamonds]], uit 1967. Het nummer verscheen op het legendarische album [[Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band]]. De elpee stelt The Beatles voor als de groep Sergeant Pepper's Lonely Hearts Club Band. De extravagante hoes is beroemd om zijn fotocollage. Aanvankelijk, in de niet gedrukte collages, stond Adolf Hitler tussen het bonte gezelschap. Helaas heeft Wikipedia in ons taalgebied geen rechten op de foto. Die kan je bekijken op de Engelstalige versie. Op de laatste rij herkennen we onder meer [[Carl Jung]] (7de van rechts), [[Edgar Allan Poe]] (8), [[Fred Astaire]] en [[Bob Dylan]] (15). Op de voorlaatste rij [[Aldous Huxley]] (18), [[Dylan Thomas]] (19), [[Marilyn Monroe]] (25), [[Stan Laurel]] (28), [[Oliver Hardy]] (30), [[Karl Marx]] (31), [[H. G. Wells]] (32), [[James Joyce]] (34A, nauwelijks te zien, onder Bob Dylan). Op de derde rij: staan [[Marlon Brando]] (39), [[Oscar Wilde]] (41), [[David Livingstone]] (44), [[Johnny Weissmuller]] (45), [[George Bernard Shaw]] (48), [[Lewis Carroll]] (52) en [[Lawrence of Arabia]] (53). Op de eerste rij zien we de wassen beelden van The Beatles, [[Shirley Temple]] (58), [[Albert Einstein]] (61), [[Bette Davis]] (65A), [[Marlene Dietrich]] (67) en nogmaals [[Shirley Temple]] (71).]] == Van Lucy tot Homo habilis == [[Bestand:Screenshot Homo habilis.png|thumb|550px|Zo zag de Homa habilis er uit, denken we. De Homo habilis dook op een miljoen jaar na Lucy, 2,2 miljoen jaar geleden.]] . ;4 miljoen jaar terug . * De mensachtige [[Australopithecus]] verschijnt in Afrika. . ;3,2 miljoen jaar terug . * De mensachtige [[Australopithecus afarensis|Lucy]] leeft en sterft in de regio die we nu [[Ethiopië]] noemen. We kennen haar sinds 1974 en ze is genoemd naar [[Lucy in the Sky with Diamonds]]. . = '''PALEOLITHICUM''' = . {{Citaat|'''It is not the strongest of the species that survives, nor the most intelligent. It is the one that is most adaptable to change.'''|[[Charles Darwin]]}} . ;2,6 miljoen jaar terug . * Het [[Paleolithicum]] start en twee miljoen jaar terug start het [[Pleistoceen]]: een gematigd warm klimaat ([[Interglaciaal|interglacialen]]) wisselt af met zeer koude periodes, de glacialen of de '[[ijstijden]]'. De glacialen vormen de ijskappen en doen de zeespiegel dalen, zeeën worden land, het landschap bestaat is een [[Arctisch|arctische]] [[steppe]] of [[toendra]]. In de warmere fasen komt er bebossing. De afwisseling van warm en koud zorgt voor het uitsterven van plant- en diersoorten én versnelt de evolutie van dieren die zich aanpassen: woelmuizen en de [[mensachtigen]]. . * Het Pleistoceen eindigt 10.000 jaar geleden en is in vier fasen in te delen: het Vroeg-Paleolithicum, het Midden-Paleolthicum, het Jong-Paleolithicum en het Epipaleolicthicum (deze laatste aanduiding wijst op de overgangsfase tussen het Paleolithicum en het Mesolithicum omdat er in deze cultuurfase nog een ijstijd voorkomt - die verdwijnt immers niet over met dezelfde snelheid). . . == Het Vroeg-Paleolithicum (2 miljoen tot honderdduizend jaar terug) == . ;2,5 miljoen jaar terug . * Eerste stenen werktuigen. Hier, in dit vroege [[paleolithicum|paleolithicum]] is de [[jager-verzamelaar]] een meesterlijk [[roofdier]] die het biologisch evenwicht in zijn omgeving niet verstoort (dat kan van de huidige mens, sinds de Industriële Revolutie niet gezegd worden). Geleidelijk aan verandert dat naarmate de mens de omgeving en de technologie meer beheerst. Hoe paradoxaal ook, de toenemende beheersing van vuur, de beheersing van de planten- en de dierenwereld, verhoogt de menselijke afhankelijkheid en zijn kwetsbaarheid. Die kwetsbaarheid houdt de mens angstvallig verborgen, want de vuur- en dierafhankelijkheid zijn de achillespees van de (huidige) samenleving. Wie vuur zegt, denkt aan gezelligheid of aan natuurrampen. [[Kerncentrale]]s, de [[elektriciteitsdistributie]] en hun afgeleiden blijven buiten beeld. Wie aan dieren denkt, denkt aan huisdieren of exotische beesten. Veefokkerijen, kippenkwekerijen en de [[Slachterij|abattoirs]] blijven onbelicht, tenzij bij een [[gekke koeienziekte]] of een dioxinecrisis die een [[morele paniek]] oproept. Dat de [[veeteelt]] veertig procent meer bijdraagt aan het [[broeikaseffect]] dan de transportsector en de hoofdoorzaak is van de [[klimaatverandering]] zeggen we ook liever niet. . ;2,4 miljoen jaar terug . * De mensensoorten [[Homo habilis]] en [[Homo rudolfensis]] verschijnen in Oost-Afrika. . ;2-1,8 miljoen jaar terug . * Verspreiding van de mens vanuit Afrika naar Eurazië. Dat laten fossielen zien in de Spaanse grotten van [[Atapuerca (opgraving)|Atapuerca]], in het Engelse [[Norfolk (graafschap)|Norfolk]] en het Georgische [[Dmanisi-mensen|Dmanisi]]. . * Evolutie in verschillende mensensoorten. . * In Zuid-Afrika is in een klomp rode jaspis door verwering een gezicht ontstaan. Iemand nam het mee als 'oudste kunstwerk ter wereld.' . ;1,9 - 1,8 miljoen jaar terug . * De [[homo erectus]] (de rechtopstaande mens), de [[Homo heidelbergensis|heidelbergensis]] & de [[Neanderthaler|neanderthalensis]] leven van jacht, visvangst en verzamelen. . ;1,7 miljoen jaar terug . * Het garen van voedsel gebeurt bij natuurlijke warmtebronnen, voor de vuurdomesticatie is het nog te vroeg. . [[Bestand:Homo sapiens neanderthalensis-Mr. N.jpg|thumb|550px|Reconstructie van de [[Neanderthaler]].]] . [[Bestand:Homo_heidelbergensis_-_forensic_facial_reconstruction.png|thumb|550px|Reconstructie Homo Heidelbergensis die 1,9 miljoen jaar terug leefde.]] === Homo erectus === De homo erectus onderscheidt zich van zijn voorgangers omdat hij en zij... 1. rechtstaan en ver kunnen kijken; een evolutie die te maken heeft met de overgang van een [[Bos (vegetatie)|bos]]- naar [[steppe|steppelandschap]]. . 2. op twee benen lopen; . 3. de handen vrij hebben (vuur dragen!); . 4. een rondere schedel hebben; . 5. over grotere hersenen beschikken (dankzij het eten van gekookt of warm voedsel vergt de spijsvertering minder energie en komt meer energie vrij voor de hersenen gaat een hypothese); . [[Bestand:Sangiran_17-01.JPG|thumb|550px|De Afrikaanse "erectus"-vondsten worden als een aparte soort beschouwd: de ''[[Homo ergaster]]''. De naam ''Homo erectus'' blijft voorbehouden aan de Aziatische tak. Europese "Homo erectus-achtige" vondsten komen nu onder de ''[[Homo antecessor]]''. Niet alle [[Paleoantropologie|paleoantropologen]] zijn het hier mee eens en beschouwen de H. Ergaster en de H. Erectus als soortvariaties.]] . === Vuurdomesticatie en taalontwikkeling === [[Bestand:Piero_di_Cosimo_-_The_Myth_of_Prometheus_-_WGA17652.jpg|thumb|550px|De Prometheusmythe door [[Piero di Cosimo]], 1515. Als de goden de gaven en de talenten uitdelen, komt de mens er bekaaid van af. Althans toch in vergelijking met de dieren. Het menselijke overlevingsinstinct en zijn natuurlijke verdediging zijn ronduit triest. En omdat de Griekse goden de mens in de steek laten, steelt [[Prometheus]] het vuur bij de Olympische goden. Hij schenkt het aan de mensen om metaal te bewerken en een technische beschaving te ontwikkelen. Prometheus is techniek, een leraar en een uitvinder die de mensen vooruit leert zien, die de mens leert inschatten welke gevaren er op hem af komen bij het bouwen van huizen of boten en dat zint oppergod [[Zeus]] niet. Die straft Prometheus en kluistert hem aan de [[Kaukasus]] waar een adelaar elke dag zijn lever eet. 's Nacht groeit de lever aan. De straf zou eeuwig duren maar [[Herakles]] bevrijdt hem. De mens zelf straft Zeus met de komst van Pandora. 'Zij verscheen te midden van de argeloze mensen en vond alom bewondering. (...) Nauwelijks was de deksel van Pandora's doos geopend, of allerhand ziekten, rampen en smarten volgen eruit en verspreidden zich bliksemsnel onder de mensen.'<ref>GUSTAV SCHWAB. ''Griekse mythen en sagen.'' Het Spectrum, Utrecht, 1993, p. 11.</ref> De vuurdomesticatie, de sleutel tot de menselijke gereedschapskist, kent een lange voorgeschiedenis: 1. fysiek is het het rechtop lopen een voorwaarde, want men moet de handen vrij hebben om het vuur te dragen, 2. mentaal is het vermogen om vooruit te denken van belang zodat er altijd brandstof is. De gevolgen van de vuurdomesticatie zijn niet te overzien. Mensen geven het landschap vorm, sociaal gezien brengt het vuur mensen samen en brengt het een leerproces op gang (cultuur, het doorgeven van verhalen bij het kampvuur), het verhitten maakt voedsel beschikbaar dat anders oneetbaar is. Andere toepassingen zijn militair van aard. Het allerbelangrijkste gevolg is dat de mens er in slaagt om onleefbare ecosystemen te bevolken die zich zonder het vuur nooit laten ontsluiten. Het maakt de uittocht uit Afrika mogelijk, eerst door de Homo Erectus en honderdduizenden jaren later door de Homo Sapiens, een uittocht die met een gemiddelde snelheid van één kilometer per jaar verloopt.<ref>JOOP GOUDSBLOM. ''Het regime van de tijd.'' Meulenhof, Amsterdam, 1997, p. 58; GAIA VINCE, p. 56-57.</ref>]] [[Bestand:Feuerreiben.gif|thumb|Houtwrijving om vuur te maken met een vuurploeg]] * Vuurslaan: [[vuursteen]] en [[vuurslag]]; * Houtwrijving: [[vuurboor]], [[vuurboog]], [[vuurploeg]], [[vuurkoord]] en [[vuurzaag]]; * [[Tondel]]doos: een doos met vuursteen en een licht ontvlambare stof, [[tondelzwam]]; * [[Brandglas]]: lichtontsteking met een positieve [[Lens (optica)|lens]]; * [[Lucifer (vuur)|Lucifer]] of [[zwavelstok]]. . . ;1,5 miljoen jaar terug . * Taalkundigen denken dat de [[Homo erectus]] taalvaardig is gezien zijn breinproportie. . ;1 miljoen jaar - 800.000 jaar terug * De [[Vuur|vuurdomesticatie]] begint. De oudste sporen die de vuurdomesticatie documenteren - verkoolde planten en dierenresten - zijn gevonden in [[Zuid-Afrika]], diep in een grot, wat een blikseminslag uitsluit. . ;900.000 jaar terug . * De Homo erectus is in [[Javamens|Java]]. Hij heeft wellicht geen verwantschap met de erectus in Afrika. De data kunnen volgens de bron nogal variëren. . === Inleefoefening I === . Vergeet de ''[[Bright_Lights,_Big_City_(film)|Bright lights, big city]]'' en de Donald Fagen-(j)achtige [[The Matrix|matrixwereld]] van het [[lesrooster]], het uurrooster, het arbeidsschema, de vertrek- en aankomsttijden van treinen en metro’s en probeer deze historische inleefoefening. Hoe was het om te leven in een wereld zonder wetenschap? Het idee dat een wetenschap met enige autoriteit de natuurverschijnselen verklaart, verbanden legt tussen die verschijnselen en de menselijke technologie hiermee in verband brengt, ontspringt pas met het denken van [[Francis Bacon (wetenschapper, 1561)|Francis Bacon]] (1561-1626), [[René Descartes]] (1596-1650) en [[Isaac Newton]] (1643-1727).<ref>HAN VAN RULER. ''Descartes anno 2010: sjablonen, thema's & toekomst.'' In: ''De Bibliotheek Descartes, band I''. Boom, Amsterdam, 2010, p. 9-54.</ref> . Keer terug uit een maatschappij van plastic en siliconen naar een wereld van koper en hout, een wereld waarin de vuurvaardige, taalgebruikende, vooruit denkende en samenwerkende mens zich onderscheidt van zijn naasten, de dieren die overleven op drie elementen: water, lucht en aarde. Als die eeuwenoude soortgenoten het vierde element leren beheersen, komt de evolutie van de mens op kruissnelheid: de voedselbereiding, het ontginnen van gronden, dieren op afstand houden… behalve de toegenomen veiligheid creëert de [[Vuur|vuurdomesticatie]] het sociale en het culturele leven. Vuur brengt mensen bij elkaar en is aldus sociaal. Het zet mensen aan om de vuurvaardigheid door te gegeven. En dat is cultuur. Bij de jacht op [[Mammoeten|mammoeten]] en [[Holenbeer|holenberen]] gebruikt hij werpwapens, verplaatst hij vuur, leeft hij in groep, hij denkt wat komen gaat en communiceert. Een vaste verblijfplaats is hem echter vreemd... . Een groep jagers en verzamelaars bestaat doorgaans uit vijftien tot dertig mensen die overleven in een jachtgebied van enkele honderden vierkante kilometer. Sinds de laatste ijstijd groeit het aantal kuddes en slinken de jachtgebieden.<ref>Over de relatieve gendergelijkheid bij nomadische groepen zie: GAIA VINCE. ''Vuur, taal, schoonheid, tijd', p. 201. Aanvullen.</ref> . . ;750.000 jaar terug . * De [[Homo erectus]] is in [[Pekingmens|China]]. We noemen hem de [[Pekingmens]]. DNA toont een wereldwijde verwantschap van de Chinezen met de rest van de mensheid en dat alle mensen afstammen van een groep [[Homo sapiens sapiens]] van enkele honderden individuen. . ;700.000 jaar terug . * Op Java zijn versierde schelpen te vinden. . ;600.000 jaar terug . * De [[Homo Sapiens]] splitst zich af van de [[Neanderthaler]]. De mens krijgt niet alleen een 'vriendelijker' gezicht, hij wordt ook vriendelijker. Het gezicht verkleint, verplat en de ogen zijn uitgesproken. Zware wenkbrauwen verdwijnen. Sommige onderzoekers (in dit geval de Belgische [[antropoloog]] Cederic Boeckx aan de universiteit van Barcelona) leiden hieruit een verhoogde samenwerkingsvaardigheid af.<ref>SENNE STARCKX. ''Opzij hond, kat en paard: de mens was de eerste die werd getemd.'' In: ''De Standaard'', 6.12.2019, p. D4.</ref> Ze vergelijken deze ontwikkeling met het [[Williams-Beuren syndroom|syndroom van Williams-Beuren]]. . ;500.000 jaar terug . * De genetische basis van wat wij nu de mens noemen, komt tot stand. . * De oudste getuigen van menselijke aanwezigheid in de omgeving van [[Luik (provincie)|Luik]]. Het gaat om enkele stenen werktuigen, gebruikt door nomadische jager-verzamelaars die het toendrawild volgen. . ;500.000-200.000 jaar geleden . * De [[Homo heidelbergensis]] . ;450.000-160.000 jaar terug . * Calais en Dover vormen één smalle bergrug van kalksteen. Na de ijstijden vindt het smeltwater van Scandinavië tot Schotland en de noordelijke Noordzee zijn uitweg langs deze bergrug. Golven werken zich uit op de zachte kalksteen en doet kalkkliffen en een zeestraat, het [[Nauw van Calais (zeestraat)|Nauw van Calais]] ontstaan. De kloofvorming gaat door tot op vandaag. . ;400.000-300.000 jaar terug . * De vuurdomesticatie is gekend en verbreid. . * Neanderthalers evolueren in het Midden-Oosten en Europa. . * Homo Sapiens evolueert in [[Oost-Afrika]], een gebied dat nu [[Ethiopië]] noemt. . ;300.000-150.000 jaar terug . * Vroeg ''moderne'' [[homo sapiens]], de recente vondst van een schedel in Marokko toont aan dat Homo sapiens niet 'plots' ontstond in een kerngebied zoals vaak aangenomen, maar zich geleidelijk ontwikkelt. 'Er is geen tuin van Eden in Afrika', zegt onderzoeker Jean-Jacques Hublin van het [[Max Planck Instituut]] voor Evolutionaire Antropologie in [[Leipzig]] aan [https://www.volkskrant.nl/wetenschap/verrassing-oudste-homo-sapiens-ooit-leefde-in-marokko-niet-ethiopie~b36faa34/ De Volkskrant]. 'De tuin van Eden ís Afrika.' De moderne mensen verschenen in heel Afrika, van de Kaap tot Marokko. Sommige populaties bleven tot honderdduizenden jaren van elkaar gescheiden, andere vermengen zich. 'Het "volledig pakketje" van wat volgens ons specifieke kenmerken van homo sapiens zijn, begin pas echt vorm te krijgen tussen 100.000 en 40.000 jaar geleden. (...) We hebben dus geen vertakkende lineaire stamboom met één enkele stam, maar verdeelde Afrikaanse wortels.'<ref>PATRICK ROBERTS, vertaald door Bep Fontijn. ''Jungle. Een nieuwe geschiedenis van tropische bossen, de wereld en onszelf,'' Nieuw Amsterdam, 2021, p. 128-129.</ref> . ;150.000-120.000 jaar terug . * De mens (de [[homo sapiens sapiens]]) verspreidt zich uit Afrika naar het noordoosten naar Azië en Europa. Tussen 125.000 - 60.000 komt hij aan in Eurazië, 40.000 jaar geleden in Australië, en 15.000 jaar geleden in Amerika. Meer afgelegen eilanden zoals Hawaï, Paaseiland, Madagaskar en Nieuw-Zeeland raakten bevolkt tussen de jaren 300 en 1280. . ;140.000 jaar terug . * De [[Homo Erectus]] verdwijnt. Hij ontstond 1,9 miljoen jaar geleden. . ;110.000 jaar terug . * De mens verspreidt zich uit Afrika naar het zuidwesten, naar Oceanië. . ;Kijken <gallery widths="155" heights="190"> Bestand:Australopithecus sediba.JPG|[[Australopithecus]], 4,3 tot 2 miljoen jaar geleden. Bestand:Homo habilis.jpg|Homo Habilis, 2,2 tot 1,5 miljoen jaar geleden, Oost-Afrika. Bestand:Homme de Tautavel.jpg|Homo erectus 1,9 miljoen tot 400.000 jaar geleden.|Homo erectus, reconstructie. Bestand:Pithecanthropus-erectus.jpg|Vondsten van [[Eugène Dubois]] waarbij hij de ''Pithecanthropus erectus'' of de [[Javamens]] beschrijft. Bestand:Homo heidelbergensis-Cranium -5.jpg|Homo Heidelbergensis, 500.000 tot 200.000 jaar geleden. Bestand:Biface de St Acheul MHNT.jpg|Vuistbijl uit het [[Acheuléen]]. Bestand:Neanderthal and homo sapiens sapiens.jpg|Een [[Neanderthaler]] en een [[homo sapiens sapiens]]. Bestand:Spy_Skull.jpg|[[Mens van Spy|De mens van Spy]], 40.000 jaar geleden. File:Ice_age_fauna_of_northern_Spain_-_Mauricio_Antón.jpg|[[Megafauna]] van het late Pleistoceen. Bestand:Skull_pekingman.jpg|De [[Pekingmens|Pekingman]] </gallery> . == Het Midden-Paleoliticum (100.000 tot 37.000 jaar terug) == . ;100.000 jaar terug . * De eerste sporen van wat we cultuur noemen duiken op. . ;80.000 jaar terug . * Sporen op een strand in [[Normandië]] in [[Le Rozel]] tonen voetsporen van Neanderthalers en hun kinderen en vuurresten. De Neanderthal-voeten blijken breder dan die van mensen, vooral in het midden. Hun lichaamslengte wordt geschat tot 185 centimeter. De groep bestond uit maximaal 14 Neanderthalers. . ;80-73.000 jaar terug . * De oudste grotkunst ter wereld is te vinden in het zuidelijkste punt van Zuid-Afrika. In de [[Blombosgrot]] is niet figuratieve kunst gevonden, er is niets afgebeeld. In deze grot kwam de oudste halsketting van vijfenzestig druppelvormige strandschelpen aan het licht. De laatste dragers deden dat 75.000 jaar geleden, dat wijzen de okersporen uit. [[Bestand:Reproduction_cave_of_Altamira_01.jpg|thumb|550px|Deze tekeningen in [[Altamira (grot)|Altamira]] zijn in 1879 ontdekt. Schildertekeningen zoals deze zijn uitzonderlijk en hebben functies om te overleven op cultureel, sociaal, didactisch en economisch vlak. In 1890 onderzocht de eigenaar de grot en vond er vuistbijlen, pijlpunten, stenen messen en naalden en bewees dat de tekeningen geen namaak zijn, maar 15.000 jaar oud. In 2017 vond een internationaal onderzoeksteam op het [[Indonesisch|Indonesische]] eiland [[Sulawesi]] (in het [[Maros-Pangkep-karstgebergte]]) een schilderij van een jachtpartij van minstens 43.900 jaar geleden. Eerder vonden ze op [[Kalimantan]] op [[Borneo]] 40.000 jaar oude afdrukken. Op hun vondst van 2017 is te zien hoe mensen twee wrattenzwijnen en vier dwergbuffels in het nauw drijven met touwen en speren. Is dit meer dan vier meter brede jachttafereel het oudste ter wereld? In Europa zijn de oudste grotschilderijen 40.000 jaar tot 65.000 jaar oud. De [[Löwe-mann]], een mythisch wezen van dertig centimeter dat een mens met een leeuwenkop voorstelt, gaat terug op 40.000 jaar geleden. De geschilderde ladders, stippen en contouren van handafdrukken op Spaanse grotten, gaan terug op 65.000 jaar geleden, kort nadat de [[Neanderthaler]] Europa is binnengewandeld (op de Homo Sapiens is het in Europa nog 20.000 jaar wachten.<ref>ROBERT MACFARLANE, vertaald door Nico Groen en Jan Willem Reitsma. ''Benedenwereld. Reizen in de diepe tijd'', Athenaeum - Polak & Van Gennep, Amsterdam, 2019, p. 25.</ref> Lang zijn ze voorgesteld als simpele, ruw, gebolsterde verwanten van de moderne mens. Niettemin beschikken de neanderthalers over een vergelijkbaar brein dat hen in staat stelt tot cultuur. Ze maken handige stenen en bijlen, messen, beschilderen hun juwelen. Onderzoekers leiden hieruit een religieus bewustzijn af. Evengoed kan het om primitieve camouflagetechnieken bij de jacht gaan. De oudste grotkunst is te vinden in de [[Zuid-Afrika|Zuid-Afrikaanse]] [[Blombosgrot]]. Ze is niet figuratief (er is niets afgebeeld) maar ze dateert van 73.000 jaar geleden.]] . ;70.000 jaar terug . * Intrede [[Homo Sapiens]]. Start hier de ''geschiedenis'' van de mens, zoals [[Yuval Noah Harari]] beweert? [[Yuval Noah Harari]] bespreekt drie revoluties: 1. De cognitieve revolutie (70.000 jaar geleden); 2. De agrarische revolutie (12.000 jaar terug) en de; 3. Wetenschappelijke (500 jaar geleden). Het is mijn ambitie om de cognitieve revolutie vroeger dan Harari te dateren en in verband te brengen met de vuurdomesticatie die teruggaat op bijna één miljoen jaar terug.<ref>HARARI, YUVAL NOAH, vertaald door Inge Pieters. ''Sapiens. Een kleine geschiedenis van de mensheid.'' Thomas Rap, Amsterdam, 2018, p. 11-12.</ref> . * De [[Toba (vulkaan)|Toba]]-uitbarsting zorgt voor een jarenlange vulkanische winter. . * De eerst vertelde verhalen werken als een cognitieve revolutie die een culturele geheugenbank mogelijk maakt. Het verhaal werkt in de hersenen als een 'contextuele infrastructuur' om feiten te ordenen, te begrijpen, te delen en vooral te herinneren. Info in verhaalvorm is tweeëntwintig keer beter te onthouden dan een opsomming omdat een verhaal alle relevante hersendelen activeert, niet alleen de taalcentra. . ;70.000 tot 12.000 jaar terug . * De laatste ijstijd zorgt voor een lage zeespiegel. Het Kanaal en de Noordzee liggen er voor de laatste keer droog bij. Tussen Engeland en het Europese vasteland is geen barrière. Het Kanaal is een uitgestrekte ijzige toendra met een zuidwestwaarts stromende rivier die uitmondt in de Atlantische Oceaan. . ;64.000 jaar terug . * Een grottencomplex in het Noord Spaanse Baskenland - Cantabrië tonen de El Castillo-grotten decoratieve sporen (grotschilderingen en stempelwerk) van de Neanderthaler en de mens. Tijdens de laatste ijstijd is de labyrintische grot hun toevluchtsoord. . ;60.000 jaar terug . * In een grot aan de kust van Kenia, Panga ya Saidi gebruiken mensen pigmenten en maken ze schelpkralen. . ;60.000 - 45.000 jaar terug * De menselijke migratie uit Afrika naar Europa en Eurazië start (andere bronnen beweren dat dit veel vroeger gebeurden). Daar stuitten ze daar op andere bevolkingsgroepen zoals Neanderthalers die er al tienduizenden jaren wonen en de [[Denisovamens|Denisovamensen]]. Die verschillen weinig van het Afrikaanse menstype maar ze zijn toch anders. Na het uitsterven van die bevolkingsgroepen is slechts nog één enkel menselijk ‘wij' op aarde. Het Europese continent blijft dunbevolkt. . ;50.000 jaar terug * In het Spaanse [[El Sidron]] zijn er sporen gevonden van een Neanderthalgroep van zeven volwassenen en drie kinderen. * Sapiens koloniseren Australië, de [[megafauna]] sterf er uit. . ;45.000 jaar terug * Een stamoudste voorziet zijn verhaal van een illustratie: het [[Celebeswrattenzwijn]]. . ;40.000 jaar terug * De [[Neanderthalers]] zijn duidelijk aanwezig in in Europa en in het [[West-Vlaams Heuvelland|Heuvelland]]. Op de [[Kemmelberg]] in [[Heuvelland (gemeente)|Heuvelland]] en in [[Veldwezelt-Hezerwater]] laten ze meer dan 200 artefacten liggen: [[vuistbijl|vuistbijlen]] in [[vuursteen]], messen, boordschrabbers, [[Levalloistechniek|Levalloisspitsen]], [[Le Moustier |Moustierspitsen]]. Wilde [[mammoeten]], oerrunderen, [[rendieren]] en wilde paarden, de [[wolharige neushoorn]] jaagden ze op en verneden ze waarschijnlijk ter plekke om in hun tijdelijke, nomadische kamp klaar te maken. Van de tentenkampen zijn geen sporen gevonden. * Spy Skull, een Neanderthalerschedel uit [[Spy]] nabij Namen. * De Homo Sapiens doorkruist onze regio en produceert kunst. . ;40.000 - 35.000 jaar terug . * De paleolithische kunst en de "culturele explosie" van de [[Homo sapiens]] stimuleren het taalvermogen en brengen hem op een (wat dat ook moge zijn) 'hogere graad van beschaving'. . ;40.000 - 30.000 jaar terug . * Het semi-nomadisme ontstaat waarbij diverse jagers-verzamelaars zoeken naar nieuwe organisatievormen: de kleinschalige stam functioneert tijdens het jachtseizoen of bij overvloed. Dan jagen kleine groepen op steppebizons, rendieren of mammoeten, oogsten ze noten oogsten, vangen ze vis. In het tussenseizoen komen ze samen met andere groepen in dichtbevolkte nederzettingen waar feesten gebruikelijk is. Gewassen planten doen ze niet. Seizoensrituelen met maskerades markeren het begin en het einde van de beide periodes. Graven met giften en monumentale architectuur suggereren dit seizoensdualisme dat zijn oorsprong vindt in de sterk wisselende seizoenen van de laatste ijstijd. Deze institutionele flexibiliteit doet hen bewegen tussen stadsstructuren met (tijdelijke?) heersers enerzijds en de meer egalitaire stam anderzijds. Het doet hen beseffen dat de sociaal politieke realiteit veranderlijk en cyclisch kan zijn. Deze verre voorouders kennen tot op dit moment ook een andere lichamelijke realiteit. Afhankelijk van hun biotoop (kust, bos, bergen, woestijn, regenwoud savanne…) zijn ze een fysiek ook een divers allegaartje vergelijkbaar met hobbits, reuzen, dwergen, elfen. Dit zal steeds uniformer worden.<ref>DAVID GRAEBER & DAVID WENGROW, vertaald door Rogier van Kappel en Bart Gravendaal. ''Het begin van alles. Een nieuwe geschiedenis van de mensheid'', Maven, Amsterdam, 2022.p.94-95, 119, 122 & 127..</ref> . ;38.000 jaar terug . * Eerste mensen verschijnen / zetten voet aan grond in onze regio: in Zuid Limburg, van de Maasvallei tot het Scheldebekken. In hun omgeving: de [[wolharige neushoorn]], [[reuzenhert|reuzenherten]], [[Holenbeer|holenberen]] en [[Mammoeten|mammoeten]], tot vijf ton zwaar. . * In een grot in de Zwabische Jura is een tekening van een kat-mens met wijd open armen en benen en een zwaard (?) dat lijkt op het sterrenbeeld [[Orion (sterrenbeeld)|Orion]]. . ;35.000 jaar terug . * Op het Indonesiche eiland [[Sulawesi]] zijn er handafdrukken van vrouwen. == Het Jong-Paleoliticum (37.000-12.500 jaar terug) == [[File:Goddess_gif_small_10.gif|thumb|550px| (...)]] . ♣ . ;37.000-30.000 jaar terug . * De [[Neanderthaler]] sterft uit (is er een verband met de uitvinding van de boog door de mens?). De Neanderthaler is geen voorloper van de mens. . * Vanaf nu start een koudegolf die bewoning in onze regio onmogelijk maakt. . ;33.000 jaar terug . Grotte Chauvet Pont d'Arc in de [[Ardèche (departement)|Ardèche]] is wellicht de oudst gekende beschilderde grot in de wereld. De schilderingen tonen [[apen]], [[leeuw (dier)|leeuwen]], [[neushoorn]]s, [[oeros]]sen, [[paard (dier)|paarden]] en [[Bison (geslacht)|bizon]]s ter instructie van de jacht. Er zijn ongeveer driehonderd dieren afgebeeld. In andere grotten komen de [[panter]], de [[uilen (vogelfamilie)|uil]]), de neushoorn nauwelijks voor. De [[Holenbeer|holenberen]] is er ook. Abstracte tekens en afdrukken van handen komen voor. Jean-Marie Chauvet, Éliette Brunel en Christian Hillaire ontdekken de grot in 1994 die voorlopig niet toegankelijk is. Sedert 2015 is er een kopie, een 'kunstgrot' die de grotschilderingen tot leven wekt. De Duitse cineast [[Werner Herzog]] maakte in 2010 een 3D-documentaire over de grot: 'Cave of Forgotten Dreams'. . ;32.000 jaar terug . * [[Pijl en boog]] . * In de [https://en.wikipedia.org/wiki/Coliboaia_Cave Coliboaia-grot] in [[Roemenië]] worden bizons, beren en neushoorns in zwarte kleuren, waarschijnlijk houtskool op de wand geschilderd. De ontdekking gebeurde in 2009. . ;Ca. 32.000-27.000 jaar terug . [[Venus van Willendorf]] & Man van Brno . ;31.700 jaar terug . * In de [[grotten van Goyet]] zijn sporen gevonden van een vroege domesticatie van een prehistorische hond. (De mens nam de wolf onder zijn hoede en de soort evolueerde in de richting van wat we nu een hond noemen. Het gevonden exemplaar is geen voorouder van de huidige hond maar een uitgestorven zustergroep). De hond is het enige dier dat zich laat domesticeren voor de [[Neolithische revolutie|Neolitihsche revolutie]]. . ;30.000 jaar terug . * In een rijk beschilderde grot in de Franse Dordogne is een maankalender achtergelaten. Het arendsbotje toont ingekraste cirkels, bogen en halvemanen die het tweewekelijkse wassen en het afnemen van de maan illustreren. . ;27.000 jaar terug . * Cro-Magnon mens; ontdekt in de [[Dordogne (departement)|Dordogne]] in 1868. . ;23.000-20.000 jaar terug * Nomaden steken de [[Beringstraat]] over en zullen Amerika bevolken als indianen. . ;20.000-15.000 jaar terug . * De [[Homo erectus soloensis]], een ondersoort van de Homo Erectus die leeft op Java sterft als laatste Homo Erectus uit. . * Het is met artefacten en fossielen gedocumenteerd hoe mensen uit Azië naar Amerika migreren. Een landmassa verbindt de noordwestelijke punt van Noord-Amerika met de noordoostelijke punt van Azië. Over die bovenzeese landmassa (nu Rusland en Alaska) lopen mensen en dieren. Het gaat om zo'n 900 kilometer. . ;17.000 jaar terug . * Grotschilderijen in [[Lascaux (grotten)|Lascaux]] tonen astronomische hemelkaarten die de maancyclus in punten en vierkanten illustreren. Erboven is een rij van 13 kwartieren te zien die het tijdstip tonen waarop de paarden drachtig zijn en makkelijk te vangen zijn. Diende Lascaux als prehistorisch planetarium? . * De grotinscripties en - schilderijen van [[Altamira (grot)|Altamira]] kent een bestaan van 27.000 geleden tot 17.000 geleden. . ;16.000 jaar terug . * Sapiens koloniseren Amerika, de [[megafauna]] sterf er uit. . ;15.000 jaar terug . * De aarde warmt geleidelijk weer op. Oerbossen ontstaan. . ;13.000 jaar terug . * [[Cueva de las Manos]], een grottenstelsel in Argentinië bij de rivier [[Río Pinturas]] toont meer dan tweeduizend mensen handen, lama's en jachttaferelen. . * Grot van [[Niaux]] in Zuid Frankrijk. De grot lijkt niet bewoond, hoewel bewoonde grotten in de regio bekend zijn. . . ;Kijken <gallery widths="155" heights="190"> Bestand:RioPinturas-003.jpg|(..) Bestand:RioPinturas-004.jpg|Groep B Bestand:RioPinturas-005.jpg|Groep B Bestand:RioPinturas-006.jpg|Groep C Bestand:Niaux,_bisons.JPG|Replica uit Niaux met bizons. </gallery> . = '''MESOLITICUM (12.500 jaar tot 10.000 jaar terug)''' = . {{Citaat|'''We weten niet waar hij zich bevond en ook niet waar hij mee bezig was, die eerste mens die op het idee kwam om de schaduw van een in de grond gestoken stok te gebruiken. Hij hoefde als referentie alleen maar een los op de grond liggende kei te gebruiken om een tamelijk nauwkeurige voorstelling te krijgen van de tijd die hij nog had. Misschien was hij een jager-verzamelaar die zich te ver van de grot had verwijderd waarin zijn clan woonde. Of een veeboer op zoek naar nieuwe weidegronden, ban bij het vallen van de nacht de weg naar zijn onderdak kwijt te raken. Naar alle waarschijnlijkheid keek men al sinds onheugelijke tijden hoe hoog de zon aan de hemel stond, om te kunnen inschatten hoeveel muonen het nog zou duren voor het donker werd. Met de duisternis begonnen immers de gevaren. Het struikgewas was het rijk van de grote nachtroofdieren en op de weg naar de schuilplaats konden zich vijandige, op de loer liggende individuen verborgen houden.'''|[[Desmond Morris]].<ref>GUIDO TONELLI, vertaald door Hans van den Berg. ''Tijd. Een reis van vroeger naar later,'' Bezige Bij, Antwerpen, 2022, p. 45.</ref>}} . {{Citaat|'''Er bestaan op dit ogenblik honderddrieënnegentig soorten apen. Honderdtweeënnegentig ervan zijn bedekt met haar. De uitzondering is de naakte mensaap die zich zelf ''Homo Sapiens'' noemt. Deze ongewone en zeer succesvolle soort besteedt een heleboel tijd aan de bestudering van zijn hogere motieven en even veel tijd aan het negeren van zijn fundamentele motieven. Hij is er trots op dat hij de grootste hersens heeft van alle primaten, maar is geneigd het feit te verhelen dat hij ook de grootste penis heeft en staat deze eer liever, ten onrechte af aan de machtige gorilla. Hij is een buitengewoon vocale, scherpzinnig onderzoekende aap, wiens wereld overbevolkt is, en het is de hoogste tijd dat wij zijn basisgedrag aan onderzoek onderwerpen.'''|[[Desmond Morris]].<ref>DESMOND MORRIS, vertaald door Thomas Nicolaas. ''De naakte aap.'' A.W. Bruna & Zoon, Antwerpen, 1968, p. 9.</ref>}} . Het [[Mesolithicum]] is een periode die moeilijk te grijpen is. Als overgangsperiode bouwden archeologen en historici deze periode in vanuit een evolutionair perspectief. Het lijkt op de Renaissance, die verhoudt zich even paradoxaal ten aanzien van de Middeleeuwen en de Nieuwe Tijden. Veel van het oude is in het nieuwe herkenbaar. En omgekeerd. Voor de jagers-verzamelaar tot de landbouw overgaat, komt er eerst een periode van gedurfde sociale experimenten. [[Bestand:White cliffs of dover 09 2004.jpg|thumb|550px|Krijtrotsen van Dover]] [[Bestand:0 Escalles - Le Cap Blanc-Nez (2).JPG|thumb|550px|Cap Blanc-Nez]] . * In Kortrijk zijn op de Pottelberg en in de buurt van de wijk 't Hoge ongeveer 250 artefacten uit deze periode ontdekt: wapenspitsen, lemmers, schrabbers, stekers, vuurstenen, [[burijn]]en. . * Het [[Nauw van Calais (zeestraat)|Nauw van Calais]] ontwikkelt zich tussen 12 en 8.000 jaar geleden opnieuw tot een zeestraat met de Atlantische Oceaan. . * Agrarische revolutie, planten en dieren worden (beginnend) gedomesticeerd: vooral de hond. . [[Bestand:E28_p26.jpg|thumb|550px|Een hut als een extensie van de kledij. Verschillende soorten hutten van de inheemse bevolking in Brazilië, 1834.]] [[Bestand:Göbekli_Tepe,_Urfa.jpg|thumb|550px|Opgravingen bij Göbekli Tepe. Het is niet altijd duidelijk wat er eerst was: de bouw van een tempel door samenwerkende nomadengroepen of de komst van de landbouw die aan de tempelbouw vooraf gaat.]] [[File:The_archaeological_site_of_Göbekli_Tepe_-_main_excavation_area.png|thumb|550px|Luchtfoto van de site Göbekli Tepe.]] . === Wat gaat de sedentatie vooraf? === . Zo'n twaalf- tot tienduizend jaar geleden eigenen diverse nomadische groepen zich - overal ter wereld - een vaste locatie toe. Veel ontwikkelingen en uitvindingen gaan die definitieve sedentatie vooraf. Met andere woorden: vooraleer de nomadische groepen zich een vaste woonplek vinden, zijn er al veel uitvindingen in ontwikkeling. Dit 'seminomadisme' kenmerkt zich door het feit dat nomaden steeds langer ter plekke blijven maar niet definitief. Dat komt tot uiting in: . 1. Experimenten met het ontginnen (en de kweek?) van wilde granen en de veredeling ervan kunnen rond 20.000 v.Chr. begonnen zijn. Daarbij begint de mens met plannen en vooruitdenken: (onbewaakte?) opslag ontstaat. . 2. De [[Sikkel (werktuig)|sikkel]] laat een efficiënte oogst toe; speren en bogen met stenen pijlpunten penetreren beter, maalstenen, mortieren en stampers malen granen en mineralen. Touw en draad zetten aan tot weven en de naald maakt het naaien van huiden mogelijk. . 3. De oudste rotsschilderingen uit [[Grotten van Lascaux|Lascaux]] zijn gedateerd op 17.000 jaar geleden, die van [[Altamira (grot)|Altamira]] in Spanje schat men op 15.000 jaar terug. Het beschilderen van stenen is de voorganger van wat later het schrift wordt. . 4. ♣ 12.500 jaar terug: [[Yi-fu Tuan]], een Chinees-Amerikaanse humanistisch geograaf drukt het zo uit: 'Place is security. Space is Freedom. Zijn uitspraak gaat terug tot 12.500 jaar geleden. In Japan verschijnen potten en kommen. De betekenis? Vaatwerk vervangt en zijn een uitbreiding op de handen van de jager-verzamelaar. Manden en vlechtwerk doen hetzelfde: ze beginnen de transportrevolutie. Het bewaren van voedsel maakt voorraden mogelijk, schept orde en structureert de omgeving. De ''leegte'' van de klei scheidt de buitenwereld van de binnenwereld. Die ruimtelijke ordening verandert het begrip tijd en breekt het eeuwige nu van de jager-verzamelaar. Het adagio is niet langer 'er is voedsel te over, we eten alles op.' De pot construeert de toekomst, een plan waarbij een groep zijn 'morgen' organiseert. Zo introduceert het vat de begrippen tijd én veiligheid: hoe lang valt iets te bewaren of te beschermen (tegen ongedierte bijvoorbeeld)? En tijd resoneert met témenos, wat staat voor een omheinde, heilige en veilige ruimte. Vluchtelingen genieten er de goddelijke bescherming. Een "waterbassin" aan de ingang maakt hen rein. Homeros vermeldt een ''temenos'' als een afgebakend landgoed. De vorst of de god geniet er de vruchten van. In het Griekse Attica lijken er veel dergelijke gronden voor te komen sinds de sedentatie.<ref>GUIDO TONELLI, vertaald door Hans van den Berg. Tijd. Een reis van vroeger naar later, De Bezige Bij, Amsterdam, 2022, p. 30-31.</ref> . 5. De kano en andere vroege boten, daar zijn sporen van. . 6. Het bakken van brood en het maken van ovens gaat de sedentatie vooraf. . De nomadische jagers-verzamelaar ontwikkelt semipermanente nederzettingen van palmbladeren, hout en bamboe. Tekeningen van vijf tenten van rendierhuid van zo'n vijftienduizend jaar oud zijn gevonden in een grot bij Pincevent in de Seinevallei. Generaties lang onderhouden deze seminomaden hun kampen om er maandenlang te wonen, handel te drijven, te feesten en rituelen uit te voeren. Archeologen treffen tegenwoordig sporen aan van dit soort openluchtkampen in West-Europa. Tijdens de zomer bewonen kleine groepjes jagers de kampen, 's winters groeit de groep aan in meer permmnente bouwsels, zoals grotten. Sommige zijn tienduizend jaar lang bewoond en verfraaid met tekeningen. === Gevonden broodkruimels: inleefoefening III === . {{Citaat|'''Het moet een mooie dag geweest zijn in Bilad al-Sham, aka het Morgenland, de [[Levant]] of het historisch-geografisch gebied dat grotendeels [[Israël]], [[Palestina (staat)|Palestina]], [[Jordanië]], [[Syrië]] en delen van [[Turkije]] beslaat. Zo’n 14.000 jaar geleden woonde daar [[Uk-Uk]], de vernuftige [[Natufiër]]. Of Uk-Uk een man was of een vrouw, laat ik in het midden, ik ben geen specialist in genderstudies binnen semi-sedentaire voedsel-verzamelaarssamenlevingen. Maar laten we er even van uitgaan dat hij een man was. Uk-Uk, nakomeling van Ug Ug, was altijd al een bijzondere jongeling geweest. Of de naam Uk-Uk een veelvoorkomende naam was binnen de [[Natufische samenleving]], laat ik in het midden, ik ben geen specialist in laat-epipaleolithische nomenclatuur. Uk-Uk was nieuwsgierig van aard. Als kind was hij meermaals ernstig ziek geworden door onbekende besjes te eten. Het was die nieuwsgierigheid die hem te dicht bij een wild zwijn had gedreven. Wat Uk-Uk dacht toen hij het zwijn aaide, blijft een mysterie voor ons. Wat we wel weten, is dat het zwijn zijn gebaar niet apprecieerde. Tijdens de schermutseling na de ongewenste aai verloor Uk-Uk het merendeel van zijn gebit. Daarom droeg hij sinds die dag steeds een maalsteen mee. Daarmee maakte hij gevonden voedsel verteerbaarder, verbrijzelde hij vezels en maakte hij knapperig fruit papperig. Het was die omslachtige manier van vreten die Uk-Uk bracht tot een van de belangrijkste ontdekkingen van de menselijke geschiedenis. In de buurt van de grot waar zijn stam zich had nedergezet, groeiden indrukwekkende groene tarwehalmen die makkelijk boven zijn 1,44 meter uittorenden. Meerdere leden van zijn stam hadden al eens een aartje afgeknapt en de korrels van hun kafjes gewreven. Maar meestal negeerden ze de halmen, want ze beleefden weinig plezier aan de smaak. Hoeveel Uk-Uks zijn er geweest die niet tot aan het stadium van pap zijn geraakt? Hoeveel Uk-Uks hebben de pap laten aanbranden? Dat was buiten de maag van Uk-Uk gerekend. Hij had zin in een snack. De opbrengst van de jacht was mager de laatste tijd en de vruchten lieten op zich wachten. Uk-Uk bedacht zich met de emmer tarwe en verzamelde een buidel vol. De geplette korrels waren droog en de poederpulp deed hem hoesten. Water. Water was altijd al een goede vriend geweest in zijn tandeloze bestaan. Uk-Uk maakte de pap, maar zeggen dat die een ‘smaakbommetje’ was, zou een overstatement zijn. Vuur. Het was de gewoonte in die tijd om alles eens boven het vuur te houden. Het had een goede reputatie opgebouwd met betrekking tot vlees. Zonder dat Uk-Uk erbij stilstond, had hij de basis gelegd voor een grijs boerenbrood, wit gesneden, naan en pita, volkoren en ciabatta, [[challah]] en [[pretzels]], [[knäckebröd]] en roti, en paradoxaal genoeg glutenvrij brood. Of er iets waar is van de historie van Uk-Uk, weet ik niet, ik ben geen culinaire paleontoloog. Wat ik wel weet, is dat er vijftien broodkruimels werden gevonden op de Shubayqa 1 archeologische site in Jordanië. Die bleken zo’n 14.400 jaar oud te zijn, ouder dan de eerste sedentaire agrarische samenlevingen. Als iemand het verdient om te verrijzen en erkenning te krijgen voor zijn verwezenlijking, is het Uk-Uk wel. Aan de basis van menselijke kennisverwerving ligt trial-and-error. Proberen en falen. Hoeveel Uk-Uks zijn er geweest die niet tot aan het stadium van pap zijn geraakt? Hoeveel Uk-Uks hebben de pap laten aanbranden? Hoeveel stamgenoten vonden de ontdekking van het brood niet de moeite waard om verder te onderzoeken? Native Americans beschouwden een berg als een gebeurtenis. Niet als een onveranderlijk resultaat. De berg is in wording. Brood is een gebeurtenis en geen evidentie. Dankjewel Uk-Uk.'''|[[Rashif El Kaoul]].}} . ;12.000-11.600 jaar terug * In [[Göbekli Tepe]] (Navelberg, in het zuidoosten van Turkije) slaan nomadengroepen de handen in elkaar en besluiten tot de bouw van een gigantisch monument die in de archeologie geen precedent kent. De gebouwen bestaan uit T-vormige pilaren in cirkels. De stenen wegen vele tonnen, losgehakt en de heuvel opgevoerd. De ontdekking ervan in 1994 zette het idee dat nomadengroepen langs elkaar leven, op zijn kop. De site toont aan dat nomaden op behoorlijk grote schaal samenwerken, hun krachten bundelen en zich laten zich leiden 'een' idee. Vijfhonderd werklieden waren, naar schatting nodig om dit indrukwekkende bouwwerk te creëren, zonder een boerderij in de buurt. Wie zorgde voor het voedsel? Nog meer werklieden? Of een overdaad aan wild en voedsel? Aanwijzingen dat er ooit een sedentaire bewoning was op de Navelberg zijn er niet. Het lijkt een nomadisch bedevaartsoord als een soort experiment voorafgaand aan de sedentatie. Dit maakt de tempel uitzonderlijk: ze ging de boerderij vooraf. Althans dit is de interpretatie van [[Klaus Schmidt]]. Die stelt dat bij de bouw van dit complex de [[Neolithische revolutie]] nog niet was begonnen. Schmidt denkt dat de nomaden overvloedige wilde granen gebruikten dat de bescherming ervan tegen wilde gazelleskuddes en ezels tot samenwerking leidde die vervolgens grootschalige landbouw deed ontstaan, en een dorp nabij de bouwplaats. De bouw van de tempel zou dus voorafgaan aan het [[Neolithicum]] en niet andersom.<ref>KLAUS-DIETER LINSMEIER. ''Eine Revolution im großen Stil.'' Interview mit Klaus Schmidt. In: ''Abenteuer Archäologie. Kulturen, Menschen, Monumente.'' Spektrum der Wissenschaft, Heidelberg 2006; HUGH HONOUR & JOHN FLEMING, vertaald door Sjoerd de Vries. ''Algemene kunstgeschiedenis.'' Meulenhof, Amsterdam, 2016, p. 36.</ref> Latere publicaties stellen dat in deze regio en deze periode het Neolithicum al stevig ingang vond, dat verklaart waarom sommigen het Neoliticum reeds 12.000 jaar geleden laten starten en niet 10.000 jaar geleden.<ref>CHRIS S.M. TURNEYA & HEIDI BROWN. ''Catastrophic early Holocene sea level rise, human migration and the Neolithic transition in Europe.'' In: ''Quaternary Science Reviews'', 26, 2007, p. 2036–2041.</ref> Dat betekent dat prille neolithische boeren de tempel bouwden nadat ze eerder voor hun eigen profijt kozen. . ;Kijken <gallery widths="155" heights="190"> Bestand:Göbekli_Tepe_Pillar.JPG|Göbekli Tepe, pijler Bestand:GobeklitepeHeykel.jpg|Detail File:Urfa_museum_Animal_relief_sept_2019_4772.jpg|Detail File:Göbekli2012-22.jpg|Detail File:Göbekli_Tepe_-_100525.jpg|Opgravingen 2010 File:Göbekli2012-16.jpg| File:Göbekli2012-19.jpg| File:Stratigraphy_of_Göbekli_Tepe.png|Doorsnede File:UrfaMuseumGöbekli.jpg|Museum </Gallery> . = '''VAN NEOLITISCHE ECOSYSTEMEN TOT DE OUDHEID: 10.000-5.000 jaar terug''' = . {{Citaat|'''De landbouw - waarbij mensen zich door allerlei moeilijkheden heen slaan en tijd en energie besteden aan grote projecten, in de verwachting daar uiteindelijk voor beloond te worden met een oogst - leidde tot grote veranderingen in de levens van de mensen, want een dergelijke vorm van langdurig vertraagde wederkerigheid vereist geloof, en bij geloof speelt schoonheid een grote rol.|Gaia Vince'''<ref>GAIA VINCE, vertaald door Rogier van Kappel. ''Vuur, taal, , schoonheid, tijd. Hoe culturele evolutie de mens heeft gevormd,'' Atlas Contact, Antwerpen, 2020, p. 258.</ref>}} . == Neolitische ecologie (12.000 jaar terug tot de [[kopertijd]]) == . === Neolitische revolutie of neolitische ecologie? === . De [[neolithische revolutie|neolithische revolutie]], een begrip van [[Vere Gordon Childe]], duidt de overgang aan van het nomadische naar het sedentaire bestaan, waarbij de economie of het overleven van het plukken, het jagen, het vangen van vis en het verzamelen, inruilt voor een maatschappij gebaseerd op landbouw en veeteelt. Recent is dit verhaal terecht bekritiseerd en genuanceerd. Landbouw en revolutie zijn twee woorden die het proces dat toen plaatvond nodeloos uitvergroten. Met andere woorden: het liep allemaal niet zo'n vaart. En die vaart verliep niet in één richting. 'Wat als we het accent zouden verleggen van landbouw en domesticatie naar, laten we zeggen plantkunde of zelfs maar tuinieren', vragen David Graeber en David Wengrow zich af in ''Het begin van alles. Een nieuwe geschiedenis van de mensheid''.<ref>DAVID GRAEBER & DAVID WENGROW, p. 260-264.</ref> Deze neolitische ecologie had weinig revolutionairs noch landbouwkundig. . ;Hoe liep het dan wel? . 11.000 jaar terug dwingt de [[klimaatsverandering]] bij het einde van de [[laatste ijstijd|(voor)laatste ijstijd]] mens, dier en omgeving tot aanpassing. Het einde van dit [[Pleistoceen]] valt dus samen met het ontstaan van sedentaire gemeenschappen op alle continenten. De opwarming treft de hele aarde en zorgt voor meer regen, fauna en flora. Waar weinig begroeiing is, komt die er. In minder dan 5.000 jaar duiken in Zuidwest-Azië, China, drie Amerikaanse gebieden en in Papoea-Nieuw-Guinea sedentaire kernen op. De jacht waarbij de mens (een kudderoofdier) de wijfjesdieren spaart, is niet langer mogelijk en overbejaging leidt tot het uitsterven van de [[Mammoet]]. Andere diersoorten trekken weg door de opwarming. Jager-verzamelaars die vertrouwd raken met de groeicyclus van planten beginnen met het verbouwen van wilde gewassen dat mogelijks leidt tot (het zeer langzame) veredelen. Hun jacht en verzamelactiviteit zetten ze niet on hold. Er komen nieuwe jachtmethodes die zich richten op petieterige en snelle prooien. Mannen leren betere [[pijl]]en en [[Boog (wapen)|bogen]] hanteren, domesticeren de [[wolf]] als voorloper van de [[hond]] en vrouwen laten zich in met het verbouwen van planten.<ref>LINDA R. OWEN. ''Gender, crafts, and the reconstruction of tool use.'' Helinium, 1994, 186–200, geciteerd in DAVID GRAEBER & DAVID WENGROW, vertaald door Rogier van Kappel en Bart Gravendaal. ''Het begin van alles. Een nieuwe geschiedenis van de mensheid'', Maven, Amsterdam, 2022, p. 263.</ref> Die vrouwelijke kennis sorteert niet uitsluitend effect in de voedselproductie. Bij het aanleggen van kunstmatige, tijdelijke habitats die eerder op tuinen dan akkers lijken, laat een tuinvrouw of -man de ecologische balans doorslaan in het voordeel van de mens. Er komt een onderscheidt tussen onkruid, verdovende planten, kruiden en voedsel. Het gaat niet om de exploitatie van vaste, uitgestrekte landerijen maar om kleinschalige en variabele gronden bij oevers of bronnen waar vloedvlakte-irrigatie een landbouwsysteem is dat de bodembewerking vooral aan de natuur overlaat. Seizoensgebonden overstromingen zuiveren en verversen de grond met slib. Ontbossing of onkruid wieden is onnodig. De enige inspanning die deze kleinschalige tuinbouw vraagt, is de bouw van een dam om het water te sturen. In dit soort habitat vleien en verleiden de tuinvrouw en -man de natuur. Ze buigen en verzorgen haar, ze leiden en of misleiden ze zoekend naar een gunstig resultaat. Als er al over een revolutie te spreken is, dan vindt die niet haar oorsprong in een snelle economische overgang van het jagers-verzamelaarsbestaan naar de sedentaire landbouw. Wat revolutionair is aan dit nieuwe tuinieren, is het potentieel van een nieuw kwartet: koren, stengel, de klei waarin ze groeien en de menselijke regie. . 1. VOEDSEL. Behalve het oogsten van wilde granen dat leidt tot het bakken van brood, krijgen deze tijdgenoten oog voor onkruid, de domesticatie van specerijen, kruiden, voedselgewassen en dieren, experimenteren ze in de kweek van geneeskrachtige planten die ze op hun strooptochten leerden kennen. Verfijnde kleuren verschijnen. Rituelen en priesterlijke -zowel mannelijke als vrouwelijke- gebruiken dragen deze economische kennis intergenerationeel over. Met het stichten van branden maken ze terreinen vrij voor de kweek van de gewenste soorten zoals fruit- en notenbomen. Een effectieve ongediertebestrijding met weinig of geen middelen werpt de vroege tuinvrouw of -man terug op observaties van het gedrag van het plaagdier en de studie van de biologie.<ref>DAVE GOULSON, vertaald door Nico Groen. ''De tuinjungle. Tuinieren om de wereld te redden'', Atlas Contact, Antwerpen, 2019, p. 70.</ref> . 2. AMBACHTEN. Ambachtslui laten zich met het overschot van het graan in: de vezels en de stengels. Parallel met het voedsel produceren ambachtslieden een ongezien aantal uitvindingen: alle soorten touwen, netten, matten, kledij, manden. De combinaties van deze uitvindingen duwen de innovaties: rugzakken, vlotten, zeilen, schoeisel... . 3. KLEI. Klei herdefinieert de relatie tussen het nu en de toekomst, tussen het verleden en het heden. Kleitabletten nemen de functie aan van fiches of dagboeken zijn een extensie van het onbetrouwbare geheugen en lenen zich voor berekeningen en redeneringen. Naast het 'kampvuurverhaal' en de mythische legenden komt een vaste drager die het verleden vast beitelt. Geboetseerd beeldend werk bereidt de stam voor op de jacht, het paren, de oogst... Er komen veranderingen in de architectuur, in de bouw van ovens en de warmteleer. . 4. LEEFPATROON. Tenslotte zijn er de nieuwe leefpatronen die dit alles combineren: zoals kaas op brood leggen en dat op een bord presenteren. Er komen rituele feesten verbonden aan de zaai- en oogsttijd. In dit vroege Neolithicum lijkt alles op een speels, ontspannen proces: niet afgedwongen of gedetermineerd door het einde van de laatste ijstijd. Die zette het proces in gang en liet mensen de keuze. . 5. KEUZES. Dat het verloop geleidelijk aanvoelt, heeft te maken met het kleine aantal mensen in die dagen. Ondanks een zeespiegelstijging met zeven (!) centimeter per jaar, biedt de opwarming hen de kans zich aan de nieuwe omstandigheden en omgevingen aan te passen en hen keuzes te laten om op verschillende wijzen te reageren. A/Sommige groepen volgen de [[Rendieren]] in hun noordwaartse trek. Daar, in Noord-Europa, Azië en Amerika houden ze vast aan die traditionele jacht en visvangst. Nu treft de recente klimaatcrisis hen. B/Andere groepen wijzen de sedentatie af en houden om hun vrijheid vast aan het nomadisch bestaan, sommigen tot op heden: de [[Bedoeïenen]], de [[Roma (volk)|Roma]], de [[Sinti]], de [[Toeareg]], [[Mongolië|Mongoolse]] veehouders, de [[Moken]] en de [[Masai (volk)|Masai]]. Daarbij ging niet altijd om een gebrekkige technische kennis, het ging om een maatschappelijke keuze. . Is de [[Vruchtbare Sikkel]] het meest succesrijke gebied? Alleen zeker is dat dit gebied het meest onderzocht is. Daar worden de eerste nomaden sedentair. [[Jericho]], nu Tell es-Sultan, is één van de oudste steden ter wereld. Het sedentair worden is een geleidelijk proces met verschillende snelheden: In westelijk Iran en in Palestina begint het omstreeks 10.500 jaar geleden, Egypte volgt en in de Balkan en Griekenland komt de sedentatie er 8.000 jaar terug. Midden-Amerika en China volgen 7.000 jaar terug. In Noord-Europa zijn de oudste sporen van sedentaire gemeenschappen zes- tot vijfduizend jaar oud. Dat noemen we de neolithische (r)evolutie. Het proces verschilt dus van regio tot regio en uiteraard bleven groepen nomaden rondtrekken zonder dat ze het nodig vonden land te bebouwen. In sommige regio's gaan de veranderingen snel, elders spreekt men liever van een [[evolutie]] dan over een [[revolutie]]. Landbouwsamenlevingen staan voor onveiligheid: hongerdood en hongersnood zijn nooit ver weg. Als de graandominantie van gierst, gerst of tarwe het in een regio overneemt van de andere teelten, kan het gebied tot koninkrijk ontwikkelen. Omdat graan bovengronds groeit is het zichtbaar, concreet en te bezitten. En omdat granen de tijd kunnen torsen en in draagbare porties te verpakken zijn, is het te kwantificeren en kan het aldus dienen als ruimmiddel of als belasting.<ref>DAVID GRAEBER & DAVID WENGROW, vertaald door Rogier van Kappel en Bart Gravendaal. ''Het begin van alles. Een nieuwe geschiedenis van de mensheid,'' Maven, Amsterdam, 2022, p. 481-482.</ref> . Het langzame verdwijnen van de ijskappen leidt voor de jager-verzamelaar niet per definitie tot sedentarisatie. In kustgebieden duiken kliffen op die onder het ijs zaten en verdwijnen kliffen omdat de zeespiegel hen overspoelt. Dit soort gebieden zijn een schatkist met oesters, mosselen, zeevogels, walvissen, krabben, garnalen... Landinwaarts voeden gletsjers zoetwatermeren en -rivieren en de nomade plukt er de vruchten van: snoek, [[brasem]] en watervogels aan de zeezijde, noten, fruit, bessen en paddenstoelen landinwaarts... In dit soort productieve omgevingen schiet de demografie omhoog. Terwijl een jager-verzamelaarsfamilie/clan 100.000 hectare nodig heeft om te fourageren stijgt de bevolking nu met drie mensen per 100 hectare.<ref>VACLAV SMIL, vertaald door Joost Pollmann & Koos Mebius. ''Zo zit de wereld in elkaar. Wat de wetenschap ons leert over het verleden, het heden en de toekomst,'' Nieuw Amsterdam, sp., 2022, p. 63.</ref> Aan de noordwestkust in Amerika profiteren de kustbewoners van de jaarlijkse vistrek en jagen ze op zeezoogdieren. Hun hoogwaardige eiwitten en vetten neigen hen naar een sedentaire levenswijze in houten gemeenschapshuizen omgeven door totempalen. Al snel volstaat één hectare om één mond te voeden. 5200 jaar geleden brengt Egypte dit cijfer op 1,3 en als Egypte deel uitmaakt van het Romeinse Rijk - in de eeuwen na Christus - komt het cijfer op 2,5. . . === Wie velde een konijn? === [[Bestand:O.0173_color-sharpen_obv.jpg|Spijkerschift op een tablet uit het 3de millennium VC.|thumb|550px|[[Spijkerschrift]] op een tablet uit het 3de millennium voor Christus. Steen is de oudst bewaarde drager van het schrift. Andere dragers die minder bestand waren tegen de tand des tijd, gingen verloren.]] . {{Citaat|'''Ik weet zeker dat ze me kippen leerde slachten of me opdroeg het lijk van het meisje te helpen wassen om me erop te wijzen dat een mens niet eeuwig aan de poort van de eindeloosheid en haar stralende panorama’s kan blijven dralen.'''|Terugblik op een kindertijd [[1914]].}}<ref>[[Erwin Mortier|ERWIN MORTIER]]. ''Godenslaap.'' De Bezig Bij, Amsterdam, 2009, p. 212.</ref> . ;Terug in de tijd . Achttien zijn ze. Een aula vol, ergens begin oktober. Het jaartal maakt niet zoveel uit. Onwennig, net als het weer. “Wie in deze klas kan een kip slachten?” “Een konijn vellen?” “Wie zag dode mensen?” “Lijken?” “Kadavers?” “Wie maakte ooit een geboorte mee?” Bij de vragen waarmee hij de les opent, laat hij de studenten handen opsteken. Ze vinden de vragen even fascinerend als schokkend en raken er even het noorden bij kwijt. De eenentwintigste-eeuwse rationele westerling, die ongeveer één derde van zijn leven op schoolbanken plaatsneemt en studeert onder [[kunstlicht]] via [[internet]] en [[satelliet]]beelden op pc-schermen, logische verklaringen gebruikt, sociologische modellen en fysische wetten bestudeert in een [[globalisering|globaliserende]] airco- en netwerkomgeving, heeft weinig benul hoe het leven is in de oude, [[agrarische samenleving]], die drijft op het ritme van dagen en nachten, weken, maanden en seizoenen, een wereld waar de natuurelementen zowel een kans als een bedreiging zijn, een wereld waar de natuurelementen de enige constante zijn. . . === Waarom priesters voor krijgers komen === [[Bestand:Yuval_Noah_Harari.jpg|thumb|550px|Yuval Noah Harari (1976) is een Israëlisch historicus, filosoof, futuroloog. Tot 2014 was hij een onbekende mediëvist. Drie boeken gaven hem wereldfaam: ''Sapiens'', ''Homo Deus'' en ''21 lessen voor de 21e eeuw''. Zijn boodschap gaat over de samensmelting van biotechnologie en informatietechnologie. De mens kan ingehaald worden door zijn eigen creaties en het valt niet uit te sluiten dat de mens zoals die nu bestaat, binnen een eeuw verdwenen is.]] . {{Citaat|'''De religie is de zucht van de in benauwenis verkerende creatuur, het gemoed van een harteloze wereld, zoals zij de geest van de geestloze toestanden is. [[Opium van het volk|Zij is de opium van het volk.]]'''|[[Karl Marx]]}} . . ;Tekstfragment uit ''Sapiens'' van [[Yuval Noah Harari]]<ref>(Sapiens, p. 228)</ref>. . [[Bestand:Gordon_Childe.jpg|thumb|550px|[[Vere Gordon Childe]] (1892-1957) was een Australische filoloog en archeoloog. Zijn visie op de prehistorie is marxistisch georiënteerd. Hij bedacht de term 'Neolithic Revolution' en de 'Urban Revolution'. Childe combineert zijn ontdekkingen en de theorie van de prehistorie.]] {{Cquote|'''Het lijkt erop dat de [[agrarische revolutie]] samenging met een religieuze revolutie. [[Jager-verzamelaars]] plukten en achtervolgden wilde planten en dieren, die beschouwd konden worden als gelijkwaardig aan de ''[[Homo sapiens]]''. Het feit dat de mens op schapen joeg maakte schapen niet inferieur aan de mens, net zomin als het feit dat tijgers op mensen joegen de mens inferieur maakte aan tijgers. Wezens communiceerden rechtstreeks met elkaar en kwamen met het nodige geven en nemen uit op de regels die golden in hun gedeelde leefgebied. Maar boeren bezaten en manipuleerden planten en dieren en konden zich natuurlijk niet verlagen tot onderhandelingen met hun bezittingen. Het eerste religieuze effect van de agrarische revolutie was dus dat planten en dieren van gelijkwaardige leden van een spirituele Ronde Tafel veranderden in [[bezit]]. Dat creëerde echter wel een groot probleem. Boeren wilden misschien de absolute controle over hun schapen, maar ze wisten maar al te goed dat die controle beperkt bleef. Ze konden de schapen opsluiten binnen omheiningen, rammen [[castreren]] en selectief te werk gaan bij het fokken van [[Ooi|ooien]], maar ze konden niet zorgen dat hun beesten gezonde lammeren verwekten en ze konden ook de uitbraak van de dodelijke dierziekten niet tegengaan. Hoe moesten ze de productiviteit van hun kuddes dan waarborgen? Een theorie over de oorsprong van de goden voert aan dat goden er kwamen omdat ze het probleem oplosten. Goden zoals de [[vruchtbaarheidsgodin]], de [[hemelgod]] en de medicijn-god traden op de voorgrond toen planten en dieren hun uitdrukkingsvermogen verloren, en de belangrijkste rol van de goden was die van tussenpersoon tussen mensen en de woordeloze planten en dieren. Oude [[Mythologie|mythologieën]] vormen in wezen een juridisch contract waarin mensen eeuwige toewijding aan de goden beloofden in ruil voor heerschappij over planten en dieren, waarbij de eerste hoofdstukken van het [[Genesis (boek)]] een perfecte illustratie vormen.'''|[[Yuval Noah Harari]]}} . . == Overleven? == [[Bestand:Lier Zimmertoren dial lossless crop.jpg|thumb|550px|Na de Middeleeuwen krijgt de mens steeds meer grip op de werkelijkheid én ja, het ongrijpbare, de tijd. Galilei (1564-1642) gebruikte bij zijn eerste experimenten zijn pols om de tijd te meten. Eind zeventiende eeuw doen de minuten- en secondewijzers hun intrede. De "Jubelklok" in de [[Zimmertoren]] symboliseert de tijd met de [[klok (tijd)]], de [[maanfase|fasen van de maan]], de [[cyclus van Meton]], de [[epacta]] en de [[tijdsvereffening]], de [[dierenriem|zodiac]], de [[zonnecyclus]] en de [[zondagsletter]], de week, de [[globe]], de maanden, de [[Datum (dagtekening)|datum]], de seizoenen, de [[Getijde (waterbeweging)|getijden]] en de [[schijngestalten|schijngestalten]] van de [[maan]].]] . [[Abram de Swaan]] noemt zes voorwaarden die een veilig sedentair overleven mogelijk maken.<ref>ABRAHAM DE SWAAN. ''De mensenmaatschappij, een inleiding''. Bert Bakker, Amsterdam, 1996, p. 13-24.</ref> Hij komt hiermee in de buurt van de [[Piramide van Maslow]], voor het eerst geformuleerd tijdens de Tweede Wereldoorlog. Alle mensen hebben nood aan: . ;Harde, tastbare noden . 1. '''Voedsel'''; waar mensen in de huidige samenleving volledig afhankelijk zijn van onbekende anderen (met lange interdependentie-ketens), is men dat 10.000 jaar geleden veel minder (en met korte ketens). . 2. '''Beschutting'''; het weer dwingt mensen tot kledij en behuizing. . 3. '''Bescherming'''; rovers en roofdieren (ook microben) zorgden ervoor dat er omwallingen en ommuringen kwamen en leidden tot militair agrarische samenlevingen. . ;Zachte, niet materiële noden Op het eerste zicht lijken zachte noden een bijzaak, ondergeschikt aan de harde noden. Niets is minder waar. Zonder affectie, kennis en sturing gaan de voedselproductie en -verdeling, de beschutting en de bescherming van de dorpsgenoten de mist in. 1. '''Affectie'''; is een noodzakelijke voorwaarde om te overleven en kan een zaak van leven of dood zijn. Mensen zien zichzelf door de ogen van anderen. Zonder de ander heeft een mens schaamte noch trots. . 2. '''Kennis'''; wie niet over de kennis over de wereld om hen heen beschikt, is zwaar in het nadeel. Over welke kennis men dient te beschikken, is afhankelijk van samenleving tot samenleving en van tijd tot tijd; . 3. '''Sturing'''; Lichamelijke, natuurlijke neigingen zoals ontlasten, eten, slapen worden onder externe dwang omgevormd tot aanvaardbare gewoonten en zelfdwang. . . === Zaaien, oogsten noch tuinieren zijn instinctgedrag === . [[Bestand:Monolito_de_la_Piedra_del_Sol.jpg|thumb|550px|Kalendersteen van de [[Azteken]], Mexico.]] [[Bestand:Hieronymus_Bosch-_The_Seven_Deadly_Sins_and_the_Four_Last_Things.JPG|thumb|550px|De Zeven Hoofdzonden van [[Jheronimus Bosch]] hangt, net als zijn [[Tuin der lusten]] in het Museo del Prado in Madrid. De binnenste cirkel bestaat uit zeven vlakken met evenveel hoofdzonden. Ze omringen een halfnaakte Jezus, Man der Smarten, met: 'Pas op, pas op, de heer ziet'. De hoekcirkels geven taferelen over de dood en wat daarna.]] [[Bestand:Le_combat_de_Carnaval_et_de_Carême_Pieter_Brueghel_l'Ancien.jpg|thumb|550px|Het gevecht tussen [[Carnaval]] en [[Vastentijd]], [[Pieter Bruegel de Oude]], 1559.]] Zo opent de vroeg antieke wereld haar dorpspoorten. Het [[gehucht]] plaatst zich midden in de wilde natuur als een landbouwgemeenschap. Waarschijnlijk ontstaan de eerste dorpen in gebieden met wilde granen. Die hebben een vergelijkbare plantdichtheid als de gecultiveerde variant en zijn rijker aan proteïnen. In West-Azië en Europa gaat het om [[graan]], in Afrika is dit [[sorghum]], in Amerika [[maïs]], in Azië [[rijst]]. De landbouw beïnvloedt de sociale samenwerking. Graanboeren - een Europees gewas - zijn afhankelijk van de regen. Samenwerking is er niet nodig en leidt tot een individuele, kapitalistische instelling. Jaren met een goede oogst én voedseloverschotten zorgen voor afvalbergen. Oude granen, overschotten van groenten en fruit(pitten) worden in de nabije omgeving gedumpt, zo luidt de redenering. Die afvalhopen vormen een prima biotoop om een jaar later onbedoeld een nieuwe opbrengst te zien opduiken. Duizend jaar later zijn deze planten genetisch gewijzigd. Omstreeks 10.500 jaar geleden zijn niet alleen plantensoorten gedomesticeerd, het verhaal geldt evenzeer voor de dieren: de gecontroleerde kudde maakt plaats voor de veeteelt. Gewassen verbouwen gebeurt niet instinctmatig. Mensen 'kweken' evenmin. Het is een langzaam leren op het ritme van [[seizoenen]] en jaren, en dat in een tijd zonder klok, schrift of jaartelling. Die oude, intuïtieve tijdsbepaling is aanvankelijk niets anders dan een zich herhalende ervaring, gemeten met de zon, de maan en de sterren die uiteindelijk tot een [[kalender]] leiden. De kennis behoort toe tot getalenteerde groep met een goed waarnemingsvermogen en enkel hun geheugen als kennisdrager. Soms zijn het onaangepaste, zonderlinge figuren, vreemd of misvormd, travestie- figuren of dorpsgekken die met ontzag en minachting tegelijk bekeken worden. Hun excentrieke uiterlijk en/of karakter maakt ze uitverkoren: ze waren aangeraakt door God. De gemeenschap beseft zo dat deze schijnbaar onproductieve leden een reservetalent kunnen vormen door anders te denken. En dat kan van pas komen bij een crisis of bij onvoorziene gebeurtenissen. Omwille van hun charisma, overtuigingskracht of hun spiritualiteit groeien ze tot leider uit, dat was al zo vanaf het semi-nomadisme en de lijn is door te trekken tot bij het begin van de 20ste eeuw. De profeet van de Nuer – een veetelers volk in Zuid Soedan geldt als voorbeeld. Die kwijlt met lege blik in de ogen en gedraagt zich als een epilepticus in trance. Onverstaanbare klanken, tijdrovende en (schijnbaar) zinloze bezigheden: vasten, veren dragen, ’s nachts op daken zitten, urenlang puzzelen met schelpen... Zijn overtuigingskracht bestaat niet uit een rationele argumentatie. De profeet speelt in op gevoelens, wekt hartstochten op, hij gebruikt poëzie, spreekwoorden en metaforen, vertelt oerverhalen. Ironie en dubbelzinnigheden, humor en belediging zijn hem niet vreemd. Hij voorspelt en doet openbaringen. Hoe de profeet deze middelen inzet is afhankelijk van zijn culturele traditie en de verwachtingen van zijn gemeenschap.<ref>DAVID GRAEBER & DAVID WENGROW, vertaald door Rogier van Kappel en Bart Gravendaal. ''Het begin van alles. Een nieuwe geschiedenis van de mensheid'', Maven, Amsterdam, 2022, p. 57, 58 & 112.</ref> Die groep groeit uit tot de priesterkaste. In oorsprong zijn [[hiërarchie]] en ‘priesterbestuur’ synoniemen. Hun tempels lijken meer op fabrieken en magazijnen dan op kerken. De aanwezigheid en het meten van menselijke arbeid (tempelarbeiders), de voorraden, de grondstoffen, de werkplaatsen staan ten dienste van diverse bedrijfstakken: zuivelproductie, textielproductie, het bakken van zuurdesembrood, het maken van olie, bier en wijn, de standaardverpakkingen. In de Soemerische tempelmagazijnen zijn tachtig soorten vis te vinden. Ambtenaren tellen er alles en zetten het uit op een tijdlijn: dagen, maanden, jaren. In hun kalendermatige boekhouding leggen ze de basis voor het huidige geldwezen, de bureaucratie en de industrialisatie. <ref>DAVID GRAEBER & DAVID WENGROW, vertaald door Rogier van Kappel en Bart Gravendaal. Het begin van alles. Een nieuwe geschiedenis van de mensheid, Maven, Amsterdam, 2022,p. 338-340.</ref> Als centrale figuren interesseren priesters zich in het gedrag van planten, dieren én mensen en hoe die het best gedijen. De oogst is afhankelijk van de natuur en nauwelijks te beïnvloeden. De arbeid en de menselijke voortplanting daarentegen zijn wel beïnvloedbaar. Presbyters, πρεσβύτερος of presbuteros - het woord komt uit het Grieks - betekent de oudste of ouderling. Die priesters en heksen, aardpriesters en profeten, [[sjamanen]] en druïdes, medicijnmannen en tovenaars zien in dat de mens meer beheersbaar is dan de natuur. Alleen via de beheersing van de mens zijn de de natuurlijke en de menselijke gevaren onder controle te houden. Hun priesterlijke kennis en inzichten focussen zich op ziektes bij planten en dieren, hoe ze te voorkomen of ze te genezen, ze leren periodes van droogte of regen voorspellen, wijzen parasieten en onkruid aan en leggen uit hoe het te verdelgen. Ze instrueren, beïnvloeden en dwingen mensen één en ander te vermijden: de pijnlijke gevolgen van het fout zaaien of het te vroeg oogsten, het slecht bewaren of het fout verdelen. Hun landbouwtechnieken passen ze toe op de mens. Nomadische stammen nemen een pauze tussen twee bevallingen in, in de sedentaire samenleving baren vrouwen vaak om het jaar een kind. Om economische en militaire redenen bemoeien mannen zich in toenemende mate met het reproductievermogen van hun vrouw. Kinderen kunnen kuddes leiden, op de akker werken of krijger worden. Om hun vaderschap en hun eigen bestaan te verzekeren, controleren mannen de seksualiteit van hun vrouw. Komt daar bij kijken dat er zich uit egalitaire dorpen/steden geen krijgerskaste ontwikkelde, wat hen vatbaar maakt voor nederlagen. Vrouwen en kinderen worden bijgevolg slaaf en de mannen afgemaakt. Mannenbezit dus. . === [[Tien geboden]] === [[Bestand:MCC-31231_Mozes_toont_de_wetstafelen_(1).tif|thumb|550px|Anoniem (Noord-Nederland), gedateerd tussen 1600 en 1624. ''Mozes toont de wetstafelen'', Olie op canvas. De tien geboden uit Exodus 20 van de Deus-Aesbijbel Tekst linkertafel: EXO: XX: CAP / HOORT TOE ISRAEL: / Ick ben d¬e[n] Heere vwen Godt: die v wt / Egypten landt: wt de[n) diensthuÿse[n] gheleyt hebbe: / I / GHŸ EN SULT GEEN ANDER / GODEN BENEVEN MŸ HEBBEN : / II / GHŸ EN SULT V GEEN BEELDE[N]: / noch geen ghelÿckenisse maeken noch vant geene dat / Boven inden Hemel is: noch vant´ geene dat onder: / op der aerden is noch vant geene dat inde waeteren on: / der der aerden is En buÿcht v voor die niet: noch en / dientse niet want ick ben den Heere vwen Godt starck / en[de] jeeloers die der vaederen misdaet besoeke aende kindere[n]: / tot int derde ende int vierde lidt der geene die my haete[n] / Ende ick doen barmhartichs aen veel duysenden die: / my lieff hebben ende mÿn Gheboden onderhouden / III / GHŸ EN SULT DEN NAEME / des Heeren uws Gods: niet te vergeefs: ofte licht / veerdichlyck ghebruycken: want den Heere en sal / hem niet onghestraft laeten die syne[n] naeme misbruÿckt / IIII / GHEDENCKT DES SABBATHDACH / dat ghy dien heÿlighet: Ses daeghen sult ghÿ arbeÿden / ende al uwe wercken doen: maer oen sevensten dach is / den Sabbathdach des Heeren uws Gods: dan en sult: / Ghy geen arbeÿdt doen noch v soone: noch v dochter: / noch v knecht: noch v dienstmaeght: noch v vee: noch / den vremdelinck die binnen uwer stadtpoorten is: want / in ses daeghen heeft den Heere Hemel en[de] aerden ghe : / maect ende de see met alles watter inne is: Ende / rustende den sevensten dach : daeromme segende de[n] Heere / den Sabbathdach : ende heÿlichde den selven: Tekst rechtertafel: DEUT: V: CAP / V / GHŸ SULT V VAEDER / Ende uwe Moeder eeren op dat ghÿ langhe / leeft op der aerden: ende dattet v wel gae inde / landen d´welck v den Heere vwen Godt geven sall / VI / GHŸ EN SULT NIET DOODEN / VII / GHŸ EN SULT NIET EEBREKE[N] / VIII / GHŸ EN SULT NIET STELEN / IX / GHŸ EN SULT GEEN VALS GHETUŸ / GHENISSE SPREKE[N] TEGEN UWE[N] NAESTE[N]: / X / GHŸ EN SULT NIET BEGEERE[N] / uws naesten huÿs Ghÿ en sult niet begeeren uws / Naesten wÿff: noch sÿn knecht noch sÿn dienstmaegt / noch synen osse: noch synen Eesel: noch eenich / dinck dat uwen naesten toebehoort / DE SOMMA VANDE GHEHEELE WETH GODS / Ghy sult den Heere uwen Godt lieff hebben / van ganscher harten: van ganscher Sielen: Ende / van ganscher ghemoeden: Dit is het eerste ende / dat grootste ghebodt ende het tweede den selven ghe / lÿcke is: Ghy sult vwen naesten lieff hebben als / v selven. In deese twee Gheboden hangt de gansche / Weth ende de propheten: S: matt: 22 capp.]] . {{Citaat|'''En gij zult niet begeeren uws naasten vrouw, en zult u niet laten gelusten uws naastens huis, noch zijnen dienstknecht noch zijne dienstmaagd, zijnen os noch zijnen ezel, noch iets dat uws naasten is.|[[Decaloog]]'''}} . Exodus 34:28 en Deuteronomium 4:13 en 10:4 noemen de regels de Tien woorden, geboden of rondregels. Exodus 20 deelt ze in in drie. In de proloog maakt God zich bekend en motiveert hij de geboden. Daarna volgen vier regels over de omgang met God: tegen polytheïsme, tegen beeldenverering, tegen het misbruik van zijn naam en over de de sjabbat. Zes geboden gaan over de mens en de omgang met zijn naaste: eerbied voor de ouders, tegen moord, overspel, diefstal, tegen valse getuigenissen en tegen hebzucht. . === [[Hoofdzonde|Zeven hoofdzonden]] === . En dan is er de mens als gevaar. De zeven hoofdzonden gaan zeker terug op de Oude Grieken. Hoofdzonden veroorzaken andere zonden zijn sinds de vierde eeuw gesystematiseerd onder meer in de acht verleidingen van woestijnvader [[Evagrius van Pontus]]. In 590 reduceert paus Gregorius I tot ze tot zeven en stelt ze op schrift: Superbia (hoogmoed, hovaardigheid, ijdelheid), Avaritia (hebzucht, gierigheid), Luxuria (onkuisheid, lust, wellust), Invidia (nijd, jaloezie, afgunst), Gula (onmatigheid, gulzigheid, vraatzucht), Ira (woede, toorn, wraak, gramschap), Acedia (gemakzucht, traagheid, luiheid, vadsigheid, nalatigheid). De hoofdzonden houden iedereen aan het werk, voorkomen dat de gulzige na de oogst niets overlaat. Collectieve [[rituelen]] starten en beëindigen de gulzigheid: een oogstfeest in één van de twee oogstmaanden (augustus of september). === Feesten, heiligen en rituelen === . De ijsduivels waarschuwen de boer dat de planten die niet vorstbestendig zijn nu dringend van het land moeten. Het feest van [[Sint-Maarten (feest)|Sint-Maarten]] (de Kortrijkse patroonheilige) komt er op 11 november, als de runderen terug op stal staan en de eerste wijn klaar is. Dit bedelfeest laat de armen toe om van huis tot huis te gaan en een extra graantje mee te pikken.<ref>In het [[Keltische]] [[Ierland (land)|Ierland]] - een uithoek van het [[Romeinse rijk]] - viert men [[Samhain]], een [[winterfeest]] dat het einde van de oogst en de laatste slacht viert. Tegenwoordig kennen we het als [[Halloween]].</ref> Andere bedelfeesten zijn [[Sint Nicolaas|Sinterklaas]] en [[Driekoningen]], soms gevolgd door een vastenperiode, de [[vasten]] in het voorjaar (als de voorraden bijna op zijn), voorafgegaan door een ander feest: [[Carnaval]]. De betekenis gaat terug op het Italiaanse ''carne levare'' wat het 'wegnemen van het vlees' betekent. En bij de geboorte van de jonge malse lammeren, na de vasten volgt het [[paasfeest]]. De [[IJsheiligen]] kondigen begin mei de zaaitijd aan. Het verbod op schaars voedsel (runderen in het [[Hindoeïsme]], varkens in het [[Jodendom]] en de [[islam]]) kadert in deze context. Godsdienstige rituelen disciplineren planten, dieren én mensen. De [[Offer (religie)|offerande]] vindt zijn oorsprong in het feit dat priesters afhankelijk zijn van de gelovigen. Het offer verdwijnt in hun maag. De priesters zijn in de ogen van de boeren een onproductieve kaste. In onze streken komt die priesterfiguur als [[druïde]] ten tonele. [[Julius Caesar|Caesars]] maakt er melding van. In [[Gallië]], zo schrijft hij, zijn alle mannen met enig aanzien ofwel druïde of van [[adel]], of met andere woorden ze zijn priester of krijger. De druïden zijn geleerden die over het ongeschreven [[gewoonterecht]] waken. Door het verbod om druïdische kennis neer te schrijven zijn er geen druïdische documenten. Caesar vermeldt dat de Galliërs een geschreven taal hebben maar vergist zich in het alfabet. Dat was niet [[Grieks alfabet|Grieks]] maar het [[Latijns alfabet|Latijns]]. 'Dé stelling in hun leer,' zegt Caesar, 'is dat de ziel niet sterft en na de dood overgaat in een ander lichaam'. . ;Kijken <gallery widths="155" heights="190"> Bestand:Vestalin-11.jpg|Een Vestaalse maagd is een Romeinse priesteres. Hun college laat het vuur in de Vestatempel nooit uitdoven. File:Shaman02.jpg|Kopergravure: sjamaan en zijn trommel, 1767 File:COLLECTIE TROPENMUSEUM Een shamaan op Zuid-Boeroe bezweert boze geesten de kinderen te verlaten waarbij hij een geldstuk en een sirihnoot offert TMnr 10001031.jpg|Een sjamaan op Zuid-[[Buru (eiland)|Boeroe]] beveelt boze geesten de kinderen te verlaten. File:Doña ramona.jpg|Doña Ramona, een Mexicaanse sjamaan File:Sami shamanic drum.JPG|Trommel van een sjamaan, museum in Finland File:Thor or Thoragales Sami Rune drum Norway.jpg|[[Thor]], een [[runen|rune]] op een rituele trommel uit Noorwegen, 1871 File:Sami Thunder god as doble hammer red on drum Finnmark Norway described by Knud Leem.jpg|[[Thor]] op een trommel, eind 17de eeuw File:Nordic Sami Naero Runic Shaman Drum Mythology from Friis 1871.jpg|Saami-runentrommel Bestand:Mapuche_Machis.jpg|De Mapuche kennen de machi, 1903 Bestand:Shaman_Buryatia.jpg|Sjamaan uit Boerjatië, 1904 Bestand:Edward_Atkinson_Hornel_-_Druids_Bringing_In_The_Mistletoe.jpg|Druïde door [[Edward_Atkinson_Hornel]] Bestand:Two_Druids.PNG|Druïde Bestand:Durer-de-vier-heksen.jpg|Albrecht Durer schildert vier heksen Bestand:Hutschelhexen_Bad_Bergzabern.JPG|Heksenmasker uit Duitsland </gallery> Het [[Druïde|druïdeschap]] is niet erfelijk, het is vrijgesteld van belastingen en vraagt een lange opleidingstijd die twintig jaar kan duren. Daarna functioneren de druïdes als beschermer van de stam, dat kan diplomatisch (oorlog en vrede, de externe veiligheid) en als politiek (interne veiligheid) raadsheer. Hun raad en voorspellingen baseren ze op kennis over de natuur en de astronomie. Ze fungeren als het geheugen van de clan, houden kalenders bij over gunstige en ongunstige dagen en voeren rituelen in een eikenwoud. . [[Gallisch|Gallische]] of [[Keltische]] tuinen of heidense tuinen van voor de [[kerstening]] zijn net als hun geschriften moeilijk te vinden, met de bomen gaat dat iets makkelijker. De oudste evergreens in België zijn doorgaans Keltische eiken of linden. Voor de Romeinse historici uit de eerste eeuw voor Christus zijn 'Kelten' en 'Galli' synoniem. Caesar: 'We noemen hen Galliërs, in hun taal noemen ze zich Kelten.' Voor deze Kelten is de lindeboom een heilig monument dat ze planten in het centrum van hun nederzettingen. De godin [[Freya (godin)|Freya]] huist er. Ze beschermt bron, bezit en bidplaats. Bij de linde spreekt de [[Vierschaar]] recht en geliefden duwen duimen in de bast om hun huwelijk te bezegelen. Een lindetak jaagt heksen en geesten op de vlucht. Vaak staat er bij de linde of de eik een jonger Mariakapelletje. De kerstenende monniken krijgen de heidense boomverering in de Middeleeuwen er niet uit, de pas gekerstende bleef knielen voor wortel en tak. Met een kapelletje erbij lijkt het alsof ze Maria vereren. [[Bestand:Liernu_JPG01c.jpg|thumb|right|550px|Deze [[zomereik]] in het centrum van [[Liernu]] zou zevenhonderd jaar oud zijn. De Orde van de Dikke Eik zorgt voor zijn voortbestaan met toga's en wapenschilden. De abt van Liernu bouwde in 1838 in de holle stam een kapel voor de [[Sint-Antonius|heilige Antonius]]. De kapel groeit traag dicht en enkel de voeten van Antonius zijn nog zichtbaar. Is de boom even oud als de kerk of is het een overlever uit het '[[Kolenwoud]]' een [[oerbos]] dat [[Julius Caesar]] beschreef in zijn [[De Bello Gallico]]?]] ;Hier en daar kan je ze vinden . * De marktlinde in [[Westerlo (België)|Westerlo]], geplant in 1630 op de fundamenten van de vernielde halle. . * De [[duizendjarige eik]] van [[Lummen]] in het gehucht [[Mellaar]] ten noorden van de Dikke Eikstraat; . * De [[zomerlinde van Maibelle]] (een gehucht in [[Florée]], op de grens tussen Namen en Luik) is rond [[1272]] geplant en beschreven door de [[botanicus]] [[Jean Chalon]] in zijn [[''1.134 Arbres Remarquables de la Belgique'']] uit 1909 of 1910. 'Ik ben teruggekeerd naar de Linde van Maibelle' schrijft hij. 'Het is niet meer de holle cilinder met een toegangsbres zoals in [[1871]], maar een muur die evenwijdig loopt met de weg.' De holle binnenkant was berookt. Werden hier gerechten klaargemaakt of was het een werkplek voor voorbijtrekkende [[ketellapper|ketellappers]]? Wellicht is de boom er geplant om de grens te markeren na de [[Guerre de la Vache]], een zes jaar durende strijd die 15.000 doden koste omwille van een gestolen koe tussen het graafschap Namen en het prinsbisdom Luik. . * De [[Linde van Conjoux]] in een landschap vol kastelen, 400 jaar oud en mogelijks de dikste van België. . . == Mythische en magische gedachten == . Het magisch en symbolisch denken staat dialectisch tegenover het rationeel en het empirisch denken; het gaat om een geloof dat de werkelijkheid met bezweringen en rituelen te beheersen is, via een vertrouwen in associaties in plaats van de rede of observatie. De magisch denkende mens ziet een verband tussen een mensengestalte en de vorm van een mandragora. Magie karakteriseert prewetenschappelijke samenlevingen. Godsdiensten, bijgeloof en sektes doen hetzelfde: ze geloven in [[voodoo]], [[sjamanen]] of [[Orakel|orakels]]. . ;Taboe Magie kenmerkt alle samenlevingen van voor de industrialisatie. Tussen magie en 'het' taboe is er een verband. De angst die het taboe opwekt, maakt overtreden (denk aan kindermoord, incest, verkrachting, roof) tot de machtigen der aarde. Toverboeken puilen uit van getaboeëerde ingrediënten: nagels, haar, fragmenten van lijken, vleermuizen, slangen. == Een kwetsbaar en noest bestaan == [[Bestand:Heinrich_Hermanns_Sankt-Martins-Zug_vor_dem_Düsseldorfer_Rathaus_1905.jpg|thumb|550px|Stoockt vier, maeckt vier: / Sinte Marten komt hier / Met syne bloote armen / Hij soude hem gheerne warmen? De Duitse kunstschilder [[Heinrich Hermanns]] (1862-1942) schilderde dit tafereel bij het Düsseldorfer Rathaus in 1905. In Kortrijk is het bedelfeest van Sint Maarten (Kortrijk is een Sint-Maartensstad) nauwelijks aanwezig.]] . Sociaal-religieus gedrag zoals vlijt, zuinigheid en gemeenschapszin garanderen de voedselproductie, de conservering en de consumptie. De opgedreven graan- en vleesproductie (via domesticatie) resulteren in: 1. een dieetvariatie (zuivel, fruit, groenten). In een eerste fase is er een dieetreductie. Voedselverzamelaars hebben een menukaart met ingrediënten van 150 planten en zes dieren. Boeren doen het met acht planten en twee dieren. De voedingswaarde van graan is lager dan die van fruit, knollen, noten of vlees. . 2. een textielvariatie (wol, linnen, katoen). . 3. de ontwikkeling van [[keramiek]] (bewaren en koken). . 4. specialisaties (weven, pottenbakken, boeren, jagen). . 5. handel (door het zoutarme dieet). . 6. eigendom zoals land, vee, huis en gerief en de tegenstelling daarvan: armoede. Het contrast tussen de twee noemen we hiërarchie. . . Zijn sedentaire gemeenschappen arbeidsintensiever én kwetsbaarder dan [[Jager-verzamelaar|nomadische gemeenschappen]]? Aanvankelijk niet. De eerste steden ontstaan niet op verdedigbare bergtoppen. Ze ontstaan waar de landbouw het goed doet: in het laagland langs de Nijl, de Eufraat of de Gele rivier (China). Zoetwaterrivieren bieden voor de komst van het wiel transportmogelijkheden. De eerste steden ontstaan niet uit een militaire noodzaak. Ze zijn het resultaat van landbouwoverschotten die nieuwe beroepen doen ontstaan: onderwijs, bestuur, religie en handel.<ref>PHILIP MATYSZAK. ''Verdwenen steden''. Omniboek, Utrecht, 2023, p. 9.</ref> Collega [[Philip Matyszak]] stelt de vraag: 'Wat was er eerst (...); de stad of de boerderij.' Met deze vraag doorprikt hij de gebruikelijk aanname, namelijk dat de jager-verzamelaar zich landbouwtechnieken eigen maakt en zich vestigt. En daarna breidt het boerenerf zich uit tot een stad, met mensen die de landbouw niet als hoofdverdienste zagen en zich ontwikkelden tot handelaar, priester of ambachtsman/vrouw. 'Het zou kunnen dat mensen geen steden hebben gevormd als gevolg van landbouwoverschotten' zo schrijft hij. 'Mensen die in steden woonden, zouden weleens de landbouw kunnen hebben ontwikkeld zodat ze er konden blijven.' Boeren zijn afhankelijk van het weer, dus hebben ze tempels nodig. Organiseren, coördineren, irrigeren, overschotten verdelen en het beslechten van geschillen is wat koningen vanuit hun paleizen aansturen. Handelslui ontsluiten hulpbronnen... . In een volgende fase, als de wereld dichtbevolkter geraakt zal het overleven in (soms door de mens gecreëerde) schaarste de sedentaire gemeenschappen kenmerken of zal de natuur (woestijnvorming of het stijgen van het waterpeil) hen tot verhuizen dwingen. Het productieniveau van de sedentair moet in die optiek groter zijn dan zijn directe behoefte. Dit vraagt planning, opslag, bewaring en verdeling, een systeem. De voedseltoename heeft een [[demografisch]] effect: ze veroorzaakt een bevolkingsstijging en een samenleving kwetsbaarder dan voorheen. De [[Malthusiaanse spanning]] treedt op. Gemeenschappen die een misoogst kennen, zoeken individueel of collectief hun toevlucht tot [[bedelarij]], [[plundering]], [[diefstal]] of [[banditisme]]. Bij het sedentair worden stijgt de voorspelbaarheid van de voedselproductie terwijl de voedselkwaliteit daalt. In droge omgevingen hebben jagers-verzamelaars ongeveer honderd vierkante kilometer om een clan/familie in leven te houden. Dat is een gebied zo groot als Brussel, een wandelroute van [[Train World]] in het Noordelijke [[Schaarbeek]] naar de [[Gevangenis van Sint-Gillis|gevangenis van Sint Gillis]] en de [[Marollen]] in het Zuiden, een wandeling van het [[Jubelpark]] in het Oosten naar [[Sint-Jans-Molenbeek]] in het westen en het [[Park van Laken]] en het [[Atomium]] in het Noordwesten. . === Honger === . [[Bestand:Thomas Robert Malthus.jpg|thumb|550px|In [[1798|1798]] publiceert de [[misantroop]] [[Thomas Malthus|Thomas Malthus]] zijn ''Essay over het Principe van Bevolking'' waarin hij de [[demografische transitie]] beschrijft hoe de bevolkingsgroei de voedseltoelevering altijd opnieuw overtreft. Hij gebruikt daarvoor het beeld dat bevolking meetkundig stijgt (2 x 2 x 2 x 2) terwijl de voedselcapaciteit rekenkundig (2 + 2 + 2 + 2) groeit in dezelfde tijd. De daling van de hoeveelheid voedsel per persoon leidt altijd tot catastrofes. De graan-koninkrijken lopen binnen hun grenzen het risico te bezwijken aan de overbevolking die niet in staat is om de elementaire behoeften te bevredigen. Als de eigen markt te krimpt, start het zoeken naar nieuwe territoria om verder te groeien. Een conflict met andere koninkrijken die hetzelfde proberen is niet uit te sluiten. Deze landbouwvalstrik / klimaatveranderingen leiden bovendien tot andere risico's: een ecologische kaalslag, de endemische ziekten en de parasieten die opduiken in groepen met gedomesticeerde dieren. In Griekenland zijn er van 7.000 tot 5.500 V.C dorpen en handelsnederzettingen, de paleiscultuur en de verdedigingswerken komen er later: van 5.000 tot 3.000 V.C. De bronstijd die daarna ontstaat maakt alleen meer wapengekletter mogelijk.<ref>PHILIPP BLOM, vertaald door W. Hansen. ''De opstand van de natuur. Een geschiedenis van de kleine ijstijd (1570-1700) en het ontstaan van het moderne Europa,'' De Bezige Bij, Antwerpen, 2017, p. 261; DAVID GRAEBER & DAVID WENGROW, vertaald door Rogier van Kappel en Bart Gravendaal. ''Het begin van alles. Een nieuwe geschiedenis van de mensheid,'' Maven, Amsterdam, 2022, p.481-482.</ref> Volgens Malthus kan zelfdwang, [[contraceptie|contraceptie]] en [[abortus|abortus]] de [[catastrofe|catastrofe]] vermijden. Is dit een recept voor de toekomst? Zowel Charles Darwin als A.C. Wallace die hier geciteerd zijn, kenden Malthus' ''An Essay on the Principle of Poulation'' uit 1798. Het is voor beiden een eyeopener en het brengt hen ertoe, los van elkaar om de theorie van Malthus en de dualiteit van overdaad en weelde versus het schaarsteprincipe toe te passen op de evolutie van de dieren- en plantenwereld.<ref>TON LEMAIRE. ''Onder dieren. Voor een diervriendelijke wereld'', Amo|Anthos, Amsterdam, 2017, p. 137-138.</ref>]] Canada en de V.S. kenden in de jaren '30 de [[Dust Bowl]], een droogteperiode vol stofstormen op de prairie. Het fenomeen ontstaat na decennia intensieve landbouw zonder vruchtwissel. Diep ploegen doet de natuurlijke begroeiing verdwijnen en maakt het landschap stoffig. Stormen blazen de bovenlaag weg in fijn stof tot in de steden Chicago, New York en Boston. De Dust Bowl veroorzaakt schade aan landbouw en milieu. Hele families migreren van Texas en Oklahoma naar Californië. Het is een migratie-type dat is aangeduid als 'duwen-trekken'. Ongunstigheden zoals honger of dorst duwen locals weg naar gunstige gebieden. De Argentijnse journalist [[Martin Caparros]] reisde de wereld af op zoek naar de oorzaken en de gevolgen van hongersnoden. Zijn conclusies publiceerde hij in zijn vuistdikke boek 'Honger'. Sommige samenlevingen hebben vandaag te kampen met problemen die sommige nederzettingen zo'n 10.000 geleden overwonnen. Hoe dat komt? [[Thomas Malthus]] beschreef dat proces en Caparros actualiseert... Elke dag hebben we honger, drie of vier keer zelfs, maar voor wie er helemaal niets is, is de honger er continu. De beschrijving van Caparros toont dat er de laatste tienduizend jaar, wat dat betreft, weinig veranderde. Zijn historisch inzicht kan veel uit de actualiteit verklaren en omgekeerd. Het boek past wonderwel bij de lessen over de eerste nederzettingen en de vraag wie er nu eerst kwam: de priester of de krijger. Misschien is er één element dat nu niet meer voorkomt bij hongersnoden, ik weet het niet. De gruwelijke en verbijsterende getuigenissen die Caparros aankaart uit de jaren 1030 en 1729 spreken nu in alle geval tot de fantasie. Of zijn we naïef en gebeuren dit soort dingen tot op heden? Het antwoord laat ik in het midden. Op de achterflap van het boek: 'Met zijn weergaloze schrijfstijl maakt hij invoelbaar wat het is om hoger te lijden.' Luister naar de fragmenten die Benedict Wydooghe voorleest. Het kost je een half uurtje. . . . === Productieve gemeenschappen === . Gemeenschappen die productief zijn, kunnen kinderhuwelijken als legitiem beschouwen om sneller tot een demografisch overschot te komen en aldus krijgers te produceren. Jongens laten huwen als ze vijftien zijn, verkleint de generatiekloof en vergroot de jonge, beïnvloedbare en strijdbare bevolking. [[Mohammed]] huwt een meisje van zes en consumeerde het huwelijk toen ze negen was. Hij legitimeerde zodoende de kinderhuwelijken die bij IS en in het huidige Irak en Jemen gebruikelijk zijn.<ref>HIRSI ALI A. ''Ketters. Pleidooi voor een hervorming van de Islam,'' Augustus, Antwerpen, 2015, p. 97 & 114.</ref> Aanvankelijk, als de eerste sedentaire gemeenschappen ontstaan, valt er niet veel te plunderen en er zijn weinig gemeenschappen. Dat maakt het aannemelijk dat de priesters voor de krijgers komen.<ref>JOOP GOUDSBLOM. ''Het regime van de tijd.'' Meulenhoff, Amsterdam, 1997.</ref> Bovendien regelt religie de prille eigendomsverhoudingen. Het [[Tien geboden|tiende gebod]] van de [[decaloog]] inventariseert het vroege bezit en hoe er mee om te gaan: ‘En gij zult niet begeeren uws naasten vrouw, en zult u niet laten gelusten uws naastens huis, noch zijnen dienstknecht noch zijne dienstmaagd, zijnen os noch zijnen ezel, noch iets dat uws naasten is.’ De plicht de buren in het oog te houden, helpt hierbij. ‘Geen zedenmeester zo effectief als de mening van de buren’ schrijft een predikant.<ref>JOOP GOUDSBLOM. ''Het regime van de tijd.'' Meulenhoff, Amsterdam, 1997, p. 187.</ref> In die tijd is er weinig plaats voor [[privacy]] overdag: mensen leven dicht op elkaar. Privacy behoort toe aan de nacht. . . == Angst voor het duister: ‘A good darkie’ == . {{Citaat|'''De eerste persoon die ik ontmoet, zal sterven of zijn geld afgeven, want de nachten zijn nu duister; en ik ben vastbesloten dat voordeel te benutten'''.|'''Philip Thomas'''}} . {{Citaat|'''De goede mensen houden van de dag, de slechte van de nacht.'''|'''Frans spreekwoord'''.}} . {{Citaat|'''De hekken en muren dienen vaak vooral een politiek en psychologisch doel. Alleen als ze zwaar worden bewaakt, slagen ze erin om migranten of terroristen te weren. Zo nam het aantal zelfmoordaanslagen in Israël sinds de bouw van de muur op de Westelijke Jordaanoever sterk af, wat volgens de Israëliërs duidt op het succes ervan. Maar veel grensafscheidingen maken het mensen hooguit moeilijk om de andere kant te bereiken. Ze gaan toch. De bestormingen door Afrikanen van de gemiddeld zes meter hoge hekken rond de Spaanse [[enclaves]] [[Ceuta]] en [[Melilla]] in Marokko zijn bekend. Vaak slagen ze er toch in om Spaans grondgebied te bereiken, weliswaar met flinke verwondingen. De hekken tussen Botswana en Zimbabwe worden nauwelijks bewaakt en liggen door rondtrekkende kuddes olifanten deels alweer plat. Zijn hekken en muren wél een grote belemmering, dan verleggen mensensmokkelaars simpelweg hun routes. Waarna ook daar de bewaking weer wordt opgeschroefd. Hongarije bouwt nu een vier meter hoge muur aan de grens met Servië. Als dat gat is gedicht, kan het land beginnen aan een muur aan de grens met Roemenië. Eerder trokken Bulgarije en Griekenland hekwerken op langs hun grenzen met [[Turkije]]. Zo keren ruim 25 jaar na de val van de [[Berlijnse Muur]], de muren en hekken langzaam weer terug in Europa. Met weinig effect. Het aantal asielaanvragen na illegaal rondreizen in de EU stevent dit jaar af op een record.'''|'''[[Henk van Houtum]]''', deskundige in de politieke geografie van het Centre for Border Research.<ref>Tekstfragment uit ''De comeback van de muur'' van [[Henk van Houtum]], in: ''De Standaard'', 20.08.2015, p. 21.</ref>}} . . === Spoken en nachtspreuken === . {{Citaat|'''Dat de duivel bestaat, daar twijfel ik niet aan: mijn opvoeders hebben me dat ingeprent en tot op heden is zelfs de grootste rationalist er niet in geslaagd me te bewijzen dat dat geloof, of dat dogma, slechts een bakersprookje is. Of ik in de duivel geloof? Allicht! En op een standvastiger manier dan in God en zijn Heiligen.'''|[[Michel de Ghelderode]]<ref>MICHEL DE GHELDERODE, vertaald door Chris van de Poel & Hilde Rits. ''Reis door mijn Vlaanderen en andere verhalen.'' Houtekiet, Antwerpen, 2008, p. 94.</ref>}} . In deze agrarische, onzekere en gewelddadige wereld heeft de mens nauwelijks greep op de dingen en is er een radicale scheiding tussen dag en nacht. Heggen, hekken en bomen - natuurlijke oriëntatiepunten - leiden 's nachts een eigen leven. Mensen en meubels zien er anders uit. Honden en wolven lijken op elkaar. [[Nachtwakersstaat|Nachtwakers]] en torenwachters roepen op hun ronde rituele nachtspreuken, een gebruik dat tot op vandaag ritueel doorgaat in de Duitse stad [[Münster]] in [[Noordrijn-Westfalen]]. Vanop de 75 meter hoge [[Sint-Lambertuskerk (Münster)|Lambetikirche]] waakt de Türmerin von Münster over de nachtelijke stadsgemeenschap. Om haar aanwezigheid te benadrukken blaast de torenwachter elk half uur op een koperen hoorn, telkens in andere windrichtingen, behalve naar het oosten, want daar lag het vroegere kerkhof. Doden stoort men niet. Martje Saljé, zo heet de torenwachtster is sinds 2014 de enige permanente torenwachter in Duitsland. Eén keer merkte ze als eerste een brand op. In plaats van het traditionele [[staccato]] alarm te blazen, gebruikte ze haar telefoon. Deze nachtelijke traditie is er al sinds 1383 in Münster, na de stadsbranden van 1127, 1197 en 1383. Niet dat elke cultuur nachtangst heeft, [[Vikingen|Vikingen]] houden van nachtelijke aanvallen, maar de Westerse afkeer van het donker duurt tot het [[rationalisme]] en de [[Verlichting (stroming)|Verlichting]], de professionele [[politie]] en het gaslicht in de [[19de eeuw]] en het [[elektrisch licht]] in de [[w:20ste eeuw|20ste eeuw]] opduiken.<ref>EKIRCH R. ''Nacht en ontij. Een geschiedenis van het duister.'' De Bezige Bij, Amsterdam, 2006.</ref> In dit vroege magische en symbolische tijdvak houdt de controle van het centrale gezag op als de schaduwen langer worden en de zon onder de horizon zinkt. Geestelijke en seculiere functionarissen stoppen hun arbeid. Het kerkelijke en statelijke toezicht is in de nachtelijke duisternis buiten werking. Uilen klapwieken als voorbode van de [[dood]] over bos en akker, scheren langs [[stadswallen]] en door dorpsstegen. Ze krijsen als samenzweerders en jagen muizen en mensen de daver op het lijf. De nacht valt niet, hij overvalt. Hij berooft de reiziger van het zintuig waar hij het meest beroep op doet. De ochtend brengt verkwikking maar is somber, stinkend en mistig. 'Groezelig' zo noemt [[Michel de Ghelderode]] de handelswijk waar hij soms doorheen dwaalt. Het was een 'verstekkende doolhof langs de slijkerige [[Theems]]. Het miezerde.' Tijdgenoten die hij langs de weg ontmoet, hebben boeventronies, of ze lijken op leverlijders. De Ghelderode vraagt zich af of hij zijn 'zwerftocht over de glibberige straatkeien, te midden van een mist die wel zwanger scheen van de dampen van alle pestepidemieën uit de wereldgeschiedenis, nog een wandeling kunnen noemen? Michel de Ghelderode werd geboren in 1898 en stierf in 1962.<ref>MICHEL DE GHELDERODE, vertaald door Chris van de Poel & Hilde Rits. ''Reis door mijn Vlaanderen en andere verhalen.'' Houtekiet, Antwerpen, 2008, p. 91.</ref>}} . [[Bestand:2_ème_enceinte,_Porte_de_Hal.JPG|thumb|550px|De Brusselse Hallepoort luidt de avondklok, la cloche, voor de stadspoorten sluiten. Reizigers of vreemdelingen kunnen zich maar beter reppen. Het woord clochard is ervan afgeleid, net als het woord [[Paspoort|passpoort]] en het woord [[poorter]]. Het woord burger of [[Burgerij|bourgeois]] komt [[Etymologie|etymologisch]] van het Oudhoogduitse woord [[Burcht (kasteel)|burcht]], en het Engelse burhs en borough, een versterking tegen invallende Vikingen. Borghette is Italiaans voor een klein stadje: dat leidt wellicht naar het woord [[getto]].]] [[Bestand:Muenster-100725-16110-Lamberti.jpg|thumb|550px|Behalve op dinsdag beklimt een van de laatste Europese torenwachters de kerktoren van de Sint-Lambertuskerk om er van negen uur tot middernacht elk half uur op de hoorn te blazen. Let op de drie kooien boven de klok: dat is een verhaal uit de zestiende eeuw, meer bepaald in [[1536]].]] . === ♣ Omheining === . Omheinen is aanvankelijk geen constante in de zo'n boosaardige, moorddadige wereld, maar bij momenten wordt er meer omheind dan op andere. De Kretenzische paleizen waren niet versterkt en de Minoïsche kunst verwijst nauwelijks naar oorlog. Toch komt het omheinen ons over als eigen aan de mens. Na 9/11 steeg het omheinen spectaculair - de gedachte dat de [[Mondiaal dorp|wereld een dorp]] zou worden had afgedaan. Hekken, barrières en de muren verrezen om te beschermen, aanslagen te voorkomen en om migranten te stoppen. Dat was tienduizend jaar geleden niet anders. Met het ontstaan van de vroege, vaste verblijfskernen, verschijnen veldjes en akkers. Om vernieling en vraat te vermijden, vijandig vee en vreemde, vijandige nomadengroepen voor te zijn, vlecht men er een dichte, stekelige beplanting rond. En zo verschijnt de tuin in de [[Wildernis (natuur)|wildernis]]. . ;Van tuin naar stad, van Jericho naar Jerusalem [[Jericho]] ([[Kanaän (gebied)|Kanaän]]) is de oudste (gevonden) stad ter wereld. Jericho is ouder dan de beschavingen langs de [[Tigris]] en de [[Eufraat]], met een ongeschreven geschiedenis die teruggaat tot tienduizend jaar geleden. De oase is een trekpleister die twintig keer is opgebouwd en verlaten, vernietigd en heropgebouwd. De eerste huizen waren rond, later rechthoekig en stonden in een wallen omheining. Als de opvolger van [[Mozes]], de krijgszuchtige en wrede [[Jozua (persoon)|Jozua]] en de [[Israëlieten]] voor Jericho staan, doet hun kabaal de stadsmuren instorten. Wat de [[Bijbel (christendom)|bijbel]] niet vertelt, is dat de muren toen wellicht drie millennia oud zijn en bovenop nog oudere stenen muren staan. Jozua's verovering van [[Kanaän (gebied)|Kanaän]] begint in Jericho. Hij brengt alle inwoners en het vee om, wat in strijd is met Mozes' instructie om de jonge maagden te sparen. Wellicht komt de koning van Jericho levend bij Jozua. Die laat hem aan een boom hangen tot de avond valt. Steden hebben de kenmerken van tuinen. De Hebreeën of de vroege Israëlieten en de voorouders van de Joden gebruiken de woorden 'gan' (גן) en 'ganah' (גנה) als concept van bescherming en beschutting. De term 'Hebreeën' (de nakomelingen van de bijbelfiguur Eber kan verwijzen naar zij die 'van over de rivier' komen, migranten of vreemden. Ze leven als nomade en dus buiten de 'gevestigde' orde. Vest, vestigen en vestingen slaan in deze context op het sedentaire bestaan, het nederzetten en het verdedigen van de nederzetting. Als er een bron of een waterstroom is in de tuin/omheinde omgeving, dan is dit een ongeziene rijkdom, zeker voor de woestijnvolkeren. De Hebreeën maken in de late bronstijd in het Midden-Oosten de overgang van herder naar landbouwer. Het verhaal van Kaïn en Abel is er de illustratie van. Ze geloven dat ze uitverkorenen zijn om het beloofde land (Israël) te bewonen. 'Gan' betekent 'tuin' of 'omheinde plaats' en verwijst naar beschermd gebied. Een bekende is de 'Tuin van Eden' (Gan Eden, in het boek Genesis), een paradijselijk afgesloten plek. 'Ganah' is actiever en betekent beschutten/beschieten, beschermen, omheinen, afschermen/schermen, veilig houden. Een goddelijke zorg als het ware. Tuin en stad zijn geen tegengestelden. Beiden ontwikkelen zich tot cultus- en cultuurruimtes tot ongenoegen van sommige vroege profeten. Jesaja (1:29-30) beschrijft tussen 750 en 700 voor Christus over de tuinverering in Jerusalem als afgoderij. Tuinen staan het contact met god in de weg. De heilige boomaanbidding stelt Jesaja gelijk met de afkering of de vervreemding van god. Een tuin is een verderfelijk oord. God gruwelt als Israël zich daar ophoudt.<ref>C.J. DEN HEYER & P. SCHELLING. ''Symbolen in de bijbel. Woorden en hun betekenis,'' Meinema, Zoetermeer, 2000, p. 453-455.</ref> Tuinen zijn het decor voor provocerende offers op bakstenen altaren (65:3), onreine rituele reinigingen en het verwerpelijke eten van varkensvlees (66:17). Wie zich in de tuin ophoudt, gaat ten onder als eikenbladeren die verwelken in een tuin zonder water. In de eerste eeuw na Christus is dit verderfelijke stads- en tuinbeeld verdwenen. De visioenen van Johannes (Openbaring 21-22) beschrijven Jeruzalem die als stad uit de hemel is neergedaald ter illustratie van de volmaakte gemeenschap. De rivier die er met het levenswater doorheen stroomt is omzoomd met levensbomen die maandelijks vruchten dragen en de bladeren dragen die genezen. . ;Defence versus offence Een omheining hoeft niet van steen te zijn. De in onze contreien veel voorkomende de [[wilg]], de [[Hazelaar (plant)|hazelaar]] en de [[meidoorn]] vormen een vlechtbare omheining met twee- of driejarige takken, soepel en buigzaam. Zo'n omheining noemt een '''tuun''' of een '''tuin''', in het Duits ''Zaun'' of [[omheining]]. Fence is dan weer Engels voor hek of omheining, afgeleid van 'defence' of het verdedigen en het beschermen (defensie). Dat kon op diverse wijzen: met greppels en houten structuren, met heuvels of gestapelde keien. Vandaar gaat de naam over op een omwalling, vestingswerken die de ruimtelijke ordening vorm geven. Het tegengestelde van defensie is het [[offensief (militair)]] of het verlaten van de stellingen (of). Een schild of een draagbare 'muur' kon dan van pas komen. Het werkwoord 'bevestigen' betekent niet alleen het creëren van een vesting, het duidt vooral op de sociale context die hierdoor ontstaat. Bevestigen is het erkennen van iemands identiteit, zijn positie of waardigheid, in tegenstelling tot zij die van buiten komen, de vreemdelingen of 'de buitenlui' zoals [[Auke van der Woud]] hen noemt in zijn proefschrift uit 1987 ''Het lege land''. Buitenlui vielen op. Hun kledij, hun spraak, hun bagage of handelswaar... alles verraadde hen. Zelfs hun gebaren en hun houding maakte hen herkenbaar. [https://commons.wikimedia.org/wiki/City_wall Tot de industrialisatie begrenst elke stad zich fysiek met een voelbare overgangszone.] . ;Francesco Guicciardini De oorlogskunst en de defensie zijn noodzakelijke ingrediënten als een dorp, een stad of een stadstaat wil blijven bestaan. De Italiaanse staatsman [[Francesco Guicciardini]] (1483–1540) uit [[Florence (stad)|Florence]], zag in zijn dagen hoe kanonnen en vuurkracht aan belang wonnen om een stad te veroveren en schrijft over de interne en externe beveiliging van de Renaissancestad. 'Binnenlandse orde en rechtsregels zijn van weinig nut als de stad met geweld zou worden ingenomen.' Steden konden altijd rekenen op rivalen, klaar om toe te slaan. De republiek Florence was voortdurend in oorlog met naburige steden zoals [[Milaan (stad)|Milaan]], [[Pisa (stad)|Pisa]] en [[Siena (stad)|Siena]]. Veel naburige stadstaten slokte Florence op voordat ze tot rivaal uitgroeiden. Om dit te realiseren tastte de stad diep in haar geldbuidel. [[Huursoldaat|Huurlingen]] vroegen handen vol geld om hun diensten als (kruis)boogschutter, [[lansier]], [[Cavalerie|cavalerist]] of [[Infanterie|infanterist]] ter beschikking te stellen. De Italiaanse stadstaten liepen in deze dagen voorop in de vestingbouw en de bijhorende gevechtstactieken. . ;Poortgeld De tocht van exterieur naar interieur loopt langs de wal, de gracht en de poort. Ze zorgen dat de buitenlui niet onopgemerkt blijven. Hun poortgeld betaald aan de 'poortier' en hun naam in het register bij overnachting in een herberg zorgen ervoor dat ze buiten de gaststad staan, ook al zijn ze binnen. De stad vormde een entiteit en een symbolisch bewustzijn.<ref>AUKE VAN DER WOUT. ''Het lege land. De ruimtelijke orde van Nederland 1798-1848'', Contact, Antwerpen, 1987, p. 308-309.</ref>''The Young Farmer's Manual'' van S. Edwards Todd uit [[1860]] geeft de Amerikaanse kolonisten, zes jaar voor de burgeroorlog en een ruim decennium voor de geboorte van de prikkeldraad raad. 'Het maakt niet uit waar de boerderij zich bevindt, het maakt niet uit wat ze teelt: de eerste, tweede en laatste zorg voor de dagelijkse bedrijfsbezigheden is afrastering, afrastering en nog eens afrastering.'<ref>DICK WITTENBERG. ''Prikkeldraad. Een geschiedenis van goed en kwaad'', Atlas Contact, Antwerpen, 2015, p. 46-47, 52-53.</ref> Het deed hen experimenteren met doornen heggen zoals de [[oranjeappel]]. Er verschenen advertenties die de plant prezen als 'horse high', 'bull strong' en zo nesteldicht dat geen varken er door drong. De nadelen bleven gecamoufleerd: de trage groeitijd, de waterzucht en haar asielfunctie voor insecten, ongedierte en onkruid. [[Jacob Haish]] (1826-1926) uit Duitsland emigreerde naar de V.S. toen hij zes was en zou zich toeleggen op omheiningen, eerst als zadenverkoper van de oranjeappel, later als mede-uitvinder van de prikkeldraad. Hij wist hoe belangrijk afsluitingen waren voor de boeren op de prairie. Het is zoals de journalist [[Dick Wittenberg]], de auteur van 'Prikkeldraad' zegt: dat kon alleen maar in de V.S. worden uitgevonden. [[Bestand:Double-sided ha-ha, Melford Hall, Suffolk.JPG|thumb|550px|Dubbele ha-ha in Suffolk, VK]] . ;Ha-ha Een merkwaardige esthetische 'muur'-constructie is de '''ha-ha''' die in de achttiende eeuw (dus vóór de introductie van afrasteringen) in de Engelse tuin . In dit soort romantische tuinen willen aristocraten wel schapen zien, maar dan enkel in de verte. Hun keutels willen ze op afstand houden. De ha-ha is een constructie die dit toelaat zonder dat er een omheining te zien is. Het gaat om een muur of omheining die verborgen is in een droge gracht. Ook als militaire constructie is de ha-ha bekend. [[Bestand:Aha-garden arch-Dutch.jpg|thumb|550px|Enkelvoudige ha-ha: '''1''' op een helling; '''2''' vlak terrein. De kijker staat telkens links. Richard Sennett: 'De Engelse tuinontwerpers zagen geen conflict tussen het natuurlijke en het kunstmatige, en het kunstmatige hoefde niet meer te zijn dan een doorzichtige truc. Schaapjes graasden bijvoorbeeld in de verte, maar toch kwamen ze nooit dichtbij genoeg om het pad met uitwerpselen te besmeuren. De schaapjes werden met ha-ha's op afstand gehouden: onzichtbare greppels die dienden als omheining.]] . . [[Bestand:Klokklein.jpg|thumb|550px|Kerktorens hebben door hun beschutting en hun uitzicht ook een militaire functie. De 13e-eeuwse luidklok van de kluiskerk te [[Warfhuizen]], een van de oudste van Nederland, waarschuwde de bevolking voor onraad. De klok was de stem van het haantje op de toren (kippen en ganzen helpen vanouds een bij de bewaking van het erf). Klokken zijn kostbare symbolen, gegoten door klokkengieters, die in tijden van oorlog de klokken konden omsmelten en er kanonnen van maken.]] [[Bestand:Ávila_24-8-2002.jpg|thumb|550px|De Spaanse stad [[Ávila]] is sinds 1090 omringd door een stadsmuur van twee en een halve kilometer.]] [[Bestand:Binche_JPG02.jpg|thumb|550px|Dichter bij huis vind je de stad [[Binche]], sinds de veertiende eeuw omringd door deze muur.]] ;Historische hekken en muren weren mensen . * [[Berlijnse muur]] . * [[Chinese muur]] . * [[Gazastrook]] . * [[Grens tussen Mexico en de Verenigde Staten|Mexicaanse grens]] . * [[Israëlische Gazastrookbarrière]] . * [[Israëlische Westoeverbarrière]] . * [[Klaagmuur]] . * [[DMZ Korea|Koreaanse muur]] . * [[Marokkaanse barrière]] . * [[Muren van Belfast]] . * [[Muur van Anastasius]] . * [[Muur van Antoninus]] . * [[Muur van Hadrianus]] . * [[Muur van schande]] . . ;Minder bekend zijn: . * Het hekwerk tussen Turkije en Griekenland; . * Het hekwerk tussen [[Oezbekistan]] en [[Turkmenistan]]; . * Het hekwerk tussen Botswana en Zimbabwe; . * Het hekwerk tussen India en Birma; . * Het hekwerk tussen Maleisië en [[Brunei]]... . . === Avondklok === . De [[avondklok]] of een luide bel, ook wel 'la cloche' kondigt het sluiten van de poorten of het barricaderen van de straten aan. Het woord '[[clochard]]' (wie geen onderdak vindt, of te laat de stad bereikt) kent er zijn oorsprong, net zoals het woord [[passport]]: reizigers die de poort passeren omdat zij over een document beschikten van hogerhand. Grendels en [[Slot (sluiting)|sloten]] schuiven dicht. Kaarsen flakkeren en spetteren, roken en stinken in kleine halfduistere binnenkamers en worden gedoofd. Immers, [[Brand]] ligt op de loer en wapens binnen handbereik. Met een couvrefeu, een bolle aardewerken pot dekt men de vuren af. Voor de biddende en slapende massa begint de kwelling. De onvermijdelijke angst is een overlevingsstrijd: de boer biedt het hoofd aan dieven, soldaten en bestrijdt het onbekende met hardhandig en verbaal geweld. Wapendracht (messen, spiesen, bogen, zwaarden), [[vreemdelingenhaat]] (of is het dorpspatriottisme?) en schunnig taalgebruik, [[magie]] en [[toverij]] maken deel uit van het dagelijks leven als water en brood, de vuiligheid en de stank. Voor spoken, heksen en demonen, voor indringers, dieven en struikrovers, voor plunderaars, kinderlokkers en moordenaars begint ‘a good darkie’, de ideale nacht om te roven, te bezweren en te stelen, om de [[sabbat]] te vieren of te moorden. In deze magische, agrarische, onzekere, gewelddadige en symbolische wereld heeft de mens nauwelijks greep op de dingen en zeker niet op 'de tijd'. Tot diep in de middeleeuwen is er geen klok die de tijd ‘minutieus’ indeelt, er is enkel het gebed: de [[Metten (gebed)|metten]] rond middernacht, het [[Lof_(plechtigheid)|lof]] om drie uur 's morgens, de [[Metten (gebed)|metten]] bij het ochtendgloren, de [[vespers]] om zes uur ’s avonds en de [[completen]] tegen bedtijd. Het zijn de “getijden des daags” zoals de mediëvist [[Johan Huizinga]] het in zijn ‘[[Herfsttij der middeleeuwen]]’ uitdrukt. De zes weekdagen en een rustdag structureren het [[scheppingsverhaal]] en verklaren de weekcycli. Achter die indeling steekt ervaring en observatie van geleerde enkelingen waarvan de ongeschoolde de herkomst nauwelijks kent. De tijdsmeting en de geschiedenis baseren zich op de cyclus. Zon en sterren zijn de wijzers op het uurwerk van de natuur, ze wijzen naar kerkelijke sacramenten, jaarfeesten of heiligendagen. Daardoor heeft de middeleeuwse geschiedenis een praktische component. De geschiedenisstudie beperkt zich tot de lezende en schrijvende elite: adel, geestelijkheid en niet te vergeten de tovenaars of tovenaressen (het begrip heks is van latere oorsprong). Zij verzamelen kennis en beslissen op basis van hun ervaring en hun inzichten (die alleen bij te houden zijn door het geschreven woord) wanneer boeren bijvoorbeeld mogen zaaien of oogsten. . . === KRONIEK === . ==== EERSTE KRONIEK: 12.000 tot de bronstijd ==== . ;11.000 jaar terug . * [[Jericho]] is de oudste, bewoonde stad ter wereld. De permanente bewoning gaat 11.000 jaar terug en begint met een nederzetting met een stenen muur, een toren en ronde woningen van lemen tegels. De stad was vier hectaren groot en cultiveerde graan en vee. . ;10.000 jaar terug . * Begin van de voorgeschiedenis van het schrift: kleitabletten tellen voorraden en fungeren als kalender. . * De [[Holenbeer]] sterft uit. . ;9.400 jaar terug [[Bestand:Catalhöyük, erste Großsiedlung der Menschheit (CC by 4.0).webm|thumb||550px|Animatie van Çatalhöyük. Geloof niet alles uit de animatie. Zo is [[Tell es-Sultan|Jericho]] de oudste gevonden nederzetting en denken andere bronnen dat Çatalhöyük tot 10.000 inwoners telde.]] . De nederzetting Çatalhöyük of Çatal Hüyük ontstaat in het zuiden van [[Centraal-Anatolië]]. Het dorp zal in de loop van het komende millennium uitgroeien tot een oppervlakte van 13 hectare. Rond 8.000 jaar geleden vervalt de site door sociale onenigheid, bodemuitputting en/of migratiestromen uit de ondergelopen gebieden rond de [[Zwarte Zee, overstroming na de ijstijd|Zwarte Zee]]. De stad kent alleen woonhuizen en afvalgronden. Verwijzingen naar de landbouw zijn er niet en gebouwen met een openbare functie, straten of pleinen en een arbeidsdeling zijn er niet. Het betreden van de huizen verloopt via gaten in de de plafonds en met ladders. De bewoners begraven hun doden in het dorp. Van de honderden skeletten die ter plaatse zijn opgegraven, vertoont er geen enkel tekenen van een gewelddadige dood. . ;9.200 jaar terug . * Oudste sporen van de mens in Griekenland. . ;9.100-8000 jaar terug . * In Anatolië is er een snelle bevolkingsgroei in de dorpen: de gezondheid leidt onder de sedentatie. De toenemende zetmeelopname en het tekort aan eiwit leidt tot tandbederf en botinfecties stellen archeologen vast. Handelsnederzettingen brengen hier verandering in. . ; 9.000 jaar terug . * De vroegste bewoning in [[Knossos]] in een neolithisch dorp. . ;8.500 jaar terug . * In het Middellandse Zeegebied en de Balkan begint de sedentatie. . ;8200 jaar terug [[Bestand:Excavations_of_Tell_Sabi_Abyad.jpg|thumb|550px|In Tell Sabi Abyad zijn alle woningen ongeveer even groot en van dezelfde kwaliteit. De inboedel bleef bewaard. Dit wijst op kleine families met een ingewikkelde arbeidsverdeling en samenwerking tussen huishoudens. Archeologen leiden de aanwezigheid af van grazende kuddes, graangewassen, vlas, steenhouwers, eenvoudige metallurgie, handelscontacten en het pottenbakken.]] * Een brand vernietigt het dorp [[Tell Sabi Abyad]] in de Balikh-vallei in Syrië. Het dorp is een hectare groot en beschikt over graanschuren en pakhuizen, kent een administratief archief in de vorm van geometrische kleifiches en miniatuurzegels. . ;8.000 jaar terug . * Ontstaan van de mijnbouw. Op Kreta doen boeren aan landbouw. . * De verbinding tussen de Noordzee en Het Kanaal ontstaat. . ;8.000-7.500 jaar terug . * In Noordwest-Europa start de sedentatie, net als in [[Limburg (Nederland)|Limburg]]. De Neolithische revolutie voltrekt zich er snel. . ;7.000 jaar terug . * Het smelten van de gletsjers stabiliseert, net als de zeespiegel. De zeespiegelstijging in onze streken remt tot 1 à 0,7 centimeter per jaar. De zeespiegel daalt, het debiet van de grote rivieren eveneens, de aanleg van 'kanalen' intensiveert. Steden die hun schaarse middelen het best gebruiken houden stand. Tot nu toe waren de grootste rivieren wild en onvoorspelbaar, gezien de opwarming na de laatste ijstijd. Overstromingsregimes worden voorspelbaarder. Langs de Gele Rivier, de Mississippi, de Tigris, de Eufraat, de Nijl en de Indus (en andere rivieren die we associëren met de vroege beschavingen) ontstaan brede, vruchtbare overstromingsgebieden vol vruchtbaar slip dat niet wegspoelt. Deze gebieden groeien uit tot trekpleister omdat: 1. mensen de delta te bewerken; 2. ze wild en watervogels aantrekt; 3. over een vruchtbare filter beschikt. . * De Afrikaanse domesticatie van de ezel, als werk-, last- en transportdier in de landbouw en in moeilijk toegankelijke streken, is tot op heden historisch onderschat.<ref>RUUD CONENS & ANNET VAN WIECHEN. ''De ezel. Archeologie, geschiedenis, cultuur, kunst, literatuur.'' Conens & van wiechelen, 2014.</ref> . ;6.500 jaar terug . * [[Megalieten]] in [[Carnac]]. . * Vanuit het [[Donaudelta|Donaugebied]] introduceert men de landbouw en de veeteelt tot in onze gewesten. . ;6.000 jaar terug . * Domesticatie van het [[Paard (dier)|paard]]. . * In [[Mesopotamië]] ontstaan uit de landbouwersamenlevingen de eerste stadstaten: [[Oer (Soemer)|Ur]] en [[Uruk]]. . * Eerste mensen in Australië. . ;5.500 jaar terug . * De uitvinding van het [[Wiel (voortbeweging)|wiel]]. Er is een verband met de uitvinding van het schrift en de daling van de waterspiegel (waardoor vervoer over land is aangewezen). . [[Bestand:Ötzi_while_being_constructed_by_the_Kennis_Brothers,_2011_(2).jpg|thumb|550px|[[Oetzi]], een man van circa 45 en 1,60 m lang met 61 [[tatoeage]]'s, is een [[IJsmummie|ijsmummie]] uit de [[Kopertijd]]. Bergbeklimmers vonden hem in [[1991]] in de [[Ötztaler Alpen]]. Hun vondst leverde kennis op over voeding, kleding, uitrusting en bewapening van 5300 jaar geleden. Sinds de Oetzi in [[Bozen (stad)|Bozen]] is tentoongesteld, trekt het museum 300.000 bezoekers per jaar. Met zijn ouderdom zorgde 'Ötzi' voor onwaarschijnlijke info over de Europese prehistorie. Hij is ouder dan de [[piramide van Cheops]] en dan alle andere gletsjermummies. In tegenstelling tot Egyptische mummies is Ötzi samen met zijn kledij en zijn voorwerpen intact. ♠ '''BEELDFRAGMENT OTZI DE IJSMUMMIE'''] ]] ;5.300-5.200 jaar terug . * [[Uruk]] is een stad van tweehonderd hectare, de eerste stad ter wereld en telt tussen de 20 en 50.000 inwoners. Op zijn hoogtepunt is de hoofdstad van de Soemerische beschaving twee keer zo groot als klassiek Athene. Hier is het spijkerschrift uitgevonden. . * De uitvinding van het [[spijkerschrift]] in [[Mesopotamië]] (in Uruk?). Kleitabletten en stenen dienen als drager, bedrukt of gebeiteld. Parallel ontwikkelend de [[Egyptenaren]] hun [[hiërogliefen]]. Voor het eerst in de geschiedenis zijn er geschreven bronnen, bestaande uit duizenden tekens. Enkel een daar toe opgeleide elite (een equivalent van priesters) begrijpt ze. Schrijven gebeurt in tempels en dient veel doelen: boekhouding, voorraadbeheer, gebeurtenissen bijhouden, identificatie, literatuur en communicatie over lange afstanden en doorheen de tijd, wetten... . * Leidt het krassen op kleitabletten tot het krassen op het land, m.a.w. het ploegen? . [[Bestand:Heinrich_Schliemann_(HeidICON_28763)_(cropped).jpg|thumb|550px|De Duitse archeoloog [[Heinrich Schliemann]] (1822-1890) ontdekt in 1871 het oude Troje en geldt als een archeologisch pionier. Hij ontdekte dat aardewerkstijlen een sleutel zijn om tot chronologie te komen.]] ;5.100 jaar terug . * De [[Minoïsche beschaving]] loopt vrijwel parallel met de beschavingen van [[Anatolië]], [[Kanaänitische oudheid|Kanaän]], het [[oude Egypte]], [[Mesopotamië |Mesopotamië]] en de [[Indusvallei]]. Het nooit ontcijferde [[Lineair A]] ontwikkelt zich tijdens de Minoïsche beschaving als eerste Europese schrift. Archeologen hebben het over de Pre-Paleisperiode en die loopt van 5100 tot 1925. . ;5.000 jaar terug . * Dieren trekken een ploeg in Egypte; schapenfok voor wol. . * Eerste koningen, geld en schrift; paleiscultuur en verdedigingswerken. . * Stichting [[Troje]]. . * [[Ötzi]]. . ==== TWEEDE KRONIEK: Bronstijd (5000-3400 jaar terug) ==== . ;5.000-4.500 jaar terug, de smelterijen . Ambachtelijke smelterijen in het [[Midden Oosten]], [[Anatolië]] en op [[Egeïsche Zee|Egeïsche eilanden]] smelten tin of arseen en mengen het met koper. De uitvinding is een harde [[legering]] en heet [[brons]]. Het is sterker dan koper, ideaal voor handwapens, helmen, scheenplaten of de ramstevens voor oorlogsbodems, munten, keukengerief, sculpturen, eenvoudige spiegels... De [[Brons|bronsproductie]] prefereert [[Tin (element)|tin]] in plaats van het giftige arseen. In de beroemde [[Laurion|mijnen van Laurion]] bij [[Athene (stad)|Athene]] is er koper in overvloed, tin niet. Het schaarse tin komt uit de omgeving van [[Cornwall]] en doet grootschalige handelsroutes over land ontstaan tot in de regio [[Badachsjan (provincie)|Badachsjan]] in Afghanistan. Westwaards komen tinlagen voor in [[Bretagne (schiereiland)|Bretagne]], [[Saksen (deelstaat)|Saksen]], het Franse [[Centraal Massief]], op het [[Iberisch schiereiland]] en in Engeland. De handel beperkt zich niet tot tin: andere handelswaren, ideeën, kennis en vaardigheden verspreiden zich mee.<ref>SENNE STARCKX. ''Bron van brons lag bij ons''. In: ''De Standaard'', 17.09.2019, p. D9; GAIA VINCE, vertaald door Rogier van Kappel. ''Vuur, taal, schoonheid, tijd. Hoe culturele evolutie de mens heeft gevormd, Atlas Contact, Antwerpen, 2020, p. 98; ERIC H. CLINE, vertaald door Corrie van den Berg & Carola Kloos. ''1177 v.Chr. Het einde van de beschaving,'' Ambo|Anthos, Amsterdam, 2014, p. 13.</ref> [[Kreta]] treedt toe tot de bronstijd zo'n 4.800 jaar geleden. . . ;De gevolgen van de brons-revolutie . 1. Economisch metalen voorwerpen hebben technische voordelen op benen, stenen en houten voorwerpen die de mens miljoenen jaren gebruikt. Ontbossing gaat sneller, de ploeg zorgt voor meer oogst. . 2. De handelsroutes die voor de bronstijd als bestaan, komen nu echt tot ontwikkeling. . 3. Militair zorgt de ontwikkeling van het zwaard voor slagkracht. . 4. Wie in de aanvangsfase het schaarse brons bezit, verwerft prestige. Vuursteen is makkelijk verkrijgbaar, brons niet. Vroege bronzen voorwerpen zijn vaak prestigestukken die men nauwelijks gebruikt - net zoals sommigen vandaag hun dure auto's uitstallen op de oprit in plaats van die te gebruiken. Status dus. . 5. Handelaars, smeden en andere metaalbewerkers staan hoog op de maatschappelijke ladder omwille van de complexiteit van hun beroep en de vraag naar hun producten. Hun beschermende kleding tegen brandwonden vraagt specialisatie: leren schorten en handschoenen, hun gereedschap eveneens: lange tangen en hamers. De werkplaats (de smesse) is zo ingericht dat het vuur en de blaasbalg op een veilige afstand van de werkbank staan. Hun kennis geven ze door van generatie op generatie. In sommige culturen geloven smeden in beschermende rituelen tegen ongeluk. Smeden nemen maatregelen tegen diefstal en moeten zich meer dan andere beroepsgroepen beschermen. Smederijen in het centrum bij andere ambachten maken sociale controle mogelijk, andere smederijen hadden een meer geheim karakter. Ze maken zelf hun sloten en wapens.<ref>HERMAN CLERINX. ''Kelten en de lage landen.'' Davidsfonds, Leuven, 2005, p. 88-91.</ref> 4.500 jaar terug verspreidt brons zich dankzij handel in West- en Noord-Europa. . . ;Minoïsche of Kretenzische periode [[File:Antwerpen Monument Schelde Vrij 2437.jpg||thumb|550px|In Antwerpen is '''Schelde Vrij''' een monument op de [[Marnixplaats]], ontworpen door vier kunstenaars en in 1883 opgeleverd. In 1863 kwam er een einde aan de '[[Sluiting van de Schelde]]', die sinds 1587 tijdens de [[Tachtigjarige Oorlog]] door de [[Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden]] was ingesteld. Het afkopen van de Scheldetol in 1863 gaf in 1873 de aanleiding tot een wedstrijd voor een monument. Het monument is twintig meter hoog en beslaat een oppervlak van 15,5 bij 15,5 meter. Op een piramidevorm staat een vierkante sokkel met aan elke zijde watergoden die water spuwen door de gebroken ketting van de Schelde. Boven elk masker zit een medaillon: aan de noordzijde staat de vermelding 'Door de stad Antwerpen opgericht 1883', de teksten op de andere zijden vermelden relevante personen: minister [[Charles Rogier|Karel Rogier]], baron [[Auguste Lambermont]] en burgemeester [[Filips van Marnix van Sint-Aldegonde]]. Op de sokkel staat een obelisk, een naakte vrouw schrijft '1863 Schelde vrij'. De obelisk bevat de portretten van Rogier, Lambermont en Sint-Aldegonde; aan de bovenzijde steekt de boeg van een schip aan weerszijden uit de obelisk. Op de obelisk staat een beeldengroep van zeven meter hoog. Deze bestaat uit de zeegod [[Neptunus (mythologie)|Neptunus]] met drietand, geflankeerd door de god van de handel [[Mercurius (mythologie)|Mercurius]] (die ook op het Kortrijkse belfort te zien is) en de stedenmaagd.]] . De bronstijd gaat samen met de Minoïsche periode op [[Kreta]] en die is op haar hoogtepunt rond 3.500 jaar terug. Twee steden zijn van belang: [[Knossos]] en [[Faistos]]. Hun paleizen zijn het centrum voor de omliggende gebieden. Paleizen zijn een betere omschrijving dan 'steden'. Het eiland ontwikkelt zich tot een gecompliceerde en luxueuze neolithische maatschappij. Dorpen zijn er niet, wel steden vol villa's en paleizen met twee tot drie woonlagen. Havens, aquaducten, irrigatiesystemen, riolen, latrines, badhuizen, wegen, tempels en begraafplekken. Het niet versterkte eiland beschikt over wapens en mogelijk een klasse van krijgers en leeft 1.500 jaar in vrede. Het verval komt omstreeks 1.200 V.C. Dat weten we uit archeologische bronnen. Wat veel minder zeker is, is dat de Minoïsche cultuur genoemd is naar [[Minos|Koning Minos]], een legendarische figuur en de zoon van [[Zeus]] en [[Europa (mythologie)|Europa]]. Hij huwde [[Pasiphaë]]. Eén van hun kinderen draagt de naam [[Ariadne (mythologie)|Ariadne]]. Minos regeerde Kreta wijs en rechtvaardig en verdeelde het eiland in drie delen met hoofdsteden in [[Knossos]], [[Phaistos]] en Kydonia (?). Kreta beschikt over troeven: vruchtbare akkers brengen olijven, graan en druiven. De landbouwoverschotten bewaren ze in kelders en drijven ze handel met Egypte en Afrika en de eilanden in de Egeïsche zee. De [[Kretenzische wilde geit|Kri-kri geit]] is een specialiteit en er is de handel in ertsen: koper, tin, goud en zilver ruilen ze om werktuigen en sieraden te maken. De gunstige ligging maakt het eiland tot een kruispunt van culturen. De Kretenzers beheersen de Middellandse-zee als een [[thalassocratie]]. Dat is een [[Oudgrieks]]e samentrekking. {{Polytonic|Θαλασσοκρατία}} / thalassokratía verwijst naar {{Polytonic|θάλασσα}} / thálassa (« zee ») en {{Polytonic|κρατείν}} / krateín (« macht hebben over, heersen »). Het duidt een maatschappij aan met macht op [[zee]]. Essentieel voor een thalassocratie was een [[vloot]], die zowel een [[handel (economie)|handels]]- als piraten of oorlogsvloot. Het [[antoniem]] van thalassocratie is [[tellurocratie]], een landinwaarts gerichte macht. De [[Minoïsche beschaving]] op [[Kreta]] isde eerste thalassocratie van de [[westerse wereld]]. De kleitabletten zijn niet ontcijferd. Zeker dat de Minoïsche paleizen een uitgebreid handelsnetwerk hadden in het [[Egeïsche Zee]]gebied. Een andere vroege thalassocratie is die van de [[Feniciërs]] in [[Tyrus]], [[Sidon]] en de kolonie van Tyrus [[Carthago]]. . Het beroemdste verhaal is dat van het labyrint dat hij laat bouwen om de Minotaurus, een wezen dat half mens en half stier, op te sluiten. De Minotaurus was het resultaat van een straf van de zeegod Poseidon, omdat Minos een stier die hij had moeten offeren, had gehouden. Minos vraagt [[Poseidon (mythologie)|Poseidon]] ten teken dat hij een rechtmatig heerser is. Poseidon stuurt hem een prachtige witte stier, met de voorwaarde dat [[Minos]] deze offert. Minos houdt de stier voor zich en Poseidon raakt boos. Als straf zorgt Poseidon dat Minos’ vrouw verliefd raakt op de stier. De architect [[Daedalus (mythologie)|Daedalus]] bouwt een holle houten koe zodat Pasiphaë gemeenschap kan hebben met de stier. Ze bevalt van de Minotaurus, een wezen met een mannenlijf en een stierenkop. De Minotaurus blijkt een gevaarlijk wezen en Daedalus bouwt een labyrint als gevangenis onder het paleis van [[Knossos]]. Elke Griekse stad diende om de negen jaar zeven jongens en zeven meisjes naar Kreta te sturen als offer voor de Minotaurus. Theseus, de prins van Athene maakt een einde aan deze offers. Hij gaat vrijwillig mee met de volgende groep offers. Ariadne, Minos' dochter raakt verliefd op hem, geeft hem een zwaard en een kluwen wol, [[draad van Ariadne|de draad van Ariadne]]. Die helpt Theseus om zijn weg terug te vinden nadat hij de Minotaurus doodde. . <gallery widths="155" heights="190"> Bestand:Minoan fresco, showing a fleet and settlement Akrotiri.jpg|thumb|475px|Deze Minoïsche fresco verwijst naar de Minoïsche thalassocratie. Bestand:Tondo Minotaur London E4 MAN.jpg|thumb|Minotauros Bestand:Kylix Theseus Minotauros Louvre F83.jpg|thumb|Theseus tegen de Minotauros Bestand:Theseus Minotaur Mosaic.jpg|thumb|Theseus in het Labyrint tegen de Minotauros Bestand:GeorgeF.Watts-Minotauros.png|thumb|George Frederic Watts <br> The Minotaur Bestand:Minosse.jpg|Koning Minos zittend op een draak. Detail of the Monument to Dante in Trento by Cesare Zocchi Bestand:Lateran Poseidon.jpg|thumb|Marmeren kopie van een bronzen origineel van [[Lysippus van Sicyon|Lysippos]], dat op de isthmus van Korinthe stond ([[Vaticaanse musea]]) Bestand:Paestum BW 2013-05-17 15-01-57.jpg|thumb|left|Tempel van Poseidon in de Dorische kolonie [[Paestum|Poseidonia]]. Bestand:SNGANS 606.jpg|thumb|Zilveren ''nomos'' of ''[[stater]]'' van Poseidonia met aan de voorzijde Poseidon die zijn drietand heft in zijn rechthand met een ''[[chlamys]]'' over zijn beide armen gedrapeerd en in de [[legende (numismatiek)|legende]] ΠΟΜ (= ΠΟΣ) en een [[incuse]] versie aan de keerzijde (ca. 530-500 v.Chr.).<u>'''Bron:'''</u> [http://www.cngcoins.com/ CNGCoins]. Bestand:Sea thiasos Amphitrite Poseidon Glyptothek Munich 239 front n3.jpg|thumb|Zee[[thiasos]] voor het huwelijk van Poseidon en Amphitrite, die in een huwelijkswagen zitten getrokken door musicerende Tritons (detail van het zogenaamde "altaar van Domitius Ahenobarbus", 2e helft 2e eeuw n.Chr.). Bestand:NAMA Poséidon.jpg|thumb|left|De [[Poseidon van Artemision]] ([[Nationaal Archeologisch Museum van Athene]]). [[Bestand:Marnixplaats vanuit de Geuzenstraat.jpg|miniatuur|De Marnixplaats]] [[Bestand:Antwerpen Schelde Vrij 17-10-2022 12-13-38.jpg|miniatuur|Monument Schelde Vrij]] </gallery> . ;4800 jaar terug . * In [[Mesopotamië]] ontstaan [[monarchie|monarchieën]]. Steden - die al sinds het vierde en derde millennium bestaan, ommuren zich en voorzien zich van gewapende milities. Er komen paleizen, koninklijke inscripties en aristocratische begrafenissen.<ref>DAVID GRAEBER & DAVID WENGROW, vertaald door Rogier van Kappel en Bart Gravendaal. ''Het begin van alles. Een nieuwe geschiedenis van de mensheid'', Maven, Amsterdam, 2022, p. 328.</ref> . ;4.600 jaar terug . * De stad [[Mohenjodaro]] in Pakistan (Hindi:मोएन-जोदड़ो) uit de Indusbeschaving ontstaat. 3.700 jaar geleden wordt de stad verlaten. . * De Egyptenaren kweken bijen. . ;4500 jaar terug . * Tamme ezels voor het eerst in Europa en Azië. . ;4.300 jaar terug . * [[Stonehenge]]. Is dit een observatorium om de beweging van de maan en de sterren en de zon te registreren? De bouwers zijn ervaren architecten, wiskundigen en astronomen. De positie van de stenen zorgen ervoor dat de hoofdas bij de zomerzonnewende in één lijn staat met de zonsopgang. . ;4.300-2.300 jaar terug . * Vuursteenmijnen in [[Spiennes]] in [[Henegouwen]] ontginnen [[silex]] om bijlen en klingen te maken. Half-afgewerkte werktuigen uit deze mijn zijn tot vijftig kilometer ver te vonden. Verderop tot 160 kilometer zijn enkel afgewerkte producten te vinden. Deze groeven zijn opgemerkt door arbeiders in 1842, het blootleggen gebeurde in 1867 (bij de aanleg van het spoor tussen [[Frameries]] en [[Chimay (stad)|Chimay]]) en de opgravingen in 1889 en 1912. In de buurt zijn er sporen van een omheind neolithisch dorp. Deze prehistorische mijnen ([[Michelsbergcultuur]]) staan op de [[UNESCO]] [[Werelderfgoedlijst]]. . ;4.250 jaar terug . * Het [[Akkadische rijk]] van [[Sargon van Akkad|Sargon]] is het eerste keizerrijk. . ;4.000 jaar terug . * De [[Mammoeten]] sterven uit. . * De [[Bronstijd]] start in onze streken - elders is die al een [[millennium]] bezig. . * In Griekenland start de [[Midden-Helladisch]] periode tot 3.550 jaar geleden. Mannelijke goden vervangen de vrouwelijke, dat is een trend in de hele Westerse wereld. Op het onversterkte Kreta start de Midden-Minoïsche periode of de eerste paleistijd (2.000-1.700 V.C.) die zich kenmerkt door een centraal bestuur. Communicatie gebeurt met [[Hiëroglief|hiëroglyfen]] en het tot nu toe niet ontcijferde [[Lineair A]]. De hoofdstad Knossos telt 100.000 inwoners. De oudst geplaveide weg (van Europa) verbindt de stad met havens. De stadswegen zijn geplaveid. De huizen laten privacy toe, hebben een natuurlijke lichtinval en zijn omringd door tuinen. Sporen van armoede zijn er niet te vinden. Wandschilderijen tonen dieren en planten en afbeeldingen met priesteressen (op de voorgrond) die slangen en vlinders in hun handen hebben. Mannen assisteren hen op de achtergrond. Jonge vrouwen en mannen springen over stieren, een sport waarbij iemand de hoorns van de stier grijpt, een ander een salto maakt over de stier en opgevangen wordt door een derde. Dames dragen sieraden, een jasje dat de borsten vrijlaat, een lange rok van schapenleer en een metalen gordel om de middel. Het mannenkostuum accentueert de penis. Beide geslachten hebben lang haar. Vrouwen werken op het land of zijn kapitein op een boot, ze mennen paarden en jagen. . ;3950 jaar terug . * Oude paleisperiode start op en rond Kreta. Deze periode duurt tot 1725 VC. . ;3.750 jaar terug . * Op Kreta start de nieuwe of de tweede paleisperiode. Die duurt tot ca. 1.400 V.C. . ;3.700 tot 3.500 jaar terug . * In [[India]] komen de [[nomaden]] van het Iraanse plateau aan en installeren er de wortels van het [[hindoeïsme]]. . [[Bestand:Louisiana_-_Poverty_Point_-_Karte_(English_version).png|thumb|550px|♣ '''3.700 jaar terug.''' Als in Eurazië de eerste steden ontstaan, ontwikkelen Amerikaanse jagers-verzamelaars bij [[Poverty Point]] (nu in de staat [[Louisiana (staat)|Louisiana]]) een megalomaan en monumentaal aardwerk dat op een reusachtig amfitheater lijkt. De omgeving is voedselrijk, stenen zijn er niet. Een toestroom van ornamenten en bulkgoederen, ze leggen soms honderd kilometer af, begeleidt het bouwproject. De wapens, vaten, vuurstenen, gewichtjes, decoratieve [[klei]] en [[Pijp (rookgerei)|pijpen]], [[Kraal (versiering)|kralen]], [[Talk (mineraal)|speksteen]], [[hematiet]]en, [[hanger]]s en koperwerk, [[keramiek]], [[aardewerk]], gereedschap uit [[Been (materiaal)|been]], kwartskristal, pijlen en allerlei speerpunten in evenveel kleuren die de archeologen hier vinden, zijn niet ter plekke geproduceerd. Ze zijn aangevoerd langs de benedenloop van de [[Mississippi (rivier)|Mississippi]]. Sporen van activiteit op [[Poverty Point]] gaan 13.000 jaar terug. Geleidelijk groeit de plek uit tot een 'seizoenmetropool' van jager-verzamelaars met stedelijke functies. Ontbreken: permanente sedentatie, gebouwen, begrafenisrituelen, een boerenleven of geschreven bronnen. Of Poverty Point een textiel-handelscentrum was, is moeilijk te achterhalen. Wat de heilige geometrie wel bewijst is de aanwezigheid van kennis: astronomie, kalender- en meetsystemen, mythologie, [[Numerologie|numerologisch]], wiskunde, bouwtechniek en 'arbeidsethos'. Een miljoen kubiek grond transformeren tot een gecultiveerd gebied zo groot als een Mesopotamische stadstaat, vraagt een samenwerking van honderden, misschien wel duizend groepen jagers-verzamelaars, enorme mensenaantallen dus die een strikt arbeidsregime vooruitziend ondergaan. Rituelen en liederen, dansen en beelden hebben het project en de kennisuitwisseling wellicht ondersteund. Tegenwoordig is Poverty Point werelderfgoed dat de landschapsverandering en de monumentale grondwerken van jager-verzamelaars illustreert. De zes concentrische half-elliptische heuvelruggen en de paalcirkels in het centrale plein zijn uniek. Net zoals [[Göbekli Tepe]], [[Hopewellcultuur|Hopewell]], Sannai Maruyama en [[Stonehenge]] komt dit prehistorisch bouwproject nauwelijks voor in de stedenbouwkundige geschiedenis.<ref>DAVID GRAEBER & DAVID WENGROW, vertaald door Rogier van Kappel en Bart Gravendaal. ''Het begin van alles. Een nieuwe geschiedenis van de mensheid,'' Maven, Amsterdam, 2022, p. 159 ev.</ref>]] . ;3550 jaar terug . * Handel op aanzienlijke schaal in rond de Middellandse zee. . * De havenstad [[Ugarit]] aan de Syrische kust beschermt de kooplui tegen diefstal. Wetten bepalen wanneer hun schepen beter niet binnenvaren. . ;3.500 jaar terug . * ♣ Egypte tuiniert. Een graftombe toont een farao en zijn vrouw die een tuin bezichtigen. Opgravingen bewijzen de aanwezigheid van tuinen.<ref>PENELOPE LIVELY, vertaald door Nadia Ramer. ''Leven in de tuin.'' De Geus, Amsterdam, 2019, p. 40.</ref> . * Domesticatie van de kip in Zuidoost-Azië. Het dier zoekt de mens op omwille van de rijst- en gierstkorrels.<ref>Geen auteur. ''Voorouder van kip kwam veel later dan gedacht uit de bossen om bij de mens te gaan wonen.'' In: ''De Morgen'', 10.06.2022, p. 2.</ref> . * Schepen met tinbaren uit Zuid West Engeland vergaan voor de kust van [[Haifa]]. Deze archeologische ontdekkingen tonen een bloeiend handelsnetwerk tussen [[Cornwall]] en de Middellandse zee. De ineenstorting van het [[Hettieten|Hettitische rijk]] in het Oosten zou hiermee verband houden.<ref>SENNE STARCKX. ''Bron van brons lag bij ons''. In: ''De Standaard'', 17.09.2019, p. D9.</ref> We zijn in de Midden bronstijd, die zich kenmerkt door de opkomst en ontwikkeling van het zwaard en de strijdwagen. . * De Kretenzische beschaving houdt op te bestaan volgens sommige bronnen tussen 1.500 en 1.400 V.C. De [[Mycene|Myceners]] nemen in 1.450 de controle over het eiland over. . ==== DERDE KRONIEK: Donkere eeuwen na een eruptie? De val van Troje==== . ;3.400 jaar terug (1.628 v.C) . * Dit is de late bronstijd. Elites domineren en tonen hun status met mantelspelden, harnassen en helmen en [[Mesopotamië]] ontwikkelt energie uit [[watermolen|waterschoepraderen]]. Mycene gebruikt het [[lineair B]], een vroeg schriftsysteem voor administratie op kleitabletten. Hun cultuurgebied strekt zich uit tot in India en er zijn internationale contacten tussen Minoërs, Myceners, Hittieten, Assyriërs, Babyloniërs, Mitanniërs, Kanaänieten, Cyprioten en Egyptenaren. Dit soort kosmopolitisme is uniek in de wereldgeschiedenis en zal waarschijnlijk het abrupte einde betekenen van de bronstijd omstreeks 1.200 V.C. In 1177 V.C. zijn deze culturen zo verweven en afhankelijk dat ze 'elkaar wel moesten meeslepen in hun val, toen de bloeiende beschavingen één voor één ten onder gingen door mensenhand, door natuurrampen of door een dodelijke combinatie' schrijft Eric H. Cline.<ref>Zie p. 217.</ref> Of is het de vulkaanuitbarsting van de Thera op [[Santorini]] die [[Knossos]] teistert en een definitief einde maakt aan de [[Minoïsche beschaving|Menoïsche]] beschaving? De vulkaan blaast omstreeks 1.628 V.C. zestig kubieke kilometer puin in de lucht. Stof schermt het zonlicht af, de zwaveldioxide veroorzaakt zure regens en jaagt volkeren op de vlucht. Het is moeilijk te geloven dat er een verband is met de gebeurtenissen omstreeks 1177 V.C. Omstreeks 1.477 V.C. geeft farao [[Thoetmosis III|Thoetmoses III]] nog Minoïsche kunstenaars de opdracht om fresco's te maken in zijn paleis dat hij in Peru-nefer in de Nijldelta van Beneden-Egypte laat bouwen. Ze schilderen iets wat nog nooit in Egypte was te zien: taferelen van mannen die over stieren springen. Het einde van de bronstijd is nog veraf. Omstreeks 1.400 V.C. koloniseren de Myceners de regio rond [[Milete]] en de [[Anatolië|Anatolische bodem]]. Deze eeuw en de komende is een bloeiperiode voor Mycene. Hun paleizen op het Griekse vasteland, de bruggen, de drainage- en weginfrastructuur zijn ongezien. In de vlakte van Argos verbinden wegen dorpen en steden met Mycene. . Wat 476 is voor de val van het West-Romeinse rijk, is 1177 V.C. voor de bronstijd: een eindpunt en de overgang naar de ijzertijd. De inwoners van de klassieke wereld spreken over de [[Hyksos]], de barbaarse en mysterieuze zeevolken die voor een economische neergang van eeuwen zorgen. Wellicht zijn het klimaatvluchtelingen. In deze jaren plunderen en verwoesten ze alle steden. Het machtige Egypte met natuurlijke verdedigingslinies van zee en woestijn ontkomt niet, de [[Hettieten]] kwijnen weg. De Myceense beschaving in Griekenland raakt verwoest, er is brandschatting en Griekenland gaat failliet. Lijken worden niet begraven, overlevenden trekken naar afgelegen valleien of beschermde heuveltoppen. De Griekse bevolking verandert van samenstelling. De [[Doriërs]] - de zonen van [[Hercules (mythologie)|Hercules]] - trekken vanuit de Balkan naar het zuiden en nemen delen van de [[Peloponnesos]] in bezit. Ze stichten de stad [[Argos (stad)|Argos]] en later identificeren de Spartanen zich graag met deze stam. Andere Grieken gaan zich identificeren met de [[Ioniërs]] en de [[Acadië|Arcadiërs]]. De chaos verstoort de handelsroutes voor de bronsproductie tussen Cornwall en Afghanistan. Er zijn opstanden in Syrië, de Perzen zijn op oorlogspad, waar nu Irak is, is het een puinhoop. Dit is een keerpunt in de geschiedenis: het bronzen tijdperk houdt op te bestaan. Dit is het einde van de Bronstijd. De kennis van het brons en hoe het te maken gaat verloren. Historici spreken hier van de duisterE periode en de overgang van de prehistorie naar de ARCHAÏSCHE PERIODE. In enkele decennia vallen de rijken van de Troje en Babylon.<ref>ERIC H. CLINE, vertaald door Corrie van den Berg & Carola Kloos. ''1177 V.CHR. Het einde van de beschaving'' Ambo|Anthos, Amsterdam, 2014; MARILN FRENCH. ''Een vrouwelijke geschiedenis van de wereld.'' Meulenhof|Kritak, Amsterdam, 1995, p. 43-46; PHILIP MATYSZAK. ''Grieken. Hoe een cultuur zich over de wereld verspreidde,'' Athenaeum - Polak & Van Gennep, Amsterdam, 2018, p. 23-26.</ref> . Later zoeken mensen actief naar een alternatief voor het brons. Daarover schrijft Gaia Vince: 'En dat vonden ze overal om zich heen - vrijwel elke steen bevat wel wat ijzer; het is het meest democratische metaal dat er is. Zo begon de ijzertijd en die duurt tot op heden voort.'<ref>GAIA VINCE, vertaald door Rogier van Kappel. ''Vuur, taal, schoonheid, tijd. Hoe culturele evolutie de mens heeft gevormd, Atlas Contact, Antwerpen, 2020, p. 99.</ref> De ijzertijd begint rond 1200 v.Chr. in het oostelijke Middellandse Zeegebied, zoals in Griekenland, de Levant en Anatolië. In Midden-Europa begint die rond 800 V.C. In de Lage Landen rond 700 V.C. . Natuurrampen, een reeks aardbevingen en invasies doen de Grieken leven tussen de vroege ruïnes van hun bloeiende beschaving. Lezen en schrijven kunnen ze niet langer. Als de nevel van de donkere periode verdwijnt, hebben de Grieken zich uitgezaaid tot in Klein-Azië, de Zwarte zee en in de Egeïsche eilanden, Sicilië en Zuid-Italië. Er zijn honderden Griekse koloniën tot op het Iberisch schiereiland. Napels is Nea Polis, de nieuwe stad en het Franse Massalia kennen we nu als Marseille. Ze vormen 'een Griekse zoom op een barbaarse mantel' schreef Cicero in [[De re publica]]. Hierbij liepen ze voorop in het uitdragen van hun cultuur en handel langs de kusten van de Middellandse zee. Het zorgt ervoor dat de Griekse beschaving een gebied omvat van duizenden kilometers: Syrië, Egypte en Babylonië zijn Grieks. [[Herodotus]], [[Euclides van Alexandrië|Euclides]], [[Pythagoras]] en [[Archimedes]] komen zelden of nooit in het huidige Griekenland. [[Plato]] vergelijkt de Griekse steden met 'kikkers om een vijver' die op het gepaste moment met hun tong een vlieg uit de lucht halen en omzichtig wachten voor ze springen. De Grieken, geleerd om te gaan met rampspoed, kiezen eerst een eiland voor de kust waar ze een versterkte basis maken. Daarna doen ze zaken met de locals. Eenmaal ze elkaar gewoon zijn, komt er een nederzetting op het vasteland en het eiland dient als een appel voor de dorst. Vanaf hier rekenen we in eeuwen en jaren voor en na Christus. . ;1.274 jaar V.C. . * ♣ Het [[Verdrag van Kadesh]] - het Eeuwige verdrag - gesloten tussen de [[Hettitisch|Hettiten]] en Egypte is een vroeg voorbeeld dat (in vage termen) de invloedssfeer van twee strijdende partijen bepaalt. Gaandeweg krijgen grenzen een gedetailleerdere omschrijvingen in [[Verdrag|verdragen]]. Het Zilveren of Eeuwige Verdrag is een akkoord tussen het oude Egypte en de Hettieten. Hun botsing leidde tot de slag bij Kadesh, waarbij Ramses II de grootste verliezen telde. . ;1.250 V.C. [[Bestand:Lion Gate Mykene with Wilhelm Dörpfeld 1891.jpg|thumb|550px|Leeuwenpoort in de 19e eeuw met [[Heinrich Schliemann]] en [[Wilhelm Dörpfeld]]]] De [[Leeuwenpoort (Mycene)|Leeuwenpoort]] geeft toegang tot de citadel van Mycene. De compositie is waarschijnlijk ontleend aan voorbeelden van de Hettieten. Twee leeuwinnen (hun koppen die de bezoeker recht aankeken zijn verdwenen) zijn het wapen van de Myceense dynastie. De zuil op het altaar symboliseert het paleis. . ;1.200 V.C . * In de late 13de eeuw is er de verwoesting van de Myceense paleizen en omstreeks 1.200 belegert een Griekse liga van krijgers en koningen de [[Trojaanse Oorlog|stad Troje (nu Turkije)]] waarna Troje valt. In de Ilias beschrijft [[Homerus|Homeros]] - zo'n vier eeuwen later de laatste weken van het conflict. Een nieuwe technologie stelt hem daartoe in staat: het [[Grieks alfabet|Griekse alfabet]]. Het epos begint met de wrok van de Griekse held Achilles, die boos is op [[Agamemnon (mythologie)|Agamemnon]] omdat deze hem zijn krijgsbuit, [[Briseïs]], heeft afgenomen. Als Achilles weigert te vechten leidt dit tot grote verliezen voor de Grieken. Volgens de mythologie begint de oorlog met een conflict tussen drie godinnen: [[Hera]], [[Athena]] en [[Aphrodite]] tijdens een huwelijksfeest, waar de godin van de twist, [[Eris (mythologie)|Eris]] een gouden appel met de inscriptie “voor de mooiste” op de tafel legt. De drie godinnen claimen de appel en Zeus besluit dat [[Paris (mythologie)|Paris]], de [[Trojaanse Oorlog|Trojaanse]] prins, zal oordelen wie de mooiste is. Hera belooft hem macht, Athena wijsheid en roem, en Aphrodite de liefde van de mooiste vrouw ter wereld: Helena. Paris kiest Aphrodite met als gevolg dat Helena, de vrouw van de Spartaanse koning verliefd wordt op Paris en met hem meegaat naar Troje. Dit leidt tot de woede van de Spartaanse koning [[Menelaüs|Menelaos]], die met zijn broer [[Agamemnon (mythologie)|Agamemnon]] en helden zoals [[Odysseus]] en Achilles een expeditie organiseert om Helena terug te halen. Het resulteert in tien jaar oorlog. Na tien jaar van vruchteloze belegering bedenkt Odysseus een list. Een gigantisch houten paard waarin een groep Grieken zich verstopt geven ze na een zogezegde overgeven aan de stad. De Grieken doen alsof ze de belegering opgeven en varen weg. Het paard is geschenk aan de Athena, om hun veilige terugkeer te garanderen. De Griekse soldaat Sinon blijft en vertelt de Trojanen dat het paard een offer is. Het binnenhalen zal hen de gunst van Athena brengen. Die nacht komen de Grieken uit het paard, openen de stadspoorten voor het teruggekeerde leger en veroveren Troje. Achilles vindt de dood door een pijl van Paris die hem in zijn hiel treft. Dit was zijn enige kwetsbare plek, omdat zijn moeder hem als baby in een rivier dompelde om hem onkwetsbaar te maken terwijl ze hem bij de hiel vasthield. In sommige versies helpt [[Apollo (Griekse mythologie)|Apollo]] Paris de pijl te richten. De term “achilleshiel” is sindsdien een metafoor voor een fatale zwakte, ondanks algehele kracht. 'De Illias is een orgie van moord en doodslag' schrijft Bettany Hughes in ''De schone Helena''.<ref>BETTANY HUGHES. ''De schone Helena. De biografie van Helena van Troje, de vrouw voor wie duizend schepen uitvoeren'', Mouria, Amsterdam, 2006, p. 259-260.</ref> 'Homerus' poëzie paart hartverscheurende gedichten aan plezier in de details van dood en lijden. Het lezen kan beangstigend zijn. In een lange verhalende scène die een aantal papyrus- of perkamentbladen moet hebben gevuld, baant de Griek [[Diomedes (Argos)|Diomedes]] zich een weg door de Trojaanse gelederen: ''De eerste werd boven de tepel geraakt met het brons van de speerpunt, de ander in 't sleutelbeen, dicht bij de schouder, waar hem zijn zwaard en houw gaf zo hard dat zijn schouder van nek en rug werd geslagen.'' Meer dan honderd regels gaat de slachting voort... ''Zo sprak de held en hij wierp. Het wapen, gestuurd door Athene, raakte zijn neus bij het oog en doorboorde zijn blinkende tanden. 't Onzacht brond van de speer, de tong bij de wortel verscheurend, schoot naar omlaag en kwam er bij zijn kin weer naar buiten.'' De beenderen uit de late bronstijd steunen Homerus' stelling dat er veel manieren zijn om in gewapende strijd te sneuvelen. Uit forensisch onderzoek blijken de verschrikkelijke verwondingen die Anatoliërs en Grieken uit de bronstijd hebben opgelopen.' . . . . ;Kijken <gallery widths="155" heights="190"> File:Ursus_spelaeus_Sergiodlarosa.jpg|De Holenbeer sterft tienduizend jaar geleden uit. File:WLANL_-_thedogg_-_Mammoet_(2).jpg|De [[Mammoeten|Mammoet]] sterft vierduizend jaar geleden uit. File:Homo_floresiensis.jpg|Niet alle mensensoorten overleven de laatste IJstijd. Van de Homo Floresiensis (de "Hobbit") zijn acht skeletten en één schedel ontdekt. De soort werd niet groter dan 1 meter. File:John_Constable_Stonehenge.jpg|[[Stonehenge]] (2.300 VC.) door [[John Constable]] in 1835. Bestand:Poignard 0.188.1 2 fond.jpg|Neolitische dolk, ca. 1.800 VC. Bestand:Préforme de hache 223.1 (5).jpg|Neolitische bijl File:Ice_age_fauna_of_northern_Spain_-_Mauricio_Antón.jpg|[[Megafauna]] van het late [[Pleistoceen]]. File:Ursus_spelaeus_Sergiodlarosa.jpg|De [[Holenbeer]] stierf tienduizend jaar geleden uit. Bestand:Wheel Iran.jpg|[[Wiel]], uit het 2de millennium voor Christus. File:WLANL_-_thedogg_-_Mammoet_(2).jpg|De [[Mammoeten|Mammoet]] hield het langer dan de [[Holenbeer]] vol en stierf vierduizend jaar geleden uit. File:John_Constable_Stonehenge.jpg|[[Stonehenge]] (2.300 VC.) door [[John Constable]] in [[1835]]. Bestand:Poignard 0.188.1 2 fond.jpg|Neolitische dolk, ca. 1.800 vC. Bestand:Préforme de hache 223.1 (5).jpg|Neolitische bijl Bestand:Vruchtbare sikkel.svg|De uitbreiding van de '[[Vruchtbare Sikkel]]' Bestand:Vruchtbare sikkel.JPG|Situering van de 'Vruchtbare Sikkel' Bestand:Berlin_Wall_(June_1989).jpg Bestand:Great_wall_of_china-mutianyu_4.JPG Bestand:Hadrian's_wall_at_Greenhead_Lough.jpg Bestand:Carcassonne_2.jpg Bestand:Gambian_village.jpg </gallery> . . = '''EXAMEN''' = . == A-vragen == . Leg uit, wie of wat zijn: (S&V).Homo erectus, Homo sapiens, Lucy in the Sky with Diamonds, Lucy, Neanderthaler, Neolitische revolutie, Pleistoceen, Prometheus, Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band, The Beatles, vuurdomesticatie, Vruchtbare sikkel, A good darkie, angst, avondklok, Berlijnse muur, Chinese muur, clochard, decaloog, domesticatie, Gazastrook, grens tussen Mexico en de Verenigde Staten, jager-verzamelaar, klimaatsverandering, muur van Hadrianus, neolitische revolutie, Oetzi, piramide van Maslow, tijdsmeting, wilde granen, Martin Caparros, Thomas Maltus, kalender, [[Jonathan Swift]], ijsduivels, ijsheiligen, gulzigheid. . . == B-vragen == . * (S&V).Hoe onderscheiden mensachtigen zich van de mensaap? . * (S&V).Rangschik chronologisch en vertel wat je weet over: Oetzi, pijl en boog, de vuurdomesticatie, Lucy, Homo erectus, Neolithische revolutie. . * (S&V).Leg uit. De vuurdomesticatie kent een lange voorgeschiedenis. Wat zijn de gevolgen van de vuurdomesticatie? . * (S&V).Leg uit: Abram de Swaan noemt zes belangrijke voorwaarden die het veilig sedentair overleven tot een sociaal gegeven maken en komt hiermee in de buurt van de Piramide van Maslow. . * (S&V).Leg uit: Wat is het belang van klokken en kalenders? Wat weet je over de Zimmertoren of de Kalendersteen van de Azteken? . * (S&V).Leg uit: Hoe paradoxaal ook, de toenemende beheersing van vuur en technologie, de beheersing van planten- en dierenwereld, verhoogt de menselijke afhankelijkheid en kwetsbaarheid. . * (S&V).Leg uit: Gewassen verbouwen (zaaien en oogsten) gebeurt niet instinctmatig. Betrek deze woorden in je antwoord: seizoenen, zon, priester, kalender, het schrift, hiërarchie, oogst, gulzigheid, rituelen , vasten. . * (S&V).Leg uit: Tienduizend jaar geleden resulteert sociaal-religieus gedrag in voedselproductie, conservering en consumptie. . * (S&V).Leg uit: De [[misantroop]] Thomas Robert Malthus beweert in 1798 dat bevolkingsgroei de voedseltoelevering zou overtreffen. Hij baseerde zich op het idee dat de bevolking meetkundig stijgt terwijl de voedselproductie rekenkundig groeit. . * (S&V).Plaats in chronologische volgorde en leg uit: 1. Begin van het Pleistoceen. 2. Berlijnse muur. 3. Domesticatie van het paard. 4. Muur van Hadrianus. 5. Ötzi. 6. Noordwest-Europa sedenteert, net als in Limburg. De Neolithische revolutie voltrekt zich er snel. . * (S&V).Plaats in chronologische volgorde en leg uit: 1. Eerste stadstaten: Ur en Uruk. 2. In het Middellandse Zeegebied, Griekenland en de Balkan begint de sedentatie. 3. Spijkerschrift. 4. Uitvinding van het Wiel. 5. Geboorte van Christus. 6. De muur van Hadrianus. . . == C-vragen == . * (S&V).Periodiseer en karakteriseer de neolitische revolutie. Met ander woorden: wat zijn de voornaamste kenmerken van deze overgangsperiode. Welke problemen kent de jager-verzamelaar en hoe lost hij die op? Welke problemen kent de sedentaire mens? Wat zijn de belangrijkste uitdagingen? . * (S&V).Wie was er eerst? De priester of de krijger? . * (S&V).Het aantal ontwikkelingen en uitvindingen in de aanloop naar het Neoliticum is indrukwekkend. Wat ging aan de sedentatie van de mens vooraf? . * (S&V).Wat is het verschil tussen Evolutie en Revolutie? Illustreer met voorbeelden. . * (S&V).Wat weet je over de eerste potten en kommen, manden en vlechtwerk. Wat is hun betekenis? . * (S&V).Verduidelijk: De mens reageert op verschillende wijzen op de klimaatswijziging van 10.000 jaar geleden. . * (S&V).Waarom zijn sedentaire gemeenschappen arbeidsintensiever én kwetsbaarder dan nomadische gemeenschappen? Welke verschillen zie je tussen beide? . * (S&V).Wat is de vroege betekenis van carnaval, de vastentijd, het oogstfeest, het verbod op gulzigheid, Pasen, ijsheiligen, het bedelfeest van Drie Koningen en het bedelfeest van Sint-Maarten? . . = '''BIBLIOGRAFIE & REFERENTIES''' = . tj8ck6vw89ms8m04arymegiraydkc8g 430520 430519 2026-10-06T08:46:21Z Benedict Wydooghe 14251 /* Waarom priesters voor krijgers komen */ 430520 wikitext text/x-wiki <big>'''HOOFDSTUK II. VAN EEN ZWERVEND BESTAAN TOT DE NEOLITISCHE ECOLOGIE'''</big> ;<big>'''TIEN MILJOEN TOT TIENDUIZEND JAAR TERUG'''</big> [[Bestand:Editorial_cartoon_depicting_Charles_Darwin_as_an_ape_(1871).jpg|thumb|550px|♠ BEELDFRAGMENT Mocht je [de film] nog niet hebben gezien: ''Creation'' uit 2009, met Paul Bettany toont de biografie van Charles Darwin. De evolutietheorie stelt dat niet de slimsten of de sterksten op lange termijn zullen overleven, maar de zij die zich het best weten aan te passen.]] [[Bestand:Alfred-Russel-Wallace-c1895.jpg|thumb|550px|Alfred Russel Wallace (1823-1913) - hier geportretteerd in 1895, kwam op eigen inzichten ongeveer gelijktijdig tot de evolutietheorie van de natuuronderzoeker Charles Darwin (1809-1882). Wallace was veertien jaar jonger dan Darwin en publiceerde in 1858 als eerste dat natuurlijke selectie tot evolutie leidt. De eerste editie van ''De oorsprong der soorten'' of ''The Origin of Species'' verscheen in - versneld tempo - in 1859. De publicatie leidde tot discussies en debatten op basis van de (onjuiste) interpretatie dat mensen afstammen van apen. Spot over en karikaturen van Darwin gingen de wereld rond. De kerk was koptrekker in dit soort campagnes.]] [[File:Tree_of_life_by_Haeckel.jpg|thumb|550px|Bomen zijn een graag gebruikte geschiedenismetafoor. Ernst Haeckels 'levensboom' populariseert Darwins theorie in de wetenschappelijke wereld. Dit is de Engelse versie van Haeckels boom uit ''De evolutie van de mens'' uit 1879. De mens staat aan de top van de evolutie.]] [[File:BelonBirdSkel.jpg|thumb|550px|{{Wp|Pierre Belon}} vergelijkt in 1555, drie eeuwen voor Darwin, het menselijke skelet met die van vogels in ''L'Histoire de la nature des oyseaux''.]] . {{Citaat|'''Aan het begin aller dingen was de grenzeloze wereldruimte, die de dichters der Oudheid de Chaos noemen. Deze was zonder maat, zonder aanvang en zonder einde; als een gapende leegte strekte hij zich uit in het onmetelijke. In oorsprong van hij tot in de diepte vol van een duistere nevel. Toch bevatte de Chaos reeds de grondbestanddelen van al wat bestaat: aarde, water, lucht en vuur.|Gustav Schwab'''<ref>GUSTAV SCHWAB, vertaald door J.K. van den Brink. ''Griekse mythen en sagen.'' Het Spectrum, Utrecht, 1993, p. 5.</ref>}} . . = '''WAT AAN DE MENS VOORAF GAAT''' = . {{Citaat|'''Muterende versies van het verleden strijden met elkaar om de overhand te krijgen; nieuwe feitenrassen komen op, en de oude, dinosaurische waarheden worden tegen de muur gezet en met een laatste sigaret in de mond.|Salman Rushdie, 1983.'''}} . [https://www.slideshare.net/benedictwydooghe/tot-de-middeleeuwen2022 '''Klik hier voor de PowerPoint die bij dit deel hoort.'''] . == Voorhistorische wetenschappen == Geschiedenis is lang niet de enige wetenschap die zich inlaat met wat voorbij is. De natuurkundige, de scheikundige, de geoloog, de bioloog en de archeoloog graven veel dieper in het verleden dan de historicus. . ;14 - 13,5 miljard jaar terug . * De Oerknal doet materie en energie ontstaan. De '''natuurkunde''' blikt hier als wetenschap op terug. . ;13.7 miljard jaar terug . * Materie klit samen in atomen en moleculen. De '''scheikunde''' vind er zijn oorsprong als wetenschap. . ;6-4,5 miljard jaar terug . * Vorming van de aarde. De '''geologie''' als wetenschap vindt er zijn oorsprong. . ;3,8-3,5 miljard jaar terug . * De oudste fossielen tonen micro-organismen van 3,8 miljard jaar geleden. 3,5 miljard jaar geleden zwemmen eencellige fotosynthetische microben in ondiepe wateren. De '''biologie''' kent er zijn er oorsprong. . ;1,2 miljard jaar terug . * Felrode en bruine algen ontstaan. . ;1 miljard jaar terug . * Vorming van het supercontinent Rodinia. . ;700 miljoen jaar terug . * Groene algen. . ;600 miljoen jaar terug . * Het supercontinent Rodinia breekt geleidelijk. . * Eerste meercellige organismen verbruiken zuurstof en zijn mobiel. . ;541 miljoen jaar terug . * Eerste trilobieten. Deze kleine zeebodemdieren starten de Cambrische explosie. . ;488–443 miljoen jaar terug [[Bestand:Asaphus_kowalewskii_3.jpg|thumb|550px|De Ordovicische trilobiet Asaphus kowalewski met ogen op antennes.]] . * Tijdens het Ordovicium bestaat de aarde vooral uit water. In het noorden liggen twee kleine continenten, het zuiden strekt een landmassa zich uit tot de evenaar. België en Nederland liggen onder water. Langs de kust zijn er (primitieve) algen en schimmels. . * In de oceanen leven roofdieren als zeeschorpioenen, kraakbeenvissen en inktvisachtigen. Ze jagen op trilobieten. Zeelelies bevolken de zeebodem. Dit is één van de oudste diersoorten waarvan bij het schrijven van deze cursus nog zeshonderd soorten bestaan. . ;470 miljoen jaar terug . * Planten ontstaan. . ;350 miljoen jaar terug . * Vorming van Oeral en Appalachen. . . == Vijf uitstervingsgolven == . Dat de Dino's uitgestorven zijn, is niet nieuw. Dat de wereldgeschiedenis vijf gelijkaardige uitroeiingsfasen kende, is wellicht voor velen nieuw. Het principe is steeds hetzelfde. Veel planten = weinig CO2 = afkoeling van de aarde, daling zeespiegel... tot de koude het leven onmogelijk maakt. Weinig planten, veel vulkanisme, meteorieten = veel CO2 = opwarming van de aarde, stijging van de zeespiegel... tot de warmte leven onmogelijk maakt. . ;445 miljoen jaar terug . * Bij de '''eerste''' en op-één-na-grootste '''uitstervingsgolf''' verdwijnt vijfentachtig procent van het zeeleven. De atmosferische C02-daling brengt een ijstijd van een miljoen jaar. De zeespiegel daalt. Warmteminnaars in de ondiepe wateren sterven uit. . * Bij het einde van de ijstijd stijgt de zeespiegel omdat al het ijs vrijkomt en verdwijnen de koude minnende soorten. Hun fossielen duiken op in natuursteen. . ;443-376 miljoen jaar terug . * De aarde herstelt, de temperatuur stijgt met de zeespiegel. De overlevenden van de eerste uitstervingsgolf (trilobieten, kwalachtigen en schelpdieren) verwelkomen nieuwe soorten: beenvissen en de inktvisachtige ammonieten. Op de bodem van de oceaan komen koraalriffen en sponzen. . * De Noordelijke en Zuidelijke landmassa's zijn bedekt met bossen en planten waar met primitieve insecten. De eerste gewervelde amfibieën verkennen verlaten de oevers. . ;375 miljoen jaar terug . * De '''tweede uitstervingsgolf''' doet vijfenzeventig procent van alle soorten verdwijnen. Is het door een inslag van meteorieten (resten in Australië en in Nevada) of is het de temperatuurdaling door de C02-afname? Vooral het leven in ondiep warm water is getroffen. De uitstervingsgolf duurt drie miljoen jaar. . ;290-252 miljoen jaar terug . * Het Perm is droog en warm. Het continent Pangea strekt zich uit van Noord- tot Zuidpool. België ligt oostwaarts (de huidige Sahara). De Grote Oceaan is een restant van de 'alzee' Panthalassa met een noord-zuidelijke stroming. . * Dieren verlaten het water om definitief op het land te leven. Aan het einde van het Perm leven de Archosauria, de voorloper van de vogel en de krokodil. Er zijn zoogdierachtigen en eileggende reptielen. . ;252 miljoen jaar terug . * Vulkanisme veroorzaakt de '''derde uitstervingsgolf''', bekend als The Great Dying tijdens de overgang van het Perm naar het Trias. Vijfennegentig procent van het zeeleven sneuvelt en op land verdwijnt zeventig procent van de gewervelden. Veel landplanten zijn aangepast aan de opwarming van het klimaat. . * In wat nu Siberië is scheurt de aardkorst. Lava, broeikasgas, aswolken vormen de basaltvelden van de Siberische Trappen en doen de temperatuur wereldwijd stijgen. Bij veertig graden celsius verzuren de oceanen waar bacteriën methaangas uitspuwen. De periode duurt mogelijks een miljoen jaar. . ;250-200 miljoen jaar terug . * [[Trias (periode)|Trias]]. De overgang van het Perm naar het Trias kondigt het [[Mesozoïcum]] aan, bekend als het tijdperk van de dinosauriërs en de eerste vliegende reptielen, de [[pterosauriërs]]. Omdat er nauwelijks fossielen zijn, lijkt de aarde ongeveer vijf miljoen jaar onbewoond. . * Het Trias legt de basis voor de huidige [[biodiversiteit]]. De [[archosauriër]] is de voorloper van de krokodil. In de oceanen veroveren reptielen de top van de voedselketen. Er zijn [[plesiosauriërs]], met hun lange nek en vier vinnen die vroeger ooit poten zijn geweest. En de [[ichthyosauriërs]] lijken op dolfijnen. . ;200 miljoen jaar terug . * De '''vierde uitstervingsgolf''' begrenst [[Trias]] en [[Jura (periode)|Jura]]. Landleven sterft opnieuw: tachtig procent van de soorten, inclusief insecten. Het zeeleven ontsnapt aan de catastrofe die 10.000 jaar duurt. Waarom is nog onduidelijk. Het uit elkaar vallen van het supercontinent Pangea met vulkanisme (toename CO2) lijkt waarschijnlijker dan meteorietinslagen. . ;150-65 miljoen jaar terug [[Bestand:Pangea_animation_03.gif|thumb|550px|Het uiteenvallen van Pangea (pan is grieks voor alles, de Aarde als supercontinent) is veroorzaakt door de [[platentektoniek]].]] [[Bestand:Pangea_continents_and_oceans.svg|thumb|550px|Pangea is niet het eerste supercontinent. Meerdere supercontinenten ontstonden en vergingen.]] . * Het uiteengevallen supercontinent geeft de aarde haar vorm. Continenten zijn omgeven door oceanen, zeestromingen verspreiden water en koelen af en warmen op. Seizoenen bepalen het uitzicht van de landmassa's. . * Diverse dinosauriërs, groot en klein overheersen de aarde als vlees- en planteneter. De reusachtige [[T Rex|T-Rex]] wordt dertig jaar oud en de met veren bedekte [[Anchiornis]] meet dertig centimeter. Kleine [[zoogdieren]] ontwikkelen, ze zijn schuw en verkiezen het nachtleven. In zee jaagt de [[Mosasaurus]], de Maashagedis. Wetenschappers vonden het dier in de Limburgse Pietersberg. . ;65 miljoen jaar terug . * Het is afgelopen met de dinosauriërs na de meteorietinslag waarvan de {{Wp|Chicxulub-krater}} getuigt. Deze uitstervingsgolf verwoest vijftig procent van het oceaanleven, op land gaan alle niet-vliegende mastodonten waaronder de Tyrannosaurus Rex ten onder. Een meteoriet van meer dan tien kilometer doorsnee slaat in op de aarde en veroorzaakt een krater van 180 kilometer doorsnede en dertig kilometer diep. In Yucatan, een schiereiland in Mexico, dicht bij het huidige [[Chicxulub]] is wat toen gebeurde te bekijken. Meer dan een miljoen kubieke kilometer stof, puin raken in de atmosfeer en verduisteren de komende seizoenen, de klimaatschokken betekenen het einde van de grote reptielen. . * De vegetatie herstelt zich in de komende miljoen jaar ten voordele van zoogdieren ter grootte van een rat, een vos en dieren tot vijftig kilogram.<ref>SENNE STARCKX. ''Er was snel weer leven na de dino-apocalyps. Zoogdieren kregen vrij spel na meteorietinslag''. In: ''De Standaard'', 28.10.2019, p. D8 & D9.</ref> . ;60 miljoen jaar terug . * Hamsterratten (Noord-Amerikaanse zoogdieren) bouwen nesten met stenen en takken. Als ze urineren omsluit hun urine het nest als vers geperst glas. Dit is erg waardevol materiaal voor archeologen. Veel planten en dieren stierven uit en hun overblijfselen zijn alleen in deze nesten terug te vinden. . ;31-23 tot 14 miljoen jaar terug * Eerste verschijning op aarde van het geslacht {{Wp|Proconsul (geslacht)|Pronconsul}}. Er leven mogelijks honderd soorten mensapen in Afrika en Eurazië. . ;23,04 - 15,99 miljoen jaar terug * Tijdens de geologische periode van het {{Wp|Mioceen|Vroeg-Mioceen}} veroorzaken hogere temperaturen bosuitbreiding, er is een overvloed aan bladeren, vruchten, en knollen van bedektzadigen. De wereld ziet er uit als een 'apenplaneet'. . ;10 - 8 miljoen jaar terug . * Het koelere en drogere klimaat treft de eerste mensapen die zich buiten Afrika bevinden. Omstreeks 8 miljoen jaar geleden zijn er enkel mensachtigen in Afrika: de voorouders van de gorilla's, de chimpansees en de bonobo. De orang-oetans blijft in Azië, de Sivapithecus in Pakistan, sterft uit. . ;7-6 miljoen jaar terug . * De Chimpansee is de laatste gemeenschappelijke voorouder van de mens. Na een laatste genetische splitsing van onze afstammingslijn verschijnt 7 miljoen jaar geleden in [[Tsjaad]] een kandidaat voorouder van de mens: de {{Wp|Sahelanthropus tchadensis}}. . ;6,1-5,7 miljoen jaar terug . * De [[Orrorin tugenensis]] verschijnt in het uitdrogend bos in Kenia en is het gewoon om te klimmen en op twee benen te lopen en eet bladeren, noten, insecten, wortels, zaden. . ;5,8 - 5,5 miljoen jaar terug . * De [[Ardipithecus kadabba]] . ;4,4 miljoen jaar terug . * De [[Ardipithecus ramidus]] . ;4 miljoen jaar terug . Vierpotigen gaan recht opstaan en brengen meer tijd door op de grond dan in bomen. . . == ♣ == . . = '''♣ SCHEPPING: VERHALEN VERSUS WETENSCHAP''' = [[File:After_Lucas_Cranach_the_Younger_-_The_Fall_of_Man_-_Google_Art_Project_(xwGGm1nz0eIOnA).jpg|thumb|550px|Naar [[Lucas Cranach de jonge]] - The Fall of Man, 1549.]] . {{Citaat|'''De werkelijkheid die aan de geschiedenis voorafgaat, is problematisch. Ze ondergaat de grillen van een speciaal soort meteorologie: de ene keer is het helder weer, de andere keer is het zich alweer beperkt. In dat opzicht lijkt de geschiedenis soms op de landkaarten uit John Maxwell Coetzee's roman Wachten op de barbaren: ze zijn gebaseerd op verhalen van anderen en samengesteld uit verslagen van reizigers die waarschijnlijk niet altijd even betrouwbaar zijn. In die onhelderheid zijn misschien mythes ontstaan waarin werkelijkheid en verbeelding niet van elkaar te onderscheiden zijn.'''|Piet de Moor<ref>PIET DE MOOR. Schemerland. ''Stemmen uit Midden-Europa,'' Van Gennep Amsterdam, 2005, p. 286.</ref>}} . {{Citaat|'''God bewijzen kan je niet. God niet bewijzen kan evenmin. Geloof in God is een keuze, wie het anders zegt, probeert je te bekeren.'''|Reza Aslan}} . '''>>>''' - Hominidae|10 tot 5 miljoen jaar ->> - Australopithecus afarensis|3,2 miljoen jaar ->> - Homo erectus|2,4 miljoen jaar ->> - Vuurdomesticatie|1 miljoen jaar/400.000 jaar ->> - Boog als wapen|70.000 jaar ->> - Neolithische_revolutie|15.000 jaar ->> - Egyptische beschaving|5.000 jaar '''>>>''' . == Zes dagen == De mens (Homo) zoals we onszelf kennen is samen met chimpansees, gorilla's en orang-oetans een deel van de {{Wp|Familie (biologie)|familie}} mensachtigen ({{Wp|Hominidae}}), geen {{Wp|Nageslacht|afstammeling}} zoals anti-Darwinisten zeggen. Zou God het eens zijn met deze uitspraak? Die schept de wereld in zes dagen. Dat is een mooi gemiddelde om een wereld te scheppen. De zevende dag is rustdag. Deze 'weekcyclus' hangt samen met het gedrag van de maan. De Romeinen hebben een week van acht dagen en gaan bij {{Wp|Constantijn de Grote|Constantijns}} bekering (begin vierde eeuw) over naar de zevendaagse cyclus. De Inca's kennen een achtdaagse week en China een tiendaagse. Vijfdaagse weken komen voor bij de Mongolen en de Hettieten. Volkeren zoals die van Bali, Indonesië, Colombia en Bogota kennen driedaagse weken, sommige West-Afrikanen kennen een vierdaagse week. . == Eden of evolutie? == . [[Bestand:Albrecht_Dürer_-_Adam_and_Eve_-_Google_Art_Project.jpg|thumb|550px|De eerste mensen, Adam en Eva door Albrecht Dürer. Adam is de ideale man, aldus de Joodse legenden. Zijn lichaam weerspiegelt de wereld, zijn haar is te vergelijken met bossen, zijn mond is een oceaan, zijn tranen een rivier. Eva is de oermoeder. Beiden staan bij de kennisboom met de slang.]] [[File:Kaïn doodt Abel, RP-P-OB-1287.jpg|thumb|550px|Eva baart twee zonen: Kaïn en Abel. Een broedermoord ligt in het verschiet.]] De bijbel bekoort dit wetenschappelijke tijdperk nauwelijks. Toch deed ze dat duizenden jaren. En scheppingsverhalen, ook dat is geschiedenis. Het is interessant om te zien hoe godsdiensten, religies en sekten lang voor het wetenschappelijke tijdperk het ontstaan van de wereld begrijpen, verklaren of duiden. De verhalen of verklaringen - zowel van wetenschappers als van religieuzen - zijn niet zinloos. Ze hebben betekenis, vertellen iets over het denkkader, de gehanteerde begrippen, mentaliteiten en culturen... Doorgaans nemen twee kampen het tegen elkaar op met voor en tegenstanders waarbij het {{Wp|creationisme}} overtuigd is dat het universum, planten, dieren en mens geschapen zijn door een schepper met een plotse, eenmalige interventie. Hier tegenover staat de {{Wp|evolutietheorie}} van de onbekende Alfred Russel Wallace en de wereldberoemde Charles Darwin. In hun verklaring en de bijstellingen die er op volgden, ligt de klemtoon op evolutie, variatie en verandering van erfelijk materiaal en natuurlijke selectie. 'Een onvolmaakt bijgehouden geschiedenis van de wereld' zo noemt Darwin het fossiele onderzoeksmateriaal dat de reconstructie van het verleden toelaat. En zo komt hij aardig in de buurt van sommige eeuwenoude religieuze interpretaties. Wat te denken van de Joodse interpretatie van het heilig schrift - de Midrasj die vertelt dat Adam een staart had, die God hem afneemt?<ref>HERBERT HAAG, JOE H. KIRCHBERGER & DOROTHEE SÖLLE. ''Vrouwen in de bijbel''. Davidsfonds, Leuven, 1993, p. 25-26.</ref> . == Paradijs == [[Bestand:Queen_of_the_Night_(Babylon).jpg|thumb|550px|Eva is geen uitvinding van het Christendom. De vrouw als oorsprong van het leven vindt zijn oorsprong in veel oudere culturen. De [[Sumer|Soemeriërs]] kennen '[[Inanna]]' (afbeelding), de [[Babylonië|Babyloniërs]] '[[Tiamat (godin)|Tiamat]]' en de [[Egyptenaren]] hebben '[[Isis (godin)|Isis]]'.]] . In de ontstaansmythen van de mensheid, zowel voor de joden en de christenen, krijgen de tuin en het zonlicht een bijzondere rol. 'De aarde was woest en doods en duisternis lag over de oervloed' zo staat in Genesis. De christelijke mens ontspruit in een paradijs waarin die zich geplaatst ziet als een Mister Bean die uit de donkere nacht op de aarde valt: Adam, de eerste schepping van Jahwe God. Dit oud-bijbelse beginverhaal speelt zich af in een tuin. Mattheus laat Jezus vertellen over het onkruid tussen het graan. De landheer gebiedt zijn werkvolk het kruid niet weg te trekken om te vermijden dat ze de vruchtbare tarwe ontwortelen. Het oerverhaal eindigt in het Nieuwe Testament met Christus' dood in de tuin van Golgotha, waar hij na zijn kruisiging begraven ligt. Het verhaal dat vele eeuwen eerder Oud Testamentisch in een tuin begon eindigt hier als een cyclus: alles kan herbeginnen. . Het boek Genesis beschrijft in hoofdstuk twee van vers 8 tot 25 hoe de schepping tot stand kwam. . {{Citaat|'''8_Daarna legde Jahwe God een tuin aan in Eden, ergens in het oosten, en daarin plaatste hij de mens die Hij geboetseerd had. 9_Jahwe God liet uit de grond allerlei bomen opschieten, aanlokkelijk om te zien en heerlijk om van te eten; daarbij was ook de boom van het leven midden in de tuin en de boom van de kennis van goed en kwaad. 10_Uit Eden stroomt de rivier die water geeft aan de tuin; hij splitst zich in vier armen. 11_De naam van de eerste is Pison, hij stroomt om geheel Chawila heen, waar goud is; 12_ het god van dat land is voortreffelijk; en ook balsemhars en edelstenen worden er gevonden. 13_ De tweede heet Gichon, hij stroomt om geheel Kus heen. 14_De derde heet Tigris; hij loopt ten oosten van Assur. De vierde is de Eufraat. 15_Toen bracht Jahwe God de mens in de tuin van Eden, om die te bewerken en te beheren. 16_En Jahwe God gaf de mens dit gebod: 'Van al de bomen in de tuin moogt ge vrij eten, 17_maar van de boom van de kennis van goed en kwaad moogt ge niet eten, want op de dag dat gij daarvan eet, moet ge sterven.' 18_Jahwe God sprak: 'Het is niet goed dat de mens alleen blijft. Ik ga een hulp voor hem maken die bij hem past. 19_Toen boetseerde Jahwe God uit de aarde alle dieren op het land en alle vogels van de lucht, en bracht die bij de mens, om te zien hoe hij ze noemen zou: zoals de mens ze zou noemen, zo zouden ze heten. 20_De mens gaf dus namen aan al de tamme dieren en aan al de vogels van de lucht en aan al de wilde beesten; maar een hulp die bij hem paste vond de mens niet. 21_Toen liet Jahwe God de mens in een diepe slaap vallen; en terwijl hij sliep, nam Hij één van zijn ribben weg en zette er vlees voor in de plaats. 22_Daarna vormde Jahwe God uit de rib die Hij bij de mens had weggenomen, een vrouw, en bracht haar naar de mens. 23_Toen sprak de mens: 'Eindelijk been van mijn gebeente en vlees van mijn vlees! Mannin zal zij heten, want uit een man is zij genomen.' 24_Zo komt het dat een man zijn vader en zijn moeder verlaat en zich zo aan zijn vrouw hecht, dat zij volkomen één worden. 25_ Zij waren beiden naakt, de mens en zijn vrouw, maar zij voelden geen schaamte voor elkaar.'''|Genesis 2:8-25.}} . == Vrouw(on)vriendelijk... == De naam 'Eva' is afgeleid van 'leven'. Na de moord op Abel verlaat ze haar moordende zoon niet, zo sterk is ze met het leven verbonden, wat een dubieuze interpretatie toelaat. De oorsprong van haar naam gaat verder terug dan het bijbelverhaal. De Soemeriërs noemen haar '{{Wp|Inanna}}', de Babyloniërs noemen ze '{{Wp|Tiamat}}' en de Egyptenaren spreken over '{{Wp|Isis (godin)|Isis}}', een oerverhaal van een oermoeder. In deze oudere culturen is Eva geen 'vat vol zonden' maar de moeder der levenden. De vrouwonvriendelijke toon ontstaat in de Joodse traditie en het latere Christendom van de {{Wp|Kerkvader|kerkvaders}}. Die kerkvaders gebruiken de rib en de appel als symbolen voor Eva's minderwaardigheid op intellectueel, lichamelijk en zedelijk vlak. De Joodse traditie ziet Eva evenmin gelijkwaardig met Adam: ze ontspruit uit zijn lichaam. 'Niet uit zijn hoofd opdat ze niet trots zou worden, niet uit zijn oog opdat ze geen begerige blikken om zich heen zou werpen, niet uit zijn oor opdat ze geen luistervink zou worden, niet van zijn mond opdat ze geen kletskous zou worden, en niet van zijn voet opdat ze niet zou rond dwalen. Maar van een kuis deel van zijn lichaam; en toen God haar maakte, sprak hij tot ieder lichaamsdeel; 'Wees kuis, weest kuis!' Ondanks deze behoedzaamheid heeft de vrouw vele van die eigenschappen gekregen, die God haar niet wou geven: menige vrouw is trots, Sara luisterde in het geheim mee, Rachel benijdde Lea en Eva greep naar de verboden vrucht.'<ref>HERBERT HAAG, JOE H. KIRCHBERGER & DOROTHEE SÖLLE. ''Vrouwen in de bijbel''. Davidsfonds, Leuven, 1993, p. 10-31.</ref> Dit maakt het boek Genesis niet alleen tot een verhaal over het verlies van de onschuld, het is een vrijbrief voor vrouwenhaat.<ref>DAVID GRAEBER & DAVID WENGROW, vertaald door Rogier van Kappel en Bart Gravendaal. ''Het begin van alles. Een nieuwe geschiedenis van de mensheid'', Maven, Amsterdam, 2022, p. 261.</ref> Het (vroege?) christendom plaatst zo de vrouw en bij uitbreiding haar seksualiteit in een slecht daglicht.<ref>GEORGES DUBY. ''Ridder, vrouw, en priester. De middeleeuwse oorsprong van het moderne huwelijk,'' H.J.W. Becht, Amsterdam, 1985, p. 42-44.</ref> Later plaatst het Christendom Eva naast Maria en corrigeert ze tot de zachtmoedige. . [[Bestand:Oer-Weimarer_Musenhof.jpg|thumb|550px|De Duitse schrijver en filosoof Friedrich Schiller (1759-1805) leest voor in een park buiten Weimar (Thüringen); Wieland en Herder zitten links, Johann Wolfgang von Goethe staat rechts bij de pilaar. Schilderij uit 1860 door Theobald von Oer.]] == Of hét moment in de wereldgeschiedenis? == De Duitse literator [[Friedrich Schiller]] (1759-1805) uit Weimar ziet de zondeval als 'het gelukkigste moment van de [[wereldgeschiedenis]]'. 'Zonde' en 'val' gebruikt de bijbel niet. Het woord 'verdrijven' wel. Het uitdrijven van de ''vrucht'' is een fase bij de geboorte, het ontstaan van iets. De moederschoot die adem, vocht en voedsel voorziet, is niet langer. Hier start het leven, de inspanning. God verdrijft het koppel uit het paradijs omdat ze zelf God willen zijn. De [[zondeval]] is echter niet het einde van het paradijs. De bijbel vermeldt nergens dat het paradijs verdwijnt. Aldus maken de afstammelingen van Eva en Adam er fantastisch paradijselijke voorstellingen van, om er naar te zoeken, wat een soort symbolische start van het nomadisme betekent; een rondtrekkend kuddebestaan, dat het grootste deel van het menselijk bestaan uitmaakt. Als het nomadische bestaan als jager-verzamelaar zich op de tijdlijn van 2,5 meter -toch ruim de breedte van een klassiek schoolbord- uitstrekt, dan is het supplement van het [[Sedentarisme|sedentair]]e bestaan hooguit één centimeter. De vroegste nomaden onder hen, de [[Homo habilis]] en de [[Homo rudolfensis]] leven 2,4 miljoen jaar terug. Hun opvolgers - [[Homo erectus]], [[Homo heidelbergensis]], de [[Neanderthaler|Homo neanderthalensis]] - overleven eveneens van de jacht en het voedsel verzamelen. Net zoals Adam en Eva ontdekken zij bij het verlaten van het paradijs het koude en het harde leven, ontdekken ze zichzelf en leren ze leren. De prehistorische rivaliteit tussen het nomadische natuurleven en de sedentaire cultuur, symboliseert de bijbel met de rivaliteit tussen Kaïn en Abel. Deze broedermoord kent haar mythologische oorsprong in het conflict tussen de herder Abel die tegenover Kaïn staat. Kaïn, de hoefsmid, de boer is afhankelijk van zijn akker en komt in conflict met de rondzwervende nomaden (12.000-10.000 jaar geleden). Na de moord op Abel is Kaïn even verdoemd tot een zwervend bestaan, maar niet veel later bouwt hij de eerste stad die de bijbel vermeldt, met de naam [[Henoch]]. Het verhaal illustreert moeizame sedentatie en de daaropvolgende verstedelijking die niet over een nacht ijs gaat. Henoch is de naam van een zoon van Kaïn. Hij leefde volgens de mythologie 365 jaar, wat verwijst naar de kennis van de kalender en het bestaan van het schrift. Op zijn beurt is Henoch een voorvader van Noach, die de zondvloed meemaakt en overleeft. Schattingen en hypotheses brengen de bijbelse zondvloed in verband met de neolitische revolutie en het einde de laatste ijstijd die het waterpeil in de Middellandse zee en in de Zwarte zee met ongeveer 120 meter doet stijgen. Een precieze datum? Schattingen lopen uiteen van zo'n 9.400 tot 7.600 jaar geleden. Ook de Griekse mythen en sagen spreken van deze oer-catastrofe in de vorm van een overstroming: 'Aldus stroomden de wateren over het open veld, over huizen en tempels heen, spoelden bezaaide velden weg en rukten planten en bomen uit.'<ref>GUSTAV SCHWAB. ''Griekse mythen en sagen''. Het Spectrum, Utrecht, 1993, p. 14.</ref> == Lilith == [[File:Maler der Grabkammer des Sennudem 001.jpg|thumb|550px|Ploegen, omstreeks 1200 V.C.]] Wat minder bekend is, is dat [[Eva (persoon)|Eva]] als eerste vrouw ter wereld een voorganger heeft. Adams eerste vrouw is [[Lilith]]. De [[joodse mythologie]] stelt haar voor als een [[demon]]ische dame en mogelijk is dit gebaseerd op [[Lilitu]] uit de [[Mesopotamische mythologie]]. Lilith symboliseert ziekte, nacht, duisternis, verleiding, kindermoord, buitenechtelijke affaires... kortom de zonde. Een verhaal gaat dat Adam Lilith wil bewerken alsof hij een akker ploegt. Niet dat Adam een sedentaire boer is, maar als sedentaire boeren het verhaal later optekenen (wat waarschijnlijk is), verwijst dit naar de mannelijke spierkracht die vereist is bij het zaaien en ploegen en de vrouwelijke vruchtbaarheid. Door Lilith te behandelen als een akker met een voor waarin hij zijn zaad plant, wil Adam de vrouw onderwerpen, een onderdanigheid die Lilith niet ziet zitten. Ze vlucht krijsend weg en ziet Adam nooit terug. [[Ester Boserup]], een Deense economiste toonde in 1970 aan dat overal ter wereld de technologie om akkers of tuinen te bewerken, de positie van de vrouw en de genderhiërarchie gaat bepalen. Tijdens de nomadische periode is er geen van specialisatie, de semi-nomadische periode en het begin van de sedentatie introduceren een geslachtelijke opdeling van de arbeid: vrouwen schoffelen en scheppen tot mannen de voedselproductie gaan controleren en domineren. Die komt er bij de uitvinding van de ploeg. Die vereist kapitaal, bovenlijfkracht (om de ploeg te trekken of het trekdier te mennen) wat zich niet laat combineren met kinderzorg. Daardoor krijgen mannen macht over de economie, de politiek, de seksualiteit... en het leidt tot de vrouwelijke voorkeur voor mannen met status (onder nomaden speelde dit niet) om haar overlevingskans en die van haar kroost te verhogen: niets is kwetsbaarder dan een zwangere vrouw of een vrouw omgeven door een nest kinderen.<ref>GAIA VINCE, p. 255-256.</ref> . . [[Bestand:Australopithecus afarensis („Lucy) Rekonstruktion.jpg|thumb|550px|Vier miljoen jaar geleden verschijnt de [[Australopithecus afarensis|Australopithecus Afarensis]] in Afrika. Lucy is een soortgenote maar geen tijdgenote. [[Australopithecus afarensis|Lucy]] leefde 3,2 miljoen jaar geleden en stierf in de regio [[Ethiopië]]. Ze is ontdekt in 1974 en genoemd naar de hit van The Beatles [[Lucy in the Sky with Diamonds]], uit 1967. Het nummer verscheen op het legendarische album [[Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band]]. De elpee stelt The Beatles voor als de groep Sergeant Pepper's Lonely Hearts Club Band. De extravagante hoes is beroemd om zijn fotocollage. Aanvankelijk, in de niet gedrukte collages, stond Adolf Hitler tussen het bonte gezelschap. Helaas heeft Wikipedia in ons taalgebied geen rechten op de foto. Die kan je bekijken op de Engelstalige versie. Op de laatste rij herkennen we onder meer [[Carl Jung]] (7de van rechts), [[Edgar Allan Poe]] (8), [[Fred Astaire]] en [[Bob Dylan]] (15). Op de voorlaatste rij [[Aldous Huxley]] (18), [[Dylan Thomas]] (19), [[Marilyn Monroe]] (25), [[Stan Laurel]] (28), [[Oliver Hardy]] (30), [[Karl Marx]] (31), [[H. G. Wells]] (32), [[James Joyce]] (34A, nauwelijks te zien, onder Bob Dylan). Op de derde rij: staan [[Marlon Brando]] (39), [[Oscar Wilde]] (41), [[David Livingstone]] (44), [[Johnny Weissmuller]] (45), [[George Bernard Shaw]] (48), [[Lewis Carroll]] (52) en [[Lawrence of Arabia]] (53). Op de eerste rij zien we de wassen beelden van The Beatles, [[Shirley Temple]] (58), [[Albert Einstein]] (61), [[Bette Davis]] (65A), [[Marlene Dietrich]] (67) en nogmaals [[Shirley Temple]] (71).]] == Van Lucy tot Homo habilis == [[Bestand:Screenshot Homo habilis.png|thumb|550px|Zo zag de Homa habilis er uit, denken we. De Homo habilis dook op een miljoen jaar na Lucy, 2,2 miljoen jaar geleden.]] . ;4 miljoen jaar terug . * De mensachtige [[Australopithecus]] verschijnt in Afrika. . ;3,2 miljoen jaar terug . * De mensachtige [[Australopithecus afarensis|Lucy]] leeft en sterft in de regio die we nu [[Ethiopië]] noemen. We kennen haar sinds 1974 en ze is genoemd naar [[Lucy in the Sky with Diamonds]]. . = '''PALEOLITHICUM''' = . {{Citaat|'''It is not the strongest of the species that survives, nor the most intelligent. It is the one that is most adaptable to change.'''|[[Charles Darwin]]}} . ;2,6 miljoen jaar terug . * Het [[Paleolithicum]] start en twee miljoen jaar terug start het [[Pleistoceen]]: een gematigd warm klimaat ([[Interglaciaal|interglacialen]]) wisselt af met zeer koude periodes, de glacialen of de '[[ijstijden]]'. De glacialen vormen de ijskappen en doen de zeespiegel dalen, zeeën worden land, het landschap bestaat is een [[Arctisch|arctische]] [[steppe]] of [[toendra]]. In de warmere fasen komt er bebossing. De afwisseling van warm en koud zorgt voor het uitsterven van plant- en diersoorten én versnelt de evolutie van dieren die zich aanpassen: woelmuizen en de [[mensachtigen]]. . * Het Pleistoceen eindigt 10.000 jaar geleden en is in vier fasen in te delen: het Vroeg-Paleolithicum, het Midden-Paleolthicum, het Jong-Paleolithicum en het Epipaleolicthicum (deze laatste aanduiding wijst op de overgangsfase tussen het Paleolithicum en het Mesolithicum omdat er in deze cultuurfase nog een ijstijd voorkomt - die verdwijnt immers niet over met dezelfde snelheid). . . == Het Vroeg-Paleolithicum (2 miljoen tot honderdduizend jaar terug) == . ;2,5 miljoen jaar terug . * Eerste stenen werktuigen. Hier, in dit vroege [[paleolithicum|paleolithicum]] is de [[jager-verzamelaar]] een meesterlijk [[roofdier]] die het biologisch evenwicht in zijn omgeving niet verstoort (dat kan van de huidige mens, sinds de Industriële Revolutie niet gezegd worden). Geleidelijk aan verandert dat naarmate de mens de omgeving en de technologie meer beheerst. Hoe paradoxaal ook, de toenemende beheersing van vuur, de beheersing van de planten- en de dierenwereld, verhoogt de menselijke afhankelijkheid en zijn kwetsbaarheid. Die kwetsbaarheid houdt de mens angstvallig verborgen, want de vuur- en dierafhankelijkheid zijn de achillespees van de (huidige) samenleving. Wie vuur zegt, denkt aan gezelligheid of aan natuurrampen. [[Kerncentrale]]s, de [[elektriciteitsdistributie]] en hun afgeleiden blijven buiten beeld. Wie aan dieren denkt, denkt aan huisdieren of exotische beesten. Veefokkerijen, kippenkwekerijen en de [[Slachterij|abattoirs]] blijven onbelicht, tenzij bij een [[gekke koeienziekte]] of een dioxinecrisis die een [[morele paniek]] oproept. Dat de [[veeteelt]] veertig procent meer bijdraagt aan het [[broeikaseffect]] dan de transportsector en de hoofdoorzaak is van de [[klimaatverandering]] zeggen we ook liever niet. . ;2,4 miljoen jaar terug . * De mensensoorten [[Homo habilis]] en [[Homo rudolfensis]] verschijnen in Oost-Afrika. . ;2-1,8 miljoen jaar terug . * Verspreiding van de mens vanuit Afrika naar Eurazië. Dat laten fossielen zien in de Spaanse grotten van [[Atapuerca (opgraving)|Atapuerca]], in het Engelse [[Norfolk (graafschap)|Norfolk]] en het Georgische [[Dmanisi-mensen|Dmanisi]]. . * Evolutie in verschillende mensensoorten. . * In Zuid-Afrika is in een klomp rode jaspis door verwering een gezicht ontstaan. Iemand nam het mee als 'oudste kunstwerk ter wereld.' . ;1,9 - 1,8 miljoen jaar terug . * De [[homo erectus]] (de rechtopstaande mens), de [[Homo heidelbergensis|heidelbergensis]] & de [[Neanderthaler|neanderthalensis]] leven van jacht, visvangst en verzamelen. . ;1,7 miljoen jaar terug . * Het garen van voedsel gebeurt bij natuurlijke warmtebronnen, voor de vuurdomesticatie is het nog te vroeg. . [[Bestand:Homo sapiens neanderthalensis-Mr. N.jpg|thumb|550px|Reconstructie van de [[Neanderthaler]].]] . [[Bestand:Homo_heidelbergensis_-_forensic_facial_reconstruction.png|thumb|550px|Reconstructie Homo Heidelbergensis die 1,9 miljoen jaar terug leefde.]] === Homo erectus === De homo erectus onderscheidt zich van zijn voorgangers omdat hij en zij... 1. rechtstaan en ver kunnen kijken; een evolutie die te maken heeft met de overgang van een [[Bos (vegetatie)|bos]]- naar [[steppe|steppelandschap]]. . 2. op twee benen lopen; . 3. de handen vrij hebben (vuur dragen!); . 4. een rondere schedel hebben; . 5. over grotere hersenen beschikken (dankzij het eten van gekookt of warm voedsel vergt de spijsvertering minder energie en komt meer energie vrij voor de hersenen gaat een hypothese); . [[Bestand:Sangiran_17-01.JPG|thumb|550px|De Afrikaanse "erectus"-vondsten worden als een aparte soort beschouwd: de ''[[Homo ergaster]]''. De naam ''Homo erectus'' blijft voorbehouden aan de Aziatische tak. Europese "Homo erectus-achtige" vondsten komen nu onder de ''[[Homo antecessor]]''. Niet alle [[Paleoantropologie|paleoantropologen]] zijn het hier mee eens en beschouwen de H. Ergaster en de H. Erectus als soortvariaties.]] . === Vuurdomesticatie en taalontwikkeling === [[Bestand:Piero_di_Cosimo_-_The_Myth_of_Prometheus_-_WGA17652.jpg|thumb|550px|De Prometheusmythe door [[Piero di Cosimo]], 1515. Als de goden de gaven en de talenten uitdelen, komt de mens er bekaaid van af. Althans toch in vergelijking met de dieren. Het menselijke overlevingsinstinct en zijn natuurlijke verdediging zijn ronduit triest. En omdat de Griekse goden de mens in de steek laten, steelt [[Prometheus]] het vuur bij de Olympische goden. Hij schenkt het aan de mensen om metaal te bewerken en een technische beschaving te ontwikkelen. Prometheus is techniek, een leraar en een uitvinder die de mensen vooruit leert zien, die de mens leert inschatten welke gevaren er op hem af komen bij het bouwen van huizen of boten en dat zint oppergod [[Zeus]] niet. Die straft Prometheus en kluistert hem aan de [[Kaukasus]] waar een adelaar elke dag zijn lever eet. 's Nacht groeit de lever aan. De straf zou eeuwig duren maar [[Herakles]] bevrijdt hem. De mens zelf straft Zeus met de komst van Pandora. 'Zij verscheen te midden van de argeloze mensen en vond alom bewondering. (...) Nauwelijks was de deksel van Pandora's doos geopend, of allerhand ziekten, rampen en smarten volgen eruit en verspreidden zich bliksemsnel onder de mensen.'<ref>GUSTAV SCHWAB. ''Griekse mythen en sagen.'' Het Spectrum, Utrecht, 1993, p. 11.</ref> De vuurdomesticatie, de sleutel tot de menselijke gereedschapskist, kent een lange voorgeschiedenis: 1. fysiek is het het rechtop lopen een voorwaarde, want men moet de handen vrij hebben om het vuur te dragen, 2. mentaal is het vermogen om vooruit te denken van belang zodat er altijd brandstof is. De gevolgen van de vuurdomesticatie zijn niet te overzien. Mensen geven het landschap vorm, sociaal gezien brengt het vuur mensen samen en brengt het een leerproces op gang (cultuur, het doorgeven van verhalen bij het kampvuur), het verhitten maakt voedsel beschikbaar dat anders oneetbaar is. Andere toepassingen zijn militair van aard. Het allerbelangrijkste gevolg is dat de mens er in slaagt om onleefbare ecosystemen te bevolken die zich zonder het vuur nooit laten ontsluiten. Het maakt de uittocht uit Afrika mogelijk, eerst door de Homo Erectus en honderdduizenden jaren later door de Homo Sapiens, een uittocht die met een gemiddelde snelheid van één kilometer per jaar verloopt.<ref>JOOP GOUDSBLOM. ''Het regime van de tijd.'' Meulenhof, Amsterdam, 1997, p. 58; GAIA VINCE, p. 56-57.</ref>]] [[Bestand:Feuerreiben.gif|thumb|Houtwrijving om vuur te maken met een vuurploeg]] * Vuurslaan: [[vuursteen]] en [[vuurslag]]; * Houtwrijving: [[vuurboor]], [[vuurboog]], [[vuurploeg]], [[vuurkoord]] en [[vuurzaag]]; * [[Tondel]]doos: een doos met vuursteen en een licht ontvlambare stof, [[tondelzwam]]; * [[Brandglas]]: lichtontsteking met een positieve [[Lens (optica)|lens]]; * [[Lucifer (vuur)|Lucifer]] of [[zwavelstok]]. . . ;1,5 miljoen jaar terug . * Taalkundigen denken dat de [[Homo erectus]] taalvaardig is gezien zijn breinproportie. . ;1 miljoen jaar - 800.000 jaar terug * De [[Vuur|vuurdomesticatie]] begint. De oudste sporen die de vuurdomesticatie documenteren - verkoolde planten en dierenresten - zijn gevonden in [[Zuid-Afrika]], diep in een grot, wat een blikseminslag uitsluit. . ;900.000 jaar terug . * De Homo erectus is in [[Javamens|Java]]. Hij heeft wellicht geen verwantschap met de erectus in Afrika. De data kunnen volgens de bron nogal variëren. . === Inleefoefening I === . Vergeet de ''[[Bright_Lights,_Big_City_(film)|Bright lights, big city]]'' en de Donald Fagen-(j)achtige [[The Matrix|matrixwereld]] van het [[lesrooster]], het uurrooster, het arbeidsschema, de vertrek- en aankomsttijden van treinen en metro’s en probeer deze historische inleefoefening. Hoe was het om te leven in een wereld zonder wetenschap? Het idee dat een wetenschap met enige autoriteit de natuurverschijnselen verklaart, verbanden legt tussen die verschijnselen en de menselijke technologie hiermee in verband brengt, ontspringt pas met het denken van [[Francis Bacon (wetenschapper, 1561)|Francis Bacon]] (1561-1626), [[René Descartes]] (1596-1650) en [[Isaac Newton]] (1643-1727).<ref>HAN VAN RULER. ''Descartes anno 2010: sjablonen, thema's & toekomst.'' In: ''De Bibliotheek Descartes, band I''. Boom, Amsterdam, 2010, p. 9-54.</ref> . Keer terug uit een maatschappij van plastic en siliconen naar een wereld van koper en hout, een wereld waarin de vuurvaardige, taalgebruikende, vooruit denkende en samenwerkende mens zich onderscheidt van zijn naasten, de dieren die overleven op drie elementen: water, lucht en aarde. Als die eeuwenoude soortgenoten het vierde element leren beheersen, komt de evolutie van de mens op kruissnelheid: de voedselbereiding, het ontginnen van gronden, dieren op afstand houden… behalve de toegenomen veiligheid creëert de [[Vuur|vuurdomesticatie]] het sociale en het culturele leven. Vuur brengt mensen bij elkaar en is aldus sociaal. Het zet mensen aan om de vuurvaardigheid door te gegeven. En dat is cultuur. Bij de jacht op [[Mammoeten|mammoeten]] en [[Holenbeer|holenberen]] gebruikt hij werpwapens, verplaatst hij vuur, leeft hij in groep, hij denkt wat komen gaat en communiceert. Een vaste verblijfplaats is hem echter vreemd... . Een groep jagers en verzamelaars bestaat doorgaans uit vijftien tot dertig mensen die overleven in een jachtgebied van enkele honderden vierkante kilometer. Sinds de laatste ijstijd groeit het aantal kuddes en slinken de jachtgebieden.<ref>Over de relatieve gendergelijkheid bij nomadische groepen zie: GAIA VINCE. ''Vuur, taal, schoonheid, tijd', p. 201. Aanvullen.</ref> . . ;750.000 jaar terug . * De [[Homo erectus]] is in [[Pekingmens|China]]. We noemen hem de [[Pekingmens]]. DNA toont een wereldwijde verwantschap van de Chinezen met de rest van de mensheid en dat alle mensen afstammen van een groep [[Homo sapiens sapiens]] van enkele honderden individuen. . ;700.000 jaar terug . * Op Java zijn versierde schelpen te vinden. . ;600.000 jaar terug . * De [[Homo Sapiens]] splitst zich af van de [[Neanderthaler]]. De mens krijgt niet alleen een 'vriendelijker' gezicht, hij wordt ook vriendelijker. Het gezicht verkleint, verplat en de ogen zijn uitgesproken. Zware wenkbrauwen verdwijnen. Sommige onderzoekers (in dit geval de Belgische [[antropoloog]] Cederic Boeckx aan de universiteit van Barcelona) leiden hieruit een verhoogde samenwerkingsvaardigheid af.<ref>SENNE STARCKX. ''Opzij hond, kat en paard: de mens was de eerste die werd getemd.'' In: ''De Standaard'', 6.12.2019, p. D4.</ref> Ze vergelijken deze ontwikkeling met het [[Williams-Beuren syndroom|syndroom van Williams-Beuren]]. . ;500.000 jaar terug . * De genetische basis van wat wij nu de mens noemen, komt tot stand. . * De oudste getuigen van menselijke aanwezigheid in de omgeving van [[Luik (provincie)|Luik]]. Het gaat om enkele stenen werktuigen, gebruikt door nomadische jager-verzamelaars die het toendrawild volgen. . ;500.000-200.000 jaar geleden . * De [[Homo heidelbergensis]] . ;450.000-160.000 jaar terug . * Calais en Dover vormen één smalle bergrug van kalksteen. Na de ijstijden vindt het smeltwater van Scandinavië tot Schotland en de noordelijke Noordzee zijn uitweg langs deze bergrug. Golven werken zich uit op de zachte kalksteen en doet kalkkliffen en een zeestraat, het [[Nauw van Calais (zeestraat)|Nauw van Calais]] ontstaan. De kloofvorming gaat door tot op vandaag. . ;400.000-300.000 jaar terug . * De vuurdomesticatie is gekend en verbreid. . * Neanderthalers evolueren in het Midden-Oosten en Europa. . * Homo Sapiens evolueert in [[Oost-Afrika]], een gebied dat nu [[Ethiopië]] noemt. . ;300.000-150.000 jaar terug . * Vroeg ''moderne'' [[homo sapiens]], de recente vondst van een schedel in Marokko toont aan dat Homo sapiens niet 'plots' ontstond in een kerngebied zoals vaak aangenomen, maar zich geleidelijk ontwikkelt. 'Er is geen tuin van Eden in Afrika', zegt onderzoeker Jean-Jacques Hublin van het [[Max Planck Instituut]] voor Evolutionaire Antropologie in [[Leipzig]] aan [https://www.volkskrant.nl/wetenschap/verrassing-oudste-homo-sapiens-ooit-leefde-in-marokko-niet-ethiopie~b36faa34/ De Volkskrant]. 'De tuin van Eden ís Afrika.' De moderne mensen verschenen in heel Afrika, van de Kaap tot Marokko. Sommige populaties bleven tot honderdduizenden jaren van elkaar gescheiden, andere vermengen zich. 'Het "volledig pakketje" van wat volgens ons specifieke kenmerken van homo sapiens zijn, begin pas echt vorm te krijgen tussen 100.000 en 40.000 jaar geleden. (...) We hebben dus geen vertakkende lineaire stamboom met één enkele stam, maar verdeelde Afrikaanse wortels.'<ref>PATRICK ROBERTS, vertaald door Bep Fontijn. ''Jungle. Een nieuwe geschiedenis van tropische bossen, de wereld en onszelf,'' Nieuw Amsterdam, 2021, p. 128-129.</ref> . ;150.000-120.000 jaar terug . * De mens (de [[homo sapiens sapiens]]) verspreidt zich uit Afrika naar het noordoosten naar Azië en Europa. Tussen 125.000 - 60.000 komt hij aan in Eurazië, 40.000 jaar geleden in Australië, en 15.000 jaar geleden in Amerika. Meer afgelegen eilanden zoals Hawaï, Paaseiland, Madagaskar en Nieuw-Zeeland raakten bevolkt tussen de jaren 300 en 1280. . ;140.000 jaar terug . * De [[Homo Erectus]] verdwijnt. Hij ontstond 1,9 miljoen jaar geleden. . ;110.000 jaar terug . * De mens verspreidt zich uit Afrika naar het zuidwesten, naar Oceanië. . ;Kijken <gallery widths="155" heights="190"> Bestand:Australopithecus sediba.JPG|[[Australopithecus]], 4,3 tot 2 miljoen jaar geleden. Bestand:Homo habilis.jpg|Homo Habilis, 2,2 tot 1,5 miljoen jaar geleden, Oost-Afrika. Bestand:Homme de Tautavel.jpg|Homo erectus 1,9 miljoen tot 400.000 jaar geleden.|Homo erectus, reconstructie. Bestand:Pithecanthropus-erectus.jpg|Vondsten van [[Eugène Dubois]] waarbij hij de ''Pithecanthropus erectus'' of de [[Javamens]] beschrijft. Bestand:Homo heidelbergensis-Cranium -5.jpg|Homo Heidelbergensis, 500.000 tot 200.000 jaar geleden. Bestand:Biface de St Acheul MHNT.jpg|Vuistbijl uit het [[Acheuléen]]. Bestand:Neanderthal and homo sapiens sapiens.jpg|Een [[Neanderthaler]] en een [[homo sapiens sapiens]]. Bestand:Spy_Skull.jpg|[[Mens van Spy|De mens van Spy]], 40.000 jaar geleden. File:Ice_age_fauna_of_northern_Spain_-_Mauricio_Antón.jpg|[[Megafauna]] van het late Pleistoceen. Bestand:Skull_pekingman.jpg|De [[Pekingmens|Pekingman]] </gallery> . == Het Midden-Paleoliticum (100.000 tot 37.000 jaar terug) == . ;100.000 jaar terug . * De eerste sporen van wat we cultuur noemen duiken op. . ;80.000 jaar terug . * Sporen op een strand in [[Normandië]] in [[Le Rozel]] tonen voetsporen van Neanderthalers en hun kinderen en vuurresten. De Neanderthal-voeten blijken breder dan die van mensen, vooral in het midden. Hun lichaamslengte wordt geschat tot 185 centimeter. De groep bestond uit maximaal 14 Neanderthalers. . ;80-73.000 jaar terug . * De oudste grotkunst ter wereld is te vinden in het zuidelijkste punt van Zuid-Afrika. In de [[Blombosgrot]] is niet figuratieve kunst gevonden, er is niets afgebeeld. In deze grot kwam de oudste halsketting van vijfenzestig druppelvormige strandschelpen aan het licht. De laatste dragers deden dat 75.000 jaar geleden, dat wijzen de okersporen uit. [[Bestand:Reproduction_cave_of_Altamira_01.jpg|thumb|550px|Deze tekeningen in [[Altamira (grot)|Altamira]] zijn in 1879 ontdekt. Schildertekeningen zoals deze zijn uitzonderlijk en hebben functies om te overleven op cultureel, sociaal, didactisch en economisch vlak. In 1890 onderzocht de eigenaar de grot en vond er vuistbijlen, pijlpunten, stenen messen en naalden en bewees dat de tekeningen geen namaak zijn, maar 15.000 jaar oud. In 2017 vond een internationaal onderzoeksteam op het [[Indonesisch|Indonesische]] eiland [[Sulawesi]] (in het [[Maros-Pangkep-karstgebergte]]) een schilderij van een jachtpartij van minstens 43.900 jaar geleden. Eerder vonden ze op [[Kalimantan]] op [[Borneo]] 40.000 jaar oude afdrukken. Op hun vondst van 2017 is te zien hoe mensen twee wrattenzwijnen en vier dwergbuffels in het nauw drijven met touwen en speren. Is dit meer dan vier meter brede jachttafereel het oudste ter wereld? In Europa zijn de oudste grotschilderijen 40.000 jaar tot 65.000 jaar oud. De [[Löwe-mann]], een mythisch wezen van dertig centimeter dat een mens met een leeuwenkop voorstelt, gaat terug op 40.000 jaar geleden. De geschilderde ladders, stippen en contouren van handafdrukken op Spaanse grotten, gaan terug op 65.000 jaar geleden, kort nadat de [[Neanderthaler]] Europa is binnengewandeld (op de Homo Sapiens is het in Europa nog 20.000 jaar wachten.<ref>ROBERT MACFARLANE, vertaald door Nico Groen en Jan Willem Reitsma. ''Benedenwereld. Reizen in de diepe tijd'', Athenaeum - Polak & Van Gennep, Amsterdam, 2019, p. 25.</ref> Lang zijn ze voorgesteld als simpele, ruw, gebolsterde verwanten van de moderne mens. Niettemin beschikken de neanderthalers over een vergelijkbaar brein dat hen in staat stelt tot cultuur. Ze maken handige stenen en bijlen, messen, beschilderen hun juwelen. Onderzoekers leiden hieruit een religieus bewustzijn af. Evengoed kan het om primitieve camouflagetechnieken bij de jacht gaan. De oudste grotkunst is te vinden in de [[Zuid-Afrika|Zuid-Afrikaanse]] [[Blombosgrot]]. Ze is niet figuratief (er is niets afgebeeld) maar ze dateert van 73.000 jaar geleden.]] . ;70.000 jaar terug . * Intrede [[Homo Sapiens]]. Start hier de ''geschiedenis'' van de mens, zoals [[Yuval Noah Harari]] beweert? [[Yuval Noah Harari]] bespreekt drie revoluties: 1. De cognitieve revolutie (70.000 jaar geleden); 2. De agrarische revolutie (12.000 jaar terug) en de; 3. Wetenschappelijke (500 jaar geleden). Het is mijn ambitie om de cognitieve revolutie vroeger dan Harari te dateren en in verband te brengen met de vuurdomesticatie die teruggaat op bijna één miljoen jaar terug.<ref>HARARI, YUVAL NOAH, vertaald door Inge Pieters. ''Sapiens. Een kleine geschiedenis van de mensheid.'' Thomas Rap, Amsterdam, 2018, p. 11-12.</ref> . * De [[Toba (vulkaan)|Toba]]-uitbarsting zorgt voor een jarenlange vulkanische winter. . * De eerst vertelde verhalen werken als een cognitieve revolutie die een culturele geheugenbank mogelijk maakt. Het verhaal werkt in de hersenen als een 'contextuele infrastructuur' om feiten te ordenen, te begrijpen, te delen en vooral te herinneren. Info in verhaalvorm is tweeëntwintig keer beter te onthouden dan een opsomming omdat een verhaal alle relevante hersendelen activeert, niet alleen de taalcentra. . ;70.000 tot 12.000 jaar terug . * De laatste ijstijd zorgt voor een lage zeespiegel. Het Kanaal en de Noordzee liggen er voor de laatste keer droog bij. Tussen Engeland en het Europese vasteland is geen barrière. Het Kanaal is een uitgestrekte ijzige toendra met een zuidwestwaarts stromende rivier die uitmondt in de Atlantische Oceaan. . ;64.000 jaar terug . * Een grottencomplex in het Noord Spaanse Baskenland - Cantabrië tonen de El Castillo-grotten decoratieve sporen (grotschilderingen en stempelwerk) van de Neanderthaler en de mens. Tijdens de laatste ijstijd is de labyrintische grot hun toevluchtsoord. . ;60.000 jaar terug . * In een grot aan de kust van Kenia, Panga ya Saidi gebruiken mensen pigmenten en maken ze schelpkralen. . ;60.000 - 45.000 jaar terug * De menselijke migratie uit Afrika naar Europa en Eurazië start (andere bronnen beweren dat dit veel vroeger gebeurden). Daar stuitten ze daar op andere bevolkingsgroepen zoals Neanderthalers die er al tienduizenden jaren wonen en de [[Denisovamens|Denisovamensen]]. Die verschillen weinig van het Afrikaanse menstype maar ze zijn toch anders. Na het uitsterven van die bevolkingsgroepen is slechts nog één enkel menselijk ‘wij' op aarde. Het Europese continent blijft dunbevolkt. . ;50.000 jaar terug * In het Spaanse [[El Sidron]] zijn er sporen gevonden van een Neanderthalgroep van zeven volwassenen en drie kinderen. * Sapiens koloniseren Australië, de [[megafauna]] sterf er uit. . ;45.000 jaar terug * Een stamoudste voorziet zijn verhaal van een illustratie: het [[Celebeswrattenzwijn]]. . ;40.000 jaar terug * De [[Neanderthalers]] zijn duidelijk aanwezig in in Europa en in het [[West-Vlaams Heuvelland|Heuvelland]]. Op de [[Kemmelberg]] in [[Heuvelland (gemeente)|Heuvelland]] en in [[Veldwezelt-Hezerwater]] laten ze meer dan 200 artefacten liggen: [[vuistbijl|vuistbijlen]] in [[vuursteen]], messen, boordschrabbers, [[Levalloistechniek|Levalloisspitsen]], [[Le Moustier |Moustierspitsen]]. Wilde [[mammoeten]], oerrunderen, [[rendieren]] en wilde paarden, de [[wolharige neushoorn]] jaagden ze op en verneden ze waarschijnlijk ter plekke om in hun tijdelijke, nomadische kamp klaar te maken. Van de tentenkampen zijn geen sporen gevonden. * Spy Skull, een Neanderthalerschedel uit [[Spy]] nabij Namen. * De Homo Sapiens doorkruist onze regio en produceert kunst. . ;40.000 - 35.000 jaar terug . * De paleolithische kunst en de "culturele explosie" van de [[Homo sapiens]] stimuleren het taalvermogen en brengen hem op een (wat dat ook moge zijn) 'hogere graad van beschaving'. . ;40.000 - 30.000 jaar terug . * Het semi-nomadisme ontstaat waarbij diverse jagers-verzamelaars zoeken naar nieuwe organisatievormen: de kleinschalige stam functioneert tijdens het jachtseizoen of bij overvloed. Dan jagen kleine groepen op steppebizons, rendieren of mammoeten, oogsten ze noten oogsten, vangen ze vis. In het tussenseizoen komen ze samen met andere groepen in dichtbevolkte nederzettingen waar feesten gebruikelijk is. Gewassen planten doen ze niet. Seizoensrituelen met maskerades markeren het begin en het einde van de beide periodes. Graven met giften en monumentale architectuur suggereren dit seizoensdualisme dat zijn oorsprong vindt in de sterk wisselende seizoenen van de laatste ijstijd. Deze institutionele flexibiliteit doet hen bewegen tussen stadsstructuren met (tijdelijke?) heersers enerzijds en de meer egalitaire stam anderzijds. Het doet hen beseffen dat de sociaal politieke realiteit veranderlijk en cyclisch kan zijn. Deze verre voorouders kennen tot op dit moment ook een andere lichamelijke realiteit. Afhankelijk van hun biotoop (kust, bos, bergen, woestijn, regenwoud savanne…) zijn ze een fysiek ook een divers allegaartje vergelijkbaar met hobbits, reuzen, dwergen, elfen. Dit zal steeds uniformer worden.<ref>DAVID GRAEBER & DAVID WENGROW, vertaald door Rogier van Kappel en Bart Gravendaal. ''Het begin van alles. Een nieuwe geschiedenis van de mensheid'', Maven, Amsterdam, 2022.p.94-95, 119, 122 & 127..</ref> . ;38.000 jaar terug . * Eerste mensen verschijnen / zetten voet aan grond in onze regio: in Zuid Limburg, van de Maasvallei tot het Scheldebekken. In hun omgeving: de [[wolharige neushoorn]], [[reuzenhert|reuzenherten]], [[Holenbeer|holenberen]] en [[Mammoeten|mammoeten]], tot vijf ton zwaar. . * In een grot in de Zwabische Jura is een tekening van een kat-mens met wijd open armen en benen en een zwaard (?) dat lijkt op het sterrenbeeld [[Orion (sterrenbeeld)|Orion]]. . ;35.000 jaar terug . * Op het Indonesiche eiland [[Sulawesi]] zijn er handafdrukken van vrouwen. == Het Jong-Paleoliticum (37.000-12.500 jaar terug) == [[File:Goddess_gif_small_10.gif|thumb|550px| (...)]] . ♣ . ;37.000-30.000 jaar terug . * De [[Neanderthaler]] sterft uit (is er een verband met de uitvinding van de boog door de mens?). De Neanderthaler is geen voorloper van de mens. . * Vanaf nu start een koudegolf die bewoning in onze regio onmogelijk maakt. . ;33.000 jaar terug . Grotte Chauvet Pont d'Arc in de [[Ardèche (departement)|Ardèche]] is wellicht de oudst gekende beschilderde grot in de wereld. De schilderingen tonen [[apen]], [[leeuw (dier)|leeuwen]], [[neushoorn]]s, [[oeros]]sen, [[paard (dier)|paarden]] en [[Bison (geslacht)|bizon]]s ter instructie van de jacht. Er zijn ongeveer driehonderd dieren afgebeeld. In andere grotten komen de [[panter]], de [[uilen (vogelfamilie)|uil]]), de neushoorn nauwelijks voor. De [[Holenbeer|holenberen]] is er ook. Abstracte tekens en afdrukken van handen komen voor. Jean-Marie Chauvet, Éliette Brunel en Christian Hillaire ontdekken de grot in 1994 die voorlopig niet toegankelijk is. Sedert 2015 is er een kopie, een 'kunstgrot' die de grotschilderingen tot leven wekt. De Duitse cineast [[Werner Herzog]] maakte in 2010 een 3D-documentaire over de grot: 'Cave of Forgotten Dreams'. . ;32.000 jaar terug . * [[Pijl en boog]] . * In de [https://en.wikipedia.org/wiki/Coliboaia_Cave Coliboaia-grot] in [[Roemenië]] worden bizons, beren en neushoorns in zwarte kleuren, waarschijnlijk houtskool op de wand geschilderd. De ontdekking gebeurde in 2009. . ;Ca. 32.000-27.000 jaar terug . [[Venus van Willendorf]] & Man van Brno . ;31.700 jaar terug . * In de [[grotten van Goyet]] zijn sporen gevonden van een vroege domesticatie van een prehistorische hond. (De mens nam de wolf onder zijn hoede en de soort evolueerde in de richting van wat we nu een hond noemen. Het gevonden exemplaar is geen voorouder van de huidige hond maar een uitgestorven zustergroep). De hond is het enige dier dat zich laat domesticeren voor de [[Neolithische revolutie|Neolitihsche revolutie]]. . ;30.000 jaar terug . * In een rijk beschilderde grot in de Franse Dordogne is een maankalender achtergelaten. Het arendsbotje toont ingekraste cirkels, bogen en halvemanen die het tweewekelijkse wassen en het afnemen van de maan illustreren. . ;27.000 jaar terug . * Cro-Magnon mens; ontdekt in de [[Dordogne (departement)|Dordogne]] in 1868. . ;23.000-20.000 jaar terug * Nomaden steken de [[Beringstraat]] over en zullen Amerika bevolken als indianen. . ;20.000-15.000 jaar terug . * De [[Homo erectus soloensis]], een ondersoort van de Homo Erectus die leeft op Java sterft als laatste Homo Erectus uit. . * Het is met artefacten en fossielen gedocumenteerd hoe mensen uit Azië naar Amerika migreren. Een landmassa verbindt de noordwestelijke punt van Noord-Amerika met de noordoostelijke punt van Azië. Over die bovenzeese landmassa (nu Rusland en Alaska) lopen mensen en dieren. Het gaat om zo'n 900 kilometer. . ;17.000 jaar terug . * Grotschilderijen in [[Lascaux (grotten)|Lascaux]] tonen astronomische hemelkaarten die de maancyclus in punten en vierkanten illustreren. Erboven is een rij van 13 kwartieren te zien die het tijdstip tonen waarop de paarden drachtig zijn en makkelijk te vangen zijn. Diende Lascaux als prehistorisch planetarium? . * De grotinscripties en - schilderijen van [[Altamira (grot)|Altamira]] kent een bestaan van 27.000 geleden tot 17.000 geleden. . ;16.000 jaar terug . * Sapiens koloniseren Amerika, de [[megafauna]] sterf er uit. . ;15.000 jaar terug . * De aarde warmt geleidelijk weer op. Oerbossen ontstaan. . ;13.000 jaar terug . * [[Cueva de las Manos]], een grottenstelsel in Argentinië bij de rivier [[Río Pinturas]] toont meer dan tweeduizend mensen handen, lama's en jachttaferelen. . * Grot van [[Niaux]] in Zuid Frankrijk. De grot lijkt niet bewoond, hoewel bewoonde grotten in de regio bekend zijn. . . ;Kijken <gallery widths="155" heights="190"> Bestand:RioPinturas-003.jpg|(..) Bestand:RioPinturas-004.jpg|Groep B Bestand:RioPinturas-005.jpg|Groep B Bestand:RioPinturas-006.jpg|Groep C Bestand:Niaux,_bisons.JPG|Replica uit Niaux met bizons. </gallery> . = '''MESOLITICUM (12.500 jaar tot 10.000 jaar terug)''' = . {{Citaat|'''We weten niet waar hij zich bevond en ook niet waar hij mee bezig was, die eerste mens die op het idee kwam om de schaduw van een in de grond gestoken stok te gebruiken. Hij hoefde als referentie alleen maar een los op de grond liggende kei te gebruiken om een tamelijk nauwkeurige voorstelling te krijgen van de tijd die hij nog had. Misschien was hij een jager-verzamelaar die zich te ver van de grot had verwijderd waarin zijn clan woonde. Of een veeboer op zoek naar nieuwe weidegronden, ban bij het vallen van de nacht de weg naar zijn onderdak kwijt te raken. Naar alle waarschijnlijkheid keek men al sinds onheugelijke tijden hoe hoog de zon aan de hemel stond, om te kunnen inschatten hoeveel muonen het nog zou duren voor het donker werd. Met de duisternis begonnen immers de gevaren. Het struikgewas was het rijk van de grote nachtroofdieren en op de weg naar de schuilplaats konden zich vijandige, op de loer liggende individuen verborgen houden.'''|[[Desmond Morris]].<ref>GUIDO TONELLI, vertaald door Hans van den Berg. ''Tijd. Een reis van vroeger naar later,'' Bezige Bij, Antwerpen, 2022, p. 45.</ref>}} . {{Citaat|'''Er bestaan op dit ogenblik honderddrieënnegentig soorten apen. Honderdtweeënnegentig ervan zijn bedekt met haar. De uitzondering is de naakte mensaap die zich zelf ''Homo Sapiens'' noemt. Deze ongewone en zeer succesvolle soort besteedt een heleboel tijd aan de bestudering van zijn hogere motieven en even veel tijd aan het negeren van zijn fundamentele motieven. Hij is er trots op dat hij de grootste hersens heeft van alle primaten, maar is geneigd het feit te verhelen dat hij ook de grootste penis heeft en staat deze eer liever, ten onrechte af aan de machtige gorilla. Hij is een buitengewoon vocale, scherpzinnig onderzoekende aap, wiens wereld overbevolkt is, en het is de hoogste tijd dat wij zijn basisgedrag aan onderzoek onderwerpen.'''|[[Desmond Morris]].<ref>DESMOND MORRIS, vertaald door Thomas Nicolaas. ''De naakte aap.'' A.W. Bruna & Zoon, Antwerpen, 1968, p. 9.</ref>}} . Het [[Mesolithicum]] is een periode die moeilijk te grijpen is. Als overgangsperiode bouwden archeologen en historici deze periode in vanuit een evolutionair perspectief. Het lijkt op de Renaissance, die verhoudt zich even paradoxaal ten aanzien van de Middeleeuwen en de Nieuwe Tijden. Veel van het oude is in het nieuwe herkenbaar. En omgekeerd. Voor de jagers-verzamelaar tot de landbouw overgaat, komt er eerst een periode van gedurfde sociale experimenten. [[Bestand:White cliffs of dover 09 2004.jpg|thumb|550px|Krijtrotsen van Dover]] [[Bestand:0 Escalles - Le Cap Blanc-Nez (2).JPG|thumb|550px|Cap Blanc-Nez]] . * In Kortrijk zijn op de Pottelberg en in de buurt van de wijk 't Hoge ongeveer 250 artefacten uit deze periode ontdekt: wapenspitsen, lemmers, schrabbers, stekers, vuurstenen, [[burijn]]en. . * Het [[Nauw van Calais (zeestraat)|Nauw van Calais]] ontwikkelt zich tussen 12 en 8.000 jaar geleden opnieuw tot een zeestraat met de Atlantische Oceaan. . * Agrarische revolutie, planten en dieren worden (beginnend) gedomesticeerd: vooral de hond. . [[Bestand:E28_p26.jpg|thumb|550px|Een hut als een extensie van de kledij. Verschillende soorten hutten van de inheemse bevolking in Brazilië, 1834.]] [[Bestand:Göbekli_Tepe,_Urfa.jpg|thumb|550px|Opgravingen bij Göbekli Tepe. Het is niet altijd duidelijk wat er eerst was: de bouw van een tempel door samenwerkende nomadengroepen of de komst van de landbouw die aan de tempelbouw vooraf gaat.]] [[File:The_archaeological_site_of_Göbekli_Tepe_-_main_excavation_area.png|thumb|550px|Luchtfoto van de site Göbekli Tepe.]] . === Wat gaat de sedentatie vooraf? === . Zo'n twaalf- tot tienduizend jaar geleden eigenen diverse nomadische groepen zich - overal ter wereld - een vaste locatie toe. Veel ontwikkelingen en uitvindingen gaan die definitieve sedentatie vooraf. Met andere woorden: vooraleer de nomadische groepen zich een vaste woonplek vinden, zijn er al veel uitvindingen in ontwikkeling. Dit 'seminomadisme' kenmerkt zich door het feit dat nomaden steeds langer ter plekke blijven maar niet definitief. Dat komt tot uiting in: . 1. Experimenten met het ontginnen (en de kweek?) van wilde granen en de veredeling ervan kunnen rond 20.000 v.Chr. begonnen zijn. Daarbij begint de mens met plannen en vooruitdenken: (onbewaakte?) opslag ontstaat. . 2. De [[Sikkel (werktuig)|sikkel]] laat een efficiënte oogst toe; speren en bogen met stenen pijlpunten penetreren beter, maalstenen, mortieren en stampers malen granen en mineralen. Touw en draad zetten aan tot weven en de naald maakt het naaien van huiden mogelijk. . 3. De oudste rotsschilderingen uit [[Grotten van Lascaux|Lascaux]] zijn gedateerd op 17.000 jaar geleden, die van [[Altamira (grot)|Altamira]] in Spanje schat men op 15.000 jaar terug. Het beschilderen van stenen is de voorganger van wat later het schrift wordt. . 4. ♣ 12.500 jaar terug: [[Yi-fu Tuan]], een Chinees-Amerikaanse humanistisch geograaf drukt het zo uit: 'Place is security. Space is Freedom. Zijn uitspraak gaat terug tot 12.500 jaar geleden. In Japan verschijnen potten en kommen. De betekenis? Vaatwerk vervangt en zijn een uitbreiding op de handen van de jager-verzamelaar. Manden en vlechtwerk doen hetzelfde: ze beginnen de transportrevolutie. Het bewaren van voedsel maakt voorraden mogelijk, schept orde en structureert de omgeving. De ''leegte'' van de klei scheidt de buitenwereld van de binnenwereld. Die ruimtelijke ordening verandert het begrip tijd en breekt het eeuwige nu van de jager-verzamelaar. Het adagio is niet langer 'er is voedsel te over, we eten alles op.' De pot construeert de toekomst, een plan waarbij een groep zijn 'morgen' organiseert. Zo introduceert het vat de begrippen tijd én veiligheid: hoe lang valt iets te bewaren of te beschermen (tegen ongedierte bijvoorbeeld)? En tijd resoneert met témenos, wat staat voor een omheinde, heilige en veilige ruimte. Vluchtelingen genieten er de goddelijke bescherming. Een "waterbassin" aan de ingang maakt hen rein. Homeros vermeldt een ''temenos'' als een afgebakend landgoed. De vorst of de god geniet er de vruchten van. In het Griekse Attica lijken er veel dergelijke gronden voor te komen sinds de sedentatie.<ref>GUIDO TONELLI, vertaald door Hans van den Berg. Tijd. Een reis van vroeger naar later, De Bezige Bij, Amsterdam, 2022, p. 30-31.</ref> . 5. De kano en andere vroege boten, daar zijn sporen van. . 6. Het bakken van brood en het maken van ovens gaat de sedentatie vooraf. . De nomadische jagers-verzamelaar ontwikkelt semipermanente nederzettingen van palmbladeren, hout en bamboe. Tekeningen van vijf tenten van rendierhuid van zo'n vijftienduizend jaar oud zijn gevonden in een grot bij Pincevent in de Seinevallei. Generaties lang onderhouden deze seminomaden hun kampen om er maandenlang te wonen, handel te drijven, te feesten en rituelen uit te voeren. Archeologen treffen tegenwoordig sporen aan van dit soort openluchtkampen in West-Europa. Tijdens de zomer bewonen kleine groepjes jagers de kampen, 's winters groeit de groep aan in meer permmnente bouwsels, zoals grotten. Sommige zijn tienduizend jaar lang bewoond en verfraaid met tekeningen. === Gevonden broodkruimels: inleefoefening III === . {{Citaat|'''Het moet een mooie dag geweest zijn in Bilad al-Sham, aka het Morgenland, de [[Levant]] of het historisch-geografisch gebied dat grotendeels [[Israël]], [[Palestina (staat)|Palestina]], [[Jordanië]], [[Syrië]] en delen van [[Turkije]] beslaat. Zo’n 14.000 jaar geleden woonde daar [[Uk-Uk]], de vernuftige [[Natufiër]]. Of Uk-Uk een man was of een vrouw, laat ik in het midden, ik ben geen specialist in genderstudies binnen semi-sedentaire voedsel-verzamelaarssamenlevingen. Maar laten we er even van uitgaan dat hij een man was. Uk-Uk, nakomeling van Ug Ug, was altijd al een bijzondere jongeling geweest. Of de naam Uk-Uk een veelvoorkomende naam was binnen de [[Natufische samenleving]], laat ik in het midden, ik ben geen specialist in laat-epipaleolithische nomenclatuur. Uk-Uk was nieuwsgierig van aard. Als kind was hij meermaals ernstig ziek geworden door onbekende besjes te eten. Het was die nieuwsgierigheid die hem te dicht bij een wild zwijn had gedreven. Wat Uk-Uk dacht toen hij het zwijn aaide, blijft een mysterie voor ons. Wat we wel weten, is dat het zwijn zijn gebaar niet apprecieerde. Tijdens de schermutseling na de ongewenste aai verloor Uk-Uk het merendeel van zijn gebit. Daarom droeg hij sinds die dag steeds een maalsteen mee. Daarmee maakte hij gevonden voedsel verteerbaarder, verbrijzelde hij vezels en maakte hij knapperig fruit papperig. Het was die omslachtige manier van vreten die Uk-Uk bracht tot een van de belangrijkste ontdekkingen van de menselijke geschiedenis. In de buurt van de grot waar zijn stam zich had nedergezet, groeiden indrukwekkende groene tarwehalmen die makkelijk boven zijn 1,44 meter uittorenden. Meerdere leden van zijn stam hadden al eens een aartje afgeknapt en de korrels van hun kafjes gewreven. Maar meestal negeerden ze de halmen, want ze beleefden weinig plezier aan de smaak. Hoeveel Uk-Uks zijn er geweest die niet tot aan het stadium van pap zijn geraakt? Hoeveel Uk-Uks hebben de pap laten aanbranden? Dat was buiten de maag van Uk-Uk gerekend. Hij had zin in een snack. De opbrengst van de jacht was mager de laatste tijd en de vruchten lieten op zich wachten. Uk-Uk bedacht zich met de emmer tarwe en verzamelde een buidel vol. De geplette korrels waren droog en de poederpulp deed hem hoesten. Water. Water was altijd al een goede vriend geweest in zijn tandeloze bestaan. Uk-Uk maakte de pap, maar zeggen dat die een ‘smaakbommetje’ was, zou een overstatement zijn. Vuur. Het was de gewoonte in die tijd om alles eens boven het vuur te houden. Het had een goede reputatie opgebouwd met betrekking tot vlees. Zonder dat Uk-Uk erbij stilstond, had hij de basis gelegd voor een grijs boerenbrood, wit gesneden, naan en pita, volkoren en ciabatta, [[challah]] en [[pretzels]], [[knäckebröd]] en roti, en paradoxaal genoeg glutenvrij brood. Of er iets waar is van de historie van Uk-Uk, weet ik niet, ik ben geen culinaire paleontoloog. Wat ik wel weet, is dat er vijftien broodkruimels werden gevonden op de Shubayqa 1 archeologische site in Jordanië. Die bleken zo’n 14.400 jaar oud te zijn, ouder dan de eerste sedentaire agrarische samenlevingen. Als iemand het verdient om te verrijzen en erkenning te krijgen voor zijn verwezenlijking, is het Uk-Uk wel. Aan de basis van menselijke kennisverwerving ligt trial-and-error. Proberen en falen. Hoeveel Uk-Uks zijn er geweest die niet tot aan het stadium van pap zijn geraakt? Hoeveel Uk-Uks hebben de pap laten aanbranden? Hoeveel stamgenoten vonden de ontdekking van het brood niet de moeite waard om verder te onderzoeken? Native Americans beschouwden een berg als een gebeurtenis. Niet als een onveranderlijk resultaat. De berg is in wording. Brood is een gebeurtenis en geen evidentie. Dankjewel Uk-Uk.'''|[[Rashif El Kaoul]].}} . ;12.000-11.600 jaar terug * In [[Göbekli Tepe]] (Navelberg, in het zuidoosten van Turkije) slaan nomadengroepen de handen in elkaar en besluiten tot de bouw van een gigantisch monument die in de archeologie geen precedent kent. De gebouwen bestaan uit T-vormige pilaren in cirkels. De stenen wegen vele tonnen, losgehakt en de heuvel opgevoerd. De ontdekking ervan in 1994 zette het idee dat nomadengroepen langs elkaar leven, op zijn kop. De site toont aan dat nomaden op behoorlijk grote schaal samenwerken, hun krachten bundelen en zich laten zich leiden 'een' idee. Vijfhonderd werklieden waren, naar schatting nodig om dit indrukwekkende bouwwerk te creëren, zonder een boerderij in de buurt. Wie zorgde voor het voedsel? Nog meer werklieden? Of een overdaad aan wild en voedsel? Aanwijzingen dat er ooit een sedentaire bewoning was op de Navelberg zijn er niet. Het lijkt een nomadisch bedevaartsoord als een soort experiment voorafgaand aan de sedentatie. Dit maakt de tempel uitzonderlijk: ze ging de boerderij vooraf. Althans dit is de interpretatie van [[Klaus Schmidt]]. Die stelt dat bij de bouw van dit complex de [[Neolithische revolutie]] nog niet was begonnen. Schmidt denkt dat de nomaden overvloedige wilde granen gebruikten dat de bescherming ervan tegen wilde gazelleskuddes en ezels tot samenwerking leidde die vervolgens grootschalige landbouw deed ontstaan, en een dorp nabij de bouwplaats. De bouw van de tempel zou dus voorafgaan aan het [[Neolithicum]] en niet andersom.<ref>KLAUS-DIETER LINSMEIER. ''Eine Revolution im großen Stil.'' Interview mit Klaus Schmidt. In: ''Abenteuer Archäologie. Kulturen, Menschen, Monumente.'' Spektrum der Wissenschaft, Heidelberg 2006; HUGH HONOUR & JOHN FLEMING, vertaald door Sjoerd de Vries. ''Algemene kunstgeschiedenis.'' Meulenhof, Amsterdam, 2016, p. 36.</ref> Latere publicaties stellen dat in deze regio en deze periode het Neolithicum al stevig ingang vond, dat verklaart waarom sommigen het Neoliticum reeds 12.000 jaar geleden laten starten en niet 10.000 jaar geleden.<ref>CHRIS S.M. TURNEYA & HEIDI BROWN. ''Catastrophic early Holocene sea level rise, human migration and the Neolithic transition in Europe.'' In: ''Quaternary Science Reviews'', 26, 2007, p. 2036–2041.</ref> Dat betekent dat prille neolithische boeren de tempel bouwden nadat ze eerder voor hun eigen profijt kozen. . ;Kijken <gallery widths="155" heights="190"> Bestand:Göbekli_Tepe_Pillar.JPG|Göbekli Tepe, pijler Bestand:GobeklitepeHeykel.jpg|Detail File:Urfa_museum_Animal_relief_sept_2019_4772.jpg|Detail File:Göbekli2012-22.jpg|Detail File:Göbekli_Tepe_-_100525.jpg|Opgravingen 2010 File:Göbekli2012-16.jpg| File:Göbekli2012-19.jpg| File:Stratigraphy_of_Göbekli_Tepe.png|Doorsnede File:UrfaMuseumGöbekli.jpg|Museum </Gallery> . = '''VAN NEOLITISCHE ECOSYSTEMEN TOT DE OUDHEID: 10.000-5.000 jaar terug''' = . {{Citaat|'''De landbouw - waarbij mensen zich door allerlei moeilijkheden heen slaan en tijd en energie besteden aan grote projecten, in de verwachting daar uiteindelijk voor beloond te worden met een oogst - leidde tot grote veranderingen in de levens van de mensen, want een dergelijke vorm van langdurig vertraagde wederkerigheid vereist geloof, en bij geloof speelt schoonheid een grote rol.|Gaia Vince'''<ref>GAIA VINCE, vertaald door Rogier van Kappel. ''Vuur, taal, , schoonheid, tijd. Hoe culturele evolutie de mens heeft gevormd,'' Atlas Contact, Antwerpen, 2020, p. 258.</ref>}} . == Neolitische ecologie (12.000 jaar terug tot de [[kopertijd]]) == . === Neolitische revolutie of neolitische ecologie? === . De [[neolithische revolutie|neolithische revolutie]], een begrip van [[Vere Gordon Childe]], duidt de overgang aan van het nomadische naar het sedentaire bestaan, waarbij de economie of het overleven van het plukken, het jagen, het vangen van vis en het verzamelen, inruilt voor een maatschappij gebaseerd op landbouw en veeteelt. Recent is dit verhaal terecht bekritiseerd en genuanceerd. Landbouw en revolutie zijn twee woorden die het proces dat toen plaatvond nodeloos uitvergroten. Met andere woorden: het liep allemaal niet zo'n vaart. En die vaart verliep niet in één richting. 'Wat als we het accent zouden verleggen van landbouw en domesticatie naar, laten we zeggen plantkunde of zelfs maar tuinieren', vragen David Graeber en David Wengrow zich af in ''Het begin van alles. Een nieuwe geschiedenis van de mensheid''.<ref>DAVID GRAEBER & DAVID WENGROW, p. 260-264.</ref> Deze neolitische ecologie had weinig revolutionairs noch landbouwkundig. . ;Hoe liep het dan wel? . 11.000 jaar terug dwingt de [[klimaatsverandering]] bij het einde van de [[laatste ijstijd|(voor)laatste ijstijd]] mens, dier en omgeving tot aanpassing. Het einde van dit [[Pleistoceen]] valt dus samen met het ontstaan van sedentaire gemeenschappen op alle continenten. De opwarming treft de hele aarde en zorgt voor meer regen, fauna en flora. Waar weinig begroeiing is, komt die er. In minder dan 5.000 jaar duiken in Zuidwest-Azië, China, drie Amerikaanse gebieden en in Papoea-Nieuw-Guinea sedentaire kernen op. De jacht waarbij de mens (een kudderoofdier) de wijfjesdieren spaart, is niet langer mogelijk en overbejaging leidt tot het uitsterven van de [[Mammoet]]. Andere diersoorten trekken weg door de opwarming. Jager-verzamelaars die vertrouwd raken met de groeicyclus van planten beginnen met het verbouwen van wilde gewassen dat mogelijks leidt tot (het zeer langzame) veredelen. Hun jacht en verzamelactiviteit zetten ze niet on hold. Er komen nieuwe jachtmethodes die zich richten op petieterige en snelle prooien. Mannen leren betere [[pijl]]en en [[Boog (wapen)|bogen]] hanteren, domesticeren de [[wolf]] als voorloper van de [[hond]] en vrouwen laten zich in met het verbouwen van planten.<ref>LINDA R. OWEN. ''Gender, crafts, and the reconstruction of tool use.'' Helinium, 1994, 186–200, geciteerd in DAVID GRAEBER & DAVID WENGROW, vertaald door Rogier van Kappel en Bart Gravendaal. ''Het begin van alles. Een nieuwe geschiedenis van de mensheid'', Maven, Amsterdam, 2022, p. 263.</ref> Die vrouwelijke kennis sorteert niet uitsluitend effect in de voedselproductie. Bij het aanleggen van kunstmatige, tijdelijke habitats die eerder op tuinen dan akkers lijken, laat een tuinvrouw of -man de ecologische balans doorslaan in het voordeel van de mens. Er komt een onderscheidt tussen onkruid, verdovende planten, kruiden en voedsel. Het gaat niet om de exploitatie van vaste, uitgestrekte landerijen maar om kleinschalige en variabele gronden bij oevers of bronnen waar vloedvlakte-irrigatie een landbouwsysteem is dat de bodembewerking vooral aan de natuur overlaat. Seizoensgebonden overstromingen zuiveren en verversen de grond met slib. Ontbossing of onkruid wieden is onnodig. De enige inspanning die deze kleinschalige tuinbouw vraagt, is de bouw van een dam om het water te sturen. In dit soort habitat vleien en verleiden de tuinvrouw en -man de natuur. Ze buigen en verzorgen haar, ze leiden en of misleiden ze zoekend naar een gunstig resultaat. Als er al over een revolutie te spreken is, dan vindt die niet haar oorsprong in een snelle economische overgang van het jagers-verzamelaarsbestaan naar de sedentaire landbouw. Wat revolutionair is aan dit nieuwe tuinieren, is het potentieel van een nieuw kwartet: koren, stengel, de klei waarin ze groeien en de menselijke regie. . 1. VOEDSEL. Behalve het oogsten van wilde granen dat leidt tot het bakken van brood, krijgen deze tijdgenoten oog voor onkruid, de domesticatie van specerijen, kruiden, voedselgewassen en dieren, experimenteren ze in de kweek van geneeskrachtige planten die ze op hun strooptochten leerden kennen. Verfijnde kleuren verschijnen. Rituelen en priesterlijke -zowel mannelijke als vrouwelijke- gebruiken dragen deze economische kennis intergenerationeel over. Met het stichten van branden maken ze terreinen vrij voor de kweek van de gewenste soorten zoals fruit- en notenbomen. Een effectieve ongediertebestrijding met weinig of geen middelen werpt de vroege tuinvrouw of -man terug op observaties van het gedrag van het plaagdier en de studie van de biologie.<ref>DAVE GOULSON, vertaald door Nico Groen. ''De tuinjungle. Tuinieren om de wereld te redden'', Atlas Contact, Antwerpen, 2019, p. 70.</ref> . 2. AMBACHTEN. Ambachtslui laten zich met het overschot van het graan in: de vezels en de stengels. Parallel met het voedsel produceren ambachtslieden een ongezien aantal uitvindingen: alle soorten touwen, netten, matten, kledij, manden. De combinaties van deze uitvindingen duwen de innovaties: rugzakken, vlotten, zeilen, schoeisel... . 3. KLEI. Klei herdefinieert de relatie tussen het nu en de toekomst, tussen het verleden en het heden. Kleitabletten nemen de functie aan van fiches of dagboeken zijn een extensie van het onbetrouwbare geheugen en lenen zich voor berekeningen en redeneringen. Naast het 'kampvuurverhaal' en de mythische legenden komt een vaste drager die het verleden vast beitelt. Geboetseerd beeldend werk bereidt de stam voor op de jacht, het paren, de oogst... Er komen veranderingen in de architectuur, in de bouw van ovens en de warmteleer. . 4. LEEFPATROON. Tenslotte zijn er de nieuwe leefpatronen die dit alles combineren: zoals kaas op brood leggen en dat op een bord presenteren. Er komen rituele feesten verbonden aan de zaai- en oogsttijd. In dit vroege Neolithicum lijkt alles op een speels, ontspannen proces: niet afgedwongen of gedetermineerd door het einde van de laatste ijstijd. Die zette het proces in gang en liet mensen de keuze. . 5. KEUZES. Dat het verloop geleidelijk aanvoelt, heeft te maken met het kleine aantal mensen in die dagen. Ondanks een zeespiegelstijging met zeven (!) centimeter per jaar, biedt de opwarming hen de kans zich aan de nieuwe omstandigheden en omgevingen aan te passen en hen keuzes te laten om op verschillende wijzen te reageren. A/Sommige groepen volgen de [[Rendieren]] in hun noordwaartse trek. Daar, in Noord-Europa, Azië en Amerika houden ze vast aan die traditionele jacht en visvangst. Nu treft de recente klimaatcrisis hen. B/Andere groepen wijzen de sedentatie af en houden om hun vrijheid vast aan het nomadisch bestaan, sommigen tot op heden: de [[Bedoeïenen]], de [[Roma (volk)|Roma]], de [[Sinti]], de [[Toeareg]], [[Mongolië|Mongoolse]] veehouders, de [[Moken]] en de [[Masai (volk)|Masai]]. Daarbij ging niet altijd om een gebrekkige technische kennis, het ging om een maatschappelijke keuze. . Is de [[Vruchtbare Sikkel]] het meest succesrijke gebied? Alleen zeker is dat dit gebied het meest onderzocht is. Daar worden de eerste nomaden sedentair. [[Jericho]], nu Tell es-Sultan, is één van de oudste steden ter wereld. Het sedentair worden is een geleidelijk proces met verschillende snelheden: In westelijk Iran en in Palestina begint het omstreeks 10.500 jaar geleden, Egypte volgt en in de Balkan en Griekenland komt de sedentatie er 8.000 jaar terug. Midden-Amerika en China volgen 7.000 jaar terug. In Noord-Europa zijn de oudste sporen van sedentaire gemeenschappen zes- tot vijfduizend jaar oud. Dat noemen we de neolithische (r)evolutie. Het proces verschilt dus van regio tot regio en uiteraard bleven groepen nomaden rondtrekken zonder dat ze het nodig vonden land te bebouwen. In sommige regio's gaan de veranderingen snel, elders spreekt men liever van een [[evolutie]] dan over een [[revolutie]]. Landbouwsamenlevingen staan voor onveiligheid: hongerdood en hongersnood zijn nooit ver weg. Als de graandominantie van gierst, gerst of tarwe het in een regio overneemt van de andere teelten, kan het gebied tot koninkrijk ontwikkelen. Omdat graan bovengronds groeit is het zichtbaar, concreet en te bezitten. En omdat granen de tijd kunnen torsen en in draagbare porties te verpakken zijn, is het te kwantificeren en kan het aldus dienen als ruimmiddel of als belasting.<ref>DAVID GRAEBER & DAVID WENGROW, vertaald door Rogier van Kappel en Bart Gravendaal. ''Het begin van alles. Een nieuwe geschiedenis van de mensheid,'' Maven, Amsterdam, 2022, p. 481-482.</ref> . Het langzame verdwijnen van de ijskappen leidt voor de jager-verzamelaar niet per definitie tot sedentarisatie. In kustgebieden duiken kliffen op die onder het ijs zaten en verdwijnen kliffen omdat de zeespiegel hen overspoelt. Dit soort gebieden zijn een schatkist met oesters, mosselen, zeevogels, walvissen, krabben, garnalen... Landinwaarts voeden gletsjers zoetwatermeren en -rivieren en de nomade plukt er de vruchten van: snoek, [[brasem]] en watervogels aan de zeezijde, noten, fruit, bessen en paddenstoelen landinwaarts... In dit soort productieve omgevingen schiet de demografie omhoog. Terwijl een jager-verzamelaarsfamilie/clan 100.000 hectare nodig heeft om te fourageren stijgt de bevolking nu met drie mensen per 100 hectare.<ref>VACLAV SMIL, vertaald door Joost Pollmann & Koos Mebius. ''Zo zit de wereld in elkaar. Wat de wetenschap ons leert over het verleden, het heden en de toekomst,'' Nieuw Amsterdam, sp., 2022, p. 63.</ref> Aan de noordwestkust in Amerika profiteren de kustbewoners van de jaarlijkse vistrek en jagen ze op zeezoogdieren. Hun hoogwaardige eiwitten en vetten neigen hen naar een sedentaire levenswijze in houten gemeenschapshuizen omgeven door totempalen. Al snel volstaat één hectare om één mond te voeden. 5200 jaar geleden brengt Egypte dit cijfer op 1,3 en als Egypte deel uitmaakt van het Romeinse Rijk - in de eeuwen na Christus - komt het cijfer op 2,5. . . === Wie velde een konijn? === [[Bestand:O.0173_color-sharpen_obv.jpg|Spijkerschift op een tablet uit het 3de millennium VC.|thumb|550px|[[Spijkerschrift]] op een tablet uit het 3de millennium voor Christus. Steen is de oudst bewaarde drager van het schrift. Andere dragers die minder bestand waren tegen de tand des tijd, gingen verloren.]] . {{Citaat|'''Ik weet zeker dat ze me kippen leerde slachten of me opdroeg het lijk van het meisje te helpen wassen om me erop te wijzen dat een mens niet eeuwig aan de poort van de eindeloosheid en haar stralende panorama’s kan blijven dralen.'''|Terugblik op een kindertijd [[1914]].}}<ref>[[Erwin Mortier|ERWIN MORTIER]]. ''Godenslaap.'' De Bezig Bij, Amsterdam, 2009, p. 212.</ref> . ;Terug in de tijd . Achttien zijn ze. Een aula vol, ergens begin oktober. Het jaartal maakt niet zoveel uit. Onwennig, net als het weer. “Wie in deze klas kan een kip slachten?” “Een konijn vellen?” “Wie zag dode mensen?” “Lijken?” “Kadavers?” “Wie maakte ooit een geboorte mee?” Bij de vragen waarmee hij de les opent, laat hij de studenten handen opsteken. Ze vinden de vragen even fascinerend als schokkend en raken er even het noorden bij kwijt. De eenentwintigste-eeuwse rationele westerling, die ongeveer één derde van zijn leven op schoolbanken plaatsneemt en studeert onder [[kunstlicht]] via [[internet]] en [[satelliet]]beelden op pc-schermen, logische verklaringen gebruikt, sociologische modellen en fysische wetten bestudeert in een [[globalisering|globaliserende]] airco- en netwerkomgeving, heeft weinig benul hoe het leven is in de oude, [[agrarische samenleving]], die drijft op het ritme van dagen en nachten, weken, maanden en seizoenen, een wereld waar de natuurelementen zowel een kans als een bedreiging zijn, een wereld waar de natuurelementen de enige constante zijn. . . === Waarom priesters voor krijgers komen === [[Bestand:Yuval_Noah_Harari.jpg|thumb|550px|Yuval Noah Harari (1976) is een Israëlisch historicus, filosoof, futuroloog. Tot 2014 was hij een onbekende mediëvist. Drie boeken gaven hem wereldfaam: ''Sapiens'', ''Homo Deus'' en ''21 lessen voor de 21e eeuw''. Zijn boodschap gaat over de samensmelting van biotechnologie en informatietechnologie. De mens kan ingehaald worden door zijn eigen creaties en het valt niet uit te sluiten dat de mens zoals die nu bestaat, binnen een eeuw verdwenen is.]] . {{Citaat|'''De religie is de zucht van de in benauwenis verkerende creatuur, het gemoed van een harteloze wereld, zoals zij de geest van de geestloze toestanden is. [[Opium van het volk|Zij is de opium van het volk.]]'''|[[Karl Marx]]}} . [[Bestand:Gordon_Childe.jpg|thumb|550px|[[Vere Gordon Childe]] (1892-1957) was een Australische filoloog en archeoloog. Zijn visie op de prehistorie is marxistisch georiënteerd. Hij bedacht de term 'Neolithic Revolution' en de 'Urban Revolution'. Childe combineert zijn ontdekkingen en de theorie van de prehistorie.]] {{Citaat|'''Het lijkt erop dat de agrarische revolutie samenging met een religieuze revolutie. Jager-verzamelaars plukten en achtervolgden wilde planten en dieren, die beschouwd konden worden als gelijkwaardig aan de ''Homo sapiens''. Het feit dat de mens op schapen joeg maakte schapen niet inferieur aan de mens, net zomin als het feit dat tijgers op mensen joegen de mens inferieur maakte aan tijgers. Wezens communiceerden rechtstreeks met elkaar en kwamen met het nodige geven en nemen uit op de regels die golden in hun gedeelde leefgebied. Maar boeren bezaten en manipuleerden planten en dieren en konden zich natuurlijk niet verlagen tot onderhandelingen met hun bezittingen. Het eerste religieuze effect van de agrarische revolutie was dus dat planten en dieren van gelijkwaardige leden van een spirituele Ronde Tafel veranderden in bezit. Dat creëerde echter wel een groot probleem. Boeren wilden misschien de absolute controle over hun schapen, maar ze wisten maar al te goed dat die controle beperkt bleef. Ze konden de schapen opsluiten binnen omheiningen, rammen castreren en selectief te werk gaan bij het fokken van ooien, maar ze konden niet zorgen dat hun beesten gezonde lammeren verwekten en ze konden ook de uitbraak van de dodelijke dierziekten niet tegengaan. Hoe moesten ze de productiviteit van hun kuddes dan waarborgen? Een theorie over de oorsprong van de goden voert aan dat goden er kwamen omdat ze het probleem oplosten. Goden zoals de vruchtbaarheidsgodin, de hemelgod en de medicijn-god traden op de voorgrond toen planten en dieren hun uitdrukkingsvermogen verloren, en de belangrijkste rol van de goden was die van tussenpersoon tussen mensen en de woordeloze planten en dieren. Oude mythologieën vormen in wezen een juridisch contract waarin mensen eeuwige toewijding aan de goden beloofden in ruil voor heerschappij over planten en dieren, waarbij de eerste hoofdstukken van het [[Genesis (boek)]] een perfecte illustratie vormen.'''|[[Yuval Noah Harari]], (Sapiens, p. 228)}} . . == Overleven? == [[Bestand:Lier Zimmertoren dial lossless crop.jpg|thumb|550px|Na de Middeleeuwen krijgt de mens steeds meer grip op de werkelijkheid én ja, het ongrijpbare, de tijd. Galilei (1564-1642) gebruikte bij zijn eerste experimenten zijn pols om de tijd te meten. Eind zeventiende eeuw doen de minuten- en secondewijzers hun intrede. De "Jubelklok" in de [[Zimmertoren]] symboliseert de tijd met de [[klok (tijd)]], de [[maanfase|fasen van de maan]], de [[cyclus van Meton]], de [[epacta]] en de [[tijdsvereffening]], de [[dierenriem|zodiac]], de [[zonnecyclus]] en de [[zondagsletter]], de week, de [[globe]], de maanden, de [[Datum (dagtekening)|datum]], de seizoenen, de [[Getijde (waterbeweging)|getijden]] en de [[schijngestalten|schijngestalten]] van de [[maan]].]] . [[Abram de Swaan]] noemt zes voorwaarden die een veilig sedentair overleven mogelijk maken.<ref>ABRAHAM DE SWAAN. ''De mensenmaatschappij, een inleiding''. Bert Bakker, Amsterdam, 1996, p. 13-24.</ref> Hij komt hiermee in de buurt van de [[Piramide van Maslow]], voor het eerst geformuleerd tijdens de Tweede Wereldoorlog. Alle mensen hebben nood aan: . ;Harde, tastbare noden . 1. '''Voedsel'''; waar mensen in de huidige samenleving volledig afhankelijk zijn van onbekende anderen (met lange interdependentie-ketens), is men dat 10.000 jaar geleden veel minder (en met korte ketens). . 2. '''Beschutting'''; het weer dwingt mensen tot kledij en behuizing. . 3. '''Bescherming'''; rovers en roofdieren (ook microben) zorgden ervoor dat er omwallingen en ommuringen kwamen en leidden tot militair agrarische samenlevingen. . ;Zachte, niet materiële noden Op het eerste zicht lijken zachte noden een bijzaak, ondergeschikt aan de harde noden. Niets is minder waar. Zonder affectie, kennis en sturing gaan de voedselproductie en -verdeling, de beschutting en de bescherming van de dorpsgenoten de mist in. 1. '''Affectie'''; is een noodzakelijke voorwaarde om te overleven en kan een zaak van leven of dood zijn. Mensen zien zichzelf door de ogen van anderen. Zonder de ander heeft een mens schaamte noch trots. . 2. '''Kennis'''; wie niet over de kennis over de wereld om hen heen beschikt, is zwaar in het nadeel. Over welke kennis men dient te beschikken, is afhankelijk van samenleving tot samenleving en van tijd tot tijd; . 3. '''Sturing'''; Lichamelijke, natuurlijke neigingen zoals ontlasten, eten, slapen worden onder externe dwang omgevormd tot aanvaardbare gewoonten en zelfdwang. . . === Zaaien, oogsten noch tuinieren zijn instinctgedrag === . [[Bestand:Monolito_de_la_Piedra_del_Sol.jpg|thumb|550px|Kalendersteen van de [[Azteken]], Mexico.]] [[Bestand:Hieronymus_Bosch-_The_Seven_Deadly_Sins_and_the_Four_Last_Things.JPG|thumb|550px|De Zeven Hoofdzonden van [[Jheronimus Bosch]] hangt, net als zijn [[Tuin der lusten]] in het Museo del Prado in Madrid. De binnenste cirkel bestaat uit zeven vlakken met evenveel hoofdzonden. Ze omringen een halfnaakte Jezus, Man der Smarten, met: 'Pas op, pas op, de heer ziet'. De hoekcirkels geven taferelen over de dood en wat daarna.]] [[Bestand:Le_combat_de_Carnaval_et_de_Carême_Pieter_Brueghel_l'Ancien.jpg|thumb|550px|Het gevecht tussen [[Carnaval]] en [[Vastentijd]], [[Pieter Bruegel de Oude]], 1559.]] Zo opent de vroeg antieke wereld haar dorpspoorten. Het [[gehucht]] plaatst zich midden in de wilde natuur als een landbouwgemeenschap. Waarschijnlijk ontstaan de eerste dorpen in gebieden met wilde granen. Die hebben een vergelijkbare plantdichtheid als de gecultiveerde variant en zijn rijker aan proteïnen. In West-Azië en Europa gaat het om [[graan]], in Afrika is dit [[sorghum]], in Amerika [[maïs]], in Azië [[rijst]]. De landbouw beïnvloedt de sociale samenwerking. Graanboeren - een Europees gewas - zijn afhankelijk van de regen. Samenwerking is er niet nodig en leidt tot een individuele, kapitalistische instelling. Jaren met een goede oogst én voedseloverschotten zorgen voor afvalbergen. Oude granen, overschotten van groenten en fruit(pitten) worden in de nabije omgeving gedumpt, zo luidt de redenering. Die afvalhopen vormen een prima biotoop om een jaar later onbedoeld een nieuwe opbrengst te zien opduiken. Duizend jaar later zijn deze planten genetisch gewijzigd. Omstreeks 10.500 jaar geleden zijn niet alleen plantensoorten gedomesticeerd, het verhaal geldt evenzeer voor de dieren: de gecontroleerde kudde maakt plaats voor de veeteelt. Gewassen verbouwen gebeurt niet instinctmatig. Mensen 'kweken' evenmin. Het is een langzaam leren op het ritme van [[seizoenen]] en jaren, en dat in een tijd zonder klok, schrift of jaartelling. Die oude, intuïtieve tijdsbepaling is aanvankelijk niets anders dan een zich herhalende ervaring, gemeten met de zon, de maan en de sterren die uiteindelijk tot een [[kalender]] leiden. De kennis behoort toe tot getalenteerde groep met een goed waarnemingsvermogen en enkel hun geheugen als kennisdrager. Soms zijn het onaangepaste, zonderlinge figuren, vreemd of misvormd, travestie- figuren of dorpsgekken die met ontzag en minachting tegelijk bekeken worden. Hun excentrieke uiterlijk en/of karakter maakt ze uitverkoren: ze waren aangeraakt door God. De gemeenschap beseft zo dat deze schijnbaar onproductieve leden een reservetalent kunnen vormen door anders te denken. En dat kan van pas komen bij een crisis of bij onvoorziene gebeurtenissen. Omwille van hun charisma, overtuigingskracht of hun spiritualiteit groeien ze tot leider uit, dat was al zo vanaf het semi-nomadisme en de lijn is door te trekken tot bij het begin van de 20ste eeuw. De profeet van de Nuer – een veetelers volk in Zuid Soedan geldt als voorbeeld. Die kwijlt met lege blik in de ogen en gedraagt zich als een epilepticus in trance. Onverstaanbare klanken, tijdrovende en (schijnbaar) zinloze bezigheden: vasten, veren dragen, ’s nachts op daken zitten, urenlang puzzelen met schelpen... Zijn overtuigingskracht bestaat niet uit een rationele argumentatie. De profeet speelt in op gevoelens, wekt hartstochten op, hij gebruikt poëzie, spreekwoorden en metaforen, vertelt oerverhalen. Ironie en dubbelzinnigheden, humor en belediging zijn hem niet vreemd. Hij voorspelt en doet openbaringen. Hoe de profeet deze middelen inzet is afhankelijk van zijn culturele traditie en de verwachtingen van zijn gemeenschap.<ref>DAVID GRAEBER & DAVID WENGROW, vertaald door Rogier van Kappel en Bart Gravendaal. ''Het begin van alles. Een nieuwe geschiedenis van de mensheid'', Maven, Amsterdam, 2022, p. 57, 58 & 112.</ref> Die groep groeit uit tot de priesterkaste. In oorsprong zijn [[hiërarchie]] en ‘priesterbestuur’ synoniemen. Hun tempels lijken meer op fabrieken en magazijnen dan op kerken. De aanwezigheid en het meten van menselijke arbeid (tempelarbeiders), de voorraden, de grondstoffen, de werkplaatsen staan ten dienste van diverse bedrijfstakken: zuivelproductie, textielproductie, het bakken van zuurdesembrood, het maken van olie, bier en wijn, de standaardverpakkingen. In de Soemerische tempelmagazijnen zijn tachtig soorten vis te vinden. Ambtenaren tellen er alles en zetten het uit op een tijdlijn: dagen, maanden, jaren. In hun kalendermatige boekhouding leggen ze de basis voor het huidige geldwezen, de bureaucratie en de industrialisatie. <ref>DAVID GRAEBER & DAVID WENGROW, vertaald door Rogier van Kappel en Bart Gravendaal. Het begin van alles. Een nieuwe geschiedenis van de mensheid, Maven, Amsterdam, 2022,p. 338-340.</ref> Als centrale figuren interesseren priesters zich in het gedrag van planten, dieren én mensen en hoe die het best gedijen. De oogst is afhankelijk van de natuur en nauwelijks te beïnvloeden. De arbeid en de menselijke voortplanting daarentegen zijn wel beïnvloedbaar. Presbyters, πρεσβύτερος of presbuteros - het woord komt uit het Grieks - betekent de oudste of ouderling. Die priesters en heksen, aardpriesters en profeten, [[sjamanen]] en druïdes, medicijnmannen en tovenaars zien in dat de mens meer beheersbaar is dan de natuur. Alleen via de beheersing van de mens zijn de de natuurlijke en de menselijke gevaren onder controle te houden. Hun priesterlijke kennis en inzichten focussen zich op ziektes bij planten en dieren, hoe ze te voorkomen of ze te genezen, ze leren periodes van droogte of regen voorspellen, wijzen parasieten en onkruid aan en leggen uit hoe het te verdelgen. Ze instrueren, beïnvloeden en dwingen mensen één en ander te vermijden: de pijnlijke gevolgen van het fout zaaien of het te vroeg oogsten, het slecht bewaren of het fout verdelen. Hun landbouwtechnieken passen ze toe op de mens. Nomadische stammen nemen een pauze tussen twee bevallingen in, in de sedentaire samenleving baren vrouwen vaak om het jaar een kind. Om economische en militaire redenen bemoeien mannen zich in toenemende mate met het reproductievermogen van hun vrouw. Kinderen kunnen kuddes leiden, op de akker werken of krijger worden. Om hun vaderschap en hun eigen bestaan te verzekeren, controleren mannen de seksualiteit van hun vrouw. Komt daar bij kijken dat er zich uit egalitaire dorpen/steden geen krijgerskaste ontwikkelde, wat hen vatbaar maakt voor nederlagen. Vrouwen en kinderen worden bijgevolg slaaf en de mannen afgemaakt. Mannenbezit dus. . === [[Tien geboden]] === [[Bestand:MCC-31231_Mozes_toont_de_wetstafelen_(1).tif|thumb|550px|Anoniem (Noord-Nederland), gedateerd tussen 1600 en 1624. ''Mozes toont de wetstafelen'', Olie op canvas. De tien geboden uit Exodus 20 van de Deus-Aesbijbel Tekst linkertafel: EXO: XX: CAP / HOORT TOE ISRAEL: / Ick ben d¬e[n] Heere vwen Godt: die v wt / Egypten landt: wt de[n) diensthuÿse[n] gheleyt hebbe: / I / GHŸ EN SULT GEEN ANDER / GODEN BENEVEN MŸ HEBBEN : / II / GHŸ EN SULT V GEEN BEELDE[N]: / noch geen ghelÿckenisse maeken noch vant geene dat / Boven inden Hemel is: noch vant´ geene dat onder: / op der aerden is noch vant geene dat inde waeteren on: / der der aerden is En buÿcht v voor die niet: noch en / dientse niet want ick ben den Heere vwen Godt starck / en[de] jeeloers die der vaederen misdaet besoeke aende kindere[n]: / tot int derde ende int vierde lidt der geene die my haete[n] / Ende ick doen barmhartichs aen veel duysenden die: / my lieff hebben ende mÿn Gheboden onderhouden / III / GHŸ EN SULT DEN NAEME / des Heeren uws Gods: niet te vergeefs: ofte licht / veerdichlyck ghebruycken: want den Heere en sal / hem niet onghestraft laeten die syne[n] naeme misbruÿckt / IIII / GHEDENCKT DES SABBATHDACH / dat ghy dien heÿlighet: Ses daeghen sult ghÿ arbeÿden / ende al uwe wercken doen: maer oen sevensten dach is / den Sabbathdach des Heeren uws Gods: dan en sult: / Ghy geen arbeÿdt doen noch v soone: noch v dochter: / noch v knecht: noch v dienstmaeght: noch v vee: noch / den vremdelinck die binnen uwer stadtpoorten is: want / in ses daeghen heeft den Heere Hemel en[de] aerden ghe : / maect ende de see met alles watter inne is: Ende / rustende den sevensten dach : daeromme segende de[n] Heere / den Sabbathdach : ende heÿlichde den selven: Tekst rechtertafel: DEUT: V: CAP / V / GHŸ SULT V VAEDER / Ende uwe Moeder eeren op dat ghÿ langhe / leeft op der aerden: ende dattet v wel gae inde / landen d´welck v den Heere vwen Godt geven sall / VI / GHŸ EN SULT NIET DOODEN / VII / GHŸ EN SULT NIET EEBREKE[N] / VIII / GHŸ EN SULT NIET STELEN / IX / GHŸ EN SULT GEEN VALS GHETUŸ / GHENISSE SPREKE[N] TEGEN UWE[N] NAESTE[N]: / X / GHŸ EN SULT NIET BEGEERE[N] / uws naesten huÿs Ghÿ en sult niet begeeren uws / Naesten wÿff: noch sÿn knecht noch sÿn dienstmaegt / noch synen osse: noch synen Eesel: noch eenich / dinck dat uwen naesten toebehoort / DE SOMMA VANDE GHEHEELE WETH GODS / Ghy sult den Heere uwen Godt lieff hebben / van ganscher harten: van ganscher Sielen: Ende / van ganscher ghemoeden: Dit is het eerste ende / dat grootste ghebodt ende het tweede den selven ghe / lÿcke is: Ghy sult vwen naesten lieff hebben als / v selven. In deese twee Gheboden hangt de gansche / Weth ende de propheten: S: matt: 22 capp.]] . {{Citaat|'''En gij zult niet begeeren uws naasten vrouw, en zult u niet laten gelusten uws naastens huis, noch zijnen dienstknecht noch zijne dienstmaagd, zijnen os noch zijnen ezel, noch iets dat uws naasten is.|[[Decaloog]]'''}} . Exodus 34:28 en Deuteronomium 4:13 en 10:4 noemen de regels de Tien woorden, geboden of rondregels. Exodus 20 deelt ze in in drie. In de proloog maakt God zich bekend en motiveert hij de geboden. Daarna volgen vier regels over de omgang met God: tegen polytheïsme, tegen beeldenverering, tegen het misbruik van zijn naam en over de de sjabbat. Zes geboden gaan over de mens en de omgang met zijn naaste: eerbied voor de ouders, tegen moord, overspel, diefstal, tegen valse getuigenissen en tegen hebzucht. . === [[Hoofdzonde|Zeven hoofdzonden]] === . En dan is er de mens als gevaar. De zeven hoofdzonden gaan zeker terug op de Oude Grieken. Hoofdzonden veroorzaken andere zonden zijn sinds de vierde eeuw gesystematiseerd onder meer in de acht verleidingen van woestijnvader [[Evagrius van Pontus]]. In 590 reduceert paus Gregorius I tot ze tot zeven en stelt ze op schrift: Superbia (hoogmoed, hovaardigheid, ijdelheid), Avaritia (hebzucht, gierigheid), Luxuria (onkuisheid, lust, wellust), Invidia (nijd, jaloezie, afgunst), Gula (onmatigheid, gulzigheid, vraatzucht), Ira (woede, toorn, wraak, gramschap), Acedia (gemakzucht, traagheid, luiheid, vadsigheid, nalatigheid). De hoofdzonden houden iedereen aan het werk, voorkomen dat de gulzige na de oogst niets overlaat. Collectieve [[rituelen]] starten en beëindigen de gulzigheid: een oogstfeest in één van de twee oogstmaanden (augustus of september). === Feesten, heiligen en rituelen === . De ijsduivels waarschuwen de boer dat de planten die niet vorstbestendig zijn nu dringend van het land moeten. Het feest van [[Sint-Maarten (feest)|Sint-Maarten]] (de Kortrijkse patroonheilige) komt er op 11 november, als de runderen terug op stal staan en de eerste wijn klaar is. Dit bedelfeest laat de armen toe om van huis tot huis te gaan en een extra graantje mee te pikken.<ref>In het [[Keltische]] [[Ierland (land)|Ierland]] - een uithoek van het [[Romeinse rijk]] - viert men [[Samhain]], een [[winterfeest]] dat het einde van de oogst en de laatste slacht viert. Tegenwoordig kennen we het als [[Halloween]].</ref> Andere bedelfeesten zijn [[Sint Nicolaas|Sinterklaas]] en [[Driekoningen]], soms gevolgd door een vastenperiode, de [[vasten]] in het voorjaar (als de voorraden bijna op zijn), voorafgegaan door een ander feest: [[Carnaval]]. De betekenis gaat terug op het Italiaanse ''carne levare'' wat het 'wegnemen van het vlees' betekent. En bij de geboorte van de jonge malse lammeren, na de vasten volgt het [[paasfeest]]. De [[IJsheiligen]] kondigen begin mei de zaaitijd aan. Het verbod op schaars voedsel (runderen in het [[Hindoeïsme]], varkens in het [[Jodendom]] en de [[islam]]) kadert in deze context. Godsdienstige rituelen disciplineren planten, dieren én mensen. De [[Offer (religie)|offerande]] vindt zijn oorsprong in het feit dat priesters afhankelijk zijn van de gelovigen. Het offer verdwijnt in hun maag. De priesters zijn in de ogen van de boeren een onproductieve kaste. In onze streken komt die priesterfiguur als [[druïde]] ten tonele. [[Julius Caesar|Caesars]] maakt er melding van. In [[Gallië]], zo schrijft hij, zijn alle mannen met enig aanzien ofwel druïde of van [[adel]], of met andere woorden ze zijn priester of krijger. De druïden zijn geleerden die over het ongeschreven [[gewoonterecht]] waken. Door het verbod om druïdische kennis neer te schrijven zijn er geen druïdische documenten. Caesar vermeldt dat de Galliërs een geschreven taal hebben maar vergist zich in het alfabet. Dat was niet [[Grieks alfabet|Grieks]] maar het [[Latijns alfabet|Latijns]]. 'Dé stelling in hun leer,' zegt Caesar, 'is dat de ziel niet sterft en na de dood overgaat in een ander lichaam'. . ;Kijken <gallery widths="155" heights="190"> Bestand:Vestalin-11.jpg|Een Vestaalse maagd is een Romeinse priesteres. Hun college laat het vuur in de Vestatempel nooit uitdoven. File:Shaman02.jpg|Kopergravure: sjamaan en zijn trommel, 1767 File:COLLECTIE TROPENMUSEUM Een shamaan op Zuid-Boeroe bezweert boze geesten de kinderen te verlaten waarbij hij een geldstuk en een sirihnoot offert TMnr 10001031.jpg|Een sjamaan op Zuid-[[Buru (eiland)|Boeroe]] beveelt boze geesten de kinderen te verlaten. File:Doña ramona.jpg|Doña Ramona, een Mexicaanse sjamaan File:Sami shamanic drum.JPG|Trommel van een sjamaan, museum in Finland File:Thor or Thoragales Sami Rune drum Norway.jpg|[[Thor]], een [[runen|rune]] op een rituele trommel uit Noorwegen, 1871 File:Sami Thunder god as doble hammer red on drum Finnmark Norway described by Knud Leem.jpg|[[Thor]] op een trommel, eind 17de eeuw File:Nordic Sami Naero Runic Shaman Drum Mythology from Friis 1871.jpg|Saami-runentrommel Bestand:Mapuche_Machis.jpg|De Mapuche kennen de machi, 1903 Bestand:Shaman_Buryatia.jpg|Sjamaan uit Boerjatië, 1904 Bestand:Edward_Atkinson_Hornel_-_Druids_Bringing_In_The_Mistletoe.jpg|Druïde door [[Edward_Atkinson_Hornel]] Bestand:Two_Druids.PNG|Druïde Bestand:Durer-de-vier-heksen.jpg|Albrecht Durer schildert vier heksen Bestand:Hutschelhexen_Bad_Bergzabern.JPG|Heksenmasker uit Duitsland </gallery> Het [[Druïde|druïdeschap]] is niet erfelijk, het is vrijgesteld van belastingen en vraagt een lange opleidingstijd die twintig jaar kan duren. Daarna functioneren de druïdes als beschermer van de stam, dat kan diplomatisch (oorlog en vrede, de externe veiligheid) en als politiek (interne veiligheid) raadsheer. Hun raad en voorspellingen baseren ze op kennis over de natuur en de astronomie. Ze fungeren als het geheugen van de clan, houden kalenders bij over gunstige en ongunstige dagen en voeren rituelen in een eikenwoud. . [[Gallisch|Gallische]] of [[Keltische]] tuinen of heidense tuinen van voor de [[kerstening]] zijn net als hun geschriften moeilijk te vinden, met de bomen gaat dat iets makkelijker. De oudste evergreens in België zijn doorgaans Keltische eiken of linden. Voor de Romeinse historici uit de eerste eeuw voor Christus zijn 'Kelten' en 'Galli' synoniem. Caesar: 'We noemen hen Galliërs, in hun taal noemen ze zich Kelten.' Voor deze Kelten is de lindeboom een heilig monument dat ze planten in het centrum van hun nederzettingen. De godin [[Freya (godin)|Freya]] huist er. Ze beschermt bron, bezit en bidplaats. Bij de linde spreekt de [[Vierschaar]] recht en geliefden duwen duimen in de bast om hun huwelijk te bezegelen. Een lindetak jaagt heksen en geesten op de vlucht. Vaak staat er bij de linde of de eik een jonger Mariakapelletje. De kerstenende monniken krijgen de heidense boomverering in de Middeleeuwen er niet uit, de pas gekerstende bleef knielen voor wortel en tak. Met een kapelletje erbij lijkt het alsof ze Maria vereren. [[Bestand:Liernu_JPG01c.jpg|thumb|right|550px|Deze [[zomereik]] in het centrum van [[Liernu]] zou zevenhonderd jaar oud zijn. De Orde van de Dikke Eik zorgt voor zijn voortbestaan met toga's en wapenschilden. De abt van Liernu bouwde in 1838 in de holle stam een kapel voor de [[Sint-Antonius|heilige Antonius]]. De kapel groeit traag dicht en enkel de voeten van Antonius zijn nog zichtbaar. Is de boom even oud als de kerk of is het een overlever uit het '[[Kolenwoud]]' een [[oerbos]] dat [[Julius Caesar]] beschreef in zijn [[De Bello Gallico]]?]] ;Hier en daar kan je ze vinden . * De marktlinde in [[Westerlo (België)|Westerlo]], geplant in 1630 op de fundamenten van de vernielde halle. . * De [[duizendjarige eik]] van [[Lummen]] in het gehucht [[Mellaar]] ten noorden van de Dikke Eikstraat; . * De [[zomerlinde van Maibelle]] (een gehucht in [[Florée]], op de grens tussen Namen en Luik) is rond [[1272]] geplant en beschreven door de [[botanicus]] [[Jean Chalon]] in zijn [[''1.134 Arbres Remarquables de la Belgique'']] uit 1909 of 1910. 'Ik ben teruggekeerd naar de Linde van Maibelle' schrijft hij. 'Het is niet meer de holle cilinder met een toegangsbres zoals in [[1871]], maar een muur die evenwijdig loopt met de weg.' De holle binnenkant was berookt. Werden hier gerechten klaargemaakt of was het een werkplek voor voorbijtrekkende [[ketellapper|ketellappers]]? Wellicht is de boom er geplant om de grens te markeren na de [[Guerre de la Vache]], een zes jaar durende strijd die 15.000 doden koste omwille van een gestolen koe tussen het graafschap Namen en het prinsbisdom Luik. . * De [[Linde van Conjoux]] in een landschap vol kastelen, 400 jaar oud en mogelijks de dikste van België. . . == Mythische en magische gedachten == . Het magisch en symbolisch denken staat dialectisch tegenover het rationeel en het empirisch denken; het gaat om een geloof dat de werkelijkheid met bezweringen en rituelen te beheersen is, via een vertrouwen in associaties in plaats van de rede of observatie. De magisch denkende mens ziet een verband tussen een mensengestalte en de vorm van een mandragora. Magie karakteriseert prewetenschappelijke samenlevingen. Godsdiensten, bijgeloof en sektes doen hetzelfde: ze geloven in [[voodoo]], [[sjamanen]] of [[Orakel|orakels]]. . ;Taboe Magie kenmerkt alle samenlevingen van voor de industrialisatie. Tussen magie en 'het' taboe is er een verband. De angst die het taboe opwekt, maakt overtreden (denk aan kindermoord, incest, verkrachting, roof) tot de machtigen der aarde. Toverboeken puilen uit van getaboeëerde ingrediënten: nagels, haar, fragmenten van lijken, vleermuizen, slangen. == Een kwetsbaar en noest bestaan == [[Bestand:Heinrich_Hermanns_Sankt-Martins-Zug_vor_dem_Düsseldorfer_Rathaus_1905.jpg|thumb|550px|Stoockt vier, maeckt vier: / Sinte Marten komt hier / Met syne bloote armen / Hij soude hem gheerne warmen? De Duitse kunstschilder [[Heinrich Hermanns]] (1862-1942) schilderde dit tafereel bij het Düsseldorfer Rathaus in 1905. In Kortrijk is het bedelfeest van Sint Maarten (Kortrijk is een Sint-Maartensstad) nauwelijks aanwezig.]] . Sociaal-religieus gedrag zoals vlijt, zuinigheid en gemeenschapszin garanderen de voedselproductie, de conservering en de consumptie. De opgedreven graan- en vleesproductie (via domesticatie) resulteren in: 1. een dieetvariatie (zuivel, fruit, groenten). In een eerste fase is er een dieetreductie. Voedselverzamelaars hebben een menukaart met ingrediënten van 150 planten en zes dieren. Boeren doen het met acht planten en twee dieren. De voedingswaarde van graan is lager dan die van fruit, knollen, noten of vlees. . 2. een textielvariatie (wol, linnen, katoen). . 3. de ontwikkeling van [[keramiek]] (bewaren en koken). . 4. specialisaties (weven, pottenbakken, boeren, jagen). . 5. handel (door het zoutarme dieet). . 6. eigendom zoals land, vee, huis en gerief en de tegenstelling daarvan: armoede. Het contrast tussen de twee noemen we hiërarchie. . . Zijn sedentaire gemeenschappen arbeidsintensiever én kwetsbaarder dan [[Jager-verzamelaar|nomadische gemeenschappen]]? Aanvankelijk niet. De eerste steden ontstaan niet op verdedigbare bergtoppen. Ze ontstaan waar de landbouw het goed doet: in het laagland langs de Nijl, de Eufraat of de Gele rivier (China). Zoetwaterrivieren bieden voor de komst van het wiel transportmogelijkheden. De eerste steden ontstaan niet uit een militaire noodzaak. Ze zijn het resultaat van landbouwoverschotten die nieuwe beroepen doen ontstaan: onderwijs, bestuur, religie en handel.<ref>PHILIP MATYSZAK. ''Verdwenen steden''. Omniboek, Utrecht, 2023, p. 9.</ref> Collega [[Philip Matyszak]] stelt de vraag: 'Wat was er eerst (...); de stad of de boerderij.' Met deze vraag doorprikt hij de gebruikelijk aanname, namelijk dat de jager-verzamelaar zich landbouwtechnieken eigen maakt en zich vestigt. En daarna breidt het boerenerf zich uit tot een stad, met mensen die de landbouw niet als hoofdverdienste zagen en zich ontwikkelden tot handelaar, priester of ambachtsman/vrouw. 'Het zou kunnen dat mensen geen steden hebben gevormd als gevolg van landbouwoverschotten' zo schrijft hij. 'Mensen die in steden woonden, zouden weleens de landbouw kunnen hebben ontwikkeld zodat ze er konden blijven.' Boeren zijn afhankelijk van het weer, dus hebben ze tempels nodig. Organiseren, coördineren, irrigeren, overschotten verdelen en het beslechten van geschillen is wat koningen vanuit hun paleizen aansturen. Handelslui ontsluiten hulpbronnen... . In een volgende fase, als de wereld dichtbevolkter geraakt zal het overleven in (soms door de mens gecreëerde) schaarste de sedentaire gemeenschappen kenmerken of zal de natuur (woestijnvorming of het stijgen van het waterpeil) hen tot verhuizen dwingen. Het productieniveau van de sedentair moet in die optiek groter zijn dan zijn directe behoefte. Dit vraagt planning, opslag, bewaring en verdeling, een systeem. De voedseltoename heeft een [[demografisch]] effect: ze veroorzaakt een bevolkingsstijging en een samenleving kwetsbaarder dan voorheen. De [[Malthusiaanse spanning]] treedt op. Gemeenschappen die een misoogst kennen, zoeken individueel of collectief hun toevlucht tot [[bedelarij]], [[plundering]], [[diefstal]] of [[banditisme]]. Bij het sedentair worden stijgt de voorspelbaarheid van de voedselproductie terwijl de voedselkwaliteit daalt. In droge omgevingen hebben jagers-verzamelaars ongeveer honderd vierkante kilometer om een clan/familie in leven te houden. Dat is een gebied zo groot als Brussel, een wandelroute van [[Train World]] in het Noordelijke [[Schaarbeek]] naar de [[Gevangenis van Sint-Gillis|gevangenis van Sint Gillis]] en de [[Marollen]] in het Zuiden, een wandeling van het [[Jubelpark]] in het Oosten naar [[Sint-Jans-Molenbeek]] in het westen en het [[Park van Laken]] en het [[Atomium]] in het Noordwesten. . === Honger === . [[Bestand:Thomas Robert Malthus.jpg|thumb|550px|In [[1798|1798]] publiceert de [[misantroop]] [[Thomas Malthus|Thomas Malthus]] zijn ''Essay over het Principe van Bevolking'' waarin hij de [[demografische transitie]] beschrijft hoe de bevolkingsgroei de voedseltoelevering altijd opnieuw overtreft. Hij gebruikt daarvoor het beeld dat bevolking meetkundig stijgt (2 x 2 x 2 x 2) terwijl de voedselcapaciteit rekenkundig (2 + 2 + 2 + 2) groeit in dezelfde tijd. De daling van de hoeveelheid voedsel per persoon leidt altijd tot catastrofes. De graan-koninkrijken lopen binnen hun grenzen het risico te bezwijken aan de overbevolking die niet in staat is om de elementaire behoeften te bevredigen. Als de eigen markt te krimpt, start het zoeken naar nieuwe territoria om verder te groeien. Een conflict met andere koninkrijken die hetzelfde proberen is niet uit te sluiten. Deze landbouwvalstrik / klimaatveranderingen leiden bovendien tot andere risico's: een ecologische kaalslag, de endemische ziekten en de parasieten die opduiken in groepen met gedomesticeerde dieren. In Griekenland zijn er van 7.000 tot 5.500 V.C dorpen en handelsnederzettingen, de paleiscultuur en de verdedigingswerken komen er later: van 5.000 tot 3.000 V.C. De bronstijd die daarna ontstaat maakt alleen meer wapengekletter mogelijk.<ref>PHILIPP BLOM, vertaald door W. Hansen. ''De opstand van de natuur. Een geschiedenis van de kleine ijstijd (1570-1700) en het ontstaan van het moderne Europa,'' De Bezige Bij, Antwerpen, 2017, p. 261; DAVID GRAEBER & DAVID WENGROW, vertaald door Rogier van Kappel en Bart Gravendaal. ''Het begin van alles. Een nieuwe geschiedenis van de mensheid,'' Maven, Amsterdam, 2022, p.481-482.</ref> Volgens Malthus kan zelfdwang, [[contraceptie|contraceptie]] en [[abortus|abortus]] de [[catastrofe|catastrofe]] vermijden. Is dit een recept voor de toekomst? Zowel Charles Darwin als A.C. Wallace die hier geciteerd zijn, kenden Malthus' ''An Essay on the Principle of Poulation'' uit 1798. Het is voor beiden een eyeopener en het brengt hen ertoe, los van elkaar om de theorie van Malthus en de dualiteit van overdaad en weelde versus het schaarsteprincipe toe te passen op de evolutie van de dieren- en plantenwereld.<ref>TON LEMAIRE. ''Onder dieren. Voor een diervriendelijke wereld'', Amo|Anthos, Amsterdam, 2017, p. 137-138.</ref>]] Canada en de V.S. kenden in de jaren '30 de [[Dust Bowl]], een droogteperiode vol stofstormen op de prairie. Het fenomeen ontstaat na decennia intensieve landbouw zonder vruchtwissel. Diep ploegen doet de natuurlijke begroeiing verdwijnen en maakt het landschap stoffig. Stormen blazen de bovenlaag weg in fijn stof tot in de steden Chicago, New York en Boston. De Dust Bowl veroorzaakt schade aan landbouw en milieu. Hele families migreren van Texas en Oklahoma naar Californië. Het is een migratie-type dat is aangeduid als 'duwen-trekken'. Ongunstigheden zoals honger of dorst duwen locals weg naar gunstige gebieden. De Argentijnse journalist [[Martin Caparros]] reisde de wereld af op zoek naar de oorzaken en de gevolgen van hongersnoden. Zijn conclusies publiceerde hij in zijn vuistdikke boek 'Honger'. Sommige samenlevingen hebben vandaag te kampen met problemen die sommige nederzettingen zo'n 10.000 geleden overwonnen. Hoe dat komt? [[Thomas Malthus]] beschreef dat proces en Caparros actualiseert... Elke dag hebben we honger, drie of vier keer zelfs, maar voor wie er helemaal niets is, is de honger er continu. De beschrijving van Caparros toont dat er de laatste tienduizend jaar, wat dat betreft, weinig veranderde. Zijn historisch inzicht kan veel uit de actualiteit verklaren en omgekeerd. Het boek past wonderwel bij de lessen over de eerste nederzettingen en de vraag wie er nu eerst kwam: de priester of de krijger. Misschien is er één element dat nu niet meer voorkomt bij hongersnoden, ik weet het niet. De gruwelijke en verbijsterende getuigenissen die Caparros aankaart uit de jaren 1030 en 1729 spreken nu in alle geval tot de fantasie. Of zijn we naïef en gebeuren dit soort dingen tot op heden? Het antwoord laat ik in het midden. Op de achterflap van het boek: 'Met zijn weergaloze schrijfstijl maakt hij invoelbaar wat het is om hoger te lijden.' Luister naar de fragmenten die Benedict Wydooghe voorleest. Het kost je een half uurtje. . . . === Productieve gemeenschappen === . Gemeenschappen die productief zijn, kunnen kinderhuwelijken als legitiem beschouwen om sneller tot een demografisch overschot te komen en aldus krijgers te produceren. Jongens laten huwen als ze vijftien zijn, verkleint de generatiekloof en vergroot de jonge, beïnvloedbare en strijdbare bevolking. [[Mohammed]] huwt een meisje van zes en consumeerde het huwelijk toen ze negen was. Hij legitimeerde zodoende de kinderhuwelijken die bij IS en in het huidige Irak en Jemen gebruikelijk zijn.<ref>HIRSI ALI A. ''Ketters. Pleidooi voor een hervorming van de Islam,'' Augustus, Antwerpen, 2015, p. 97 & 114.</ref> Aanvankelijk, als de eerste sedentaire gemeenschappen ontstaan, valt er niet veel te plunderen en er zijn weinig gemeenschappen. Dat maakt het aannemelijk dat de priesters voor de krijgers komen.<ref>JOOP GOUDSBLOM. ''Het regime van de tijd.'' Meulenhoff, Amsterdam, 1997.</ref> Bovendien regelt religie de prille eigendomsverhoudingen. Het [[Tien geboden|tiende gebod]] van de [[decaloog]] inventariseert het vroege bezit en hoe er mee om te gaan: ‘En gij zult niet begeeren uws naasten vrouw, en zult u niet laten gelusten uws naastens huis, noch zijnen dienstknecht noch zijne dienstmaagd, zijnen os noch zijnen ezel, noch iets dat uws naasten is.’ De plicht de buren in het oog te houden, helpt hierbij. ‘Geen zedenmeester zo effectief als de mening van de buren’ schrijft een predikant.<ref>JOOP GOUDSBLOM. ''Het regime van de tijd.'' Meulenhoff, Amsterdam, 1997, p. 187.</ref> In die tijd is er weinig plaats voor [[privacy]] overdag: mensen leven dicht op elkaar. Privacy behoort toe aan de nacht. . . == Angst voor het duister: ‘A good darkie’ == . {{Citaat|'''De eerste persoon die ik ontmoet, zal sterven of zijn geld afgeven, want de nachten zijn nu duister; en ik ben vastbesloten dat voordeel te benutten'''.|'''Philip Thomas'''}} . {{Citaat|'''De goede mensen houden van de dag, de slechte van de nacht.'''|'''Frans spreekwoord'''.}} . {{Citaat|'''De hekken en muren dienen vaak vooral een politiek en psychologisch doel. Alleen als ze zwaar worden bewaakt, slagen ze erin om migranten of terroristen te weren. Zo nam het aantal zelfmoordaanslagen in Israël sinds de bouw van de muur op de Westelijke Jordaanoever sterk af, wat volgens de Israëliërs duidt op het succes ervan. Maar veel grensafscheidingen maken het mensen hooguit moeilijk om de andere kant te bereiken. Ze gaan toch. De bestormingen door Afrikanen van de gemiddeld zes meter hoge hekken rond de Spaanse [[enclaves]] [[Ceuta]] en [[Melilla]] in Marokko zijn bekend. Vaak slagen ze er toch in om Spaans grondgebied te bereiken, weliswaar met flinke verwondingen. De hekken tussen Botswana en Zimbabwe worden nauwelijks bewaakt en liggen door rondtrekkende kuddes olifanten deels alweer plat. Zijn hekken en muren wél een grote belemmering, dan verleggen mensensmokkelaars simpelweg hun routes. Waarna ook daar de bewaking weer wordt opgeschroefd. Hongarije bouwt nu een vier meter hoge muur aan de grens met Servië. Als dat gat is gedicht, kan het land beginnen aan een muur aan de grens met Roemenië. Eerder trokken Bulgarije en Griekenland hekwerken op langs hun grenzen met [[Turkije]]. Zo keren ruim 25 jaar na de val van de [[Berlijnse Muur]], de muren en hekken langzaam weer terug in Europa. Met weinig effect. Het aantal asielaanvragen na illegaal rondreizen in de EU stevent dit jaar af op een record.'''|'''[[Henk van Houtum]]''', deskundige in de politieke geografie van het Centre for Border Research.<ref>Tekstfragment uit ''De comeback van de muur'' van [[Henk van Houtum]], in: ''De Standaard'', 20.08.2015, p. 21.</ref>}} . . === Spoken en nachtspreuken === . {{Citaat|'''Dat de duivel bestaat, daar twijfel ik niet aan: mijn opvoeders hebben me dat ingeprent en tot op heden is zelfs de grootste rationalist er niet in geslaagd me te bewijzen dat dat geloof, of dat dogma, slechts een bakersprookje is. Of ik in de duivel geloof? Allicht! En op een standvastiger manier dan in God en zijn Heiligen.'''|[[Michel de Ghelderode]]<ref>MICHEL DE GHELDERODE, vertaald door Chris van de Poel & Hilde Rits. ''Reis door mijn Vlaanderen en andere verhalen.'' Houtekiet, Antwerpen, 2008, p. 94.</ref>}} . In deze agrarische, onzekere en gewelddadige wereld heeft de mens nauwelijks greep op de dingen en is er een radicale scheiding tussen dag en nacht. Heggen, hekken en bomen - natuurlijke oriëntatiepunten - leiden 's nachts een eigen leven. Mensen en meubels zien er anders uit. Honden en wolven lijken op elkaar. [[Nachtwakersstaat|Nachtwakers]] en torenwachters roepen op hun ronde rituele nachtspreuken, een gebruik dat tot op vandaag ritueel doorgaat in de Duitse stad [[Münster]] in [[Noordrijn-Westfalen]]. Vanop de 75 meter hoge [[Sint-Lambertuskerk (Münster)|Lambetikirche]] waakt de Türmerin von Münster over de nachtelijke stadsgemeenschap. Om haar aanwezigheid te benadrukken blaast de torenwachter elk half uur op een koperen hoorn, telkens in andere windrichtingen, behalve naar het oosten, want daar lag het vroegere kerkhof. Doden stoort men niet. Martje Saljé, zo heet de torenwachtster is sinds 2014 de enige permanente torenwachter in Duitsland. Eén keer merkte ze als eerste een brand op. In plaats van het traditionele [[staccato]] alarm te blazen, gebruikte ze haar telefoon. Deze nachtelijke traditie is er al sinds 1383 in Münster, na de stadsbranden van 1127, 1197 en 1383. Niet dat elke cultuur nachtangst heeft, [[Vikingen|Vikingen]] houden van nachtelijke aanvallen, maar de Westerse afkeer van het donker duurt tot het [[rationalisme]] en de [[Verlichting (stroming)|Verlichting]], de professionele [[politie]] en het gaslicht in de [[19de eeuw]] en het [[elektrisch licht]] in de [[w:20ste eeuw|20ste eeuw]] opduiken.<ref>EKIRCH R. ''Nacht en ontij. Een geschiedenis van het duister.'' De Bezige Bij, Amsterdam, 2006.</ref> In dit vroege magische en symbolische tijdvak houdt de controle van het centrale gezag op als de schaduwen langer worden en de zon onder de horizon zinkt. Geestelijke en seculiere functionarissen stoppen hun arbeid. Het kerkelijke en statelijke toezicht is in de nachtelijke duisternis buiten werking. Uilen klapwieken als voorbode van de [[dood]] over bos en akker, scheren langs [[stadswallen]] en door dorpsstegen. Ze krijsen als samenzweerders en jagen muizen en mensen de daver op het lijf. De nacht valt niet, hij overvalt. Hij berooft de reiziger van het zintuig waar hij het meest beroep op doet. De ochtend brengt verkwikking maar is somber, stinkend en mistig. 'Groezelig' zo noemt [[Michel de Ghelderode]] de handelswijk waar hij soms doorheen dwaalt. Het was een 'verstekkende doolhof langs de slijkerige [[Theems]]. Het miezerde.' Tijdgenoten die hij langs de weg ontmoet, hebben boeventronies, of ze lijken op leverlijders. De Ghelderode vraagt zich af of hij zijn 'zwerftocht over de glibberige straatkeien, te midden van een mist die wel zwanger scheen van de dampen van alle pestepidemieën uit de wereldgeschiedenis, nog een wandeling kunnen noemen? Michel de Ghelderode werd geboren in 1898 en stierf in 1962.<ref>MICHEL DE GHELDERODE, vertaald door Chris van de Poel & Hilde Rits. ''Reis door mijn Vlaanderen en andere verhalen.'' Houtekiet, Antwerpen, 2008, p. 91.</ref>}} . [[Bestand:2_ème_enceinte,_Porte_de_Hal.JPG|thumb|550px|De Brusselse Hallepoort luidt de avondklok, la cloche, voor de stadspoorten sluiten. Reizigers of vreemdelingen kunnen zich maar beter reppen. Het woord clochard is ervan afgeleid, net als het woord [[Paspoort|passpoort]] en het woord [[poorter]]. Het woord burger of [[Burgerij|bourgeois]] komt [[Etymologie|etymologisch]] van het Oudhoogduitse woord [[Burcht (kasteel)|burcht]], en het Engelse burhs en borough, een versterking tegen invallende Vikingen. Borghette is Italiaans voor een klein stadje: dat leidt wellicht naar het woord [[getto]].]] [[Bestand:Muenster-100725-16110-Lamberti.jpg|thumb|550px|Behalve op dinsdag beklimt een van de laatste Europese torenwachters de kerktoren van de Sint-Lambertuskerk om er van negen uur tot middernacht elk half uur op de hoorn te blazen. Let op de drie kooien boven de klok: dat is een verhaal uit de zestiende eeuw, meer bepaald in [[1536]].]] . === ♣ Omheining === . Omheinen is aanvankelijk geen constante in de zo'n boosaardige, moorddadige wereld, maar bij momenten wordt er meer omheind dan op andere. De Kretenzische paleizen waren niet versterkt en de Minoïsche kunst verwijst nauwelijks naar oorlog. Toch komt het omheinen ons over als eigen aan de mens. Na 9/11 steeg het omheinen spectaculair - de gedachte dat de [[Mondiaal dorp|wereld een dorp]] zou worden had afgedaan. Hekken, barrières en de muren verrezen om te beschermen, aanslagen te voorkomen en om migranten te stoppen. Dat was tienduizend jaar geleden niet anders. Met het ontstaan van de vroege, vaste verblijfskernen, verschijnen veldjes en akkers. Om vernieling en vraat te vermijden, vijandig vee en vreemde, vijandige nomadengroepen voor te zijn, vlecht men er een dichte, stekelige beplanting rond. En zo verschijnt de tuin in de [[Wildernis (natuur)|wildernis]]. . ;Van tuin naar stad, van Jericho naar Jerusalem [[Jericho]] ([[Kanaän (gebied)|Kanaän]]) is de oudste (gevonden) stad ter wereld. Jericho is ouder dan de beschavingen langs de [[Tigris]] en de [[Eufraat]], met een ongeschreven geschiedenis die teruggaat tot tienduizend jaar geleden. De oase is een trekpleister die twintig keer is opgebouwd en verlaten, vernietigd en heropgebouwd. De eerste huizen waren rond, later rechthoekig en stonden in een wallen omheining. Als de opvolger van [[Mozes]], de krijgszuchtige en wrede [[Jozua (persoon)|Jozua]] en de [[Israëlieten]] voor Jericho staan, doet hun kabaal de stadsmuren instorten. Wat de [[Bijbel (christendom)|bijbel]] niet vertelt, is dat de muren toen wellicht drie millennia oud zijn en bovenop nog oudere stenen muren staan. Jozua's verovering van [[Kanaän (gebied)|Kanaän]] begint in Jericho. Hij brengt alle inwoners en het vee om, wat in strijd is met Mozes' instructie om de jonge maagden te sparen. Wellicht komt de koning van Jericho levend bij Jozua. Die laat hem aan een boom hangen tot de avond valt. Steden hebben de kenmerken van tuinen. De Hebreeën of de vroege Israëlieten en de voorouders van de Joden gebruiken de woorden 'gan' (גן) en 'ganah' (גנה) als concept van bescherming en beschutting. De term 'Hebreeën' (de nakomelingen van de bijbelfiguur Eber kan verwijzen naar zij die 'van over de rivier' komen, migranten of vreemden. Ze leven als nomade en dus buiten de 'gevestigde' orde. Vest, vestigen en vestingen slaan in deze context op het sedentaire bestaan, het nederzetten en het verdedigen van de nederzetting. Als er een bron of een waterstroom is in de tuin/omheinde omgeving, dan is dit een ongeziene rijkdom, zeker voor de woestijnvolkeren. De Hebreeën maken in de late bronstijd in het Midden-Oosten de overgang van herder naar landbouwer. Het verhaal van Kaïn en Abel is er de illustratie van. Ze geloven dat ze uitverkorenen zijn om het beloofde land (Israël) te bewonen. 'Gan' betekent 'tuin' of 'omheinde plaats' en verwijst naar beschermd gebied. Een bekende is de 'Tuin van Eden' (Gan Eden, in het boek Genesis), een paradijselijk afgesloten plek. 'Ganah' is actiever en betekent beschutten/beschieten, beschermen, omheinen, afschermen/schermen, veilig houden. Een goddelijke zorg als het ware. Tuin en stad zijn geen tegengestelden. Beiden ontwikkelen zich tot cultus- en cultuurruimtes tot ongenoegen van sommige vroege profeten. Jesaja (1:29-30) beschrijft tussen 750 en 700 voor Christus over de tuinverering in Jerusalem als afgoderij. Tuinen staan het contact met god in de weg. De heilige boomaanbidding stelt Jesaja gelijk met de afkering of de vervreemding van god. Een tuin is een verderfelijk oord. God gruwelt als Israël zich daar ophoudt.<ref>C.J. DEN HEYER & P. SCHELLING. ''Symbolen in de bijbel. Woorden en hun betekenis,'' Meinema, Zoetermeer, 2000, p. 453-455.</ref> Tuinen zijn het decor voor provocerende offers op bakstenen altaren (65:3), onreine rituele reinigingen en het verwerpelijke eten van varkensvlees (66:17). Wie zich in de tuin ophoudt, gaat ten onder als eikenbladeren die verwelken in een tuin zonder water. In de eerste eeuw na Christus is dit verderfelijke stads- en tuinbeeld verdwenen. De visioenen van Johannes (Openbaring 21-22) beschrijven Jeruzalem die als stad uit de hemel is neergedaald ter illustratie van de volmaakte gemeenschap. De rivier die er met het levenswater doorheen stroomt is omzoomd met levensbomen die maandelijks vruchten dragen en de bladeren dragen die genezen. . ;Defence versus offence Een omheining hoeft niet van steen te zijn. De in onze contreien veel voorkomende de [[wilg]], de [[Hazelaar (plant)|hazelaar]] en de [[meidoorn]] vormen een vlechtbare omheining met twee- of driejarige takken, soepel en buigzaam. Zo'n omheining noemt een '''tuun''' of een '''tuin''', in het Duits ''Zaun'' of [[omheining]]. Fence is dan weer Engels voor hek of omheining, afgeleid van 'defence' of het verdedigen en het beschermen (defensie). Dat kon op diverse wijzen: met greppels en houten structuren, met heuvels of gestapelde keien. Vandaar gaat de naam over op een omwalling, vestingswerken die de ruimtelijke ordening vorm geven. Het tegengestelde van defensie is het [[offensief (militair)]] of het verlaten van de stellingen (of). Een schild of een draagbare 'muur' kon dan van pas komen. Het werkwoord 'bevestigen' betekent niet alleen het creëren van een vesting, het duidt vooral op de sociale context die hierdoor ontstaat. Bevestigen is het erkennen van iemands identiteit, zijn positie of waardigheid, in tegenstelling tot zij die van buiten komen, de vreemdelingen of 'de buitenlui' zoals [[Auke van der Woud]] hen noemt in zijn proefschrift uit 1987 ''Het lege land''. Buitenlui vielen op. Hun kledij, hun spraak, hun bagage of handelswaar... alles verraadde hen. Zelfs hun gebaren en hun houding maakte hen herkenbaar. [https://commons.wikimedia.org/wiki/City_wall Tot de industrialisatie begrenst elke stad zich fysiek met een voelbare overgangszone.] . ;Francesco Guicciardini De oorlogskunst en de defensie zijn noodzakelijke ingrediënten als een dorp, een stad of een stadstaat wil blijven bestaan. De Italiaanse staatsman [[Francesco Guicciardini]] (1483–1540) uit [[Florence (stad)|Florence]], zag in zijn dagen hoe kanonnen en vuurkracht aan belang wonnen om een stad te veroveren en schrijft over de interne en externe beveiliging van de Renaissancestad. 'Binnenlandse orde en rechtsregels zijn van weinig nut als de stad met geweld zou worden ingenomen.' Steden konden altijd rekenen op rivalen, klaar om toe te slaan. De republiek Florence was voortdurend in oorlog met naburige steden zoals [[Milaan (stad)|Milaan]], [[Pisa (stad)|Pisa]] en [[Siena (stad)|Siena]]. Veel naburige stadstaten slokte Florence op voordat ze tot rivaal uitgroeiden. Om dit te realiseren tastte de stad diep in haar geldbuidel. [[Huursoldaat|Huurlingen]] vroegen handen vol geld om hun diensten als (kruis)boogschutter, [[lansier]], [[Cavalerie|cavalerist]] of [[Infanterie|infanterist]] ter beschikking te stellen. De Italiaanse stadstaten liepen in deze dagen voorop in de vestingbouw en de bijhorende gevechtstactieken. . ;Poortgeld De tocht van exterieur naar interieur loopt langs de wal, de gracht en de poort. Ze zorgen dat de buitenlui niet onopgemerkt blijven. Hun poortgeld betaald aan de 'poortier' en hun naam in het register bij overnachting in een herberg zorgen ervoor dat ze buiten de gaststad staan, ook al zijn ze binnen. De stad vormde een entiteit en een symbolisch bewustzijn.<ref>AUKE VAN DER WOUT. ''Het lege land. De ruimtelijke orde van Nederland 1798-1848'', Contact, Antwerpen, 1987, p. 308-309.</ref>''The Young Farmer's Manual'' van S. Edwards Todd uit [[1860]] geeft de Amerikaanse kolonisten, zes jaar voor de burgeroorlog en een ruim decennium voor de geboorte van de prikkeldraad raad. 'Het maakt niet uit waar de boerderij zich bevindt, het maakt niet uit wat ze teelt: de eerste, tweede en laatste zorg voor de dagelijkse bedrijfsbezigheden is afrastering, afrastering en nog eens afrastering.'<ref>DICK WITTENBERG. ''Prikkeldraad. Een geschiedenis van goed en kwaad'', Atlas Contact, Antwerpen, 2015, p. 46-47, 52-53.</ref> Het deed hen experimenteren met doornen heggen zoals de [[oranjeappel]]. Er verschenen advertenties die de plant prezen als 'horse high', 'bull strong' en zo nesteldicht dat geen varken er door drong. De nadelen bleven gecamoufleerd: de trage groeitijd, de waterzucht en haar asielfunctie voor insecten, ongedierte en onkruid. [[Jacob Haish]] (1826-1926) uit Duitsland emigreerde naar de V.S. toen hij zes was en zou zich toeleggen op omheiningen, eerst als zadenverkoper van de oranjeappel, later als mede-uitvinder van de prikkeldraad. Hij wist hoe belangrijk afsluitingen waren voor de boeren op de prairie. Het is zoals de journalist [[Dick Wittenberg]], de auteur van 'Prikkeldraad' zegt: dat kon alleen maar in de V.S. worden uitgevonden. [[Bestand:Double-sided ha-ha, Melford Hall, Suffolk.JPG|thumb|550px|Dubbele ha-ha in Suffolk, VK]] . ;Ha-ha Een merkwaardige esthetische 'muur'-constructie is de '''ha-ha''' die in de achttiende eeuw (dus vóór de introductie van afrasteringen) in de Engelse tuin . In dit soort romantische tuinen willen aristocraten wel schapen zien, maar dan enkel in de verte. Hun keutels willen ze op afstand houden. De ha-ha is een constructie die dit toelaat zonder dat er een omheining te zien is. Het gaat om een muur of omheining die verborgen is in een droge gracht. Ook als militaire constructie is de ha-ha bekend. [[Bestand:Aha-garden arch-Dutch.jpg|thumb|550px|Enkelvoudige ha-ha: '''1''' op een helling; '''2''' vlak terrein. De kijker staat telkens links. Richard Sennett: 'De Engelse tuinontwerpers zagen geen conflict tussen het natuurlijke en het kunstmatige, en het kunstmatige hoefde niet meer te zijn dan een doorzichtige truc. Schaapjes graasden bijvoorbeeld in de verte, maar toch kwamen ze nooit dichtbij genoeg om het pad met uitwerpselen te besmeuren. De schaapjes werden met ha-ha's op afstand gehouden: onzichtbare greppels die dienden als omheining.]] . . [[Bestand:Klokklein.jpg|thumb|550px|Kerktorens hebben door hun beschutting en hun uitzicht ook een militaire functie. De 13e-eeuwse luidklok van de kluiskerk te [[Warfhuizen]], een van de oudste van Nederland, waarschuwde de bevolking voor onraad. De klok was de stem van het haantje op de toren (kippen en ganzen helpen vanouds een bij de bewaking van het erf). Klokken zijn kostbare symbolen, gegoten door klokkengieters, die in tijden van oorlog de klokken konden omsmelten en er kanonnen van maken.]] [[Bestand:Ávila_24-8-2002.jpg|thumb|550px|De Spaanse stad [[Ávila]] is sinds 1090 omringd door een stadsmuur van twee en een halve kilometer.]] [[Bestand:Binche_JPG02.jpg|thumb|550px|Dichter bij huis vind je de stad [[Binche]], sinds de veertiende eeuw omringd door deze muur.]] ;Historische hekken en muren weren mensen . * [[Berlijnse muur]] . * [[Chinese muur]] . * [[Gazastrook]] . * [[Grens tussen Mexico en de Verenigde Staten|Mexicaanse grens]] . * [[Israëlische Gazastrookbarrière]] . * [[Israëlische Westoeverbarrière]] . * [[Klaagmuur]] . * [[DMZ Korea|Koreaanse muur]] . * [[Marokkaanse barrière]] . * [[Muren van Belfast]] . * [[Muur van Anastasius]] . * [[Muur van Antoninus]] . * [[Muur van Hadrianus]] . * [[Muur van schande]] . . ;Minder bekend zijn: . * Het hekwerk tussen Turkije en Griekenland; . * Het hekwerk tussen [[Oezbekistan]] en [[Turkmenistan]]; . * Het hekwerk tussen Botswana en Zimbabwe; . * Het hekwerk tussen India en Birma; . * Het hekwerk tussen Maleisië en [[Brunei]]... . . === Avondklok === . De [[avondklok]] of een luide bel, ook wel 'la cloche' kondigt het sluiten van de poorten of het barricaderen van de straten aan. Het woord '[[clochard]]' (wie geen onderdak vindt, of te laat de stad bereikt) kent er zijn oorsprong, net zoals het woord [[passport]]: reizigers die de poort passeren omdat zij over een document beschikten van hogerhand. Grendels en [[Slot (sluiting)|sloten]] schuiven dicht. Kaarsen flakkeren en spetteren, roken en stinken in kleine halfduistere binnenkamers en worden gedoofd. Immers, [[Brand]] ligt op de loer en wapens binnen handbereik. Met een couvrefeu, een bolle aardewerken pot dekt men de vuren af. Voor de biddende en slapende massa begint de kwelling. De onvermijdelijke angst is een overlevingsstrijd: de boer biedt het hoofd aan dieven, soldaten en bestrijdt het onbekende met hardhandig en verbaal geweld. Wapendracht (messen, spiesen, bogen, zwaarden), [[vreemdelingenhaat]] (of is het dorpspatriottisme?) en schunnig taalgebruik, [[magie]] en [[toverij]] maken deel uit van het dagelijks leven als water en brood, de vuiligheid en de stank. Voor spoken, heksen en demonen, voor indringers, dieven en struikrovers, voor plunderaars, kinderlokkers en moordenaars begint ‘a good darkie’, de ideale nacht om te roven, te bezweren en te stelen, om de [[sabbat]] te vieren of te moorden. In deze magische, agrarische, onzekere, gewelddadige en symbolische wereld heeft de mens nauwelijks greep op de dingen en zeker niet op 'de tijd'. Tot diep in de middeleeuwen is er geen klok die de tijd ‘minutieus’ indeelt, er is enkel het gebed: de [[Metten (gebed)|metten]] rond middernacht, het [[Lof_(plechtigheid)|lof]] om drie uur 's morgens, de [[Metten (gebed)|metten]] bij het ochtendgloren, de [[vespers]] om zes uur ’s avonds en de [[completen]] tegen bedtijd. Het zijn de “getijden des daags” zoals de mediëvist [[Johan Huizinga]] het in zijn ‘[[Herfsttij der middeleeuwen]]’ uitdrukt. De zes weekdagen en een rustdag structureren het [[scheppingsverhaal]] en verklaren de weekcycli. Achter die indeling steekt ervaring en observatie van geleerde enkelingen waarvan de ongeschoolde de herkomst nauwelijks kent. De tijdsmeting en de geschiedenis baseren zich op de cyclus. Zon en sterren zijn de wijzers op het uurwerk van de natuur, ze wijzen naar kerkelijke sacramenten, jaarfeesten of heiligendagen. Daardoor heeft de middeleeuwse geschiedenis een praktische component. De geschiedenisstudie beperkt zich tot de lezende en schrijvende elite: adel, geestelijkheid en niet te vergeten de tovenaars of tovenaressen (het begrip heks is van latere oorsprong). Zij verzamelen kennis en beslissen op basis van hun ervaring en hun inzichten (die alleen bij te houden zijn door het geschreven woord) wanneer boeren bijvoorbeeld mogen zaaien of oogsten. . . === KRONIEK === . ==== EERSTE KRONIEK: 12.000 tot de bronstijd ==== . ;11.000 jaar terug . * [[Jericho]] is de oudste, bewoonde stad ter wereld. De permanente bewoning gaat 11.000 jaar terug en begint met een nederzetting met een stenen muur, een toren en ronde woningen van lemen tegels. De stad was vier hectaren groot en cultiveerde graan en vee. . ;10.000 jaar terug . * Begin van de voorgeschiedenis van het schrift: kleitabletten tellen voorraden en fungeren als kalender. . * De [[Holenbeer]] sterft uit. . ;9.400 jaar terug [[Bestand:Catalhöyük, erste Großsiedlung der Menschheit (CC by 4.0).webm|thumb||550px|Animatie van Çatalhöyük. Geloof niet alles uit de animatie. Zo is [[Tell es-Sultan|Jericho]] de oudste gevonden nederzetting en denken andere bronnen dat Çatalhöyük tot 10.000 inwoners telde.]] . De nederzetting Çatalhöyük of Çatal Hüyük ontstaat in het zuiden van [[Centraal-Anatolië]]. Het dorp zal in de loop van het komende millennium uitgroeien tot een oppervlakte van 13 hectare. Rond 8.000 jaar geleden vervalt de site door sociale onenigheid, bodemuitputting en/of migratiestromen uit de ondergelopen gebieden rond de [[Zwarte Zee, overstroming na de ijstijd|Zwarte Zee]]. De stad kent alleen woonhuizen en afvalgronden. Verwijzingen naar de landbouw zijn er niet en gebouwen met een openbare functie, straten of pleinen en een arbeidsdeling zijn er niet. Het betreden van de huizen verloopt via gaten in de de plafonds en met ladders. De bewoners begraven hun doden in het dorp. Van de honderden skeletten die ter plaatse zijn opgegraven, vertoont er geen enkel tekenen van een gewelddadige dood. . ;9.200 jaar terug . * Oudste sporen van de mens in Griekenland. . ;9.100-8000 jaar terug . * In Anatolië is er een snelle bevolkingsgroei in de dorpen: de gezondheid leidt onder de sedentatie. De toenemende zetmeelopname en het tekort aan eiwit leidt tot tandbederf en botinfecties stellen archeologen vast. Handelsnederzettingen brengen hier verandering in. . ; 9.000 jaar terug . * De vroegste bewoning in [[Knossos]] in een neolithisch dorp. . ;8.500 jaar terug . * In het Middellandse Zeegebied en de Balkan begint de sedentatie. . ;8200 jaar terug [[Bestand:Excavations_of_Tell_Sabi_Abyad.jpg|thumb|550px|In Tell Sabi Abyad zijn alle woningen ongeveer even groot en van dezelfde kwaliteit. De inboedel bleef bewaard. Dit wijst op kleine families met een ingewikkelde arbeidsverdeling en samenwerking tussen huishoudens. Archeologen leiden de aanwezigheid af van grazende kuddes, graangewassen, vlas, steenhouwers, eenvoudige metallurgie, handelscontacten en het pottenbakken.]] * Een brand vernietigt het dorp [[Tell Sabi Abyad]] in de Balikh-vallei in Syrië. Het dorp is een hectare groot en beschikt over graanschuren en pakhuizen, kent een administratief archief in de vorm van geometrische kleifiches en miniatuurzegels. . ;8.000 jaar terug . * Ontstaan van de mijnbouw. Op Kreta doen boeren aan landbouw. . * De verbinding tussen de Noordzee en Het Kanaal ontstaat. . ;8.000-7.500 jaar terug . * In Noordwest-Europa start de sedentatie, net als in [[Limburg (Nederland)|Limburg]]. De Neolithische revolutie voltrekt zich er snel. . ;7.000 jaar terug . * Het smelten van de gletsjers stabiliseert, net als de zeespiegel. De zeespiegelstijging in onze streken remt tot 1 à 0,7 centimeter per jaar. De zeespiegel daalt, het debiet van de grote rivieren eveneens, de aanleg van 'kanalen' intensiveert. Steden die hun schaarse middelen het best gebruiken houden stand. Tot nu toe waren de grootste rivieren wild en onvoorspelbaar, gezien de opwarming na de laatste ijstijd. Overstromingsregimes worden voorspelbaarder. Langs de Gele Rivier, de Mississippi, de Tigris, de Eufraat, de Nijl en de Indus (en andere rivieren die we associëren met de vroege beschavingen) ontstaan brede, vruchtbare overstromingsgebieden vol vruchtbaar slip dat niet wegspoelt. Deze gebieden groeien uit tot trekpleister omdat: 1. mensen de delta te bewerken; 2. ze wild en watervogels aantrekt; 3. over een vruchtbare filter beschikt. . * De Afrikaanse domesticatie van de ezel, als werk-, last- en transportdier in de landbouw en in moeilijk toegankelijke streken, is tot op heden historisch onderschat.<ref>RUUD CONENS & ANNET VAN WIECHEN. ''De ezel. Archeologie, geschiedenis, cultuur, kunst, literatuur.'' Conens & van wiechelen, 2014.</ref> . ;6.500 jaar terug . * [[Megalieten]] in [[Carnac]]. . * Vanuit het [[Donaudelta|Donaugebied]] introduceert men de landbouw en de veeteelt tot in onze gewesten. . ;6.000 jaar terug . * Domesticatie van het [[Paard (dier)|paard]]. . * In [[Mesopotamië]] ontstaan uit de landbouwersamenlevingen de eerste stadstaten: [[Oer (Soemer)|Ur]] en [[Uruk]]. . * Eerste mensen in Australië. . ;5.500 jaar terug . * De uitvinding van het [[Wiel (voortbeweging)|wiel]]. Er is een verband met de uitvinding van het schrift en de daling van de waterspiegel (waardoor vervoer over land is aangewezen). . [[Bestand:Ötzi_while_being_constructed_by_the_Kennis_Brothers,_2011_(2).jpg|thumb|550px|[[Oetzi]], een man van circa 45 en 1,60 m lang met 61 [[tatoeage]]'s, is een [[IJsmummie|ijsmummie]] uit de [[Kopertijd]]. Bergbeklimmers vonden hem in [[1991]] in de [[Ötztaler Alpen]]. Hun vondst leverde kennis op over voeding, kleding, uitrusting en bewapening van 5300 jaar geleden. Sinds de Oetzi in [[Bozen (stad)|Bozen]] is tentoongesteld, trekt het museum 300.000 bezoekers per jaar. Met zijn ouderdom zorgde 'Ötzi' voor onwaarschijnlijke info over de Europese prehistorie. Hij is ouder dan de [[piramide van Cheops]] en dan alle andere gletsjermummies. In tegenstelling tot Egyptische mummies is Ötzi samen met zijn kledij en zijn voorwerpen intact. ♠ '''BEELDFRAGMENT OTZI DE IJSMUMMIE'''] ]] ;5.300-5.200 jaar terug . * [[Uruk]] is een stad van tweehonderd hectare, de eerste stad ter wereld en telt tussen de 20 en 50.000 inwoners. Op zijn hoogtepunt is de hoofdstad van de Soemerische beschaving twee keer zo groot als klassiek Athene. Hier is het spijkerschrift uitgevonden. . * De uitvinding van het [[spijkerschrift]] in [[Mesopotamië]] (in Uruk?). Kleitabletten en stenen dienen als drager, bedrukt of gebeiteld. Parallel ontwikkelend de [[Egyptenaren]] hun [[hiërogliefen]]. Voor het eerst in de geschiedenis zijn er geschreven bronnen, bestaande uit duizenden tekens. Enkel een daar toe opgeleide elite (een equivalent van priesters) begrijpt ze. Schrijven gebeurt in tempels en dient veel doelen: boekhouding, voorraadbeheer, gebeurtenissen bijhouden, identificatie, literatuur en communicatie over lange afstanden en doorheen de tijd, wetten... . * Leidt het krassen op kleitabletten tot het krassen op het land, m.a.w. het ploegen? . [[Bestand:Heinrich_Schliemann_(HeidICON_28763)_(cropped).jpg|thumb|550px|De Duitse archeoloog [[Heinrich Schliemann]] (1822-1890) ontdekt in 1871 het oude Troje en geldt als een archeologisch pionier. Hij ontdekte dat aardewerkstijlen een sleutel zijn om tot chronologie te komen.]] ;5.100 jaar terug . * De [[Minoïsche beschaving]] loopt vrijwel parallel met de beschavingen van [[Anatolië]], [[Kanaänitische oudheid|Kanaän]], het [[oude Egypte]], [[Mesopotamië |Mesopotamië]] en de [[Indusvallei]]. Het nooit ontcijferde [[Lineair A]] ontwikkelt zich tijdens de Minoïsche beschaving als eerste Europese schrift. Archeologen hebben het over de Pre-Paleisperiode en die loopt van 5100 tot 1925. . ;5.000 jaar terug . * Dieren trekken een ploeg in Egypte; schapenfok voor wol. . * Eerste koningen, geld en schrift; paleiscultuur en verdedigingswerken. . * Stichting [[Troje]]. . * [[Ötzi]]. . ==== TWEEDE KRONIEK: Bronstijd (5000-3400 jaar terug) ==== . ;5.000-4.500 jaar terug, de smelterijen . Ambachtelijke smelterijen in het [[Midden Oosten]], [[Anatolië]] en op [[Egeïsche Zee|Egeïsche eilanden]] smelten tin of arseen en mengen het met koper. De uitvinding is een harde [[legering]] en heet [[brons]]. Het is sterker dan koper, ideaal voor handwapens, helmen, scheenplaten of de ramstevens voor oorlogsbodems, munten, keukengerief, sculpturen, eenvoudige spiegels... De [[Brons|bronsproductie]] prefereert [[Tin (element)|tin]] in plaats van het giftige arseen. In de beroemde [[Laurion|mijnen van Laurion]] bij [[Athene (stad)|Athene]] is er koper in overvloed, tin niet. Het schaarse tin komt uit de omgeving van [[Cornwall]] en doet grootschalige handelsroutes over land ontstaan tot in de regio [[Badachsjan (provincie)|Badachsjan]] in Afghanistan. Westwaards komen tinlagen voor in [[Bretagne (schiereiland)|Bretagne]], [[Saksen (deelstaat)|Saksen]], het Franse [[Centraal Massief]], op het [[Iberisch schiereiland]] en in Engeland. De handel beperkt zich niet tot tin: andere handelswaren, ideeën, kennis en vaardigheden verspreiden zich mee.<ref>SENNE STARCKX. ''Bron van brons lag bij ons''. In: ''De Standaard'', 17.09.2019, p. D9; GAIA VINCE, vertaald door Rogier van Kappel. ''Vuur, taal, schoonheid, tijd. Hoe culturele evolutie de mens heeft gevormd, Atlas Contact, Antwerpen, 2020, p. 98; ERIC H. CLINE, vertaald door Corrie van den Berg & Carola Kloos. ''1177 v.Chr. Het einde van de beschaving,'' Ambo|Anthos, Amsterdam, 2014, p. 13.</ref> [[Kreta]] treedt toe tot de bronstijd zo'n 4.800 jaar geleden. . . ;De gevolgen van de brons-revolutie . 1. Economisch metalen voorwerpen hebben technische voordelen op benen, stenen en houten voorwerpen die de mens miljoenen jaren gebruikt. Ontbossing gaat sneller, de ploeg zorgt voor meer oogst. . 2. De handelsroutes die voor de bronstijd als bestaan, komen nu echt tot ontwikkeling. . 3. Militair zorgt de ontwikkeling van het zwaard voor slagkracht. . 4. Wie in de aanvangsfase het schaarse brons bezit, verwerft prestige. Vuursteen is makkelijk verkrijgbaar, brons niet. Vroege bronzen voorwerpen zijn vaak prestigestukken die men nauwelijks gebruikt - net zoals sommigen vandaag hun dure auto's uitstallen op de oprit in plaats van die te gebruiken. Status dus. . 5. Handelaars, smeden en andere metaalbewerkers staan hoog op de maatschappelijke ladder omwille van de complexiteit van hun beroep en de vraag naar hun producten. Hun beschermende kleding tegen brandwonden vraagt specialisatie: leren schorten en handschoenen, hun gereedschap eveneens: lange tangen en hamers. De werkplaats (de smesse) is zo ingericht dat het vuur en de blaasbalg op een veilige afstand van de werkbank staan. Hun kennis geven ze door van generatie op generatie. In sommige culturen geloven smeden in beschermende rituelen tegen ongeluk. Smeden nemen maatregelen tegen diefstal en moeten zich meer dan andere beroepsgroepen beschermen. Smederijen in het centrum bij andere ambachten maken sociale controle mogelijk, andere smederijen hadden een meer geheim karakter. Ze maken zelf hun sloten en wapens.<ref>HERMAN CLERINX. ''Kelten en de lage landen.'' Davidsfonds, Leuven, 2005, p. 88-91.</ref> 4.500 jaar terug verspreidt brons zich dankzij handel in West- en Noord-Europa. . . ;Minoïsche of Kretenzische periode [[File:Antwerpen Monument Schelde Vrij 2437.jpg||thumb|550px|In Antwerpen is '''Schelde Vrij''' een monument op de [[Marnixplaats]], ontworpen door vier kunstenaars en in 1883 opgeleverd. In 1863 kwam er een einde aan de '[[Sluiting van de Schelde]]', die sinds 1587 tijdens de [[Tachtigjarige Oorlog]] door de [[Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden]] was ingesteld. Het afkopen van de Scheldetol in 1863 gaf in 1873 de aanleiding tot een wedstrijd voor een monument. Het monument is twintig meter hoog en beslaat een oppervlak van 15,5 bij 15,5 meter. Op een piramidevorm staat een vierkante sokkel met aan elke zijde watergoden die water spuwen door de gebroken ketting van de Schelde. Boven elk masker zit een medaillon: aan de noordzijde staat de vermelding 'Door de stad Antwerpen opgericht 1883', de teksten op de andere zijden vermelden relevante personen: minister [[Charles Rogier|Karel Rogier]], baron [[Auguste Lambermont]] en burgemeester [[Filips van Marnix van Sint-Aldegonde]]. Op de sokkel staat een obelisk, een naakte vrouw schrijft '1863 Schelde vrij'. De obelisk bevat de portretten van Rogier, Lambermont en Sint-Aldegonde; aan de bovenzijde steekt de boeg van een schip aan weerszijden uit de obelisk. Op de obelisk staat een beeldengroep van zeven meter hoog. Deze bestaat uit de zeegod [[Neptunus (mythologie)|Neptunus]] met drietand, geflankeerd door de god van de handel [[Mercurius (mythologie)|Mercurius]] (die ook op het Kortrijkse belfort te zien is) en de stedenmaagd.]] . De bronstijd gaat samen met de Minoïsche periode op [[Kreta]] en die is op haar hoogtepunt rond 3.500 jaar terug. Twee steden zijn van belang: [[Knossos]] en [[Faistos]]. Hun paleizen zijn het centrum voor de omliggende gebieden. Paleizen zijn een betere omschrijving dan 'steden'. Het eiland ontwikkelt zich tot een gecompliceerde en luxueuze neolithische maatschappij. Dorpen zijn er niet, wel steden vol villa's en paleizen met twee tot drie woonlagen. Havens, aquaducten, irrigatiesystemen, riolen, latrines, badhuizen, wegen, tempels en begraafplekken. Het niet versterkte eiland beschikt over wapens en mogelijk een klasse van krijgers en leeft 1.500 jaar in vrede. Het verval komt omstreeks 1.200 V.C. Dat weten we uit archeologische bronnen. Wat veel minder zeker is, is dat de Minoïsche cultuur genoemd is naar [[Minos|Koning Minos]], een legendarische figuur en de zoon van [[Zeus]] en [[Europa (mythologie)|Europa]]. Hij huwde [[Pasiphaë]]. Eén van hun kinderen draagt de naam [[Ariadne (mythologie)|Ariadne]]. Minos regeerde Kreta wijs en rechtvaardig en verdeelde het eiland in drie delen met hoofdsteden in [[Knossos]], [[Phaistos]] en Kydonia (?). Kreta beschikt over troeven: vruchtbare akkers brengen olijven, graan en druiven. De landbouwoverschotten bewaren ze in kelders en drijven ze handel met Egypte en Afrika en de eilanden in de Egeïsche zee. De [[Kretenzische wilde geit|Kri-kri geit]] is een specialiteit en er is de handel in ertsen: koper, tin, goud en zilver ruilen ze om werktuigen en sieraden te maken. De gunstige ligging maakt het eiland tot een kruispunt van culturen. De Kretenzers beheersen de Middellandse-zee als een [[thalassocratie]]. Dat is een [[Oudgrieks]]e samentrekking. {{Polytonic|Θαλασσοκρατία}} / thalassokratía verwijst naar {{Polytonic|θάλασσα}} / thálassa (« zee ») en {{Polytonic|κρατείν}} / krateín (« macht hebben over, heersen »). Het duidt een maatschappij aan met macht op [[zee]]. Essentieel voor een thalassocratie was een [[vloot]], die zowel een [[handel (economie)|handels]]- als piraten of oorlogsvloot. Het [[antoniem]] van thalassocratie is [[tellurocratie]], een landinwaarts gerichte macht. De [[Minoïsche beschaving]] op [[Kreta]] isde eerste thalassocratie van de [[westerse wereld]]. De kleitabletten zijn niet ontcijferd. Zeker dat de Minoïsche paleizen een uitgebreid handelsnetwerk hadden in het [[Egeïsche Zee]]gebied. Een andere vroege thalassocratie is die van de [[Feniciërs]] in [[Tyrus]], [[Sidon]] en de kolonie van Tyrus [[Carthago]]. . Het beroemdste verhaal is dat van het labyrint dat hij laat bouwen om de Minotaurus, een wezen dat half mens en half stier, op te sluiten. De Minotaurus was het resultaat van een straf van de zeegod Poseidon, omdat Minos een stier die hij had moeten offeren, had gehouden. Minos vraagt [[Poseidon (mythologie)|Poseidon]] ten teken dat hij een rechtmatig heerser is. Poseidon stuurt hem een prachtige witte stier, met de voorwaarde dat [[Minos]] deze offert. Minos houdt de stier voor zich en Poseidon raakt boos. Als straf zorgt Poseidon dat Minos’ vrouw verliefd raakt op de stier. De architect [[Daedalus (mythologie)|Daedalus]] bouwt een holle houten koe zodat Pasiphaë gemeenschap kan hebben met de stier. Ze bevalt van de Minotaurus, een wezen met een mannenlijf en een stierenkop. De Minotaurus blijkt een gevaarlijk wezen en Daedalus bouwt een labyrint als gevangenis onder het paleis van [[Knossos]]. Elke Griekse stad diende om de negen jaar zeven jongens en zeven meisjes naar Kreta te sturen als offer voor de Minotaurus. Theseus, de prins van Athene maakt een einde aan deze offers. Hij gaat vrijwillig mee met de volgende groep offers. Ariadne, Minos' dochter raakt verliefd op hem, geeft hem een zwaard en een kluwen wol, [[draad van Ariadne|de draad van Ariadne]]. Die helpt Theseus om zijn weg terug te vinden nadat hij de Minotaurus doodde. . <gallery widths="155" heights="190"> Bestand:Minoan fresco, showing a fleet and settlement Akrotiri.jpg|thumb|475px|Deze Minoïsche fresco verwijst naar de Minoïsche thalassocratie. Bestand:Tondo Minotaur London E4 MAN.jpg|thumb|Minotauros Bestand:Kylix Theseus Minotauros Louvre F83.jpg|thumb|Theseus tegen de Minotauros Bestand:Theseus Minotaur Mosaic.jpg|thumb|Theseus in het Labyrint tegen de Minotauros Bestand:GeorgeF.Watts-Minotauros.png|thumb|George Frederic Watts <br> The Minotaur Bestand:Minosse.jpg|Koning Minos zittend op een draak. Detail of the Monument to Dante in Trento by Cesare Zocchi Bestand:Lateran Poseidon.jpg|thumb|Marmeren kopie van een bronzen origineel van [[Lysippus van Sicyon|Lysippos]], dat op de isthmus van Korinthe stond ([[Vaticaanse musea]]) Bestand:Paestum BW 2013-05-17 15-01-57.jpg|thumb|left|Tempel van Poseidon in de Dorische kolonie [[Paestum|Poseidonia]]. Bestand:SNGANS 606.jpg|thumb|Zilveren ''nomos'' of ''[[stater]]'' van Poseidonia met aan de voorzijde Poseidon die zijn drietand heft in zijn rechthand met een ''[[chlamys]]'' over zijn beide armen gedrapeerd en in de [[legende (numismatiek)|legende]] ΠΟΜ (= ΠΟΣ) en een [[incuse]] versie aan de keerzijde (ca. 530-500 v.Chr.).<u>'''Bron:'''</u> [http://www.cngcoins.com/ CNGCoins]. Bestand:Sea thiasos Amphitrite Poseidon Glyptothek Munich 239 front n3.jpg|thumb|Zee[[thiasos]] voor het huwelijk van Poseidon en Amphitrite, die in een huwelijkswagen zitten getrokken door musicerende Tritons (detail van het zogenaamde "altaar van Domitius Ahenobarbus", 2e helft 2e eeuw n.Chr.). Bestand:NAMA Poséidon.jpg|thumb|left|De [[Poseidon van Artemision]] ([[Nationaal Archeologisch Museum van Athene]]). [[Bestand:Marnixplaats vanuit de Geuzenstraat.jpg|miniatuur|De Marnixplaats]] [[Bestand:Antwerpen Schelde Vrij 17-10-2022 12-13-38.jpg|miniatuur|Monument Schelde Vrij]] </gallery> . ;4800 jaar terug . * In [[Mesopotamië]] ontstaan [[monarchie|monarchieën]]. Steden - die al sinds het vierde en derde millennium bestaan, ommuren zich en voorzien zich van gewapende milities. Er komen paleizen, koninklijke inscripties en aristocratische begrafenissen.<ref>DAVID GRAEBER & DAVID WENGROW, vertaald door Rogier van Kappel en Bart Gravendaal. ''Het begin van alles. Een nieuwe geschiedenis van de mensheid'', Maven, Amsterdam, 2022, p. 328.</ref> . ;4.600 jaar terug . * De stad [[Mohenjodaro]] in Pakistan (Hindi:मोएन-जोदड़ो) uit de Indusbeschaving ontstaat. 3.700 jaar geleden wordt de stad verlaten. . * De Egyptenaren kweken bijen. . ;4500 jaar terug . * Tamme ezels voor het eerst in Europa en Azië. . ;4.300 jaar terug . * [[Stonehenge]]. Is dit een observatorium om de beweging van de maan en de sterren en de zon te registreren? De bouwers zijn ervaren architecten, wiskundigen en astronomen. De positie van de stenen zorgen ervoor dat de hoofdas bij de zomerzonnewende in één lijn staat met de zonsopgang. . ;4.300-2.300 jaar terug . * Vuursteenmijnen in [[Spiennes]] in [[Henegouwen]] ontginnen [[silex]] om bijlen en klingen te maken. Half-afgewerkte werktuigen uit deze mijn zijn tot vijftig kilometer ver te vonden. Verderop tot 160 kilometer zijn enkel afgewerkte producten te vinden. Deze groeven zijn opgemerkt door arbeiders in 1842, het blootleggen gebeurde in 1867 (bij de aanleg van het spoor tussen [[Frameries]] en [[Chimay (stad)|Chimay]]) en de opgravingen in 1889 en 1912. In de buurt zijn er sporen van een omheind neolithisch dorp. Deze prehistorische mijnen ([[Michelsbergcultuur]]) staan op de [[UNESCO]] [[Werelderfgoedlijst]]. . ;4.250 jaar terug . * Het [[Akkadische rijk]] van [[Sargon van Akkad|Sargon]] is het eerste keizerrijk. . ;4.000 jaar terug . * De [[Mammoeten]] sterven uit. . * De [[Bronstijd]] start in onze streken - elders is die al een [[millennium]] bezig. . * In Griekenland start de [[Midden-Helladisch]] periode tot 3.550 jaar geleden. Mannelijke goden vervangen de vrouwelijke, dat is een trend in de hele Westerse wereld. Op het onversterkte Kreta start de Midden-Minoïsche periode of de eerste paleistijd (2.000-1.700 V.C.) die zich kenmerkt door een centraal bestuur. Communicatie gebeurt met [[Hiëroglief|hiëroglyfen]] en het tot nu toe niet ontcijferde [[Lineair A]]. De hoofdstad Knossos telt 100.000 inwoners. De oudst geplaveide weg (van Europa) verbindt de stad met havens. De stadswegen zijn geplaveid. De huizen laten privacy toe, hebben een natuurlijke lichtinval en zijn omringd door tuinen. Sporen van armoede zijn er niet te vinden. Wandschilderijen tonen dieren en planten en afbeeldingen met priesteressen (op de voorgrond) die slangen en vlinders in hun handen hebben. Mannen assisteren hen op de achtergrond. Jonge vrouwen en mannen springen over stieren, een sport waarbij iemand de hoorns van de stier grijpt, een ander een salto maakt over de stier en opgevangen wordt door een derde. Dames dragen sieraden, een jasje dat de borsten vrijlaat, een lange rok van schapenleer en een metalen gordel om de middel. Het mannenkostuum accentueert de penis. Beide geslachten hebben lang haar. Vrouwen werken op het land of zijn kapitein op een boot, ze mennen paarden en jagen. . ;3950 jaar terug . * Oude paleisperiode start op en rond Kreta. Deze periode duurt tot 1725 VC. . ;3.750 jaar terug . * Op Kreta start de nieuwe of de tweede paleisperiode. Die duurt tot ca. 1.400 V.C. . ;3.700 tot 3.500 jaar terug . * In [[India]] komen de [[nomaden]] van het Iraanse plateau aan en installeren er de wortels van het [[hindoeïsme]]. . [[Bestand:Louisiana_-_Poverty_Point_-_Karte_(English_version).png|thumb|550px|♣ '''3.700 jaar terug.''' Als in Eurazië de eerste steden ontstaan, ontwikkelen Amerikaanse jagers-verzamelaars bij [[Poverty Point]] (nu in de staat [[Louisiana (staat)|Louisiana]]) een megalomaan en monumentaal aardwerk dat op een reusachtig amfitheater lijkt. De omgeving is voedselrijk, stenen zijn er niet. Een toestroom van ornamenten en bulkgoederen, ze leggen soms honderd kilometer af, begeleidt het bouwproject. De wapens, vaten, vuurstenen, gewichtjes, decoratieve [[klei]] en [[Pijp (rookgerei)|pijpen]], [[Kraal (versiering)|kralen]], [[Talk (mineraal)|speksteen]], [[hematiet]]en, [[hanger]]s en koperwerk, [[keramiek]], [[aardewerk]], gereedschap uit [[Been (materiaal)|been]], kwartskristal, pijlen en allerlei speerpunten in evenveel kleuren die de archeologen hier vinden, zijn niet ter plekke geproduceerd. Ze zijn aangevoerd langs de benedenloop van de [[Mississippi (rivier)|Mississippi]]. Sporen van activiteit op [[Poverty Point]] gaan 13.000 jaar terug. Geleidelijk groeit de plek uit tot een 'seizoenmetropool' van jager-verzamelaars met stedelijke functies. Ontbreken: permanente sedentatie, gebouwen, begrafenisrituelen, een boerenleven of geschreven bronnen. Of Poverty Point een textiel-handelscentrum was, is moeilijk te achterhalen. Wat de heilige geometrie wel bewijst is de aanwezigheid van kennis: astronomie, kalender- en meetsystemen, mythologie, [[Numerologie|numerologisch]], wiskunde, bouwtechniek en 'arbeidsethos'. Een miljoen kubiek grond transformeren tot een gecultiveerd gebied zo groot als een Mesopotamische stadstaat, vraagt een samenwerking van honderden, misschien wel duizend groepen jagers-verzamelaars, enorme mensenaantallen dus die een strikt arbeidsregime vooruitziend ondergaan. Rituelen en liederen, dansen en beelden hebben het project en de kennisuitwisseling wellicht ondersteund. Tegenwoordig is Poverty Point werelderfgoed dat de landschapsverandering en de monumentale grondwerken van jager-verzamelaars illustreert. De zes concentrische half-elliptische heuvelruggen en de paalcirkels in het centrale plein zijn uniek. Net zoals [[Göbekli Tepe]], [[Hopewellcultuur|Hopewell]], Sannai Maruyama en [[Stonehenge]] komt dit prehistorisch bouwproject nauwelijks voor in de stedenbouwkundige geschiedenis.<ref>DAVID GRAEBER & DAVID WENGROW, vertaald door Rogier van Kappel en Bart Gravendaal. ''Het begin van alles. Een nieuwe geschiedenis van de mensheid,'' Maven, Amsterdam, 2022, p. 159 ev.</ref>]] . ;3550 jaar terug . * Handel op aanzienlijke schaal in rond de Middellandse zee. . * De havenstad [[Ugarit]] aan de Syrische kust beschermt de kooplui tegen diefstal. Wetten bepalen wanneer hun schepen beter niet binnenvaren. . ;3.500 jaar terug . * ♣ Egypte tuiniert. Een graftombe toont een farao en zijn vrouw die een tuin bezichtigen. Opgravingen bewijzen de aanwezigheid van tuinen.<ref>PENELOPE LIVELY, vertaald door Nadia Ramer. ''Leven in de tuin.'' De Geus, Amsterdam, 2019, p. 40.</ref> . * Domesticatie van de kip in Zuidoost-Azië. Het dier zoekt de mens op omwille van de rijst- en gierstkorrels.<ref>Geen auteur. ''Voorouder van kip kwam veel later dan gedacht uit de bossen om bij de mens te gaan wonen.'' In: ''De Morgen'', 10.06.2022, p. 2.</ref> . * Schepen met tinbaren uit Zuid West Engeland vergaan voor de kust van [[Haifa]]. Deze archeologische ontdekkingen tonen een bloeiend handelsnetwerk tussen [[Cornwall]] en de Middellandse zee. De ineenstorting van het [[Hettieten|Hettitische rijk]] in het Oosten zou hiermee verband houden.<ref>SENNE STARCKX. ''Bron van brons lag bij ons''. In: ''De Standaard'', 17.09.2019, p. D9.</ref> We zijn in de Midden bronstijd, die zich kenmerkt door de opkomst en ontwikkeling van het zwaard en de strijdwagen. . * De Kretenzische beschaving houdt op te bestaan volgens sommige bronnen tussen 1.500 en 1.400 V.C. De [[Mycene|Myceners]] nemen in 1.450 de controle over het eiland over. . ==== DERDE KRONIEK: Donkere eeuwen na een eruptie? De val van Troje==== . ;3.400 jaar terug (1.628 v.C) . * Dit is de late bronstijd. Elites domineren en tonen hun status met mantelspelden, harnassen en helmen en [[Mesopotamië]] ontwikkelt energie uit [[watermolen|waterschoepraderen]]. Mycene gebruikt het [[lineair B]], een vroeg schriftsysteem voor administratie op kleitabletten. Hun cultuurgebied strekt zich uit tot in India en er zijn internationale contacten tussen Minoërs, Myceners, Hittieten, Assyriërs, Babyloniërs, Mitanniërs, Kanaänieten, Cyprioten en Egyptenaren. Dit soort kosmopolitisme is uniek in de wereldgeschiedenis en zal waarschijnlijk het abrupte einde betekenen van de bronstijd omstreeks 1.200 V.C. In 1177 V.C. zijn deze culturen zo verweven en afhankelijk dat ze 'elkaar wel moesten meeslepen in hun val, toen de bloeiende beschavingen één voor één ten onder gingen door mensenhand, door natuurrampen of door een dodelijke combinatie' schrijft Eric H. Cline.<ref>Zie p. 217.</ref> Of is het de vulkaanuitbarsting van de Thera op [[Santorini]] die [[Knossos]] teistert en een definitief einde maakt aan de [[Minoïsche beschaving|Menoïsche]] beschaving? De vulkaan blaast omstreeks 1.628 V.C. zestig kubieke kilometer puin in de lucht. Stof schermt het zonlicht af, de zwaveldioxide veroorzaakt zure regens en jaagt volkeren op de vlucht. Het is moeilijk te geloven dat er een verband is met de gebeurtenissen omstreeks 1177 V.C. Omstreeks 1.477 V.C. geeft farao [[Thoetmosis III|Thoetmoses III]] nog Minoïsche kunstenaars de opdracht om fresco's te maken in zijn paleis dat hij in Peru-nefer in de Nijldelta van Beneden-Egypte laat bouwen. Ze schilderen iets wat nog nooit in Egypte was te zien: taferelen van mannen die over stieren springen. Het einde van de bronstijd is nog veraf. Omstreeks 1.400 V.C. koloniseren de Myceners de regio rond [[Milete]] en de [[Anatolië|Anatolische bodem]]. Deze eeuw en de komende is een bloeiperiode voor Mycene. Hun paleizen op het Griekse vasteland, de bruggen, de drainage- en weginfrastructuur zijn ongezien. In de vlakte van Argos verbinden wegen dorpen en steden met Mycene. . Wat 476 is voor de val van het West-Romeinse rijk, is 1177 V.C. voor de bronstijd: een eindpunt en de overgang naar de ijzertijd. De inwoners van de klassieke wereld spreken over de [[Hyksos]], de barbaarse en mysterieuze zeevolken die voor een economische neergang van eeuwen zorgen. Wellicht zijn het klimaatvluchtelingen. In deze jaren plunderen en verwoesten ze alle steden. Het machtige Egypte met natuurlijke verdedigingslinies van zee en woestijn ontkomt niet, de [[Hettieten]] kwijnen weg. De Myceense beschaving in Griekenland raakt verwoest, er is brandschatting en Griekenland gaat failliet. Lijken worden niet begraven, overlevenden trekken naar afgelegen valleien of beschermde heuveltoppen. De Griekse bevolking verandert van samenstelling. De [[Doriërs]] - de zonen van [[Hercules (mythologie)|Hercules]] - trekken vanuit de Balkan naar het zuiden en nemen delen van de [[Peloponnesos]] in bezit. Ze stichten de stad [[Argos (stad)|Argos]] en later identificeren de Spartanen zich graag met deze stam. Andere Grieken gaan zich identificeren met de [[Ioniërs]] en de [[Acadië|Arcadiërs]]. De chaos verstoort de handelsroutes voor de bronsproductie tussen Cornwall en Afghanistan. Er zijn opstanden in Syrië, de Perzen zijn op oorlogspad, waar nu Irak is, is het een puinhoop. Dit is een keerpunt in de geschiedenis: het bronzen tijdperk houdt op te bestaan. Dit is het einde van de Bronstijd. De kennis van het brons en hoe het te maken gaat verloren. Historici spreken hier van de duisterE periode en de overgang van de prehistorie naar de ARCHAÏSCHE PERIODE. In enkele decennia vallen de rijken van de Troje en Babylon.<ref>ERIC H. CLINE, vertaald door Corrie van den Berg & Carola Kloos. ''1177 V.CHR. Het einde van de beschaving'' Ambo|Anthos, Amsterdam, 2014; MARILN FRENCH. ''Een vrouwelijke geschiedenis van de wereld.'' Meulenhof|Kritak, Amsterdam, 1995, p. 43-46; PHILIP MATYSZAK. ''Grieken. Hoe een cultuur zich over de wereld verspreidde,'' Athenaeum - Polak & Van Gennep, Amsterdam, 2018, p. 23-26.</ref> . Later zoeken mensen actief naar een alternatief voor het brons. Daarover schrijft Gaia Vince: 'En dat vonden ze overal om zich heen - vrijwel elke steen bevat wel wat ijzer; het is het meest democratische metaal dat er is. Zo begon de ijzertijd en die duurt tot op heden voort.'<ref>GAIA VINCE, vertaald door Rogier van Kappel. ''Vuur, taal, schoonheid, tijd. Hoe culturele evolutie de mens heeft gevormd, Atlas Contact, Antwerpen, 2020, p. 99.</ref> De ijzertijd begint rond 1200 v.Chr. in het oostelijke Middellandse Zeegebied, zoals in Griekenland, de Levant en Anatolië. In Midden-Europa begint die rond 800 V.C. In de Lage Landen rond 700 V.C. . Natuurrampen, een reeks aardbevingen en invasies doen de Grieken leven tussen de vroege ruïnes van hun bloeiende beschaving. Lezen en schrijven kunnen ze niet langer. Als de nevel van de donkere periode verdwijnt, hebben de Grieken zich uitgezaaid tot in Klein-Azië, de Zwarte zee en in de Egeïsche eilanden, Sicilië en Zuid-Italië. Er zijn honderden Griekse koloniën tot op het Iberisch schiereiland. Napels is Nea Polis, de nieuwe stad en het Franse Massalia kennen we nu als Marseille. Ze vormen 'een Griekse zoom op een barbaarse mantel' schreef Cicero in [[De re publica]]. Hierbij liepen ze voorop in het uitdragen van hun cultuur en handel langs de kusten van de Middellandse zee. Het zorgt ervoor dat de Griekse beschaving een gebied omvat van duizenden kilometers: Syrië, Egypte en Babylonië zijn Grieks. [[Herodotus]], [[Euclides van Alexandrië|Euclides]], [[Pythagoras]] en [[Archimedes]] komen zelden of nooit in het huidige Griekenland. [[Plato]] vergelijkt de Griekse steden met 'kikkers om een vijver' die op het gepaste moment met hun tong een vlieg uit de lucht halen en omzichtig wachten voor ze springen. De Grieken, geleerd om te gaan met rampspoed, kiezen eerst een eiland voor de kust waar ze een versterkte basis maken. Daarna doen ze zaken met de locals. Eenmaal ze elkaar gewoon zijn, komt er een nederzetting op het vasteland en het eiland dient als een appel voor de dorst. Vanaf hier rekenen we in eeuwen en jaren voor en na Christus. . ;1.274 jaar V.C. . * ♣ Het [[Verdrag van Kadesh]] - het Eeuwige verdrag - gesloten tussen de [[Hettitisch|Hettiten]] en Egypte is een vroeg voorbeeld dat (in vage termen) de invloedssfeer van twee strijdende partijen bepaalt. Gaandeweg krijgen grenzen een gedetailleerdere omschrijvingen in [[Verdrag|verdragen]]. Het Zilveren of Eeuwige Verdrag is een akkoord tussen het oude Egypte en de Hettieten. Hun botsing leidde tot de slag bij Kadesh, waarbij Ramses II de grootste verliezen telde. . ;1.250 V.C. [[Bestand:Lion Gate Mykene with Wilhelm Dörpfeld 1891.jpg|thumb|550px|Leeuwenpoort in de 19e eeuw met [[Heinrich Schliemann]] en [[Wilhelm Dörpfeld]]]] De [[Leeuwenpoort (Mycene)|Leeuwenpoort]] geeft toegang tot de citadel van Mycene. De compositie is waarschijnlijk ontleend aan voorbeelden van de Hettieten. Twee leeuwinnen (hun koppen die de bezoeker recht aankeken zijn verdwenen) zijn het wapen van de Myceense dynastie. De zuil op het altaar symboliseert het paleis. . ;1.200 V.C . * In de late 13de eeuw is er de verwoesting van de Myceense paleizen en omstreeks 1.200 belegert een Griekse liga van krijgers en koningen de [[Trojaanse Oorlog|stad Troje (nu Turkije)]] waarna Troje valt. In de Ilias beschrijft [[Homerus|Homeros]] - zo'n vier eeuwen later de laatste weken van het conflict. Een nieuwe technologie stelt hem daartoe in staat: het [[Grieks alfabet|Griekse alfabet]]. Het epos begint met de wrok van de Griekse held Achilles, die boos is op [[Agamemnon (mythologie)|Agamemnon]] omdat deze hem zijn krijgsbuit, [[Briseïs]], heeft afgenomen. Als Achilles weigert te vechten leidt dit tot grote verliezen voor de Grieken. Volgens de mythologie begint de oorlog met een conflict tussen drie godinnen: [[Hera]], [[Athena]] en [[Aphrodite]] tijdens een huwelijksfeest, waar de godin van de twist, [[Eris (mythologie)|Eris]] een gouden appel met de inscriptie “voor de mooiste” op de tafel legt. De drie godinnen claimen de appel en Zeus besluit dat [[Paris (mythologie)|Paris]], de [[Trojaanse Oorlog|Trojaanse]] prins, zal oordelen wie de mooiste is. Hera belooft hem macht, Athena wijsheid en roem, en Aphrodite de liefde van de mooiste vrouw ter wereld: Helena. Paris kiest Aphrodite met als gevolg dat Helena, de vrouw van de Spartaanse koning verliefd wordt op Paris en met hem meegaat naar Troje. Dit leidt tot de woede van de Spartaanse koning [[Menelaüs|Menelaos]], die met zijn broer [[Agamemnon (mythologie)|Agamemnon]] en helden zoals [[Odysseus]] en Achilles een expeditie organiseert om Helena terug te halen. Het resulteert in tien jaar oorlog. Na tien jaar van vruchteloze belegering bedenkt Odysseus een list. Een gigantisch houten paard waarin een groep Grieken zich verstopt geven ze na een zogezegde overgeven aan de stad. De Grieken doen alsof ze de belegering opgeven en varen weg. Het paard is geschenk aan de Athena, om hun veilige terugkeer te garanderen. De Griekse soldaat Sinon blijft en vertelt de Trojanen dat het paard een offer is. Het binnenhalen zal hen de gunst van Athena brengen. Die nacht komen de Grieken uit het paard, openen de stadspoorten voor het teruggekeerde leger en veroveren Troje. Achilles vindt de dood door een pijl van Paris die hem in zijn hiel treft. Dit was zijn enige kwetsbare plek, omdat zijn moeder hem als baby in een rivier dompelde om hem onkwetsbaar te maken terwijl ze hem bij de hiel vasthield. In sommige versies helpt [[Apollo (Griekse mythologie)|Apollo]] Paris de pijl te richten. De term “achilleshiel” is sindsdien een metafoor voor een fatale zwakte, ondanks algehele kracht. 'De Illias is een orgie van moord en doodslag' schrijft Bettany Hughes in ''De schone Helena''.<ref>BETTANY HUGHES. ''De schone Helena. De biografie van Helena van Troje, de vrouw voor wie duizend schepen uitvoeren'', Mouria, Amsterdam, 2006, p. 259-260.</ref> 'Homerus' poëzie paart hartverscheurende gedichten aan plezier in de details van dood en lijden. Het lezen kan beangstigend zijn. In een lange verhalende scène die een aantal papyrus- of perkamentbladen moet hebben gevuld, baant de Griek [[Diomedes (Argos)|Diomedes]] zich een weg door de Trojaanse gelederen: ''De eerste werd boven de tepel geraakt met het brons van de speerpunt, de ander in 't sleutelbeen, dicht bij de schouder, waar hem zijn zwaard en houw gaf zo hard dat zijn schouder van nek en rug werd geslagen.'' Meer dan honderd regels gaat de slachting voort... ''Zo sprak de held en hij wierp. Het wapen, gestuurd door Athene, raakte zijn neus bij het oog en doorboorde zijn blinkende tanden. 't Onzacht brond van de speer, de tong bij de wortel verscheurend, schoot naar omlaag en kwam er bij zijn kin weer naar buiten.'' De beenderen uit de late bronstijd steunen Homerus' stelling dat er veel manieren zijn om in gewapende strijd te sneuvelen. Uit forensisch onderzoek blijken de verschrikkelijke verwondingen die Anatoliërs en Grieken uit de bronstijd hebben opgelopen.' . . . . ;Kijken <gallery widths="155" heights="190"> File:Ursus_spelaeus_Sergiodlarosa.jpg|De Holenbeer sterft tienduizend jaar geleden uit. File:WLANL_-_thedogg_-_Mammoet_(2).jpg|De [[Mammoeten|Mammoet]] sterft vierduizend jaar geleden uit. File:Homo_floresiensis.jpg|Niet alle mensensoorten overleven de laatste IJstijd. Van de Homo Floresiensis (de "Hobbit") zijn acht skeletten en één schedel ontdekt. De soort werd niet groter dan 1 meter. File:John_Constable_Stonehenge.jpg|[[Stonehenge]] (2.300 VC.) door [[John Constable]] in 1835. Bestand:Poignard 0.188.1 2 fond.jpg|Neolitische dolk, ca. 1.800 VC. Bestand:Préforme de hache 223.1 (5).jpg|Neolitische bijl File:Ice_age_fauna_of_northern_Spain_-_Mauricio_Antón.jpg|[[Megafauna]] van het late [[Pleistoceen]]. File:Ursus_spelaeus_Sergiodlarosa.jpg|De [[Holenbeer]] stierf tienduizend jaar geleden uit. Bestand:Wheel Iran.jpg|[[Wiel]], uit het 2de millennium voor Christus. File:WLANL_-_thedogg_-_Mammoet_(2).jpg|De [[Mammoeten|Mammoet]] hield het langer dan de [[Holenbeer]] vol en stierf vierduizend jaar geleden uit. File:John_Constable_Stonehenge.jpg|[[Stonehenge]] (2.300 VC.) door [[John Constable]] in [[1835]]. Bestand:Poignard 0.188.1 2 fond.jpg|Neolitische dolk, ca. 1.800 vC. Bestand:Préforme de hache 223.1 (5).jpg|Neolitische bijl Bestand:Vruchtbare sikkel.svg|De uitbreiding van de '[[Vruchtbare Sikkel]]' Bestand:Vruchtbare sikkel.JPG|Situering van de 'Vruchtbare Sikkel' Bestand:Berlin_Wall_(June_1989).jpg Bestand:Great_wall_of_china-mutianyu_4.JPG Bestand:Hadrian's_wall_at_Greenhead_Lough.jpg Bestand:Carcassonne_2.jpg Bestand:Gambian_village.jpg </gallery> . . = '''EXAMEN''' = . == A-vragen == . Leg uit, wie of wat zijn: (S&V).Homo erectus, Homo sapiens, Lucy in the Sky with Diamonds, Lucy, Neanderthaler, Neolitische revolutie, Pleistoceen, Prometheus, Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band, The Beatles, vuurdomesticatie, Vruchtbare sikkel, A good darkie, angst, avondklok, Berlijnse muur, Chinese muur, clochard, decaloog, domesticatie, Gazastrook, grens tussen Mexico en de Verenigde Staten, jager-verzamelaar, klimaatsverandering, muur van Hadrianus, neolitische revolutie, Oetzi, piramide van Maslow, tijdsmeting, wilde granen, Martin Caparros, Thomas Maltus, kalender, [[Jonathan Swift]], ijsduivels, ijsheiligen, gulzigheid. . . == B-vragen == . * (S&V).Hoe onderscheiden mensachtigen zich van de mensaap? . * (S&V).Rangschik chronologisch en vertel wat je weet over: Oetzi, pijl en boog, de vuurdomesticatie, Lucy, Homo erectus, Neolithische revolutie. . * (S&V).Leg uit. De vuurdomesticatie kent een lange voorgeschiedenis. Wat zijn de gevolgen van de vuurdomesticatie? . * (S&V).Leg uit: Abram de Swaan noemt zes belangrijke voorwaarden die het veilig sedentair overleven tot een sociaal gegeven maken en komt hiermee in de buurt van de Piramide van Maslow. . * (S&V).Leg uit: Wat is het belang van klokken en kalenders? Wat weet je over de Zimmertoren of de Kalendersteen van de Azteken? . * (S&V).Leg uit: Hoe paradoxaal ook, de toenemende beheersing van vuur en technologie, de beheersing van planten- en dierenwereld, verhoogt de menselijke afhankelijkheid en kwetsbaarheid. . * (S&V).Leg uit: Gewassen verbouwen (zaaien en oogsten) gebeurt niet instinctmatig. Betrek deze woorden in je antwoord: seizoenen, zon, priester, kalender, het schrift, hiërarchie, oogst, gulzigheid, rituelen , vasten. . * (S&V).Leg uit: Tienduizend jaar geleden resulteert sociaal-religieus gedrag in voedselproductie, conservering en consumptie. . * (S&V).Leg uit: De [[misantroop]] Thomas Robert Malthus beweert in 1798 dat bevolkingsgroei de voedseltoelevering zou overtreffen. Hij baseerde zich op het idee dat de bevolking meetkundig stijgt terwijl de voedselproductie rekenkundig groeit. . * (S&V).Plaats in chronologische volgorde en leg uit: 1. Begin van het Pleistoceen. 2. Berlijnse muur. 3. Domesticatie van het paard. 4. Muur van Hadrianus. 5. Ötzi. 6. Noordwest-Europa sedenteert, net als in Limburg. De Neolithische revolutie voltrekt zich er snel. . * (S&V).Plaats in chronologische volgorde en leg uit: 1. Eerste stadstaten: Ur en Uruk. 2. In het Middellandse Zeegebied, Griekenland en de Balkan begint de sedentatie. 3. Spijkerschrift. 4. Uitvinding van het Wiel. 5. Geboorte van Christus. 6. De muur van Hadrianus. . . == C-vragen == . * (S&V).Periodiseer en karakteriseer de neolitische revolutie. Met ander woorden: wat zijn de voornaamste kenmerken van deze overgangsperiode. Welke problemen kent de jager-verzamelaar en hoe lost hij die op? Welke problemen kent de sedentaire mens? Wat zijn de belangrijkste uitdagingen? . * (S&V).Wie was er eerst? De priester of de krijger? . * (S&V).Het aantal ontwikkelingen en uitvindingen in de aanloop naar het Neoliticum is indrukwekkend. Wat ging aan de sedentatie van de mens vooraf? . * (S&V).Wat is het verschil tussen Evolutie en Revolutie? Illustreer met voorbeelden. . * (S&V).Wat weet je over de eerste potten en kommen, manden en vlechtwerk. Wat is hun betekenis? . * (S&V).Verduidelijk: De mens reageert op verschillende wijzen op de klimaatswijziging van 10.000 jaar geleden. . * (S&V).Waarom zijn sedentaire gemeenschappen arbeidsintensiever én kwetsbaarder dan nomadische gemeenschappen? Welke verschillen zie je tussen beide? . * (S&V).Wat is de vroege betekenis van carnaval, de vastentijd, het oogstfeest, het verbod op gulzigheid, Pasen, ijsheiligen, het bedelfeest van Drie Koningen en het bedelfeest van Sint-Maarten? . . = '''BIBLIOGRAFIE & REFERENTIES''' = . bqk3pbywid96it8dm4lrn9eqydp3sar 430522 430520 2026-10-06T08:47:29Z Benedict Wydooghe 14251 /* Waarom priesters voor krijgers komen */ 430522 wikitext text/x-wiki <big>'''HOOFDSTUK II. VAN EEN ZWERVEND BESTAAN TOT DE NEOLITISCHE ECOLOGIE'''</big> ;<big>'''TIEN MILJOEN TOT TIENDUIZEND JAAR TERUG'''</big> [[Bestand:Editorial_cartoon_depicting_Charles_Darwin_as_an_ape_(1871).jpg|thumb|550px|♠ BEELDFRAGMENT Mocht je [de film] nog niet hebben gezien: ''Creation'' uit 2009, met Paul Bettany toont de biografie van Charles Darwin. De evolutietheorie stelt dat niet de slimsten of de sterksten op lange termijn zullen overleven, maar de zij die zich het best weten aan te passen.]] [[Bestand:Alfred-Russel-Wallace-c1895.jpg|thumb|550px|Alfred Russel Wallace (1823-1913) - hier geportretteerd in 1895, kwam op eigen inzichten ongeveer gelijktijdig tot de evolutietheorie van de natuuronderzoeker Charles Darwin (1809-1882). Wallace was veertien jaar jonger dan Darwin en publiceerde in 1858 als eerste dat natuurlijke selectie tot evolutie leidt. De eerste editie van ''De oorsprong der soorten'' of ''The Origin of Species'' verscheen in - versneld tempo - in 1859. De publicatie leidde tot discussies en debatten op basis van de (onjuiste) interpretatie dat mensen afstammen van apen. Spot over en karikaturen van Darwin gingen de wereld rond. De kerk was koptrekker in dit soort campagnes.]] [[File:Tree_of_life_by_Haeckel.jpg|thumb|550px|Bomen zijn een graag gebruikte geschiedenismetafoor. Ernst Haeckels 'levensboom' populariseert Darwins theorie in de wetenschappelijke wereld. Dit is de Engelse versie van Haeckels boom uit ''De evolutie van de mens'' uit 1879. De mens staat aan de top van de evolutie.]] [[File:BelonBirdSkel.jpg|thumb|550px|{{Wp|Pierre Belon}} vergelijkt in 1555, drie eeuwen voor Darwin, het menselijke skelet met die van vogels in ''L'Histoire de la nature des oyseaux''.]] . {{Citaat|'''Aan het begin aller dingen was de grenzeloze wereldruimte, die de dichters der Oudheid de Chaos noemen. Deze was zonder maat, zonder aanvang en zonder einde; als een gapende leegte strekte hij zich uit in het onmetelijke. In oorsprong van hij tot in de diepte vol van een duistere nevel. Toch bevatte de Chaos reeds de grondbestanddelen van al wat bestaat: aarde, water, lucht en vuur.|Gustav Schwab'''<ref>GUSTAV SCHWAB, vertaald door J.K. van den Brink. ''Griekse mythen en sagen.'' Het Spectrum, Utrecht, 1993, p. 5.</ref>}} . . = '''WAT AAN DE MENS VOORAF GAAT''' = . {{Citaat|'''Muterende versies van het verleden strijden met elkaar om de overhand te krijgen; nieuwe feitenrassen komen op, en de oude, dinosaurische waarheden worden tegen de muur gezet en met een laatste sigaret in de mond.|Salman Rushdie, 1983.'''}} . [https://www.slideshare.net/benedictwydooghe/tot-de-middeleeuwen2022 '''Klik hier voor de PowerPoint die bij dit deel hoort.'''] . == Voorhistorische wetenschappen == Geschiedenis is lang niet de enige wetenschap die zich inlaat met wat voorbij is. De natuurkundige, de scheikundige, de geoloog, de bioloog en de archeoloog graven veel dieper in het verleden dan de historicus. . ;14 - 13,5 miljard jaar terug . * De Oerknal doet materie en energie ontstaan. De '''natuurkunde''' blikt hier als wetenschap op terug. . ;13.7 miljard jaar terug . * Materie klit samen in atomen en moleculen. De '''scheikunde''' vind er zijn oorsprong als wetenschap. . ;6-4,5 miljard jaar terug . * Vorming van de aarde. De '''geologie''' als wetenschap vindt er zijn oorsprong. . ;3,8-3,5 miljard jaar terug . * De oudste fossielen tonen micro-organismen van 3,8 miljard jaar geleden. 3,5 miljard jaar geleden zwemmen eencellige fotosynthetische microben in ondiepe wateren. De '''biologie''' kent er zijn er oorsprong. . ;1,2 miljard jaar terug . * Felrode en bruine algen ontstaan. . ;1 miljard jaar terug . * Vorming van het supercontinent Rodinia. . ;700 miljoen jaar terug . * Groene algen. . ;600 miljoen jaar terug . * Het supercontinent Rodinia breekt geleidelijk. . * Eerste meercellige organismen verbruiken zuurstof en zijn mobiel. . ;541 miljoen jaar terug . * Eerste trilobieten. Deze kleine zeebodemdieren starten de Cambrische explosie. . ;488–443 miljoen jaar terug [[Bestand:Asaphus_kowalewskii_3.jpg|thumb|550px|De Ordovicische trilobiet Asaphus kowalewski met ogen op antennes.]] . * Tijdens het Ordovicium bestaat de aarde vooral uit water. In het noorden liggen twee kleine continenten, het zuiden strekt een landmassa zich uit tot de evenaar. België en Nederland liggen onder water. Langs de kust zijn er (primitieve) algen en schimmels. . * In de oceanen leven roofdieren als zeeschorpioenen, kraakbeenvissen en inktvisachtigen. Ze jagen op trilobieten. Zeelelies bevolken de zeebodem. Dit is één van de oudste diersoorten waarvan bij het schrijven van deze cursus nog zeshonderd soorten bestaan. . ;470 miljoen jaar terug . * Planten ontstaan. . ;350 miljoen jaar terug . * Vorming van Oeral en Appalachen. . . == Vijf uitstervingsgolven == . Dat de Dino's uitgestorven zijn, is niet nieuw. Dat de wereldgeschiedenis vijf gelijkaardige uitroeiingsfasen kende, is wellicht voor velen nieuw. Het principe is steeds hetzelfde. Veel planten = weinig CO2 = afkoeling van de aarde, daling zeespiegel... tot de koude het leven onmogelijk maakt. Weinig planten, veel vulkanisme, meteorieten = veel CO2 = opwarming van de aarde, stijging van de zeespiegel... tot de warmte leven onmogelijk maakt. . ;445 miljoen jaar terug . * Bij de '''eerste''' en op-één-na-grootste '''uitstervingsgolf''' verdwijnt vijfentachtig procent van het zeeleven. De atmosferische C02-daling brengt een ijstijd van een miljoen jaar. De zeespiegel daalt. Warmteminnaars in de ondiepe wateren sterven uit. . * Bij het einde van de ijstijd stijgt de zeespiegel omdat al het ijs vrijkomt en verdwijnen de koude minnende soorten. Hun fossielen duiken op in natuursteen. . ;443-376 miljoen jaar terug . * De aarde herstelt, de temperatuur stijgt met de zeespiegel. De overlevenden van de eerste uitstervingsgolf (trilobieten, kwalachtigen en schelpdieren) verwelkomen nieuwe soorten: beenvissen en de inktvisachtige ammonieten. Op de bodem van de oceaan komen koraalriffen en sponzen. . * De Noordelijke en Zuidelijke landmassa's zijn bedekt met bossen en planten waar met primitieve insecten. De eerste gewervelde amfibieën verkennen verlaten de oevers. . ;375 miljoen jaar terug . * De '''tweede uitstervingsgolf''' doet vijfenzeventig procent van alle soorten verdwijnen. Is het door een inslag van meteorieten (resten in Australië en in Nevada) of is het de temperatuurdaling door de C02-afname? Vooral het leven in ondiep warm water is getroffen. De uitstervingsgolf duurt drie miljoen jaar. . ;290-252 miljoen jaar terug . * Het Perm is droog en warm. Het continent Pangea strekt zich uit van Noord- tot Zuidpool. België ligt oostwaarts (de huidige Sahara). De Grote Oceaan is een restant van de 'alzee' Panthalassa met een noord-zuidelijke stroming. . * Dieren verlaten het water om definitief op het land te leven. Aan het einde van het Perm leven de Archosauria, de voorloper van de vogel en de krokodil. Er zijn zoogdierachtigen en eileggende reptielen. . ;252 miljoen jaar terug . * Vulkanisme veroorzaakt de '''derde uitstervingsgolf''', bekend als The Great Dying tijdens de overgang van het Perm naar het Trias. Vijfennegentig procent van het zeeleven sneuvelt en op land verdwijnt zeventig procent van de gewervelden. Veel landplanten zijn aangepast aan de opwarming van het klimaat. . * In wat nu Siberië is scheurt de aardkorst. Lava, broeikasgas, aswolken vormen de basaltvelden van de Siberische Trappen en doen de temperatuur wereldwijd stijgen. Bij veertig graden celsius verzuren de oceanen waar bacteriën methaangas uitspuwen. De periode duurt mogelijks een miljoen jaar. . ;250-200 miljoen jaar terug . * [[Trias (periode)|Trias]]. De overgang van het Perm naar het Trias kondigt het [[Mesozoïcum]] aan, bekend als het tijdperk van de dinosauriërs en de eerste vliegende reptielen, de [[pterosauriërs]]. Omdat er nauwelijks fossielen zijn, lijkt de aarde ongeveer vijf miljoen jaar onbewoond. . * Het Trias legt de basis voor de huidige [[biodiversiteit]]. De [[archosauriër]] is de voorloper van de krokodil. In de oceanen veroveren reptielen de top van de voedselketen. Er zijn [[plesiosauriërs]], met hun lange nek en vier vinnen die vroeger ooit poten zijn geweest. En de [[ichthyosauriërs]] lijken op dolfijnen. . ;200 miljoen jaar terug . * De '''vierde uitstervingsgolf''' begrenst [[Trias]] en [[Jura (periode)|Jura]]. Landleven sterft opnieuw: tachtig procent van de soorten, inclusief insecten. Het zeeleven ontsnapt aan de catastrofe die 10.000 jaar duurt. Waarom is nog onduidelijk. Het uit elkaar vallen van het supercontinent Pangea met vulkanisme (toename CO2) lijkt waarschijnlijker dan meteorietinslagen. . ;150-65 miljoen jaar terug [[Bestand:Pangea_animation_03.gif|thumb|550px|Het uiteenvallen van Pangea (pan is grieks voor alles, de Aarde als supercontinent) is veroorzaakt door de [[platentektoniek]].]] [[Bestand:Pangea_continents_and_oceans.svg|thumb|550px|Pangea is niet het eerste supercontinent. Meerdere supercontinenten ontstonden en vergingen.]] . * Het uiteengevallen supercontinent geeft de aarde haar vorm. Continenten zijn omgeven door oceanen, zeestromingen verspreiden water en koelen af en warmen op. Seizoenen bepalen het uitzicht van de landmassa's. . * Diverse dinosauriërs, groot en klein overheersen de aarde als vlees- en planteneter. De reusachtige [[T Rex|T-Rex]] wordt dertig jaar oud en de met veren bedekte [[Anchiornis]] meet dertig centimeter. Kleine [[zoogdieren]] ontwikkelen, ze zijn schuw en verkiezen het nachtleven. In zee jaagt de [[Mosasaurus]], de Maashagedis. Wetenschappers vonden het dier in de Limburgse Pietersberg. . ;65 miljoen jaar terug . * Het is afgelopen met de dinosauriërs na de meteorietinslag waarvan de {{Wp|Chicxulub-krater}} getuigt. Deze uitstervingsgolf verwoest vijftig procent van het oceaanleven, op land gaan alle niet-vliegende mastodonten waaronder de Tyrannosaurus Rex ten onder. Een meteoriet van meer dan tien kilometer doorsnee slaat in op de aarde en veroorzaakt een krater van 180 kilometer doorsnede en dertig kilometer diep. In Yucatan, een schiereiland in Mexico, dicht bij het huidige [[Chicxulub]] is wat toen gebeurde te bekijken. Meer dan een miljoen kubieke kilometer stof, puin raken in de atmosfeer en verduisteren de komende seizoenen, de klimaatschokken betekenen het einde van de grote reptielen. . * De vegetatie herstelt zich in de komende miljoen jaar ten voordele van zoogdieren ter grootte van een rat, een vos en dieren tot vijftig kilogram.<ref>SENNE STARCKX. ''Er was snel weer leven na de dino-apocalyps. Zoogdieren kregen vrij spel na meteorietinslag''. In: ''De Standaard'', 28.10.2019, p. D8 & D9.</ref> . ;60 miljoen jaar terug . * Hamsterratten (Noord-Amerikaanse zoogdieren) bouwen nesten met stenen en takken. Als ze urineren omsluit hun urine het nest als vers geperst glas. Dit is erg waardevol materiaal voor archeologen. Veel planten en dieren stierven uit en hun overblijfselen zijn alleen in deze nesten terug te vinden. . ;31-23 tot 14 miljoen jaar terug * Eerste verschijning op aarde van het geslacht {{Wp|Proconsul (geslacht)|Pronconsul}}. Er leven mogelijks honderd soorten mensapen in Afrika en Eurazië. . ;23,04 - 15,99 miljoen jaar terug * Tijdens de geologische periode van het {{Wp|Mioceen|Vroeg-Mioceen}} veroorzaken hogere temperaturen bosuitbreiding, er is een overvloed aan bladeren, vruchten, en knollen van bedektzadigen. De wereld ziet er uit als een 'apenplaneet'. . ;10 - 8 miljoen jaar terug . * Het koelere en drogere klimaat treft de eerste mensapen die zich buiten Afrika bevinden. Omstreeks 8 miljoen jaar geleden zijn er enkel mensachtigen in Afrika: de voorouders van de gorilla's, de chimpansees en de bonobo. De orang-oetans blijft in Azië, de Sivapithecus in Pakistan, sterft uit. . ;7-6 miljoen jaar terug . * De Chimpansee is de laatste gemeenschappelijke voorouder van de mens. Na een laatste genetische splitsing van onze afstammingslijn verschijnt 7 miljoen jaar geleden in [[Tsjaad]] een kandidaat voorouder van de mens: de {{Wp|Sahelanthropus tchadensis}}. . ;6,1-5,7 miljoen jaar terug . * De [[Orrorin tugenensis]] verschijnt in het uitdrogend bos in Kenia en is het gewoon om te klimmen en op twee benen te lopen en eet bladeren, noten, insecten, wortels, zaden. . ;5,8 - 5,5 miljoen jaar terug . * De [[Ardipithecus kadabba]] . ;4,4 miljoen jaar terug . * De [[Ardipithecus ramidus]] . ;4 miljoen jaar terug . Vierpotigen gaan recht opstaan en brengen meer tijd door op de grond dan in bomen. . . == ♣ == . . = '''♣ SCHEPPING: VERHALEN VERSUS WETENSCHAP''' = [[File:After_Lucas_Cranach_the_Younger_-_The_Fall_of_Man_-_Google_Art_Project_(xwGGm1nz0eIOnA).jpg|thumb|550px|Naar [[Lucas Cranach de jonge]] - The Fall of Man, 1549.]] . {{Citaat|'''De werkelijkheid die aan de geschiedenis voorafgaat, is problematisch. Ze ondergaat de grillen van een speciaal soort meteorologie: de ene keer is het helder weer, de andere keer is het zich alweer beperkt. In dat opzicht lijkt de geschiedenis soms op de landkaarten uit John Maxwell Coetzee's roman Wachten op de barbaren: ze zijn gebaseerd op verhalen van anderen en samengesteld uit verslagen van reizigers die waarschijnlijk niet altijd even betrouwbaar zijn. In die onhelderheid zijn misschien mythes ontstaan waarin werkelijkheid en verbeelding niet van elkaar te onderscheiden zijn.'''|Piet de Moor<ref>PIET DE MOOR. Schemerland. ''Stemmen uit Midden-Europa,'' Van Gennep Amsterdam, 2005, p. 286.</ref>}} . {{Citaat|'''God bewijzen kan je niet. God niet bewijzen kan evenmin. Geloof in God is een keuze, wie het anders zegt, probeert je te bekeren.'''|Reza Aslan}} . '''>>>''' - Hominidae|10 tot 5 miljoen jaar ->> - Australopithecus afarensis|3,2 miljoen jaar ->> - Homo erectus|2,4 miljoen jaar ->> - Vuurdomesticatie|1 miljoen jaar/400.000 jaar ->> - Boog als wapen|70.000 jaar ->> - Neolithische_revolutie|15.000 jaar ->> - Egyptische beschaving|5.000 jaar '''>>>''' . == Zes dagen == De mens (Homo) zoals we onszelf kennen is samen met chimpansees, gorilla's en orang-oetans een deel van de {{Wp|Familie (biologie)|familie}} mensachtigen ({{Wp|Hominidae}}), geen {{Wp|Nageslacht|afstammeling}} zoals anti-Darwinisten zeggen. Zou God het eens zijn met deze uitspraak? Die schept de wereld in zes dagen. Dat is een mooi gemiddelde om een wereld te scheppen. De zevende dag is rustdag. Deze 'weekcyclus' hangt samen met het gedrag van de maan. De Romeinen hebben een week van acht dagen en gaan bij {{Wp|Constantijn de Grote|Constantijns}} bekering (begin vierde eeuw) over naar de zevendaagse cyclus. De Inca's kennen een achtdaagse week en China een tiendaagse. Vijfdaagse weken komen voor bij de Mongolen en de Hettieten. Volkeren zoals die van Bali, Indonesië, Colombia en Bogota kennen driedaagse weken, sommige West-Afrikanen kennen een vierdaagse week. . == Eden of evolutie? == . [[Bestand:Albrecht_Dürer_-_Adam_and_Eve_-_Google_Art_Project.jpg|thumb|550px|De eerste mensen, Adam en Eva door Albrecht Dürer. Adam is de ideale man, aldus de Joodse legenden. Zijn lichaam weerspiegelt de wereld, zijn haar is te vergelijken met bossen, zijn mond is een oceaan, zijn tranen een rivier. Eva is de oermoeder. Beiden staan bij de kennisboom met de slang.]] [[File:Kaïn doodt Abel, RP-P-OB-1287.jpg|thumb|550px|Eva baart twee zonen: Kaïn en Abel. Een broedermoord ligt in het verschiet.]] De bijbel bekoort dit wetenschappelijke tijdperk nauwelijks. Toch deed ze dat duizenden jaren. En scheppingsverhalen, ook dat is geschiedenis. Het is interessant om te zien hoe godsdiensten, religies en sekten lang voor het wetenschappelijke tijdperk het ontstaan van de wereld begrijpen, verklaren of duiden. De verhalen of verklaringen - zowel van wetenschappers als van religieuzen - zijn niet zinloos. Ze hebben betekenis, vertellen iets over het denkkader, de gehanteerde begrippen, mentaliteiten en culturen... Doorgaans nemen twee kampen het tegen elkaar op met voor en tegenstanders waarbij het {{Wp|creationisme}} overtuigd is dat het universum, planten, dieren en mens geschapen zijn door een schepper met een plotse, eenmalige interventie. Hier tegenover staat de {{Wp|evolutietheorie}} van de onbekende Alfred Russel Wallace en de wereldberoemde Charles Darwin. In hun verklaring en de bijstellingen die er op volgden, ligt de klemtoon op evolutie, variatie en verandering van erfelijk materiaal en natuurlijke selectie. 'Een onvolmaakt bijgehouden geschiedenis van de wereld' zo noemt Darwin het fossiele onderzoeksmateriaal dat de reconstructie van het verleden toelaat. En zo komt hij aardig in de buurt van sommige eeuwenoude religieuze interpretaties. Wat te denken van de Joodse interpretatie van het heilig schrift - de Midrasj die vertelt dat Adam een staart had, die God hem afneemt?<ref>HERBERT HAAG, JOE H. KIRCHBERGER & DOROTHEE SÖLLE. ''Vrouwen in de bijbel''. Davidsfonds, Leuven, 1993, p. 25-26.</ref> . == Paradijs == [[Bestand:Queen_of_the_Night_(Babylon).jpg|thumb|550px|Eva is geen uitvinding van het Christendom. De vrouw als oorsprong van het leven vindt zijn oorsprong in veel oudere culturen. De [[Sumer|Soemeriërs]] kennen '[[Inanna]]' (afbeelding), de [[Babylonië|Babyloniërs]] '[[Tiamat (godin)|Tiamat]]' en de [[Egyptenaren]] hebben '[[Isis (godin)|Isis]]'.]] . In de ontstaansmythen van de mensheid, zowel voor de joden en de christenen, krijgen de tuin en het zonlicht een bijzondere rol. 'De aarde was woest en doods en duisternis lag over de oervloed' zo staat in Genesis. De christelijke mens ontspruit in een paradijs waarin die zich geplaatst ziet als een Mister Bean die uit de donkere nacht op de aarde valt: Adam, de eerste schepping van Jahwe God. Dit oud-bijbelse beginverhaal speelt zich af in een tuin. Mattheus laat Jezus vertellen over het onkruid tussen het graan. De landheer gebiedt zijn werkvolk het kruid niet weg te trekken om te vermijden dat ze de vruchtbare tarwe ontwortelen. Het oerverhaal eindigt in het Nieuwe Testament met Christus' dood in de tuin van Golgotha, waar hij na zijn kruisiging begraven ligt. Het verhaal dat vele eeuwen eerder Oud Testamentisch in een tuin begon eindigt hier als een cyclus: alles kan herbeginnen. . Het boek Genesis beschrijft in hoofdstuk twee van vers 8 tot 25 hoe de schepping tot stand kwam. . {{Citaat|'''8_Daarna legde Jahwe God een tuin aan in Eden, ergens in het oosten, en daarin plaatste hij de mens die Hij geboetseerd had. 9_Jahwe God liet uit de grond allerlei bomen opschieten, aanlokkelijk om te zien en heerlijk om van te eten; daarbij was ook de boom van het leven midden in de tuin en de boom van de kennis van goed en kwaad. 10_Uit Eden stroomt de rivier die water geeft aan de tuin; hij splitst zich in vier armen. 11_De naam van de eerste is Pison, hij stroomt om geheel Chawila heen, waar goud is; 12_ het god van dat land is voortreffelijk; en ook balsemhars en edelstenen worden er gevonden. 13_ De tweede heet Gichon, hij stroomt om geheel Kus heen. 14_De derde heet Tigris; hij loopt ten oosten van Assur. De vierde is de Eufraat. 15_Toen bracht Jahwe God de mens in de tuin van Eden, om die te bewerken en te beheren. 16_En Jahwe God gaf de mens dit gebod: 'Van al de bomen in de tuin moogt ge vrij eten, 17_maar van de boom van de kennis van goed en kwaad moogt ge niet eten, want op de dag dat gij daarvan eet, moet ge sterven.' 18_Jahwe God sprak: 'Het is niet goed dat de mens alleen blijft. Ik ga een hulp voor hem maken die bij hem past. 19_Toen boetseerde Jahwe God uit de aarde alle dieren op het land en alle vogels van de lucht, en bracht die bij de mens, om te zien hoe hij ze noemen zou: zoals de mens ze zou noemen, zo zouden ze heten. 20_De mens gaf dus namen aan al de tamme dieren en aan al de vogels van de lucht en aan al de wilde beesten; maar een hulp die bij hem paste vond de mens niet. 21_Toen liet Jahwe God de mens in een diepe slaap vallen; en terwijl hij sliep, nam Hij één van zijn ribben weg en zette er vlees voor in de plaats. 22_Daarna vormde Jahwe God uit de rib die Hij bij de mens had weggenomen, een vrouw, en bracht haar naar de mens. 23_Toen sprak de mens: 'Eindelijk been van mijn gebeente en vlees van mijn vlees! Mannin zal zij heten, want uit een man is zij genomen.' 24_Zo komt het dat een man zijn vader en zijn moeder verlaat en zich zo aan zijn vrouw hecht, dat zij volkomen één worden. 25_ Zij waren beiden naakt, de mens en zijn vrouw, maar zij voelden geen schaamte voor elkaar.'''|Genesis 2:8-25.}} . == Vrouw(on)vriendelijk... == De naam 'Eva' is afgeleid van 'leven'. Na de moord op Abel verlaat ze haar moordende zoon niet, zo sterk is ze met het leven verbonden, wat een dubieuze interpretatie toelaat. De oorsprong van haar naam gaat verder terug dan het bijbelverhaal. De Soemeriërs noemen haar '{{Wp|Inanna}}', de Babyloniërs noemen ze '{{Wp|Tiamat}}' en de Egyptenaren spreken over '{{Wp|Isis (godin)|Isis}}', een oerverhaal van een oermoeder. In deze oudere culturen is Eva geen 'vat vol zonden' maar de moeder der levenden. De vrouwonvriendelijke toon ontstaat in de Joodse traditie en het latere Christendom van de {{Wp|Kerkvader|kerkvaders}}. Die kerkvaders gebruiken de rib en de appel als symbolen voor Eva's minderwaardigheid op intellectueel, lichamelijk en zedelijk vlak. De Joodse traditie ziet Eva evenmin gelijkwaardig met Adam: ze ontspruit uit zijn lichaam. 'Niet uit zijn hoofd opdat ze niet trots zou worden, niet uit zijn oog opdat ze geen begerige blikken om zich heen zou werpen, niet uit zijn oor opdat ze geen luistervink zou worden, niet van zijn mond opdat ze geen kletskous zou worden, en niet van zijn voet opdat ze niet zou rond dwalen. Maar van een kuis deel van zijn lichaam; en toen God haar maakte, sprak hij tot ieder lichaamsdeel; 'Wees kuis, weest kuis!' Ondanks deze behoedzaamheid heeft de vrouw vele van die eigenschappen gekregen, die God haar niet wou geven: menige vrouw is trots, Sara luisterde in het geheim mee, Rachel benijdde Lea en Eva greep naar de verboden vrucht.'<ref>HERBERT HAAG, JOE H. KIRCHBERGER & DOROTHEE SÖLLE. ''Vrouwen in de bijbel''. Davidsfonds, Leuven, 1993, p. 10-31.</ref> Dit maakt het boek Genesis niet alleen tot een verhaal over het verlies van de onschuld, het is een vrijbrief voor vrouwenhaat.<ref>DAVID GRAEBER & DAVID WENGROW, vertaald door Rogier van Kappel en Bart Gravendaal. ''Het begin van alles. Een nieuwe geschiedenis van de mensheid'', Maven, Amsterdam, 2022, p. 261.</ref> Het (vroege?) christendom plaatst zo de vrouw en bij uitbreiding haar seksualiteit in een slecht daglicht.<ref>GEORGES DUBY. ''Ridder, vrouw, en priester. De middeleeuwse oorsprong van het moderne huwelijk,'' H.J.W. Becht, Amsterdam, 1985, p. 42-44.</ref> Later plaatst het Christendom Eva naast Maria en corrigeert ze tot de zachtmoedige. . [[Bestand:Oer-Weimarer_Musenhof.jpg|thumb|550px|De Duitse schrijver en filosoof Friedrich Schiller (1759-1805) leest voor in een park buiten Weimar (Thüringen); Wieland en Herder zitten links, Johann Wolfgang von Goethe staat rechts bij de pilaar. Schilderij uit 1860 door Theobald von Oer.]] == Of hét moment in de wereldgeschiedenis? == De Duitse literator [[Friedrich Schiller]] (1759-1805) uit Weimar ziet de zondeval als 'het gelukkigste moment van de [[wereldgeschiedenis]]'. 'Zonde' en 'val' gebruikt de bijbel niet. Het woord 'verdrijven' wel. Het uitdrijven van de ''vrucht'' is een fase bij de geboorte, het ontstaan van iets. De moederschoot die adem, vocht en voedsel voorziet, is niet langer. Hier start het leven, de inspanning. God verdrijft het koppel uit het paradijs omdat ze zelf God willen zijn. De [[zondeval]] is echter niet het einde van het paradijs. De bijbel vermeldt nergens dat het paradijs verdwijnt. Aldus maken de afstammelingen van Eva en Adam er fantastisch paradijselijke voorstellingen van, om er naar te zoeken, wat een soort symbolische start van het nomadisme betekent; een rondtrekkend kuddebestaan, dat het grootste deel van het menselijk bestaan uitmaakt. Als het nomadische bestaan als jager-verzamelaar zich op de tijdlijn van 2,5 meter -toch ruim de breedte van een klassiek schoolbord- uitstrekt, dan is het supplement van het [[Sedentarisme|sedentair]]e bestaan hooguit één centimeter. De vroegste nomaden onder hen, de [[Homo habilis]] en de [[Homo rudolfensis]] leven 2,4 miljoen jaar terug. Hun opvolgers - [[Homo erectus]], [[Homo heidelbergensis]], de [[Neanderthaler|Homo neanderthalensis]] - overleven eveneens van de jacht en het voedsel verzamelen. Net zoals Adam en Eva ontdekken zij bij het verlaten van het paradijs het koude en het harde leven, ontdekken ze zichzelf en leren ze leren. De prehistorische rivaliteit tussen het nomadische natuurleven en de sedentaire cultuur, symboliseert de bijbel met de rivaliteit tussen Kaïn en Abel. Deze broedermoord kent haar mythologische oorsprong in het conflict tussen de herder Abel die tegenover Kaïn staat. Kaïn, de hoefsmid, de boer is afhankelijk van zijn akker en komt in conflict met de rondzwervende nomaden (12.000-10.000 jaar geleden). Na de moord op Abel is Kaïn even verdoemd tot een zwervend bestaan, maar niet veel later bouwt hij de eerste stad die de bijbel vermeldt, met de naam [[Henoch]]. Het verhaal illustreert moeizame sedentatie en de daaropvolgende verstedelijking die niet over een nacht ijs gaat. Henoch is de naam van een zoon van Kaïn. Hij leefde volgens de mythologie 365 jaar, wat verwijst naar de kennis van de kalender en het bestaan van het schrift. Op zijn beurt is Henoch een voorvader van Noach, die de zondvloed meemaakt en overleeft. Schattingen en hypotheses brengen de bijbelse zondvloed in verband met de neolitische revolutie en het einde de laatste ijstijd die het waterpeil in de Middellandse zee en in de Zwarte zee met ongeveer 120 meter doet stijgen. Een precieze datum? Schattingen lopen uiteen van zo'n 9.400 tot 7.600 jaar geleden. Ook de Griekse mythen en sagen spreken van deze oer-catastrofe in de vorm van een overstroming: 'Aldus stroomden de wateren over het open veld, over huizen en tempels heen, spoelden bezaaide velden weg en rukten planten en bomen uit.'<ref>GUSTAV SCHWAB. ''Griekse mythen en sagen''. Het Spectrum, Utrecht, 1993, p. 14.</ref> == Lilith == [[File:Maler der Grabkammer des Sennudem 001.jpg|thumb|550px|Ploegen, omstreeks 1200 V.C.]] Wat minder bekend is, is dat [[Eva (persoon)|Eva]] als eerste vrouw ter wereld een voorganger heeft. Adams eerste vrouw is [[Lilith]]. De [[joodse mythologie]] stelt haar voor als een [[demon]]ische dame en mogelijk is dit gebaseerd op [[Lilitu]] uit de [[Mesopotamische mythologie]]. Lilith symboliseert ziekte, nacht, duisternis, verleiding, kindermoord, buitenechtelijke affaires... kortom de zonde. Een verhaal gaat dat Adam Lilith wil bewerken alsof hij een akker ploegt. Niet dat Adam een sedentaire boer is, maar als sedentaire boeren het verhaal later optekenen (wat waarschijnlijk is), verwijst dit naar de mannelijke spierkracht die vereist is bij het zaaien en ploegen en de vrouwelijke vruchtbaarheid. Door Lilith te behandelen als een akker met een voor waarin hij zijn zaad plant, wil Adam de vrouw onderwerpen, een onderdanigheid die Lilith niet ziet zitten. Ze vlucht krijsend weg en ziet Adam nooit terug. [[Ester Boserup]], een Deense economiste toonde in 1970 aan dat overal ter wereld de technologie om akkers of tuinen te bewerken, de positie van de vrouw en de genderhiërarchie gaat bepalen. Tijdens de nomadische periode is er geen van specialisatie, de semi-nomadische periode en het begin van de sedentatie introduceren een geslachtelijke opdeling van de arbeid: vrouwen schoffelen en scheppen tot mannen de voedselproductie gaan controleren en domineren. Die komt er bij de uitvinding van de ploeg. Die vereist kapitaal, bovenlijfkracht (om de ploeg te trekken of het trekdier te mennen) wat zich niet laat combineren met kinderzorg. Daardoor krijgen mannen macht over de economie, de politiek, de seksualiteit... en het leidt tot de vrouwelijke voorkeur voor mannen met status (onder nomaden speelde dit niet) om haar overlevingskans en die van haar kroost te verhogen: niets is kwetsbaarder dan een zwangere vrouw of een vrouw omgeven door een nest kinderen.<ref>GAIA VINCE, p. 255-256.</ref> . . [[Bestand:Australopithecus afarensis („Lucy) Rekonstruktion.jpg|thumb|550px|Vier miljoen jaar geleden verschijnt de [[Australopithecus afarensis|Australopithecus Afarensis]] in Afrika. Lucy is een soortgenote maar geen tijdgenote. [[Australopithecus afarensis|Lucy]] leefde 3,2 miljoen jaar geleden en stierf in de regio [[Ethiopië]]. Ze is ontdekt in 1974 en genoemd naar de hit van The Beatles [[Lucy in the Sky with Diamonds]], uit 1967. Het nummer verscheen op het legendarische album [[Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band]]. De elpee stelt The Beatles voor als de groep Sergeant Pepper's Lonely Hearts Club Band. De extravagante hoes is beroemd om zijn fotocollage. Aanvankelijk, in de niet gedrukte collages, stond Adolf Hitler tussen het bonte gezelschap. Helaas heeft Wikipedia in ons taalgebied geen rechten op de foto. Die kan je bekijken op de Engelstalige versie. Op de laatste rij herkennen we onder meer [[Carl Jung]] (7de van rechts), [[Edgar Allan Poe]] (8), [[Fred Astaire]] en [[Bob Dylan]] (15). Op de voorlaatste rij [[Aldous Huxley]] (18), [[Dylan Thomas]] (19), [[Marilyn Monroe]] (25), [[Stan Laurel]] (28), [[Oliver Hardy]] (30), [[Karl Marx]] (31), [[H. G. Wells]] (32), [[James Joyce]] (34A, nauwelijks te zien, onder Bob Dylan). Op de derde rij: staan [[Marlon Brando]] (39), [[Oscar Wilde]] (41), [[David Livingstone]] (44), [[Johnny Weissmuller]] (45), [[George Bernard Shaw]] (48), [[Lewis Carroll]] (52) en [[Lawrence of Arabia]] (53). Op de eerste rij zien we de wassen beelden van The Beatles, [[Shirley Temple]] (58), [[Albert Einstein]] (61), [[Bette Davis]] (65A), [[Marlene Dietrich]] (67) en nogmaals [[Shirley Temple]] (71).]] == Van Lucy tot Homo habilis == [[Bestand:Screenshot Homo habilis.png|thumb|550px|Zo zag de Homa habilis er uit, denken we. De Homo habilis dook op een miljoen jaar na Lucy, 2,2 miljoen jaar geleden.]] . ;4 miljoen jaar terug . * De mensachtige [[Australopithecus]] verschijnt in Afrika. . ;3,2 miljoen jaar terug . * De mensachtige [[Australopithecus afarensis|Lucy]] leeft en sterft in de regio die we nu [[Ethiopië]] noemen. We kennen haar sinds 1974 en ze is genoemd naar [[Lucy in the Sky with Diamonds]]. . = '''PALEOLITHICUM''' = . {{Citaat|'''It is not the strongest of the species that survives, nor the most intelligent. It is the one that is most adaptable to change.'''|[[Charles Darwin]]}} . ;2,6 miljoen jaar terug . * Het [[Paleolithicum]] start en twee miljoen jaar terug start het [[Pleistoceen]]: een gematigd warm klimaat ([[Interglaciaal|interglacialen]]) wisselt af met zeer koude periodes, de glacialen of de '[[ijstijden]]'. De glacialen vormen de ijskappen en doen de zeespiegel dalen, zeeën worden land, het landschap bestaat is een [[Arctisch|arctische]] [[steppe]] of [[toendra]]. In de warmere fasen komt er bebossing. De afwisseling van warm en koud zorgt voor het uitsterven van plant- en diersoorten én versnelt de evolutie van dieren die zich aanpassen: woelmuizen en de [[mensachtigen]]. . * Het Pleistoceen eindigt 10.000 jaar geleden en is in vier fasen in te delen: het Vroeg-Paleolithicum, het Midden-Paleolthicum, het Jong-Paleolithicum en het Epipaleolicthicum (deze laatste aanduiding wijst op de overgangsfase tussen het Paleolithicum en het Mesolithicum omdat er in deze cultuurfase nog een ijstijd voorkomt - die verdwijnt immers niet over met dezelfde snelheid). . . == Het Vroeg-Paleolithicum (2 miljoen tot honderdduizend jaar terug) == . ;2,5 miljoen jaar terug . * Eerste stenen werktuigen. Hier, in dit vroege [[paleolithicum|paleolithicum]] is de [[jager-verzamelaar]] een meesterlijk [[roofdier]] die het biologisch evenwicht in zijn omgeving niet verstoort (dat kan van de huidige mens, sinds de Industriële Revolutie niet gezegd worden). Geleidelijk aan verandert dat naarmate de mens de omgeving en de technologie meer beheerst. Hoe paradoxaal ook, de toenemende beheersing van vuur, de beheersing van de planten- en de dierenwereld, verhoogt de menselijke afhankelijkheid en zijn kwetsbaarheid. Die kwetsbaarheid houdt de mens angstvallig verborgen, want de vuur- en dierafhankelijkheid zijn de achillespees van de (huidige) samenleving. Wie vuur zegt, denkt aan gezelligheid of aan natuurrampen. [[Kerncentrale]]s, de [[elektriciteitsdistributie]] en hun afgeleiden blijven buiten beeld. Wie aan dieren denkt, denkt aan huisdieren of exotische beesten. Veefokkerijen, kippenkwekerijen en de [[Slachterij|abattoirs]] blijven onbelicht, tenzij bij een [[gekke koeienziekte]] of een dioxinecrisis die een [[morele paniek]] oproept. Dat de [[veeteelt]] veertig procent meer bijdraagt aan het [[broeikaseffect]] dan de transportsector en de hoofdoorzaak is van de [[klimaatverandering]] zeggen we ook liever niet. . ;2,4 miljoen jaar terug . * De mensensoorten [[Homo habilis]] en [[Homo rudolfensis]] verschijnen in Oost-Afrika. . ;2-1,8 miljoen jaar terug . * Verspreiding van de mens vanuit Afrika naar Eurazië. Dat laten fossielen zien in de Spaanse grotten van [[Atapuerca (opgraving)|Atapuerca]], in het Engelse [[Norfolk (graafschap)|Norfolk]] en het Georgische [[Dmanisi-mensen|Dmanisi]]. . * Evolutie in verschillende mensensoorten. . * In Zuid-Afrika is in een klomp rode jaspis door verwering een gezicht ontstaan. Iemand nam het mee als 'oudste kunstwerk ter wereld.' . ;1,9 - 1,8 miljoen jaar terug . * De [[homo erectus]] (de rechtopstaande mens), de [[Homo heidelbergensis|heidelbergensis]] & de [[Neanderthaler|neanderthalensis]] leven van jacht, visvangst en verzamelen. . ;1,7 miljoen jaar terug . * Het garen van voedsel gebeurt bij natuurlijke warmtebronnen, voor de vuurdomesticatie is het nog te vroeg. . [[Bestand:Homo sapiens neanderthalensis-Mr. N.jpg|thumb|550px|Reconstructie van de [[Neanderthaler]].]] . [[Bestand:Homo_heidelbergensis_-_forensic_facial_reconstruction.png|thumb|550px|Reconstructie Homo Heidelbergensis die 1,9 miljoen jaar terug leefde.]] === Homo erectus === De homo erectus onderscheidt zich van zijn voorgangers omdat hij en zij... 1. rechtstaan en ver kunnen kijken; een evolutie die te maken heeft met de overgang van een [[Bos (vegetatie)|bos]]- naar [[steppe|steppelandschap]]. . 2. op twee benen lopen; . 3. de handen vrij hebben (vuur dragen!); . 4. een rondere schedel hebben; . 5. over grotere hersenen beschikken (dankzij het eten van gekookt of warm voedsel vergt de spijsvertering minder energie en komt meer energie vrij voor de hersenen gaat een hypothese); . [[Bestand:Sangiran_17-01.JPG|thumb|550px|De Afrikaanse "erectus"-vondsten worden als een aparte soort beschouwd: de ''[[Homo ergaster]]''. De naam ''Homo erectus'' blijft voorbehouden aan de Aziatische tak. Europese "Homo erectus-achtige" vondsten komen nu onder de ''[[Homo antecessor]]''. Niet alle [[Paleoantropologie|paleoantropologen]] zijn het hier mee eens en beschouwen de H. Ergaster en de H. Erectus als soortvariaties.]] . === Vuurdomesticatie en taalontwikkeling === [[Bestand:Piero_di_Cosimo_-_The_Myth_of_Prometheus_-_WGA17652.jpg|thumb|550px|De Prometheusmythe door [[Piero di Cosimo]], 1515. Als de goden de gaven en de talenten uitdelen, komt de mens er bekaaid van af. Althans toch in vergelijking met de dieren. Het menselijke overlevingsinstinct en zijn natuurlijke verdediging zijn ronduit triest. En omdat de Griekse goden de mens in de steek laten, steelt [[Prometheus]] het vuur bij de Olympische goden. Hij schenkt het aan de mensen om metaal te bewerken en een technische beschaving te ontwikkelen. Prometheus is techniek, een leraar en een uitvinder die de mensen vooruit leert zien, die de mens leert inschatten welke gevaren er op hem af komen bij het bouwen van huizen of boten en dat zint oppergod [[Zeus]] niet. Die straft Prometheus en kluistert hem aan de [[Kaukasus]] waar een adelaar elke dag zijn lever eet. 's Nacht groeit de lever aan. De straf zou eeuwig duren maar [[Herakles]] bevrijdt hem. De mens zelf straft Zeus met de komst van Pandora. 'Zij verscheen te midden van de argeloze mensen en vond alom bewondering. (...) Nauwelijks was de deksel van Pandora's doos geopend, of allerhand ziekten, rampen en smarten volgen eruit en verspreidden zich bliksemsnel onder de mensen.'<ref>GUSTAV SCHWAB. ''Griekse mythen en sagen.'' Het Spectrum, Utrecht, 1993, p. 11.</ref> De vuurdomesticatie, de sleutel tot de menselijke gereedschapskist, kent een lange voorgeschiedenis: 1. fysiek is het het rechtop lopen een voorwaarde, want men moet de handen vrij hebben om het vuur te dragen, 2. mentaal is het vermogen om vooruit te denken van belang zodat er altijd brandstof is. De gevolgen van de vuurdomesticatie zijn niet te overzien. Mensen geven het landschap vorm, sociaal gezien brengt het vuur mensen samen en brengt het een leerproces op gang (cultuur, het doorgeven van verhalen bij het kampvuur), het verhitten maakt voedsel beschikbaar dat anders oneetbaar is. Andere toepassingen zijn militair van aard. Het allerbelangrijkste gevolg is dat de mens er in slaagt om onleefbare ecosystemen te bevolken die zich zonder het vuur nooit laten ontsluiten. Het maakt de uittocht uit Afrika mogelijk, eerst door de Homo Erectus en honderdduizenden jaren later door de Homo Sapiens, een uittocht die met een gemiddelde snelheid van één kilometer per jaar verloopt.<ref>JOOP GOUDSBLOM. ''Het regime van de tijd.'' Meulenhof, Amsterdam, 1997, p. 58; GAIA VINCE, p. 56-57.</ref>]] [[Bestand:Feuerreiben.gif|thumb|Houtwrijving om vuur te maken met een vuurploeg]] * Vuurslaan: [[vuursteen]] en [[vuurslag]]; * Houtwrijving: [[vuurboor]], [[vuurboog]], [[vuurploeg]], [[vuurkoord]] en [[vuurzaag]]; * [[Tondel]]doos: een doos met vuursteen en een licht ontvlambare stof, [[tondelzwam]]; * [[Brandglas]]: lichtontsteking met een positieve [[Lens (optica)|lens]]; * [[Lucifer (vuur)|Lucifer]] of [[zwavelstok]]. . . ;1,5 miljoen jaar terug . * Taalkundigen denken dat de [[Homo erectus]] taalvaardig is gezien zijn breinproportie. . ;1 miljoen jaar - 800.000 jaar terug * De [[Vuur|vuurdomesticatie]] begint. De oudste sporen die de vuurdomesticatie documenteren - verkoolde planten en dierenresten - zijn gevonden in [[Zuid-Afrika]], diep in een grot, wat een blikseminslag uitsluit. . ;900.000 jaar terug . * De Homo erectus is in [[Javamens|Java]]. Hij heeft wellicht geen verwantschap met de erectus in Afrika. De data kunnen volgens de bron nogal variëren. . === Inleefoefening I === . Vergeet de ''[[Bright_Lights,_Big_City_(film)|Bright lights, big city]]'' en de Donald Fagen-(j)achtige [[The Matrix|matrixwereld]] van het [[lesrooster]], het uurrooster, het arbeidsschema, de vertrek- en aankomsttijden van treinen en metro’s en probeer deze historische inleefoefening. Hoe was het om te leven in een wereld zonder wetenschap? Het idee dat een wetenschap met enige autoriteit de natuurverschijnselen verklaart, verbanden legt tussen die verschijnselen en de menselijke technologie hiermee in verband brengt, ontspringt pas met het denken van [[Francis Bacon (wetenschapper, 1561)|Francis Bacon]] (1561-1626), [[René Descartes]] (1596-1650) en [[Isaac Newton]] (1643-1727).<ref>HAN VAN RULER. ''Descartes anno 2010: sjablonen, thema's & toekomst.'' In: ''De Bibliotheek Descartes, band I''. Boom, Amsterdam, 2010, p. 9-54.</ref> . Keer terug uit een maatschappij van plastic en siliconen naar een wereld van koper en hout, een wereld waarin de vuurvaardige, taalgebruikende, vooruit denkende en samenwerkende mens zich onderscheidt van zijn naasten, de dieren die overleven op drie elementen: water, lucht en aarde. Als die eeuwenoude soortgenoten het vierde element leren beheersen, komt de evolutie van de mens op kruissnelheid: de voedselbereiding, het ontginnen van gronden, dieren op afstand houden… behalve de toegenomen veiligheid creëert de [[Vuur|vuurdomesticatie]] het sociale en het culturele leven. Vuur brengt mensen bij elkaar en is aldus sociaal. Het zet mensen aan om de vuurvaardigheid door te gegeven. En dat is cultuur. Bij de jacht op [[Mammoeten|mammoeten]] en [[Holenbeer|holenberen]] gebruikt hij werpwapens, verplaatst hij vuur, leeft hij in groep, hij denkt wat komen gaat en communiceert. Een vaste verblijfplaats is hem echter vreemd... . Een groep jagers en verzamelaars bestaat doorgaans uit vijftien tot dertig mensen die overleven in een jachtgebied van enkele honderden vierkante kilometer. Sinds de laatste ijstijd groeit het aantal kuddes en slinken de jachtgebieden.<ref>Over de relatieve gendergelijkheid bij nomadische groepen zie: GAIA VINCE. ''Vuur, taal, schoonheid, tijd', p. 201. Aanvullen.</ref> . . ;750.000 jaar terug . * De [[Homo erectus]] is in [[Pekingmens|China]]. We noemen hem de [[Pekingmens]]. DNA toont een wereldwijde verwantschap van de Chinezen met de rest van de mensheid en dat alle mensen afstammen van een groep [[Homo sapiens sapiens]] van enkele honderden individuen. . ;700.000 jaar terug . * Op Java zijn versierde schelpen te vinden. . ;600.000 jaar terug . * De [[Homo Sapiens]] splitst zich af van de [[Neanderthaler]]. De mens krijgt niet alleen een 'vriendelijker' gezicht, hij wordt ook vriendelijker. Het gezicht verkleint, verplat en de ogen zijn uitgesproken. Zware wenkbrauwen verdwijnen. Sommige onderzoekers (in dit geval de Belgische [[antropoloog]] Cederic Boeckx aan de universiteit van Barcelona) leiden hieruit een verhoogde samenwerkingsvaardigheid af.<ref>SENNE STARCKX. ''Opzij hond, kat en paard: de mens was de eerste die werd getemd.'' In: ''De Standaard'', 6.12.2019, p. D4.</ref> Ze vergelijken deze ontwikkeling met het [[Williams-Beuren syndroom|syndroom van Williams-Beuren]]. . ;500.000 jaar terug . * De genetische basis van wat wij nu de mens noemen, komt tot stand. . * De oudste getuigen van menselijke aanwezigheid in de omgeving van [[Luik (provincie)|Luik]]. Het gaat om enkele stenen werktuigen, gebruikt door nomadische jager-verzamelaars die het toendrawild volgen. . ;500.000-200.000 jaar geleden . * De [[Homo heidelbergensis]] . ;450.000-160.000 jaar terug . * Calais en Dover vormen één smalle bergrug van kalksteen. Na de ijstijden vindt het smeltwater van Scandinavië tot Schotland en de noordelijke Noordzee zijn uitweg langs deze bergrug. Golven werken zich uit op de zachte kalksteen en doet kalkkliffen en een zeestraat, het [[Nauw van Calais (zeestraat)|Nauw van Calais]] ontstaan. De kloofvorming gaat door tot op vandaag. . ;400.000-300.000 jaar terug . * De vuurdomesticatie is gekend en verbreid. . * Neanderthalers evolueren in het Midden-Oosten en Europa. . * Homo Sapiens evolueert in [[Oost-Afrika]], een gebied dat nu [[Ethiopië]] noemt. . ;300.000-150.000 jaar terug . * Vroeg ''moderne'' [[homo sapiens]], de recente vondst van een schedel in Marokko toont aan dat Homo sapiens niet 'plots' ontstond in een kerngebied zoals vaak aangenomen, maar zich geleidelijk ontwikkelt. 'Er is geen tuin van Eden in Afrika', zegt onderzoeker Jean-Jacques Hublin van het [[Max Planck Instituut]] voor Evolutionaire Antropologie in [[Leipzig]] aan [https://www.volkskrant.nl/wetenschap/verrassing-oudste-homo-sapiens-ooit-leefde-in-marokko-niet-ethiopie~b36faa34/ De Volkskrant]. 'De tuin van Eden ís Afrika.' De moderne mensen verschenen in heel Afrika, van de Kaap tot Marokko. Sommige populaties bleven tot honderdduizenden jaren van elkaar gescheiden, andere vermengen zich. 'Het "volledig pakketje" van wat volgens ons specifieke kenmerken van homo sapiens zijn, begin pas echt vorm te krijgen tussen 100.000 en 40.000 jaar geleden. (...) We hebben dus geen vertakkende lineaire stamboom met één enkele stam, maar verdeelde Afrikaanse wortels.'<ref>PATRICK ROBERTS, vertaald door Bep Fontijn. ''Jungle. Een nieuwe geschiedenis van tropische bossen, de wereld en onszelf,'' Nieuw Amsterdam, 2021, p. 128-129.</ref> . ;150.000-120.000 jaar terug . * De mens (de [[homo sapiens sapiens]]) verspreidt zich uit Afrika naar het noordoosten naar Azië en Europa. Tussen 125.000 - 60.000 komt hij aan in Eurazië, 40.000 jaar geleden in Australië, en 15.000 jaar geleden in Amerika. Meer afgelegen eilanden zoals Hawaï, Paaseiland, Madagaskar en Nieuw-Zeeland raakten bevolkt tussen de jaren 300 en 1280. . ;140.000 jaar terug . * De [[Homo Erectus]] verdwijnt. Hij ontstond 1,9 miljoen jaar geleden. . ;110.000 jaar terug . * De mens verspreidt zich uit Afrika naar het zuidwesten, naar Oceanië. . ;Kijken <gallery widths="155" heights="190"> Bestand:Australopithecus sediba.JPG|[[Australopithecus]], 4,3 tot 2 miljoen jaar geleden. Bestand:Homo habilis.jpg|Homo Habilis, 2,2 tot 1,5 miljoen jaar geleden, Oost-Afrika. Bestand:Homme de Tautavel.jpg|Homo erectus 1,9 miljoen tot 400.000 jaar geleden.|Homo erectus, reconstructie. Bestand:Pithecanthropus-erectus.jpg|Vondsten van [[Eugène Dubois]] waarbij hij de ''Pithecanthropus erectus'' of de [[Javamens]] beschrijft. Bestand:Homo heidelbergensis-Cranium -5.jpg|Homo Heidelbergensis, 500.000 tot 200.000 jaar geleden. Bestand:Biface de St Acheul MHNT.jpg|Vuistbijl uit het [[Acheuléen]]. Bestand:Neanderthal and homo sapiens sapiens.jpg|Een [[Neanderthaler]] en een [[homo sapiens sapiens]]. Bestand:Spy_Skull.jpg|[[Mens van Spy|De mens van Spy]], 40.000 jaar geleden. File:Ice_age_fauna_of_northern_Spain_-_Mauricio_Antón.jpg|[[Megafauna]] van het late Pleistoceen. Bestand:Skull_pekingman.jpg|De [[Pekingmens|Pekingman]] </gallery> . == Het Midden-Paleoliticum (100.000 tot 37.000 jaar terug) == . ;100.000 jaar terug . * De eerste sporen van wat we cultuur noemen duiken op. . ;80.000 jaar terug . * Sporen op een strand in [[Normandië]] in [[Le Rozel]] tonen voetsporen van Neanderthalers en hun kinderen en vuurresten. De Neanderthal-voeten blijken breder dan die van mensen, vooral in het midden. Hun lichaamslengte wordt geschat tot 185 centimeter. De groep bestond uit maximaal 14 Neanderthalers. . ;80-73.000 jaar terug . * De oudste grotkunst ter wereld is te vinden in het zuidelijkste punt van Zuid-Afrika. In de [[Blombosgrot]] is niet figuratieve kunst gevonden, er is niets afgebeeld. In deze grot kwam de oudste halsketting van vijfenzestig druppelvormige strandschelpen aan het licht. De laatste dragers deden dat 75.000 jaar geleden, dat wijzen de okersporen uit. [[Bestand:Reproduction_cave_of_Altamira_01.jpg|thumb|550px|Deze tekeningen in [[Altamira (grot)|Altamira]] zijn in 1879 ontdekt. Schildertekeningen zoals deze zijn uitzonderlijk en hebben functies om te overleven op cultureel, sociaal, didactisch en economisch vlak. In 1890 onderzocht de eigenaar de grot en vond er vuistbijlen, pijlpunten, stenen messen en naalden en bewees dat de tekeningen geen namaak zijn, maar 15.000 jaar oud. In 2017 vond een internationaal onderzoeksteam op het [[Indonesisch|Indonesische]] eiland [[Sulawesi]] (in het [[Maros-Pangkep-karstgebergte]]) een schilderij van een jachtpartij van minstens 43.900 jaar geleden. Eerder vonden ze op [[Kalimantan]] op [[Borneo]] 40.000 jaar oude afdrukken. Op hun vondst van 2017 is te zien hoe mensen twee wrattenzwijnen en vier dwergbuffels in het nauw drijven met touwen en speren. Is dit meer dan vier meter brede jachttafereel het oudste ter wereld? In Europa zijn de oudste grotschilderijen 40.000 jaar tot 65.000 jaar oud. De [[Löwe-mann]], een mythisch wezen van dertig centimeter dat een mens met een leeuwenkop voorstelt, gaat terug op 40.000 jaar geleden. De geschilderde ladders, stippen en contouren van handafdrukken op Spaanse grotten, gaan terug op 65.000 jaar geleden, kort nadat de [[Neanderthaler]] Europa is binnengewandeld (op de Homo Sapiens is het in Europa nog 20.000 jaar wachten.<ref>ROBERT MACFARLANE, vertaald door Nico Groen en Jan Willem Reitsma. ''Benedenwereld. Reizen in de diepe tijd'', Athenaeum - Polak & Van Gennep, Amsterdam, 2019, p. 25.</ref> Lang zijn ze voorgesteld als simpele, ruw, gebolsterde verwanten van de moderne mens. Niettemin beschikken de neanderthalers over een vergelijkbaar brein dat hen in staat stelt tot cultuur. Ze maken handige stenen en bijlen, messen, beschilderen hun juwelen. Onderzoekers leiden hieruit een religieus bewustzijn af. Evengoed kan het om primitieve camouflagetechnieken bij de jacht gaan. De oudste grotkunst is te vinden in de [[Zuid-Afrika|Zuid-Afrikaanse]] [[Blombosgrot]]. Ze is niet figuratief (er is niets afgebeeld) maar ze dateert van 73.000 jaar geleden.]] . ;70.000 jaar terug . * Intrede [[Homo Sapiens]]. Start hier de ''geschiedenis'' van de mens, zoals [[Yuval Noah Harari]] beweert? [[Yuval Noah Harari]] bespreekt drie revoluties: 1. De cognitieve revolutie (70.000 jaar geleden); 2. De agrarische revolutie (12.000 jaar terug) en de; 3. Wetenschappelijke (500 jaar geleden). Het is mijn ambitie om de cognitieve revolutie vroeger dan Harari te dateren en in verband te brengen met de vuurdomesticatie die teruggaat op bijna één miljoen jaar terug.<ref>HARARI, YUVAL NOAH, vertaald door Inge Pieters. ''Sapiens. Een kleine geschiedenis van de mensheid.'' Thomas Rap, Amsterdam, 2018, p. 11-12.</ref> . * De [[Toba (vulkaan)|Toba]]-uitbarsting zorgt voor een jarenlange vulkanische winter. . * De eerst vertelde verhalen werken als een cognitieve revolutie die een culturele geheugenbank mogelijk maakt. Het verhaal werkt in de hersenen als een 'contextuele infrastructuur' om feiten te ordenen, te begrijpen, te delen en vooral te herinneren. Info in verhaalvorm is tweeëntwintig keer beter te onthouden dan een opsomming omdat een verhaal alle relevante hersendelen activeert, niet alleen de taalcentra. . ;70.000 tot 12.000 jaar terug . * De laatste ijstijd zorgt voor een lage zeespiegel. Het Kanaal en de Noordzee liggen er voor de laatste keer droog bij. Tussen Engeland en het Europese vasteland is geen barrière. Het Kanaal is een uitgestrekte ijzige toendra met een zuidwestwaarts stromende rivier die uitmondt in de Atlantische Oceaan. . ;64.000 jaar terug . * Een grottencomplex in het Noord Spaanse Baskenland - Cantabrië tonen de El Castillo-grotten decoratieve sporen (grotschilderingen en stempelwerk) van de Neanderthaler en de mens. Tijdens de laatste ijstijd is de labyrintische grot hun toevluchtsoord. . ;60.000 jaar terug . * In een grot aan de kust van Kenia, Panga ya Saidi gebruiken mensen pigmenten en maken ze schelpkralen. . ;60.000 - 45.000 jaar terug * De menselijke migratie uit Afrika naar Europa en Eurazië start (andere bronnen beweren dat dit veel vroeger gebeurden). Daar stuitten ze daar op andere bevolkingsgroepen zoals Neanderthalers die er al tienduizenden jaren wonen en de [[Denisovamens|Denisovamensen]]. Die verschillen weinig van het Afrikaanse menstype maar ze zijn toch anders. Na het uitsterven van die bevolkingsgroepen is slechts nog één enkel menselijk ‘wij' op aarde. Het Europese continent blijft dunbevolkt. . ;50.000 jaar terug * In het Spaanse [[El Sidron]] zijn er sporen gevonden van een Neanderthalgroep van zeven volwassenen en drie kinderen. * Sapiens koloniseren Australië, de [[megafauna]] sterf er uit. . ;45.000 jaar terug * Een stamoudste voorziet zijn verhaal van een illustratie: het [[Celebeswrattenzwijn]]. . ;40.000 jaar terug * De [[Neanderthalers]] zijn duidelijk aanwezig in in Europa en in het [[West-Vlaams Heuvelland|Heuvelland]]. Op de [[Kemmelberg]] in [[Heuvelland (gemeente)|Heuvelland]] en in [[Veldwezelt-Hezerwater]] laten ze meer dan 200 artefacten liggen: [[vuistbijl|vuistbijlen]] in [[vuursteen]], messen, boordschrabbers, [[Levalloistechniek|Levalloisspitsen]], [[Le Moustier |Moustierspitsen]]. Wilde [[mammoeten]], oerrunderen, [[rendieren]] en wilde paarden, de [[wolharige neushoorn]] jaagden ze op en verneden ze waarschijnlijk ter plekke om in hun tijdelijke, nomadische kamp klaar te maken. Van de tentenkampen zijn geen sporen gevonden. * Spy Skull, een Neanderthalerschedel uit [[Spy]] nabij Namen. * De Homo Sapiens doorkruist onze regio en produceert kunst. . ;40.000 - 35.000 jaar terug . * De paleolithische kunst en de "culturele explosie" van de [[Homo sapiens]] stimuleren het taalvermogen en brengen hem op een (wat dat ook moge zijn) 'hogere graad van beschaving'. . ;40.000 - 30.000 jaar terug . * Het semi-nomadisme ontstaat waarbij diverse jagers-verzamelaars zoeken naar nieuwe organisatievormen: de kleinschalige stam functioneert tijdens het jachtseizoen of bij overvloed. Dan jagen kleine groepen op steppebizons, rendieren of mammoeten, oogsten ze noten oogsten, vangen ze vis. In het tussenseizoen komen ze samen met andere groepen in dichtbevolkte nederzettingen waar feesten gebruikelijk is. Gewassen planten doen ze niet. Seizoensrituelen met maskerades markeren het begin en het einde van de beide periodes. Graven met giften en monumentale architectuur suggereren dit seizoensdualisme dat zijn oorsprong vindt in de sterk wisselende seizoenen van de laatste ijstijd. Deze institutionele flexibiliteit doet hen bewegen tussen stadsstructuren met (tijdelijke?) heersers enerzijds en de meer egalitaire stam anderzijds. Het doet hen beseffen dat de sociaal politieke realiteit veranderlijk en cyclisch kan zijn. Deze verre voorouders kennen tot op dit moment ook een andere lichamelijke realiteit. Afhankelijk van hun biotoop (kust, bos, bergen, woestijn, regenwoud savanne…) zijn ze een fysiek ook een divers allegaartje vergelijkbaar met hobbits, reuzen, dwergen, elfen. Dit zal steeds uniformer worden.<ref>DAVID GRAEBER & DAVID WENGROW, vertaald door Rogier van Kappel en Bart Gravendaal. ''Het begin van alles. Een nieuwe geschiedenis van de mensheid'', Maven, Amsterdam, 2022.p.94-95, 119, 122 & 127..</ref> . ;38.000 jaar terug . * Eerste mensen verschijnen / zetten voet aan grond in onze regio: in Zuid Limburg, van de Maasvallei tot het Scheldebekken. In hun omgeving: de [[wolharige neushoorn]], [[reuzenhert|reuzenherten]], [[Holenbeer|holenberen]] en [[Mammoeten|mammoeten]], tot vijf ton zwaar. . * In een grot in de Zwabische Jura is een tekening van een kat-mens met wijd open armen en benen en een zwaard (?) dat lijkt op het sterrenbeeld [[Orion (sterrenbeeld)|Orion]]. . ;35.000 jaar terug . * Op het Indonesiche eiland [[Sulawesi]] zijn er handafdrukken van vrouwen. == Het Jong-Paleoliticum (37.000-12.500 jaar terug) == [[File:Goddess_gif_small_10.gif|thumb|550px| (...)]] . ♣ . ;37.000-30.000 jaar terug . * De [[Neanderthaler]] sterft uit (is er een verband met de uitvinding van de boog door de mens?). De Neanderthaler is geen voorloper van de mens. . * Vanaf nu start een koudegolf die bewoning in onze regio onmogelijk maakt. . ;33.000 jaar terug . Grotte Chauvet Pont d'Arc in de [[Ardèche (departement)|Ardèche]] is wellicht de oudst gekende beschilderde grot in de wereld. De schilderingen tonen [[apen]], [[leeuw (dier)|leeuwen]], [[neushoorn]]s, [[oeros]]sen, [[paard (dier)|paarden]] en [[Bison (geslacht)|bizon]]s ter instructie van de jacht. Er zijn ongeveer driehonderd dieren afgebeeld. In andere grotten komen de [[panter]], de [[uilen (vogelfamilie)|uil]]), de neushoorn nauwelijks voor. De [[Holenbeer|holenberen]] is er ook. Abstracte tekens en afdrukken van handen komen voor. Jean-Marie Chauvet, Éliette Brunel en Christian Hillaire ontdekken de grot in 1994 die voorlopig niet toegankelijk is. Sedert 2015 is er een kopie, een 'kunstgrot' die de grotschilderingen tot leven wekt. De Duitse cineast [[Werner Herzog]] maakte in 2010 een 3D-documentaire over de grot: 'Cave of Forgotten Dreams'. . ;32.000 jaar terug . * [[Pijl en boog]] . * In de [https://en.wikipedia.org/wiki/Coliboaia_Cave Coliboaia-grot] in [[Roemenië]] worden bizons, beren en neushoorns in zwarte kleuren, waarschijnlijk houtskool op de wand geschilderd. De ontdekking gebeurde in 2009. . ;Ca. 32.000-27.000 jaar terug . [[Venus van Willendorf]] & Man van Brno . ;31.700 jaar terug . * In de [[grotten van Goyet]] zijn sporen gevonden van een vroege domesticatie van een prehistorische hond. (De mens nam de wolf onder zijn hoede en de soort evolueerde in de richting van wat we nu een hond noemen. Het gevonden exemplaar is geen voorouder van de huidige hond maar een uitgestorven zustergroep). De hond is het enige dier dat zich laat domesticeren voor de [[Neolithische revolutie|Neolitihsche revolutie]]. . ;30.000 jaar terug . * In een rijk beschilderde grot in de Franse Dordogne is een maankalender achtergelaten. Het arendsbotje toont ingekraste cirkels, bogen en halvemanen die het tweewekelijkse wassen en het afnemen van de maan illustreren. . ;27.000 jaar terug . * Cro-Magnon mens; ontdekt in de [[Dordogne (departement)|Dordogne]] in 1868. . ;23.000-20.000 jaar terug * Nomaden steken de [[Beringstraat]] over en zullen Amerika bevolken als indianen. . ;20.000-15.000 jaar terug . * De [[Homo erectus soloensis]], een ondersoort van de Homo Erectus die leeft op Java sterft als laatste Homo Erectus uit. . * Het is met artefacten en fossielen gedocumenteerd hoe mensen uit Azië naar Amerika migreren. Een landmassa verbindt de noordwestelijke punt van Noord-Amerika met de noordoostelijke punt van Azië. Over die bovenzeese landmassa (nu Rusland en Alaska) lopen mensen en dieren. Het gaat om zo'n 900 kilometer. . ;17.000 jaar terug . * Grotschilderijen in [[Lascaux (grotten)|Lascaux]] tonen astronomische hemelkaarten die de maancyclus in punten en vierkanten illustreren. Erboven is een rij van 13 kwartieren te zien die het tijdstip tonen waarop de paarden drachtig zijn en makkelijk te vangen zijn. Diende Lascaux als prehistorisch planetarium? . * De grotinscripties en - schilderijen van [[Altamira (grot)|Altamira]] kent een bestaan van 27.000 geleden tot 17.000 geleden. . ;16.000 jaar terug . * Sapiens koloniseren Amerika, de [[megafauna]] sterf er uit. . ;15.000 jaar terug . * De aarde warmt geleidelijk weer op. Oerbossen ontstaan. . ;13.000 jaar terug . * [[Cueva de las Manos]], een grottenstelsel in Argentinië bij de rivier [[Río Pinturas]] toont meer dan tweeduizend mensen handen, lama's en jachttaferelen. . * Grot van [[Niaux]] in Zuid Frankrijk. De grot lijkt niet bewoond, hoewel bewoonde grotten in de regio bekend zijn. . . ;Kijken <gallery widths="155" heights="190"> Bestand:RioPinturas-003.jpg|(..) Bestand:RioPinturas-004.jpg|Groep B Bestand:RioPinturas-005.jpg|Groep B Bestand:RioPinturas-006.jpg|Groep C Bestand:Niaux,_bisons.JPG|Replica uit Niaux met bizons. </gallery> . = '''MESOLITICUM (12.500 jaar tot 10.000 jaar terug)''' = . {{Citaat|'''We weten niet waar hij zich bevond en ook niet waar hij mee bezig was, die eerste mens die op het idee kwam om de schaduw van een in de grond gestoken stok te gebruiken. Hij hoefde als referentie alleen maar een los op de grond liggende kei te gebruiken om een tamelijk nauwkeurige voorstelling te krijgen van de tijd die hij nog had. Misschien was hij een jager-verzamelaar die zich te ver van de grot had verwijderd waarin zijn clan woonde. Of een veeboer op zoek naar nieuwe weidegronden, ban bij het vallen van de nacht de weg naar zijn onderdak kwijt te raken. Naar alle waarschijnlijkheid keek men al sinds onheugelijke tijden hoe hoog de zon aan de hemel stond, om te kunnen inschatten hoeveel muonen het nog zou duren voor het donker werd. Met de duisternis begonnen immers de gevaren. Het struikgewas was het rijk van de grote nachtroofdieren en op de weg naar de schuilplaats konden zich vijandige, op de loer liggende individuen verborgen houden.'''|[[Desmond Morris]].<ref>GUIDO TONELLI, vertaald door Hans van den Berg. ''Tijd. Een reis van vroeger naar later,'' Bezige Bij, Antwerpen, 2022, p. 45.</ref>}} . {{Citaat|'''Er bestaan op dit ogenblik honderddrieënnegentig soorten apen. Honderdtweeënnegentig ervan zijn bedekt met haar. De uitzondering is de naakte mensaap die zich zelf ''Homo Sapiens'' noemt. Deze ongewone en zeer succesvolle soort besteedt een heleboel tijd aan de bestudering van zijn hogere motieven en even veel tijd aan het negeren van zijn fundamentele motieven. Hij is er trots op dat hij de grootste hersens heeft van alle primaten, maar is geneigd het feit te verhelen dat hij ook de grootste penis heeft en staat deze eer liever, ten onrechte af aan de machtige gorilla. Hij is een buitengewoon vocale, scherpzinnig onderzoekende aap, wiens wereld overbevolkt is, en het is de hoogste tijd dat wij zijn basisgedrag aan onderzoek onderwerpen.'''|[[Desmond Morris]].<ref>DESMOND MORRIS, vertaald door Thomas Nicolaas. ''De naakte aap.'' A.W. Bruna & Zoon, Antwerpen, 1968, p. 9.</ref>}} . Het [[Mesolithicum]] is een periode die moeilijk te grijpen is. Als overgangsperiode bouwden archeologen en historici deze periode in vanuit een evolutionair perspectief. Het lijkt op de Renaissance, die verhoudt zich even paradoxaal ten aanzien van de Middeleeuwen en de Nieuwe Tijden. Veel van het oude is in het nieuwe herkenbaar. En omgekeerd. Voor de jagers-verzamelaar tot de landbouw overgaat, komt er eerst een periode van gedurfde sociale experimenten. [[Bestand:White cliffs of dover 09 2004.jpg|thumb|550px|Krijtrotsen van Dover]] [[Bestand:0 Escalles - Le Cap Blanc-Nez (2).JPG|thumb|550px|Cap Blanc-Nez]] . * In Kortrijk zijn op de Pottelberg en in de buurt van de wijk 't Hoge ongeveer 250 artefacten uit deze periode ontdekt: wapenspitsen, lemmers, schrabbers, stekers, vuurstenen, [[burijn]]en. . * Het [[Nauw van Calais (zeestraat)|Nauw van Calais]] ontwikkelt zich tussen 12 en 8.000 jaar geleden opnieuw tot een zeestraat met de Atlantische Oceaan. . * Agrarische revolutie, planten en dieren worden (beginnend) gedomesticeerd: vooral de hond. . [[Bestand:E28_p26.jpg|thumb|550px|Een hut als een extensie van de kledij. Verschillende soorten hutten van de inheemse bevolking in Brazilië, 1834.]] [[Bestand:Göbekli_Tepe,_Urfa.jpg|thumb|550px|Opgravingen bij Göbekli Tepe. Het is niet altijd duidelijk wat er eerst was: de bouw van een tempel door samenwerkende nomadengroepen of de komst van de landbouw die aan de tempelbouw vooraf gaat.]] [[File:The_archaeological_site_of_Göbekli_Tepe_-_main_excavation_area.png|thumb|550px|Luchtfoto van de site Göbekli Tepe.]] . === Wat gaat de sedentatie vooraf? === . Zo'n twaalf- tot tienduizend jaar geleden eigenen diverse nomadische groepen zich - overal ter wereld - een vaste locatie toe. Veel ontwikkelingen en uitvindingen gaan die definitieve sedentatie vooraf. Met andere woorden: vooraleer de nomadische groepen zich een vaste woonplek vinden, zijn er al veel uitvindingen in ontwikkeling. Dit 'seminomadisme' kenmerkt zich door het feit dat nomaden steeds langer ter plekke blijven maar niet definitief. Dat komt tot uiting in: . 1. Experimenten met het ontginnen (en de kweek?) van wilde granen en de veredeling ervan kunnen rond 20.000 v.Chr. begonnen zijn. Daarbij begint de mens met plannen en vooruitdenken: (onbewaakte?) opslag ontstaat. . 2. De [[Sikkel (werktuig)|sikkel]] laat een efficiënte oogst toe; speren en bogen met stenen pijlpunten penetreren beter, maalstenen, mortieren en stampers malen granen en mineralen. Touw en draad zetten aan tot weven en de naald maakt het naaien van huiden mogelijk. . 3. De oudste rotsschilderingen uit [[Grotten van Lascaux|Lascaux]] zijn gedateerd op 17.000 jaar geleden, die van [[Altamira (grot)|Altamira]] in Spanje schat men op 15.000 jaar terug. Het beschilderen van stenen is de voorganger van wat later het schrift wordt. . 4. ♣ 12.500 jaar terug: [[Yi-fu Tuan]], een Chinees-Amerikaanse humanistisch geograaf drukt het zo uit: 'Place is security. Space is Freedom. Zijn uitspraak gaat terug tot 12.500 jaar geleden. In Japan verschijnen potten en kommen. De betekenis? Vaatwerk vervangt en zijn een uitbreiding op de handen van de jager-verzamelaar. Manden en vlechtwerk doen hetzelfde: ze beginnen de transportrevolutie. Het bewaren van voedsel maakt voorraden mogelijk, schept orde en structureert de omgeving. De ''leegte'' van de klei scheidt de buitenwereld van de binnenwereld. Die ruimtelijke ordening verandert het begrip tijd en breekt het eeuwige nu van de jager-verzamelaar. Het adagio is niet langer 'er is voedsel te over, we eten alles op.' De pot construeert de toekomst, een plan waarbij een groep zijn 'morgen' organiseert. Zo introduceert het vat de begrippen tijd én veiligheid: hoe lang valt iets te bewaren of te beschermen (tegen ongedierte bijvoorbeeld)? En tijd resoneert met témenos, wat staat voor een omheinde, heilige en veilige ruimte. Vluchtelingen genieten er de goddelijke bescherming. Een "waterbassin" aan de ingang maakt hen rein. Homeros vermeldt een ''temenos'' als een afgebakend landgoed. De vorst of de god geniet er de vruchten van. In het Griekse Attica lijken er veel dergelijke gronden voor te komen sinds de sedentatie.<ref>GUIDO TONELLI, vertaald door Hans van den Berg. Tijd. Een reis van vroeger naar later, De Bezige Bij, Amsterdam, 2022, p. 30-31.</ref> . 5. De kano en andere vroege boten, daar zijn sporen van. . 6. Het bakken van brood en het maken van ovens gaat de sedentatie vooraf. . De nomadische jagers-verzamelaar ontwikkelt semipermanente nederzettingen van palmbladeren, hout en bamboe. Tekeningen van vijf tenten van rendierhuid van zo'n vijftienduizend jaar oud zijn gevonden in een grot bij Pincevent in de Seinevallei. Generaties lang onderhouden deze seminomaden hun kampen om er maandenlang te wonen, handel te drijven, te feesten en rituelen uit te voeren. Archeologen treffen tegenwoordig sporen aan van dit soort openluchtkampen in West-Europa. Tijdens de zomer bewonen kleine groepjes jagers de kampen, 's winters groeit de groep aan in meer permmnente bouwsels, zoals grotten. Sommige zijn tienduizend jaar lang bewoond en verfraaid met tekeningen. === Gevonden broodkruimels: inleefoefening III === . {{Citaat|'''Het moet een mooie dag geweest zijn in Bilad al-Sham, aka het Morgenland, de [[Levant]] of het historisch-geografisch gebied dat grotendeels [[Israël]], [[Palestina (staat)|Palestina]], [[Jordanië]], [[Syrië]] en delen van [[Turkije]] beslaat. Zo’n 14.000 jaar geleden woonde daar [[Uk-Uk]], de vernuftige [[Natufiër]]. Of Uk-Uk een man was of een vrouw, laat ik in het midden, ik ben geen specialist in genderstudies binnen semi-sedentaire voedsel-verzamelaarssamenlevingen. Maar laten we er even van uitgaan dat hij een man was. Uk-Uk, nakomeling van Ug Ug, was altijd al een bijzondere jongeling geweest. Of de naam Uk-Uk een veelvoorkomende naam was binnen de [[Natufische samenleving]], laat ik in het midden, ik ben geen specialist in laat-epipaleolithische nomenclatuur. Uk-Uk was nieuwsgierig van aard. Als kind was hij meermaals ernstig ziek geworden door onbekende besjes te eten. Het was die nieuwsgierigheid die hem te dicht bij een wild zwijn had gedreven. Wat Uk-Uk dacht toen hij het zwijn aaide, blijft een mysterie voor ons. Wat we wel weten, is dat het zwijn zijn gebaar niet apprecieerde. Tijdens de schermutseling na de ongewenste aai verloor Uk-Uk het merendeel van zijn gebit. Daarom droeg hij sinds die dag steeds een maalsteen mee. Daarmee maakte hij gevonden voedsel verteerbaarder, verbrijzelde hij vezels en maakte hij knapperig fruit papperig. Het was die omslachtige manier van vreten die Uk-Uk bracht tot een van de belangrijkste ontdekkingen van de menselijke geschiedenis. In de buurt van de grot waar zijn stam zich had nedergezet, groeiden indrukwekkende groene tarwehalmen die makkelijk boven zijn 1,44 meter uittorenden. Meerdere leden van zijn stam hadden al eens een aartje afgeknapt en de korrels van hun kafjes gewreven. Maar meestal negeerden ze de halmen, want ze beleefden weinig plezier aan de smaak. Hoeveel Uk-Uks zijn er geweest die niet tot aan het stadium van pap zijn geraakt? Hoeveel Uk-Uks hebben de pap laten aanbranden? Dat was buiten de maag van Uk-Uk gerekend. Hij had zin in een snack. De opbrengst van de jacht was mager de laatste tijd en de vruchten lieten op zich wachten. Uk-Uk bedacht zich met de emmer tarwe en verzamelde een buidel vol. De geplette korrels waren droog en de poederpulp deed hem hoesten. Water. Water was altijd al een goede vriend geweest in zijn tandeloze bestaan. Uk-Uk maakte de pap, maar zeggen dat die een ‘smaakbommetje’ was, zou een overstatement zijn. Vuur. Het was de gewoonte in die tijd om alles eens boven het vuur te houden. Het had een goede reputatie opgebouwd met betrekking tot vlees. Zonder dat Uk-Uk erbij stilstond, had hij de basis gelegd voor een grijs boerenbrood, wit gesneden, naan en pita, volkoren en ciabatta, [[challah]] en [[pretzels]], [[knäckebröd]] en roti, en paradoxaal genoeg glutenvrij brood. Of er iets waar is van de historie van Uk-Uk, weet ik niet, ik ben geen culinaire paleontoloog. Wat ik wel weet, is dat er vijftien broodkruimels werden gevonden op de Shubayqa 1 archeologische site in Jordanië. Die bleken zo’n 14.400 jaar oud te zijn, ouder dan de eerste sedentaire agrarische samenlevingen. Als iemand het verdient om te verrijzen en erkenning te krijgen voor zijn verwezenlijking, is het Uk-Uk wel. Aan de basis van menselijke kennisverwerving ligt trial-and-error. Proberen en falen. Hoeveel Uk-Uks zijn er geweest die niet tot aan het stadium van pap zijn geraakt? Hoeveel Uk-Uks hebben de pap laten aanbranden? Hoeveel stamgenoten vonden de ontdekking van het brood niet de moeite waard om verder te onderzoeken? Native Americans beschouwden een berg als een gebeurtenis. Niet als een onveranderlijk resultaat. De berg is in wording. Brood is een gebeurtenis en geen evidentie. Dankjewel Uk-Uk.'''|[[Rashif El Kaoul]].}} . ;12.000-11.600 jaar terug * In [[Göbekli Tepe]] (Navelberg, in het zuidoosten van Turkije) slaan nomadengroepen de handen in elkaar en besluiten tot de bouw van een gigantisch monument die in de archeologie geen precedent kent. De gebouwen bestaan uit T-vormige pilaren in cirkels. De stenen wegen vele tonnen, losgehakt en de heuvel opgevoerd. De ontdekking ervan in 1994 zette het idee dat nomadengroepen langs elkaar leven, op zijn kop. De site toont aan dat nomaden op behoorlijk grote schaal samenwerken, hun krachten bundelen en zich laten zich leiden 'een' idee. Vijfhonderd werklieden waren, naar schatting nodig om dit indrukwekkende bouwwerk te creëren, zonder een boerderij in de buurt. Wie zorgde voor het voedsel? Nog meer werklieden? Of een overdaad aan wild en voedsel? Aanwijzingen dat er ooit een sedentaire bewoning was op de Navelberg zijn er niet. Het lijkt een nomadisch bedevaartsoord als een soort experiment voorafgaand aan de sedentatie. Dit maakt de tempel uitzonderlijk: ze ging de boerderij vooraf. Althans dit is de interpretatie van [[Klaus Schmidt]]. Die stelt dat bij de bouw van dit complex de [[Neolithische revolutie]] nog niet was begonnen. Schmidt denkt dat de nomaden overvloedige wilde granen gebruikten dat de bescherming ervan tegen wilde gazelleskuddes en ezels tot samenwerking leidde die vervolgens grootschalige landbouw deed ontstaan, en een dorp nabij de bouwplaats. De bouw van de tempel zou dus voorafgaan aan het [[Neolithicum]] en niet andersom.<ref>KLAUS-DIETER LINSMEIER. ''Eine Revolution im großen Stil.'' Interview mit Klaus Schmidt. In: ''Abenteuer Archäologie. Kulturen, Menschen, Monumente.'' Spektrum der Wissenschaft, Heidelberg 2006; HUGH HONOUR & JOHN FLEMING, vertaald door Sjoerd de Vries. ''Algemene kunstgeschiedenis.'' Meulenhof, Amsterdam, 2016, p. 36.</ref> Latere publicaties stellen dat in deze regio en deze periode het Neolithicum al stevig ingang vond, dat verklaart waarom sommigen het Neoliticum reeds 12.000 jaar geleden laten starten en niet 10.000 jaar geleden.<ref>CHRIS S.M. TURNEYA & HEIDI BROWN. ''Catastrophic early Holocene sea level rise, human migration and the Neolithic transition in Europe.'' In: ''Quaternary Science Reviews'', 26, 2007, p. 2036–2041.</ref> Dat betekent dat prille neolithische boeren de tempel bouwden nadat ze eerder voor hun eigen profijt kozen. . ;Kijken <gallery widths="155" heights="190"> Bestand:Göbekli_Tepe_Pillar.JPG|Göbekli Tepe, pijler Bestand:GobeklitepeHeykel.jpg|Detail File:Urfa_museum_Animal_relief_sept_2019_4772.jpg|Detail File:Göbekli2012-22.jpg|Detail File:Göbekli_Tepe_-_100525.jpg|Opgravingen 2010 File:Göbekli2012-16.jpg| File:Göbekli2012-19.jpg| File:Stratigraphy_of_Göbekli_Tepe.png|Doorsnede File:UrfaMuseumGöbekli.jpg|Museum </Gallery> . = '''VAN NEOLITISCHE ECOSYSTEMEN TOT DE OUDHEID: 10.000-5.000 jaar terug''' = . {{Citaat|'''De landbouw - waarbij mensen zich door allerlei moeilijkheden heen slaan en tijd en energie besteden aan grote projecten, in de verwachting daar uiteindelijk voor beloond te worden met een oogst - leidde tot grote veranderingen in de levens van de mensen, want een dergelijke vorm van langdurig vertraagde wederkerigheid vereist geloof, en bij geloof speelt schoonheid een grote rol.|Gaia Vince'''<ref>GAIA VINCE, vertaald door Rogier van Kappel. ''Vuur, taal, , schoonheid, tijd. Hoe culturele evolutie de mens heeft gevormd,'' Atlas Contact, Antwerpen, 2020, p. 258.</ref>}} . == Neolitische ecologie (12.000 jaar terug tot de [[kopertijd]]) == . === Neolitische revolutie of neolitische ecologie? === . De [[neolithische revolutie|neolithische revolutie]], een begrip van [[Vere Gordon Childe]], duidt de overgang aan van het nomadische naar het sedentaire bestaan, waarbij de economie of het overleven van het plukken, het jagen, het vangen van vis en het verzamelen, inruilt voor een maatschappij gebaseerd op landbouw en veeteelt. Recent is dit verhaal terecht bekritiseerd en genuanceerd. Landbouw en revolutie zijn twee woorden die het proces dat toen plaatvond nodeloos uitvergroten. Met andere woorden: het liep allemaal niet zo'n vaart. En die vaart verliep niet in één richting. 'Wat als we het accent zouden verleggen van landbouw en domesticatie naar, laten we zeggen plantkunde of zelfs maar tuinieren', vragen David Graeber en David Wengrow zich af in ''Het begin van alles. Een nieuwe geschiedenis van de mensheid''.<ref>DAVID GRAEBER & DAVID WENGROW, p. 260-264.</ref> Deze neolitische ecologie had weinig revolutionairs noch landbouwkundig. . ;Hoe liep het dan wel? . 11.000 jaar terug dwingt de [[klimaatsverandering]] bij het einde van de [[laatste ijstijd|(voor)laatste ijstijd]] mens, dier en omgeving tot aanpassing. Het einde van dit [[Pleistoceen]] valt dus samen met het ontstaan van sedentaire gemeenschappen op alle continenten. De opwarming treft de hele aarde en zorgt voor meer regen, fauna en flora. Waar weinig begroeiing is, komt die er. In minder dan 5.000 jaar duiken in Zuidwest-Azië, China, drie Amerikaanse gebieden en in Papoea-Nieuw-Guinea sedentaire kernen op. De jacht waarbij de mens (een kudderoofdier) de wijfjesdieren spaart, is niet langer mogelijk en overbejaging leidt tot het uitsterven van de [[Mammoet]]. Andere diersoorten trekken weg door de opwarming. Jager-verzamelaars die vertrouwd raken met de groeicyclus van planten beginnen met het verbouwen van wilde gewassen dat mogelijks leidt tot (het zeer langzame) veredelen. Hun jacht en verzamelactiviteit zetten ze niet on hold. Er komen nieuwe jachtmethodes die zich richten op petieterige en snelle prooien. Mannen leren betere [[pijl]]en en [[Boog (wapen)|bogen]] hanteren, domesticeren de [[wolf]] als voorloper van de [[hond]] en vrouwen laten zich in met het verbouwen van planten.<ref>LINDA R. OWEN. ''Gender, crafts, and the reconstruction of tool use.'' Helinium, 1994, 186–200, geciteerd in DAVID GRAEBER & DAVID WENGROW, vertaald door Rogier van Kappel en Bart Gravendaal. ''Het begin van alles. Een nieuwe geschiedenis van de mensheid'', Maven, Amsterdam, 2022, p. 263.</ref> Die vrouwelijke kennis sorteert niet uitsluitend effect in de voedselproductie. Bij het aanleggen van kunstmatige, tijdelijke habitats die eerder op tuinen dan akkers lijken, laat een tuinvrouw of -man de ecologische balans doorslaan in het voordeel van de mens. Er komt een onderscheidt tussen onkruid, verdovende planten, kruiden en voedsel. Het gaat niet om de exploitatie van vaste, uitgestrekte landerijen maar om kleinschalige en variabele gronden bij oevers of bronnen waar vloedvlakte-irrigatie een landbouwsysteem is dat de bodembewerking vooral aan de natuur overlaat. Seizoensgebonden overstromingen zuiveren en verversen de grond met slib. Ontbossing of onkruid wieden is onnodig. De enige inspanning die deze kleinschalige tuinbouw vraagt, is de bouw van een dam om het water te sturen. In dit soort habitat vleien en verleiden de tuinvrouw en -man de natuur. Ze buigen en verzorgen haar, ze leiden en of misleiden ze zoekend naar een gunstig resultaat. Als er al over een revolutie te spreken is, dan vindt die niet haar oorsprong in een snelle economische overgang van het jagers-verzamelaarsbestaan naar de sedentaire landbouw. Wat revolutionair is aan dit nieuwe tuinieren, is het potentieel van een nieuw kwartet: koren, stengel, de klei waarin ze groeien en de menselijke regie. . 1. VOEDSEL. Behalve het oogsten van wilde granen dat leidt tot het bakken van brood, krijgen deze tijdgenoten oog voor onkruid, de domesticatie van specerijen, kruiden, voedselgewassen en dieren, experimenteren ze in de kweek van geneeskrachtige planten die ze op hun strooptochten leerden kennen. Verfijnde kleuren verschijnen. Rituelen en priesterlijke -zowel mannelijke als vrouwelijke- gebruiken dragen deze economische kennis intergenerationeel over. Met het stichten van branden maken ze terreinen vrij voor de kweek van de gewenste soorten zoals fruit- en notenbomen. Een effectieve ongediertebestrijding met weinig of geen middelen werpt de vroege tuinvrouw of -man terug op observaties van het gedrag van het plaagdier en de studie van de biologie.<ref>DAVE GOULSON, vertaald door Nico Groen. ''De tuinjungle. Tuinieren om de wereld te redden'', Atlas Contact, Antwerpen, 2019, p. 70.</ref> . 2. AMBACHTEN. Ambachtslui laten zich met het overschot van het graan in: de vezels en de stengels. Parallel met het voedsel produceren ambachtslieden een ongezien aantal uitvindingen: alle soorten touwen, netten, matten, kledij, manden. De combinaties van deze uitvindingen duwen de innovaties: rugzakken, vlotten, zeilen, schoeisel... . 3. KLEI. Klei herdefinieert de relatie tussen het nu en de toekomst, tussen het verleden en het heden. Kleitabletten nemen de functie aan van fiches of dagboeken zijn een extensie van het onbetrouwbare geheugen en lenen zich voor berekeningen en redeneringen. Naast het 'kampvuurverhaal' en de mythische legenden komt een vaste drager die het verleden vast beitelt. Geboetseerd beeldend werk bereidt de stam voor op de jacht, het paren, de oogst... Er komen veranderingen in de architectuur, in de bouw van ovens en de warmteleer. . 4. LEEFPATROON. Tenslotte zijn er de nieuwe leefpatronen die dit alles combineren: zoals kaas op brood leggen en dat op een bord presenteren. Er komen rituele feesten verbonden aan de zaai- en oogsttijd. In dit vroege Neolithicum lijkt alles op een speels, ontspannen proces: niet afgedwongen of gedetermineerd door het einde van de laatste ijstijd. Die zette het proces in gang en liet mensen de keuze. . 5. KEUZES. Dat het verloop geleidelijk aanvoelt, heeft te maken met het kleine aantal mensen in die dagen. Ondanks een zeespiegelstijging met zeven (!) centimeter per jaar, biedt de opwarming hen de kans zich aan de nieuwe omstandigheden en omgevingen aan te passen en hen keuzes te laten om op verschillende wijzen te reageren. A/Sommige groepen volgen de [[Rendieren]] in hun noordwaartse trek. Daar, in Noord-Europa, Azië en Amerika houden ze vast aan die traditionele jacht en visvangst. Nu treft de recente klimaatcrisis hen. B/Andere groepen wijzen de sedentatie af en houden om hun vrijheid vast aan het nomadisch bestaan, sommigen tot op heden: de [[Bedoeïenen]], de [[Roma (volk)|Roma]], de [[Sinti]], de [[Toeareg]], [[Mongolië|Mongoolse]] veehouders, de [[Moken]] en de [[Masai (volk)|Masai]]. Daarbij ging niet altijd om een gebrekkige technische kennis, het ging om een maatschappelijke keuze. . Is de [[Vruchtbare Sikkel]] het meest succesrijke gebied? Alleen zeker is dat dit gebied het meest onderzocht is. Daar worden de eerste nomaden sedentair. [[Jericho]], nu Tell es-Sultan, is één van de oudste steden ter wereld. Het sedentair worden is een geleidelijk proces met verschillende snelheden: In westelijk Iran en in Palestina begint het omstreeks 10.500 jaar geleden, Egypte volgt en in de Balkan en Griekenland komt de sedentatie er 8.000 jaar terug. Midden-Amerika en China volgen 7.000 jaar terug. In Noord-Europa zijn de oudste sporen van sedentaire gemeenschappen zes- tot vijfduizend jaar oud. Dat noemen we de neolithische (r)evolutie. Het proces verschilt dus van regio tot regio en uiteraard bleven groepen nomaden rondtrekken zonder dat ze het nodig vonden land te bebouwen. In sommige regio's gaan de veranderingen snel, elders spreekt men liever van een [[evolutie]] dan over een [[revolutie]]. Landbouwsamenlevingen staan voor onveiligheid: hongerdood en hongersnood zijn nooit ver weg. Als de graandominantie van gierst, gerst of tarwe het in een regio overneemt van de andere teelten, kan het gebied tot koninkrijk ontwikkelen. Omdat graan bovengronds groeit is het zichtbaar, concreet en te bezitten. En omdat granen de tijd kunnen torsen en in draagbare porties te verpakken zijn, is het te kwantificeren en kan het aldus dienen als ruimmiddel of als belasting.<ref>DAVID GRAEBER & DAVID WENGROW, vertaald door Rogier van Kappel en Bart Gravendaal. ''Het begin van alles. Een nieuwe geschiedenis van de mensheid,'' Maven, Amsterdam, 2022, p. 481-482.</ref> . Het langzame verdwijnen van de ijskappen leidt voor de jager-verzamelaar niet per definitie tot sedentarisatie. In kustgebieden duiken kliffen op die onder het ijs zaten en verdwijnen kliffen omdat de zeespiegel hen overspoelt. Dit soort gebieden zijn een schatkist met oesters, mosselen, zeevogels, walvissen, krabben, garnalen... Landinwaarts voeden gletsjers zoetwatermeren en -rivieren en de nomade plukt er de vruchten van: snoek, [[brasem]] en watervogels aan de zeezijde, noten, fruit, bessen en paddenstoelen landinwaarts... In dit soort productieve omgevingen schiet de demografie omhoog. Terwijl een jager-verzamelaarsfamilie/clan 100.000 hectare nodig heeft om te fourageren stijgt de bevolking nu met drie mensen per 100 hectare.<ref>VACLAV SMIL, vertaald door Joost Pollmann & Koos Mebius. ''Zo zit de wereld in elkaar. Wat de wetenschap ons leert over het verleden, het heden en de toekomst,'' Nieuw Amsterdam, sp., 2022, p. 63.</ref> Aan de noordwestkust in Amerika profiteren de kustbewoners van de jaarlijkse vistrek en jagen ze op zeezoogdieren. Hun hoogwaardige eiwitten en vetten neigen hen naar een sedentaire levenswijze in houten gemeenschapshuizen omgeven door totempalen. Al snel volstaat één hectare om één mond te voeden. 5200 jaar geleden brengt Egypte dit cijfer op 1,3 en als Egypte deel uitmaakt van het Romeinse Rijk - in de eeuwen na Christus - komt het cijfer op 2,5. . . === Wie velde een konijn? === [[Bestand:O.0173_color-sharpen_obv.jpg|Spijkerschift op een tablet uit het 3de millennium VC.|thumb|550px|[[Spijkerschrift]] op een tablet uit het 3de millennium voor Christus. Steen is de oudst bewaarde drager van het schrift. Andere dragers die minder bestand waren tegen de tand des tijd, gingen verloren.]] . {{Citaat|'''Ik weet zeker dat ze me kippen leerde slachten of me opdroeg het lijk van het meisje te helpen wassen om me erop te wijzen dat een mens niet eeuwig aan de poort van de eindeloosheid en haar stralende panorama’s kan blijven dralen.'''|Terugblik op een kindertijd [[1914]].}}<ref>[[Erwin Mortier|ERWIN MORTIER]]. ''Godenslaap.'' De Bezig Bij, Amsterdam, 2009, p. 212.</ref> . ;Terug in de tijd . Achttien zijn ze. Een aula vol, ergens begin oktober. Het jaartal maakt niet zoveel uit. Onwennig, net als het weer. “Wie in deze klas kan een kip slachten?” “Een konijn vellen?” “Wie zag dode mensen?” “Lijken?” “Kadavers?” “Wie maakte ooit een geboorte mee?” Bij de vragen waarmee hij de les opent, laat hij de studenten handen opsteken. Ze vinden de vragen even fascinerend als schokkend en raken er even het noorden bij kwijt. De eenentwintigste-eeuwse rationele westerling, die ongeveer één derde van zijn leven op schoolbanken plaatsneemt en studeert onder [[kunstlicht]] via [[internet]] en [[satelliet]]beelden op pc-schermen, logische verklaringen gebruikt, sociologische modellen en fysische wetten bestudeert in een [[globalisering|globaliserende]] airco- en netwerkomgeving, heeft weinig benul hoe het leven is in de oude, [[agrarische samenleving]], die drijft op het ritme van dagen en nachten, weken, maanden en seizoenen, een wereld waar de natuurelementen zowel een kans als een bedreiging zijn, een wereld waar de natuurelementen de enige constante zijn. . . === Waarom priesters voor krijgers komen === [[Bestand:Yuval_Noah_Harari.jpg|thumb|550px|Yuval Noah Harari (1976) is een Israëlisch historicus, filosoof, futuroloog. Tot 2014 was hij een onbekende mediëvist. Drie boeken gaven hem wereldfaam: ''Sapiens'', ''Homo Deus'' en ''21 lessen voor de 21e eeuw''. Zijn boodschap gaat over de samensmelting van biotechnologie en informatietechnologie. De mens kan ingehaald worden door zijn eigen creaties en het valt niet uit te sluiten dat de mens zoals die nu bestaat, binnen een eeuw verdwenen is.]] . {{Citaat|'''De religie is de zucht van de in benauwenis verkerende creatuur, het gemoed van een harteloze wereld, zoals zij de geest van de geestloze toestanden is. {{Wp|Opium van het volk|Zij is de opium van het volk.}}'''|Karl Marx}} . [[Bestand:Gordon_Childe.jpg|thumb|550px|[[Vere Gordon Childe]] (1892-1957) was een Australische filoloog en archeoloog. Zijn visie op de prehistorie is marxistisch georiënteerd. Hij bedacht de term 'Neolithic Revolution' en de 'Urban Revolution'. Childe combineert zijn ontdekkingen en de theorie van de prehistorie.]] {{Citaat|'''Het lijkt erop dat de agrarische revolutie samenging met een religieuze revolutie. Jager-verzamelaars plukten en achtervolgden wilde planten en dieren, die beschouwd konden worden als gelijkwaardig aan de ''Homo sapiens''. Het feit dat de mens op schapen joeg maakte schapen niet inferieur aan de mens, net zomin als het feit dat tijgers op mensen joegen de mens inferieur maakte aan tijgers. Wezens communiceerden rechtstreeks met elkaar en kwamen met het nodige geven en nemen uit op de regels die golden in hun gedeelde leefgebied. Maar boeren bezaten en manipuleerden planten en dieren en konden zich natuurlijk niet verlagen tot onderhandelingen met hun bezittingen. Het eerste religieuze effect van de agrarische revolutie was dus dat planten en dieren van gelijkwaardige leden van een spirituele Ronde Tafel veranderden in bezit. Dat creëerde echter wel een groot probleem. Boeren wilden misschien de absolute controle over hun schapen, maar ze wisten maar al te goed dat die controle beperkt bleef. Ze konden de schapen opsluiten binnen omheiningen, rammen castreren en selectief te werk gaan bij het fokken van ooien, maar ze konden niet zorgen dat hun beesten gezonde lammeren verwekten en ze konden ook de uitbraak van de dodelijke dierziekten niet tegengaan. Hoe moesten ze de productiviteit van hun kuddes dan waarborgen? Een theorie over de oorsprong van de goden voert aan dat goden er kwamen omdat ze het probleem oplosten. Goden zoals de vruchtbaarheidsgodin, de hemelgod en de medicijn-god traden op de voorgrond toen planten en dieren hun uitdrukkingsvermogen verloren, en de belangrijkste rol van de goden was die van tussenpersoon tussen mensen en de woordeloze planten en dieren. Oude mythologieën vormen in wezen een juridisch contract waarin mensen eeuwige toewijding aan de goden beloofden in ruil voor heerschappij over planten en dieren, waarbij de eerste hoofdstukken van het [[Genesis (boek)]] een perfecte illustratie vormen.'''|Yuval Noah Harari, ''Sapiens'', p. 228}} . . == Overleven? == [[Bestand:Lier Zimmertoren dial lossless crop.jpg|thumb|550px|Na de Middeleeuwen krijgt de mens steeds meer grip op de werkelijkheid én ja, het ongrijpbare, de tijd. Galilei (1564-1642) gebruikte bij zijn eerste experimenten zijn pols om de tijd te meten. Eind zeventiende eeuw doen de minuten- en secondewijzers hun intrede. De "Jubelklok" in de [[Zimmertoren]] symboliseert de tijd met de [[klok (tijd)]], de [[maanfase|fasen van de maan]], de [[cyclus van Meton]], de [[epacta]] en de [[tijdsvereffening]], de [[dierenriem|zodiac]], de [[zonnecyclus]] en de [[zondagsletter]], de week, de [[globe]], de maanden, de [[Datum (dagtekening)|datum]], de seizoenen, de [[Getijde (waterbeweging)|getijden]] en de [[schijngestalten|schijngestalten]] van de [[maan]].]] . [[Abram de Swaan]] noemt zes voorwaarden die een veilig sedentair overleven mogelijk maken.<ref>ABRAHAM DE SWAAN. ''De mensenmaatschappij, een inleiding''. Bert Bakker, Amsterdam, 1996, p. 13-24.</ref> Hij komt hiermee in de buurt van de [[Piramide van Maslow]], voor het eerst geformuleerd tijdens de Tweede Wereldoorlog. Alle mensen hebben nood aan: . ;Harde, tastbare noden . 1. '''Voedsel'''; waar mensen in de huidige samenleving volledig afhankelijk zijn van onbekende anderen (met lange interdependentie-ketens), is men dat 10.000 jaar geleden veel minder (en met korte ketens). . 2. '''Beschutting'''; het weer dwingt mensen tot kledij en behuizing. . 3. '''Bescherming'''; rovers en roofdieren (ook microben) zorgden ervoor dat er omwallingen en ommuringen kwamen en leidden tot militair agrarische samenlevingen. . ;Zachte, niet materiële noden Op het eerste zicht lijken zachte noden een bijzaak, ondergeschikt aan de harde noden. Niets is minder waar. Zonder affectie, kennis en sturing gaan de voedselproductie en -verdeling, de beschutting en de bescherming van de dorpsgenoten de mist in. 1. '''Affectie'''; is een noodzakelijke voorwaarde om te overleven en kan een zaak van leven of dood zijn. Mensen zien zichzelf door de ogen van anderen. Zonder de ander heeft een mens schaamte noch trots. . 2. '''Kennis'''; wie niet over de kennis over de wereld om hen heen beschikt, is zwaar in het nadeel. Over welke kennis men dient te beschikken, is afhankelijk van samenleving tot samenleving en van tijd tot tijd; . 3. '''Sturing'''; Lichamelijke, natuurlijke neigingen zoals ontlasten, eten, slapen worden onder externe dwang omgevormd tot aanvaardbare gewoonten en zelfdwang. . . === Zaaien, oogsten noch tuinieren zijn instinctgedrag === . [[Bestand:Monolito_de_la_Piedra_del_Sol.jpg|thumb|550px|Kalendersteen van de [[Azteken]], Mexico.]] [[Bestand:Hieronymus_Bosch-_The_Seven_Deadly_Sins_and_the_Four_Last_Things.JPG|thumb|550px|De Zeven Hoofdzonden van [[Jheronimus Bosch]] hangt, net als zijn [[Tuin der lusten]] in het Museo del Prado in Madrid. De binnenste cirkel bestaat uit zeven vlakken met evenveel hoofdzonden. Ze omringen een halfnaakte Jezus, Man der Smarten, met: 'Pas op, pas op, de heer ziet'. De hoekcirkels geven taferelen over de dood en wat daarna.]] [[Bestand:Le_combat_de_Carnaval_et_de_Carême_Pieter_Brueghel_l'Ancien.jpg|thumb|550px|Het gevecht tussen [[Carnaval]] en [[Vastentijd]], [[Pieter Bruegel de Oude]], 1559.]] Zo opent de vroeg antieke wereld haar dorpspoorten. Het [[gehucht]] plaatst zich midden in de wilde natuur als een landbouwgemeenschap. Waarschijnlijk ontstaan de eerste dorpen in gebieden met wilde granen. Die hebben een vergelijkbare plantdichtheid als de gecultiveerde variant en zijn rijker aan proteïnen. In West-Azië en Europa gaat het om [[graan]], in Afrika is dit [[sorghum]], in Amerika [[maïs]], in Azië [[rijst]]. De landbouw beïnvloedt de sociale samenwerking. Graanboeren - een Europees gewas - zijn afhankelijk van de regen. Samenwerking is er niet nodig en leidt tot een individuele, kapitalistische instelling. Jaren met een goede oogst én voedseloverschotten zorgen voor afvalbergen. Oude granen, overschotten van groenten en fruit(pitten) worden in de nabije omgeving gedumpt, zo luidt de redenering. Die afvalhopen vormen een prima biotoop om een jaar later onbedoeld een nieuwe opbrengst te zien opduiken. Duizend jaar later zijn deze planten genetisch gewijzigd. Omstreeks 10.500 jaar geleden zijn niet alleen plantensoorten gedomesticeerd, het verhaal geldt evenzeer voor de dieren: de gecontroleerde kudde maakt plaats voor de veeteelt. Gewassen verbouwen gebeurt niet instinctmatig. Mensen 'kweken' evenmin. Het is een langzaam leren op het ritme van [[seizoenen]] en jaren, en dat in een tijd zonder klok, schrift of jaartelling. Die oude, intuïtieve tijdsbepaling is aanvankelijk niets anders dan een zich herhalende ervaring, gemeten met de zon, de maan en de sterren die uiteindelijk tot een [[kalender]] leiden. De kennis behoort toe tot getalenteerde groep met een goed waarnemingsvermogen en enkel hun geheugen als kennisdrager. Soms zijn het onaangepaste, zonderlinge figuren, vreemd of misvormd, travestie- figuren of dorpsgekken die met ontzag en minachting tegelijk bekeken worden. Hun excentrieke uiterlijk en/of karakter maakt ze uitverkoren: ze waren aangeraakt door God. De gemeenschap beseft zo dat deze schijnbaar onproductieve leden een reservetalent kunnen vormen door anders te denken. En dat kan van pas komen bij een crisis of bij onvoorziene gebeurtenissen. Omwille van hun charisma, overtuigingskracht of hun spiritualiteit groeien ze tot leider uit, dat was al zo vanaf het semi-nomadisme en de lijn is door te trekken tot bij het begin van de 20ste eeuw. De profeet van de Nuer – een veetelers volk in Zuid Soedan geldt als voorbeeld. Die kwijlt met lege blik in de ogen en gedraagt zich als een epilepticus in trance. Onverstaanbare klanken, tijdrovende en (schijnbaar) zinloze bezigheden: vasten, veren dragen, ’s nachts op daken zitten, urenlang puzzelen met schelpen... Zijn overtuigingskracht bestaat niet uit een rationele argumentatie. De profeet speelt in op gevoelens, wekt hartstochten op, hij gebruikt poëzie, spreekwoorden en metaforen, vertelt oerverhalen. Ironie en dubbelzinnigheden, humor en belediging zijn hem niet vreemd. Hij voorspelt en doet openbaringen. Hoe de profeet deze middelen inzet is afhankelijk van zijn culturele traditie en de verwachtingen van zijn gemeenschap.<ref>DAVID GRAEBER & DAVID WENGROW, vertaald door Rogier van Kappel en Bart Gravendaal. ''Het begin van alles. Een nieuwe geschiedenis van de mensheid'', Maven, Amsterdam, 2022, p. 57, 58 & 112.</ref> Die groep groeit uit tot de priesterkaste. In oorsprong zijn [[hiërarchie]] en ‘priesterbestuur’ synoniemen. Hun tempels lijken meer op fabrieken en magazijnen dan op kerken. De aanwezigheid en het meten van menselijke arbeid (tempelarbeiders), de voorraden, de grondstoffen, de werkplaatsen staan ten dienste van diverse bedrijfstakken: zuivelproductie, textielproductie, het bakken van zuurdesembrood, het maken van olie, bier en wijn, de standaardverpakkingen. In de Soemerische tempelmagazijnen zijn tachtig soorten vis te vinden. Ambtenaren tellen er alles en zetten het uit op een tijdlijn: dagen, maanden, jaren. In hun kalendermatige boekhouding leggen ze de basis voor het huidige geldwezen, de bureaucratie en de industrialisatie. <ref>DAVID GRAEBER & DAVID WENGROW, vertaald door Rogier van Kappel en Bart Gravendaal. Het begin van alles. Een nieuwe geschiedenis van de mensheid, Maven, Amsterdam, 2022,p. 338-340.</ref> Als centrale figuren interesseren priesters zich in het gedrag van planten, dieren én mensen en hoe die het best gedijen. De oogst is afhankelijk van de natuur en nauwelijks te beïnvloeden. De arbeid en de menselijke voortplanting daarentegen zijn wel beïnvloedbaar. Presbyters, πρεσβύτερος of presbuteros - het woord komt uit het Grieks - betekent de oudste of ouderling. Die priesters en heksen, aardpriesters en profeten, [[sjamanen]] en druïdes, medicijnmannen en tovenaars zien in dat de mens meer beheersbaar is dan de natuur. Alleen via de beheersing van de mens zijn de de natuurlijke en de menselijke gevaren onder controle te houden. Hun priesterlijke kennis en inzichten focussen zich op ziektes bij planten en dieren, hoe ze te voorkomen of ze te genezen, ze leren periodes van droogte of regen voorspellen, wijzen parasieten en onkruid aan en leggen uit hoe het te verdelgen. Ze instrueren, beïnvloeden en dwingen mensen één en ander te vermijden: de pijnlijke gevolgen van het fout zaaien of het te vroeg oogsten, het slecht bewaren of het fout verdelen. Hun landbouwtechnieken passen ze toe op de mens. Nomadische stammen nemen een pauze tussen twee bevallingen in, in de sedentaire samenleving baren vrouwen vaak om het jaar een kind. Om economische en militaire redenen bemoeien mannen zich in toenemende mate met het reproductievermogen van hun vrouw. Kinderen kunnen kuddes leiden, op de akker werken of krijger worden. Om hun vaderschap en hun eigen bestaan te verzekeren, controleren mannen de seksualiteit van hun vrouw. Komt daar bij kijken dat er zich uit egalitaire dorpen/steden geen krijgerskaste ontwikkelde, wat hen vatbaar maakt voor nederlagen. Vrouwen en kinderen worden bijgevolg slaaf en de mannen afgemaakt. Mannenbezit dus. . === [[Tien geboden]] === [[Bestand:MCC-31231_Mozes_toont_de_wetstafelen_(1).tif|thumb|550px|Anoniem (Noord-Nederland), gedateerd tussen 1600 en 1624. ''Mozes toont de wetstafelen'', Olie op canvas. De tien geboden uit Exodus 20 van de Deus-Aesbijbel Tekst linkertafel: EXO: XX: CAP / HOORT TOE ISRAEL: / Ick ben d¬e[n] Heere vwen Godt: die v wt / Egypten landt: wt de[n) diensthuÿse[n] gheleyt hebbe: / I / GHŸ EN SULT GEEN ANDER / GODEN BENEVEN MŸ HEBBEN : / II / GHŸ EN SULT V GEEN BEELDE[N]: / noch geen ghelÿckenisse maeken noch vant geene dat / Boven inden Hemel is: noch vant´ geene dat onder: / op der aerden is noch vant geene dat inde waeteren on: / der der aerden is En buÿcht v voor die niet: noch en / dientse niet want ick ben den Heere vwen Godt starck / en[de] jeeloers die der vaederen misdaet besoeke aende kindere[n]: / tot int derde ende int vierde lidt der geene die my haete[n] / Ende ick doen barmhartichs aen veel duysenden die: / my lieff hebben ende mÿn Gheboden onderhouden / III / GHŸ EN SULT DEN NAEME / des Heeren uws Gods: niet te vergeefs: ofte licht / veerdichlyck ghebruycken: want den Heere en sal / hem niet onghestraft laeten die syne[n] naeme misbruÿckt / IIII / GHEDENCKT DES SABBATHDACH / dat ghy dien heÿlighet: Ses daeghen sult ghÿ arbeÿden / ende al uwe wercken doen: maer oen sevensten dach is / den Sabbathdach des Heeren uws Gods: dan en sult: / Ghy geen arbeÿdt doen noch v soone: noch v dochter: / noch v knecht: noch v dienstmaeght: noch v vee: noch / den vremdelinck die binnen uwer stadtpoorten is: want / in ses daeghen heeft den Heere Hemel en[de] aerden ghe : / maect ende de see met alles watter inne is: Ende / rustende den sevensten dach : daeromme segende de[n] Heere / den Sabbathdach : ende heÿlichde den selven: Tekst rechtertafel: DEUT: V: CAP / V / GHŸ SULT V VAEDER / Ende uwe Moeder eeren op dat ghÿ langhe / leeft op der aerden: ende dattet v wel gae inde / landen d´welck v den Heere vwen Godt geven sall / VI / GHŸ EN SULT NIET DOODEN / VII / GHŸ EN SULT NIET EEBREKE[N] / VIII / GHŸ EN SULT NIET STELEN / IX / GHŸ EN SULT GEEN VALS GHETUŸ / GHENISSE SPREKE[N] TEGEN UWE[N] NAESTE[N]: / X / GHŸ EN SULT NIET BEGEERE[N] / uws naesten huÿs Ghÿ en sult niet begeeren uws / Naesten wÿff: noch sÿn knecht noch sÿn dienstmaegt / noch synen osse: noch synen Eesel: noch eenich / dinck dat uwen naesten toebehoort / DE SOMMA VANDE GHEHEELE WETH GODS / Ghy sult den Heere uwen Godt lieff hebben / van ganscher harten: van ganscher Sielen: Ende / van ganscher ghemoeden: Dit is het eerste ende / dat grootste ghebodt ende het tweede den selven ghe / lÿcke is: Ghy sult vwen naesten lieff hebben als / v selven. In deese twee Gheboden hangt de gansche / Weth ende de propheten: S: matt: 22 capp.]] . {{Citaat|'''En gij zult niet begeeren uws naasten vrouw, en zult u niet laten gelusten uws naastens huis, noch zijnen dienstknecht noch zijne dienstmaagd, zijnen os noch zijnen ezel, noch iets dat uws naasten is.|[[Decaloog]]'''}} . Exodus 34:28 en Deuteronomium 4:13 en 10:4 noemen de regels de Tien woorden, geboden of rondregels. Exodus 20 deelt ze in in drie. In de proloog maakt God zich bekend en motiveert hij de geboden. Daarna volgen vier regels over de omgang met God: tegen polytheïsme, tegen beeldenverering, tegen het misbruik van zijn naam en over de de sjabbat. Zes geboden gaan over de mens en de omgang met zijn naaste: eerbied voor de ouders, tegen moord, overspel, diefstal, tegen valse getuigenissen en tegen hebzucht. . === [[Hoofdzonde|Zeven hoofdzonden]] === . En dan is er de mens als gevaar. De zeven hoofdzonden gaan zeker terug op de Oude Grieken. Hoofdzonden veroorzaken andere zonden zijn sinds de vierde eeuw gesystematiseerd onder meer in de acht verleidingen van woestijnvader [[Evagrius van Pontus]]. In 590 reduceert paus Gregorius I tot ze tot zeven en stelt ze op schrift: Superbia (hoogmoed, hovaardigheid, ijdelheid), Avaritia (hebzucht, gierigheid), Luxuria (onkuisheid, lust, wellust), Invidia (nijd, jaloezie, afgunst), Gula (onmatigheid, gulzigheid, vraatzucht), Ira (woede, toorn, wraak, gramschap), Acedia (gemakzucht, traagheid, luiheid, vadsigheid, nalatigheid). De hoofdzonden houden iedereen aan het werk, voorkomen dat de gulzige na de oogst niets overlaat. Collectieve [[rituelen]] starten en beëindigen de gulzigheid: een oogstfeest in één van de twee oogstmaanden (augustus of september). === Feesten, heiligen en rituelen === . De ijsduivels waarschuwen de boer dat de planten die niet vorstbestendig zijn nu dringend van het land moeten. Het feest van [[Sint-Maarten (feest)|Sint-Maarten]] (de Kortrijkse patroonheilige) komt er op 11 november, als de runderen terug op stal staan en de eerste wijn klaar is. Dit bedelfeest laat de armen toe om van huis tot huis te gaan en een extra graantje mee te pikken.<ref>In het [[Keltische]] [[Ierland (land)|Ierland]] - een uithoek van het [[Romeinse rijk]] - viert men [[Samhain]], een [[winterfeest]] dat het einde van de oogst en de laatste slacht viert. Tegenwoordig kennen we het als [[Halloween]].</ref> Andere bedelfeesten zijn [[Sint Nicolaas|Sinterklaas]] en [[Driekoningen]], soms gevolgd door een vastenperiode, de [[vasten]] in het voorjaar (als de voorraden bijna op zijn), voorafgegaan door een ander feest: [[Carnaval]]. De betekenis gaat terug op het Italiaanse ''carne levare'' wat het 'wegnemen van het vlees' betekent. En bij de geboorte van de jonge malse lammeren, na de vasten volgt het [[paasfeest]]. De [[IJsheiligen]] kondigen begin mei de zaaitijd aan. Het verbod op schaars voedsel (runderen in het [[Hindoeïsme]], varkens in het [[Jodendom]] en de [[islam]]) kadert in deze context. Godsdienstige rituelen disciplineren planten, dieren én mensen. De [[Offer (religie)|offerande]] vindt zijn oorsprong in het feit dat priesters afhankelijk zijn van de gelovigen. Het offer verdwijnt in hun maag. De priesters zijn in de ogen van de boeren een onproductieve kaste. In onze streken komt die priesterfiguur als [[druïde]] ten tonele. [[Julius Caesar|Caesars]] maakt er melding van. In [[Gallië]], zo schrijft hij, zijn alle mannen met enig aanzien ofwel druïde of van [[adel]], of met andere woorden ze zijn priester of krijger. De druïden zijn geleerden die over het ongeschreven [[gewoonterecht]] waken. Door het verbod om druïdische kennis neer te schrijven zijn er geen druïdische documenten. Caesar vermeldt dat de Galliërs een geschreven taal hebben maar vergist zich in het alfabet. Dat was niet [[Grieks alfabet|Grieks]] maar het [[Latijns alfabet|Latijns]]. 'Dé stelling in hun leer,' zegt Caesar, 'is dat de ziel niet sterft en na de dood overgaat in een ander lichaam'. . ;Kijken <gallery widths="155" heights="190"> Bestand:Vestalin-11.jpg|Een Vestaalse maagd is een Romeinse priesteres. Hun college laat het vuur in de Vestatempel nooit uitdoven. File:Shaman02.jpg|Kopergravure: sjamaan en zijn trommel, 1767 File:COLLECTIE TROPENMUSEUM Een shamaan op Zuid-Boeroe bezweert boze geesten de kinderen te verlaten waarbij hij een geldstuk en een sirihnoot offert TMnr 10001031.jpg|Een sjamaan op Zuid-[[Buru (eiland)|Boeroe]] beveelt boze geesten de kinderen te verlaten. File:Doña ramona.jpg|Doña Ramona, een Mexicaanse sjamaan File:Sami shamanic drum.JPG|Trommel van een sjamaan, museum in Finland File:Thor or Thoragales Sami Rune drum Norway.jpg|[[Thor]], een [[runen|rune]] op een rituele trommel uit Noorwegen, 1871 File:Sami Thunder god as doble hammer red on drum Finnmark Norway described by Knud Leem.jpg|[[Thor]] op een trommel, eind 17de eeuw File:Nordic Sami Naero Runic Shaman Drum Mythology from Friis 1871.jpg|Saami-runentrommel Bestand:Mapuche_Machis.jpg|De Mapuche kennen de machi, 1903 Bestand:Shaman_Buryatia.jpg|Sjamaan uit Boerjatië, 1904 Bestand:Edward_Atkinson_Hornel_-_Druids_Bringing_In_The_Mistletoe.jpg|Druïde door [[Edward_Atkinson_Hornel]] Bestand:Two_Druids.PNG|Druïde Bestand:Durer-de-vier-heksen.jpg|Albrecht Durer schildert vier heksen Bestand:Hutschelhexen_Bad_Bergzabern.JPG|Heksenmasker uit Duitsland </gallery> Het [[Druïde|druïdeschap]] is niet erfelijk, het is vrijgesteld van belastingen en vraagt een lange opleidingstijd die twintig jaar kan duren. Daarna functioneren de druïdes als beschermer van de stam, dat kan diplomatisch (oorlog en vrede, de externe veiligheid) en als politiek (interne veiligheid) raadsheer. Hun raad en voorspellingen baseren ze op kennis over de natuur en de astronomie. Ze fungeren als het geheugen van de clan, houden kalenders bij over gunstige en ongunstige dagen en voeren rituelen in een eikenwoud. . [[Gallisch|Gallische]] of [[Keltische]] tuinen of heidense tuinen van voor de [[kerstening]] zijn net als hun geschriften moeilijk te vinden, met de bomen gaat dat iets makkelijker. De oudste evergreens in België zijn doorgaans Keltische eiken of linden. Voor de Romeinse historici uit de eerste eeuw voor Christus zijn 'Kelten' en 'Galli' synoniem. Caesar: 'We noemen hen Galliërs, in hun taal noemen ze zich Kelten.' Voor deze Kelten is de lindeboom een heilig monument dat ze planten in het centrum van hun nederzettingen. De godin [[Freya (godin)|Freya]] huist er. Ze beschermt bron, bezit en bidplaats. Bij de linde spreekt de [[Vierschaar]] recht en geliefden duwen duimen in de bast om hun huwelijk te bezegelen. Een lindetak jaagt heksen en geesten op de vlucht. Vaak staat er bij de linde of de eik een jonger Mariakapelletje. De kerstenende monniken krijgen de heidense boomverering in de Middeleeuwen er niet uit, de pas gekerstende bleef knielen voor wortel en tak. Met een kapelletje erbij lijkt het alsof ze Maria vereren. [[Bestand:Liernu_JPG01c.jpg|thumb|right|550px|Deze [[zomereik]] in het centrum van [[Liernu]] zou zevenhonderd jaar oud zijn. De Orde van de Dikke Eik zorgt voor zijn voortbestaan met toga's en wapenschilden. De abt van Liernu bouwde in 1838 in de holle stam een kapel voor de [[Sint-Antonius|heilige Antonius]]. De kapel groeit traag dicht en enkel de voeten van Antonius zijn nog zichtbaar. Is de boom even oud als de kerk of is het een overlever uit het '[[Kolenwoud]]' een [[oerbos]] dat [[Julius Caesar]] beschreef in zijn [[De Bello Gallico]]?]] ;Hier en daar kan je ze vinden . * De marktlinde in [[Westerlo (België)|Westerlo]], geplant in 1630 op de fundamenten van de vernielde halle. . * De [[duizendjarige eik]] van [[Lummen]] in het gehucht [[Mellaar]] ten noorden van de Dikke Eikstraat; . * De [[zomerlinde van Maibelle]] (een gehucht in [[Florée]], op de grens tussen Namen en Luik) is rond [[1272]] geplant en beschreven door de [[botanicus]] [[Jean Chalon]] in zijn [[''1.134 Arbres Remarquables de la Belgique'']] uit 1909 of 1910. 'Ik ben teruggekeerd naar de Linde van Maibelle' schrijft hij. 'Het is niet meer de holle cilinder met een toegangsbres zoals in [[1871]], maar een muur die evenwijdig loopt met de weg.' De holle binnenkant was berookt. Werden hier gerechten klaargemaakt of was het een werkplek voor voorbijtrekkende [[ketellapper|ketellappers]]? Wellicht is de boom er geplant om de grens te markeren na de [[Guerre de la Vache]], een zes jaar durende strijd die 15.000 doden koste omwille van een gestolen koe tussen het graafschap Namen en het prinsbisdom Luik. . * De [[Linde van Conjoux]] in een landschap vol kastelen, 400 jaar oud en mogelijks de dikste van België. . . == Mythische en magische gedachten == . Het magisch en symbolisch denken staat dialectisch tegenover het rationeel en het empirisch denken; het gaat om een geloof dat de werkelijkheid met bezweringen en rituelen te beheersen is, via een vertrouwen in associaties in plaats van de rede of observatie. De magisch denkende mens ziet een verband tussen een mensengestalte en de vorm van een mandragora. Magie karakteriseert prewetenschappelijke samenlevingen. Godsdiensten, bijgeloof en sektes doen hetzelfde: ze geloven in [[voodoo]], [[sjamanen]] of [[Orakel|orakels]]. . ;Taboe Magie kenmerkt alle samenlevingen van voor de industrialisatie. Tussen magie en 'het' taboe is er een verband. De angst die het taboe opwekt, maakt overtreden (denk aan kindermoord, incest, verkrachting, roof) tot de machtigen der aarde. Toverboeken puilen uit van getaboeëerde ingrediënten: nagels, haar, fragmenten van lijken, vleermuizen, slangen. == Een kwetsbaar en noest bestaan == [[Bestand:Heinrich_Hermanns_Sankt-Martins-Zug_vor_dem_Düsseldorfer_Rathaus_1905.jpg|thumb|550px|Stoockt vier, maeckt vier: / Sinte Marten komt hier / Met syne bloote armen / Hij soude hem gheerne warmen? De Duitse kunstschilder [[Heinrich Hermanns]] (1862-1942) schilderde dit tafereel bij het Düsseldorfer Rathaus in 1905. In Kortrijk is het bedelfeest van Sint Maarten (Kortrijk is een Sint-Maartensstad) nauwelijks aanwezig.]] . Sociaal-religieus gedrag zoals vlijt, zuinigheid en gemeenschapszin garanderen de voedselproductie, de conservering en de consumptie. De opgedreven graan- en vleesproductie (via domesticatie) resulteren in: 1. een dieetvariatie (zuivel, fruit, groenten). In een eerste fase is er een dieetreductie. Voedselverzamelaars hebben een menukaart met ingrediënten van 150 planten en zes dieren. Boeren doen het met acht planten en twee dieren. De voedingswaarde van graan is lager dan die van fruit, knollen, noten of vlees. . 2. een textielvariatie (wol, linnen, katoen). . 3. de ontwikkeling van [[keramiek]] (bewaren en koken). . 4. specialisaties (weven, pottenbakken, boeren, jagen). . 5. handel (door het zoutarme dieet). . 6. eigendom zoals land, vee, huis en gerief en de tegenstelling daarvan: armoede. Het contrast tussen de twee noemen we hiërarchie. . . Zijn sedentaire gemeenschappen arbeidsintensiever én kwetsbaarder dan [[Jager-verzamelaar|nomadische gemeenschappen]]? Aanvankelijk niet. De eerste steden ontstaan niet op verdedigbare bergtoppen. Ze ontstaan waar de landbouw het goed doet: in het laagland langs de Nijl, de Eufraat of de Gele rivier (China). Zoetwaterrivieren bieden voor de komst van het wiel transportmogelijkheden. De eerste steden ontstaan niet uit een militaire noodzaak. Ze zijn het resultaat van landbouwoverschotten die nieuwe beroepen doen ontstaan: onderwijs, bestuur, religie en handel.<ref>PHILIP MATYSZAK. ''Verdwenen steden''. Omniboek, Utrecht, 2023, p. 9.</ref> Collega [[Philip Matyszak]] stelt de vraag: 'Wat was er eerst (...); de stad of de boerderij.' Met deze vraag doorprikt hij de gebruikelijk aanname, namelijk dat de jager-verzamelaar zich landbouwtechnieken eigen maakt en zich vestigt. En daarna breidt het boerenerf zich uit tot een stad, met mensen die de landbouw niet als hoofdverdienste zagen en zich ontwikkelden tot handelaar, priester of ambachtsman/vrouw. 'Het zou kunnen dat mensen geen steden hebben gevormd als gevolg van landbouwoverschotten' zo schrijft hij. 'Mensen die in steden woonden, zouden weleens de landbouw kunnen hebben ontwikkeld zodat ze er konden blijven.' Boeren zijn afhankelijk van het weer, dus hebben ze tempels nodig. Organiseren, coördineren, irrigeren, overschotten verdelen en het beslechten van geschillen is wat koningen vanuit hun paleizen aansturen. Handelslui ontsluiten hulpbronnen... . In een volgende fase, als de wereld dichtbevolkter geraakt zal het overleven in (soms door de mens gecreëerde) schaarste de sedentaire gemeenschappen kenmerken of zal de natuur (woestijnvorming of het stijgen van het waterpeil) hen tot verhuizen dwingen. Het productieniveau van de sedentair moet in die optiek groter zijn dan zijn directe behoefte. Dit vraagt planning, opslag, bewaring en verdeling, een systeem. De voedseltoename heeft een [[demografisch]] effect: ze veroorzaakt een bevolkingsstijging en een samenleving kwetsbaarder dan voorheen. De [[Malthusiaanse spanning]] treedt op. Gemeenschappen die een misoogst kennen, zoeken individueel of collectief hun toevlucht tot [[bedelarij]], [[plundering]], [[diefstal]] of [[banditisme]]. Bij het sedentair worden stijgt de voorspelbaarheid van de voedselproductie terwijl de voedselkwaliteit daalt. In droge omgevingen hebben jagers-verzamelaars ongeveer honderd vierkante kilometer om een clan/familie in leven te houden. Dat is een gebied zo groot als Brussel, een wandelroute van [[Train World]] in het Noordelijke [[Schaarbeek]] naar de [[Gevangenis van Sint-Gillis|gevangenis van Sint Gillis]] en de [[Marollen]] in het Zuiden, een wandeling van het [[Jubelpark]] in het Oosten naar [[Sint-Jans-Molenbeek]] in het westen en het [[Park van Laken]] en het [[Atomium]] in het Noordwesten. . === Honger === . [[Bestand:Thomas Robert Malthus.jpg|thumb|550px|In [[1798|1798]] publiceert de [[misantroop]] [[Thomas Malthus|Thomas Malthus]] zijn ''Essay over het Principe van Bevolking'' waarin hij de [[demografische transitie]] beschrijft hoe de bevolkingsgroei de voedseltoelevering altijd opnieuw overtreft. Hij gebruikt daarvoor het beeld dat bevolking meetkundig stijgt (2 x 2 x 2 x 2) terwijl de voedselcapaciteit rekenkundig (2 + 2 + 2 + 2) groeit in dezelfde tijd. De daling van de hoeveelheid voedsel per persoon leidt altijd tot catastrofes. De graan-koninkrijken lopen binnen hun grenzen het risico te bezwijken aan de overbevolking die niet in staat is om de elementaire behoeften te bevredigen. Als de eigen markt te krimpt, start het zoeken naar nieuwe territoria om verder te groeien. Een conflict met andere koninkrijken die hetzelfde proberen is niet uit te sluiten. Deze landbouwvalstrik / klimaatveranderingen leiden bovendien tot andere risico's: een ecologische kaalslag, de endemische ziekten en de parasieten die opduiken in groepen met gedomesticeerde dieren. In Griekenland zijn er van 7.000 tot 5.500 V.C dorpen en handelsnederzettingen, de paleiscultuur en de verdedigingswerken komen er later: van 5.000 tot 3.000 V.C. De bronstijd die daarna ontstaat maakt alleen meer wapengekletter mogelijk.<ref>PHILIPP BLOM, vertaald door W. Hansen. ''De opstand van de natuur. Een geschiedenis van de kleine ijstijd (1570-1700) en het ontstaan van het moderne Europa,'' De Bezige Bij, Antwerpen, 2017, p. 261; DAVID GRAEBER & DAVID WENGROW, vertaald door Rogier van Kappel en Bart Gravendaal. ''Het begin van alles. Een nieuwe geschiedenis van de mensheid,'' Maven, Amsterdam, 2022, p.481-482.</ref> Volgens Malthus kan zelfdwang, [[contraceptie|contraceptie]] en [[abortus|abortus]] de [[catastrofe|catastrofe]] vermijden. Is dit een recept voor de toekomst? Zowel Charles Darwin als A.C. Wallace die hier geciteerd zijn, kenden Malthus' ''An Essay on the Principle of Poulation'' uit 1798. Het is voor beiden een eyeopener en het brengt hen ertoe, los van elkaar om de theorie van Malthus en de dualiteit van overdaad en weelde versus het schaarsteprincipe toe te passen op de evolutie van de dieren- en plantenwereld.<ref>TON LEMAIRE. ''Onder dieren. Voor een diervriendelijke wereld'', Amo|Anthos, Amsterdam, 2017, p. 137-138.</ref>]] Canada en de V.S. kenden in de jaren '30 de [[Dust Bowl]], een droogteperiode vol stofstormen op de prairie. Het fenomeen ontstaat na decennia intensieve landbouw zonder vruchtwissel. Diep ploegen doet de natuurlijke begroeiing verdwijnen en maakt het landschap stoffig. Stormen blazen de bovenlaag weg in fijn stof tot in de steden Chicago, New York en Boston. De Dust Bowl veroorzaakt schade aan landbouw en milieu. Hele families migreren van Texas en Oklahoma naar Californië. Het is een migratie-type dat is aangeduid als 'duwen-trekken'. Ongunstigheden zoals honger of dorst duwen locals weg naar gunstige gebieden. De Argentijnse journalist [[Martin Caparros]] reisde de wereld af op zoek naar de oorzaken en de gevolgen van hongersnoden. Zijn conclusies publiceerde hij in zijn vuistdikke boek 'Honger'. Sommige samenlevingen hebben vandaag te kampen met problemen die sommige nederzettingen zo'n 10.000 geleden overwonnen. Hoe dat komt? [[Thomas Malthus]] beschreef dat proces en Caparros actualiseert... Elke dag hebben we honger, drie of vier keer zelfs, maar voor wie er helemaal niets is, is de honger er continu. De beschrijving van Caparros toont dat er de laatste tienduizend jaar, wat dat betreft, weinig veranderde. Zijn historisch inzicht kan veel uit de actualiteit verklaren en omgekeerd. Het boek past wonderwel bij de lessen over de eerste nederzettingen en de vraag wie er nu eerst kwam: de priester of de krijger. Misschien is er één element dat nu niet meer voorkomt bij hongersnoden, ik weet het niet. De gruwelijke en verbijsterende getuigenissen die Caparros aankaart uit de jaren 1030 en 1729 spreken nu in alle geval tot de fantasie. Of zijn we naïef en gebeuren dit soort dingen tot op heden? Het antwoord laat ik in het midden. Op de achterflap van het boek: 'Met zijn weergaloze schrijfstijl maakt hij invoelbaar wat het is om hoger te lijden.' Luister naar de fragmenten die Benedict Wydooghe voorleest. Het kost je een half uurtje. . . . === Productieve gemeenschappen === . Gemeenschappen die productief zijn, kunnen kinderhuwelijken als legitiem beschouwen om sneller tot een demografisch overschot te komen en aldus krijgers te produceren. Jongens laten huwen als ze vijftien zijn, verkleint de generatiekloof en vergroot de jonge, beïnvloedbare en strijdbare bevolking. [[Mohammed]] huwt een meisje van zes en consumeerde het huwelijk toen ze negen was. Hij legitimeerde zodoende de kinderhuwelijken die bij IS en in het huidige Irak en Jemen gebruikelijk zijn.<ref>HIRSI ALI A. ''Ketters. Pleidooi voor een hervorming van de Islam,'' Augustus, Antwerpen, 2015, p. 97 & 114.</ref> Aanvankelijk, als de eerste sedentaire gemeenschappen ontstaan, valt er niet veel te plunderen en er zijn weinig gemeenschappen. Dat maakt het aannemelijk dat de priesters voor de krijgers komen.<ref>JOOP GOUDSBLOM. ''Het regime van de tijd.'' Meulenhoff, Amsterdam, 1997.</ref> Bovendien regelt religie de prille eigendomsverhoudingen. Het [[Tien geboden|tiende gebod]] van de [[decaloog]] inventariseert het vroege bezit en hoe er mee om te gaan: ‘En gij zult niet begeeren uws naasten vrouw, en zult u niet laten gelusten uws naastens huis, noch zijnen dienstknecht noch zijne dienstmaagd, zijnen os noch zijnen ezel, noch iets dat uws naasten is.’ De plicht de buren in het oog te houden, helpt hierbij. ‘Geen zedenmeester zo effectief als de mening van de buren’ schrijft een predikant.<ref>JOOP GOUDSBLOM. ''Het regime van de tijd.'' Meulenhoff, Amsterdam, 1997, p. 187.</ref> In die tijd is er weinig plaats voor [[privacy]] overdag: mensen leven dicht op elkaar. Privacy behoort toe aan de nacht. . . == Angst voor het duister: ‘A good darkie’ == . {{Citaat|'''De eerste persoon die ik ontmoet, zal sterven of zijn geld afgeven, want de nachten zijn nu duister; en ik ben vastbesloten dat voordeel te benutten'''.|'''Philip Thomas'''}} . {{Citaat|'''De goede mensen houden van de dag, de slechte van de nacht.'''|'''Frans spreekwoord'''.}} . {{Citaat|'''De hekken en muren dienen vaak vooral een politiek en psychologisch doel. Alleen als ze zwaar worden bewaakt, slagen ze erin om migranten of terroristen te weren. Zo nam het aantal zelfmoordaanslagen in Israël sinds de bouw van de muur op de Westelijke Jordaanoever sterk af, wat volgens de Israëliërs duidt op het succes ervan. Maar veel grensafscheidingen maken het mensen hooguit moeilijk om de andere kant te bereiken. Ze gaan toch. De bestormingen door Afrikanen van de gemiddeld zes meter hoge hekken rond de Spaanse [[enclaves]] [[Ceuta]] en [[Melilla]] in Marokko zijn bekend. Vaak slagen ze er toch in om Spaans grondgebied te bereiken, weliswaar met flinke verwondingen. De hekken tussen Botswana en Zimbabwe worden nauwelijks bewaakt en liggen door rondtrekkende kuddes olifanten deels alweer plat. Zijn hekken en muren wél een grote belemmering, dan verleggen mensensmokkelaars simpelweg hun routes. Waarna ook daar de bewaking weer wordt opgeschroefd. Hongarije bouwt nu een vier meter hoge muur aan de grens met Servië. Als dat gat is gedicht, kan het land beginnen aan een muur aan de grens met Roemenië. Eerder trokken Bulgarije en Griekenland hekwerken op langs hun grenzen met [[Turkije]]. Zo keren ruim 25 jaar na de val van de [[Berlijnse Muur]], de muren en hekken langzaam weer terug in Europa. Met weinig effect. Het aantal asielaanvragen na illegaal rondreizen in de EU stevent dit jaar af op een record.'''|'''[[Henk van Houtum]]''', deskundige in de politieke geografie van het Centre for Border Research.<ref>Tekstfragment uit ''De comeback van de muur'' van [[Henk van Houtum]], in: ''De Standaard'', 20.08.2015, p. 21.</ref>}} . . === Spoken en nachtspreuken === . {{Citaat|'''Dat de duivel bestaat, daar twijfel ik niet aan: mijn opvoeders hebben me dat ingeprent en tot op heden is zelfs de grootste rationalist er niet in geslaagd me te bewijzen dat dat geloof, of dat dogma, slechts een bakersprookje is. Of ik in de duivel geloof? Allicht! En op een standvastiger manier dan in God en zijn Heiligen.'''|[[Michel de Ghelderode]]<ref>MICHEL DE GHELDERODE, vertaald door Chris van de Poel & Hilde Rits. ''Reis door mijn Vlaanderen en andere verhalen.'' Houtekiet, Antwerpen, 2008, p. 94.</ref>}} . In deze agrarische, onzekere en gewelddadige wereld heeft de mens nauwelijks greep op de dingen en is er een radicale scheiding tussen dag en nacht. Heggen, hekken en bomen - natuurlijke oriëntatiepunten - leiden 's nachts een eigen leven. Mensen en meubels zien er anders uit. Honden en wolven lijken op elkaar. [[Nachtwakersstaat|Nachtwakers]] en torenwachters roepen op hun ronde rituele nachtspreuken, een gebruik dat tot op vandaag ritueel doorgaat in de Duitse stad [[Münster]] in [[Noordrijn-Westfalen]]. Vanop de 75 meter hoge [[Sint-Lambertuskerk (Münster)|Lambetikirche]] waakt de Türmerin von Münster over de nachtelijke stadsgemeenschap. Om haar aanwezigheid te benadrukken blaast de torenwachter elk half uur op een koperen hoorn, telkens in andere windrichtingen, behalve naar het oosten, want daar lag het vroegere kerkhof. Doden stoort men niet. Martje Saljé, zo heet de torenwachtster is sinds 2014 de enige permanente torenwachter in Duitsland. Eén keer merkte ze als eerste een brand op. In plaats van het traditionele [[staccato]] alarm te blazen, gebruikte ze haar telefoon. Deze nachtelijke traditie is er al sinds 1383 in Münster, na de stadsbranden van 1127, 1197 en 1383. Niet dat elke cultuur nachtangst heeft, [[Vikingen|Vikingen]] houden van nachtelijke aanvallen, maar de Westerse afkeer van het donker duurt tot het [[rationalisme]] en de [[Verlichting (stroming)|Verlichting]], de professionele [[politie]] en het gaslicht in de [[19de eeuw]] en het [[elektrisch licht]] in de [[w:20ste eeuw|20ste eeuw]] opduiken.<ref>EKIRCH R. ''Nacht en ontij. Een geschiedenis van het duister.'' De Bezige Bij, Amsterdam, 2006.</ref> In dit vroege magische en symbolische tijdvak houdt de controle van het centrale gezag op als de schaduwen langer worden en de zon onder de horizon zinkt. Geestelijke en seculiere functionarissen stoppen hun arbeid. Het kerkelijke en statelijke toezicht is in de nachtelijke duisternis buiten werking. Uilen klapwieken als voorbode van de [[dood]] over bos en akker, scheren langs [[stadswallen]] en door dorpsstegen. Ze krijsen als samenzweerders en jagen muizen en mensen de daver op het lijf. De nacht valt niet, hij overvalt. Hij berooft de reiziger van het zintuig waar hij het meest beroep op doet. De ochtend brengt verkwikking maar is somber, stinkend en mistig. 'Groezelig' zo noemt [[Michel de Ghelderode]] de handelswijk waar hij soms doorheen dwaalt. Het was een 'verstekkende doolhof langs de slijkerige [[Theems]]. Het miezerde.' Tijdgenoten die hij langs de weg ontmoet, hebben boeventronies, of ze lijken op leverlijders. De Ghelderode vraagt zich af of hij zijn 'zwerftocht over de glibberige straatkeien, te midden van een mist die wel zwanger scheen van de dampen van alle pestepidemieën uit de wereldgeschiedenis, nog een wandeling kunnen noemen? Michel de Ghelderode werd geboren in 1898 en stierf in 1962.<ref>MICHEL DE GHELDERODE, vertaald door Chris van de Poel & Hilde Rits. ''Reis door mijn Vlaanderen en andere verhalen.'' Houtekiet, Antwerpen, 2008, p. 91.</ref>}} . [[Bestand:2_ème_enceinte,_Porte_de_Hal.JPG|thumb|550px|De Brusselse Hallepoort luidt de avondklok, la cloche, voor de stadspoorten sluiten. Reizigers of vreemdelingen kunnen zich maar beter reppen. Het woord clochard is ervan afgeleid, net als het woord [[Paspoort|passpoort]] en het woord [[poorter]]. Het woord burger of [[Burgerij|bourgeois]] komt [[Etymologie|etymologisch]] van het Oudhoogduitse woord [[Burcht (kasteel)|burcht]], en het Engelse burhs en borough, een versterking tegen invallende Vikingen. Borghette is Italiaans voor een klein stadje: dat leidt wellicht naar het woord [[getto]].]] [[Bestand:Muenster-100725-16110-Lamberti.jpg|thumb|550px|Behalve op dinsdag beklimt een van de laatste Europese torenwachters de kerktoren van de Sint-Lambertuskerk om er van negen uur tot middernacht elk half uur op de hoorn te blazen. Let op de drie kooien boven de klok: dat is een verhaal uit de zestiende eeuw, meer bepaald in [[1536]].]] . === ♣ Omheining === . Omheinen is aanvankelijk geen constante in de zo'n boosaardige, moorddadige wereld, maar bij momenten wordt er meer omheind dan op andere. De Kretenzische paleizen waren niet versterkt en de Minoïsche kunst verwijst nauwelijks naar oorlog. Toch komt het omheinen ons over als eigen aan de mens. Na 9/11 steeg het omheinen spectaculair - de gedachte dat de [[Mondiaal dorp|wereld een dorp]] zou worden had afgedaan. Hekken, barrières en de muren verrezen om te beschermen, aanslagen te voorkomen en om migranten te stoppen. Dat was tienduizend jaar geleden niet anders. Met het ontstaan van de vroege, vaste verblijfskernen, verschijnen veldjes en akkers. Om vernieling en vraat te vermijden, vijandig vee en vreemde, vijandige nomadengroepen voor te zijn, vlecht men er een dichte, stekelige beplanting rond. En zo verschijnt de tuin in de [[Wildernis (natuur)|wildernis]]. . ;Van tuin naar stad, van Jericho naar Jerusalem [[Jericho]] ([[Kanaän (gebied)|Kanaän]]) is de oudste (gevonden) stad ter wereld. Jericho is ouder dan de beschavingen langs de [[Tigris]] en de [[Eufraat]], met een ongeschreven geschiedenis die teruggaat tot tienduizend jaar geleden. De oase is een trekpleister die twintig keer is opgebouwd en verlaten, vernietigd en heropgebouwd. De eerste huizen waren rond, later rechthoekig en stonden in een wallen omheining. Als de opvolger van [[Mozes]], de krijgszuchtige en wrede [[Jozua (persoon)|Jozua]] en de [[Israëlieten]] voor Jericho staan, doet hun kabaal de stadsmuren instorten. Wat de [[Bijbel (christendom)|bijbel]] niet vertelt, is dat de muren toen wellicht drie millennia oud zijn en bovenop nog oudere stenen muren staan. Jozua's verovering van [[Kanaän (gebied)|Kanaän]] begint in Jericho. Hij brengt alle inwoners en het vee om, wat in strijd is met Mozes' instructie om de jonge maagden te sparen. Wellicht komt de koning van Jericho levend bij Jozua. Die laat hem aan een boom hangen tot de avond valt. Steden hebben de kenmerken van tuinen. De Hebreeën of de vroege Israëlieten en de voorouders van de Joden gebruiken de woorden 'gan' (גן) en 'ganah' (גנה) als concept van bescherming en beschutting. De term 'Hebreeën' (de nakomelingen van de bijbelfiguur Eber kan verwijzen naar zij die 'van over de rivier' komen, migranten of vreemden. Ze leven als nomade en dus buiten de 'gevestigde' orde. Vest, vestigen en vestingen slaan in deze context op het sedentaire bestaan, het nederzetten en het verdedigen van de nederzetting. Als er een bron of een waterstroom is in de tuin/omheinde omgeving, dan is dit een ongeziene rijkdom, zeker voor de woestijnvolkeren. De Hebreeën maken in de late bronstijd in het Midden-Oosten de overgang van herder naar landbouwer. Het verhaal van Kaïn en Abel is er de illustratie van. Ze geloven dat ze uitverkorenen zijn om het beloofde land (Israël) te bewonen. 'Gan' betekent 'tuin' of 'omheinde plaats' en verwijst naar beschermd gebied. Een bekende is de 'Tuin van Eden' (Gan Eden, in het boek Genesis), een paradijselijk afgesloten plek. 'Ganah' is actiever en betekent beschutten/beschieten, beschermen, omheinen, afschermen/schermen, veilig houden. Een goddelijke zorg als het ware. Tuin en stad zijn geen tegengestelden. Beiden ontwikkelen zich tot cultus- en cultuurruimtes tot ongenoegen van sommige vroege profeten. Jesaja (1:29-30) beschrijft tussen 750 en 700 voor Christus over de tuinverering in Jerusalem als afgoderij. Tuinen staan het contact met god in de weg. De heilige boomaanbidding stelt Jesaja gelijk met de afkering of de vervreemding van god. Een tuin is een verderfelijk oord. God gruwelt als Israël zich daar ophoudt.<ref>C.J. DEN HEYER & P. SCHELLING. ''Symbolen in de bijbel. Woorden en hun betekenis,'' Meinema, Zoetermeer, 2000, p. 453-455.</ref> Tuinen zijn het decor voor provocerende offers op bakstenen altaren (65:3), onreine rituele reinigingen en het verwerpelijke eten van varkensvlees (66:17). Wie zich in de tuin ophoudt, gaat ten onder als eikenbladeren die verwelken in een tuin zonder water. In de eerste eeuw na Christus is dit verderfelijke stads- en tuinbeeld verdwenen. De visioenen van Johannes (Openbaring 21-22) beschrijven Jeruzalem die als stad uit de hemel is neergedaald ter illustratie van de volmaakte gemeenschap. De rivier die er met het levenswater doorheen stroomt is omzoomd met levensbomen die maandelijks vruchten dragen en de bladeren dragen die genezen. . ;Defence versus offence Een omheining hoeft niet van steen te zijn. De in onze contreien veel voorkomende de [[wilg]], de [[Hazelaar (plant)|hazelaar]] en de [[meidoorn]] vormen een vlechtbare omheining met twee- of driejarige takken, soepel en buigzaam. Zo'n omheining noemt een '''tuun''' of een '''tuin''', in het Duits ''Zaun'' of [[omheining]]. Fence is dan weer Engels voor hek of omheining, afgeleid van 'defence' of het verdedigen en het beschermen (defensie). Dat kon op diverse wijzen: met greppels en houten structuren, met heuvels of gestapelde keien. Vandaar gaat de naam over op een omwalling, vestingswerken die de ruimtelijke ordening vorm geven. Het tegengestelde van defensie is het [[offensief (militair)]] of het verlaten van de stellingen (of). Een schild of een draagbare 'muur' kon dan van pas komen. Het werkwoord 'bevestigen' betekent niet alleen het creëren van een vesting, het duidt vooral op de sociale context die hierdoor ontstaat. Bevestigen is het erkennen van iemands identiteit, zijn positie of waardigheid, in tegenstelling tot zij die van buiten komen, de vreemdelingen of 'de buitenlui' zoals [[Auke van der Woud]] hen noemt in zijn proefschrift uit 1987 ''Het lege land''. Buitenlui vielen op. Hun kledij, hun spraak, hun bagage of handelswaar... alles verraadde hen. Zelfs hun gebaren en hun houding maakte hen herkenbaar. [https://commons.wikimedia.org/wiki/City_wall Tot de industrialisatie begrenst elke stad zich fysiek met een voelbare overgangszone.] . ;Francesco Guicciardini De oorlogskunst en de defensie zijn noodzakelijke ingrediënten als een dorp, een stad of een stadstaat wil blijven bestaan. De Italiaanse staatsman [[Francesco Guicciardini]] (1483–1540) uit [[Florence (stad)|Florence]], zag in zijn dagen hoe kanonnen en vuurkracht aan belang wonnen om een stad te veroveren en schrijft over de interne en externe beveiliging van de Renaissancestad. 'Binnenlandse orde en rechtsregels zijn van weinig nut als de stad met geweld zou worden ingenomen.' Steden konden altijd rekenen op rivalen, klaar om toe te slaan. De republiek Florence was voortdurend in oorlog met naburige steden zoals [[Milaan (stad)|Milaan]], [[Pisa (stad)|Pisa]] en [[Siena (stad)|Siena]]. Veel naburige stadstaten slokte Florence op voordat ze tot rivaal uitgroeiden. Om dit te realiseren tastte de stad diep in haar geldbuidel. [[Huursoldaat|Huurlingen]] vroegen handen vol geld om hun diensten als (kruis)boogschutter, [[lansier]], [[Cavalerie|cavalerist]] of [[Infanterie|infanterist]] ter beschikking te stellen. De Italiaanse stadstaten liepen in deze dagen voorop in de vestingbouw en de bijhorende gevechtstactieken. . ;Poortgeld De tocht van exterieur naar interieur loopt langs de wal, de gracht en de poort. Ze zorgen dat de buitenlui niet onopgemerkt blijven. Hun poortgeld betaald aan de 'poortier' en hun naam in het register bij overnachting in een herberg zorgen ervoor dat ze buiten de gaststad staan, ook al zijn ze binnen. De stad vormde een entiteit en een symbolisch bewustzijn.<ref>AUKE VAN DER WOUT. ''Het lege land. De ruimtelijke orde van Nederland 1798-1848'', Contact, Antwerpen, 1987, p. 308-309.</ref>''The Young Farmer's Manual'' van S. Edwards Todd uit [[1860]] geeft de Amerikaanse kolonisten, zes jaar voor de burgeroorlog en een ruim decennium voor de geboorte van de prikkeldraad raad. 'Het maakt niet uit waar de boerderij zich bevindt, het maakt niet uit wat ze teelt: de eerste, tweede en laatste zorg voor de dagelijkse bedrijfsbezigheden is afrastering, afrastering en nog eens afrastering.'<ref>DICK WITTENBERG. ''Prikkeldraad. Een geschiedenis van goed en kwaad'', Atlas Contact, Antwerpen, 2015, p. 46-47, 52-53.</ref> Het deed hen experimenteren met doornen heggen zoals de [[oranjeappel]]. Er verschenen advertenties die de plant prezen als 'horse high', 'bull strong' en zo nesteldicht dat geen varken er door drong. De nadelen bleven gecamoufleerd: de trage groeitijd, de waterzucht en haar asielfunctie voor insecten, ongedierte en onkruid. [[Jacob Haish]] (1826-1926) uit Duitsland emigreerde naar de V.S. toen hij zes was en zou zich toeleggen op omheiningen, eerst als zadenverkoper van de oranjeappel, later als mede-uitvinder van de prikkeldraad. Hij wist hoe belangrijk afsluitingen waren voor de boeren op de prairie. Het is zoals de journalist [[Dick Wittenberg]], de auteur van 'Prikkeldraad' zegt: dat kon alleen maar in de V.S. worden uitgevonden. [[Bestand:Double-sided ha-ha, Melford Hall, Suffolk.JPG|thumb|550px|Dubbele ha-ha in Suffolk, VK]] . ;Ha-ha Een merkwaardige esthetische 'muur'-constructie is de '''ha-ha''' die in de achttiende eeuw (dus vóór de introductie van afrasteringen) in de Engelse tuin . In dit soort romantische tuinen willen aristocraten wel schapen zien, maar dan enkel in de verte. Hun keutels willen ze op afstand houden. De ha-ha is een constructie die dit toelaat zonder dat er een omheining te zien is. Het gaat om een muur of omheining die verborgen is in een droge gracht. Ook als militaire constructie is de ha-ha bekend. [[Bestand:Aha-garden arch-Dutch.jpg|thumb|550px|Enkelvoudige ha-ha: '''1''' op een helling; '''2''' vlak terrein. De kijker staat telkens links. Richard Sennett: 'De Engelse tuinontwerpers zagen geen conflict tussen het natuurlijke en het kunstmatige, en het kunstmatige hoefde niet meer te zijn dan een doorzichtige truc. Schaapjes graasden bijvoorbeeld in de verte, maar toch kwamen ze nooit dichtbij genoeg om het pad met uitwerpselen te besmeuren. De schaapjes werden met ha-ha's op afstand gehouden: onzichtbare greppels die dienden als omheining.]] . . [[Bestand:Klokklein.jpg|thumb|550px|Kerktorens hebben door hun beschutting en hun uitzicht ook een militaire functie. De 13e-eeuwse luidklok van de kluiskerk te [[Warfhuizen]], een van de oudste van Nederland, waarschuwde de bevolking voor onraad. De klok was de stem van het haantje op de toren (kippen en ganzen helpen vanouds een bij de bewaking van het erf). Klokken zijn kostbare symbolen, gegoten door klokkengieters, die in tijden van oorlog de klokken konden omsmelten en er kanonnen van maken.]] [[Bestand:Ávila_24-8-2002.jpg|thumb|550px|De Spaanse stad [[Ávila]] is sinds 1090 omringd door een stadsmuur van twee en een halve kilometer.]] [[Bestand:Binche_JPG02.jpg|thumb|550px|Dichter bij huis vind je de stad [[Binche]], sinds de veertiende eeuw omringd door deze muur.]] ;Historische hekken en muren weren mensen . * [[Berlijnse muur]] . * [[Chinese muur]] . * [[Gazastrook]] . * [[Grens tussen Mexico en de Verenigde Staten|Mexicaanse grens]] . * [[Israëlische Gazastrookbarrière]] . * [[Israëlische Westoeverbarrière]] . * [[Klaagmuur]] . * [[DMZ Korea|Koreaanse muur]] . * [[Marokkaanse barrière]] . * [[Muren van Belfast]] . * [[Muur van Anastasius]] . * [[Muur van Antoninus]] . * [[Muur van Hadrianus]] . * [[Muur van schande]] . . ;Minder bekend zijn: . * Het hekwerk tussen Turkije en Griekenland; . * Het hekwerk tussen [[Oezbekistan]] en [[Turkmenistan]]; . * Het hekwerk tussen Botswana en Zimbabwe; . * Het hekwerk tussen India en Birma; . * Het hekwerk tussen Maleisië en [[Brunei]]... . . === Avondklok === . De [[avondklok]] of een luide bel, ook wel 'la cloche' kondigt het sluiten van de poorten of het barricaderen van de straten aan. Het woord '[[clochard]]' (wie geen onderdak vindt, of te laat de stad bereikt) kent er zijn oorsprong, net zoals het woord [[passport]]: reizigers die de poort passeren omdat zij over een document beschikten van hogerhand. Grendels en [[Slot (sluiting)|sloten]] schuiven dicht. Kaarsen flakkeren en spetteren, roken en stinken in kleine halfduistere binnenkamers en worden gedoofd. Immers, [[Brand]] ligt op de loer en wapens binnen handbereik. Met een couvrefeu, een bolle aardewerken pot dekt men de vuren af. Voor de biddende en slapende massa begint de kwelling. De onvermijdelijke angst is een overlevingsstrijd: de boer biedt het hoofd aan dieven, soldaten en bestrijdt het onbekende met hardhandig en verbaal geweld. Wapendracht (messen, spiesen, bogen, zwaarden), [[vreemdelingenhaat]] (of is het dorpspatriottisme?) en schunnig taalgebruik, [[magie]] en [[toverij]] maken deel uit van het dagelijks leven als water en brood, de vuiligheid en de stank. Voor spoken, heksen en demonen, voor indringers, dieven en struikrovers, voor plunderaars, kinderlokkers en moordenaars begint ‘a good darkie’, de ideale nacht om te roven, te bezweren en te stelen, om de [[sabbat]] te vieren of te moorden. In deze magische, agrarische, onzekere, gewelddadige en symbolische wereld heeft de mens nauwelijks greep op de dingen en zeker niet op 'de tijd'. Tot diep in de middeleeuwen is er geen klok die de tijd ‘minutieus’ indeelt, er is enkel het gebed: de [[Metten (gebed)|metten]] rond middernacht, het [[Lof_(plechtigheid)|lof]] om drie uur 's morgens, de [[Metten (gebed)|metten]] bij het ochtendgloren, de [[vespers]] om zes uur ’s avonds en de [[completen]] tegen bedtijd. Het zijn de “getijden des daags” zoals de mediëvist [[Johan Huizinga]] het in zijn ‘[[Herfsttij der middeleeuwen]]’ uitdrukt. De zes weekdagen en een rustdag structureren het [[scheppingsverhaal]] en verklaren de weekcycli. Achter die indeling steekt ervaring en observatie van geleerde enkelingen waarvan de ongeschoolde de herkomst nauwelijks kent. De tijdsmeting en de geschiedenis baseren zich op de cyclus. Zon en sterren zijn de wijzers op het uurwerk van de natuur, ze wijzen naar kerkelijke sacramenten, jaarfeesten of heiligendagen. Daardoor heeft de middeleeuwse geschiedenis een praktische component. De geschiedenisstudie beperkt zich tot de lezende en schrijvende elite: adel, geestelijkheid en niet te vergeten de tovenaars of tovenaressen (het begrip heks is van latere oorsprong). Zij verzamelen kennis en beslissen op basis van hun ervaring en hun inzichten (die alleen bij te houden zijn door het geschreven woord) wanneer boeren bijvoorbeeld mogen zaaien of oogsten. . . === KRONIEK === . ==== EERSTE KRONIEK: 12.000 tot de bronstijd ==== . ;11.000 jaar terug . * [[Jericho]] is de oudste, bewoonde stad ter wereld. De permanente bewoning gaat 11.000 jaar terug en begint met een nederzetting met een stenen muur, een toren en ronde woningen van lemen tegels. De stad was vier hectaren groot en cultiveerde graan en vee. . ;10.000 jaar terug . * Begin van de voorgeschiedenis van het schrift: kleitabletten tellen voorraden en fungeren als kalender. . * De [[Holenbeer]] sterft uit. . ;9.400 jaar terug [[Bestand:Catalhöyük, erste Großsiedlung der Menschheit (CC by 4.0).webm|thumb||550px|Animatie van Çatalhöyük. Geloof niet alles uit de animatie. Zo is [[Tell es-Sultan|Jericho]] de oudste gevonden nederzetting en denken andere bronnen dat Çatalhöyük tot 10.000 inwoners telde.]] . De nederzetting Çatalhöyük of Çatal Hüyük ontstaat in het zuiden van [[Centraal-Anatolië]]. Het dorp zal in de loop van het komende millennium uitgroeien tot een oppervlakte van 13 hectare. Rond 8.000 jaar geleden vervalt de site door sociale onenigheid, bodemuitputting en/of migratiestromen uit de ondergelopen gebieden rond de [[Zwarte Zee, overstroming na de ijstijd|Zwarte Zee]]. De stad kent alleen woonhuizen en afvalgronden. Verwijzingen naar de landbouw zijn er niet en gebouwen met een openbare functie, straten of pleinen en een arbeidsdeling zijn er niet. Het betreden van de huizen verloopt via gaten in de de plafonds en met ladders. De bewoners begraven hun doden in het dorp. Van de honderden skeletten die ter plaatse zijn opgegraven, vertoont er geen enkel tekenen van een gewelddadige dood. . ;9.200 jaar terug . * Oudste sporen van de mens in Griekenland. . ;9.100-8000 jaar terug . * In Anatolië is er een snelle bevolkingsgroei in de dorpen: de gezondheid leidt onder de sedentatie. De toenemende zetmeelopname en het tekort aan eiwit leidt tot tandbederf en botinfecties stellen archeologen vast. Handelsnederzettingen brengen hier verandering in. . ; 9.000 jaar terug . * De vroegste bewoning in [[Knossos]] in een neolithisch dorp. . ;8.500 jaar terug . * In het Middellandse Zeegebied en de Balkan begint de sedentatie. . ;8200 jaar terug [[Bestand:Excavations_of_Tell_Sabi_Abyad.jpg|thumb|550px|In Tell Sabi Abyad zijn alle woningen ongeveer even groot en van dezelfde kwaliteit. De inboedel bleef bewaard. Dit wijst op kleine families met een ingewikkelde arbeidsverdeling en samenwerking tussen huishoudens. Archeologen leiden de aanwezigheid af van grazende kuddes, graangewassen, vlas, steenhouwers, eenvoudige metallurgie, handelscontacten en het pottenbakken.]] * Een brand vernietigt het dorp [[Tell Sabi Abyad]] in de Balikh-vallei in Syrië. Het dorp is een hectare groot en beschikt over graanschuren en pakhuizen, kent een administratief archief in de vorm van geometrische kleifiches en miniatuurzegels. . ;8.000 jaar terug . * Ontstaan van de mijnbouw. Op Kreta doen boeren aan landbouw. . * De verbinding tussen de Noordzee en Het Kanaal ontstaat. . ;8.000-7.500 jaar terug . * In Noordwest-Europa start de sedentatie, net als in [[Limburg (Nederland)|Limburg]]. De Neolithische revolutie voltrekt zich er snel. . ;7.000 jaar terug . * Het smelten van de gletsjers stabiliseert, net als de zeespiegel. De zeespiegelstijging in onze streken remt tot 1 à 0,7 centimeter per jaar. De zeespiegel daalt, het debiet van de grote rivieren eveneens, de aanleg van 'kanalen' intensiveert. Steden die hun schaarse middelen het best gebruiken houden stand. Tot nu toe waren de grootste rivieren wild en onvoorspelbaar, gezien de opwarming na de laatste ijstijd. Overstromingsregimes worden voorspelbaarder. Langs de Gele Rivier, de Mississippi, de Tigris, de Eufraat, de Nijl en de Indus (en andere rivieren die we associëren met de vroege beschavingen) ontstaan brede, vruchtbare overstromingsgebieden vol vruchtbaar slip dat niet wegspoelt. Deze gebieden groeien uit tot trekpleister omdat: 1. mensen de delta te bewerken; 2. ze wild en watervogels aantrekt; 3. over een vruchtbare filter beschikt. . * De Afrikaanse domesticatie van de ezel, als werk-, last- en transportdier in de landbouw en in moeilijk toegankelijke streken, is tot op heden historisch onderschat.<ref>RUUD CONENS & ANNET VAN WIECHEN. ''De ezel. Archeologie, geschiedenis, cultuur, kunst, literatuur.'' Conens & van wiechelen, 2014.</ref> . ;6.500 jaar terug . * [[Megalieten]] in [[Carnac]]. . * Vanuit het [[Donaudelta|Donaugebied]] introduceert men de landbouw en de veeteelt tot in onze gewesten. . ;6.000 jaar terug . * Domesticatie van het [[Paard (dier)|paard]]. . * In [[Mesopotamië]] ontstaan uit de landbouwersamenlevingen de eerste stadstaten: [[Oer (Soemer)|Ur]] en [[Uruk]]. . * Eerste mensen in Australië. . ;5.500 jaar terug . * De uitvinding van het [[Wiel (voortbeweging)|wiel]]. Er is een verband met de uitvinding van het schrift en de daling van de waterspiegel (waardoor vervoer over land is aangewezen). . [[Bestand:Ötzi_while_being_constructed_by_the_Kennis_Brothers,_2011_(2).jpg|thumb|550px|[[Oetzi]], een man van circa 45 en 1,60 m lang met 61 [[tatoeage]]'s, is een [[IJsmummie|ijsmummie]] uit de [[Kopertijd]]. Bergbeklimmers vonden hem in [[1991]] in de [[Ötztaler Alpen]]. Hun vondst leverde kennis op over voeding, kleding, uitrusting en bewapening van 5300 jaar geleden. Sinds de Oetzi in [[Bozen (stad)|Bozen]] is tentoongesteld, trekt het museum 300.000 bezoekers per jaar. Met zijn ouderdom zorgde 'Ötzi' voor onwaarschijnlijke info over de Europese prehistorie. Hij is ouder dan de [[piramide van Cheops]] en dan alle andere gletsjermummies. In tegenstelling tot Egyptische mummies is Ötzi samen met zijn kledij en zijn voorwerpen intact. ♠ '''BEELDFRAGMENT OTZI DE IJSMUMMIE'''] ]] ;5.300-5.200 jaar terug . * [[Uruk]] is een stad van tweehonderd hectare, de eerste stad ter wereld en telt tussen de 20 en 50.000 inwoners. Op zijn hoogtepunt is de hoofdstad van de Soemerische beschaving twee keer zo groot als klassiek Athene. Hier is het spijkerschrift uitgevonden. . * De uitvinding van het [[spijkerschrift]] in [[Mesopotamië]] (in Uruk?). Kleitabletten en stenen dienen als drager, bedrukt of gebeiteld. Parallel ontwikkelend de [[Egyptenaren]] hun [[hiërogliefen]]. Voor het eerst in de geschiedenis zijn er geschreven bronnen, bestaande uit duizenden tekens. Enkel een daar toe opgeleide elite (een equivalent van priesters) begrijpt ze. Schrijven gebeurt in tempels en dient veel doelen: boekhouding, voorraadbeheer, gebeurtenissen bijhouden, identificatie, literatuur en communicatie over lange afstanden en doorheen de tijd, wetten... . * Leidt het krassen op kleitabletten tot het krassen op het land, m.a.w. het ploegen? . [[Bestand:Heinrich_Schliemann_(HeidICON_28763)_(cropped).jpg|thumb|550px|De Duitse archeoloog [[Heinrich Schliemann]] (1822-1890) ontdekt in 1871 het oude Troje en geldt als een archeologisch pionier. Hij ontdekte dat aardewerkstijlen een sleutel zijn om tot chronologie te komen.]] ;5.100 jaar terug . * De [[Minoïsche beschaving]] loopt vrijwel parallel met de beschavingen van [[Anatolië]], [[Kanaänitische oudheid|Kanaän]], het [[oude Egypte]], [[Mesopotamië |Mesopotamië]] en de [[Indusvallei]]. Het nooit ontcijferde [[Lineair A]] ontwikkelt zich tijdens de Minoïsche beschaving als eerste Europese schrift. Archeologen hebben het over de Pre-Paleisperiode en die loopt van 5100 tot 1925. . ;5.000 jaar terug . * Dieren trekken een ploeg in Egypte; schapenfok voor wol. . * Eerste koningen, geld en schrift; paleiscultuur en verdedigingswerken. . * Stichting [[Troje]]. . * [[Ötzi]]. . ==== TWEEDE KRONIEK: Bronstijd (5000-3400 jaar terug) ==== . ;5.000-4.500 jaar terug, de smelterijen . Ambachtelijke smelterijen in het [[Midden Oosten]], [[Anatolië]] en op [[Egeïsche Zee|Egeïsche eilanden]] smelten tin of arseen en mengen het met koper. De uitvinding is een harde [[legering]] en heet [[brons]]. Het is sterker dan koper, ideaal voor handwapens, helmen, scheenplaten of de ramstevens voor oorlogsbodems, munten, keukengerief, sculpturen, eenvoudige spiegels... De [[Brons|bronsproductie]] prefereert [[Tin (element)|tin]] in plaats van het giftige arseen. In de beroemde [[Laurion|mijnen van Laurion]] bij [[Athene (stad)|Athene]] is er koper in overvloed, tin niet. Het schaarse tin komt uit de omgeving van [[Cornwall]] en doet grootschalige handelsroutes over land ontstaan tot in de regio [[Badachsjan (provincie)|Badachsjan]] in Afghanistan. Westwaards komen tinlagen voor in [[Bretagne (schiereiland)|Bretagne]], [[Saksen (deelstaat)|Saksen]], het Franse [[Centraal Massief]], op het [[Iberisch schiereiland]] en in Engeland. De handel beperkt zich niet tot tin: andere handelswaren, ideeën, kennis en vaardigheden verspreiden zich mee.<ref>SENNE STARCKX. ''Bron van brons lag bij ons''. In: ''De Standaard'', 17.09.2019, p. D9; GAIA VINCE, vertaald door Rogier van Kappel. ''Vuur, taal, schoonheid, tijd. Hoe culturele evolutie de mens heeft gevormd, Atlas Contact, Antwerpen, 2020, p. 98; ERIC H. CLINE, vertaald door Corrie van den Berg & Carola Kloos. ''1177 v.Chr. Het einde van de beschaving,'' Ambo|Anthos, Amsterdam, 2014, p. 13.</ref> [[Kreta]] treedt toe tot de bronstijd zo'n 4.800 jaar geleden. . . ;De gevolgen van de brons-revolutie . 1. Economisch metalen voorwerpen hebben technische voordelen op benen, stenen en houten voorwerpen die de mens miljoenen jaren gebruikt. Ontbossing gaat sneller, de ploeg zorgt voor meer oogst. . 2. De handelsroutes die voor de bronstijd als bestaan, komen nu echt tot ontwikkeling. . 3. Militair zorgt de ontwikkeling van het zwaard voor slagkracht. . 4. Wie in de aanvangsfase het schaarse brons bezit, verwerft prestige. Vuursteen is makkelijk verkrijgbaar, brons niet. Vroege bronzen voorwerpen zijn vaak prestigestukken die men nauwelijks gebruikt - net zoals sommigen vandaag hun dure auto's uitstallen op de oprit in plaats van die te gebruiken. Status dus. . 5. Handelaars, smeden en andere metaalbewerkers staan hoog op de maatschappelijke ladder omwille van de complexiteit van hun beroep en de vraag naar hun producten. Hun beschermende kleding tegen brandwonden vraagt specialisatie: leren schorten en handschoenen, hun gereedschap eveneens: lange tangen en hamers. De werkplaats (de smesse) is zo ingericht dat het vuur en de blaasbalg op een veilige afstand van de werkbank staan. Hun kennis geven ze door van generatie op generatie. In sommige culturen geloven smeden in beschermende rituelen tegen ongeluk. Smeden nemen maatregelen tegen diefstal en moeten zich meer dan andere beroepsgroepen beschermen. Smederijen in het centrum bij andere ambachten maken sociale controle mogelijk, andere smederijen hadden een meer geheim karakter. Ze maken zelf hun sloten en wapens.<ref>HERMAN CLERINX. ''Kelten en de lage landen.'' Davidsfonds, Leuven, 2005, p. 88-91.</ref> 4.500 jaar terug verspreidt brons zich dankzij handel in West- en Noord-Europa. . . ;Minoïsche of Kretenzische periode [[File:Antwerpen Monument Schelde Vrij 2437.jpg||thumb|550px|In Antwerpen is '''Schelde Vrij''' een monument op de [[Marnixplaats]], ontworpen door vier kunstenaars en in 1883 opgeleverd. In 1863 kwam er een einde aan de '[[Sluiting van de Schelde]]', die sinds 1587 tijdens de [[Tachtigjarige Oorlog]] door de [[Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden]] was ingesteld. Het afkopen van de Scheldetol in 1863 gaf in 1873 de aanleiding tot een wedstrijd voor een monument. Het monument is twintig meter hoog en beslaat een oppervlak van 15,5 bij 15,5 meter. Op een piramidevorm staat een vierkante sokkel met aan elke zijde watergoden die water spuwen door de gebroken ketting van de Schelde. Boven elk masker zit een medaillon: aan de noordzijde staat de vermelding 'Door de stad Antwerpen opgericht 1883', de teksten op de andere zijden vermelden relevante personen: minister [[Charles Rogier|Karel Rogier]], baron [[Auguste Lambermont]] en burgemeester [[Filips van Marnix van Sint-Aldegonde]]. Op de sokkel staat een obelisk, een naakte vrouw schrijft '1863 Schelde vrij'. De obelisk bevat de portretten van Rogier, Lambermont en Sint-Aldegonde; aan de bovenzijde steekt de boeg van een schip aan weerszijden uit de obelisk. Op de obelisk staat een beeldengroep van zeven meter hoog. Deze bestaat uit de zeegod [[Neptunus (mythologie)|Neptunus]] met drietand, geflankeerd door de god van de handel [[Mercurius (mythologie)|Mercurius]] (die ook op het Kortrijkse belfort te zien is) en de stedenmaagd.]] . De bronstijd gaat samen met de Minoïsche periode op [[Kreta]] en die is op haar hoogtepunt rond 3.500 jaar terug. Twee steden zijn van belang: [[Knossos]] en [[Faistos]]. Hun paleizen zijn het centrum voor de omliggende gebieden. Paleizen zijn een betere omschrijving dan 'steden'. Het eiland ontwikkelt zich tot een gecompliceerde en luxueuze neolithische maatschappij. Dorpen zijn er niet, wel steden vol villa's en paleizen met twee tot drie woonlagen. Havens, aquaducten, irrigatiesystemen, riolen, latrines, badhuizen, wegen, tempels en begraafplekken. Het niet versterkte eiland beschikt over wapens en mogelijk een klasse van krijgers en leeft 1.500 jaar in vrede. Het verval komt omstreeks 1.200 V.C. Dat weten we uit archeologische bronnen. Wat veel minder zeker is, is dat de Minoïsche cultuur genoemd is naar [[Minos|Koning Minos]], een legendarische figuur en de zoon van [[Zeus]] en [[Europa (mythologie)|Europa]]. Hij huwde [[Pasiphaë]]. Eén van hun kinderen draagt de naam [[Ariadne (mythologie)|Ariadne]]. Minos regeerde Kreta wijs en rechtvaardig en verdeelde het eiland in drie delen met hoofdsteden in [[Knossos]], [[Phaistos]] en Kydonia (?). Kreta beschikt over troeven: vruchtbare akkers brengen olijven, graan en druiven. De landbouwoverschotten bewaren ze in kelders en drijven ze handel met Egypte en Afrika en de eilanden in de Egeïsche zee. De [[Kretenzische wilde geit|Kri-kri geit]] is een specialiteit en er is de handel in ertsen: koper, tin, goud en zilver ruilen ze om werktuigen en sieraden te maken. De gunstige ligging maakt het eiland tot een kruispunt van culturen. De Kretenzers beheersen de Middellandse-zee als een [[thalassocratie]]. Dat is een [[Oudgrieks]]e samentrekking. {{Polytonic|Θαλασσοκρατία}} / thalassokratía verwijst naar {{Polytonic|θάλασσα}} / thálassa (« zee ») en {{Polytonic|κρατείν}} / krateín (« macht hebben over, heersen »). Het duidt een maatschappij aan met macht op [[zee]]. Essentieel voor een thalassocratie was een [[vloot]], die zowel een [[handel (economie)|handels]]- als piraten of oorlogsvloot. Het [[antoniem]] van thalassocratie is [[tellurocratie]], een landinwaarts gerichte macht. De [[Minoïsche beschaving]] op [[Kreta]] isde eerste thalassocratie van de [[westerse wereld]]. De kleitabletten zijn niet ontcijferd. Zeker dat de Minoïsche paleizen een uitgebreid handelsnetwerk hadden in het [[Egeïsche Zee]]gebied. Een andere vroege thalassocratie is die van de [[Feniciërs]] in [[Tyrus]], [[Sidon]] en de kolonie van Tyrus [[Carthago]]. . Het beroemdste verhaal is dat van het labyrint dat hij laat bouwen om de Minotaurus, een wezen dat half mens en half stier, op te sluiten. De Minotaurus was het resultaat van een straf van de zeegod Poseidon, omdat Minos een stier die hij had moeten offeren, had gehouden. Minos vraagt [[Poseidon (mythologie)|Poseidon]] ten teken dat hij een rechtmatig heerser is. Poseidon stuurt hem een prachtige witte stier, met de voorwaarde dat [[Minos]] deze offert. Minos houdt de stier voor zich en Poseidon raakt boos. Als straf zorgt Poseidon dat Minos’ vrouw verliefd raakt op de stier. De architect [[Daedalus (mythologie)|Daedalus]] bouwt een holle houten koe zodat Pasiphaë gemeenschap kan hebben met de stier. Ze bevalt van de Minotaurus, een wezen met een mannenlijf en een stierenkop. De Minotaurus blijkt een gevaarlijk wezen en Daedalus bouwt een labyrint als gevangenis onder het paleis van [[Knossos]]. Elke Griekse stad diende om de negen jaar zeven jongens en zeven meisjes naar Kreta te sturen als offer voor de Minotaurus. Theseus, de prins van Athene maakt een einde aan deze offers. Hij gaat vrijwillig mee met de volgende groep offers. Ariadne, Minos' dochter raakt verliefd op hem, geeft hem een zwaard en een kluwen wol, [[draad van Ariadne|de draad van Ariadne]]. Die helpt Theseus om zijn weg terug te vinden nadat hij de Minotaurus doodde. . <gallery widths="155" heights="190"> Bestand:Minoan fresco, showing a fleet and settlement Akrotiri.jpg|thumb|475px|Deze Minoïsche fresco verwijst naar de Minoïsche thalassocratie. Bestand:Tondo Minotaur London E4 MAN.jpg|thumb|Minotauros Bestand:Kylix Theseus Minotauros Louvre F83.jpg|thumb|Theseus tegen de Minotauros Bestand:Theseus Minotaur Mosaic.jpg|thumb|Theseus in het Labyrint tegen de Minotauros Bestand:GeorgeF.Watts-Minotauros.png|thumb|George Frederic Watts <br> The Minotaur Bestand:Minosse.jpg|Koning Minos zittend op een draak. Detail of the Monument to Dante in Trento by Cesare Zocchi Bestand:Lateran Poseidon.jpg|thumb|Marmeren kopie van een bronzen origineel van [[Lysippus van Sicyon|Lysippos]], dat op de isthmus van Korinthe stond ([[Vaticaanse musea]]) Bestand:Paestum BW 2013-05-17 15-01-57.jpg|thumb|left|Tempel van Poseidon in de Dorische kolonie [[Paestum|Poseidonia]]. Bestand:SNGANS 606.jpg|thumb|Zilveren ''nomos'' of ''[[stater]]'' van Poseidonia met aan de voorzijde Poseidon die zijn drietand heft in zijn rechthand met een ''[[chlamys]]'' over zijn beide armen gedrapeerd en in de [[legende (numismatiek)|legende]] ΠΟΜ (= ΠΟΣ) en een [[incuse]] versie aan de keerzijde (ca. 530-500 v.Chr.).<u>'''Bron:'''</u> [http://www.cngcoins.com/ CNGCoins]. Bestand:Sea thiasos Amphitrite Poseidon Glyptothek Munich 239 front n3.jpg|thumb|Zee[[thiasos]] voor het huwelijk van Poseidon en Amphitrite, die in een huwelijkswagen zitten getrokken door musicerende Tritons (detail van het zogenaamde "altaar van Domitius Ahenobarbus", 2e helft 2e eeuw n.Chr.). Bestand:NAMA Poséidon.jpg|thumb|left|De [[Poseidon van Artemision]] ([[Nationaal Archeologisch Museum van Athene]]). [[Bestand:Marnixplaats vanuit de Geuzenstraat.jpg|miniatuur|De Marnixplaats]] [[Bestand:Antwerpen Schelde Vrij 17-10-2022 12-13-38.jpg|miniatuur|Monument Schelde Vrij]] </gallery> . ;4800 jaar terug . * In [[Mesopotamië]] ontstaan [[monarchie|monarchieën]]. Steden - die al sinds het vierde en derde millennium bestaan, ommuren zich en voorzien zich van gewapende milities. Er komen paleizen, koninklijke inscripties en aristocratische begrafenissen.<ref>DAVID GRAEBER & DAVID WENGROW, vertaald door Rogier van Kappel en Bart Gravendaal. ''Het begin van alles. Een nieuwe geschiedenis van de mensheid'', Maven, Amsterdam, 2022, p. 328.</ref> . ;4.600 jaar terug . * De stad [[Mohenjodaro]] in Pakistan (Hindi:मोएन-जोदड़ो) uit de Indusbeschaving ontstaat. 3.700 jaar geleden wordt de stad verlaten. . * De Egyptenaren kweken bijen. . ;4500 jaar terug . * Tamme ezels voor het eerst in Europa en Azië. . ;4.300 jaar terug . * [[Stonehenge]]. Is dit een observatorium om de beweging van de maan en de sterren en de zon te registreren? De bouwers zijn ervaren architecten, wiskundigen en astronomen. De positie van de stenen zorgen ervoor dat de hoofdas bij de zomerzonnewende in één lijn staat met de zonsopgang. . ;4.300-2.300 jaar terug . * Vuursteenmijnen in [[Spiennes]] in [[Henegouwen]] ontginnen [[silex]] om bijlen en klingen te maken. Half-afgewerkte werktuigen uit deze mijn zijn tot vijftig kilometer ver te vonden. Verderop tot 160 kilometer zijn enkel afgewerkte producten te vinden. Deze groeven zijn opgemerkt door arbeiders in 1842, het blootleggen gebeurde in 1867 (bij de aanleg van het spoor tussen [[Frameries]] en [[Chimay (stad)|Chimay]]) en de opgravingen in 1889 en 1912. In de buurt zijn er sporen van een omheind neolithisch dorp. Deze prehistorische mijnen ([[Michelsbergcultuur]]) staan op de [[UNESCO]] [[Werelderfgoedlijst]]. . ;4.250 jaar terug . * Het [[Akkadische rijk]] van [[Sargon van Akkad|Sargon]] is het eerste keizerrijk. . ;4.000 jaar terug . * De [[Mammoeten]] sterven uit. . * De [[Bronstijd]] start in onze streken - elders is die al een [[millennium]] bezig. . * In Griekenland start de [[Midden-Helladisch]] periode tot 3.550 jaar geleden. Mannelijke goden vervangen de vrouwelijke, dat is een trend in de hele Westerse wereld. Op het onversterkte Kreta start de Midden-Minoïsche periode of de eerste paleistijd (2.000-1.700 V.C.) die zich kenmerkt door een centraal bestuur. Communicatie gebeurt met [[Hiëroglief|hiëroglyfen]] en het tot nu toe niet ontcijferde [[Lineair A]]. De hoofdstad Knossos telt 100.000 inwoners. De oudst geplaveide weg (van Europa) verbindt de stad met havens. De stadswegen zijn geplaveid. De huizen laten privacy toe, hebben een natuurlijke lichtinval en zijn omringd door tuinen. Sporen van armoede zijn er niet te vinden. Wandschilderijen tonen dieren en planten en afbeeldingen met priesteressen (op de voorgrond) die slangen en vlinders in hun handen hebben. Mannen assisteren hen op de achtergrond. Jonge vrouwen en mannen springen over stieren, een sport waarbij iemand de hoorns van de stier grijpt, een ander een salto maakt over de stier en opgevangen wordt door een derde. Dames dragen sieraden, een jasje dat de borsten vrijlaat, een lange rok van schapenleer en een metalen gordel om de middel. Het mannenkostuum accentueert de penis. Beide geslachten hebben lang haar. Vrouwen werken op het land of zijn kapitein op een boot, ze mennen paarden en jagen. . ;3950 jaar terug . * Oude paleisperiode start op en rond Kreta. Deze periode duurt tot 1725 VC. . ;3.750 jaar terug . * Op Kreta start de nieuwe of de tweede paleisperiode. Die duurt tot ca. 1.400 V.C. . ;3.700 tot 3.500 jaar terug . * In [[India]] komen de [[nomaden]] van het Iraanse plateau aan en installeren er de wortels van het [[hindoeïsme]]. . [[Bestand:Louisiana_-_Poverty_Point_-_Karte_(English_version).png|thumb|550px|♣ '''3.700 jaar terug.''' Als in Eurazië de eerste steden ontstaan, ontwikkelen Amerikaanse jagers-verzamelaars bij [[Poverty Point]] (nu in de staat [[Louisiana (staat)|Louisiana]]) een megalomaan en monumentaal aardwerk dat op een reusachtig amfitheater lijkt. De omgeving is voedselrijk, stenen zijn er niet. Een toestroom van ornamenten en bulkgoederen, ze leggen soms honderd kilometer af, begeleidt het bouwproject. De wapens, vaten, vuurstenen, gewichtjes, decoratieve [[klei]] en [[Pijp (rookgerei)|pijpen]], [[Kraal (versiering)|kralen]], [[Talk (mineraal)|speksteen]], [[hematiet]]en, [[hanger]]s en koperwerk, [[keramiek]], [[aardewerk]], gereedschap uit [[Been (materiaal)|been]], kwartskristal, pijlen en allerlei speerpunten in evenveel kleuren die de archeologen hier vinden, zijn niet ter plekke geproduceerd. Ze zijn aangevoerd langs de benedenloop van de [[Mississippi (rivier)|Mississippi]]. Sporen van activiteit op [[Poverty Point]] gaan 13.000 jaar terug. Geleidelijk groeit de plek uit tot een 'seizoenmetropool' van jager-verzamelaars met stedelijke functies. Ontbreken: permanente sedentatie, gebouwen, begrafenisrituelen, een boerenleven of geschreven bronnen. Of Poverty Point een textiel-handelscentrum was, is moeilijk te achterhalen. Wat de heilige geometrie wel bewijst is de aanwezigheid van kennis: astronomie, kalender- en meetsystemen, mythologie, [[Numerologie|numerologisch]], wiskunde, bouwtechniek en 'arbeidsethos'. Een miljoen kubiek grond transformeren tot een gecultiveerd gebied zo groot als een Mesopotamische stadstaat, vraagt een samenwerking van honderden, misschien wel duizend groepen jagers-verzamelaars, enorme mensenaantallen dus die een strikt arbeidsregime vooruitziend ondergaan. Rituelen en liederen, dansen en beelden hebben het project en de kennisuitwisseling wellicht ondersteund. Tegenwoordig is Poverty Point werelderfgoed dat de landschapsverandering en de monumentale grondwerken van jager-verzamelaars illustreert. De zes concentrische half-elliptische heuvelruggen en de paalcirkels in het centrale plein zijn uniek. Net zoals [[Göbekli Tepe]], [[Hopewellcultuur|Hopewell]], Sannai Maruyama en [[Stonehenge]] komt dit prehistorisch bouwproject nauwelijks voor in de stedenbouwkundige geschiedenis.<ref>DAVID GRAEBER & DAVID WENGROW, vertaald door Rogier van Kappel en Bart Gravendaal. ''Het begin van alles. Een nieuwe geschiedenis van de mensheid,'' Maven, Amsterdam, 2022, p. 159 ev.</ref>]] . ;3550 jaar terug . * Handel op aanzienlijke schaal in rond de Middellandse zee. . * De havenstad [[Ugarit]] aan de Syrische kust beschermt de kooplui tegen diefstal. Wetten bepalen wanneer hun schepen beter niet binnenvaren. . ;3.500 jaar terug . * ♣ Egypte tuiniert. Een graftombe toont een farao en zijn vrouw die een tuin bezichtigen. Opgravingen bewijzen de aanwezigheid van tuinen.<ref>PENELOPE LIVELY, vertaald door Nadia Ramer. ''Leven in de tuin.'' De Geus, Amsterdam, 2019, p. 40.</ref> . * Domesticatie van de kip in Zuidoost-Azië. Het dier zoekt de mens op omwille van de rijst- en gierstkorrels.<ref>Geen auteur. ''Voorouder van kip kwam veel later dan gedacht uit de bossen om bij de mens te gaan wonen.'' In: ''De Morgen'', 10.06.2022, p. 2.</ref> . * Schepen met tinbaren uit Zuid West Engeland vergaan voor de kust van [[Haifa]]. Deze archeologische ontdekkingen tonen een bloeiend handelsnetwerk tussen [[Cornwall]] en de Middellandse zee. De ineenstorting van het [[Hettieten|Hettitische rijk]] in het Oosten zou hiermee verband houden.<ref>SENNE STARCKX. ''Bron van brons lag bij ons''. In: ''De Standaard'', 17.09.2019, p. D9.</ref> We zijn in de Midden bronstijd, die zich kenmerkt door de opkomst en ontwikkeling van het zwaard en de strijdwagen. . * De Kretenzische beschaving houdt op te bestaan volgens sommige bronnen tussen 1.500 en 1.400 V.C. De [[Mycene|Myceners]] nemen in 1.450 de controle over het eiland over. . ==== DERDE KRONIEK: Donkere eeuwen na een eruptie? De val van Troje==== . ;3.400 jaar terug (1.628 v.C) . * Dit is de late bronstijd. Elites domineren en tonen hun status met mantelspelden, harnassen en helmen en [[Mesopotamië]] ontwikkelt energie uit [[watermolen|waterschoepraderen]]. Mycene gebruikt het [[lineair B]], een vroeg schriftsysteem voor administratie op kleitabletten. Hun cultuurgebied strekt zich uit tot in India en er zijn internationale contacten tussen Minoërs, Myceners, Hittieten, Assyriërs, Babyloniërs, Mitanniërs, Kanaänieten, Cyprioten en Egyptenaren. Dit soort kosmopolitisme is uniek in de wereldgeschiedenis en zal waarschijnlijk het abrupte einde betekenen van de bronstijd omstreeks 1.200 V.C. In 1177 V.C. zijn deze culturen zo verweven en afhankelijk dat ze 'elkaar wel moesten meeslepen in hun val, toen de bloeiende beschavingen één voor één ten onder gingen door mensenhand, door natuurrampen of door een dodelijke combinatie' schrijft Eric H. Cline.<ref>Zie p. 217.</ref> Of is het de vulkaanuitbarsting van de Thera op [[Santorini]] die [[Knossos]] teistert en een definitief einde maakt aan de [[Minoïsche beschaving|Menoïsche]] beschaving? De vulkaan blaast omstreeks 1.628 V.C. zestig kubieke kilometer puin in de lucht. Stof schermt het zonlicht af, de zwaveldioxide veroorzaakt zure regens en jaagt volkeren op de vlucht. Het is moeilijk te geloven dat er een verband is met de gebeurtenissen omstreeks 1177 V.C. Omstreeks 1.477 V.C. geeft farao [[Thoetmosis III|Thoetmoses III]] nog Minoïsche kunstenaars de opdracht om fresco's te maken in zijn paleis dat hij in Peru-nefer in de Nijldelta van Beneden-Egypte laat bouwen. Ze schilderen iets wat nog nooit in Egypte was te zien: taferelen van mannen die over stieren springen. Het einde van de bronstijd is nog veraf. Omstreeks 1.400 V.C. koloniseren de Myceners de regio rond [[Milete]] en de [[Anatolië|Anatolische bodem]]. Deze eeuw en de komende is een bloeiperiode voor Mycene. Hun paleizen op het Griekse vasteland, de bruggen, de drainage- en weginfrastructuur zijn ongezien. In de vlakte van Argos verbinden wegen dorpen en steden met Mycene. . Wat 476 is voor de val van het West-Romeinse rijk, is 1177 V.C. voor de bronstijd: een eindpunt en de overgang naar de ijzertijd. De inwoners van de klassieke wereld spreken over de [[Hyksos]], de barbaarse en mysterieuze zeevolken die voor een economische neergang van eeuwen zorgen. Wellicht zijn het klimaatvluchtelingen. In deze jaren plunderen en verwoesten ze alle steden. Het machtige Egypte met natuurlijke verdedigingslinies van zee en woestijn ontkomt niet, de [[Hettieten]] kwijnen weg. De Myceense beschaving in Griekenland raakt verwoest, er is brandschatting en Griekenland gaat failliet. Lijken worden niet begraven, overlevenden trekken naar afgelegen valleien of beschermde heuveltoppen. De Griekse bevolking verandert van samenstelling. De [[Doriërs]] - de zonen van [[Hercules (mythologie)|Hercules]] - trekken vanuit de Balkan naar het zuiden en nemen delen van de [[Peloponnesos]] in bezit. Ze stichten de stad [[Argos (stad)|Argos]] en later identificeren de Spartanen zich graag met deze stam. Andere Grieken gaan zich identificeren met de [[Ioniërs]] en de [[Acadië|Arcadiërs]]. De chaos verstoort de handelsroutes voor de bronsproductie tussen Cornwall en Afghanistan. Er zijn opstanden in Syrië, de Perzen zijn op oorlogspad, waar nu Irak is, is het een puinhoop. Dit is een keerpunt in de geschiedenis: het bronzen tijdperk houdt op te bestaan. Dit is het einde van de Bronstijd. De kennis van het brons en hoe het te maken gaat verloren. Historici spreken hier van de duisterE periode en de overgang van de prehistorie naar de ARCHAÏSCHE PERIODE. In enkele decennia vallen de rijken van de Troje en Babylon.<ref>ERIC H. CLINE, vertaald door Corrie van den Berg & Carola Kloos. ''1177 V.CHR. Het einde van de beschaving'' Ambo|Anthos, Amsterdam, 2014; MARILN FRENCH. ''Een vrouwelijke geschiedenis van de wereld.'' Meulenhof|Kritak, Amsterdam, 1995, p. 43-46; PHILIP MATYSZAK. ''Grieken. Hoe een cultuur zich over de wereld verspreidde,'' Athenaeum - Polak & Van Gennep, Amsterdam, 2018, p. 23-26.</ref> . Later zoeken mensen actief naar een alternatief voor het brons. Daarover schrijft Gaia Vince: 'En dat vonden ze overal om zich heen - vrijwel elke steen bevat wel wat ijzer; het is het meest democratische metaal dat er is. Zo begon de ijzertijd en die duurt tot op heden voort.'<ref>GAIA VINCE, vertaald door Rogier van Kappel. ''Vuur, taal, schoonheid, tijd. Hoe culturele evolutie de mens heeft gevormd, Atlas Contact, Antwerpen, 2020, p. 99.</ref> De ijzertijd begint rond 1200 v.Chr. in het oostelijke Middellandse Zeegebied, zoals in Griekenland, de Levant en Anatolië. In Midden-Europa begint die rond 800 V.C. In de Lage Landen rond 700 V.C. . Natuurrampen, een reeks aardbevingen en invasies doen de Grieken leven tussen de vroege ruïnes van hun bloeiende beschaving. Lezen en schrijven kunnen ze niet langer. Als de nevel van de donkere periode verdwijnt, hebben de Grieken zich uitgezaaid tot in Klein-Azië, de Zwarte zee en in de Egeïsche eilanden, Sicilië en Zuid-Italië. Er zijn honderden Griekse koloniën tot op het Iberisch schiereiland. Napels is Nea Polis, de nieuwe stad en het Franse Massalia kennen we nu als Marseille. Ze vormen 'een Griekse zoom op een barbaarse mantel' schreef Cicero in [[De re publica]]. Hierbij liepen ze voorop in het uitdragen van hun cultuur en handel langs de kusten van de Middellandse zee. Het zorgt ervoor dat de Griekse beschaving een gebied omvat van duizenden kilometers: Syrië, Egypte en Babylonië zijn Grieks. [[Herodotus]], [[Euclides van Alexandrië|Euclides]], [[Pythagoras]] en [[Archimedes]] komen zelden of nooit in het huidige Griekenland. [[Plato]] vergelijkt de Griekse steden met 'kikkers om een vijver' die op het gepaste moment met hun tong een vlieg uit de lucht halen en omzichtig wachten voor ze springen. De Grieken, geleerd om te gaan met rampspoed, kiezen eerst een eiland voor de kust waar ze een versterkte basis maken. Daarna doen ze zaken met de locals. Eenmaal ze elkaar gewoon zijn, komt er een nederzetting op het vasteland en het eiland dient als een appel voor de dorst. Vanaf hier rekenen we in eeuwen en jaren voor en na Christus. . ;1.274 jaar V.C. . * ♣ Het [[Verdrag van Kadesh]] - het Eeuwige verdrag - gesloten tussen de [[Hettitisch|Hettiten]] en Egypte is een vroeg voorbeeld dat (in vage termen) de invloedssfeer van twee strijdende partijen bepaalt. Gaandeweg krijgen grenzen een gedetailleerdere omschrijvingen in [[Verdrag|verdragen]]. Het Zilveren of Eeuwige Verdrag is een akkoord tussen het oude Egypte en de Hettieten. Hun botsing leidde tot de slag bij Kadesh, waarbij Ramses II de grootste verliezen telde. . ;1.250 V.C. [[Bestand:Lion Gate Mykene with Wilhelm Dörpfeld 1891.jpg|thumb|550px|Leeuwenpoort in de 19e eeuw met [[Heinrich Schliemann]] en [[Wilhelm Dörpfeld]]]] De [[Leeuwenpoort (Mycene)|Leeuwenpoort]] geeft toegang tot de citadel van Mycene. De compositie is waarschijnlijk ontleend aan voorbeelden van de Hettieten. Twee leeuwinnen (hun koppen die de bezoeker recht aankeken zijn verdwenen) zijn het wapen van de Myceense dynastie. De zuil op het altaar symboliseert het paleis. . ;1.200 V.C . * In de late 13de eeuw is er de verwoesting van de Myceense paleizen en omstreeks 1.200 belegert een Griekse liga van krijgers en koningen de [[Trojaanse Oorlog|stad Troje (nu Turkije)]] waarna Troje valt. In de Ilias beschrijft [[Homerus|Homeros]] - zo'n vier eeuwen later de laatste weken van het conflict. Een nieuwe technologie stelt hem daartoe in staat: het [[Grieks alfabet|Griekse alfabet]]. Het epos begint met de wrok van de Griekse held Achilles, die boos is op [[Agamemnon (mythologie)|Agamemnon]] omdat deze hem zijn krijgsbuit, [[Briseïs]], heeft afgenomen. Als Achilles weigert te vechten leidt dit tot grote verliezen voor de Grieken. Volgens de mythologie begint de oorlog met een conflict tussen drie godinnen: [[Hera]], [[Athena]] en [[Aphrodite]] tijdens een huwelijksfeest, waar de godin van de twist, [[Eris (mythologie)|Eris]] een gouden appel met de inscriptie “voor de mooiste” op de tafel legt. De drie godinnen claimen de appel en Zeus besluit dat [[Paris (mythologie)|Paris]], de [[Trojaanse Oorlog|Trojaanse]] prins, zal oordelen wie de mooiste is. Hera belooft hem macht, Athena wijsheid en roem, en Aphrodite de liefde van de mooiste vrouw ter wereld: Helena. Paris kiest Aphrodite met als gevolg dat Helena, de vrouw van de Spartaanse koning verliefd wordt op Paris en met hem meegaat naar Troje. Dit leidt tot de woede van de Spartaanse koning [[Menelaüs|Menelaos]], die met zijn broer [[Agamemnon (mythologie)|Agamemnon]] en helden zoals [[Odysseus]] en Achilles een expeditie organiseert om Helena terug te halen. Het resulteert in tien jaar oorlog. Na tien jaar van vruchteloze belegering bedenkt Odysseus een list. Een gigantisch houten paard waarin een groep Grieken zich verstopt geven ze na een zogezegde overgeven aan de stad. De Grieken doen alsof ze de belegering opgeven en varen weg. Het paard is geschenk aan de Athena, om hun veilige terugkeer te garanderen. De Griekse soldaat Sinon blijft en vertelt de Trojanen dat het paard een offer is. Het binnenhalen zal hen de gunst van Athena brengen. Die nacht komen de Grieken uit het paard, openen de stadspoorten voor het teruggekeerde leger en veroveren Troje. Achilles vindt de dood door een pijl van Paris die hem in zijn hiel treft. Dit was zijn enige kwetsbare plek, omdat zijn moeder hem als baby in een rivier dompelde om hem onkwetsbaar te maken terwijl ze hem bij de hiel vasthield. In sommige versies helpt [[Apollo (Griekse mythologie)|Apollo]] Paris de pijl te richten. De term “achilleshiel” is sindsdien een metafoor voor een fatale zwakte, ondanks algehele kracht. 'De Illias is een orgie van moord en doodslag' schrijft Bettany Hughes in ''De schone Helena''.<ref>BETTANY HUGHES. ''De schone Helena. De biografie van Helena van Troje, de vrouw voor wie duizend schepen uitvoeren'', Mouria, Amsterdam, 2006, p. 259-260.</ref> 'Homerus' poëzie paart hartverscheurende gedichten aan plezier in de details van dood en lijden. Het lezen kan beangstigend zijn. In een lange verhalende scène die een aantal papyrus- of perkamentbladen moet hebben gevuld, baant de Griek [[Diomedes (Argos)|Diomedes]] zich een weg door de Trojaanse gelederen: ''De eerste werd boven de tepel geraakt met het brons van de speerpunt, de ander in 't sleutelbeen, dicht bij de schouder, waar hem zijn zwaard en houw gaf zo hard dat zijn schouder van nek en rug werd geslagen.'' Meer dan honderd regels gaat de slachting voort... ''Zo sprak de held en hij wierp. Het wapen, gestuurd door Athene, raakte zijn neus bij het oog en doorboorde zijn blinkende tanden. 't Onzacht brond van de speer, de tong bij de wortel verscheurend, schoot naar omlaag en kwam er bij zijn kin weer naar buiten.'' De beenderen uit de late bronstijd steunen Homerus' stelling dat er veel manieren zijn om in gewapende strijd te sneuvelen. Uit forensisch onderzoek blijken de verschrikkelijke verwondingen die Anatoliërs en Grieken uit de bronstijd hebben opgelopen.' . . . . ;Kijken <gallery widths="155" heights="190"> File:Ursus_spelaeus_Sergiodlarosa.jpg|De Holenbeer sterft tienduizend jaar geleden uit. File:WLANL_-_thedogg_-_Mammoet_(2).jpg|De [[Mammoeten|Mammoet]] sterft vierduizend jaar geleden uit. File:Homo_floresiensis.jpg|Niet alle mensensoorten overleven de laatste IJstijd. Van de Homo Floresiensis (de "Hobbit") zijn acht skeletten en één schedel ontdekt. De soort werd niet groter dan 1 meter. File:John_Constable_Stonehenge.jpg|[[Stonehenge]] (2.300 VC.) door [[John Constable]] in 1835. Bestand:Poignard 0.188.1 2 fond.jpg|Neolitische dolk, ca. 1.800 VC. Bestand:Préforme de hache 223.1 (5).jpg|Neolitische bijl File:Ice_age_fauna_of_northern_Spain_-_Mauricio_Antón.jpg|[[Megafauna]] van het late [[Pleistoceen]]. File:Ursus_spelaeus_Sergiodlarosa.jpg|De [[Holenbeer]] stierf tienduizend jaar geleden uit. Bestand:Wheel Iran.jpg|[[Wiel]], uit het 2de millennium voor Christus. File:WLANL_-_thedogg_-_Mammoet_(2).jpg|De [[Mammoeten|Mammoet]] hield het langer dan de [[Holenbeer]] vol en stierf vierduizend jaar geleden uit. File:John_Constable_Stonehenge.jpg|[[Stonehenge]] (2.300 VC.) door [[John Constable]] in [[1835]]. Bestand:Poignard 0.188.1 2 fond.jpg|Neolitische dolk, ca. 1.800 vC. Bestand:Préforme de hache 223.1 (5).jpg|Neolitische bijl Bestand:Vruchtbare sikkel.svg|De uitbreiding van de '[[Vruchtbare Sikkel]]' Bestand:Vruchtbare sikkel.JPG|Situering van de 'Vruchtbare Sikkel' Bestand:Berlin_Wall_(June_1989).jpg Bestand:Great_wall_of_china-mutianyu_4.JPG Bestand:Hadrian's_wall_at_Greenhead_Lough.jpg Bestand:Carcassonne_2.jpg Bestand:Gambian_village.jpg </gallery> . . = '''EXAMEN''' = . == A-vragen == . Leg uit, wie of wat zijn: (S&V).Homo erectus, Homo sapiens, Lucy in the Sky with Diamonds, Lucy, Neanderthaler, Neolitische revolutie, Pleistoceen, Prometheus, Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band, The Beatles, vuurdomesticatie, Vruchtbare sikkel, A good darkie, angst, avondklok, Berlijnse muur, Chinese muur, clochard, decaloog, domesticatie, Gazastrook, grens tussen Mexico en de Verenigde Staten, jager-verzamelaar, klimaatsverandering, muur van Hadrianus, neolitische revolutie, Oetzi, piramide van Maslow, tijdsmeting, wilde granen, Martin Caparros, Thomas Maltus, kalender, [[Jonathan Swift]], ijsduivels, ijsheiligen, gulzigheid. . . == B-vragen == . * (S&V).Hoe onderscheiden mensachtigen zich van de mensaap? . * (S&V).Rangschik chronologisch en vertel wat je weet over: Oetzi, pijl en boog, de vuurdomesticatie, Lucy, Homo erectus, Neolithische revolutie. . * (S&V).Leg uit. De vuurdomesticatie kent een lange voorgeschiedenis. Wat zijn de gevolgen van de vuurdomesticatie? . * (S&V).Leg uit: Abram de Swaan noemt zes belangrijke voorwaarden die het veilig sedentair overleven tot een sociaal gegeven maken en komt hiermee in de buurt van de Piramide van Maslow. . * (S&V).Leg uit: Wat is het belang van klokken en kalenders? Wat weet je over de Zimmertoren of de Kalendersteen van de Azteken? . * (S&V).Leg uit: Hoe paradoxaal ook, de toenemende beheersing van vuur en technologie, de beheersing van planten- en dierenwereld, verhoogt de menselijke afhankelijkheid en kwetsbaarheid. . * (S&V).Leg uit: Gewassen verbouwen (zaaien en oogsten) gebeurt niet instinctmatig. Betrek deze woorden in je antwoord: seizoenen, zon, priester, kalender, het schrift, hiërarchie, oogst, gulzigheid, rituelen , vasten. . * (S&V).Leg uit: Tienduizend jaar geleden resulteert sociaal-religieus gedrag in voedselproductie, conservering en consumptie. . * (S&V).Leg uit: De [[misantroop]] Thomas Robert Malthus beweert in 1798 dat bevolkingsgroei de voedseltoelevering zou overtreffen. Hij baseerde zich op het idee dat de bevolking meetkundig stijgt terwijl de voedselproductie rekenkundig groeit. . * (S&V).Plaats in chronologische volgorde en leg uit: 1. Begin van het Pleistoceen. 2. Berlijnse muur. 3. Domesticatie van het paard. 4. Muur van Hadrianus. 5. Ötzi. 6. Noordwest-Europa sedenteert, net als in Limburg. De Neolithische revolutie voltrekt zich er snel. . * (S&V).Plaats in chronologische volgorde en leg uit: 1. Eerste stadstaten: Ur en Uruk. 2. In het Middellandse Zeegebied, Griekenland en de Balkan begint de sedentatie. 3. Spijkerschrift. 4. Uitvinding van het Wiel. 5. Geboorte van Christus. 6. De muur van Hadrianus. . . == C-vragen == . * (S&V).Periodiseer en karakteriseer de neolitische revolutie. Met ander woorden: wat zijn de voornaamste kenmerken van deze overgangsperiode. Welke problemen kent de jager-verzamelaar en hoe lost hij die op? Welke problemen kent de sedentaire mens? Wat zijn de belangrijkste uitdagingen? . * (S&V).Wie was er eerst? De priester of de krijger? . * (S&V).Het aantal ontwikkelingen en uitvindingen in de aanloop naar het Neoliticum is indrukwekkend. Wat ging aan de sedentatie van de mens vooraf? . * (S&V).Wat is het verschil tussen Evolutie en Revolutie? Illustreer met voorbeelden. . * (S&V).Wat weet je over de eerste potten en kommen, manden en vlechtwerk. Wat is hun betekenis? . * (S&V).Verduidelijk: De mens reageert op verschillende wijzen op de klimaatswijziging van 10.000 jaar geleden. . * (S&V).Waarom zijn sedentaire gemeenschappen arbeidsintensiever én kwetsbaarder dan nomadische gemeenschappen? Welke verschillen zie je tussen beide? . * (S&V).Wat is de vroege betekenis van carnaval, de vastentijd, het oogstfeest, het verbod op gulzigheid, Pasen, ijsheiligen, het bedelfeest van Drie Koningen en het bedelfeest van Sint-Maarten? . . = '''BIBLIOGRAFIE & REFERENTIES''' = . 7zo2nvabz4pobv49isr665d7wnb0ld5 430523 430522 2026-10-06T08:47:59Z Benedict Wydooghe 14251 /* Waarom priesters voor krijgers komen */ 430523 wikitext text/x-wiki <big>'''HOOFDSTUK II. VAN EEN ZWERVEND BESTAAN TOT DE NEOLITISCHE ECOLOGIE'''</big> ;<big>'''TIEN MILJOEN TOT TIENDUIZEND JAAR TERUG'''</big> [[Bestand:Editorial_cartoon_depicting_Charles_Darwin_as_an_ape_(1871).jpg|thumb|550px|♠ BEELDFRAGMENT Mocht je [de film] nog niet hebben gezien: ''Creation'' uit 2009, met Paul Bettany toont de biografie van Charles Darwin. De evolutietheorie stelt dat niet de slimsten of de sterksten op lange termijn zullen overleven, maar de zij die zich het best weten aan te passen.]] [[Bestand:Alfred-Russel-Wallace-c1895.jpg|thumb|550px|Alfred Russel Wallace (1823-1913) - hier geportretteerd in 1895, kwam op eigen inzichten ongeveer gelijktijdig tot de evolutietheorie van de natuuronderzoeker Charles Darwin (1809-1882). Wallace was veertien jaar jonger dan Darwin en publiceerde in 1858 als eerste dat natuurlijke selectie tot evolutie leidt. De eerste editie van ''De oorsprong der soorten'' of ''The Origin of Species'' verscheen in - versneld tempo - in 1859. De publicatie leidde tot discussies en debatten op basis van de (onjuiste) interpretatie dat mensen afstammen van apen. Spot over en karikaturen van Darwin gingen de wereld rond. De kerk was koptrekker in dit soort campagnes.]] [[File:Tree_of_life_by_Haeckel.jpg|thumb|550px|Bomen zijn een graag gebruikte geschiedenismetafoor. Ernst Haeckels 'levensboom' populariseert Darwins theorie in de wetenschappelijke wereld. Dit is de Engelse versie van Haeckels boom uit ''De evolutie van de mens'' uit 1879. De mens staat aan de top van de evolutie.]] [[File:BelonBirdSkel.jpg|thumb|550px|{{Wp|Pierre Belon}} vergelijkt in 1555, drie eeuwen voor Darwin, het menselijke skelet met die van vogels in ''L'Histoire de la nature des oyseaux''.]] . {{Citaat|'''Aan het begin aller dingen was de grenzeloze wereldruimte, die de dichters der Oudheid de Chaos noemen. Deze was zonder maat, zonder aanvang en zonder einde; als een gapende leegte strekte hij zich uit in het onmetelijke. In oorsprong van hij tot in de diepte vol van een duistere nevel. Toch bevatte de Chaos reeds de grondbestanddelen van al wat bestaat: aarde, water, lucht en vuur.|Gustav Schwab'''<ref>GUSTAV SCHWAB, vertaald door J.K. van den Brink. ''Griekse mythen en sagen.'' Het Spectrum, Utrecht, 1993, p. 5.</ref>}} . . = '''WAT AAN DE MENS VOORAF GAAT''' = . {{Citaat|'''Muterende versies van het verleden strijden met elkaar om de overhand te krijgen; nieuwe feitenrassen komen op, en de oude, dinosaurische waarheden worden tegen de muur gezet en met een laatste sigaret in de mond.|Salman Rushdie, 1983.'''}} . [https://www.slideshare.net/benedictwydooghe/tot-de-middeleeuwen2022 '''Klik hier voor de PowerPoint die bij dit deel hoort.'''] . == Voorhistorische wetenschappen == Geschiedenis is lang niet de enige wetenschap die zich inlaat met wat voorbij is. De natuurkundige, de scheikundige, de geoloog, de bioloog en de archeoloog graven veel dieper in het verleden dan de historicus. . ;14 - 13,5 miljard jaar terug . * De Oerknal doet materie en energie ontstaan. De '''natuurkunde''' blikt hier als wetenschap op terug. . ;13.7 miljard jaar terug . * Materie klit samen in atomen en moleculen. De '''scheikunde''' vind er zijn oorsprong als wetenschap. . ;6-4,5 miljard jaar terug . * Vorming van de aarde. De '''geologie''' als wetenschap vindt er zijn oorsprong. . ;3,8-3,5 miljard jaar terug . * De oudste fossielen tonen micro-organismen van 3,8 miljard jaar geleden. 3,5 miljard jaar geleden zwemmen eencellige fotosynthetische microben in ondiepe wateren. De '''biologie''' kent er zijn er oorsprong. . ;1,2 miljard jaar terug . * Felrode en bruine algen ontstaan. . ;1 miljard jaar terug . * Vorming van het supercontinent Rodinia. . ;700 miljoen jaar terug . * Groene algen. . ;600 miljoen jaar terug . * Het supercontinent Rodinia breekt geleidelijk. . * Eerste meercellige organismen verbruiken zuurstof en zijn mobiel. . ;541 miljoen jaar terug . * Eerste trilobieten. Deze kleine zeebodemdieren starten de Cambrische explosie. . ;488–443 miljoen jaar terug [[Bestand:Asaphus_kowalewskii_3.jpg|thumb|550px|De Ordovicische trilobiet Asaphus kowalewski met ogen op antennes.]] . * Tijdens het Ordovicium bestaat de aarde vooral uit water. In het noorden liggen twee kleine continenten, het zuiden strekt een landmassa zich uit tot de evenaar. België en Nederland liggen onder water. Langs de kust zijn er (primitieve) algen en schimmels. . * In de oceanen leven roofdieren als zeeschorpioenen, kraakbeenvissen en inktvisachtigen. Ze jagen op trilobieten. Zeelelies bevolken de zeebodem. Dit is één van de oudste diersoorten waarvan bij het schrijven van deze cursus nog zeshonderd soorten bestaan. . ;470 miljoen jaar terug . * Planten ontstaan. . ;350 miljoen jaar terug . * Vorming van Oeral en Appalachen. . . == Vijf uitstervingsgolven == . Dat de Dino's uitgestorven zijn, is niet nieuw. Dat de wereldgeschiedenis vijf gelijkaardige uitroeiingsfasen kende, is wellicht voor velen nieuw. Het principe is steeds hetzelfde. Veel planten = weinig CO2 = afkoeling van de aarde, daling zeespiegel... tot de koude het leven onmogelijk maakt. Weinig planten, veel vulkanisme, meteorieten = veel CO2 = opwarming van de aarde, stijging van de zeespiegel... tot de warmte leven onmogelijk maakt. . ;445 miljoen jaar terug . * Bij de '''eerste''' en op-één-na-grootste '''uitstervingsgolf''' verdwijnt vijfentachtig procent van het zeeleven. De atmosferische C02-daling brengt een ijstijd van een miljoen jaar. De zeespiegel daalt. Warmteminnaars in de ondiepe wateren sterven uit. . * Bij het einde van de ijstijd stijgt de zeespiegel omdat al het ijs vrijkomt en verdwijnen de koude minnende soorten. Hun fossielen duiken op in natuursteen. . ;443-376 miljoen jaar terug . * De aarde herstelt, de temperatuur stijgt met de zeespiegel. De overlevenden van de eerste uitstervingsgolf (trilobieten, kwalachtigen en schelpdieren) verwelkomen nieuwe soorten: beenvissen en de inktvisachtige ammonieten. Op de bodem van de oceaan komen koraalriffen en sponzen. . * De Noordelijke en Zuidelijke landmassa's zijn bedekt met bossen en planten waar met primitieve insecten. De eerste gewervelde amfibieën verkennen verlaten de oevers. . ;375 miljoen jaar terug . * De '''tweede uitstervingsgolf''' doet vijfenzeventig procent van alle soorten verdwijnen. Is het door een inslag van meteorieten (resten in Australië en in Nevada) of is het de temperatuurdaling door de C02-afname? Vooral het leven in ondiep warm water is getroffen. De uitstervingsgolf duurt drie miljoen jaar. . ;290-252 miljoen jaar terug . * Het Perm is droog en warm. Het continent Pangea strekt zich uit van Noord- tot Zuidpool. België ligt oostwaarts (de huidige Sahara). De Grote Oceaan is een restant van de 'alzee' Panthalassa met een noord-zuidelijke stroming. . * Dieren verlaten het water om definitief op het land te leven. Aan het einde van het Perm leven de Archosauria, de voorloper van de vogel en de krokodil. Er zijn zoogdierachtigen en eileggende reptielen. . ;252 miljoen jaar terug . * Vulkanisme veroorzaakt de '''derde uitstervingsgolf''', bekend als The Great Dying tijdens de overgang van het Perm naar het Trias. Vijfennegentig procent van het zeeleven sneuvelt en op land verdwijnt zeventig procent van de gewervelden. Veel landplanten zijn aangepast aan de opwarming van het klimaat. . * In wat nu Siberië is scheurt de aardkorst. Lava, broeikasgas, aswolken vormen de basaltvelden van de Siberische Trappen en doen de temperatuur wereldwijd stijgen. Bij veertig graden celsius verzuren de oceanen waar bacteriën methaangas uitspuwen. De periode duurt mogelijks een miljoen jaar. . ;250-200 miljoen jaar terug . * [[Trias (periode)|Trias]]. De overgang van het Perm naar het Trias kondigt het [[Mesozoïcum]] aan, bekend als het tijdperk van de dinosauriërs en de eerste vliegende reptielen, de [[pterosauriërs]]. Omdat er nauwelijks fossielen zijn, lijkt de aarde ongeveer vijf miljoen jaar onbewoond. . * Het Trias legt de basis voor de huidige [[biodiversiteit]]. De [[archosauriër]] is de voorloper van de krokodil. In de oceanen veroveren reptielen de top van de voedselketen. Er zijn [[plesiosauriërs]], met hun lange nek en vier vinnen die vroeger ooit poten zijn geweest. En de [[ichthyosauriërs]] lijken op dolfijnen. . ;200 miljoen jaar terug . * De '''vierde uitstervingsgolf''' begrenst [[Trias]] en [[Jura (periode)|Jura]]. Landleven sterft opnieuw: tachtig procent van de soorten, inclusief insecten. Het zeeleven ontsnapt aan de catastrofe die 10.000 jaar duurt. Waarom is nog onduidelijk. Het uit elkaar vallen van het supercontinent Pangea met vulkanisme (toename CO2) lijkt waarschijnlijker dan meteorietinslagen. . ;150-65 miljoen jaar terug [[Bestand:Pangea_animation_03.gif|thumb|550px|Het uiteenvallen van Pangea (pan is grieks voor alles, de Aarde als supercontinent) is veroorzaakt door de [[platentektoniek]].]] [[Bestand:Pangea_continents_and_oceans.svg|thumb|550px|Pangea is niet het eerste supercontinent. Meerdere supercontinenten ontstonden en vergingen.]] . * Het uiteengevallen supercontinent geeft de aarde haar vorm. Continenten zijn omgeven door oceanen, zeestromingen verspreiden water en koelen af en warmen op. Seizoenen bepalen het uitzicht van de landmassa's. . * Diverse dinosauriërs, groot en klein overheersen de aarde als vlees- en planteneter. De reusachtige [[T Rex|T-Rex]] wordt dertig jaar oud en de met veren bedekte [[Anchiornis]] meet dertig centimeter. Kleine [[zoogdieren]] ontwikkelen, ze zijn schuw en verkiezen het nachtleven. In zee jaagt de [[Mosasaurus]], de Maashagedis. Wetenschappers vonden het dier in de Limburgse Pietersberg. . ;65 miljoen jaar terug . * Het is afgelopen met de dinosauriërs na de meteorietinslag waarvan de {{Wp|Chicxulub-krater}} getuigt. Deze uitstervingsgolf verwoest vijftig procent van het oceaanleven, op land gaan alle niet-vliegende mastodonten waaronder de Tyrannosaurus Rex ten onder. Een meteoriet van meer dan tien kilometer doorsnee slaat in op de aarde en veroorzaakt een krater van 180 kilometer doorsnede en dertig kilometer diep. In Yucatan, een schiereiland in Mexico, dicht bij het huidige [[Chicxulub]] is wat toen gebeurde te bekijken. Meer dan een miljoen kubieke kilometer stof, puin raken in de atmosfeer en verduisteren de komende seizoenen, de klimaatschokken betekenen het einde van de grote reptielen. . * De vegetatie herstelt zich in de komende miljoen jaar ten voordele van zoogdieren ter grootte van een rat, een vos en dieren tot vijftig kilogram.<ref>SENNE STARCKX. ''Er was snel weer leven na de dino-apocalyps. Zoogdieren kregen vrij spel na meteorietinslag''. In: ''De Standaard'', 28.10.2019, p. D8 & D9.</ref> . ;60 miljoen jaar terug . * Hamsterratten (Noord-Amerikaanse zoogdieren) bouwen nesten met stenen en takken. Als ze urineren omsluit hun urine het nest als vers geperst glas. Dit is erg waardevol materiaal voor archeologen. Veel planten en dieren stierven uit en hun overblijfselen zijn alleen in deze nesten terug te vinden. . ;31-23 tot 14 miljoen jaar terug * Eerste verschijning op aarde van het geslacht {{Wp|Proconsul (geslacht)|Pronconsul}}. Er leven mogelijks honderd soorten mensapen in Afrika en Eurazië. . ;23,04 - 15,99 miljoen jaar terug * Tijdens de geologische periode van het {{Wp|Mioceen|Vroeg-Mioceen}} veroorzaken hogere temperaturen bosuitbreiding, er is een overvloed aan bladeren, vruchten, en knollen van bedektzadigen. De wereld ziet er uit als een 'apenplaneet'. . ;10 - 8 miljoen jaar terug . * Het koelere en drogere klimaat treft de eerste mensapen die zich buiten Afrika bevinden. Omstreeks 8 miljoen jaar geleden zijn er enkel mensachtigen in Afrika: de voorouders van de gorilla's, de chimpansees en de bonobo. De orang-oetans blijft in Azië, de Sivapithecus in Pakistan, sterft uit. . ;7-6 miljoen jaar terug . * De Chimpansee is de laatste gemeenschappelijke voorouder van de mens. Na een laatste genetische splitsing van onze afstammingslijn verschijnt 7 miljoen jaar geleden in [[Tsjaad]] een kandidaat voorouder van de mens: de {{Wp|Sahelanthropus tchadensis}}. . ;6,1-5,7 miljoen jaar terug . * De [[Orrorin tugenensis]] verschijnt in het uitdrogend bos in Kenia en is het gewoon om te klimmen en op twee benen te lopen en eet bladeren, noten, insecten, wortels, zaden. . ;5,8 - 5,5 miljoen jaar terug . * De [[Ardipithecus kadabba]] . ;4,4 miljoen jaar terug . * De [[Ardipithecus ramidus]] . ;4 miljoen jaar terug . Vierpotigen gaan recht opstaan en brengen meer tijd door op de grond dan in bomen. . . == ♣ == . . = '''♣ SCHEPPING: VERHALEN VERSUS WETENSCHAP''' = [[File:After_Lucas_Cranach_the_Younger_-_The_Fall_of_Man_-_Google_Art_Project_(xwGGm1nz0eIOnA).jpg|thumb|550px|Naar [[Lucas Cranach de jonge]] - The Fall of Man, 1549.]] . {{Citaat|'''De werkelijkheid die aan de geschiedenis voorafgaat, is problematisch. Ze ondergaat de grillen van een speciaal soort meteorologie: de ene keer is het helder weer, de andere keer is het zich alweer beperkt. In dat opzicht lijkt de geschiedenis soms op de landkaarten uit John Maxwell Coetzee's roman Wachten op de barbaren: ze zijn gebaseerd op verhalen van anderen en samengesteld uit verslagen van reizigers die waarschijnlijk niet altijd even betrouwbaar zijn. In die onhelderheid zijn misschien mythes ontstaan waarin werkelijkheid en verbeelding niet van elkaar te onderscheiden zijn.'''|Piet de Moor<ref>PIET DE MOOR. Schemerland. ''Stemmen uit Midden-Europa,'' Van Gennep Amsterdam, 2005, p. 286.</ref>}} . {{Citaat|'''God bewijzen kan je niet. God niet bewijzen kan evenmin. Geloof in God is een keuze, wie het anders zegt, probeert je te bekeren.'''|Reza Aslan}} . '''>>>''' - Hominidae|10 tot 5 miljoen jaar ->> - Australopithecus afarensis|3,2 miljoen jaar ->> - Homo erectus|2,4 miljoen jaar ->> - Vuurdomesticatie|1 miljoen jaar/400.000 jaar ->> - Boog als wapen|70.000 jaar ->> - Neolithische_revolutie|15.000 jaar ->> - Egyptische beschaving|5.000 jaar '''>>>''' . == Zes dagen == De mens (Homo) zoals we onszelf kennen is samen met chimpansees, gorilla's en orang-oetans een deel van de {{Wp|Familie (biologie)|familie}} mensachtigen ({{Wp|Hominidae}}), geen {{Wp|Nageslacht|afstammeling}} zoals anti-Darwinisten zeggen. Zou God het eens zijn met deze uitspraak? Die schept de wereld in zes dagen. Dat is een mooi gemiddelde om een wereld te scheppen. De zevende dag is rustdag. Deze 'weekcyclus' hangt samen met het gedrag van de maan. De Romeinen hebben een week van acht dagen en gaan bij {{Wp|Constantijn de Grote|Constantijns}} bekering (begin vierde eeuw) over naar de zevendaagse cyclus. De Inca's kennen een achtdaagse week en China een tiendaagse. Vijfdaagse weken komen voor bij de Mongolen en de Hettieten. Volkeren zoals die van Bali, Indonesië, Colombia en Bogota kennen driedaagse weken, sommige West-Afrikanen kennen een vierdaagse week. . == Eden of evolutie? == . [[Bestand:Albrecht_Dürer_-_Adam_and_Eve_-_Google_Art_Project.jpg|thumb|550px|De eerste mensen, Adam en Eva door Albrecht Dürer. Adam is de ideale man, aldus de Joodse legenden. Zijn lichaam weerspiegelt de wereld, zijn haar is te vergelijken met bossen, zijn mond is een oceaan, zijn tranen een rivier. Eva is de oermoeder. Beiden staan bij de kennisboom met de slang.]] [[File:Kaïn doodt Abel, RP-P-OB-1287.jpg|thumb|550px|Eva baart twee zonen: Kaïn en Abel. Een broedermoord ligt in het verschiet.]] De bijbel bekoort dit wetenschappelijke tijdperk nauwelijks. Toch deed ze dat duizenden jaren. En scheppingsverhalen, ook dat is geschiedenis. Het is interessant om te zien hoe godsdiensten, religies en sekten lang voor het wetenschappelijke tijdperk het ontstaan van de wereld begrijpen, verklaren of duiden. De verhalen of verklaringen - zowel van wetenschappers als van religieuzen - zijn niet zinloos. Ze hebben betekenis, vertellen iets over het denkkader, de gehanteerde begrippen, mentaliteiten en culturen... Doorgaans nemen twee kampen het tegen elkaar op met voor en tegenstanders waarbij het {{Wp|creationisme}} overtuigd is dat het universum, planten, dieren en mens geschapen zijn door een schepper met een plotse, eenmalige interventie. Hier tegenover staat de {{Wp|evolutietheorie}} van de onbekende Alfred Russel Wallace en de wereldberoemde Charles Darwin. In hun verklaring en de bijstellingen die er op volgden, ligt de klemtoon op evolutie, variatie en verandering van erfelijk materiaal en natuurlijke selectie. 'Een onvolmaakt bijgehouden geschiedenis van de wereld' zo noemt Darwin het fossiele onderzoeksmateriaal dat de reconstructie van het verleden toelaat. En zo komt hij aardig in de buurt van sommige eeuwenoude religieuze interpretaties. Wat te denken van de Joodse interpretatie van het heilig schrift - de Midrasj die vertelt dat Adam een staart had, die God hem afneemt?<ref>HERBERT HAAG, JOE H. KIRCHBERGER & DOROTHEE SÖLLE. ''Vrouwen in de bijbel''. Davidsfonds, Leuven, 1993, p. 25-26.</ref> . == Paradijs == [[Bestand:Queen_of_the_Night_(Babylon).jpg|thumb|550px|Eva is geen uitvinding van het Christendom. De vrouw als oorsprong van het leven vindt zijn oorsprong in veel oudere culturen. De [[Sumer|Soemeriërs]] kennen '[[Inanna]]' (afbeelding), de [[Babylonië|Babyloniërs]] '[[Tiamat (godin)|Tiamat]]' en de [[Egyptenaren]] hebben '[[Isis (godin)|Isis]]'.]] . In de ontstaansmythen van de mensheid, zowel voor de joden en de christenen, krijgen de tuin en het zonlicht een bijzondere rol. 'De aarde was woest en doods en duisternis lag over de oervloed' zo staat in Genesis. De christelijke mens ontspruit in een paradijs waarin die zich geplaatst ziet als een Mister Bean die uit de donkere nacht op de aarde valt: Adam, de eerste schepping van Jahwe God. Dit oud-bijbelse beginverhaal speelt zich af in een tuin. Mattheus laat Jezus vertellen over het onkruid tussen het graan. De landheer gebiedt zijn werkvolk het kruid niet weg te trekken om te vermijden dat ze de vruchtbare tarwe ontwortelen. Het oerverhaal eindigt in het Nieuwe Testament met Christus' dood in de tuin van Golgotha, waar hij na zijn kruisiging begraven ligt. Het verhaal dat vele eeuwen eerder Oud Testamentisch in een tuin begon eindigt hier als een cyclus: alles kan herbeginnen. . Het boek Genesis beschrijft in hoofdstuk twee van vers 8 tot 25 hoe de schepping tot stand kwam. . {{Citaat|'''8_Daarna legde Jahwe God een tuin aan in Eden, ergens in het oosten, en daarin plaatste hij de mens die Hij geboetseerd had. 9_Jahwe God liet uit de grond allerlei bomen opschieten, aanlokkelijk om te zien en heerlijk om van te eten; daarbij was ook de boom van het leven midden in de tuin en de boom van de kennis van goed en kwaad. 10_Uit Eden stroomt de rivier die water geeft aan de tuin; hij splitst zich in vier armen. 11_De naam van de eerste is Pison, hij stroomt om geheel Chawila heen, waar goud is; 12_ het god van dat land is voortreffelijk; en ook balsemhars en edelstenen worden er gevonden. 13_ De tweede heet Gichon, hij stroomt om geheel Kus heen. 14_De derde heet Tigris; hij loopt ten oosten van Assur. De vierde is de Eufraat. 15_Toen bracht Jahwe God de mens in de tuin van Eden, om die te bewerken en te beheren. 16_En Jahwe God gaf de mens dit gebod: 'Van al de bomen in de tuin moogt ge vrij eten, 17_maar van de boom van de kennis van goed en kwaad moogt ge niet eten, want op de dag dat gij daarvan eet, moet ge sterven.' 18_Jahwe God sprak: 'Het is niet goed dat de mens alleen blijft. Ik ga een hulp voor hem maken die bij hem past. 19_Toen boetseerde Jahwe God uit de aarde alle dieren op het land en alle vogels van de lucht, en bracht die bij de mens, om te zien hoe hij ze noemen zou: zoals de mens ze zou noemen, zo zouden ze heten. 20_De mens gaf dus namen aan al de tamme dieren en aan al de vogels van de lucht en aan al de wilde beesten; maar een hulp die bij hem paste vond de mens niet. 21_Toen liet Jahwe God de mens in een diepe slaap vallen; en terwijl hij sliep, nam Hij één van zijn ribben weg en zette er vlees voor in de plaats. 22_Daarna vormde Jahwe God uit de rib die Hij bij de mens had weggenomen, een vrouw, en bracht haar naar de mens. 23_Toen sprak de mens: 'Eindelijk been van mijn gebeente en vlees van mijn vlees! Mannin zal zij heten, want uit een man is zij genomen.' 24_Zo komt het dat een man zijn vader en zijn moeder verlaat en zich zo aan zijn vrouw hecht, dat zij volkomen één worden. 25_ Zij waren beiden naakt, de mens en zijn vrouw, maar zij voelden geen schaamte voor elkaar.'''|Genesis 2:8-25.}} . == Vrouw(on)vriendelijk... == De naam 'Eva' is afgeleid van 'leven'. Na de moord op Abel verlaat ze haar moordende zoon niet, zo sterk is ze met het leven verbonden, wat een dubieuze interpretatie toelaat. De oorsprong van haar naam gaat verder terug dan het bijbelverhaal. De Soemeriërs noemen haar '{{Wp|Inanna}}', de Babyloniërs noemen ze '{{Wp|Tiamat}}' en de Egyptenaren spreken over '{{Wp|Isis (godin)|Isis}}', een oerverhaal van een oermoeder. In deze oudere culturen is Eva geen 'vat vol zonden' maar de moeder der levenden. De vrouwonvriendelijke toon ontstaat in de Joodse traditie en het latere Christendom van de {{Wp|Kerkvader|kerkvaders}}. Die kerkvaders gebruiken de rib en de appel als symbolen voor Eva's minderwaardigheid op intellectueel, lichamelijk en zedelijk vlak. De Joodse traditie ziet Eva evenmin gelijkwaardig met Adam: ze ontspruit uit zijn lichaam. 'Niet uit zijn hoofd opdat ze niet trots zou worden, niet uit zijn oog opdat ze geen begerige blikken om zich heen zou werpen, niet uit zijn oor opdat ze geen luistervink zou worden, niet van zijn mond opdat ze geen kletskous zou worden, en niet van zijn voet opdat ze niet zou rond dwalen. Maar van een kuis deel van zijn lichaam; en toen God haar maakte, sprak hij tot ieder lichaamsdeel; 'Wees kuis, weest kuis!' Ondanks deze behoedzaamheid heeft de vrouw vele van die eigenschappen gekregen, die God haar niet wou geven: menige vrouw is trots, Sara luisterde in het geheim mee, Rachel benijdde Lea en Eva greep naar de verboden vrucht.'<ref>HERBERT HAAG, JOE H. KIRCHBERGER & DOROTHEE SÖLLE. ''Vrouwen in de bijbel''. Davidsfonds, Leuven, 1993, p. 10-31.</ref> Dit maakt het boek Genesis niet alleen tot een verhaal over het verlies van de onschuld, het is een vrijbrief voor vrouwenhaat.<ref>DAVID GRAEBER & DAVID WENGROW, vertaald door Rogier van Kappel en Bart Gravendaal. ''Het begin van alles. Een nieuwe geschiedenis van de mensheid'', Maven, Amsterdam, 2022, p. 261.</ref> Het (vroege?) christendom plaatst zo de vrouw en bij uitbreiding haar seksualiteit in een slecht daglicht.<ref>GEORGES DUBY. ''Ridder, vrouw, en priester. De middeleeuwse oorsprong van het moderne huwelijk,'' H.J.W. Becht, Amsterdam, 1985, p. 42-44.</ref> Later plaatst het Christendom Eva naast Maria en corrigeert ze tot de zachtmoedige. . [[Bestand:Oer-Weimarer_Musenhof.jpg|thumb|550px|De Duitse schrijver en filosoof Friedrich Schiller (1759-1805) leest voor in een park buiten Weimar (Thüringen); Wieland en Herder zitten links, Johann Wolfgang von Goethe staat rechts bij de pilaar. Schilderij uit 1860 door Theobald von Oer.]] == Of hét moment in de wereldgeschiedenis? == De Duitse literator [[Friedrich Schiller]] (1759-1805) uit Weimar ziet de zondeval als 'het gelukkigste moment van de [[wereldgeschiedenis]]'. 'Zonde' en 'val' gebruikt de bijbel niet. Het woord 'verdrijven' wel. Het uitdrijven van de ''vrucht'' is een fase bij de geboorte, het ontstaan van iets. De moederschoot die adem, vocht en voedsel voorziet, is niet langer. Hier start het leven, de inspanning. God verdrijft het koppel uit het paradijs omdat ze zelf God willen zijn. De [[zondeval]] is echter niet het einde van het paradijs. De bijbel vermeldt nergens dat het paradijs verdwijnt. Aldus maken de afstammelingen van Eva en Adam er fantastisch paradijselijke voorstellingen van, om er naar te zoeken, wat een soort symbolische start van het nomadisme betekent; een rondtrekkend kuddebestaan, dat het grootste deel van het menselijk bestaan uitmaakt. Als het nomadische bestaan als jager-verzamelaar zich op de tijdlijn van 2,5 meter -toch ruim de breedte van een klassiek schoolbord- uitstrekt, dan is het supplement van het [[Sedentarisme|sedentair]]e bestaan hooguit één centimeter. De vroegste nomaden onder hen, de [[Homo habilis]] en de [[Homo rudolfensis]] leven 2,4 miljoen jaar terug. Hun opvolgers - [[Homo erectus]], [[Homo heidelbergensis]], de [[Neanderthaler|Homo neanderthalensis]] - overleven eveneens van de jacht en het voedsel verzamelen. Net zoals Adam en Eva ontdekken zij bij het verlaten van het paradijs het koude en het harde leven, ontdekken ze zichzelf en leren ze leren. De prehistorische rivaliteit tussen het nomadische natuurleven en de sedentaire cultuur, symboliseert de bijbel met de rivaliteit tussen Kaïn en Abel. Deze broedermoord kent haar mythologische oorsprong in het conflict tussen de herder Abel die tegenover Kaïn staat. Kaïn, de hoefsmid, de boer is afhankelijk van zijn akker en komt in conflict met de rondzwervende nomaden (12.000-10.000 jaar geleden). Na de moord op Abel is Kaïn even verdoemd tot een zwervend bestaan, maar niet veel later bouwt hij de eerste stad die de bijbel vermeldt, met de naam [[Henoch]]. Het verhaal illustreert moeizame sedentatie en de daaropvolgende verstedelijking die niet over een nacht ijs gaat. Henoch is de naam van een zoon van Kaïn. Hij leefde volgens de mythologie 365 jaar, wat verwijst naar de kennis van de kalender en het bestaan van het schrift. Op zijn beurt is Henoch een voorvader van Noach, die de zondvloed meemaakt en overleeft. Schattingen en hypotheses brengen de bijbelse zondvloed in verband met de neolitische revolutie en het einde de laatste ijstijd die het waterpeil in de Middellandse zee en in de Zwarte zee met ongeveer 120 meter doet stijgen. Een precieze datum? Schattingen lopen uiteen van zo'n 9.400 tot 7.600 jaar geleden. Ook de Griekse mythen en sagen spreken van deze oer-catastrofe in de vorm van een overstroming: 'Aldus stroomden de wateren over het open veld, over huizen en tempels heen, spoelden bezaaide velden weg en rukten planten en bomen uit.'<ref>GUSTAV SCHWAB. ''Griekse mythen en sagen''. Het Spectrum, Utrecht, 1993, p. 14.</ref> == Lilith == [[File:Maler der Grabkammer des Sennudem 001.jpg|thumb|550px|Ploegen, omstreeks 1200 V.C.]] Wat minder bekend is, is dat [[Eva (persoon)|Eva]] als eerste vrouw ter wereld een voorganger heeft. Adams eerste vrouw is [[Lilith]]. De [[joodse mythologie]] stelt haar voor als een [[demon]]ische dame en mogelijk is dit gebaseerd op [[Lilitu]] uit de [[Mesopotamische mythologie]]. Lilith symboliseert ziekte, nacht, duisternis, verleiding, kindermoord, buitenechtelijke affaires... kortom de zonde. Een verhaal gaat dat Adam Lilith wil bewerken alsof hij een akker ploegt. Niet dat Adam een sedentaire boer is, maar als sedentaire boeren het verhaal later optekenen (wat waarschijnlijk is), verwijst dit naar de mannelijke spierkracht die vereist is bij het zaaien en ploegen en de vrouwelijke vruchtbaarheid. Door Lilith te behandelen als een akker met een voor waarin hij zijn zaad plant, wil Adam de vrouw onderwerpen, een onderdanigheid die Lilith niet ziet zitten. Ze vlucht krijsend weg en ziet Adam nooit terug. [[Ester Boserup]], een Deense economiste toonde in 1970 aan dat overal ter wereld de technologie om akkers of tuinen te bewerken, de positie van de vrouw en de genderhiërarchie gaat bepalen. Tijdens de nomadische periode is er geen van specialisatie, de semi-nomadische periode en het begin van de sedentatie introduceren een geslachtelijke opdeling van de arbeid: vrouwen schoffelen en scheppen tot mannen de voedselproductie gaan controleren en domineren. Die komt er bij de uitvinding van de ploeg. Die vereist kapitaal, bovenlijfkracht (om de ploeg te trekken of het trekdier te mennen) wat zich niet laat combineren met kinderzorg. Daardoor krijgen mannen macht over de economie, de politiek, de seksualiteit... en het leidt tot de vrouwelijke voorkeur voor mannen met status (onder nomaden speelde dit niet) om haar overlevingskans en die van haar kroost te verhogen: niets is kwetsbaarder dan een zwangere vrouw of een vrouw omgeven door een nest kinderen.<ref>GAIA VINCE, p. 255-256.</ref> . . [[Bestand:Australopithecus afarensis („Lucy) Rekonstruktion.jpg|thumb|550px|Vier miljoen jaar geleden verschijnt de [[Australopithecus afarensis|Australopithecus Afarensis]] in Afrika. Lucy is een soortgenote maar geen tijdgenote. [[Australopithecus afarensis|Lucy]] leefde 3,2 miljoen jaar geleden en stierf in de regio [[Ethiopië]]. Ze is ontdekt in 1974 en genoemd naar de hit van The Beatles [[Lucy in the Sky with Diamonds]], uit 1967. Het nummer verscheen op het legendarische album [[Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band]]. De elpee stelt The Beatles voor als de groep Sergeant Pepper's Lonely Hearts Club Band. De extravagante hoes is beroemd om zijn fotocollage. Aanvankelijk, in de niet gedrukte collages, stond Adolf Hitler tussen het bonte gezelschap. Helaas heeft Wikipedia in ons taalgebied geen rechten op de foto. Die kan je bekijken op de Engelstalige versie. Op de laatste rij herkennen we onder meer [[Carl Jung]] (7de van rechts), [[Edgar Allan Poe]] (8), [[Fred Astaire]] en [[Bob Dylan]] (15). Op de voorlaatste rij [[Aldous Huxley]] (18), [[Dylan Thomas]] (19), [[Marilyn Monroe]] (25), [[Stan Laurel]] (28), [[Oliver Hardy]] (30), [[Karl Marx]] (31), [[H. G. Wells]] (32), [[James Joyce]] (34A, nauwelijks te zien, onder Bob Dylan). Op de derde rij: staan [[Marlon Brando]] (39), [[Oscar Wilde]] (41), [[David Livingstone]] (44), [[Johnny Weissmuller]] (45), [[George Bernard Shaw]] (48), [[Lewis Carroll]] (52) en [[Lawrence of Arabia]] (53). Op de eerste rij zien we de wassen beelden van The Beatles, [[Shirley Temple]] (58), [[Albert Einstein]] (61), [[Bette Davis]] (65A), [[Marlene Dietrich]] (67) en nogmaals [[Shirley Temple]] (71).]] == Van Lucy tot Homo habilis == [[Bestand:Screenshot Homo habilis.png|thumb|550px|Zo zag de Homa habilis er uit, denken we. De Homo habilis dook op een miljoen jaar na Lucy, 2,2 miljoen jaar geleden.]] . ;4 miljoen jaar terug . * De mensachtige [[Australopithecus]] verschijnt in Afrika. . ;3,2 miljoen jaar terug . * De mensachtige [[Australopithecus afarensis|Lucy]] leeft en sterft in de regio die we nu [[Ethiopië]] noemen. We kennen haar sinds 1974 en ze is genoemd naar [[Lucy in the Sky with Diamonds]]. . = '''PALEOLITHICUM''' = . {{Citaat|'''It is not the strongest of the species that survives, nor the most intelligent. It is the one that is most adaptable to change.'''|[[Charles Darwin]]}} . ;2,6 miljoen jaar terug . * Het [[Paleolithicum]] start en twee miljoen jaar terug start het [[Pleistoceen]]: een gematigd warm klimaat ([[Interglaciaal|interglacialen]]) wisselt af met zeer koude periodes, de glacialen of de '[[ijstijden]]'. De glacialen vormen de ijskappen en doen de zeespiegel dalen, zeeën worden land, het landschap bestaat is een [[Arctisch|arctische]] [[steppe]] of [[toendra]]. In de warmere fasen komt er bebossing. De afwisseling van warm en koud zorgt voor het uitsterven van plant- en diersoorten én versnelt de evolutie van dieren die zich aanpassen: woelmuizen en de [[mensachtigen]]. . * Het Pleistoceen eindigt 10.000 jaar geleden en is in vier fasen in te delen: het Vroeg-Paleolithicum, het Midden-Paleolthicum, het Jong-Paleolithicum en het Epipaleolicthicum (deze laatste aanduiding wijst op de overgangsfase tussen het Paleolithicum en het Mesolithicum omdat er in deze cultuurfase nog een ijstijd voorkomt - die verdwijnt immers niet over met dezelfde snelheid). . . == Het Vroeg-Paleolithicum (2 miljoen tot honderdduizend jaar terug) == . ;2,5 miljoen jaar terug . * Eerste stenen werktuigen. Hier, in dit vroege [[paleolithicum|paleolithicum]] is de [[jager-verzamelaar]] een meesterlijk [[roofdier]] die het biologisch evenwicht in zijn omgeving niet verstoort (dat kan van de huidige mens, sinds de Industriële Revolutie niet gezegd worden). Geleidelijk aan verandert dat naarmate de mens de omgeving en de technologie meer beheerst. Hoe paradoxaal ook, de toenemende beheersing van vuur, de beheersing van de planten- en de dierenwereld, verhoogt de menselijke afhankelijkheid en zijn kwetsbaarheid. Die kwetsbaarheid houdt de mens angstvallig verborgen, want de vuur- en dierafhankelijkheid zijn de achillespees van de (huidige) samenleving. Wie vuur zegt, denkt aan gezelligheid of aan natuurrampen. [[Kerncentrale]]s, de [[elektriciteitsdistributie]] en hun afgeleiden blijven buiten beeld. Wie aan dieren denkt, denkt aan huisdieren of exotische beesten. Veefokkerijen, kippenkwekerijen en de [[Slachterij|abattoirs]] blijven onbelicht, tenzij bij een [[gekke koeienziekte]] of een dioxinecrisis die een [[morele paniek]] oproept. Dat de [[veeteelt]] veertig procent meer bijdraagt aan het [[broeikaseffect]] dan de transportsector en de hoofdoorzaak is van de [[klimaatverandering]] zeggen we ook liever niet. . ;2,4 miljoen jaar terug . * De mensensoorten [[Homo habilis]] en [[Homo rudolfensis]] verschijnen in Oost-Afrika. . ;2-1,8 miljoen jaar terug . * Verspreiding van de mens vanuit Afrika naar Eurazië. Dat laten fossielen zien in de Spaanse grotten van [[Atapuerca (opgraving)|Atapuerca]], in het Engelse [[Norfolk (graafschap)|Norfolk]] en het Georgische [[Dmanisi-mensen|Dmanisi]]. . * Evolutie in verschillende mensensoorten. . * In Zuid-Afrika is in een klomp rode jaspis door verwering een gezicht ontstaan. Iemand nam het mee als 'oudste kunstwerk ter wereld.' . ;1,9 - 1,8 miljoen jaar terug . * De [[homo erectus]] (de rechtopstaande mens), de [[Homo heidelbergensis|heidelbergensis]] & de [[Neanderthaler|neanderthalensis]] leven van jacht, visvangst en verzamelen. . ;1,7 miljoen jaar terug . * Het garen van voedsel gebeurt bij natuurlijke warmtebronnen, voor de vuurdomesticatie is het nog te vroeg. . [[Bestand:Homo sapiens neanderthalensis-Mr. N.jpg|thumb|550px|Reconstructie van de [[Neanderthaler]].]] . [[Bestand:Homo_heidelbergensis_-_forensic_facial_reconstruction.png|thumb|550px|Reconstructie Homo Heidelbergensis die 1,9 miljoen jaar terug leefde.]] === Homo erectus === De homo erectus onderscheidt zich van zijn voorgangers omdat hij en zij... 1. rechtstaan en ver kunnen kijken; een evolutie die te maken heeft met de overgang van een [[Bos (vegetatie)|bos]]- naar [[steppe|steppelandschap]]. . 2. op twee benen lopen; . 3. de handen vrij hebben (vuur dragen!); . 4. een rondere schedel hebben; . 5. over grotere hersenen beschikken (dankzij het eten van gekookt of warm voedsel vergt de spijsvertering minder energie en komt meer energie vrij voor de hersenen gaat een hypothese); . [[Bestand:Sangiran_17-01.JPG|thumb|550px|De Afrikaanse "erectus"-vondsten worden als een aparte soort beschouwd: de ''[[Homo ergaster]]''. De naam ''Homo erectus'' blijft voorbehouden aan de Aziatische tak. Europese "Homo erectus-achtige" vondsten komen nu onder de ''[[Homo antecessor]]''. Niet alle [[Paleoantropologie|paleoantropologen]] zijn het hier mee eens en beschouwen de H. Ergaster en de H. Erectus als soortvariaties.]] . === Vuurdomesticatie en taalontwikkeling === [[Bestand:Piero_di_Cosimo_-_The_Myth_of_Prometheus_-_WGA17652.jpg|thumb|550px|De Prometheusmythe door [[Piero di Cosimo]], 1515. Als de goden de gaven en de talenten uitdelen, komt de mens er bekaaid van af. Althans toch in vergelijking met de dieren. Het menselijke overlevingsinstinct en zijn natuurlijke verdediging zijn ronduit triest. En omdat de Griekse goden de mens in de steek laten, steelt [[Prometheus]] het vuur bij de Olympische goden. Hij schenkt het aan de mensen om metaal te bewerken en een technische beschaving te ontwikkelen. Prometheus is techniek, een leraar en een uitvinder die de mensen vooruit leert zien, die de mens leert inschatten welke gevaren er op hem af komen bij het bouwen van huizen of boten en dat zint oppergod [[Zeus]] niet. Die straft Prometheus en kluistert hem aan de [[Kaukasus]] waar een adelaar elke dag zijn lever eet. 's Nacht groeit de lever aan. De straf zou eeuwig duren maar [[Herakles]] bevrijdt hem. De mens zelf straft Zeus met de komst van Pandora. 'Zij verscheen te midden van de argeloze mensen en vond alom bewondering. (...) Nauwelijks was de deksel van Pandora's doos geopend, of allerhand ziekten, rampen en smarten volgen eruit en verspreidden zich bliksemsnel onder de mensen.'<ref>GUSTAV SCHWAB. ''Griekse mythen en sagen.'' Het Spectrum, Utrecht, 1993, p. 11.</ref> De vuurdomesticatie, de sleutel tot de menselijke gereedschapskist, kent een lange voorgeschiedenis: 1. fysiek is het het rechtop lopen een voorwaarde, want men moet de handen vrij hebben om het vuur te dragen, 2. mentaal is het vermogen om vooruit te denken van belang zodat er altijd brandstof is. De gevolgen van de vuurdomesticatie zijn niet te overzien. Mensen geven het landschap vorm, sociaal gezien brengt het vuur mensen samen en brengt het een leerproces op gang (cultuur, het doorgeven van verhalen bij het kampvuur), het verhitten maakt voedsel beschikbaar dat anders oneetbaar is. Andere toepassingen zijn militair van aard. Het allerbelangrijkste gevolg is dat de mens er in slaagt om onleefbare ecosystemen te bevolken die zich zonder het vuur nooit laten ontsluiten. Het maakt de uittocht uit Afrika mogelijk, eerst door de Homo Erectus en honderdduizenden jaren later door de Homo Sapiens, een uittocht die met een gemiddelde snelheid van één kilometer per jaar verloopt.<ref>JOOP GOUDSBLOM. ''Het regime van de tijd.'' Meulenhof, Amsterdam, 1997, p. 58; GAIA VINCE, p. 56-57.</ref>]] [[Bestand:Feuerreiben.gif|thumb|Houtwrijving om vuur te maken met een vuurploeg]] * Vuurslaan: [[vuursteen]] en [[vuurslag]]; * Houtwrijving: [[vuurboor]], [[vuurboog]], [[vuurploeg]], [[vuurkoord]] en [[vuurzaag]]; * [[Tondel]]doos: een doos met vuursteen en een licht ontvlambare stof, [[tondelzwam]]; * [[Brandglas]]: lichtontsteking met een positieve [[Lens (optica)|lens]]; * [[Lucifer (vuur)|Lucifer]] of [[zwavelstok]]. . . ;1,5 miljoen jaar terug . * Taalkundigen denken dat de [[Homo erectus]] taalvaardig is gezien zijn breinproportie. . ;1 miljoen jaar - 800.000 jaar terug * De [[Vuur|vuurdomesticatie]] begint. De oudste sporen die de vuurdomesticatie documenteren - verkoolde planten en dierenresten - zijn gevonden in [[Zuid-Afrika]], diep in een grot, wat een blikseminslag uitsluit. . ;900.000 jaar terug . * De Homo erectus is in [[Javamens|Java]]. Hij heeft wellicht geen verwantschap met de erectus in Afrika. De data kunnen volgens de bron nogal variëren. . === Inleefoefening I === . Vergeet de ''[[Bright_Lights,_Big_City_(film)|Bright lights, big city]]'' en de Donald Fagen-(j)achtige [[The Matrix|matrixwereld]] van het [[lesrooster]], het uurrooster, het arbeidsschema, de vertrek- en aankomsttijden van treinen en metro’s en probeer deze historische inleefoefening. Hoe was het om te leven in een wereld zonder wetenschap? Het idee dat een wetenschap met enige autoriteit de natuurverschijnselen verklaart, verbanden legt tussen die verschijnselen en de menselijke technologie hiermee in verband brengt, ontspringt pas met het denken van [[Francis Bacon (wetenschapper, 1561)|Francis Bacon]] (1561-1626), [[René Descartes]] (1596-1650) en [[Isaac Newton]] (1643-1727).<ref>HAN VAN RULER. ''Descartes anno 2010: sjablonen, thema's & toekomst.'' In: ''De Bibliotheek Descartes, band I''. Boom, Amsterdam, 2010, p. 9-54.</ref> . Keer terug uit een maatschappij van plastic en siliconen naar een wereld van koper en hout, een wereld waarin de vuurvaardige, taalgebruikende, vooruit denkende en samenwerkende mens zich onderscheidt van zijn naasten, de dieren die overleven op drie elementen: water, lucht en aarde. Als die eeuwenoude soortgenoten het vierde element leren beheersen, komt de evolutie van de mens op kruissnelheid: de voedselbereiding, het ontginnen van gronden, dieren op afstand houden… behalve de toegenomen veiligheid creëert de [[Vuur|vuurdomesticatie]] het sociale en het culturele leven. Vuur brengt mensen bij elkaar en is aldus sociaal. Het zet mensen aan om de vuurvaardigheid door te gegeven. En dat is cultuur. Bij de jacht op [[Mammoeten|mammoeten]] en [[Holenbeer|holenberen]] gebruikt hij werpwapens, verplaatst hij vuur, leeft hij in groep, hij denkt wat komen gaat en communiceert. Een vaste verblijfplaats is hem echter vreemd... . Een groep jagers en verzamelaars bestaat doorgaans uit vijftien tot dertig mensen die overleven in een jachtgebied van enkele honderden vierkante kilometer. Sinds de laatste ijstijd groeit het aantal kuddes en slinken de jachtgebieden.<ref>Over de relatieve gendergelijkheid bij nomadische groepen zie: GAIA VINCE. ''Vuur, taal, schoonheid, tijd', p. 201. Aanvullen.</ref> . . ;750.000 jaar terug . * De [[Homo erectus]] is in [[Pekingmens|China]]. We noemen hem de [[Pekingmens]]. DNA toont een wereldwijde verwantschap van de Chinezen met de rest van de mensheid en dat alle mensen afstammen van een groep [[Homo sapiens sapiens]] van enkele honderden individuen. . ;700.000 jaar terug . * Op Java zijn versierde schelpen te vinden. . ;600.000 jaar terug . * De [[Homo Sapiens]] splitst zich af van de [[Neanderthaler]]. De mens krijgt niet alleen een 'vriendelijker' gezicht, hij wordt ook vriendelijker. Het gezicht verkleint, verplat en de ogen zijn uitgesproken. Zware wenkbrauwen verdwijnen. Sommige onderzoekers (in dit geval de Belgische [[antropoloog]] Cederic Boeckx aan de universiteit van Barcelona) leiden hieruit een verhoogde samenwerkingsvaardigheid af.<ref>SENNE STARCKX. ''Opzij hond, kat en paard: de mens was de eerste die werd getemd.'' In: ''De Standaard'', 6.12.2019, p. D4.</ref> Ze vergelijken deze ontwikkeling met het [[Williams-Beuren syndroom|syndroom van Williams-Beuren]]. . ;500.000 jaar terug . * De genetische basis van wat wij nu de mens noemen, komt tot stand. . * De oudste getuigen van menselijke aanwezigheid in de omgeving van [[Luik (provincie)|Luik]]. Het gaat om enkele stenen werktuigen, gebruikt door nomadische jager-verzamelaars die het toendrawild volgen. . ;500.000-200.000 jaar geleden . * De [[Homo heidelbergensis]] . ;450.000-160.000 jaar terug . * Calais en Dover vormen één smalle bergrug van kalksteen. Na de ijstijden vindt het smeltwater van Scandinavië tot Schotland en de noordelijke Noordzee zijn uitweg langs deze bergrug. Golven werken zich uit op de zachte kalksteen en doet kalkkliffen en een zeestraat, het [[Nauw van Calais (zeestraat)|Nauw van Calais]] ontstaan. De kloofvorming gaat door tot op vandaag. . ;400.000-300.000 jaar terug . * De vuurdomesticatie is gekend en verbreid. . * Neanderthalers evolueren in het Midden-Oosten en Europa. . * Homo Sapiens evolueert in [[Oost-Afrika]], een gebied dat nu [[Ethiopië]] noemt. . ;300.000-150.000 jaar terug . * Vroeg ''moderne'' [[homo sapiens]], de recente vondst van een schedel in Marokko toont aan dat Homo sapiens niet 'plots' ontstond in een kerngebied zoals vaak aangenomen, maar zich geleidelijk ontwikkelt. 'Er is geen tuin van Eden in Afrika', zegt onderzoeker Jean-Jacques Hublin van het [[Max Planck Instituut]] voor Evolutionaire Antropologie in [[Leipzig]] aan [https://www.volkskrant.nl/wetenschap/verrassing-oudste-homo-sapiens-ooit-leefde-in-marokko-niet-ethiopie~b36faa34/ De Volkskrant]. 'De tuin van Eden ís Afrika.' De moderne mensen verschenen in heel Afrika, van de Kaap tot Marokko. Sommige populaties bleven tot honderdduizenden jaren van elkaar gescheiden, andere vermengen zich. 'Het "volledig pakketje" van wat volgens ons specifieke kenmerken van homo sapiens zijn, begin pas echt vorm te krijgen tussen 100.000 en 40.000 jaar geleden. (...) We hebben dus geen vertakkende lineaire stamboom met één enkele stam, maar verdeelde Afrikaanse wortels.'<ref>PATRICK ROBERTS, vertaald door Bep Fontijn. ''Jungle. Een nieuwe geschiedenis van tropische bossen, de wereld en onszelf,'' Nieuw Amsterdam, 2021, p. 128-129.</ref> . ;150.000-120.000 jaar terug . * De mens (de [[homo sapiens sapiens]]) verspreidt zich uit Afrika naar het noordoosten naar Azië en Europa. Tussen 125.000 - 60.000 komt hij aan in Eurazië, 40.000 jaar geleden in Australië, en 15.000 jaar geleden in Amerika. Meer afgelegen eilanden zoals Hawaï, Paaseiland, Madagaskar en Nieuw-Zeeland raakten bevolkt tussen de jaren 300 en 1280. . ;140.000 jaar terug . * De [[Homo Erectus]] verdwijnt. Hij ontstond 1,9 miljoen jaar geleden. . ;110.000 jaar terug . * De mens verspreidt zich uit Afrika naar het zuidwesten, naar Oceanië. . ;Kijken <gallery widths="155" heights="190"> Bestand:Australopithecus sediba.JPG|[[Australopithecus]], 4,3 tot 2 miljoen jaar geleden. Bestand:Homo habilis.jpg|Homo Habilis, 2,2 tot 1,5 miljoen jaar geleden, Oost-Afrika. Bestand:Homme de Tautavel.jpg|Homo erectus 1,9 miljoen tot 400.000 jaar geleden.|Homo erectus, reconstructie. Bestand:Pithecanthropus-erectus.jpg|Vondsten van [[Eugène Dubois]] waarbij hij de ''Pithecanthropus erectus'' of de [[Javamens]] beschrijft. Bestand:Homo heidelbergensis-Cranium -5.jpg|Homo Heidelbergensis, 500.000 tot 200.000 jaar geleden. Bestand:Biface de St Acheul MHNT.jpg|Vuistbijl uit het [[Acheuléen]]. Bestand:Neanderthal and homo sapiens sapiens.jpg|Een [[Neanderthaler]] en een [[homo sapiens sapiens]]. Bestand:Spy_Skull.jpg|[[Mens van Spy|De mens van Spy]], 40.000 jaar geleden. File:Ice_age_fauna_of_northern_Spain_-_Mauricio_Antón.jpg|[[Megafauna]] van het late Pleistoceen. Bestand:Skull_pekingman.jpg|De [[Pekingmens|Pekingman]] </gallery> . == Het Midden-Paleoliticum (100.000 tot 37.000 jaar terug) == . ;100.000 jaar terug . * De eerste sporen van wat we cultuur noemen duiken op. . ;80.000 jaar terug . * Sporen op een strand in [[Normandië]] in [[Le Rozel]] tonen voetsporen van Neanderthalers en hun kinderen en vuurresten. De Neanderthal-voeten blijken breder dan die van mensen, vooral in het midden. Hun lichaamslengte wordt geschat tot 185 centimeter. De groep bestond uit maximaal 14 Neanderthalers. . ;80-73.000 jaar terug . * De oudste grotkunst ter wereld is te vinden in het zuidelijkste punt van Zuid-Afrika. In de [[Blombosgrot]] is niet figuratieve kunst gevonden, er is niets afgebeeld. In deze grot kwam de oudste halsketting van vijfenzestig druppelvormige strandschelpen aan het licht. De laatste dragers deden dat 75.000 jaar geleden, dat wijzen de okersporen uit. [[Bestand:Reproduction_cave_of_Altamira_01.jpg|thumb|550px|Deze tekeningen in [[Altamira (grot)|Altamira]] zijn in 1879 ontdekt. Schildertekeningen zoals deze zijn uitzonderlijk en hebben functies om te overleven op cultureel, sociaal, didactisch en economisch vlak. In 1890 onderzocht de eigenaar de grot en vond er vuistbijlen, pijlpunten, stenen messen en naalden en bewees dat de tekeningen geen namaak zijn, maar 15.000 jaar oud. In 2017 vond een internationaal onderzoeksteam op het [[Indonesisch|Indonesische]] eiland [[Sulawesi]] (in het [[Maros-Pangkep-karstgebergte]]) een schilderij van een jachtpartij van minstens 43.900 jaar geleden. Eerder vonden ze op [[Kalimantan]] op [[Borneo]] 40.000 jaar oude afdrukken. Op hun vondst van 2017 is te zien hoe mensen twee wrattenzwijnen en vier dwergbuffels in het nauw drijven met touwen en speren. Is dit meer dan vier meter brede jachttafereel het oudste ter wereld? In Europa zijn de oudste grotschilderijen 40.000 jaar tot 65.000 jaar oud. De [[Löwe-mann]], een mythisch wezen van dertig centimeter dat een mens met een leeuwenkop voorstelt, gaat terug op 40.000 jaar geleden. De geschilderde ladders, stippen en contouren van handafdrukken op Spaanse grotten, gaan terug op 65.000 jaar geleden, kort nadat de [[Neanderthaler]] Europa is binnengewandeld (op de Homo Sapiens is het in Europa nog 20.000 jaar wachten.<ref>ROBERT MACFARLANE, vertaald door Nico Groen en Jan Willem Reitsma. ''Benedenwereld. Reizen in de diepe tijd'', Athenaeum - Polak & Van Gennep, Amsterdam, 2019, p. 25.</ref> Lang zijn ze voorgesteld als simpele, ruw, gebolsterde verwanten van de moderne mens. Niettemin beschikken de neanderthalers over een vergelijkbaar brein dat hen in staat stelt tot cultuur. Ze maken handige stenen en bijlen, messen, beschilderen hun juwelen. Onderzoekers leiden hieruit een religieus bewustzijn af. Evengoed kan het om primitieve camouflagetechnieken bij de jacht gaan. De oudste grotkunst is te vinden in de [[Zuid-Afrika|Zuid-Afrikaanse]] [[Blombosgrot]]. Ze is niet figuratief (er is niets afgebeeld) maar ze dateert van 73.000 jaar geleden.]] . ;70.000 jaar terug . * Intrede [[Homo Sapiens]]. Start hier de ''geschiedenis'' van de mens, zoals [[Yuval Noah Harari]] beweert? [[Yuval Noah Harari]] bespreekt drie revoluties: 1. De cognitieve revolutie (70.000 jaar geleden); 2. De agrarische revolutie (12.000 jaar terug) en de; 3. Wetenschappelijke (500 jaar geleden). Het is mijn ambitie om de cognitieve revolutie vroeger dan Harari te dateren en in verband te brengen met de vuurdomesticatie die teruggaat op bijna één miljoen jaar terug.<ref>HARARI, YUVAL NOAH, vertaald door Inge Pieters. ''Sapiens. Een kleine geschiedenis van de mensheid.'' Thomas Rap, Amsterdam, 2018, p. 11-12.</ref> . * De [[Toba (vulkaan)|Toba]]-uitbarsting zorgt voor een jarenlange vulkanische winter. . * De eerst vertelde verhalen werken als een cognitieve revolutie die een culturele geheugenbank mogelijk maakt. Het verhaal werkt in de hersenen als een 'contextuele infrastructuur' om feiten te ordenen, te begrijpen, te delen en vooral te herinneren. Info in verhaalvorm is tweeëntwintig keer beter te onthouden dan een opsomming omdat een verhaal alle relevante hersendelen activeert, niet alleen de taalcentra. . ;70.000 tot 12.000 jaar terug . * De laatste ijstijd zorgt voor een lage zeespiegel. Het Kanaal en de Noordzee liggen er voor de laatste keer droog bij. Tussen Engeland en het Europese vasteland is geen barrière. Het Kanaal is een uitgestrekte ijzige toendra met een zuidwestwaarts stromende rivier die uitmondt in de Atlantische Oceaan. . ;64.000 jaar terug . * Een grottencomplex in het Noord Spaanse Baskenland - Cantabrië tonen de El Castillo-grotten decoratieve sporen (grotschilderingen en stempelwerk) van de Neanderthaler en de mens. Tijdens de laatste ijstijd is de labyrintische grot hun toevluchtsoord. . ;60.000 jaar terug . * In een grot aan de kust van Kenia, Panga ya Saidi gebruiken mensen pigmenten en maken ze schelpkralen. . ;60.000 - 45.000 jaar terug * De menselijke migratie uit Afrika naar Europa en Eurazië start (andere bronnen beweren dat dit veel vroeger gebeurden). Daar stuitten ze daar op andere bevolkingsgroepen zoals Neanderthalers die er al tienduizenden jaren wonen en de [[Denisovamens|Denisovamensen]]. Die verschillen weinig van het Afrikaanse menstype maar ze zijn toch anders. Na het uitsterven van die bevolkingsgroepen is slechts nog één enkel menselijk ‘wij' op aarde. Het Europese continent blijft dunbevolkt. . ;50.000 jaar terug * In het Spaanse [[El Sidron]] zijn er sporen gevonden van een Neanderthalgroep van zeven volwassenen en drie kinderen. * Sapiens koloniseren Australië, de [[megafauna]] sterf er uit. . ;45.000 jaar terug * Een stamoudste voorziet zijn verhaal van een illustratie: het [[Celebeswrattenzwijn]]. . ;40.000 jaar terug * De [[Neanderthalers]] zijn duidelijk aanwezig in in Europa en in het [[West-Vlaams Heuvelland|Heuvelland]]. Op de [[Kemmelberg]] in [[Heuvelland (gemeente)|Heuvelland]] en in [[Veldwezelt-Hezerwater]] laten ze meer dan 200 artefacten liggen: [[vuistbijl|vuistbijlen]] in [[vuursteen]], messen, boordschrabbers, [[Levalloistechniek|Levalloisspitsen]], [[Le Moustier |Moustierspitsen]]. Wilde [[mammoeten]], oerrunderen, [[rendieren]] en wilde paarden, de [[wolharige neushoorn]] jaagden ze op en verneden ze waarschijnlijk ter plekke om in hun tijdelijke, nomadische kamp klaar te maken. Van de tentenkampen zijn geen sporen gevonden. * Spy Skull, een Neanderthalerschedel uit [[Spy]] nabij Namen. * De Homo Sapiens doorkruist onze regio en produceert kunst. . ;40.000 - 35.000 jaar terug . * De paleolithische kunst en de "culturele explosie" van de [[Homo sapiens]] stimuleren het taalvermogen en brengen hem op een (wat dat ook moge zijn) 'hogere graad van beschaving'. . ;40.000 - 30.000 jaar terug . * Het semi-nomadisme ontstaat waarbij diverse jagers-verzamelaars zoeken naar nieuwe organisatievormen: de kleinschalige stam functioneert tijdens het jachtseizoen of bij overvloed. Dan jagen kleine groepen op steppebizons, rendieren of mammoeten, oogsten ze noten oogsten, vangen ze vis. In het tussenseizoen komen ze samen met andere groepen in dichtbevolkte nederzettingen waar feesten gebruikelijk is. Gewassen planten doen ze niet. Seizoensrituelen met maskerades markeren het begin en het einde van de beide periodes. Graven met giften en monumentale architectuur suggereren dit seizoensdualisme dat zijn oorsprong vindt in de sterk wisselende seizoenen van de laatste ijstijd. Deze institutionele flexibiliteit doet hen bewegen tussen stadsstructuren met (tijdelijke?) heersers enerzijds en de meer egalitaire stam anderzijds. Het doet hen beseffen dat de sociaal politieke realiteit veranderlijk en cyclisch kan zijn. Deze verre voorouders kennen tot op dit moment ook een andere lichamelijke realiteit. Afhankelijk van hun biotoop (kust, bos, bergen, woestijn, regenwoud savanne…) zijn ze een fysiek ook een divers allegaartje vergelijkbaar met hobbits, reuzen, dwergen, elfen. Dit zal steeds uniformer worden.<ref>DAVID GRAEBER & DAVID WENGROW, vertaald door Rogier van Kappel en Bart Gravendaal. ''Het begin van alles. Een nieuwe geschiedenis van de mensheid'', Maven, Amsterdam, 2022.p.94-95, 119, 122 & 127..</ref> . ;38.000 jaar terug . * Eerste mensen verschijnen / zetten voet aan grond in onze regio: in Zuid Limburg, van de Maasvallei tot het Scheldebekken. In hun omgeving: de [[wolharige neushoorn]], [[reuzenhert|reuzenherten]], [[Holenbeer|holenberen]] en [[Mammoeten|mammoeten]], tot vijf ton zwaar. . * In een grot in de Zwabische Jura is een tekening van een kat-mens met wijd open armen en benen en een zwaard (?) dat lijkt op het sterrenbeeld [[Orion (sterrenbeeld)|Orion]]. . ;35.000 jaar terug . * Op het Indonesiche eiland [[Sulawesi]] zijn er handafdrukken van vrouwen. == Het Jong-Paleoliticum (37.000-12.500 jaar terug) == [[File:Goddess_gif_small_10.gif|thumb|550px| (...)]] . ♣ . ;37.000-30.000 jaar terug . * De [[Neanderthaler]] sterft uit (is er een verband met de uitvinding van de boog door de mens?). De Neanderthaler is geen voorloper van de mens. . * Vanaf nu start een koudegolf die bewoning in onze regio onmogelijk maakt. . ;33.000 jaar terug . Grotte Chauvet Pont d'Arc in de [[Ardèche (departement)|Ardèche]] is wellicht de oudst gekende beschilderde grot in de wereld. De schilderingen tonen [[apen]], [[leeuw (dier)|leeuwen]], [[neushoorn]]s, [[oeros]]sen, [[paard (dier)|paarden]] en [[Bison (geslacht)|bizon]]s ter instructie van de jacht. Er zijn ongeveer driehonderd dieren afgebeeld. In andere grotten komen de [[panter]], de [[uilen (vogelfamilie)|uil]]), de neushoorn nauwelijks voor. De [[Holenbeer|holenberen]] is er ook. Abstracte tekens en afdrukken van handen komen voor. Jean-Marie Chauvet, Éliette Brunel en Christian Hillaire ontdekken de grot in 1994 die voorlopig niet toegankelijk is. Sedert 2015 is er een kopie, een 'kunstgrot' die de grotschilderingen tot leven wekt. De Duitse cineast [[Werner Herzog]] maakte in 2010 een 3D-documentaire over de grot: 'Cave of Forgotten Dreams'. . ;32.000 jaar terug . * [[Pijl en boog]] . * In de [https://en.wikipedia.org/wiki/Coliboaia_Cave Coliboaia-grot] in [[Roemenië]] worden bizons, beren en neushoorns in zwarte kleuren, waarschijnlijk houtskool op de wand geschilderd. De ontdekking gebeurde in 2009. . ;Ca. 32.000-27.000 jaar terug . [[Venus van Willendorf]] & Man van Brno . ;31.700 jaar terug . * In de [[grotten van Goyet]] zijn sporen gevonden van een vroege domesticatie van een prehistorische hond. (De mens nam de wolf onder zijn hoede en de soort evolueerde in de richting van wat we nu een hond noemen. Het gevonden exemplaar is geen voorouder van de huidige hond maar een uitgestorven zustergroep). De hond is het enige dier dat zich laat domesticeren voor de [[Neolithische revolutie|Neolitihsche revolutie]]. . ;30.000 jaar terug . * In een rijk beschilderde grot in de Franse Dordogne is een maankalender achtergelaten. Het arendsbotje toont ingekraste cirkels, bogen en halvemanen die het tweewekelijkse wassen en het afnemen van de maan illustreren. . ;27.000 jaar terug . * Cro-Magnon mens; ontdekt in de [[Dordogne (departement)|Dordogne]] in 1868. . ;23.000-20.000 jaar terug * Nomaden steken de [[Beringstraat]] over en zullen Amerika bevolken als indianen. . ;20.000-15.000 jaar terug . * De [[Homo erectus soloensis]], een ondersoort van de Homo Erectus die leeft op Java sterft als laatste Homo Erectus uit. . * Het is met artefacten en fossielen gedocumenteerd hoe mensen uit Azië naar Amerika migreren. Een landmassa verbindt de noordwestelijke punt van Noord-Amerika met de noordoostelijke punt van Azië. Over die bovenzeese landmassa (nu Rusland en Alaska) lopen mensen en dieren. Het gaat om zo'n 900 kilometer. . ;17.000 jaar terug . * Grotschilderijen in [[Lascaux (grotten)|Lascaux]] tonen astronomische hemelkaarten die de maancyclus in punten en vierkanten illustreren. Erboven is een rij van 13 kwartieren te zien die het tijdstip tonen waarop de paarden drachtig zijn en makkelijk te vangen zijn. Diende Lascaux als prehistorisch planetarium? . * De grotinscripties en - schilderijen van [[Altamira (grot)|Altamira]] kent een bestaan van 27.000 geleden tot 17.000 geleden. . ;16.000 jaar terug . * Sapiens koloniseren Amerika, de [[megafauna]] sterf er uit. . ;15.000 jaar terug . * De aarde warmt geleidelijk weer op. Oerbossen ontstaan. . ;13.000 jaar terug . * [[Cueva de las Manos]], een grottenstelsel in Argentinië bij de rivier [[Río Pinturas]] toont meer dan tweeduizend mensen handen, lama's en jachttaferelen. . * Grot van [[Niaux]] in Zuid Frankrijk. De grot lijkt niet bewoond, hoewel bewoonde grotten in de regio bekend zijn. . . ;Kijken <gallery widths="155" heights="190"> Bestand:RioPinturas-003.jpg|(..) Bestand:RioPinturas-004.jpg|Groep B Bestand:RioPinturas-005.jpg|Groep B Bestand:RioPinturas-006.jpg|Groep C Bestand:Niaux,_bisons.JPG|Replica uit Niaux met bizons. </gallery> . = '''MESOLITICUM (12.500 jaar tot 10.000 jaar terug)''' = . {{Citaat|'''We weten niet waar hij zich bevond en ook niet waar hij mee bezig was, die eerste mens die op het idee kwam om de schaduw van een in de grond gestoken stok te gebruiken. Hij hoefde als referentie alleen maar een los op de grond liggende kei te gebruiken om een tamelijk nauwkeurige voorstelling te krijgen van de tijd die hij nog had. Misschien was hij een jager-verzamelaar die zich te ver van de grot had verwijderd waarin zijn clan woonde. Of een veeboer op zoek naar nieuwe weidegronden, ban bij het vallen van de nacht de weg naar zijn onderdak kwijt te raken. Naar alle waarschijnlijkheid keek men al sinds onheugelijke tijden hoe hoog de zon aan de hemel stond, om te kunnen inschatten hoeveel muonen het nog zou duren voor het donker werd. Met de duisternis begonnen immers de gevaren. Het struikgewas was het rijk van de grote nachtroofdieren en op de weg naar de schuilplaats konden zich vijandige, op de loer liggende individuen verborgen houden.'''|[[Desmond Morris]].<ref>GUIDO TONELLI, vertaald door Hans van den Berg. ''Tijd. Een reis van vroeger naar later,'' Bezige Bij, Antwerpen, 2022, p. 45.</ref>}} . {{Citaat|'''Er bestaan op dit ogenblik honderddrieënnegentig soorten apen. Honderdtweeënnegentig ervan zijn bedekt met haar. De uitzondering is de naakte mensaap die zich zelf ''Homo Sapiens'' noemt. Deze ongewone en zeer succesvolle soort besteedt een heleboel tijd aan de bestudering van zijn hogere motieven en even veel tijd aan het negeren van zijn fundamentele motieven. Hij is er trots op dat hij de grootste hersens heeft van alle primaten, maar is geneigd het feit te verhelen dat hij ook de grootste penis heeft en staat deze eer liever, ten onrechte af aan de machtige gorilla. Hij is een buitengewoon vocale, scherpzinnig onderzoekende aap, wiens wereld overbevolkt is, en het is de hoogste tijd dat wij zijn basisgedrag aan onderzoek onderwerpen.'''|[[Desmond Morris]].<ref>DESMOND MORRIS, vertaald door Thomas Nicolaas. ''De naakte aap.'' A.W. Bruna & Zoon, Antwerpen, 1968, p. 9.</ref>}} . Het [[Mesolithicum]] is een periode die moeilijk te grijpen is. Als overgangsperiode bouwden archeologen en historici deze periode in vanuit een evolutionair perspectief. Het lijkt op de Renaissance, die verhoudt zich even paradoxaal ten aanzien van de Middeleeuwen en de Nieuwe Tijden. Veel van het oude is in het nieuwe herkenbaar. En omgekeerd. Voor de jagers-verzamelaar tot de landbouw overgaat, komt er eerst een periode van gedurfde sociale experimenten. [[Bestand:White cliffs of dover 09 2004.jpg|thumb|550px|Krijtrotsen van Dover]] [[Bestand:0 Escalles - Le Cap Blanc-Nez (2).JPG|thumb|550px|Cap Blanc-Nez]] . * In Kortrijk zijn op de Pottelberg en in de buurt van de wijk 't Hoge ongeveer 250 artefacten uit deze periode ontdekt: wapenspitsen, lemmers, schrabbers, stekers, vuurstenen, [[burijn]]en. . * Het [[Nauw van Calais (zeestraat)|Nauw van Calais]] ontwikkelt zich tussen 12 en 8.000 jaar geleden opnieuw tot een zeestraat met de Atlantische Oceaan. . * Agrarische revolutie, planten en dieren worden (beginnend) gedomesticeerd: vooral de hond. . [[Bestand:E28_p26.jpg|thumb|550px|Een hut als een extensie van de kledij. Verschillende soorten hutten van de inheemse bevolking in Brazilië, 1834.]] [[Bestand:Göbekli_Tepe,_Urfa.jpg|thumb|550px|Opgravingen bij Göbekli Tepe. Het is niet altijd duidelijk wat er eerst was: de bouw van een tempel door samenwerkende nomadengroepen of de komst van de landbouw die aan de tempelbouw vooraf gaat.]] [[File:The_archaeological_site_of_Göbekli_Tepe_-_main_excavation_area.png|thumb|550px|Luchtfoto van de site Göbekli Tepe.]] . === Wat gaat de sedentatie vooraf? === . Zo'n twaalf- tot tienduizend jaar geleden eigenen diverse nomadische groepen zich - overal ter wereld - een vaste locatie toe. Veel ontwikkelingen en uitvindingen gaan die definitieve sedentatie vooraf. Met andere woorden: vooraleer de nomadische groepen zich een vaste woonplek vinden, zijn er al veel uitvindingen in ontwikkeling. Dit 'seminomadisme' kenmerkt zich door het feit dat nomaden steeds langer ter plekke blijven maar niet definitief. Dat komt tot uiting in: . 1. Experimenten met het ontginnen (en de kweek?) van wilde granen en de veredeling ervan kunnen rond 20.000 v.Chr. begonnen zijn. Daarbij begint de mens met plannen en vooruitdenken: (onbewaakte?) opslag ontstaat. . 2. De [[Sikkel (werktuig)|sikkel]] laat een efficiënte oogst toe; speren en bogen met stenen pijlpunten penetreren beter, maalstenen, mortieren en stampers malen granen en mineralen. Touw en draad zetten aan tot weven en de naald maakt het naaien van huiden mogelijk. . 3. De oudste rotsschilderingen uit [[Grotten van Lascaux|Lascaux]] zijn gedateerd op 17.000 jaar geleden, die van [[Altamira (grot)|Altamira]] in Spanje schat men op 15.000 jaar terug. Het beschilderen van stenen is de voorganger van wat later het schrift wordt. . 4. ♣ 12.500 jaar terug: [[Yi-fu Tuan]], een Chinees-Amerikaanse humanistisch geograaf drukt het zo uit: 'Place is security. Space is Freedom. Zijn uitspraak gaat terug tot 12.500 jaar geleden. In Japan verschijnen potten en kommen. De betekenis? Vaatwerk vervangt en zijn een uitbreiding op de handen van de jager-verzamelaar. Manden en vlechtwerk doen hetzelfde: ze beginnen de transportrevolutie. Het bewaren van voedsel maakt voorraden mogelijk, schept orde en structureert de omgeving. De ''leegte'' van de klei scheidt de buitenwereld van de binnenwereld. Die ruimtelijke ordening verandert het begrip tijd en breekt het eeuwige nu van de jager-verzamelaar. Het adagio is niet langer 'er is voedsel te over, we eten alles op.' De pot construeert de toekomst, een plan waarbij een groep zijn 'morgen' organiseert. Zo introduceert het vat de begrippen tijd én veiligheid: hoe lang valt iets te bewaren of te beschermen (tegen ongedierte bijvoorbeeld)? En tijd resoneert met témenos, wat staat voor een omheinde, heilige en veilige ruimte. Vluchtelingen genieten er de goddelijke bescherming. Een "waterbassin" aan de ingang maakt hen rein. Homeros vermeldt een ''temenos'' als een afgebakend landgoed. De vorst of de god geniet er de vruchten van. In het Griekse Attica lijken er veel dergelijke gronden voor te komen sinds de sedentatie.<ref>GUIDO TONELLI, vertaald door Hans van den Berg. Tijd. Een reis van vroeger naar later, De Bezige Bij, Amsterdam, 2022, p. 30-31.</ref> . 5. De kano en andere vroege boten, daar zijn sporen van. . 6. Het bakken van brood en het maken van ovens gaat de sedentatie vooraf. . De nomadische jagers-verzamelaar ontwikkelt semipermanente nederzettingen van palmbladeren, hout en bamboe. Tekeningen van vijf tenten van rendierhuid van zo'n vijftienduizend jaar oud zijn gevonden in een grot bij Pincevent in de Seinevallei. Generaties lang onderhouden deze seminomaden hun kampen om er maandenlang te wonen, handel te drijven, te feesten en rituelen uit te voeren. Archeologen treffen tegenwoordig sporen aan van dit soort openluchtkampen in West-Europa. Tijdens de zomer bewonen kleine groepjes jagers de kampen, 's winters groeit de groep aan in meer permmnente bouwsels, zoals grotten. Sommige zijn tienduizend jaar lang bewoond en verfraaid met tekeningen. === Gevonden broodkruimels: inleefoefening III === . {{Citaat|'''Het moet een mooie dag geweest zijn in Bilad al-Sham, aka het Morgenland, de [[Levant]] of het historisch-geografisch gebied dat grotendeels [[Israël]], [[Palestina (staat)|Palestina]], [[Jordanië]], [[Syrië]] en delen van [[Turkije]] beslaat. Zo’n 14.000 jaar geleden woonde daar [[Uk-Uk]], de vernuftige [[Natufiër]]. Of Uk-Uk een man was of een vrouw, laat ik in het midden, ik ben geen specialist in genderstudies binnen semi-sedentaire voedsel-verzamelaarssamenlevingen. Maar laten we er even van uitgaan dat hij een man was. Uk-Uk, nakomeling van Ug Ug, was altijd al een bijzondere jongeling geweest. Of de naam Uk-Uk een veelvoorkomende naam was binnen de [[Natufische samenleving]], laat ik in het midden, ik ben geen specialist in laat-epipaleolithische nomenclatuur. Uk-Uk was nieuwsgierig van aard. Als kind was hij meermaals ernstig ziek geworden door onbekende besjes te eten. Het was die nieuwsgierigheid die hem te dicht bij een wild zwijn had gedreven. Wat Uk-Uk dacht toen hij het zwijn aaide, blijft een mysterie voor ons. Wat we wel weten, is dat het zwijn zijn gebaar niet apprecieerde. Tijdens de schermutseling na de ongewenste aai verloor Uk-Uk het merendeel van zijn gebit. Daarom droeg hij sinds die dag steeds een maalsteen mee. Daarmee maakte hij gevonden voedsel verteerbaarder, verbrijzelde hij vezels en maakte hij knapperig fruit papperig. Het was die omslachtige manier van vreten die Uk-Uk bracht tot een van de belangrijkste ontdekkingen van de menselijke geschiedenis. In de buurt van de grot waar zijn stam zich had nedergezet, groeiden indrukwekkende groene tarwehalmen die makkelijk boven zijn 1,44 meter uittorenden. Meerdere leden van zijn stam hadden al eens een aartje afgeknapt en de korrels van hun kafjes gewreven. Maar meestal negeerden ze de halmen, want ze beleefden weinig plezier aan de smaak. Hoeveel Uk-Uks zijn er geweest die niet tot aan het stadium van pap zijn geraakt? Hoeveel Uk-Uks hebben de pap laten aanbranden? Dat was buiten de maag van Uk-Uk gerekend. Hij had zin in een snack. De opbrengst van de jacht was mager de laatste tijd en de vruchten lieten op zich wachten. Uk-Uk bedacht zich met de emmer tarwe en verzamelde een buidel vol. De geplette korrels waren droog en de poederpulp deed hem hoesten. Water. Water was altijd al een goede vriend geweest in zijn tandeloze bestaan. Uk-Uk maakte de pap, maar zeggen dat die een ‘smaakbommetje’ was, zou een overstatement zijn. Vuur. Het was de gewoonte in die tijd om alles eens boven het vuur te houden. Het had een goede reputatie opgebouwd met betrekking tot vlees. Zonder dat Uk-Uk erbij stilstond, had hij de basis gelegd voor een grijs boerenbrood, wit gesneden, naan en pita, volkoren en ciabatta, [[challah]] en [[pretzels]], [[knäckebröd]] en roti, en paradoxaal genoeg glutenvrij brood. Of er iets waar is van de historie van Uk-Uk, weet ik niet, ik ben geen culinaire paleontoloog. Wat ik wel weet, is dat er vijftien broodkruimels werden gevonden op de Shubayqa 1 archeologische site in Jordanië. Die bleken zo’n 14.400 jaar oud te zijn, ouder dan de eerste sedentaire agrarische samenlevingen. Als iemand het verdient om te verrijzen en erkenning te krijgen voor zijn verwezenlijking, is het Uk-Uk wel. Aan de basis van menselijke kennisverwerving ligt trial-and-error. Proberen en falen. Hoeveel Uk-Uks zijn er geweest die niet tot aan het stadium van pap zijn geraakt? Hoeveel Uk-Uks hebben de pap laten aanbranden? Hoeveel stamgenoten vonden de ontdekking van het brood niet de moeite waard om verder te onderzoeken? Native Americans beschouwden een berg als een gebeurtenis. Niet als een onveranderlijk resultaat. De berg is in wording. Brood is een gebeurtenis en geen evidentie. Dankjewel Uk-Uk.'''|[[Rashif El Kaoul]].}} . ;12.000-11.600 jaar terug * In [[Göbekli Tepe]] (Navelberg, in het zuidoosten van Turkije) slaan nomadengroepen de handen in elkaar en besluiten tot de bouw van een gigantisch monument die in de archeologie geen precedent kent. De gebouwen bestaan uit T-vormige pilaren in cirkels. De stenen wegen vele tonnen, losgehakt en de heuvel opgevoerd. De ontdekking ervan in 1994 zette het idee dat nomadengroepen langs elkaar leven, op zijn kop. De site toont aan dat nomaden op behoorlijk grote schaal samenwerken, hun krachten bundelen en zich laten zich leiden 'een' idee. Vijfhonderd werklieden waren, naar schatting nodig om dit indrukwekkende bouwwerk te creëren, zonder een boerderij in de buurt. Wie zorgde voor het voedsel? Nog meer werklieden? Of een overdaad aan wild en voedsel? Aanwijzingen dat er ooit een sedentaire bewoning was op de Navelberg zijn er niet. Het lijkt een nomadisch bedevaartsoord als een soort experiment voorafgaand aan de sedentatie. Dit maakt de tempel uitzonderlijk: ze ging de boerderij vooraf. Althans dit is de interpretatie van [[Klaus Schmidt]]. Die stelt dat bij de bouw van dit complex de [[Neolithische revolutie]] nog niet was begonnen. Schmidt denkt dat de nomaden overvloedige wilde granen gebruikten dat de bescherming ervan tegen wilde gazelleskuddes en ezels tot samenwerking leidde die vervolgens grootschalige landbouw deed ontstaan, en een dorp nabij de bouwplaats. De bouw van de tempel zou dus voorafgaan aan het [[Neolithicum]] en niet andersom.<ref>KLAUS-DIETER LINSMEIER. ''Eine Revolution im großen Stil.'' Interview mit Klaus Schmidt. In: ''Abenteuer Archäologie. Kulturen, Menschen, Monumente.'' Spektrum der Wissenschaft, Heidelberg 2006; HUGH HONOUR & JOHN FLEMING, vertaald door Sjoerd de Vries. ''Algemene kunstgeschiedenis.'' Meulenhof, Amsterdam, 2016, p. 36.</ref> Latere publicaties stellen dat in deze regio en deze periode het Neolithicum al stevig ingang vond, dat verklaart waarom sommigen het Neoliticum reeds 12.000 jaar geleden laten starten en niet 10.000 jaar geleden.<ref>CHRIS S.M. TURNEYA & HEIDI BROWN. ''Catastrophic early Holocene sea level rise, human migration and the Neolithic transition in Europe.'' In: ''Quaternary Science Reviews'', 26, 2007, p. 2036–2041.</ref> Dat betekent dat prille neolithische boeren de tempel bouwden nadat ze eerder voor hun eigen profijt kozen. . ;Kijken <gallery widths="155" heights="190"> Bestand:Göbekli_Tepe_Pillar.JPG|Göbekli Tepe, pijler Bestand:GobeklitepeHeykel.jpg|Detail File:Urfa_museum_Animal_relief_sept_2019_4772.jpg|Detail File:Göbekli2012-22.jpg|Detail File:Göbekli_Tepe_-_100525.jpg|Opgravingen 2010 File:Göbekli2012-16.jpg| File:Göbekli2012-19.jpg| File:Stratigraphy_of_Göbekli_Tepe.png|Doorsnede File:UrfaMuseumGöbekli.jpg|Museum </Gallery> . = '''VAN NEOLITISCHE ECOSYSTEMEN TOT DE OUDHEID: 10.000-5.000 jaar terug''' = . {{Citaat|'''De landbouw - waarbij mensen zich door allerlei moeilijkheden heen slaan en tijd en energie besteden aan grote projecten, in de verwachting daar uiteindelijk voor beloond te worden met een oogst - leidde tot grote veranderingen in de levens van de mensen, want een dergelijke vorm van langdurig vertraagde wederkerigheid vereist geloof, en bij geloof speelt schoonheid een grote rol.|Gaia Vince'''<ref>GAIA VINCE, vertaald door Rogier van Kappel. ''Vuur, taal, , schoonheid, tijd. Hoe culturele evolutie de mens heeft gevormd,'' Atlas Contact, Antwerpen, 2020, p. 258.</ref>}} . == Neolitische ecologie (12.000 jaar terug tot de [[kopertijd]]) == . === Neolitische revolutie of neolitische ecologie? === . De [[neolithische revolutie|neolithische revolutie]], een begrip van [[Vere Gordon Childe]], duidt de overgang aan van het nomadische naar het sedentaire bestaan, waarbij de economie of het overleven van het plukken, het jagen, het vangen van vis en het verzamelen, inruilt voor een maatschappij gebaseerd op landbouw en veeteelt. Recent is dit verhaal terecht bekritiseerd en genuanceerd. Landbouw en revolutie zijn twee woorden die het proces dat toen plaatvond nodeloos uitvergroten. Met andere woorden: het liep allemaal niet zo'n vaart. En die vaart verliep niet in één richting. 'Wat als we het accent zouden verleggen van landbouw en domesticatie naar, laten we zeggen plantkunde of zelfs maar tuinieren', vragen David Graeber en David Wengrow zich af in ''Het begin van alles. Een nieuwe geschiedenis van de mensheid''.<ref>DAVID GRAEBER & DAVID WENGROW, p. 260-264.</ref> Deze neolitische ecologie had weinig revolutionairs noch landbouwkundig. . ;Hoe liep het dan wel? . 11.000 jaar terug dwingt de [[klimaatsverandering]] bij het einde van de [[laatste ijstijd|(voor)laatste ijstijd]] mens, dier en omgeving tot aanpassing. Het einde van dit [[Pleistoceen]] valt dus samen met het ontstaan van sedentaire gemeenschappen op alle continenten. De opwarming treft de hele aarde en zorgt voor meer regen, fauna en flora. Waar weinig begroeiing is, komt die er. In minder dan 5.000 jaar duiken in Zuidwest-Azië, China, drie Amerikaanse gebieden en in Papoea-Nieuw-Guinea sedentaire kernen op. De jacht waarbij de mens (een kudderoofdier) de wijfjesdieren spaart, is niet langer mogelijk en overbejaging leidt tot het uitsterven van de [[Mammoet]]. Andere diersoorten trekken weg door de opwarming. Jager-verzamelaars die vertrouwd raken met de groeicyclus van planten beginnen met het verbouwen van wilde gewassen dat mogelijks leidt tot (het zeer langzame) veredelen. Hun jacht en verzamelactiviteit zetten ze niet on hold. Er komen nieuwe jachtmethodes die zich richten op petieterige en snelle prooien. Mannen leren betere [[pijl]]en en [[Boog (wapen)|bogen]] hanteren, domesticeren de [[wolf]] als voorloper van de [[hond]] en vrouwen laten zich in met het verbouwen van planten.<ref>LINDA R. OWEN. ''Gender, crafts, and the reconstruction of tool use.'' Helinium, 1994, 186–200, geciteerd in DAVID GRAEBER & DAVID WENGROW, vertaald door Rogier van Kappel en Bart Gravendaal. ''Het begin van alles. Een nieuwe geschiedenis van de mensheid'', Maven, Amsterdam, 2022, p. 263.</ref> Die vrouwelijke kennis sorteert niet uitsluitend effect in de voedselproductie. Bij het aanleggen van kunstmatige, tijdelijke habitats die eerder op tuinen dan akkers lijken, laat een tuinvrouw of -man de ecologische balans doorslaan in het voordeel van de mens. Er komt een onderscheidt tussen onkruid, verdovende planten, kruiden en voedsel. Het gaat niet om de exploitatie van vaste, uitgestrekte landerijen maar om kleinschalige en variabele gronden bij oevers of bronnen waar vloedvlakte-irrigatie een landbouwsysteem is dat de bodembewerking vooral aan de natuur overlaat. Seizoensgebonden overstromingen zuiveren en verversen de grond met slib. Ontbossing of onkruid wieden is onnodig. De enige inspanning die deze kleinschalige tuinbouw vraagt, is de bouw van een dam om het water te sturen. In dit soort habitat vleien en verleiden de tuinvrouw en -man de natuur. Ze buigen en verzorgen haar, ze leiden en of misleiden ze zoekend naar een gunstig resultaat. Als er al over een revolutie te spreken is, dan vindt die niet haar oorsprong in een snelle economische overgang van het jagers-verzamelaarsbestaan naar de sedentaire landbouw. Wat revolutionair is aan dit nieuwe tuinieren, is het potentieel van een nieuw kwartet: koren, stengel, de klei waarin ze groeien en de menselijke regie. . 1. VOEDSEL. Behalve het oogsten van wilde granen dat leidt tot het bakken van brood, krijgen deze tijdgenoten oog voor onkruid, de domesticatie van specerijen, kruiden, voedselgewassen en dieren, experimenteren ze in de kweek van geneeskrachtige planten die ze op hun strooptochten leerden kennen. Verfijnde kleuren verschijnen. Rituelen en priesterlijke -zowel mannelijke als vrouwelijke- gebruiken dragen deze economische kennis intergenerationeel over. Met het stichten van branden maken ze terreinen vrij voor de kweek van de gewenste soorten zoals fruit- en notenbomen. Een effectieve ongediertebestrijding met weinig of geen middelen werpt de vroege tuinvrouw of -man terug op observaties van het gedrag van het plaagdier en de studie van de biologie.<ref>DAVE GOULSON, vertaald door Nico Groen. ''De tuinjungle. Tuinieren om de wereld te redden'', Atlas Contact, Antwerpen, 2019, p. 70.</ref> . 2. AMBACHTEN. Ambachtslui laten zich met het overschot van het graan in: de vezels en de stengels. Parallel met het voedsel produceren ambachtslieden een ongezien aantal uitvindingen: alle soorten touwen, netten, matten, kledij, manden. De combinaties van deze uitvindingen duwen de innovaties: rugzakken, vlotten, zeilen, schoeisel... . 3. KLEI. Klei herdefinieert de relatie tussen het nu en de toekomst, tussen het verleden en het heden. Kleitabletten nemen de functie aan van fiches of dagboeken zijn een extensie van het onbetrouwbare geheugen en lenen zich voor berekeningen en redeneringen. Naast het 'kampvuurverhaal' en de mythische legenden komt een vaste drager die het verleden vast beitelt. Geboetseerd beeldend werk bereidt de stam voor op de jacht, het paren, de oogst... Er komen veranderingen in de architectuur, in de bouw van ovens en de warmteleer. . 4. LEEFPATROON. Tenslotte zijn er de nieuwe leefpatronen die dit alles combineren: zoals kaas op brood leggen en dat op een bord presenteren. Er komen rituele feesten verbonden aan de zaai- en oogsttijd. In dit vroege Neolithicum lijkt alles op een speels, ontspannen proces: niet afgedwongen of gedetermineerd door het einde van de laatste ijstijd. Die zette het proces in gang en liet mensen de keuze. . 5. KEUZES. Dat het verloop geleidelijk aanvoelt, heeft te maken met het kleine aantal mensen in die dagen. Ondanks een zeespiegelstijging met zeven (!) centimeter per jaar, biedt de opwarming hen de kans zich aan de nieuwe omstandigheden en omgevingen aan te passen en hen keuzes te laten om op verschillende wijzen te reageren. A/Sommige groepen volgen de [[Rendieren]] in hun noordwaartse trek. Daar, in Noord-Europa, Azië en Amerika houden ze vast aan die traditionele jacht en visvangst. Nu treft de recente klimaatcrisis hen. B/Andere groepen wijzen de sedentatie af en houden om hun vrijheid vast aan het nomadisch bestaan, sommigen tot op heden: de [[Bedoeïenen]], de [[Roma (volk)|Roma]], de [[Sinti]], de [[Toeareg]], [[Mongolië|Mongoolse]] veehouders, de [[Moken]] en de [[Masai (volk)|Masai]]. Daarbij ging niet altijd om een gebrekkige technische kennis, het ging om een maatschappelijke keuze. . Is de [[Vruchtbare Sikkel]] het meest succesrijke gebied? Alleen zeker is dat dit gebied het meest onderzocht is. Daar worden de eerste nomaden sedentair. [[Jericho]], nu Tell es-Sultan, is één van de oudste steden ter wereld. Het sedentair worden is een geleidelijk proces met verschillende snelheden: In westelijk Iran en in Palestina begint het omstreeks 10.500 jaar geleden, Egypte volgt en in de Balkan en Griekenland komt de sedentatie er 8.000 jaar terug. Midden-Amerika en China volgen 7.000 jaar terug. In Noord-Europa zijn de oudste sporen van sedentaire gemeenschappen zes- tot vijfduizend jaar oud. Dat noemen we de neolithische (r)evolutie. Het proces verschilt dus van regio tot regio en uiteraard bleven groepen nomaden rondtrekken zonder dat ze het nodig vonden land te bebouwen. In sommige regio's gaan de veranderingen snel, elders spreekt men liever van een [[evolutie]] dan over een [[revolutie]]. Landbouwsamenlevingen staan voor onveiligheid: hongerdood en hongersnood zijn nooit ver weg. Als de graandominantie van gierst, gerst of tarwe het in een regio overneemt van de andere teelten, kan het gebied tot koninkrijk ontwikkelen. Omdat graan bovengronds groeit is het zichtbaar, concreet en te bezitten. En omdat granen de tijd kunnen torsen en in draagbare porties te verpakken zijn, is het te kwantificeren en kan het aldus dienen als ruimmiddel of als belasting.<ref>DAVID GRAEBER & DAVID WENGROW, vertaald door Rogier van Kappel en Bart Gravendaal. ''Het begin van alles. Een nieuwe geschiedenis van de mensheid,'' Maven, Amsterdam, 2022, p. 481-482.</ref> . Het langzame verdwijnen van de ijskappen leidt voor de jager-verzamelaar niet per definitie tot sedentarisatie. In kustgebieden duiken kliffen op die onder het ijs zaten en verdwijnen kliffen omdat de zeespiegel hen overspoelt. Dit soort gebieden zijn een schatkist met oesters, mosselen, zeevogels, walvissen, krabben, garnalen... Landinwaarts voeden gletsjers zoetwatermeren en -rivieren en de nomade plukt er de vruchten van: snoek, [[brasem]] en watervogels aan de zeezijde, noten, fruit, bessen en paddenstoelen landinwaarts... In dit soort productieve omgevingen schiet de demografie omhoog. Terwijl een jager-verzamelaarsfamilie/clan 100.000 hectare nodig heeft om te fourageren stijgt de bevolking nu met drie mensen per 100 hectare.<ref>VACLAV SMIL, vertaald door Joost Pollmann & Koos Mebius. ''Zo zit de wereld in elkaar. Wat de wetenschap ons leert over het verleden, het heden en de toekomst,'' Nieuw Amsterdam, sp., 2022, p. 63.</ref> Aan de noordwestkust in Amerika profiteren de kustbewoners van de jaarlijkse vistrek en jagen ze op zeezoogdieren. Hun hoogwaardige eiwitten en vetten neigen hen naar een sedentaire levenswijze in houten gemeenschapshuizen omgeven door totempalen. Al snel volstaat één hectare om één mond te voeden. 5200 jaar geleden brengt Egypte dit cijfer op 1,3 en als Egypte deel uitmaakt van het Romeinse Rijk - in de eeuwen na Christus - komt het cijfer op 2,5. . . === Wie velde een konijn? === [[Bestand:O.0173_color-sharpen_obv.jpg|Spijkerschift op een tablet uit het 3de millennium VC.|thumb|550px|[[Spijkerschrift]] op een tablet uit het 3de millennium voor Christus. Steen is de oudst bewaarde drager van het schrift. Andere dragers die minder bestand waren tegen de tand des tijd, gingen verloren.]] . {{Citaat|'''Ik weet zeker dat ze me kippen leerde slachten of me opdroeg het lijk van het meisje te helpen wassen om me erop te wijzen dat een mens niet eeuwig aan de poort van de eindeloosheid en haar stralende panorama’s kan blijven dralen.'''|Terugblik op een kindertijd [[1914]].}}<ref>[[Erwin Mortier|ERWIN MORTIER]]. ''Godenslaap.'' De Bezig Bij, Amsterdam, 2009, p. 212.</ref> . ;Terug in de tijd . Achttien zijn ze. Een aula vol, ergens begin oktober. Het jaartal maakt niet zoveel uit. Onwennig, net als het weer. “Wie in deze klas kan een kip slachten?” “Een konijn vellen?” “Wie zag dode mensen?” “Lijken?” “Kadavers?” “Wie maakte ooit een geboorte mee?” Bij de vragen waarmee hij de les opent, laat hij de studenten handen opsteken. Ze vinden de vragen even fascinerend als schokkend en raken er even het noorden bij kwijt. De eenentwintigste-eeuwse rationele westerling, die ongeveer één derde van zijn leven op schoolbanken plaatsneemt en studeert onder [[kunstlicht]] via [[internet]] en [[satelliet]]beelden op pc-schermen, logische verklaringen gebruikt, sociologische modellen en fysische wetten bestudeert in een [[globalisering|globaliserende]] airco- en netwerkomgeving, heeft weinig benul hoe het leven is in de oude, [[agrarische samenleving]], die drijft op het ritme van dagen en nachten, weken, maanden en seizoenen, een wereld waar de natuurelementen zowel een kans als een bedreiging zijn, een wereld waar de natuurelementen de enige constante zijn. . . === Waarom priesters voor krijgers komen === [[Bestand:Yuval_Noah_Harari.jpg|thumb|550px|Yuval Noah Harari (1976) is een Israëlisch historicus, filosoof, futuroloog. Tot 2014 was hij een onbekende mediëvist. Drie boeken gaven hem wereldfaam: ''Sapiens'', ''Homo Deus'' en ''21 lessen voor de 21e eeuw''. Zijn boodschap gaat over de samensmelting van biotechnologie en informatietechnologie. De mens kan ingehaald worden door zijn eigen creaties en het valt niet uit te sluiten dat de mens zoals die nu bestaat, binnen een eeuw verdwenen is.]] . {{Citaat|'''De religie is de zucht van de in benauwenis verkerende creatuur, het gemoed van een harteloze wereld, zoals zij de geest van de geestloze toestanden is. {{Wp|Opium van het volk|Zij is de opium van het volk.}}'''|Karl Marx}} . [[Bestand:Gordon_Childe.jpg|thumb|550px|[[Vere Gordon Childe]] (1892-1957) was een Australische filoloog en archeoloog. Zijn visie op de prehistorie is marxistisch georiënteerd. Hij bedacht de term 'Neolithic Revolution' en de 'Urban Revolution'. Childe combineert zijn ontdekkingen en de theorie van de prehistorie.]] {{Citaat|'''Het lijkt erop dat de agrarische revolutie samenging met een religieuze revolutie. Jager-verzamelaars plukten en achtervolgden wilde planten en dieren, die beschouwd konden worden als gelijkwaardig aan de ''Homo sapiens''. Het feit dat de mens op schapen joeg maakte schapen niet inferieur aan de mens, net zomin als het feit dat tijgers op mensen joegen de mens inferieur maakte aan tijgers. Wezens communiceerden rechtstreeks met elkaar en kwamen met het nodige geven en nemen uit op de regels die golden in hun gedeelde leefgebied. Maar boeren bezaten en manipuleerden planten en dieren en konden zich natuurlijk niet verlagen tot onderhandelingen met hun bezittingen. Het eerste religieuze effect van de agrarische revolutie was dus dat planten en dieren van gelijkwaardige leden van een spirituele Ronde Tafel veranderden in bezit. Dat creëerde echter wel een groot probleem. Boeren wilden misschien de absolute controle over hun schapen, maar ze wisten maar al te goed dat die controle beperkt bleef. Ze konden de schapen opsluiten binnen omheiningen, rammen castreren en selectief te werk gaan bij het fokken van ooien, maar ze konden niet zorgen dat hun beesten gezonde lammeren verwekten en ze konden ook de uitbraak van de dodelijke dierziekten niet tegengaan. Hoe moesten ze de productiviteit van hun kuddes dan waarborgen? Een theorie over de oorsprong van de goden voert aan dat goden er kwamen omdat ze het probleem oplosten. Goden zoals de vruchtbaarheidsgodin, de hemelgod en de medicijn-god traden op de voorgrond toen planten en dieren hun uitdrukkingsvermogen verloren, en de belangrijkste rol van de goden was die van tussenpersoon tussen mensen en de woordeloze planten en dieren. Oude mythologieën vormen in wezen een juridisch contract waarin mensen eeuwige toewijding aan de goden beloofden in ruil voor heerschappij over planten en dieren, waarbij de eerste hoofdstukken van het Genesis een perfecte illustratie vormen.'''|Yuval Noah Harari, ''Sapiens'', p. 228}} . . == Overleven? == [[Bestand:Lier Zimmertoren dial lossless crop.jpg|thumb|550px|Na de Middeleeuwen krijgt de mens steeds meer grip op de werkelijkheid én ja, het ongrijpbare, de tijd. Galilei (1564-1642) gebruikte bij zijn eerste experimenten zijn pols om de tijd te meten. Eind zeventiende eeuw doen de minuten- en secondewijzers hun intrede. De "Jubelklok" in de [[Zimmertoren]] symboliseert de tijd met de [[klok (tijd)]], de [[maanfase|fasen van de maan]], de [[cyclus van Meton]], de [[epacta]] en de [[tijdsvereffening]], de [[dierenriem|zodiac]], de [[zonnecyclus]] en de [[zondagsletter]], de week, de [[globe]], de maanden, de [[Datum (dagtekening)|datum]], de seizoenen, de [[Getijde (waterbeweging)|getijden]] en de [[schijngestalten|schijngestalten]] van de [[maan]].]] . [[Abram de Swaan]] noemt zes voorwaarden die een veilig sedentair overleven mogelijk maken.<ref>ABRAHAM DE SWAAN. ''De mensenmaatschappij, een inleiding''. Bert Bakker, Amsterdam, 1996, p. 13-24.</ref> Hij komt hiermee in de buurt van de [[Piramide van Maslow]], voor het eerst geformuleerd tijdens de Tweede Wereldoorlog. Alle mensen hebben nood aan: . ;Harde, tastbare noden . 1. '''Voedsel'''; waar mensen in de huidige samenleving volledig afhankelijk zijn van onbekende anderen (met lange interdependentie-ketens), is men dat 10.000 jaar geleden veel minder (en met korte ketens). . 2. '''Beschutting'''; het weer dwingt mensen tot kledij en behuizing. . 3. '''Bescherming'''; rovers en roofdieren (ook microben) zorgden ervoor dat er omwallingen en ommuringen kwamen en leidden tot militair agrarische samenlevingen. . ;Zachte, niet materiële noden Op het eerste zicht lijken zachte noden een bijzaak, ondergeschikt aan de harde noden. Niets is minder waar. Zonder affectie, kennis en sturing gaan de voedselproductie en -verdeling, de beschutting en de bescherming van de dorpsgenoten de mist in. 1. '''Affectie'''; is een noodzakelijke voorwaarde om te overleven en kan een zaak van leven of dood zijn. Mensen zien zichzelf door de ogen van anderen. Zonder de ander heeft een mens schaamte noch trots. . 2. '''Kennis'''; wie niet over de kennis over de wereld om hen heen beschikt, is zwaar in het nadeel. Over welke kennis men dient te beschikken, is afhankelijk van samenleving tot samenleving en van tijd tot tijd; . 3. '''Sturing'''; Lichamelijke, natuurlijke neigingen zoals ontlasten, eten, slapen worden onder externe dwang omgevormd tot aanvaardbare gewoonten en zelfdwang. . . === Zaaien, oogsten noch tuinieren zijn instinctgedrag === . [[Bestand:Monolito_de_la_Piedra_del_Sol.jpg|thumb|550px|Kalendersteen van de [[Azteken]], Mexico.]] [[Bestand:Hieronymus_Bosch-_The_Seven_Deadly_Sins_and_the_Four_Last_Things.JPG|thumb|550px|De Zeven Hoofdzonden van [[Jheronimus Bosch]] hangt, net als zijn [[Tuin der lusten]] in het Museo del Prado in Madrid. De binnenste cirkel bestaat uit zeven vlakken met evenveel hoofdzonden. Ze omringen een halfnaakte Jezus, Man der Smarten, met: 'Pas op, pas op, de heer ziet'. De hoekcirkels geven taferelen over de dood en wat daarna.]] [[Bestand:Le_combat_de_Carnaval_et_de_Carême_Pieter_Brueghel_l'Ancien.jpg|thumb|550px|Het gevecht tussen [[Carnaval]] en [[Vastentijd]], [[Pieter Bruegel de Oude]], 1559.]] Zo opent de vroeg antieke wereld haar dorpspoorten. Het [[gehucht]] plaatst zich midden in de wilde natuur als een landbouwgemeenschap. Waarschijnlijk ontstaan de eerste dorpen in gebieden met wilde granen. Die hebben een vergelijkbare plantdichtheid als de gecultiveerde variant en zijn rijker aan proteïnen. In West-Azië en Europa gaat het om [[graan]], in Afrika is dit [[sorghum]], in Amerika [[maïs]], in Azië [[rijst]]. De landbouw beïnvloedt de sociale samenwerking. Graanboeren - een Europees gewas - zijn afhankelijk van de regen. Samenwerking is er niet nodig en leidt tot een individuele, kapitalistische instelling. Jaren met een goede oogst én voedseloverschotten zorgen voor afvalbergen. Oude granen, overschotten van groenten en fruit(pitten) worden in de nabije omgeving gedumpt, zo luidt de redenering. Die afvalhopen vormen een prima biotoop om een jaar later onbedoeld een nieuwe opbrengst te zien opduiken. Duizend jaar later zijn deze planten genetisch gewijzigd. Omstreeks 10.500 jaar geleden zijn niet alleen plantensoorten gedomesticeerd, het verhaal geldt evenzeer voor de dieren: de gecontroleerde kudde maakt plaats voor de veeteelt. Gewassen verbouwen gebeurt niet instinctmatig. Mensen 'kweken' evenmin. Het is een langzaam leren op het ritme van [[seizoenen]] en jaren, en dat in een tijd zonder klok, schrift of jaartelling. Die oude, intuïtieve tijdsbepaling is aanvankelijk niets anders dan een zich herhalende ervaring, gemeten met de zon, de maan en de sterren die uiteindelijk tot een [[kalender]] leiden. De kennis behoort toe tot getalenteerde groep met een goed waarnemingsvermogen en enkel hun geheugen als kennisdrager. Soms zijn het onaangepaste, zonderlinge figuren, vreemd of misvormd, travestie- figuren of dorpsgekken die met ontzag en minachting tegelijk bekeken worden. Hun excentrieke uiterlijk en/of karakter maakt ze uitverkoren: ze waren aangeraakt door God. De gemeenschap beseft zo dat deze schijnbaar onproductieve leden een reservetalent kunnen vormen door anders te denken. En dat kan van pas komen bij een crisis of bij onvoorziene gebeurtenissen. Omwille van hun charisma, overtuigingskracht of hun spiritualiteit groeien ze tot leider uit, dat was al zo vanaf het semi-nomadisme en de lijn is door te trekken tot bij het begin van de 20ste eeuw. De profeet van de Nuer – een veetelers volk in Zuid Soedan geldt als voorbeeld. Die kwijlt met lege blik in de ogen en gedraagt zich als een epilepticus in trance. Onverstaanbare klanken, tijdrovende en (schijnbaar) zinloze bezigheden: vasten, veren dragen, ’s nachts op daken zitten, urenlang puzzelen met schelpen... Zijn overtuigingskracht bestaat niet uit een rationele argumentatie. De profeet speelt in op gevoelens, wekt hartstochten op, hij gebruikt poëzie, spreekwoorden en metaforen, vertelt oerverhalen. Ironie en dubbelzinnigheden, humor en belediging zijn hem niet vreemd. Hij voorspelt en doet openbaringen. Hoe de profeet deze middelen inzet is afhankelijk van zijn culturele traditie en de verwachtingen van zijn gemeenschap.<ref>DAVID GRAEBER & DAVID WENGROW, vertaald door Rogier van Kappel en Bart Gravendaal. ''Het begin van alles. Een nieuwe geschiedenis van de mensheid'', Maven, Amsterdam, 2022, p. 57, 58 & 112.</ref> Die groep groeit uit tot de priesterkaste. In oorsprong zijn [[hiërarchie]] en ‘priesterbestuur’ synoniemen. Hun tempels lijken meer op fabrieken en magazijnen dan op kerken. De aanwezigheid en het meten van menselijke arbeid (tempelarbeiders), de voorraden, de grondstoffen, de werkplaatsen staan ten dienste van diverse bedrijfstakken: zuivelproductie, textielproductie, het bakken van zuurdesembrood, het maken van olie, bier en wijn, de standaardverpakkingen. In de Soemerische tempelmagazijnen zijn tachtig soorten vis te vinden. Ambtenaren tellen er alles en zetten het uit op een tijdlijn: dagen, maanden, jaren. In hun kalendermatige boekhouding leggen ze de basis voor het huidige geldwezen, de bureaucratie en de industrialisatie. <ref>DAVID GRAEBER & DAVID WENGROW, vertaald door Rogier van Kappel en Bart Gravendaal. Het begin van alles. Een nieuwe geschiedenis van de mensheid, Maven, Amsterdam, 2022,p. 338-340.</ref> Als centrale figuren interesseren priesters zich in het gedrag van planten, dieren én mensen en hoe die het best gedijen. De oogst is afhankelijk van de natuur en nauwelijks te beïnvloeden. De arbeid en de menselijke voortplanting daarentegen zijn wel beïnvloedbaar. Presbyters, πρεσβύτερος of presbuteros - het woord komt uit het Grieks - betekent de oudste of ouderling. Die priesters en heksen, aardpriesters en profeten, [[sjamanen]] en druïdes, medicijnmannen en tovenaars zien in dat de mens meer beheersbaar is dan de natuur. Alleen via de beheersing van de mens zijn de de natuurlijke en de menselijke gevaren onder controle te houden. Hun priesterlijke kennis en inzichten focussen zich op ziektes bij planten en dieren, hoe ze te voorkomen of ze te genezen, ze leren periodes van droogte of regen voorspellen, wijzen parasieten en onkruid aan en leggen uit hoe het te verdelgen. Ze instrueren, beïnvloeden en dwingen mensen één en ander te vermijden: de pijnlijke gevolgen van het fout zaaien of het te vroeg oogsten, het slecht bewaren of het fout verdelen. Hun landbouwtechnieken passen ze toe op de mens. Nomadische stammen nemen een pauze tussen twee bevallingen in, in de sedentaire samenleving baren vrouwen vaak om het jaar een kind. Om economische en militaire redenen bemoeien mannen zich in toenemende mate met het reproductievermogen van hun vrouw. Kinderen kunnen kuddes leiden, op de akker werken of krijger worden. Om hun vaderschap en hun eigen bestaan te verzekeren, controleren mannen de seksualiteit van hun vrouw. Komt daar bij kijken dat er zich uit egalitaire dorpen/steden geen krijgerskaste ontwikkelde, wat hen vatbaar maakt voor nederlagen. Vrouwen en kinderen worden bijgevolg slaaf en de mannen afgemaakt. Mannenbezit dus. . === [[Tien geboden]] === [[Bestand:MCC-31231_Mozes_toont_de_wetstafelen_(1).tif|thumb|550px|Anoniem (Noord-Nederland), gedateerd tussen 1600 en 1624. ''Mozes toont de wetstafelen'', Olie op canvas. De tien geboden uit Exodus 20 van de Deus-Aesbijbel Tekst linkertafel: EXO: XX: CAP / HOORT TOE ISRAEL: / Ick ben d¬e[n] Heere vwen Godt: die v wt / Egypten landt: wt de[n) diensthuÿse[n] gheleyt hebbe: / I / GHŸ EN SULT GEEN ANDER / GODEN BENEVEN MŸ HEBBEN : / II / GHŸ EN SULT V GEEN BEELDE[N]: / noch geen ghelÿckenisse maeken noch vant geene dat / Boven inden Hemel is: noch vant´ geene dat onder: / op der aerden is noch vant geene dat inde waeteren on: / der der aerden is En buÿcht v voor die niet: noch en / dientse niet want ick ben den Heere vwen Godt starck / en[de] jeeloers die der vaederen misdaet besoeke aende kindere[n]: / tot int derde ende int vierde lidt der geene die my haete[n] / Ende ick doen barmhartichs aen veel duysenden die: / my lieff hebben ende mÿn Gheboden onderhouden / III / GHŸ EN SULT DEN NAEME / des Heeren uws Gods: niet te vergeefs: ofte licht / veerdichlyck ghebruycken: want den Heere en sal / hem niet onghestraft laeten die syne[n] naeme misbruÿckt / IIII / GHEDENCKT DES SABBATHDACH / dat ghy dien heÿlighet: Ses daeghen sult ghÿ arbeÿden / ende al uwe wercken doen: maer oen sevensten dach is / den Sabbathdach des Heeren uws Gods: dan en sult: / Ghy geen arbeÿdt doen noch v soone: noch v dochter: / noch v knecht: noch v dienstmaeght: noch v vee: noch / den vremdelinck die binnen uwer stadtpoorten is: want / in ses daeghen heeft den Heere Hemel en[de] aerden ghe : / maect ende de see met alles watter inne is: Ende / rustende den sevensten dach : daeromme segende de[n] Heere / den Sabbathdach : ende heÿlichde den selven: Tekst rechtertafel: DEUT: V: CAP / V / GHŸ SULT V VAEDER / Ende uwe Moeder eeren op dat ghÿ langhe / leeft op der aerden: ende dattet v wel gae inde / landen d´welck v den Heere vwen Godt geven sall / VI / GHŸ EN SULT NIET DOODEN / VII / GHŸ EN SULT NIET EEBREKE[N] / VIII / GHŸ EN SULT NIET STELEN / IX / GHŸ EN SULT GEEN VALS GHETUŸ / GHENISSE SPREKE[N] TEGEN UWE[N] NAESTE[N]: / X / GHŸ EN SULT NIET BEGEERE[N] / uws naesten huÿs Ghÿ en sult niet begeeren uws / Naesten wÿff: noch sÿn knecht noch sÿn dienstmaegt / noch synen osse: noch synen Eesel: noch eenich / dinck dat uwen naesten toebehoort / DE SOMMA VANDE GHEHEELE WETH GODS / Ghy sult den Heere uwen Godt lieff hebben / van ganscher harten: van ganscher Sielen: Ende / van ganscher ghemoeden: Dit is het eerste ende / dat grootste ghebodt ende het tweede den selven ghe / lÿcke is: Ghy sult vwen naesten lieff hebben als / v selven. In deese twee Gheboden hangt de gansche / Weth ende de propheten: S: matt: 22 capp.]] . {{Citaat|'''En gij zult niet begeeren uws naasten vrouw, en zult u niet laten gelusten uws naastens huis, noch zijnen dienstknecht noch zijne dienstmaagd, zijnen os noch zijnen ezel, noch iets dat uws naasten is.|[[Decaloog]]'''}} . Exodus 34:28 en Deuteronomium 4:13 en 10:4 noemen de regels de Tien woorden, geboden of rondregels. Exodus 20 deelt ze in in drie. In de proloog maakt God zich bekend en motiveert hij de geboden. Daarna volgen vier regels over de omgang met God: tegen polytheïsme, tegen beeldenverering, tegen het misbruik van zijn naam en over de de sjabbat. Zes geboden gaan over de mens en de omgang met zijn naaste: eerbied voor de ouders, tegen moord, overspel, diefstal, tegen valse getuigenissen en tegen hebzucht. . === [[Hoofdzonde|Zeven hoofdzonden]] === . En dan is er de mens als gevaar. De zeven hoofdzonden gaan zeker terug op de Oude Grieken. Hoofdzonden veroorzaken andere zonden zijn sinds de vierde eeuw gesystematiseerd onder meer in de acht verleidingen van woestijnvader [[Evagrius van Pontus]]. In 590 reduceert paus Gregorius I tot ze tot zeven en stelt ze op schrift: Superbia (hoogmoed, hovaardigheid, ijdelheid), Avaritia (hebzucht, gierigheid), Luxuria (onkuisheid, lust, wellust), Invidia (nijd, jaloezie, afgunst), Gula (onmatigheid, gulzigheid, vraatzucht), Ira (woede, toorn, wraak, gramschap), Acedia (gemakzucht, traagheid, luiheid, vadsigheid, nalatigheid). De hoofdzonden houden iedereen aan het werk, voorkomen dat de gulzige na de oogst niets overlaat. Collectieve [[rituelen]] starten en beëindigen de gulzigheid: een oogstfeest in één van de twee oogstmaanden (augustus of september). === Feesten, heiligen en rituelen === . De ijsduivels waarschuwen de boer dat de planten die niet vorstbestendig zijn nu dringend van het land moeten. Het feest van [[Sint-Maarten (feest)|Sint-Maarten]] (de Kortrijkse patroonheilige) komt er op 11 november, als de runderen terug op stal staan en de eerste wijn klaar is. Dit bedelfeest laat de armen toe om van huis tot huis te gaan en een extra graantje mee te pikken.<ref>In het [[Keltische]] [[Ierland (land)|Ierland]] - een uithoek van het [[Romeinse rijk]] - viert men [[Samhain]], een [[winterfeest]] dat het einde van de oogst en de laatste slacht viert. Tegenwoordig kennen we het als [[Halloween]].</ref> Andere bedelfeesten zijn [[Sint Nicolaas|Sinterklaas]] en [[Driekoningen]], soms gevolgd door een vastenperiode, de [[vasten]] in het voorjaar (als de voorraden bijna op zijn), voorafgegaan door een ander feest: [[Carnaval]]. De betekenis gaat terug op het Italiaanse ''carne levare'' wat het 'wegnemen van het vlees' betekent. En bij de geboorte van de jonge malse lammeren, na de vasten volgt het [[paasfeest]]. De [[IJsheiligen]] kondigen begin mei de zaaitijd aan. Het verbod op schaars voedsel (runderen in het [[Hindoeïsme]], varkens in het [[Jodendom]] en de [[islam]]) kadert in deze context. Godsdienstige rituelen disciplineren planten, dieren én mensen. De [[Offer (religie)|offerande]] vindt zijn oorsprong in het feit dat priesters afhankelijk zijn van de gelovigen. Het offer verdwijnt in hun maag. De priesters zijn in de ogen van de boeren een onproductieve kaste. In onze streken komt die priesterfiguur als [[druïde]] ten tonele. [[Julius Caesar|Caesars]] maakt er melding van. In [[Gallië]], zo schrijft hij, zijn alle mannen met enig aanzien ofwel druïde of van [[adel]], of met andere woorden ze zijn priester of krijger. De druïden zijn geleerden die over het ongeschreven [[gewoonterecht]] waken. Door het verbod om druïdische kennis neer te schrijven zijn er geen druïdische documenten. Caesar vermeldt dat de Galliërs een geschreven taal hebben maar vergist zich in het alfabet. Dat was niet [[Grieks alfabet|Grieks]] maar het [[Latijns alfabet|Latijns]]. 'Dé stelling in hun leer,' zegt Caesar, 'is dat de ziel niet sterft en na de dood overgaat in een ander lichaam'. . ;Kijken <gallery widths="155" heights="190"> Bestand:Vestalin-11.jpg|Een Vestaalse maagd is een Romeinse priesteres. Hun college laat het vuur in de Vestatempel nooit uitdoven. File:Shaman02.jpg|Kopergravure: sjamaan en zijn trommel, 1767 File:COLLECTIE TROPENMUSEUM Een shamaan op Zuid-Boeroe bezweert boze geesten de kinderen te verlaten waarbij hij een geldstuk en een sirihnoot offert TMnr 10001031.jpg|Een sjamaan op Zuid-[[Buru (eiland)|Boeroe]] beveelt boze geesten de kinderen te verlaten. File:Doña ramona.jpg|Doña Ramona, een Mexicaanse sjamaan File:Sami shamanic drum.JPG|Trommel van een sjamaan, museum in Finland File:Thor or Thoragales Sami Rune drum Norway.jpg|[[Thor]], een [[runen|rune]] op een rituele trommel uit Noorwegen, 1871 File:Sami Thunder god as doble hammer red on drum Finnmark Norway described by Knud Leem.jpg|[[Thor]] op een trommel, eind 17de eeuw File:Nordic Sami Naero Runic Shaman Drum Mythology from Friis 1871.jpg|Saami-runentrommel Bestand:Mapuche_Machis.jpg|De Mapuche kennen de machi, 1903 Bestand:Shaman_Buryatia.jpg|Sjamaan uit Boerjatië, 1904 Bestand:Edward_Atkinson_Hornel_-_Druids_Bringing_In_The_Mistletoe.jpg|Druïde door [[Edward_Atkinson_Hornel]] Bestand:Two_Druids.PNG|Druïde Bestand:Durer-de-vier-heksen.jpg|Albrecht Durer schildert vier heksen Bestand:Hutschelhexen_Bad_Bergzabern.JPG|Heksenmasker uit Duitsland </gallery> Het [[Druïde|druïdeschap]] is niet erfelijk, het is vrijgesteld van belastingen en vraagt een lange opleidingstijd die twintig jaar kan duren. Daarna functioneren de druïdes als beschermer van de stam, dat kan diplomatisch (oorlog en vrede, de externe veiligheid) en als politiek (interne veiligheid) raadsheer. Hun raad en voorspellingen baseren ze op kennis over de natuur en de astronomie. Ze fungeren als het geheugen van de clan, houden kalenders bij over gunstige en ongunstige dagen en voeren rituelen in een eikenwoud. . [[Gallisch|Gallische]] of [[Keltische]] tuinen of heidense tuinen van voor de [[kerstening]] zijn net als hun geschriften moeilijk te vinden, met de bomen gaat dat iets makkelijker. De oudste evergreens in België zijn doorgaans Keltische eiken of linden. Voor de Romeinse historici uit de eerste eeuw voor Christus zijn 'Kelten' en 'Galli' synoniem. Caesar: 'We noemen hen Galliërs, in hun taal noemen ze zich Kelten.' Voor deze Kelten is de lindeboom een heilig monument dat ze planten in het centrum van hun nederzettingen. De godin [[Freya (godin)|Freya]] huist er. Ze beschermt bron, bezit en bidplaats. Bij de linde spreekt de [[Vierschaar]] recht en geliefden duwen duimen in de bast om hun huwelijk te bezegelen. Een lindetak jaagt heksen en geesten op de vlucht. Vaak staat er bij de linde of de eik een jonger Mariakapelletje. De kerstenende monniken krijgen de heidense boomverering in de Middeleeuwen er niet uit, de pas gekerstende bleef knielen voor wortel en tak. Met een kapelletje erbij lijkt het alsof ze Maria vereren. [[Bestand:Liernu_JPG01c.jpg|thumb|right|550px|Deze [[zomereik]] in het centrum van [[Liernu]] zou zevenhonderd jaar oud zijn. De Orde van de Dikke Eik zorgt voor zijn voortbestaan met toga's en wapenschilden. De abt van Liernu bouwde in 1838 in de holle stam een kapel voor de [[Sint-Antonius|heilige Antonius]]. De kapel groeit traag dicht en enkel de voeten van Antonius zijn nog zichtbaar. Is de boom even oud als de kerk of is het een overlever uit het '[[Kolenwoud]]' een [[oerbos]] dat [[Julius Caesar]] beschreef in zijn [[De Bello Gallico]]?]] ;Hier en daar kan je ze vinden . * De marktlinde in [[Westerlo (België)|Westerlo]], geplant in 1630 op de fundamenten van de vernielde halle. . * De [[duizendjarige eik]] van [[Lummen]] in het gehucht [[Mellaar]] ten noorden van de Dikke Eikstraat; . * De [[zomerlinde van Maibelle]] (een gehucht in [[Florée]], op de grens tussen Namen en Luik) is rond [[1272]] geplant en beschreven door de [[botanicus]] [[Jean Chalon]] in zijn [[''1.134 Arbres Remarquables de la Belgique'']] uit 1909 of 1910. 'Ik ben teruggekeerd naar de Linde van Maibelle' schrijft hij. 'Het is niet meer de holle cilinder met een toegangsbres zoals in [[1871]], maar een muur die evenwijdig loopt met de weg.' De holle binnenkant was berookt. Werden hier gerechten klaargemaakt of was het een werkplek voor voorbijtrekkende [[ketellapper|ketellappers]]? Wellicht is de boom er geplant om de grens te markeren na de [[Guerre de la Vache]], een zes jaar durende strijd die 15.000 doden koste omwille van een gestolen koe tussen het graafschap Namen en het prinsbisdom Luik. . * De [[Linde van Conjoux]] in een landschap vol kastelen, 400 jaar oud en mogelijks de dikste van België. . . == Mythische en magische gedachten == . Het magisch en symbolisch denken staat dialectisch tegenover het rationeel en het empirisch denken; het gaat om een geloof dat de werkelijkheid met bezweringen en rituelen te beheersen is, via een vertrouwen in associaties in plaats van de rede of observatie. De magisch denkende mens ziet een verband tussen een mensengestalte en de vorm van een mandragora. Magie karakteriseert prewetenschappelijke samenlevingen. Godsdiensten, bijgeloof en sektes doen hetzelfde: ze geloven in [[voodoo]], [[sjamanen]] of [[Orakel|orakels]]. . ;Taboe Magie kenmerkt alle samenlevingen van voor de industrialisatie. Tussen magie en 'het' taboe is er een verband. De angst die het taboe opwekt, maakt overtreden (denk aan kindermoord, incest, verkrachting, roof) tot de machtigen der aarde. Toverboeken puilen uit van getaboeëerde ingrediënten: nagels, haar, fragmenten van lijken, vleermuizen, slangen. == Een kwetsbaar en noest bestaan == [[Bestand:Heinrich_Hermanns_Sankt-Martins-Zug_vor_dem_Düsseldorfer_Rathaus_1905.jpg|thumb|550px|Stoockt vier, maeckt vier: / Sinte Marten komt hier / Met syne bloote armen / Hij soude hem gheerne warmen? De Duitse kunstschilder [[Heinrich Hermanns]] (1862-1942) schilderde dit tafereel bij het Düsseldorfer Rathaus in 1905. In Kortrijk is het bedelfeest van Sint Maarten (Kortrijk is een Sint-Maartensstad) nauwelijks aanwezig.]] . Sociaal-religieus gedrag zoals vlijt, zuinigheid en gemeenschapszin garanderen de voedselproductie, de conservering en de consumptie. De opgedreven graan- en vleesproductie (via domesticatie) resulteren in: 1. een dieetvariatie (zuivel, fruit, groenten). In een eerste fase is er een dieetreductie. Voedselverzamelaars hebben een menukaart met ingrediënten van 150 planten en zes dieren. Boeren doen het met acht planten en twee dieren. De voedingswaarde van graan is lager dan die van fruit, knollen, noten of vlees. . 2. een textielvariatie (wol, linnen, katoen). . 3. de ontwikkeling van [[keramiek]] (bewaren en koken). . 4. specialisaties (weven, pottenbakken, boeren, jagen). . 5. handel (door het zoutarme dieet). . 6. eigendom zoals land, vee, huis en gerief en de tegenstelling daarvan: armoede. Het contrast tussen de twee noemen we hiërarchie. . . Zijn sedentaire gemeenschappen arbeidsintensiever én kwetsbaarder dan [[Jager-verzamelaar|nomadische gemeenschappen]]? Aanvankelijk niet. De eerste steden ontstaan niet op verdedigbare bergtoppen. Ze ontstaan waar de landbouw het goed doet: in het laagland langs de Nijl, de Eufraat of de Gele rivier (China). Zoetwaterrivieren bieden voor de komst van het wiel transportmogelijkheden. De eerste steden ontstaan niet uit een militaire noodzaak. Ze zijn het resultaat van landbouwoverschotten die nieuwe beroepen doen ontstaan: onderwijs, bestuur, religie en handel.<ref>PHILIP MATYSZAK. ''Verdwenen steden''. Omniboek, Utrecht, 2023, p. 9.</ref> Collega [[Philip Matyszak]] stelt de vraag: 'Wat was er eerst (...); de stad of de boerderij.' Met deze vraag doorprikt hij de gebruikelijk aanname, namelijk dat de jager-verzamelaar zich landbouwtechnieken eigen maakt en zich vestigt. En daarna breidt het boerenerf zich uit tot een stad, met mensen die de landbouw niet als hoofdverdienste zagen en zich ontwikkelden tot handelaar, priester of ambachtsman/vrouw. 'Het zou kunnen dat mensen geen steden hebben gevormd als gevolg van landbouwoverschotten' zo schrijft hij. 'Mensen die in steden woonden, zouden weleens de landbouw kunnen hebben ontwikkeld zodat ze er konden blijven.' Boeren zijn afhankelijk van het weer, dus hebben ze tempels nodig. Organiseren, coördineren, irrigeren, overschotten verdelen en het beslechten van geschillen is wat koningen vanuit hun paleizen aansturen. Handelslui ontsluiten hulpbronnen... . In een volgende fase, als de wereld dichtbevolkter geraakt zal het overleven in (soms door de mens gecreëerde) schaarste de sedentaire gemeenschappen kenmerken of zal de natuur (woestijnvorming of het stijgen van het waterpeil) hen tot verhuizen dwingen. Het productieniveau van de sedentair moet in die optiek groter zijn dan zijn directe behoefte. Dit vraagt planning, opslag, bewaring en verdeling, een systeem. De voedseltoename heeft een [[demografisch]] effect: ze veroorzaakt een bevolkingsstijging en een samenleving kwetsbaarder dan voorheen. De [[Malthusiaanse spanning]] treedt op. Gemeenschappen die een misoogst kennen, zoeken individueel of collectief hun toevlucht tot [[bedelarij]], [[plundering]], [[diefstal]] of [[banditisme]]. Bij het sedentair worden stijgt de voorspelbaarheid van de voedselproductie terwijl de voedselkwaliteit daalt. In droge omgevingen hebben jagers-verzamelaars ongeveer honderd vierkante kilometer om een clan/familie in leven te houden. Dat is een gebied zo groot als Brussel, een wandelroute van [[Train World]] in het Noordelijke [[Schaarbeek]] naar de [[Gevangenis van Sint-Gillis|gevangenis van Sint Gillis]] en de [[Marollen]] in het Zuiden, een wandeling van het [[Jubelpark]] in het Oosten naar [[Sint-Jans-Molenbeek]] in het westen en het [[Park van Laken]] en het [[Atomium]] in het Noordwesten. . === Honger === . [[Bestand:Thomas Robert Malthus.jpg|thumb|550px|In [[1798|1798]] publiceert de [[misantroop]] [[Thomas Malthus|Thomas Malthus]] zijn ''Essay over het Principe van Bevolking'' waarin hij de [[demografische transitie]] beschrijft hoe de bevolkingsgroei de voedseltoelevering altijd opnieuw overtreft. Hij gebruikt daarvoor het beeld dat bevolking meetkundig stijgt (2 x 2 x 2 x 2) terwijl de voedselcapaciteit rekenkundig (2 + 2 + 2 + 2) groeit in dezelfde tijd. De daling van de hoeveelheid voedsel per persoon leidt altijd tot catastrofes. De graan-koninkrijken lopen binnen hun grenzen het risico te bezwijken aan de overbevolking die niet in staat is om de elementaire behoeften te bevredigen. Als de eigen markt te krimpt, start het zoeken naar nieuwe territoria om verder te groeien. Een conflict met andere koninkrijken die hetzelfde proberen is niet uit te sluiten. Deze landbouwvalstrik / klimaatveranderingen leiden bovendien tot andere risico's: een ecologische kaalslag, de endemische ziekten en de parasieten die opduiken in groepen met gedomesticeerde dieren. In Griekenland zijn er van 7.000 tot 5.500 V.C dorpen en handelsnederzettingen, de paleiscultuur en de verdedigingswerken komen er later: van 5.000 tot 3.000 V.C. De bronstijd die daarna ontstaat maakt alleen meer wapengekletter mogelijk.<ref>PHILIPP BLOM, vertaald door W. Hansen. ''De opstand van de natuur. Een geschiedenis van de kleine ijstijd (1570-1700) en het ontstaan van het moderne Europa,'' De Bezige Bij, Antwerpen, 2017, p. 261; DAVID GRAEBER & DAVID WENGROW, vertaald door Rogier van Kappel en Bart Gravendaal. ''Het begin van alles. Een nieuwe geschiedenis van de mensheid,'' Maven, Amsterdam, 2022, p.481-482.</ref> Volgens Malthus kan zelfdwang, [[contraceptie|contraceptie]] en [[abortus|abortus]] de [[catastrofe|catastrofe]] vermijden. Is dit een recept voor de toekomst? Zowel Charles Darwin als A.C. Wallace die hier geciteerd zijn, kenden Malthus' ''An Essay on the Principle of Poulation'' uit 1798. Het is voor beiden een eyeopener en het brengt hen ertoe, los van elkaar om de theorie van Malthus en de dualiteit van overdaad en weelde versus het schaarsteprincipe toe te passen op de evolutie van de dieren- en plantenwereld.<ref>TON LEMAIRE. ''Onder dieren. Voor een diervriendelijke wereld'', Amo|Anthos, Amsterdam, 2017, p. 137-138.</ref>]] Canada en de V.S. kenden in de jaren '30 de [[Dust Bowl]], een droogteperiode vol stofstormen op de prairie. Het fenomeen ontstaat na decennia intensieve landbouw zonder vruchtwissel. Diep ploegen doet de natuurlijke begroeiing verdwijnen en maakt het landschap stoffig. Stormen blazen de bovenlaag weg in fijn stof tot in de steden Chicago, New York en Boston. De Dust Bowl veroorzaakt schade aan landbouw en milieu. Hele families migreren van Texas en Oklahoma naar Californië. Het is een migratie-type dat is aangeduid als 'duwen-trekken'. Ongunstigheden zoals honger of dorst duwen locals weg naar gunstige gebieden. De Argentijnse journalist [[Martin Caparros]] reisde de wereld af op zoek naar de oorzaken en de gevolgen van hongersnoden. Zijn conclusies publiceerde hij in zijn vuistdikke boek 'Honger'. Sommige samenlevingen hebben vandaag te kampen met problemen die sommige nederzettingen zo'n 10.000 geleden overwonnen. Hoe dat komt? [[Thomas Malthus]] beschreef dat proces en Caparros actualiseert... Elke dag hebben we honger, drie of vier keer zelfs, maar voor wie er helemaal niets is, is de honger er continu. De beschrijving van Caparros toont dat er de laatste tienduizend jaar, wat dat betreft, weinig veranderde. Zijn historisch inzicht kan veel uit de actualiteit verklaren en omgekeerd. Het boek past wonderwel bij de lessen over de eerste nederzettingen en de vraag wie er nu eerst kwam: de priester of de krijger. Misschien is er één element dat nu niet meer voorkomt bij hongersnoden, ik weet het niet. De gruwelijke en verbijsterende getuigenissen die Caparros aankaart uit de jaren 1030 en 1729 spreken nu in alle geval tot de fantasie. Of zijn we naïef en gebeuren dit soort dingen tot op heden? Het antwoord laat ik in het midden. Op de achterflap van het boek: 'Met zijn weergaloze schrijfstijl maakt hij invoelbaar wat het is om hoger te lijden.' Luister naar de fragmenten die Benedict Wydooghe voorleest. Het kost je een half uurtje. . . . === Productieve gemeenschappen === . Gemeenschappen die productief zijn, kunnen kinderhuwelijken als legitiem beschouwen om sneller tot een demografisch overschot te komen en aldus krijgers te produceren. Jongens laten huwen als ze vijftien zijn, verkleint de generatiekloof en vergroot de jonge, beïnvloedbare en strijdbare bevolking. [[Mohammed]] huwt een meisje van zes en consumeerde het huwelijk toen ze negen was. Hij legitimeerde zodoende de kinderhuwelijken die bij IS en in het huidige Irak en Jemen gebruikelijk zijn.<ref>HIRSI ALI A. ''Ketters. Pleidooi voor een hervorming van de Islam,'' Augustus, Antwerpen, 2015, p. 97 & 114.</ref> Aanvankelijk, als de eerste sedentaire gemeenschappen ontstaan, valt er niet veel te plunderen en er zijn weinig gemeenschappen. Dat maakt het aannemelijk dat de priesters voor de krijgers komen.<ref>JOOP GOUDSBLOM. ''Het regime van de tijd.'' Meulenhoff, Amsterdam, 1997.</ref> Bovendien regelt religie de prille eigendomsverhoudingen. Het [[Tien geboden|tiende gebod]] van de [[decaloog]] inventariseert het vroege bezit en hoe er mee om te gaan: ‘En gij zult niet begeeren uws naasten vrouw, en zult u niet laten gelusten uws naastens huis, noch zijnen dienstknecht noch zijne dienstmaagd, zijnen os noch zijnen ezel, noch iets dat uws naasten is.’ De plicht de buren in het oog te houden, helpt hierbij. ‘Geen zedenmeester zo effectief als de mening van de buren’ schrijft een predikant.<ref>JOOP GOUDSBLOM. ''Het regime van de tijd.'' Meulenhoff, Amsterdam, 1997, p. 187.</ref> In die tijd is er weinig plaats voor [[privacy]] overdag: mensen leven dicht op elkaar. Privacy behoort toe aan de nacht. . . == Angst voor het duister: ‘A good darkie’ == . {{Citaat|'''De eerste persoon die ik ontmoet, zal sterven of zijn geld afgeven, want de nachten zijn nu duister; en ik ben vastbesloten dat voordeel te benutten'''.|'''Philip Thomas'''}} . {{Citaat|'''De goede mensen houden van de dag, de slechte van de nacht.'''|'''Frans spreekwoord'''.}} . {{Citaat|'''De hekken en muren dienen vaak vooral een politiek en psychologisch doel. Alleen als ze zwaar worden bewaakt, slagen ze erin om migranten of terroristen te weren. Zo nam het aantal zelfmoordaanslagen in Israël sinds de bouw van de muur op de Westelijke Jordaanoever sterk af, wat volgens de Israëliërs duidt op het succes ervan. Maar veel grensafscheidingen maken het mensen hooguit moeilijk om de andere kant te bereiken. Ze gaan toch. De bestormingen door Afrikanen van de gemiddeld zes meter hoge hekken rond de Spaanse [[enclaves]] [[Ceuta]] en [[Melilla]] in Marokko zijn bekend. Vaak slagen ze er toch in om Spaans grondgebied te bereiken, weliswaar met flinke verwondingen. De hekken tussen Botswana en Zimbabwe worden nauwelijks bewaakt en liggen door rondtrekkende kuddes olifanten deels alweer plat. Zijn hekken en muren wél een grote belemmering, dan verleggen mensensmokkelaars simpelweg hun routes. Waarna ook daar de bewaking weer wordt opgeschroefd. Hongarije bouwt nu een vier meter hoge muur aan de grens met Servië. Als dat gat is gedicht, kan het land beginnen aan een muur aan de grens met Roemenië. Eerder trokken Bulgarije en Griekenland hekwerken op langs hun grenzen met [[Turkije]]. Zo keren ruim 25 jaar na de val van de [[Berlijnse Muur]], de muren en hekken langzaam weer terug in Europa. Met weinig effect. Het aantal asielaanvragen na illegaal rondreizen in de EU stevent dit jaar af op een record.'''|'''[[Henk van Houtum]]''', deskundige in de politieke geografie van het Centre for Border Research.<ref>Tekstfragment uit ''De comeback van de muur'' van [[Henk van Houtum]], in: ''De Standaard'', 20.08.2015, p. 21.</ref>}} . . === Spoken en nachtspreuken === . {{Citaat|'''Dat de duivel bestaat, daar twijfel ik niet aan: mijn opvoeders hebben me dat ingeprent en tot op heden is zelfs de grootste rationalist er niet in geslaagd me te bewijzen dat dat geloof, of dat dogma, slechts een bakersprookje is. Of ik in de duivel geloof? Allicht! En op een standvastiger manier dan in God en zijn Heiligen.'''|[[Michel de Ghelderode]]<ref>MICHEL DE GHELDERODE, vertaald door Chris van de Poel & Hilde Rits. ''Reis door mijn Vlaanderen en andere verhalen.'' Houtekiet, Antwerpen, 2008, p. 94.</ref>}} . In deze agrarische, onzekere en gewelddadige wereld heeft de mens nauwelijks greep op de dingen en is er een radicale scheiding tussen dag en nacht. Heggen, hekken en bomen - natuurlijke oriëntatiepunten - leiden 's nachts een eigen leven. Mensen en meubels zien er anders uit. Honden en wolven lijken op elkaar. [[Nachtwakersstaat|Nachtwakers]] en torenwachters roepen op hun ronde rituele nachtspreuken, een gebruik dat tot op vandaag ritueel doorgaat in de Duitse stad [[Münster]] in [[Noordrijn-Westfalen]]. Vanop de 75 meter hoge [[Sint-Lambertuskerk (Münster)|Lambetikirche]] waakt de Türmerin von Münster over de nachtelijke stadsgemeenschap. Om haar aanwezigheid te benadrukken blaast de torenwachter elk half uur op een koperen hoorn, telkens in andere windrichtingen, behalve naar het oosten, want daar lag het vroegere kerkhof. Doden stoort men niet. Martje Saljé, zo heet de torenwachtster is sinds 2014 de enige permanente torenwachter in Duitsland. Eén keer merkte ze als eerste een brand op. In plaats van het traditionele [[staccato]] alarm te blazen, gebruikte ze haar telefoon. Deze nachtelijke traditie is er al sinds 1383 in Münster, na de stadsbranden van 1127, 1197 en 1383. Niet dat elke cultuur nachtangst heeft, [[Vikingen|Vikingen]] houden van nachtelijke aanvallen, maar de Westerse afkeer van het donker duurt tot het [[rationalisme]] en de [[Verlichting (stroming)|Verlichting]], de professionele [[politie]] en het gaslicht in de [[19de eeuw]] en het [[elektrisch licht]] in de [[w:20ste eeuw|20ste eeuw]] opduiken.<ref>EKIRCH R. ''Nacht en ontij. Een geschiedenis van het duister.'' De Bezige Bij, Amsterdam, 2006.</ref> In dit vroege magische en symbolische tijdvak houdt de controle van het centrale gezag op als de schaduwen langer worden en de zon onder de horizon zinkt. Geestelijke en seculiere functionarissen stoppen hun arbeid. Het kerkelijke en statelijke toezicht is in de nachtelijke duisternis buiten werking. Uilen klapwieken als voorbode van de [[dood]] over bos en akker, scheren langs [[stadswallen]] en door dorpsstegen. Ze krijsen als samenzweerders en jagen muizen en mensen de daver op het lijf. De nacht valt niet, hij overvalt. Hij berooft de reiziger van het zintuig waar hij het meest beroep op doet. De ochtend brengt verkwikking maar is somber, stinkend en mistig. 'Groezelig' zo noemt [[Michel de Ghelderode]] de handelswijk waar hij soms doorheen dwaalt. Het was een 'verstekkende doolhof langs de slijkerige [[Theems]]. Het miezerde.' Tijdgenoten die hij langs de weg ontmoet, hebben boeventronies, of ze lijken op leverlijders. De Ghelderode vraagt zich af of hij zijn 'zwerftocht over de glibberige straatkeien, te midden van een mist die wel zwanger scheen van de dampen van alle pestepidemieën uit de wereldgeschiedenis, nog een wandeling kunnen noemen? Michel de Ghelderode werd geboren in 1898 en stierf in 1962.<ref>MICHEL DE GHELDERODE, vertaald door Chris van de Poel & Hilde Rits. ''Reis door mijn Vlaanderen en andere verhalen.'' Houtekiet, Antwerpen, 2008, p. 91.</ref>}} . [[Bestand:2_ème_enceinte,_Porte_de_Hal.JPG|thumb|550px|De Brusselse Hallepoort luidt de avondklok, la cloche, voor de stadspoorten sluiten. Reizigers of vreemdelingen kunnen zich maar beter reppen. Het woord clochard is ervan afgeleid, net als het woord [[Paspoort|passpoort]] en het woord [[poorter]]. Het woord burger of [[Burgerij|bourgeois]] komt [[Etymologie|etymologisch]] van het Oudhoogduitse woord [[Burcht (kasteel)|burcht]], en het Engelse burhs en borough, een versterking tegen invallende Vikingen. Borghette is Italiaans voor een klein stadje: dat leidt wellicht naar het woord [[getto]].]] [[Bestand:Muenster-100725-16110-Lamberti.jpg|thumb|550px|Behalve op dinsdag beklimt een van de laatste Europese torenwachters de kerktoren van de Sint-Lambertuskerk om er van negen uur tot middernacht elk half uur op de hoorn te blazen. Let op de drie kooien boven de klok: dat is een verhaal uit de zestiende eeuw, meer bepaald in [[1536]].]] . === ♣ Omheining === . Omheinen is aanvankelijk geen constante in de zo'n boosaardige, moorddadige wereld, maar bij momenten wordt er meer omheind dan op andere. De Kretenzische paleizen waren niet versterkt en de Minoïsche kunst verwijst nauwelijks naar oorlog. Toch komt het omheinen ons over als eigen aan de mens. Na 9/11 steeg het omheinen spectaculair - de gedachte dat de [[Mondiaal dorp|wereld een dorp]] zou worden had afgedaan. Hekken, barrières en de muren verrezen om te beschermen, aanslagen te voorkomen en om migranten te stoppen. Dat was tienduizend jaar geleden niet anders. Met het ontstaan van de vroege, vaste verblijfskernen, verschijnen veldjes en akkers. Om vernieling en vraat te vermijden, vijandig vee en vreemde, vijandige nomadengroepen voor te zijn, vlecht men er een dichte, stekelige beplanting rond. En zo verschijnt de tuin in de [[Wildernis (natuur)|wildernis]]. . ;Van tuin naar stad, van Jericho naar Jerusalem [[Jericho]] ([[Kanaän (gebied)|Kanaän]]) is de oudste (gevonden) stad ter wereld. Jericho is ouder dan de beschavingen langs de [[Tigris]] en de [[Eufraat]], met een ongeschreven geschiedenis die teruggaat tot tienduizend jaar geleden. De oase is een trekpleister die twintig keer is opgebouwd en verlaten, vernietigd en heropgebouwd. De eerste huizen waren rond, later rechthoekig en stonden in een wallen omheining. Als de opvolger van [[Mozes]], de krijgszuchtige en wrede [[Jozua (persoon)|Jozua]] en de [[Israëlieten]] voor Jericho staan, doet hun kabaal de stadsmuren instorten. Wat de [[Bijbel (christendom)|bijbel]] niet vertelt, is dat de muren toen wellicht drie millennia oud zijn en bovenop nog oudere stenen muren staan. Jozua's verovering van [[Kanaän (gebied)|Kanaän]] begint in Jericho. Hij brengt alle inwoners en het vee om, wat in strijd is met Mozes' instructie om de jonge maagden te sparen. Wellicht komt de koning van Jericho levend bij Jozua. Die laat hem aan een boom hangen tot de avond valt. Steden hebben de kenmerken van tuinen. De Hebreeën of de vroege Israëlieten en de voorouders van de Joden gebruiken de woorden 'gan' (גן) en 'ganah' (גנה) als concept van bescherming en beschutting. De term 'Hebreeën' (de nakomelingen van de bijbelfiguur Eber kan verwijzen naar zij die 'van over de rivier' komen, migranten of vreemden. Ze leven als nomade en dus buiten de 'gevestigde' orde. Vest, vestigen en vestingen slaan in deze context op het sedentaire bestaan, het nederzetten en het verdedigen van de nederzetting. Als er een bron of een waterstroom is in de tuin/omheinde omgeving, dan is dit een ongeziene rijkdom, zeker voor de woestijnvolkeren. De Hebreeën maken in de late bronstijd in het Midden-Oosten de overgang van herder naar landbouwer. Het verhaal van Kaïn en Abel is er de illustratie van. Ze geloven dat ze uitverkorenen zijn om het beloofde land (Israël) te bewonen. 'Gan' betekent 'tuin' of 'omheinde plaats' en verwijst naar beschermd gebied. Een bekende is de 'Tuin van Eden' (Gan Eden, in het boek Genesis), een paradijselijk afgesloten plek. 'Ganah' is actiever en betekent beschutten/beschieten, beschermen, omheinen, afschermen/schermen, veilig houden. Een goddelijke zorg als het ware. Tuin en stad zijn geen tegengestelden. Beiden ontwikkelen zich tot cultus- en cultuurruimtes tot ongenoegen van sommige vroege profeten. Jesaja (1:29-30) beschrijft tussen 750 en 700 voor Christus over de tuinverering in Jerusalem als afgoderij. Tuinen staan het contact met god in de weg. De heilige boomaanbidding stelt Jesaja gelijk met de afkering of de vervreemding van god. Een tuin is een verderfelijk oord. God gruwelt als Israël zich daar ophoudt.<ref>C.J. DEN HEYER & P. SCHELLING. ''Symbolen in de bijbel. Woorden en hun betekenis,'' Meinema, Zoetermeer, 2000, p. 453-455.</ref> Tuinen zijn het decor voor provocerende offers op bakstenen altaren (65:3), onreine rituele reinigingen en het verwerpelijke eten van varkensvlees (66:17). Wie zich in de tuin ophoudt, gaat ten onder als eikenbladeren die verwelken in een tuin zonder water. In de eerste eeuw na Christus is dit verderfelijke stads- en tuinbeeld verdwenen. De visioenen van Johannes (Openbaring 21-22) beschrijven Jeruzalem die als stad uit de hemel is neergedaald ter illustratie van de volmaakte gemeenschap. De rivier die er met het levenswater doorheen stroomt is omzoomd met levensbomen die maandelijks vruchten dragen en de bladeren dragen die genezen. . ;Defence versus offence Een omheining hoeft niet van steen te zijn. De in onze contreien veel voorkomende de [[wilg]], de [[Hazelaar (plant)|hazelaar]] en de [[meidoorn]] vormen een vlechtbare omheining met twee- of driejarige takken, soepel en buigzaam. Zo'n omheining noemt een '''tuun''' of een '''tuin''', in het Duits ''Zaun'' of [[omheining]]. Fence is dan weer Engels voor hek of omheining, afgeleid van 'defence' of het verdedigen en het beschermen (defensie). Dat kon op diverse wijzen: met greppels en houten structuren, met heuvels of gestapelde keien. Vandaar gaat de naam over op een omwalling, vestingswerken die de ruimtelijke ordening vorm geven. Het tegengestelde van defensie is het [[offensief (militair)]] of het verlaten van de stellingen (of). Een schild of een draagbare 'muur' kon dan van pas komen. Het werkwoord 'bevestigen' betekent niet alleen het creëren van een vesting, het duidt vooral op de sociale context die hierdoor ontstaat. Bevestigen is het erkennen van iemands identiteit, zijn positie of waardigheid, in tegenstelling tot zij die van buiten komen, de vreemdelingen of 'de buitenlui' zoals [[Auke van der Woud]] hen noemt in zijn proefschrift uit 1987 ''Het lege land''. Buitenlui vielen op. Hun kledij, hun spraak, hun bagage of handelswaar... alles verraadde hen. Zelfs hun gebaren en hun houding maakte hen herkenbaar. [https://commons.wikimedia.org/wiki/City_wall Tot de industrialisatie begrenst elke stad zich fysiek met een voelbare overgangszone.] . ;Francesco Guicciardini De oorlogskunst en de defensie zijn noodzakelijke ingrediënten als een dorp, een stad of een stadstaat wil blijven bestaan. De Italiaanse staatsman [[Francesco Guicciardini]] (1483–1540) uit [[Florence (stad)|Florence]], zag in zijn dagen hoe kanonnen en vuurkracht aan belang wonnen om een stad te veroveren en schrijft over de interne en externe beveiliging van de Renaissancestad. 'Binnenlandse orde en rechtsregels zijn van weinig nut als de stad met geweld zou worden ingenomen.' Steden konden altijd rekenen op rivalen, klaar om toe te slaan. De republiek Florence was voortdurend in oorlog met naburige steden zoals [[Milaan (stad)|Milaan]], [[Pisa (stad)|Pisa]] en [[Siena (stad)|Siena]]. Veel naburige stadstaten slokte Florence op voordat ze tot rivaal uitgroeiden. Om dit te realiseren tastte de stad diep in haar geldbuidel. [[Huursoldaat|Huurlingen]] vroegen handen vol geld om hun diensten als (kruis)boogschutter, [[lansier]], [[Cavalerie|cavalerist]] of [[Infanterie|infanterist]] ter beschikking te stellen. De Italiaanse stadstaten liepen in deze dagen voorop in de vestingbouw en de bijhorende gevechtstactieken. . ;Poortgeld De tocht van exterieur naar interieur loopt langs de wal, de gracht en de poort. Ze zorgen dat de buitenlui niet onopgemerkt blijven. Hun poortgeld betaald aan de 'poortier' en hun naam in het register bij overnachting in een herberg zorgen ervoor dat ze buiten de gaststad staan, ook al zijn ze binnen. De stad vormde een entiteit en een symbolisch bewustzijn.<ref>AUKE VAN DER WOUT. ''Het lege land. De ruimtelijke orde van Nederland 1798-1848'', Contact, Antwerpen, 1987, p. 308-309.</ref>''The Young Farmer's Manual'' van S. Edwards Todd uit [[1860]] geeft de Amerikaanse kolonisten, zes jaar voor de burgeroorlog en een ruim decennium voor de geboorte van de prikkeldraad raad. 'Het maakt niet uit waar de boerderij zich bevindt, het maakt niet uit wat ze teelt: de eerste, tweede en laatste zorg voor de dagelijkse bedrijfsbezigheden is afrastering, afrastering en nog eens afrastering.'<ref>DICK WITTENBERG. ''Prikkeldraad. Een geschiedenis van goed en kwaad'', Atlas Contact, Antwerpen, 2015, p. 46-47, 52-53.</ref> Het deed hen experimenteren met doornen heggen zoals de [[oranjeappel]]. Er verschenen advertenties die de plant prezen als 'horse high', 'bull strong' en zo nesteldicht dat geen varken er door drong. De nadelen bleven gecamoufleerd: de trage groeitijd, de waterzucht en haar asielfunctie voor insecten, ongedierte en onkruid. [[Jacob Haish]] (1826-1926) uit Duitsland emigreerde naar de V.S. toen hij zes was en zou zich toeleggen op omheiningen, eerst als zadenverkoper van de oranjeappel, later als mede-uitvinder van de prikkeldraad. Hij wist hoe belangrijk afsluitingen waren voor de boeren op de prairie. Het is zoals de journalist [[Dick Wittenberg]], de auteur van 'Prikkeldraad' zegt: dat kon alleen maar in de V.S. worden uitgevonden. [[Bestand:Double-sided ha-ha, Melford Hall, Suffolk.JPG|thumb|550px|Dubbele ha-ha in Suffolk, VK]] . ;Ha-ha Een merkwaardige esthetische 'muur'-constructie is de '''ha-ha''' die in de achttiende eeuw (dus vóór de introductie van afrasteringen) in de Engelse tuin . In dit soort romantische tuinen willen aristocraten wel schapen zien, maar dan enkel in de verte. Hun keutels willen ze op afstand houden. De ha-ha is een constructie die dit toelaat zonder dat er een omheining te zien is. Het gaat om een muur of omheining die verborgen is in een droge gracht. Ook als militaire constructie is de ha-ha bekend. [[Bestand:Aha-garden arch-Dutch.jpg|thumb|550px|Enkelvoudige ha-ha: '''1''' op een helling; '''2''' vlak terrein. De kijker staat telkens links. Richard Sennett: 'De Engelse tuinontwerpers zagen geen conflict tussen het natuurlijke en het kunstmatige, en het kunstmatige hoefde niet meer te zijn dan een doorzichtige truc. Schaapjes graasden bijvoorbeeld in de verte, maar toch kwamen ze nooit dichtbij genoeg om het pad met uitwerpselen te besmeuren. De schaapjes werden met ha-ha's op afstand gehouden: onzichtbare greppels die dienden als omheining.]] . . [[Bestand:Klokklein.jpg|thumb|550px|Kerktorens hebben door hun beschutting en hun uitzicht ook een militaire functie. De 13e-eeuwse luidklok van de kluiskerk te [[Warfhuizen]], een van de oudste van Nederland, waarschuwde de bevolking voor onraad. De klok was de stem van het haantje op de toren (kippen en ganzen helpen vanouds een bij de bewaking van het erf). Klokken zijn kostbare symbolen, gegoten door klokkengieters, die in tijden van oorlog de klokken konden omsmelten en er kanonnen van maken.]] [[Bestand:Ávila_24-8-2002.jpg|thumb|550px|De Spaanse stad [[Ávila]] is sinds 1090 omringd door een stadsmuur van twee en een halve kilometer.]] [[Bestand:Binche_JPG02.jpg|thumb|550px|Dichter bij huis vind je de stad [[Binche]], sinds de veertiende eeuw omringd door deze muur.]] ;Historische hekken en muren weren mensen . * [[Berlijnse muur]] . * [[Chinese muur]] . * [[Gazastrook]] . * [[Grens tussen Mexico en de Verenigde Staten|Mexicaanse grens]] . * [[Israëlische Gazastrookbarrière]] . * [[Israëlische Westoeverbarrière]] . * [[Klaagmuur]] . * [[DMZ Korea|Koreaanse muur]] . * [[Marokkaanse barrière]] . * [[Muren van Belfast]] . * [[Muur van Anastasius]] . * [[Muur van Antoninus]] . * [[Muur van Hadrianus]] . * [[Muur van schande]] . . ;Minder bekend zijn: . * Het hekwerk tussen Turkije en Griekenland; . * Het hekwerk tussen [[Oezbekistan]] en [[Turkmenistan]]; . * Het hekwerk tussen Botswana en Zimbabwe; . * Het hekwerk tussen India en Birma; . * Het hekwerk tussen Maleisië en [[Brunei]]... . . === Avondklok === . De [[avondklok]] of een luide bel, ook wel 'la cloche' kondigt het sluiten van de poorten of het barricaderen van de straten aan. Het woord '[[clochard]]' (wie geen onderdak vindt, of te laat de stad bereikt) kent er zijn oorsprong, net zoals het woord [[passport]]: reizigers die de poort passeren omdat zij over een document beschikten van hogerhand. Grendels en [[Slot (sluiting)|sloten]] schuiven dicht. Kaarsen flakkeren en spetteren, roken en stinken in kleine halfduistere binnenkamers en worden gedoofd. Immers, [[Brand]] ligt op de loer en wapens binnen handbereik. Met een couvrefeu, een bolle aardewerken pot dekt men de vuren af. Voor de biddende en slapende massa begint de kwelling. De onvermijdelijke angst is een overlevingsstrijd: de boer biedt het hoofd aan dieven, soldaten en bestrijdt het onbekende met hardhandig en verbaal geweld. Wapendracht (messen, spiesen, bogen, zwaarden), [[vreemdelingenhaat]] (of is het dorpspatriottisme?) en schunnig taalgebruik, [[magie]] en [[toverij]] maken deel uit van het dagelijks leven als water en brood, de vuiligheid en de stank. Voor spoken, heksen en demonen, voor indringers, dieven en struikrovers, voor plunderaars, kinderlokkers en moordenaars begint ‘a good darkie’, de ideale nacht om te roven, te bezweren en te stelen, om de [[sabbat]] te vieren of te moorden. In deze magische, agrarische, onzekere, gewelddadige en symbolische wereld heeft de mens nauwelijks greep op de dingen en zeker niet op 'de tijd'. Tot diep in de middeleeuwen is er geen klok die de tijd ‘minutieus’ indeelt, er is enkel het gebed: de [[Metten (gebed)|metten]] rond middernacht, het [[Lof_(plechtigheid)|lof]] om drie uur 's morgens, de [[Metten (gebed)|metten]] bij het ochtendgloren, de [[vespers]] om zes uur ’s avonds en de [[completen]] tegen bedtijd. Het zijn de “getijden des daags” zoals de mediëvist [[Johan Huizinga]] het in zijn ‘[[Herfsttij der middeleeuwen]]’ uitdrukt. De zes weekdagen en een rustdag structureren het [[scheppingsverhaal]] en verklaren de weekcycli. Achter die indeling steekt ervaring en observatie van geleerde enkelingen waarvan de ongeschoolde de herkomst nauwelijks kent. De tijdsmeting en de geschiedenis baseren zich op de cyclus. Zon en sterren zijn de wijzers op het uurwerk van de natuur, ze wijzen naar kerkelijke sacramenten, jaarfeesten of heiligendagen. Daardoor heeft de middeleeuwse geschiedenis een praktische component. De geschiedenisstudie beperkt zich tot de lezende en schrijvende elite: adel, geestelijkheid en niet te vergeten de tovenaars of tovenaressen (het begrip heks is van latere oorsprong). Zij verzamelen kennis en beslissen op basis van hun ervaring en hun inzichten (die alleen bij te houden zijn door het geschreven woord) wanneer boeren bijvoorbeeld mogen zaaien of oogsten. . . === KRONIEK === . ==== EERSTE KRONIEK: 12.000 tot de bronstijd ==== . ;11.000 jaar terug . * [[Jericho]] is de oudste, bewoonde stad ter wereld. De permanente bewoning gaat 11.000 jaar terug en begint met een nederzetting met een stenen muur, een toren en ronde woningen van lemen tegels. De stad was vier hectaren groot en cultiveerde graan en vee. . ;10.000 jaar terug . * Begin van de voorgeschiedenis van het schrift: kleitabletten tellen voorraden en fungeren als kalender. . * De [[Holenbeer]] sterft uit. . ;9.400 jaar terug [[Bestand:Catalhöyük, erste Großsiedlung der Menschheit (CC by 4.0).webm|thumb||550px|Animatie van Çatalhöyük. Geloof niet alles uit de animatie. Zo is [[Tell es-Sultan|Jericho]] de oudste gevonden nederzetting en denken andere bronnen dat Çatalhöyük tot 10.000 inwoners telde.]] . De nederzetting Çatalhöyük of Çatal Hüyük ontstaat in het zuiden van [[Centraal-Anatolië]]. Het dorp zal in de loop van het komende millennium uitgroeien tot een oppervlakte van 13 hectare. Rond 8.000 jaar geleden vervalt de site door sociale onenigheid, bodemuitputting en/of migratiestromen uit de ondergelopen gebieden rond de [[Zwarte Zee, overstroming na de ijstijd|Zwarte Zee]]. De stad kent alleen woonhuizen en afvalgronden. Verwijzingen naar de landbouw zijn er niet en gebouwen met een openbare functie, straten of pleinen en een arbeidsdeling zijn er niet. Het betreden van de huizen verloopt via gaten in de de plafonds en met ladders. De bewoners begraven hun doden in het dorp. Van de honderden skeletten die ter plaatse zijn opgegraven, vertoont er geen enkel tekenen van een gewelddadige dood. . ;9.200 jaar terug . * Oudste sporen van de mens in Griekenland. . ;9.100-8000 jaar terug . * In Anatolië is er een snelle bevolkingsgroei in de dorpen: de gezondheid leidt onder de sedentatie. De toenemende zetmeelopname en het tekort aan eiwit leidt tot tandbederf en botinfecties stellen archeologen vast. Handelsnederzettingen brengen hier verandering in. . ; 9.000 jaar terug . * De vroegste bewoning in [[Knossos]] in een neolithisch dorp. . ;8.500 jaar terug . * In het Middellandse Zeegebied en de Balkan begint de sedentatie. . ;8200 jaar terug [[Bestand:Excavations_of_Tell_Sabi_Abyad.jpg|thumb|550px|In Tell Sabi Abyad zijn alle woningen ongeveer even groot en van dezelfde kwaliteit. De inboedel bleef bewaard. Dit wijst op kleine families met een ingewikkelde arbeidsverdeling en samenwerking tussen huishoudens. Archeologen leiden de aanwezigheid af van grazende kuddes, graangewassen, vlas, steenhouwers, eenvoudige metallurgie, handelscontacten en het pottenbakken.]] * Een brand vernietigt het dorp [[Tell Sabi Abyad]] in de Balikh-vallei in Syrië. Het dorp is een hectare groot en beschikt over graanschuren en pakhuizen, kent een administratief archief in de vorm van geometrische kleifiches en miniatuurzegels. . ;8.000 jaar terug . * Ontstaan van de mijnbouw. Op Kreta doen boeren aan landbouw. . * De verbinding tussen de Noordzee en Het Kanaal ontstaat. . ;8.000-7.500 jaar terug . * In Noordwest-Europa start de sedentatie, net als in [[Limburg (Nederland)|Limburg]]. De Neolithische revolutie voltrekt zich er snel. . ;7.000 jaar terug . * Het smelten van de gletsjers stabiliseert, net als de zeespiegel. De zeespiegelstijging in onze streken remt tot 1 à 0,7 centimeter per jaar. De zeespiegel daalt, het debiet van de grote rivieren eveneens, de aanleg van 'kanalen' intensiveert. Steden die hun schaarse middelen het best gebruiken houden stand. Tot nu toe waren de grootste rivieren wild en onvoorspelbaar, gezien de opwarming na de laatste ijstijd. Overstromingsregimes worden voorspelbaarder. Langs de Gele Rivier, de Mississippi, de Tigris, de Eufraat, de Nijl en de Indus (en andere rivieren die we associëren met de vroege beschavingen) ontstaan brede, vruchtbare overstromingsgebieden vol vruchtbaar slip dat niet wegspoelt. Deze gebieden groeien uit tot trekpleister omdat: 1. mensen de delta te bewerken; 2. ze wild en watervogels aantrekt; 3. over een vruchtbare filter beschikt. . * De Afrikaanse domesticatie van de ezel, als werk-, last- en transportdier in de landbouw en in moeilijk toegankelijke streken, is tot op heden historisch onderschat.<ref>RUUD CONENS & ANNET VAN WIECHEN. ''De ezel. Archeologie, geschiedenis, cultuur, kunst, literatuur.'' Conens & van wiechelen, 2014.</ref> . ;6.500 jaar terug . * [[Megalieten]] in [[Carnac]]. . * Vanuit het [[Donaudelta|Donaugebied]] introduceert men de landbouw en de veeteelt tot in onze gewesten. . ;6.000 jaar terug . * Domesticatie van het [[Paard (dier)|paard]]. . * In [[Mesopotamië]] ontstaan uit de landbouwersamenlevingen de eerste stadstaten: [[Oer (Soemer)|Ur]] en [[Uruk]]. . * Eerste mensen in Australië. . ;5.500 jaar terug . * De uitvinding van het [[Wiel (voortbeweging)|wiel]]. Er is een verband met de uitvinding van het schrift en de daling van de waterspiegel (waardoor vervoer over land is aangewezen). . [[Bestand:Ötzi_while_being_constructed_by_the_Kennis_Brothers,_2011_(2).jpg|thumb|550px|[[Oetzi]], een man van circa 45 en 1,60 m lang met 61 [[tatoeage]]'s, is een [[IJsmummie|ijsmummie]] uit de [[Kopertijd]]. Bergbeklimmers vonden hem in [[1991]] in de [[Ötztaler Alpen]]. Hun vondst leverde kennis op over voeding, kleding, uitrusting en bewapening van 5300 jaar geleden. Sinds de Oetzi in [[Bozen (stad)|Bozen]] is tentoongesteld, trekt het museum 300.000 bezoekers per jaar. Met zijn ouderdom zorgde 'Ötzi' voor onwaarschijnlijke info over de Europese prehistorie. Hij is ouder dan de [[piramide van Cheops]] en dan alle andere gletsjermummies. In tegenstelling tot Egyptische mummies is Ötzi samen met zijn kledij en zijn voorwerpen intact. ♠ '''BEELDFRAGMENT OTZI DE IJSMUMMIE'''] ]] ;5.300-5.200 jaar terug . * [[Uruk]] is een stad van tweehonderd hectare, de eerste stad ter wereld en telt tussen de 20 en 50.000 inwoners. Op zijn hoogtepunt is de hoofdstad van de Soemerische beschaving twee keer zo groot als klassiek Athene. Hier is het spijkerschrift uitgevonden. . * De uitvinding van het [[spijkerschrift]] in [[Mesopotamië]] (in Uruk?). Kleitabletten en stenen dienen als drager, bedrukt of gebeiteld. Parallel ontwikkelend de [[Egyptenaren]] hun [[hiërogliefen]]. Voor het eerst in de geschiedenis zijn er geschreven bronnen, bestaande uit duizenden tekens. Enkel een daar toe opgeleide elite (een equivalent van priesters) begrijpt ze. Schrijven gebeurt in tempels en dient veel doelen: boekhouding, voorraadbeheer, gebeurtenissen bijhouden, identificatie, literatuur en communicatie over lange afstanden en doorheen de tijd, wetten... . * Leidt het krassen op kleitabletten tot het krassen op het land, m.a.w. het ploegen? . [[Bestand:Heinrich_Schliemann_(HeidICON_28763)_(cropped).jpg|thumb|550px|De Duitse archeoloog [[Heinrich Schliemann]] (1822-1890) ontdekt in 1871 het oude Troje en geldt als een archeologisch pionier. Hij ontdekte dat aardewerkstijlen een sleutel zijn om tot chronologie te komen.]] ;5.100 jaar terug . * De [[Minoïsche beschaving]] loopt vrijwel parallel met de beschavingen van [[Anatolië]], [[Kanaänitische oudheid|Kanaän]], het [[oude Egypte]], [[Mesopotamië |Mesopotamië]] en de [[Indusvallei]]. Het nooit ontcijferde [[Lineair A]] ontwikkelt zich tijdens de Minoïsche beschaving als eerste Europese schrift. Archeologen hebben het over de Pre-Paleisperiode en die loopt van 5100 tot 1925. . ;5.000 jaar terug . * Dieren trekken een ploeg in Egypte; schapenfok voor wol. . * Eerste koningen, geld en schrift; paleiscultuur en verdedigingswerken. . * Stichting [[Troje]]. . * [[Ötzi]]. . ==== TWEEDE KRONIEK: Bronstijd (5000-3400 jaar terug) ==== . ;5.000-4.500 jaar terug, de smelterijen . Ambachtelijke smelterijen in het [[Midden Oosten]], [[Anatolië]] en op [[Egeïsche Zee|Egeïsche eilanden]] smelten tin of arseen en mengen het met koper. De uitvinding is een harde [[legering]] en heet [[brons]]. Het is sterker dan koper, ideaal voor handwapens, helmen, scheenplaten of de ramstevens voor oorlogsbodems, munten, keukengerief, sculpturen, eenvoudige spiegels... De [[Brons|bronsproductie]] prefereert [[Tin (element)|tin]] in plaats van het giftige arseen. In de beroemde [[Laurion|mijnen van Laurion]] bij [[Athene (stad)|Athene]] is er koper in overvloed, tin niet. Het schaarse tin komt uit de omgeving van [[Cornwall]] en doet grootschalige handelsroutes over land ontstaan tot in de regio [[Badachsjan (provincie)|Badachsjan]] in Afghanistan. Westwaards komen tinlagen voor in [[Bretagne (schiereiland)|Bretagne]], [[Saksen (deelstaat)|Saksen]], het Franse [[Centraal Massief]], op het [[Iberisch schiereiland]] en in Engeland. De handel beperkt zich niet tot tin: andere handelswaren, ideeën, kennis en vaardigheden verspreiden zich mee.<ref>SENNE STARCKX. ''Bron van brons lag bij ons''. In: ''De Standaard'', 17.09.2019, p. D9; GAIA VINCE, vertaald door Rogier van Kappel. ''Vuur, taal, schoonheid, tijd. Hoe culturele evolutie de mens heeft gevormd, Atlas Contact, Antwerpen, 2020, p. 98; ERIC H. CLINE, vertaald door Corrie van den Berg & Carola Kloos. ''1177 v.Chr. Het einde van de beschaving,'' Ambo|Anthos, Amsterdam, 2014, p. 13.</ref> [[Kreta]] treedt toe tot de bronstijd zo'n 4.800 jaar geleden. . . ;De gevolgen van de brons-revolutie . 1. Economisch metalen voorwerpen hebben technische voordelen op benen, stenen en houten voorwerpen die de mens miljoenen jaren gebruikt. Ontbossing gaat sneller, de ploeg zorgt voor meer oogst. . 2. De handelsroutes die voor de bronstijd als bestaan, komen nu echt tot ontwikkeling. . 3. Militair zorgt de ontwikkeling van het zwaard voor slagkracht. . 4. Wie in de aanvangsfase het schaarse brons bezit, verwerft prestige. Vuursteen is makkelijk verkrijgbaar, brons niet. Vroege bronzen voorwerpen zijn vaak prestigestukken die men nauwelijks gebruikt - net zoals sommigen vandaag hun dure auto's uitstallen op de oprit in plaats van die te gebruiken. Status dus. . 5. Handelaars, smeden en andere metaalbewerkers staan hoog op de maatschappelijke ladder omwille van de complexiteit van hun beroep en de vraag naar hun producten. Hun beschermende kleding tegen brandwonden vraagt specialisatie: leren schorten en handschoenen, hun gereedschap eveneens: lange tangen en hamers. De werkplaats (de smesse) is zo ingericht dat het vuur en de blaasbalg op een veilige afstand van de werkbank staan. Hun kennis geven ze door van generatie op generatie. In sommige culturen geloven smeden in beschermende rituelen tegen ongeluk. Smeden nemen maatregelen tegen diefstal en moeten zich meer dan andere beroepsgroepen beschermen. Smederijen in het centrum bij andere ambachten maken sociale controle mogelijk, andere smederijen hadden een meer geheim karakter. Ze maken zelf hun sloten en wapens.<ref>HERMAN CLERINX. ''Kelten en de lage landen.'' Davidsfonds, Leuven, 2005, p. 88-91.</ref> 4.500 jaar terug verspreidt brons zich dankzij handel in West- en Noord-Europa. . . ;Minoïsche of Kretenzische periode [[File:Antwerpen Monument Schelde Vrij 2437.jpg||thumb|550px|In Antwerpen is '''Schelde Vrij''' een monument op de [[Marnixplaats]], ontworpen door vier kunstenaars en in 1883 opgeleverd. In 1863 kwam er een einde aan de '[[Sluiting van de Schelde]]', die sinds 1587 tijdens de [[Tachtigjarige Oorlog]] door de [[Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden]] was ingesteld. Het afkopen van de Scheldetol in 1863 gaf in 1873 de aanleiding tot een wedstrijd voor een monument. Het monument is twintig meter hoog en beslaat een oppervlak van 15,5 bij 15,5 meter. Op een piramidevorm staat een vierkante sokkel met aan elke zijde watergoden die water spuwen door de gebroken ketting van de Schelde. Boven elk masker zit een medaillon: aan de noordzijde staat de vermelding 'Door de stad Antwerpen opgericht 1883', de teksten op de andere zijden vermelden relevante personen: minister [[Charles Rogier|Karel Rogier]], baron [[Auguste Lambermont]] en burgemeester [[Filips van Marnix van Sint-Aldegonde]]. Op de sokkel staat een obelisk, een naakte vrouw schrijft '1863 Schelde vrij'. De obelisk bevat de portretten van Rogier, Lambermont en Sint-Aldegonde; aan de bovenzijde steekt de boeg van een schip aan weerszijden uit de obelisk. Op de obelisk staat een beeldengroep van zeven meter hoog. Deze bestaat uit de zeegod [[Neptunus (mythologie)|Neptunus]] met drietand, geflankeerd door de god van de handel [[Mercurius (mythologie)|Mercurius]] (die ook op het Kortrijkse belfort te zien is) en de stedenmaagd.]] . De bronstijd gaat samen met de Minoïsche periode op [[Kreta]] en die is op haar hoogtepunt rond 3.500 jaar terug. Twee steden zijn van belang: [[Knossos]] en [[Faistos]]. Hun paleizen zijn het centrum voor de omliggende gebieden. Paleizen zijn een betere omschrijving dan 'steden'. Het eiland ontwikkelt zich tot een gecompliceerde en luxueuze neolithische maatschappij. Dorpen zijn er niet, wel steden vol villa's en paleizen met twee tot drie woonlagen. Havens, aquaducten, irrigatiesystemen, riolen, latrines, badhuizen, wegen, tempels en begraafplekken. Het niet versterkte eiland beschikt over wapens en mogelijk een klasse van krijgers en leeft 1.500 jaar in vrede. Het verval komt omstreeks 1.200 V.C. Dat weten we uit archeologische bronnen. Wat veel minder zeker is, is dat de Minoïsche cultuur genoemd is naar [[Minos|Koning Minos]], een legendarische figuur en de zoon van [[Zeus]] en [[Europa (mythologie)|Europa]]. Hij huwde [[Pasiphaë]]. Eén van hun kinderen draagt de naam [[Ariadne (mythologie)|Ariadne]]. Minos regeerde Kreta wijs en rechtvaardig en verdeelde het eiland in drie delen met hoofdsteden in [[Knossos]], [[Phaistos]] en Kydonia (?). Kreta beschikt over troeven: vruchtbare akkers brengen olijven, graan en druiven. De landbouwoverschotten bewaren ze in kelders en drijven ze handel met Egypte en Afrika en de eilanden in de Egeïsche zee. De [[Kretenzische wilde geit|Kri-kri geit]] is een specialiteit en er is de handel in ertsen: koper, tin, goud en zilver ruilen ze om werktuigen en sieraden te maken. De gunstige ligging maakt het eiland tot een kruispunt van culturen. De Kretenzers beheersen de Middellandse-zee als een [[thalassocratie]]. Dat is een [[Oudgrieks]]e samentrekking. {{Polytonic|Θαλασσοκρατία}} / thalassokratía verwijst naar {{Polytonic|θάλασσα}} / thálassa (« zee ») en {{Polytonic|κρατείν}} / krateín (« macht hebben over, heersen »). Het duidt een maatschappij aan met macht op [[zee]]. Essentieel voor een thalassocratie was een [[vloot]], die zowel een [[handel (economie)|handels]]- als piraten of oorlogsvloot. Het [[antoniem]] van thalassocratie is [[tellurocratie]], een landinwaarts gerichte macht. De [[Minoïsche beschaving]] op [[Kreta]] isde eerste thalassocratie van de [[westerse wereld]]. De kleitabletten zijn niet ontcijferd. Zeker dat de Minoïsche paleizen een uitgebreid handelsnetwerk hadden in het [[Egeïsche Zee]]gebied. Een andere vroege thalassocratie is die van de [[Feniciërs]] in [[Tyrus]], [[Sidon]] en de kolonie van Tyrus [[Carthago]]. . Het beroemdste verhaal is dat van het labyrint dat hij laat bouwen om de Minotaurus, een wezen dat half mens en half stier, op te sluiten. De Minotaurus was het resultaat van een straf van de zeegod Poseidon, omdat Minos een stier die hij had moeten offeren, had gehouden. Minos vraagt [[Poseidon (mythologie)|Poseidon]] ten teken dat hij een rechtmatig heerser is. Poseidon stuurt hem een prachtige witte stier, met de voorwaarde dat [[Minos]] deze offert. Minos houdt de stier voor zich en Poseidon raakt boos. Als straf zorgt Poseidon dat Minos’ vrouw verliefd raakt op de stier. De architect [[Daedalus (mythologie)|Daedalus]] bouwt een holle houten koe zodat Pasiphaë gemeenschap kan hebben met de stier. Ze bevalt van de Minotaurus, een wezen met een mannenlijf en een stierenkop. De Minotaurus blijkt een gevaarlijk wezen en Daedalus bouwt een labyrint als gevangenis onder het paleis van [[Knossos]]. Elke Griekse stad diende om de negen jaar zeven jongens en zeven meisjes naar Kreta te sturen als offer voor de Minotaurus. Theseus, de prins van Athene maakt een einde aan deze offers. Hij gaat vrijwillig mee met de volgende groep offers. Ariadne, Minos' dochter raakt verliefd op hem, geeft hem een zwaard en een kluwen wol, [[draad van Ariadne|de draad van Ariadne]]. Die helpt Theseus om zijn weg terug te vinden nadat hij de Minotaurus doodde. . <gallery widths="155" heights="190"> Bestand:Minoan fresco, showing a fleet and settlement Akrotiri.jpg|thumb|475px|Deze Minoïsche fresco verwijst naar de Minoïsche thalassocratie. Bestand:Tondo Minotaur London E4 MAN.jpg|thumb|Minotauros Bestand:Kylix Theseus Minotauros Louvre F83.jpg|thumb|Theseus tegen de Minotauros Bestand:Theseus Minotaur Mosaic.jpg|thumb|Theseus in het Labyrint tegen de Minotauros Bestand:GeorgeF.Watts-Minotauros.png|thumb|George Frederic Watts <br> The Minotaur Bestand:Minosse.jpg|Koning Minos zittend op een draak. Detail of the Monument to Dante in Trento by Cesare Zocchi Bestand:Lateran Poseidon.jpg|thumb|Marmeren kopie van een bronzen origineel van [[Lysippus van Sicyon|Lysippos]], dat op de isthmus van Korinthe stond ([[Vaticaanse musea]]) Bestand:Paestum BW 2013-05-17 15-01-57.jpg|thumb|left|Tempel van Poseidon in de Dorische kolonie [[Paestum|Poseidonia]]. Bestand:SNGANS 606.jpg|thumb|Zilveren ''nomos'' of ''[[stater]]'' van Poseidonia met aan de voorzijde Poseidon die zijn drietand heft in zijn rechthand met een ''[[chlamys]]'' over zijn beide armen gedrapeerd en in de [[legende (numismatiek)|legende]] ΠΟΜ (= ΠΟΣ) en een [[incuse]] versie aan de keerzijde (ca. 530-500 v.Chr.).<u>'''Bron:'''</u> [http://www.cngcoins.com/ CNGCoins]. Bestand:Sea thiasos Amphitrite Poseidon Glyptothek Munich 239 front n3.jpg|thumb|Zee[[thiasos]] voor het huwelijk van Poseidon en Amphitrite, die in een huwelijkswagen zitten getrokken door musicerende Tritons (detail van het zogenaamde "altaar van Domitius Ahenobarbus", 2e helft 2e eeuw n.Chr.). Bestand:NAMA Poséidon.jpg|thumb|left|De [[Poseidon van Artemision]] ([[Nationaal Archeologisch Museum van Athene]]). [[Bestand:Marnixplaats vanuit de Geuzenstraat.jpg|miniatuur|De Marnixplaats]] [[Bestand:Antwerpen Schelde Vrij 17-10-2022 12-13-38.jpg|miniatuur|Monument Schelde Vrij]] </gallery> . ;4800 jaar terug . * In [[Mesopotamië]] ontstaan [[monarchie|monarchieën]]. Steden - die al sinds het vierde en derde millennium bestaan, ommuren zich en voorzien zich van gewapende milities. Er komen paleizen, koninklijke inscripties en aristocratische begrafenissen.<ref>DAVID GRAEBER & DAVID WENGROW, vertaald door Rogier van Kappel en Bart Gravendaal. ''Het begin van alles. Een nieuwe geschiedenis van de mensheid'', Maven, Amsterdam, 2022, p. 328.</ref> . ;4.600 jaar terug . * De stad [[Mohenjodaro]] in Pakistan (Hindi:मोएन-जोदड़ो) uit de Indusbeschaving ontstaat. 3.700 jaar geleden wordt de stad verlaten. . * De Egyptenaren kweken bijen. . ;4500 jaar terug . * Tamme ezels voor het eerst in Europa en Azië. . ;4.300 jaar terug . * [[Stonehenge]]. Is dit een observatorium om de beweging van de maan en de sterren en de zon te registreren? De bouwers zijn ervaren architecten, wiskundigen en astronomen. De positie van de stenen zorgen ervoor dat de hoofdas bij de zomerzonnewende in één lijn staat met de zonsopgang. . ;4.300-2.300 jaar terug . * Vuursteenmijnen in [[Spiennes]] in [[Henegouwen]] ontginnen [[silex]] om bijlen en klingen te maken. Half-afgewerkte werktuigen uit deze mijn zijn tot vijftig kilometer ver te vonden. Verderop tot 160 kilometer zijn enkel afgewerkte producten te vinden. Deze groeven zijn opgemerkt door arbeiders in 1842, het blootleggen gebeurde in 1867 (bij de aanleg van het spoor tussen [[Frameries]] en [[Chimay (stad)|Chimay]]) en de opgravingen in 1889 en 1912. In de buurt zijn er sporen van een omheind neolithisch dorp. Deze prehistorische mijnen ([[Michelsbergcultuur]]) staan op de [[UNESCO]] [[Werelderfgoedlijst]]. . ;4.250 jaar terug . * Het [[Akkadische rijk]] van [[Sargon van Akkad|Sargon]] is het eerste keizerrijk. . ;4.000 jaar terug . * De [[Mammoeten]] sterven uit. . * De [[Bronstijd]] start in onze streken - elders is die al een [[millennium]] bezig. . * In Griekenland start de [[Midden-Helladisch]] periode tot 3.550 jaar geleden. Mannelijke goden vervangen de vrouwelijke, dat is een trend in de hele Westerse wereld. Op het onversterkte Kreta start de Midden-Minoïsche periode of de eerste paleistijd (2.000-1.700 V.C.) die zich kenmerkt door een centraal bestuur. Communicatie gebeurt met [[Hiëroglief|hiëroglyfen]] en het tot nu toe niet ontcijferde [[Lineair A]]. De hoofdstad Knossos telt 100.000 inwoners. De oudst geplaveide weg (van Europa) verbindt de stad met havens. De stadswegen zijn geplaveid. De huizen laten privacy toe, hebben een natuurlijke lichtinval en zijn omringd door tuinen. Sporen van armoede zijn er niet te vinden. Wandschilderijen tonen dieren en planten en afbeeldingen met priesteressen (op de voorgrond) die slangen en vlinders in hun handen hebben. Mannen assisteren hen op de achtergrond. Jonge vrouwen en mannen springen over stieren, een sport waarbij iemand de hoorns van de stier grijpt, een ander een salto maakt over de stier en opgevangen wordt door een derde. Dames dragen sieraden, een jasje dat de borsten vrijlaat, een lange rok van schapenleer en een metalen gordel om de middel. Het mannenkostuum accentueert de penis. Beide geslachten hebben lang haar. Vrouwen werken op het land of zijn kapitein op een boot, ze mennen paarden en jagen. . ;3950 jaar terug . * Oude paleisperiode start op en rond Kreta. Deze periode duurt tot 1725 VC. . ;3.750 jaar terug . * Op Kreta start de nieuwe of de tweede paleisperiode. Die duurt tot ca. 1.400 V.C. . ;3.700 tot 3.500 jaar terug . * In [[India]] komen de [[nomaden]] van het Iraanse plateau aan en installeren er de wortels van het [[hindoeïsme]]. . [[Bestand:Louisiana_-_Poverty_Point_-_Karte_(English_version).png|thumb|550px|♣ '''3.700 jaar terug.''' Als in Eurazië de eerste steden ontstaan, ontwikkelen Amerikaanse jagers-verzamelaars bij [[Poverty Point]] (nu in de staat [[Louisiana (staat)|Louisiana]]) een megalomaan en monumentaal aardwerk dat op een reusachtig amfitheater lijkt. De omgeving is voedselrijk, stenen zijn er niet. Een toestroom van ornamenten en bulkgoederen, ze leggen soms honderd kilometer af, begeleidt het bouwproject. De wapens, vaten, vuurstenen, gewichtjes, decoratieve [[klei]] en [[Pijp (rookgerei)|pijpen]], [[Kraal (versiering)|kralen]], [[Talk (mineraal)|speksteen]], [[hematiet]]en, [[hanger]]s en koperwerk, [[keramiek]], [[aardewerk]], gereedschap uit [[Been (materiaal)|been]], kwartskristal, pijlen en allerlei speerpunten in evenveel kleuren die de archeologen hier vinden, zijn niet ter plekke geproduceerd. Ze zijn aangevoerd langs de benedenloop van de [[Mississippi (rivier)|Mississippi]]. Sporen van activiteit op [[Poverty Point]] gaan 13.000 jaar terug. Geleidelijk groeit de plek uit tot een 'seizoenmetropool' van jager-verzamelaars met stedelijke functies. Ontbreken: permanente sedentatie, gebouwen, begrafenisrituelen, een boerenleven of geschreven bronnen. Of Poverty Point een textiel-handelscentrum was, is moeilijk te achterhalen. Wat de heilige geometrie wel bewijst is de aanwezigheid van kennis: astronomie, kalender- en meetsystemen, mythologie, [[Numerologie|numerologisch]], wiskunde, bouwtechniek en 'arbeidsethos'. Een miljoen kubiek grond transformeren tot een gecultiveerd gebied zo groot als een Mesopotamische stadstaat, vraagt een samenwerking van honderden, misschien wel duizend groepen jagers-verzamelaars, enorme mensenaantallen dus die een strikt arbeidsregime vooruitziend ondergaan. Rituelen en liederen, dansen en beelden hebben het project en de kennisuitwisseling wellicht ondersteund. Tegenwoordig is Poverty Point werelderfgoed dat de landschapsverandering en de monumentale grondwerken van jager-verzamelaars illustreert. De zes concentrische half-elliptische heuvelruggen en de paalcirkels in het centrale plein zijn uniek. Net zoals [[Göbekli Tepe]], [[Hopewellcultuur|Hopewell]], Sannai Maruyama en [[Stonehenge]] komt dit prehistorisch bouwproject nauwelijks voor in de stedenbouwkundige geschiedenis.<ref>DAVID GRAEBER & DAVID WENGROW, vertaald door Rogier van Kappel en Bart Gravendaal. ''Het begin van alles. Een nieuwe geschiedenis van de mensheid,'' Maven, Amsterdam, 2022, p. 159 ev.</ref>]] . ;3550 jaar terug . * Handel op aanzienlijke schaal in rond de Middellandse zee. . * De havenstad [[Ugarit]] aan de Syrische kust beschermt de kooplui tegen diefstal. Wetten bepalen wanneer hun schepen beter niet binnenvaren. . ;3.500 jaar terug . * ♣ Egypte tuiniert. Een graftombe toont een farao en zijn vrouw die een tuin bezichtigen. Opgravingen bewijzen de aanwezigheid van tuinen.<ref>PENELOPE LIVELY, vertaald door Nadia Ramer. ''Leven in de tuin.'' De Geus, Amsterdam, 2019, p. 40.</ref> . * Domesticatie van de kip in Zuidoost-Azië. Het dier zoekt de mens op omwille van de rijst- en gierstkorrels.<ref>Geen auteur. ''Voorouder van kip kwam veel later dan gedacht uit de bossen om bij de mens te gaan wonen.'' In: ''De Morgen'', 10.06.2022, p. 2.</ref> . * Schepen met tinbaren uit Zuid West Engeland vergaan voor de kust van [[Haifa]]. Deze archeologische ontdekkingen tonen een bloeiend handelsnetwerk tussen [[Cornwall]] en de Middellandse zee. De ineenstorting van het [[Hettieten|Hettitische rijk]] in het Oosten zou hiermee verband houden.<ref>SENNE STARCKX. ''Bron van brons lag bij ons''. In: ''De Standaard'', 17.09.2019, p. D9.</ref> We zijn in de Midden bronstijd, die zich kenmerkt door de opkomst en ontwikkeling van het zwaard en de strijdwagen. . * De Kretenzische beschaving houdt op te bestaan volgens sommige bronnen tussen 1.500 en 1.400 V.C. De [[Mycene|Myceners]] nemen in 1.450 de controle over het eiland over. . ==== DERDE KRONIEK: Donkere eeuwen na een eruptie? De val van Troje==== . ;3.400 jaar terug (1.628 v.C) . * Dit is de late bronstijd. Elites domineren en tonen hun status met mantelspelden, harnassen en helmen en [[Mesopotamië]] ontwikkelt energie uit [[watermolen|waterschoepraderen]]. Mycene gebruikt het [[lineair B]], een vroeg schriftsysteem voor administratie op kleitabletten. Hun cultuurgebied strekt zich uit tot in India en er zijn internationale contacten tussen Minoërs, Myceners, Hittieten, Assyriërs, Babyloniërs, Mitanniërs, Kanaänieten, Cyprioten en Egyptenaren. Dit soort kosmopolitisme is uniek in de wereldgeschiedenis en zal waarschijnlijk het abrupte einde betekenen van de bronstijd omstreeks 1.200 V.C. In 1177 V.C. zijn deze culturen zo verweven en afhankelijk dat ze 'elkaar wel moesten meeslepen in hun val, toen de bloeiende beschavingen één voor één ten onder gingen door mensenhand, door natuurrampen of door een dodelijke combinatie' schrijft Eric H. Cline.<ref>Zie p. 217.</ref> Of is het de vulkaanuitbarsting van de Thera op [[Santorini]] die [[Knossos]] teistert en een definitief einde maakt aan de [[Minoïsche beschaving|Menoïsche]] beschaving? De vulkaan blaast omstreeks 1.628 V.C. zestig kubieke kilometer puin in de lucht. Stof schermt het zonlicht af, de zwaveldioxide veroorzaakt zure regens en jaagt volkeren op de vlucht. Het is moeilijk te geloven dat er een verband is met de gebeurtenissen omstreeks 1177 V.C. Omstreeks 1.477 V.C. geeft farao [[Thoetmosis III|Thoetmoses III]] nog Minoïsche kunstenaars de opdracht om fresco's te maken in zijn paleis dat hij in Peru-nefer in de Nijldelta van Beneden-Egypte laat bouwen. Ze schilderen iets wat nog nooit in Egypte was te zien: taferelen van mannen die over stieren springen. Het einde van de bronstijd is nog veraf. Omstreeks 1.400 V.C. koloniseren de Myceners de regio rond [[Milete]] en de [[Anatolië|Anatolische bodem]]. Deze eeuw en de komende is een bloeiperiode voor Mycene. Hun paleizen op het Griekse vasteland, de bruggen, de drainage- en weginfrastructuur zijn ongezien. In de vlakte van Argos verbinden wegen dorpen en steden met Mycene. . Wat 476 is voor de val van het West-Romeinse rijk, is 1177 V.C. voor de bronstijd: een eindpunt en de overgang naar de ijzertijd. De inwoners van de klassieke wereld spreken over de [[Hyksos]], de barbaarse en mysterieuze zeevolken die voor een economische neergang van eeuwen zorgen. Wellicht zijn het klimaatvluchtelingen. In deze jaren plunderen en verwoesten ze alle steden. Het machtige Egypte met natuurlijke verdedigingslinies van zee en woestijn ontkomt niet, de [[Hettieten]] kwijnen weg. De Myceense beschaving in Griekenland raakt verwoest, er is brandschatting en Griekenland gaat failliet. Lijken worden niet begraven, overlevenden trekken naar afgelegen valleien of beschermde heuveltoppen. De Griekse bevolking verandert van samenstelling. De [[Doriërs]] - de zonen van [[Hercules (mythologie)|Hercules]] - trekken vanuit de Balkan naar het zuiden en nemen delen van de [[Peloponnesos]] in bezit. Ze stichten de stad [[Argos (stad)|Argos]] en later identificeren de Spartanen zich graag met deze stam. Andere Grieken gaan zich identificeren met de [[Ioniërs]] en de [[Acadië|Arcadiërs]]. De chaos verstoort de handelsroutes voor de bronsproductie tussen Cornwall en Afghanistan. Er zijn opstanden in Syrië, de Perzen zijn op oorlogspad, waar nu Irak is, is het een puinhoop. Dit is een keerpunt in de geschiedenis: het bronzen tijdperk houdt op te bestaan. Dit is het einde van de Bronstijd. De kennis van het brons en hoe het te maken gaat verloren. Historici spreken hier van de duisterE periode en de overgang van de prehistorie naar de ARCHAÏSCHE PERIODE. In enkele decennia vallen de rijken van de Troje en Babylon.<ref>ERIC H. CLINE, vertaald door Corrie van den Berg & Carola Kloos. ''1177 V.CHR. Het einde van de beschaving'' Ambo|Anthos, Amsterdam, 2014; MARILN FRENCH. ''Een vrouwelijke geschiedenis van de wereld.'' Meulenhof|Kritak, Amsterdam, 1995, p. 43-46; PHILIP MATYSZAK. ''Grieken. Hoe een cultuur zich over de wereld verspreidde,'' Athenaeum - Polak & Van Gennep, Amsterdam, 2018, p. 23-26.</ref> . Later zoeken mensen actief naar een alternatief voor het brons. Daarover schrijft Gaia Vince: 'En dat vonden ze overal om zich heen - vrijwel elke steen bevat wel wat ijzer; het is het meest democratische metaal dat er is. Zo begon de ijzertijd en die duurt tot op heden voort.'<ref>GAIA VINCE, vertaald door Rogier van Kappel. ''Vuur, taal, schoonheid, tijd. Hoe culturele evolutie de mens heeft gevormd, Atlas Contact, Antwerpen, 2020, p. 99.</ref> De ijzertijd begint rond 1200 v.Chr. in het oostelijke Middellandse Zeegebied, zoals in Griekenland, de Levant en Anatolië. In Midden-Europa begint die rond 800 V.C. In de Lage Landen rond 700 V.C. . Natuurrampen, een reeks aardbevingen en invasies doen de Grieken leven tussen de vroege ruïnes van hun bloeiende beschaving. Lezen en schrijven kunnen ze niet langer. Als de nevel van de donkere periode verdwijnt, hebben de Grieken zich uitgezaaid tot in Klein-Azië, de Zwarte zee en in de Egeïsche eilanden, Sicilië en Zuid-Italië. Er zijn honderden Griekse koloniën tot op het Iberisch schiereiland. Napels is Nea Polis, de nieuwe stad en het Franse Massalia kennen we nu als Marseille. Ze vormen 'een Griekse zoom op een barbaarse mantel' schreef Cicero in [[De re publica]]. Hierbij liepen ze voorop in het uitdragen van hun cultuur en handel langs de kusten van de Middellandse zee. Het zorgt ervoor dat de Griekse beschaving een gebied omvat van duizenden kilometers: Syrië, Egypte en Babylonië zijn Grieks. [[Herodotus]], [[Euclides van Alexandrië|Euclides]], [[Pythagoras]] en [[Archimedes]] komen zelden of nooit in het huidige Griekenland. [[Plato]] vergelijkt de Griekse steden met 'kikkers om een vijver' die op het gepaste moment met hun tong een vlieg uit de lucht halen en omzichtig wachten voor ze springen. De Grieken, geleerd om te gaan met rampspoed, kiezen eerst een eiland voor de kust waar ze een versterkte basis maken. Daarna doen ze zaken met de locals. Eenmaal ze elkaar gewoon zijn, komt er een nederzetting op het vasteland en het eiland dient als een appel voor de dorst. Vanaf hier rekenen we in eeuwen en jaren voor en na Christus. . ;1.274 jaar V.C. . * ♣ Het [[Verdrag van Kadesh]] - het Eeuwige verdrag - gesloten tussen de [[Hettitisch|Hettiten]] en Egypte is een vroeg voorbeeld dat (in vage termen) de invloedssfeer van twee strijdende partijen bepaalt. Gaandeweg krijgen grenzen een gedetailleerdere omschrijvingen in [[Verdrag|verdragen]]. Het Zilveren of Eeuwige Verdrag is een akkoord tussen het oude Egypte en de Hettieten. Hun botsing leidde tot de slag bij Kadesh, waarbij Ramses II de grootste verliezen telde. . ;1.250 V.C. [[Bestand:Lion Gate Mykene with Wilhelm Dörpfeld 1891.jpg|thumb|550px|Leeuwenpoort in de 19e eeuw met [[Heinrich Schliemann]] en [[Wilhelm Dörpfeld]]]] De [[Leeuwenpoort (Mycene)|Leeuwenpoort]] geeft toegang tot de citadel van Mycene. De compositie is waarschijnlijk ontleend aan voorbeelden van de Hettieten. Twee leeuwinnen (hun koppen die de bezoeker recht aankeken zijn verdwenen) zijn het wapen van de Myceense dynastie. De zuil op het altaar symboliseert het paleis. . ;1.200 V.C . * In de late 13de eeuw is er de verwoesting van de Myceense paleizen en omstreeks 1.200 belegert een Griekse liga van krijgers en koningen de [[Trojaanse Oorlog|stad Troje (nu Turkije)]] waarna Troje valt. In de Ilias beschrijft [[Homerus|Homeros]] - zo'n vier eeuwen later de laatste weken van het conflict. Een nieuwe technologie stelt hem daartoe in staat: het [[Grieks alfabet|Griekse alfabet]]. Het epos begint met de wrok van de Griekse held Achilles, die boos is op [[Agamemnon (mythologie)|Agamemnon]] omdat deze hem zijn krijgsbuit, [[Briseïs]], heeft afgenomen. Als Achilles weigert te vechten leidt dit tot grote verliezen voor de Grieken. Volgens de mythologie begint de oorlog met een conflict tussen drie godinnen: [[Hera]], [[Athena]] en [[Aphrodite]] tijdens een huwelijksfeest, waar de godin van de twist, [[Eris (mythologie)|Eris]] een gouden appel met de inscriptie “voor de mooiste” op de tafel legt. De drie godinnen claimen de appel en Zeus besluit dat [[Paris (mythologie)|Paris]], de [[Trojaanse Oorlog|Trojaanse]] prins, zal oordelen wie de mooiste is. Hera belooft hem macht, Athena wijsheid en roem, en Aphrodite de liefde van de mooiste vrouw ter wereld: Helena. Paris kiest Aphrodite met als gevolg dat Helena, de vrouw van de Spartaanse koning verliefd wordt op Paris en met hem meegaat naar Troje. Dit leidt tot de woede van de Spartaanse koning [[Menelaüs|Menelaos]], die met zijn broer [[Agamemnon (mythologie)|Agamemnon]] en helden zoals [[Odysseus]] en Achilles een expeditie organiseert om Helena terug te halen. Het resulteert in tien jaar oorlog. Na tien jaar van vruchteloze belegering bedenkt Odysseus een list. Een gigantisch houten paard waarin een groep Grieken zich verstopt geven ze na een zogezegde overgeven aan de stad. De Grieken doen alsof ze de belegering opgeven en varen weg. Het paard is geschenk aan de Athena, om hun veilige terugkeer te garanderen. De Griekse soldaat Sinon blijft en vertelt de Trojanen dat het paard een offer is. Het binnenhalen zal hen de gunst van Athena brengen. Die nacht komen de Grieken uit het paard, openen de stadspoorten voor het teruggekeerde leger en veroveren Troje. Achilles vindt de dood door een pijl van Paris die hem in zijn hiel treft. Dit was zijn enige kwetsbare plek, omdat zijn moeder hem als baby in een rivier dompelde om hem onkwetsbaar te maken terwijl ze hem bij de hiel vasthield. In sommige versies helpt [[Apollo (Griekse mythologie)|Apollo]] Paris de pijl te richten. De term “achilleshiel” is sindsdien een metafoor voor een fatale zwakte, ondanks algehele kracht. 'De Illias is een orgie van moord en doodslag' schrijft Bettany Hughes in ''De schone Helena''.<ref>BETTANY HUGHES. ''De schone Helena. De biografie van Helena van Troje, de vrouw voor wie duizend schepen uitvoeren'', Mouria, Amsterdam, 2006, p. 259-260.</ref> 'Homerus' poëzie paart hartverscheurende gedichten aan plezier in de details van dood en lijden. Het lezen kan beangstigend zijn. In een lange verhalende scène die een aantal papyrus- of perkamentbladen moet hebben gevuld, baant de Griek [[Diomedes (Argos)|Diomedes]] zich een weg door de Trojaanse gelederen: ''De eerste werd boven de tepel geraakt met het brons van de speerpunt, de ander in 't sleutelbeen, dicht bij de schouder, waar hem zijn zwaard en houw gaf zo hard dat zijn schouder van nek en rug werd geslagen.'' Meer dan honderd regels gaat de slachting voort... ''Zo sprak de held en hij wierp. Het wapen, gestuurd door Athene, raakte zijn neus bij het oog en doorboorde zijn blinkende tanden. 't Onzacht brond van de speer, de tong bij de wortel verscheurend, schoot naar omlaag en kwam er bij zijn kin weer naar buiten.'' De beenderen uit de late bronstijd steunen Homerus' stelling dat er veel manieren zijn om in gewapende strijd te sneuvelen. Uit forensisch onderzoek blijken de verschrikkelijke verwondingen die Anatoliërs en Grieken uit de bronstijd hebben opgelopen.' . . . . ;Kijken <gallery widths="155" heights="190"> File:Ursus_spelaeus_Sergiodlarosa.jpg|De Holenbeer sterft tienduizend jaar geleden uit. File:WLANL_-_thedogg_-_Mammoet_(2).jpg|De [[Mammoeten|Mammoet]] sterft vierduizend jaar geleden uit. File:Homo_floresiensis.jpg|Niet alle mensensoorten overleven de laatste IJstijd. Van de Homo Floresiensis (de "Hobbit") zijn acht skeletten en één schedel ontdekt. De soort werd niet groter dan 1 meter. File:John_Constable_Stonehenge.jpg|[[Stonehenge]] (2.300 VC.) door [[John Constable]] in 1835. Bestand:Poignard 0.188.1 2 fond.jpg|Neolitische dolk, ca. 1.800 VC. Bestand:Préforme de hache 223.1 (5).jpg|Neolitische bijl File:Ice_age_fauna_of_northern_Spain_-_Mauricio_Antón.jpg|[[Megafauna]] van het late [[Pleistoceen]]. File:Ursus_spelaeus_Sergiodlarosa.jpg|De [[Holenbeer]] stierf tienduizend jaar geleden uit. Bestand:Wheel Iran.jpg|[[Wiel]], uit het 2de millennium voor Christus. File:WLANL_-_thedogg_-_Mammoet_(2).jpg|De [[Mammoeten|Mammoet]] hield het langer dan de [[Holenbeer]] vol en stierf vierduizend jaar geleden uit. File:John_Constable_Stonehenge.jpg|[[Stonehenge]] (2.300 VC.) door [[John Constable]] in [[1835]]. Bestand:Poignard 0.188.1 2 fond.jpg|Neolitische dolk, ca. 1.800 vC. Bestand:Préforme de hache 223.1 (5).jpg|Neolitische bijl Bestand:Vruchtbare sikkel.svg|De uitbreiding van de '[[Vruchtbare Sikkel]]' Bestand:Vruchtbare sikkel.JPG|Situering van de 'Vruchtbare Sikkel' Bestand:Berlin_Wall_(June_1989).jpg Bestand:Great_wall_of_china-mutianyu_4.JPG Bestand:Hadrian's_wall_at_Greenhead_Lough.jpg Bestand:Carcassonne_2.jpg Bestand:Gambian_village.jpg </gallery> . . = '''EXAMEN''' = . == A-vragen == . Leg uit, wie of wat zijn: (S&V).Homo erectus, Homo sapiens, Lucy in the Sky with Diamonds, Lucy, Neanderthaler, Neolitische revolutie, Pleistoceen, Prometheus, Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band, The Beatles, vuurdomesticatie, Vruchtbare sikkel, A good darkie, angst, avondklok, Berlijnse muur, Chinese muur, clochard, decaloog, domesticatie, Gazastrook, grens tussen Mexico en de Verenigde Staten, jager-verzamelaar, klimaatsverandering, muur van Hadrianus, neolitische revolutie, Oetzi, piramide van Maslow, tijdsmeting, wilde granen, Martin Caparros, Thomas Maltus, kalender, [[Jonathan Swift]], ijsduivels, ijsheiligen, gulzigheid. . . == B-vragen == . * (S&V).Hoe onderscheiden mensachtigen zich van de mensaap? . * (S&V).Rangschik chronologisch en vertel wat je weet over: Oetzi, pijl en boog, de vuurdomesticatie, Lucy, Homo erectus, Neolithische revolutie. . * (S&V).Leg uit. De vuurdomesticatie kent een lange voorgeschiedenis. Wat zijn de gevolgen van de vuurdomesticatie? . * (S&V).Leg uit: Abram de Swaan noemt zes belangrijke voorwaarden die het veilig sedentair overleven tot een sociaal gegeven maken en komt hiermee in de buurt van de Piramide van Maslow. . * (S&V).Leg uit: Wat is het belang van klokken en kalenders? Wat weet je over de Zimmertoren of de Kalendersteen van de Azteken? . * (S&V).Leg uit: Hoe paradoxaal ook, de toenemende beheersing van vuur en technologie, de beheersing van planten- en dierenwereld, verhoogt de menselijke afhankelijkheid en kwetsbaarheid. . * (S&V).Leg uit: Gewassen verbouwen (zaaien en oogsten) gebeurt niet instinctmatig. Betrek deze woorden in je antwoord: seizoenen, zon, priester, kalender, het schrift, hiërarchie, oogst, gulzigheid, rituelen , vasten. . * (S&V).Leg uit: Tienduizend jaar geleden resulteert sociaal-religieus gedrag in voedselproductie, conservering en consumptie. . * (S&V).Leg uit: De [[misantroop]] Thomas Robert Malthus beweert in 1798 dat bevolkingsgroei de voedseltoelevering zou overtreffen. Hij baseerde zich op het idee dat de bevolking meetkundig stijgt terwijl de voedselproductie rekenkundig groeit. . * (S&V).Plaats in chronologische volgorde en leg uit: 1. Begin van het Pleistoceen. 2. Berlijnse muur. 3. Domesticatie van het paard. 4. Muur van Hadrianus. 5. Ötzi. 6. Noordwest-Europa sedenteert, net als in Limburg. De Neolithische revolutie voltrekt zich er snel. . * (S&V).Plaats in chronologische volgorde en leg uit: 1. Eerste stadstaten: Ur en Uruk. 2. In het Middellandse Zeegebied, Griekenland en de Balkan begint de sedentatie. 3. Spijkerschrift. 4. Uitvinding van het Wiel. 5. Geboorte van Christus. 6. De muur van Hadrianus. . . == C-vragen == . * (S&V).Periodiseer en karakteriseer de neolitische revolutie. Met ander woorden: wat zijn de voornaamste kenmerken van deze overgangsperiode. Welke problemen kent de jager-verzamelaar en hoe lost hij die op? Welke problemen kent de sedentaire mens? Wat zijn de belangrijkste uitdagingen? . * (S&V).Wie was er eerst? De priester of de krijger? . * (S&V).Het aantal ontwikkelingen en uitvindingen in de aanloop naar het Neoliticum is indrukwekkend. Wat ging aan de sedentatie van de mens vooraf? . * (S&V).Wat is het verschil tussen Evolutie en Revolutie? Illustreer met voorbeelden. . * (S&V).Wat weet je over de eerste potten en kommen, manden en vlechtwerk. Wat is hun betekenis? . * (S&V).Verduidelijk: De mens reageert op verschillende wijzen op de klimaatswijziging van 10.000 jaar geleden. . * (S&V).Waarom zijn sedentaire gemeenschappen arbeidsintensiever én kwetsbaarder dan nomadische gemeenschappen? Welke verschillen zie je tussen beide? . * (S&V).Wat is de vroege betekenis van carnaval, de vastentijd, het oogstfeest, het verbod op gulzigheid, Pasen, ijsheiligen, het bedelfeest van Drie Koningen en het bedelfeest van Sint-Maarten? . . = '''BIBLIOGRAFIE & REFERENTIES''' = . ki9iw7bbusyjjoys1xd0skibqtmeos0 430528 430523 2026-10-06T08:53:34Z Erik Baas 2193 Erik Baas heeft de pagina [[Welzijnenveiligheid/Deel2]] hernoemd naar [[Welzijn en veiligheid/Deel2]] zonder een doorverwijzing achter te laten 430523 wikitext text/x-wiki <big>'''HOOFDSTUK II. VAN EEN ZWERVEND BESTAAN TOT DE NEOLITISCHE ECOLOGIE'''</big> ;<big>'''TIEN MILJOEN TOT TIENDUIZEND JAAR TERUG'''</big> [[Bestand:Editorial_cartoon_depicting_Charles_Darwin_as_an_ape_(1871).jpg|thumb|550px|♠ BEELDFRAGMENT Mocht je [de film] nog niet hebben gezien: ''Creation'' uit 2009, met Paul Bettany toont de biografie van Charles Darwin. De evolutietheorie stelt dat niet de slimsten of de sterksten op lange termijn zullen overleven, maar de zij die zich het best weten aan te passen.]] [[Bestand:Alfred-Russel-Wallace-c1895.jpg|thumb|550px|Alfred Russel Wallace (1823-1913) - hier geportretteerd in 1895, kwam op eigen inzichten ongeveer gelijktijdig tot de evolutietheorie van de natuuronderzoeker Charles Darwin (1809-1882). Wallace was veertien jaar jonger dan Darwin en publiceerde in 1858 als eerste dat natuurlijke selectie tot evolutie leidt. De eerste editie van ''De oorsprong der soorten'' of ''The Origin of Species'' verscheen in - versneld tempo - in 1859. De publicatie leidde tot discussies en debatten op basis van de (onjuiste) interpretatie dat mensen afstammen van apen. Spot over en karikaturen van Darwin gingen de wereld rond. De kerk was koptrekker in dit soort campagnes.]] [[File:Tree_of_life_by_Haeckel.jpg|thumb|550px|Bomen zijn een graag gebruikte geschiedenismetafoor. Ernst Haeckels 'levensboom' populariseert Darwins theorie in de wetenschappelijke wereld. Dit is de Engelse versie van Haeckels boom uit ''De evolutie van de mens'' uit 1879. De mens staat aan de top van de evolutie.]] [[File:BelonBirdSkel.jpg|thumb|550px|{{Wp|Pierre Belon}} vergelijkt in 1555, drie eeuwen voor Darwin, het menselijke skelet met die van vogels in ''L'Histoire de la nature des oyseaux''.]] . {{Citaat|'''Aan het begin aller dingen was de grenzeloze wereldruimte, die de dichters der Oudheid de Chaos noemen. Deze was zonder maat, zonder aanvang en zonder einde; als een gapende leegte strekte hij zich uit in het onmetelijke. In oorsprong van hij tot in de diepte vol van een duistere nevel. Toch bevatte de Chaos reeds de grondbestanddelen van al wat bestaat: aarde, water, lucht en vuur.|Gustav Schwab'''<ref>GUSTAV SCHWAB, vertaald door J.K. van den Brink. ''Griekse mythen en sagen.'' Het Spectrum, Utrecht, 1993, p. 5.</ref>}} . . = '''WAT AAN DE MENS VOORAF GAAT''' = . {{Citaat|'''Muterende versies van het verleden strijden met elkaar om de overhand te krijgen; nieuwe feitenrassen komen op, en de oude, dinosaurische waarheden worden tegen de muur gezet en met een laatste sigaret in de mond.|Salman Rushdie, 1983.'''}} . [https://www.slideshare.net/benedictwydooghe/tot-de-middeleeuwen2022 '''Klik hier voor de PowerPoint die bij dit deel hoort.'''] . == Voorhistorische wetenschappen == Geschiedenis is lang niet de enige wetenschap die zich inlaat met wat voorbij is. De natuurkundige, de scheikundige, de geoloog, de bioloog en de archeoloog graven veel dieper in het verleden dan de historicus. . ;14 - 13,5 miljard jaar terug . * De Oerknal doet materie en energie ontstaan. De '''natuurkunde''' blikt hier als wetenschap op terug. . ;13.7 miljard jaar terug . * Materie klit samen in atomen en moleculen. De '''scheikunde''' vind er zijn oorsprong als wetenschap. . ;6-4,5 miljard jaar terug . * Vorming van de aarde. De '''geologie''' als wetenschap vindt er zijn oorsprong. . ;3,8-3,5 miljard jaar terug . * De oudste fossielen tonen micro-organismen van 3,8 miljard jaar geleden. 3,5 miljard jaar geleden zwemmen eencellige fotosynthetische microben in ondiepe wateren. De '''biologie''' kent er zijn er oorsprong. . ;1,2 miljard jaar terug . * Felrode en bruine algen ontstaan. . ;1 miljard jaar terug . * Vorming van het supercontinent Rodinia. . ;700 miljoen jaar terug . * Groene algen. . ;600 miljoen jaar terug . * Het supercontinent Rodinia breekt geleidelijk. . * Eerste meercellige organismen verbruiken zuurstof en zijn mobiel. . ;541 miljoen jaar terug . * Eerste trilobieten. Deze kleine zeebodemdieren starten de Cambrische explosie. . ;488–443 miljoen jaar terug [[Bestand:Asaphus_kowalewskii_3.jpg|thumb|550px|De Ordovicische trilobiet Asaphus kowalewski met ogen op antennes.]] . * Tijdens het Ordovicium bestaat de aarde vooral uit water. In het noorden liggen twee kleine continenten, het zuiden strekt een landmassa zich uit tot de evenaar. België en Nederland liggen onder water. Langs de kust zijn er (primitieve) algen en schimmels. . * In de oceanen leven roofdieren als zeeschorpioenen, kraakbeenvissen en inktvisachtigen. Ze jagen op trilobieten. Zeelelies bevolken de zeebodem. Dit is één van de oudste diersoorten waarvan bij het schrijven van deze cursus nog zeshonderd soorten bestaan. . ;470 miljoen jaar terug . * Planten ontstaan. . ;350 miljoen jaar terug . * Vorming van Oeral en Appalachen. . . == Vijf uitstervingsgolven == . Dat de Dino's uitgestorven zijn, is niet nieuw. Dat de wereldgeschiedenis vijf gelijkaardige uitroeiingsfasen kende, is wellicht voor velen nieuw. Het principe is steeds hetzelfde. Veel planten = weinig CO2 = afkoeling van de aarde, daling zeespiegel... tot de koude het leven onmogelijk maakt. Weinig planten, veel vulkanisme, meteorieten = veel CO2 = opwarming van de aarde, stijging van de zeespiegel... tot de warmte leven onmogelijk maakt. . ;445 miljoen jaar terug . * Bij de '''eerste''' en op-één-na-grootste '''uitstervingsgolf''' verdwijnt vijfentachtig procent van het zeeleven. De atmosferische C02-daling brengt een ijstijd van een miljoen jaar. De zeespiegel daalt. Warmteminnaars in de ondiepe wateren sterven uit. . * Bij het einde van de ijstijd stijgt de zeespiegel omdat al het ijs vrijkomt en verdwijnen de koude minnende soorten. Hun fossielen duiken op in natuursteen. . ;443-376 miljoen jaar terug . * De aarde herstelt, de temperatuur stijgt met de zeespiegel. De overlevenden van de eerste uitstervingsgolf (trilobieten, kwalachtigen en schelpdieren) verwelkomen nieuwe soorten: beenvissen en de inktvisachtige ammonieten. Op de bodem van de oceaan komen koraalriffen en sponzen. . * De Noordelijke en Zuidelijke landmassa's zijn bedekt met bossen en planten waar met primitieve insecten. De eerste gewervelde amfibieën verkennen verlaten de oevers. . ;375 miljoen jaar terug . * De '''tweede uitstervingsgolf''' doet vijfenzeventig procent van alle soorten verdwijnen. Is het door een inslag van meteorieten (resten in Australië en in Nevada) of is het de temperatuurdaling door de C02-afname? Vooral het leven in ondiep warm water is getroffen. De uitstervingsgolf duurt drie miljoen jaar. . ;290-252 miljoen jaar terug . * Het Perm is droog en warm. Het continent Pangea strekt zich uit van Noord- tot Zuidpool. België ligt oostwaarts (de huidige Sahara). De Grote Oceaan is een restant van de 'alzee' Panthalassa met een noord-zuidelijke stroming. . * Dieren verlaten het water om definitief op het land te leven. Aan het einde van het Perm leven de Archosauria, de voorloper van de vogel en de krokodil. Er zijn zoogdierachtigen en eileggende reptielen. . ;252 miljoen jaar terug . * Vulkanisme veroorzaakt de '''derde uitstervingsgolf''', bekend als The Great Dying tijdens de overgang van het Perm naar het Trias. Vijfennegentig procent van het zeeleven sneuvelt en op land verdwijnt zeventig procent van de gewervelden. Veel landplanten zijn aangepast aan de opwarming van het klimaat. . * In wat nu Siberië is scheurt de aardkorst. Lava, broeikasgas, aswolken vormen de basaltvelden van de Siberische Trappen en doen de temperatuur wereldwijd stijgen. Bij veertig graden celsius verzuren de oceanen waar bacteriën methaangas uitspuwen. De periode duurt mogelijks een miljoen jaar. . ;250-200 miljoen jaar terug . * [[Trias (periode)|Trias]]. De overgang van het Perm naar het Trias kondigt het [[Mesozoïcum]] aan, bekend als het tijdperk van de dinosauriërs en de eerste vliegende reptielen, de [[pterosauriërs]]. Omdat er nauwelijks fossielen zijn, lijkt de aarde ongeveer vijf miljoen jaar onbewoond. . * Het Trias legt de basis voor de huidige [[biodiversiteit]]. De [[archosauriër]] is de voorloper van de krokodil. In de oceanen veroveren reptielen de top van de voedselketen. Er zijn [[plesiosauriërs]], met hun lange nek en vier vinnen die vroeger ooit poten zijn geweest. En de [[ichthyosauriërs]] lijken op dolfijnen. . ;200 miljoen jaar terug . * De '''vierde uitstervingsgolf''' begrenst [[Trias]] en [[Jura (periode)|Jura]]. Landleven sterft opnieuw: tachtig procent van de soorten, inclusief insecten. Het zeeleven ontsnapt aan de catastrofe die 10.000 jaar duurt. Waarom is nog onduidelijk. Het uit elkaar vallen van het supercontinent Pangea met vulkanisme (toename CO2) lijkt waarschijnlijker dan meteorietinslagen. . ;150-65 miljoen jaar terug [[Bestand:Pangea_animation_03.gif|thumb|550px|Het uiteenvallen van Pangea (pan is grieks voor alles, de Aarde als supercontinent) is veroorzaakt door de [[platentektoniek]].]] [[Bestand:Pangea_continents_and_oceans.svg|thumb|550px|Pangea is niet het eerste supercontinent. Meerdere supercontinenten ontstonden en vergingen.]] . * Het uiteengevallen supercontinent geeft de aarde haar vorm. Continenten zijn omgeven door oceanen, zeestromingen verspreiden water en koelen af en warmen op. Seizoenen bepalen het uitzicht van de landmassa's. . * Diverse dinosauriërs, groot en klein overheersen de aarde als vlees- en planteneter. De reusachtige [[T Rex|T-Rex]] wordt dertig jaar oud en de met veren bedekte [[Anchiornis]] meet dertig centimeter. Kleine [[zoogdieren]] ontwikkelen, ze zijn schuw en verkiezen het nachtleven. In zee jaagt de [[Mosasaurus]], de Maashagedis. Wetenschappers vonden het dier in de Limburgse Pietersberg. . ;65 miljoen jaar terug . * Het is afgelopen met de dinosauriërs na de meteorietinslag waarvan de {{Wp|Chicxulub-krater}} getuigt. Deze uitstervingsgolf verwoest vijftig procent van het oceaanleven, op land gaan alle niet-vliegende mastodonten waaronder de Tyrannosaurus Rex ten onder. Een meteoriet van meer dan tien kilometer doorsnee slaat in op de aarde en veroorzaakt een krater van 180 kilometer doorsnede en dertig kilometer diep. In Yucatan, een schiereiland in Mexico, dicht bij het huidige [[Chicxulub]] is wat toen gebeurde te bekijken. Meer dan een miljoen kubieke kilometer stof, puin raken in de atmosfeer en verduisteren de komende seizoenen, de klimaatschokken betekenen het einde van de grote reptielen. . * De vegetatie herstelt zich in de komende miljoen jaar ten voordele van zoogdieren ter grootte van een rat, een vos en dieren tot vijftig kilogram.<ref>SENNE STARCKX. ''Er was snel weer leven na de dino-apocalyps. Zoogdieren kregen vrij spel na meteorietinslag''. In: ''De Standaard'', 28.10.2019, p. D8 & D9.</ref> . ;60 miljoen jaar terug . * Hamsterratten (Noord-Amerikaanse zoogdieren) bouwen nesten met stenen en takken. Als ze urineren omsluit hun urine het nest als vers geperst glas. Dit is erg waardevol materiaal voor archeologen. Veel planten en dieren stierven uit en hun overblijfselen zijn alleen in deze nesten terug te vinden. . ;31-23 tot 14 miljoen jaar terug * Eerste verschijning op aarde van het geslacht {{Wp|Proconsul (geslacht)|Pronconsul}}. Er leven mogelijks honderd soorten mensapen in Afrika en Eurazië. . ;23,04 - 15,99 miljoen jaar terug * Tijdens de geologische periode van het {{Wp|Mioceen|Vroeg-Mioceen}} veroorzaken hogere temperaturen bosuitbreiding, er is een overvloed aan bladeren, vruchten, en knollen van bedektzadigen. De wereld ziet er uit als een 'apenplaneet'. . ;10 - 8 miljoen jaar terug . * Het koelere en drogere klimaat treft de eerste mensapen die zich buiten Afrika bevinden. Omstreeks 8 miljoen jaar geleden zijn er enkel mensachtigen in Afrika: de voorouders van de gorilla's, de chimpansees en de bonobo. De orang-oetans blijft in Azië, de Sivapithecus in Pakistan, sterft uit. . ;7-6 miljoen jaar terug . * De Chimpansee is de laatste gemeenschappelijke voorouder van de mens. Na een laatste genetische splitsing van onze afstammingslijn verschijnt 7 miljoen jaar geleden in [[Tsjaad]] een kandidaat voorouder van de mens: de {{Wp|Sahelanthropus tchadensis}}. . ;6,1-5,7 miljoen jaar terug . * De [[Orrorin tugenensis]] verschijnt in het uitdrogend bos in Kenia en is het gewoon om te klimmen en op twee benen te lopen en eet bladeren, noten, insecten, wortels, zaden. . ;5,8 - 5,5 miljoen jaar terug . * De [[Ardipithecus kadabba]] . ;4,4 miljoen jaar terug . * De [[Ardipithecus ramidus]] . ;4 miljoen jaar terug . Vierpotigen gaan recht opstaan en brengen meer tijd door op de grond dan in bomen. . . == ♣ == . . = '''♣ SCHEPPING: VERHALEN VERSUS WETENSCHAP''' = [[File:After_Lucas_Cranach_the_Younger_-_The_Fall_of_Man_-_Google_Art_Project_(xwGGm1nz0eIOnA).jpg|thumb|550px|Naar [[Lucas Cranach de jonge]] - The Fall of Man, 1549.]] . {{Citaat|'''De werkelijkheid die aan de geschiedenis voorafgaat, is problematisch. Ze ondergaat de grillen van een speciaal soort meteorologie: de ene keer is het helder weer, de andere keer is het zich alweer beperkt. In dat opzicht lijkt de geschiedenis soms op de landkaarten uit John Maxwell Coetzee's roman Wachten op de barbaren: ze zijn gebaseerd op verhalen van anderen en samengesteld uit verslagen van reizigers die waarschijnlijk niet altijd even betrouwbaar zijn. In die onhelderheid zijn misschien mythes ontstaan waarin werkelijkheid en verbeelding niet van elkaar te onderscheiden zijn.'''|Piet de Moor<ref>PIET DE MOOR. Schemerland. ''Stemmen uit Midden-Europa,'' Van Gennep Amsterdam, 2005, p. 286.</ref>}} . {{Citaat|'''God bewijzen kan je niet. God niet bewijzen kan evenmin. Geloof in God is een keuze, wie het anders zegt, probeert je te bekeren.'''|Reza Aslan}} . '''>>>''' - Hominidae|10 tot 5 miljoen jaar ->> - Australopithecus afarensis|3,2 miljoen jaar ->> - Homo erectus|2,4 miljoen jaar ->> - Vuurdomesticatie|1 miljoen jaar/400.000 jaar ->> - Boog als wapen|70.000 jaar ->> - Neolithische_revolutie|15.000 jaar ->> - Egyptische beschaving|5.000 jaar '''>>>''' . == Zes dagen == De mens (Homo) zoals we onszelf kennen is samen met chimpansees, gorilla's en orang-oetans een deel van de {{Wp|Familie (biologie)|familie}} mensachtigen ({{Wp|Hominidae}}), geen {{Wp|Nageslacht|afstammeling}} zoals anti-Darwinisten zeggen. Zou God het eens zijn met deze uitspraak? Die schept de wereld in zes dagen. Dat is een mooi gemiddelde om een wereld te scheppen. De zevende dag is rustdag. Deze 'weekcyclus' hangt samen met het gedrag van de maan. De Romeinen hebben een week van acht dagen en gaan bij {{Wp|Constantijn de Grote|Constantijns}} bekering (begin vierde eeuw) over naar de zevendaagse cyclus. De Inca's kennen een achtdaagse week en China een tiendaagse. Vijfdaagse weken komen voor bij de Mongolen en de Hettieten. Volkeren zoals die van Bali, Indonesië, Colombia en Bogota kennen driedaagse weken, sommige West-Afrikanen kennen een vierdaagse week. . == Eden of evolutie? == . [[Bestand:Albrecht_Dürer_-_Adam_and_Eve_-_Google_Art_Project.jpg|thumb|550px|De eerste mensen, Adam en Eva door Albrecht Dürer. Adam is de ideale man, aldus de Joodse legenden. Zijn lichaam weerspiegelt de wereld, zijn haar is te vergelijken met bossen, zijn mond is een oceaan, zijn tranen een rivier. Eva is de oermoeder. Beiden staan bij de kennisboom met de slang.]] [[File:Kaïn doodt Abel, RP-P-OB-1287.jpg|thumb|550px|Eva baart twee zonen: Kaïn en Abel. Een broedermoord ligt in het verschiet.]] De bijbel bekoort dit wetenschappelijke tijdperk nauwelijks. Toch deed ze dat duizenden jaren. En scheppingsverhalen, ook dat is geschiedenis. Het is interessant om te zien hoe godsdiensten, religies en sekten lang voor het wetenschappelijke tijdperk het ontstaan van de wereld begrijpen, verklaren of duiden. De verhalen of verklaringen - zowel van wetenschappers als van religieuzen - zijn niet zinloos. Ze hebben betekenis, vertellen iets over het denkkader, de gehanteerde begrippen, mentaliteiten en culturen... Doorgaans nemen twee kampen het tegen elkaar op met voor en tegenstanders waarbij het {{Wp|creationisme}} overtuigd is dat het universum, planten, dieren en mens geschapen zijn door een schepper met een plotse, eenmalige interventie. Hier tegenover staat de {{Wp|evolutietheorie}} van de onbekende Alfred Russel Wallace en de wereldberoemde Charles Darwin. In hun verklaring en de bijstellingen die er op volgden, ligt de klemtoon op evolutie, variatie en verandering van erfelijk materiaal en natuurlijke selectie. 'Een onvolmaakt bijgehouden geschiedenis van de wereld' zo noemt Darwin het fossiele onderzoeksmateriaal dat de reconstructie van het verleden toelaat. En zo komt hij aardig in de buurt van sommige eeuwenoude religieuze interpretaties. Wat te denken van de Joodse interpretatie van het heilig schrift - de Midrasj die vertelt dat Adam een staart had, die God hem afneemt?<ref>HERBERT HAAG, JOE H. KIRCHBERGER & DOROTHEE SÖLLE. ''Vrouwen in de bijbel''. Davidsfonds, Leuven, 1993, p. 25-26.</ref> . == Paradijs == [[Bestand:Queen_of_the_Night_(Babylon).jpg|thumb|550px|Eva is geen uitvinding van het Christendom. De vrouw als oorsprong van het leven vindt zijn oorsprong in veel oudere culturen. De [[Sumer|Soemeriërs]] kennen '[[Inanna]]' (afbeelding), de [[Babylonië|Babyloniërs]] '[[Tiamat (godin)|Tiamat]]' en de [[Egyptenaren]] hebben '[[Isis (godin)|Isis]]'.]] . In de ontstaansmythen van de mensheid, zowel voor de joden en de christenen, krijgen de tuin en het zonlicht een bijzondere rol. 'De aarde was woest en doods en duisternis lag over de oervloed' zo staat in Genesis. De christelijke mens ontspruit in een paradijs waarin die zich geplaatst ziet als een Mister Bean die uit de donkere nacht op de aarde valt: Adam, de eerste schepping van Jahwe God. Dit oud-bijbelse beginverhaal speelt zich af in een tuin. Mattheus laat Jezus vertellen over het onkruid tussen het graan. De landheer gebiedt zijn werkvolk het kruid niet weg te trekken om te vermijden dat ze de vruchtbare tarwe ontwortelen. Het oerverhaal eindigt in het Nieuwe Testament met Christus' dood in de tuin van Golgotha, waar hij na zijn kruisiging begraven ligt. Het verhaal dat vele eeuwen eerder Oud Testamentisch in een tuin begon eindigt hier als een cyclus: alles kan herbeginnen. . Het boek Genesis beschrijft in hoofdstuk twee van vers 8 tot 25 hoe de schepping tot stand kwam. . {{Citaat|'''8_Daarna legde Jahwe God een tuin aan in Eden, ergens in het oosten, en daarin plaatste hij de mens die Hij geboetseerd had. 9_Jahwe God liet uit de grond allerlei bomen opschieten, aanlokkelijk om te zien en heerlijk om van te eten; daarbij was ook de boom van het leven midden in de tuin en de boom van de kennis van goed en kwaad. 10_Uit Eden stroomt de rivier die water geeft aan de tuin; hij splitst zich in vier armen. 11_De naam van de eerste is Pison, hij stroomt om geheel Chawila heen, waar goud is; 12_ het god van dat land is voortreffelijk; en ook balsemhars en edelstenen worden er gevonden. 13_ De tweede heet Gichon, hij stroomt om geheel Kus heen. 14_De derde heet Tigris; hij loopt ten oosten van Assur. De vierde is de Eufraat. 15_Toen bracht Jahwe God de mens in de tuin van Eden, om die te bewerken en te beheren. 16_En Jahwe God gaf de mens dit gebod: 'Van al de bomen in de tuin moogt ge vrij eten, 17_maar van de boom van de kennis van goed en kwaad moogt ge niet eten, want op de dag dat gij daarvan eet, moet ge sterven.' 18_Jahwe God sprak: 'Het is niet goed dat de mens alleen blijft. Ik ga een hulp voor hem maken die bij hem past. 19_Toen boetseerde Jahwe God uit de aarde alle dieren op het land en alle vogels van de lucht, en bracht die bij de mens, om te zien hoe hij ze noemen zou: zoals de mens ze zou noemen, zo zouden ze heten. 20_De mens gaf dus namen aan al de tamme dieren en aan al de vogels van de lucht en aan al de wilde beesten; maar een hulp die bij hem paste vond de mens niet. 21_Toen liet Jahwe God de mens in een diepe slaap vallen; en terwijl hij sliep, nam Hij één van zijn ribben weg en zette er vlees voor in de plaats. 22_Daarna vormde Jahwe God uit de rib die Hij bij de mens had weggenomen, een vrouw, en bracht haar naar de mens. 23_Toen sprak de mens: 'Eindelijk been van mijn gebeente en vlees van mijn vlees! Mannin zal zij heten, want uit een man is zij genomen.' 24_Zo komt het dat een man zijn vader en zijn moeder verlaat en zich zo aan zijn vrouw hecht, dat zij volkomen één worden. 25_ Zij waren beiden naakt, de mens en zijn vrouw, maar zij voelden geen schaamte voor elkaar.'''|Genesis 2:8-25.}} . == Vrouw(on)vriendelijk... == De naam 'Eva' is afgeleid van 'leven'. Na de moord op Abel verlaat ze haar moordende zoon niet, zo sterk is ze met het leven verbonden, wat een dubieuze interpretatie toelaat. De oorsprong van haar naam gaat verder terug dan het bijbelverhaal. De Soemeriërs noemen haar '{{Wp|Inanna}}', de Babyloniërs noemen ze '{{Wp|Tiamat}}' en de Egyptenaren spreken over '{{Wp|Isis (godin)|Isis}}', een oerverhaal van een oermoeder. In deze oudere culturen is Eva geen 'vat vol zonden' maar de moeder der levenden. De vrouwonvriendelijke toon ontstaat in de Joodse traditie en het latere Christendom van de {{Wp|Kerkvader|kerkvaders}}. Die kerkvaders gebruiken de rib en de appel als symbolen voor Eva's minderwaardigheid op intellectueel, lichamelijk en zedelijk vlak. De Joodse traditie ziet Eva evenmin gelijkwaardig met Adam: ze ontspruit uit zijn lichaam. 'Niet uit zijn hoofd opdat ze niet trots zou worden, niet uit zijn oog opdat ze geen begerige blikken om zich heen zou werpen, niet uit zijn oor opdat ze geen luistervink zou worden, niet van zijn mond opdat ze geen kletskous zou worden, en niet van zijn voet opdat ze niet zou rond dwalen. Maar van een kuis deel van zijn lichaam; en toen God haar maakte, sprak hij tot ieder lichaamsdeel; 'Wees kuis, weest kuis!' Ondanks deze behoedzaamheid heeft de vrouw vele van die eigenschappen gekregen, die God haar niet wou geven: menige vrouw is trots, Sara luisterde in het geheim mee, Rachel benijdde Lea en Eva greep naar de verboden vrucht.'<ref>HERBERT HAAG, JOE H. KIRCHBERGER & DOROTHEE SÖLLE. ''Vrouwen in de bijbel''. Davidsfonds, Leuven, 1993, p. 10-31.</ref> Dit maakt het boek Genesis niet alleen tot een verhaal over het verlies van de onschuld, het is een vrijbrief voor vrouwenhaat.<ref>DAVID GRAEBER & DAVID WENGROW, vertaald door Rogier van Kappel en Bart Gravendaal. ''Het begin van alles. Een nieuwe geschiedenis van de mensheid'', Maven, Amsterdam, 2022, p. 261.</ref> Het (vroege?) christendom plaatst zo de vrouw en bij uitbreiding haar seksualiteit in een slecht daglicht.<ref>GEORGES DUBY. ''Ridder, vrouw, en priester. De middeleeuwse oorsprong van het moderne huwelijk,'' H.J.W. Becht, Amsterdam, 1985, p. 42-44.</ref> Later plaatst het Christendom Eva naast Maria en corrigeert ze tot de zachtmoedige. . [[Bestand:Oer-Weimarer_Musenhof.jpg|thumb|550px|De Duitse schrijver en filosoof Friedrich Schiller (1759-1805) leest voor in een park buiten Weimar (Thüringen); Wieland en Herder zitten links, Johann Wolfgang von Goethe staat rechts bij de pilaar. Schilderij uit 1860 door Theobald von Oer.]] == Of hét moment in de wereldgeschiedenis? == De Duitse literator [[Friedrich Schiller]] (1759-1805) uit Weimar ziet de zondeval als 'het gelukkigste moment van de [[wereldgeschiedenis]]'. 'Zonde' en 'val' gebruikt de bijbel niet. Het woord 'verdrijven' wel. Het uitdrijven van de ''vrucht'' is een fase bij de geboorte, het ontstaan van iets. De moederschoot die adem, vocht en voedsel voorziet, is niet langer. Hier start het leven, de inspanning. God verdrijft het koppel uit het paradijs omdat ze zelf God willen zijn. De [[zondeval]] is echter niet het einde van het paradijs. De bijbel vermeldt nergens dat het paradijs verdwijnt. Aldus maken de afstammelingen van Eva en Adam er fantastisch paradijselijke voorstellingen van, om er naar te zoeken, wat een soort symbolische start van het nomadisme betekent; een rondtrekkend kuddebestaan, dat het grootste deel van het menselijk bestaan uitmaakt. Als het nomadische bestaan als jager-verzamelaar zich op de tijdlijn van 2,5 meter -toch ruim de breedte van een klassiek schoolbord- uitstrekt, dan is het supplement van het [[Sedentarisme|sedentair]]e bestaan hooguit één centimeter. De vroegste nomaden onder hen, de [[Homo habilis]] en de [[Homo rudolfensis]] leven 2,4 miljoen jaar terug. Hun opvolgers - [[Homo erectus]], [[Homo heidelbergensis]], de [[Neanderthaler|Homo neanderthalensis]] - overleven eveneens van de jacht en het voedsel verzamelen. Net zoals Adam en Eva ontdekken zij bij het verlaten van het paradijs het koude en het harde leven, ontdekken ze zichzelf en leren ze leren. De prehistorische rivaliteit tussen het nomadische natuurleven en de sedentaire cultuur, symboliseert de bijbel met de rivaliteit tussen Kaïn en Abel. Deze broedermoord kent haar mythologische oorsprong in het conflict tussen de herder Abel die tegenover Kaïn staat. Kaïn, de hoefsmid, de boer is afhankelijk van zijn akker en komt in conflict met de rondzwervende nomaden (12.000-10.000 jaar geleden). Na de moord op Abel is Kaïn even verdoemd tot een zwervend bestaan, maar niet veel later bouwt hij de eerste stad die de bijbel vermeldt, met de naam [[Henoch]]. Het verhaal illustreert moeizame sedentatie en de daaropvolgende verstedelijking die niet over een nacht ijs gaat. Henoch is de naam van een zoon van Kaïn. Hij leefde volgens de mythologie 365 jaar, wat verwijst naar de kennis van de kalender en het bestaan van het schrift. Op zijn beurt is Henoch een voorvader van Noach, die de zondvloed meemaakt en overleeft. Schattingen en hypotheses brengen de bijbelse zondvloed in verband met de neolitische revolutie en het einde de laatste ijstijd die het waterpeil in de Middellandse zee en in de Zwarte zee met ongeveer 120 meter doet stijgen. Een precieze datum? Schattingen lopen uiteen van zo'n 9.400 tot 7.600 jaar geleden. Ook de Griekse mythen en sagen spreken van deze oer-catastrofe in de vorm van een overstroming: 'Aldus stroomden de wateren over het open veld, over huizen en tempels heen, spoelden bezaaide velden weg en rukten planten en bomen uit.'<ref>GUSTAV SCHWAB. ''Griekse mythen en sagen''. Het Spectrum, Utrecht, 1993, p. 14.</ref> == Lilith == [[File:Maler der Grabkammer des Sennudem 001.jpg|thumb|550px|Ploegen, omstreeks 1200 V.C.]] Wat minder bekend is, is dat [[Eva (persoon)|Eva]] als eerste vrouw ter wereld een voorganger heeft. Adams eerste vrouw is [[Lilith]]. De [[joodse mythologie]] stelt haar voor als een [[demon]]ische dame en mogelijk is dit gebaseerd op [[Lilitu]] uit de [[Mesopotamische mythologie]]. Lilith symboliseert ziekte, nacht, duisternis, verleiding, kindermoord, buitenechtelijke affaires... kortom de zonde. Een verhaal gaat dat Adam Lilith wil bewerken alsof hij een akker ploegt. Niet dat Adam een sedentaire boer is, maar als sedentaire boeren het verhaal later optekenen (wat waarschijnlijk is), verwijst dit naar de mannelijke spierkracht die vereist is bij het zaaien en ploegen en de vrouwelijke vruchtbaarheid. Door Lilith te behandelen als een akker met een voor waarin hij zijn zaad plant, wil Adam de vrouw onderwerpen, een onderdanigheid die Lilith niet ziet zitten. Ze vlucht krijsend weg en ziet Adam nooit terug. [[Ester Boserup]], een Deense economiste toonde in 1970 aan dat overal ter wereld de technologie om akkers of tuinen te bewerken, de positie van de vrouw en de genderhiërarchie gaat bepalen. Tijdens de nomadische periode is er geen van specialisatie, de semi-nomadische periode en het begin van de sedentatie introduceren een geslachtelijke opdeling van de arbeid: vrouwen schoffelen en scheppen tot mannen de voedselproductie gaan controleren en domineren. Die komt er bij de uitvinding van de ploeg. Die vereist kapitaal, bovenlijfkracht (om de ploeg te trekken of het trekdier te mennen) wat zich niet laat combineren met kinderzorg. Daardoor krijgen mannen macht over de economie, de politiek, de seksualiteit... en het leidt tot de vrouwelijke voorkeur voor mannen met status (onder nomaden speelde dit niet) om haar overlevingskans en die van haar kroost te verhogen: niets is kwetsbaarder dan een zwangere vrouw of een vrouw omgeven door een nest kinderen.<ref>GAIA VINCE, p. 255-256.</ref> . . [[Bestand:Australopithecus afarensis („Lucy) Rekonstruktion.jpg|thumb|550px|Vier miljoen jaar geleden verschijnt de [[Australopithecus afarensis|Australopithecus Afarensis]] in Afrika. Lucy is een soortgenote maar geen tijdgenote. [[Australopithecus afarensis|Lucy]] leefde 3,2 miljoen jaar geleden en stierf in de regio [[Ethiopië]]. Ze is ontdekt in 1974 en genoemd naar de hit van The Beatles [[Lucy in the Sky with Diamonds]], uit 1967. Het nummer verscheen op het legendarische album [[Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band]]. De elpee stelt The Beatles voor als de groep Sergeant Pepper's Lonely Hearts Club Band. De extravagante hoes is beroemd om zijn fotocollage. Aanvankelijk, in de niet gedrukte collages, stond Adolf Hitler tussen het bonte gezelschap. Helaas heeft Wikipedia in ons taalgebied geen rechten op de foto. Die kan je bekijken op de Engelstalige versie. Op de laatste rij herkennen we onder meer [[Carl Jung]] (7de van rechts), [[Edgar Allan Poe]] (8), [[Fred Astaire]] en [[Bob Dylan]] (15). Op de voorlaatste rij [[Aldous Huxley]] (18), [[Dylan Thomas]] (19), [[Marilyn Monroe]] (25), [[Stan Laurel]] (28), [[Oliver Hardy]] (30), [[Karl Marx]] (31), [[H. G. Wells]] (32), [[James Joyce]] (34A, nauwelijks te zien, onder Bob Dylan). Op de derde rij: staan [[Marlon Brando]] (39), [[Oscar Wilde]] (41), [[David Livingstone]] (44), [[Johnny Weissmuller]] (45), [[George Bernard Shaw]] (48), [[Lewis Carroll]] (52) en [[Lawrence of Arabia]] (53). Op de eerste rij zien we de wassen beelden van The Beatles, [[Shirley Temple]] (58), [[Albert Einstein]] (61), [[Bette Davis]] (65A), [[Marlene Dietrich]] (67) en nogmaals [[Shirley Temple]] (71).]] == Van Lucy tot Homo habilis == [[Bestand:Screenshot Homo habilis.png|thumb|550px|Zo zag de Homa habilis er uit, denken we. De Homo habilis dook op een miljoen jaar na Lucy, 2,2 miljoen jaar geleden.]] . ;4 miljoen jaar terug . * De mensachtige [[Australopithecus]] verschijnt in Afrika. . ;3,2 miljoen jaar terug . * De mensachtige [[Australopithecus afarensis|Lucy]] leeft en sterft in de regio die we nu [[Ethiopië]] noemen. We kennen haar sinds 1974 en ze is genoemd naar [[Lucy in the Sky with Diamonds]]. . = '''PALEOLITHICUM''' = . {{Citaat|'''It is not the strongest of the species that survives, nor the most intelligent. It is the one that is most adaptable to change.'''|[[Charles Darwin]]}} . ;2,6 miljoen jaar terug . * Het [[Paleolithicum]] start en twee miljoen jaar terug start het [[Pleistoceen]]: een gematigd warm klimaat ([[Interglaciaal|interglacialen]]) wisselt af met zeer koude periodes, de glacialen of de '[[ijstijden]]'. De glacialen vormen de ijskappen en doen de zeespiegel dalen, zeeën worden land, het landschap bestaat is een [[Arctisch|arctische]] [[steppe]] of [[toendra]]. In de warmere fasen komt er bebossing. De afwisseling van warm en koud zorgt voor het uitsterven van plant- en diersoorten én versnelt de evolutie van dieren die zich aanpassen: woelmuizen en de [[mensachtigen]]. . * Het Pleistoceen eindigt 10.000 jaar geleden en is in vier fasen in te delen: het Vroeg-Paleolithicum, het Midden-Paleolthicum, het Jong-Paleolithicum en het Epipaleolicthicum (deze laatste aanduiding wijst op de overgangsfase tussen het Paleolithicum en het Mesolithicum omdat er in deze cultuurfase nog een ijstijd voorkomt - die verdwijnt immers niet over met dezelfde snelheid). . . == Het Vroeg-Paleolithicum (2 miljoen tot honderdduizend jaar terug) == . ;2,5 miljoen jaar terug . * Eerste stenen werktuigen. Hier, in dit vroege [[paleolithicum|paleolithicum]] is de [[jager-verzamelaar]] een meesterlijk [[roofdier]] die het biologisch evenwicht in zijn omgeving niet verstoort (dat kan van de huidige mens, sinds de Industriële Revolutie niet gezegd worden). Geleidelijk aan verandert dat naarmate de mens de omgeving en de technologie meer beheerst. Hoe paradoxaal ook, de toenemende beheersing van vuur, de beheersing van de planten- en de dierenwereld, verhoogt de menselijke afhankelijkheid en zijn kwetsbaarheid. Die kwetsbaarheid houdt de mens angstvallig verborgen, want de vuur- en dierafhankelijkheid zijn de achillespees van de (huidige) samenleving. Wie vuur zegt, denkt aan gezelligheid of aan natuurrampen. [[Kerncentrale]]s, de [[elektriciteitsdistributie]] en hun afgeleiden blijven buiten beeld. Wie aan dieren denkt, denkt aan huisdieren of exotische beesten. Veefokkerijen, kippenkwekerijen en de [[Slachterij|abattoirs]] blijven onbelicht, tenzij bij een [[gekke koeienziekte]] of een dioxinecrisis die een [[morele paniek]] oproept. Dat de [[veeteelt]] veertig procent meer bijdraagt aan het [[broeikaseffect]] dan de transportsector en de hoofdoorzaak is van de [[klimaatverandering]] zeggen we ook liever niet. . ;2,4 miljoen jaar terug . * De mensensoorten [[Homo habilis]] en [[Homo rudolfensis]] verschijnen in Oost-Afrika. . ;2-1,8 miljoen jaar terug . * Verspreiding van de mens vanuit Afrika naar Eurazië. Dat laten fossielen zien in de Spaanse grotten van [[Atapuerca (opgraving)|Atapuerca]], in het Engelse [[Norfolk (graafschap)|Norfolk]] en het Georgische [[Dmanisi-mensen|Dmanisi]]. . * Evolutie in verschillende mensensoorten. . * In Zuid-Afrika is in een klomp rode jaspis door verwering een gezicht ontstaan. Iemand nam het mee als 'oudste kunstwerk ter wereld.' . ;1,9 - 1,8 miljoen jaar terug . * De [[homo erectus]] (de rechtopstaande mens), de [[Homo heidelbergensis|heidelbergensis]] & de [[Neanderthaler|neanderthalensis]] leven van jacht, visvangst en verzamelen. . ;1,7 miljoen jaar terug . * Het garen van voedsel gebeurt bij natuurlijke warmtebronnen, voor de vuurdomesticatie is het nog te vroeg. . [[Bestand:Homo sapiens neanderthalensis-Mr. N.jpg|thumb|550px|Reconstructie van de [[Neanderthaler]].]] . [[Bestand:Homo_heidelbergensis_-_forensic_facial_reconstruction.png|thumb|550px|Reconstructie Homo Heidelbergensis die 1,9 miljoen jaar terug leefde.]] === Homo erectus === De homo erectus onderscheidt zich van zijn voorgangers omdat hij en zij... 1. rechtstaan en ver kunnen kijken; een evolutie die te maken heeft met de overgang van een [[Bos (vegetatie)|bos]]- naar [[steppe|steppelandschap]]. . 2. op twee benen lopen; . 3. de handen vrij hebben (vuur dragen!); . 4. een rondere schedel hebben; . 5. over grotere hersenen beschikken (dankzij het eten van gekookt of warm voedsel vergt de spijsvertering minder energie en komt meer energie vrij voor de hersenen gaat een hypothese); . [[Bestand:Sangiran_17-01.JPG|thumb|550px|De Afrikaanse "erectus"-vondsten worden als een aparte soort beschouwd: de ''[[Homo ergaster]]''. De naam ''Homo erectus'' blijft voorbehouden aan de Aziatische tak. Europese "Homo erectus-achtige" vondsten komen nu onder de ''[[Homo antecessor]]''. Niet alle [[Paleoantropologie|paleoantropologen]] zijn het hier mee eens en beschouwen de H. Ergaster en de H. Erectus als soortvariaties.]] . === Vuurdomesticatie en taalontwikkeling === [[Bestand:Piero_di_Cosimo_-_The_Myth_of_Prometheus_-_WGA17652.jpg|thumb|550px|De Prometheusmythe door [[Piero di Cosimo]], 1515. Als de goden de gaven en de talenten uitdelen, komt de mens er bekaaid van af. Althans toch in vergelijking met de dieren. Het menselijke overlevingsinstinct en zijn natuurlijke verdediging zijn ronduit triest. En omdat de Griekse goden de mens in de steek laten, steelt [[Prometheus]] het vuur bij de Olympische goden. Hij schenkt het aan de mensen om metaal te bewerken en een technische beschaving te ontwikkelen. Prometheus is techniek, een leraar en een uitvinder die de mensen vooruit leert zien, die de mens leert inschatten welke gevaren er op hem af komen bij het bouwen van huizen of boten en dat zint oppergod [[Zeus]] niet. Die straft Prometheus en kluistert hem aan de [[Kaukasus]] waar een adelaar elke dag zijn lever eet. 's Nacht groeit de lever aan. De straf zou eeuwig duren maar [[Herakles]] bevrijdt hem. De mens zelf straft Zeus met de komst van Pandora. 'Zij verscheen te midden van de argeloze mensen en vond alom bewondering. (...) Nauwelijks was de deksel van Pandora's doos geopend, of allerhand ziekten, rampen en smarten volgen eruit en verspreidden zich bliksemsnel onder de mensen.'<ref>GUSTAV SCHWAB. ''Griekse mythen en sagen.'' Het Spectrum, Utrecht, 1993, p. 11.</ref> De vuurdomesticatie, de sleutel tot de menselijke gereedschapskist, kent een lange voorgeschiedenis: 1. fysiek is het het rechtop lopen een voorwaarde, want men moet de handen vrij hebben om het vuur te dragen, 2. mentaal is het vermogen om vooruit te denken van belang zodat er altijd brandstof is. De gevolgen van de vuurdomesticatie zijn niet te overzien. Mensen geven het landschap vorm, sociaal gezien brengt het vuur mensen samen en brengt het een leerproces op gang (cultuur, het doorgeven van verhalen bij het kampvuur), het verhitten maakt voedsel beschikbaar dat anders oneetbaar is. Andere toepassingen zijn militair van aard. Het allerbelangrijkste gevolg is dat de mens er in slaagt om onleefbare ecosystemen te bevolken die zich zonder het vuur nooit laten ontsluiten. Het maakt de uittocht uit Afrika mogelijk, eerst door de Homo Erectus en honderdduizenden jaren later door de Homo Sapiens, een uittocht die met een gemiddelde snelheid van één kilometer per jaar verloopt.<ref>JOOP GOUDSBLOM. ''Het regime van de tijd.'' Meulenhof, Amsterdam, 1997, p. 58; GAIA VINCE, p. 56-57.</ref>]] [[Bestand:Feuerreiben.gif|thumb|Houtwrijving om vuur te maken met een vuurploeg]] * Vuurslaan: [[vuursteen]] en [[vuurslag]]; * Houtwrijving: [[vuurboor]], [[vuurboog]], [[vuurploeg]], [[vuurkoord]] en [[vuurzaag]]; * [[Tondel]]doos: een doos met vuursteen en een licht ontvlambare stof, [[tondelzwam]]; * [[Brandglas]]: lichtontsteking met een positieve [[Lens (optica)|lens]]; * [[Lucifer (vuur)|Lucifer]] of [[zwavelstok]]. . . ;1,5 miljoen jaar terug . * Taalkundigen denken dat de [[Homo erectus]] taalvaardig is gezien zijn breinproportie. . ;1 miljoen jaar - 800.000 jaar terug * De [[Vuur|vuurdomesticatie]] begint. De oudste sporen die de vuurdomesticatie documenteren - verkoolde planten en dierenresten - zijn gevonden in [[Zuid-Afrika]], diep in een grot, wat een blikseminslag uitsluit. . ;900.000 jaar terug . * De Homo erectus is in [[Javamens|Java]]. Hij heeft wellicht geen verwantschap met de erectus in Afrika. De data kunnen volgens de bron nogal variëren. . === Inleefoefening I === . Vergeet de ''[[Bright_Lights,_Big_City_(film)|Bright lights, big city]]'' en de Donald Fagen-(j)achtige [[The Matrix|matrixwereld]] van het [[lesrooster]], het uurrooster, het arbeidsschema, de vertrek- en aankomsttijden van treinen en metro’s en probeer deze historische inleefoefening. Hoe was het om te leven in een wereld zonder wetenschap? Het idee dat een wetenschap met enige autoriteit de natuurverschijnselen verklaart, verbanden legt tussen die verschijnselen en de menselijke technologie hiermee in verband brengt, ontspringt pas met het denken van [[Francis Bacon (wetenschapper, 1561)|Francis Bacon]] (1561-1626), [[René Descartes]] (1596-1650) en [[Isaac Newton]] (1643-1727).<ref>HAN VAN RULER. ''Descartes anno 2010: sjablonen, thema's & toekomst.'' In: ''De Bibliotheek Descartes, band I''. Boom, Amsterdam, 2010, p. 9-54.</ref> . Keer terug uit een maatschappij van plastic en siliconen naar een wereld van koper en hout, een wereld waarin de vuurvaardige, taalgebruikende, vooruit denkende en samenwerkende mens zich onderscheidt van zijn naasten, de dieren die overleven op drie elementen: water, lucht en aarde. Als die eeuwenoude soortgenoten het vierde element leren beheersen, komt de evolutie van de mens op kruissnelheid: de voedselbereiding, het ontginnen van gronden, dieren op afstand houden… behalve de toegenomen veiligheid creëert de [[Vuur|vuurdomesticatie]] het sociale en het culturele leven. Vuur brengt mensen bij elkaar en is aldus sociaal. Het zet mensen aan om de vuurvaardigheid door te gegeven. En dat is cultuur. Bij de jacht op [[Mammoeten|mammoeten]] en [[Holenbeer|holenberen]] gebruikt hij werpwapens, verplaatst hij vuur, leeft hij in groep, hij denkt wat komen gaat en communiceert. Een vaste verblijfplaats is hem echter vreemd... . Een groep jagers en verzamelaars bestaat doorgaans uit vijftien tot dertig mensen die overleven in een jachtgebied van enkele honderden vierkante kilometer. Sinds de laatste ijstijd groeit het aantal kuddes en slinken de jachtgebieden.<ref>Over de relatieve gendergelijkheid bij nomadische groepen zie: GAIA VINCE. ''Vuur, taal, schoonheid, tijd', p. 201. Aanvullen.</ref> . . ;750.000 jaar terug . * De [[Homo erectus]] is in [[Pekingmens|China]]. We noemen hem de [[Pekingmens]]. DNA toont een wereldwijde verwantschap van de Chinezen met de rest van de mensheid en dat alle mensen afstammen van een groep [[Homo sapiens sapiens]] van enkele honderden individuen. . ;700.000 jaar terug . * Op Java zijn versierde schelpen te vinden. . ;600.000 jaar terug . * De [[Homo Sapiens]] splitst zich af van de [[Neanderthaler]]. De mens krijgt niet alleen een 'vriendelijker' gezicht, hij wordt ook vriendelijker. Het gezicht verkleint, verplat en de ogen zijn uitgesproken. Zware wenkbrauwen verdwijnen. Sommige onderzoekers (in dit geval de Belgische [[antropoloog]] Cederic Boeckx aan de universiteit van Barcelona) leiden hieruit een verhoogde samenwerkingsvaardigheid af.<ref>SENNE STARCKX. ''Opzij hond, kat en paard: de mens was de eerste die werd getemd.'' In: ''De Standaard'', 6.12.2019, p. D4.</ref> Ze vergelijken deze ontwikkeling met het [[Williams-Beuren syndroom|syndroom van Williams-Beuren]]. . ;500.000 jaar terug . * De genetische basis van wat wij nu de mens noemen, komt tot stand. . * De oudste getuigen van menselijke aanwezigheid in de omgeving van [[Luik (provincie)|Luik]]. Het gaat om enkele stenen werktuigen, gebruikt door nomadische jager-verzamelaars die het toendrawild volgen. . ;500.000-200.000 jaar geleden . * De [[Homo heidelbergensis]] . ;450.000-160.000 jaar terug . * Calais en Dover vormen één smalle bergrug van kalksteen. Na de ijstijden vindt het smeltwater van Scandinavië tot Schotland en de noordelijke Noordzee zijn uitweg langs deze bergrug. Golven werken zich uit op de zachte kalksteen en doet kalkkliffen en een zeestraat, het [[Nauw van Calais (zeestraat)|Nauw van Calais]] ontstaan. De kloofvorming gaat door tot op vandaag. . ;400.000-300.000 jaar terug . * De vuurdomesticatie is gekend en verbreid. . * Neanderthalers evolueren in het Midden-Oosten en Europa. . * Homo Sapiens evolueert in [[Oost-Afrika]], een gebied dat nu [[Ethiopië]] noemt. . ;300.000-150.000 jaar terug . * Vroeg ''moderne'' [[homo sapiens]], de recente vondst van een schedel in Marokko toont aan dat Homo sapiens niet 'plots' ontstond in een kerngebied zoals vaak aangenomen, maar zich geleidelijk ontwikkelt. 'Er is geen tuin van Eden in Afrika', zegt onderzoeker Jean-Jacques Hublin van het [[Max Planck Instituut]] voor Evolutionaire Antropologie in [[Leipzig]] aan [https://www.volkskrant.nl/wetenschap/verrassing-oudste-homo-sapiens-ooit-leefde-in-marokko-niet-ethiopie~b36faa34/ De Volkskrant]. 'De tuin van Eden ís Afrika.' De moderne mensen verschenen in heel Afrika, van de Kaap tot Marokko. Sommige populaties bleven tot honderdduizenden jaren van elkaar gescheiden, andere vermengen zich. 'Het "volledig pakketje" van wat volgens ons specifieke kenmerken van homo sapiens zijn, begin pas echt vorm te krijgen tussen 100.000 en 40.000 jaar geleden. (...) We hebben dus geen vertakkende lineaire stamboom met één enkele stam, maar verdeelde Afrikaanse wortels.'<ref>PATRICK ROBERTS, vertaald door Bep Fontijn. ''Jungle. Een nieuwe geschiedenis van tropische bossen, de wereld en onszelf,'' Nieuw Amsterdam, 2021, p. 128-129.</ref> . ;150.000-120.000 jaar terug . * De mens (de [[homo sapiens sapiens]]) verspreidt zich uit Afrika naar het noordoosten naar Azië en Europa. Tussen 125.000 - 60.000 komt hij aan in Eurazië, 40.000 jaar geleden in Australië, en 15.000 jaar geleden in Amerika. Meer afgelegen eilanden zoals Hawaï, Paaseiland, Madagaskar en Nieuw-Zeeland raakten bevolkt tussen de jaren 300 en 1280. . ;140.000 jaar terug . * De [[Homo Erectus]] verdwijnt. Hij ontstond 1,9 miljoen jaar geleden. . ;110.000 jaar terug . * De mens verspreidt zich uit Afrika naar het zuidwesten, naar Oceanië. . ;Kijken <gallery widths="155" heights="190"> Bestand:Australopithecus sediba.JPG|[[Australopithecus]], 4,3 tot 2 miljoen jaar geleden. Bestand:Homo habilis.jpg|Homo Habilis, 2,2 tot 1,5 miljoen jaar geleden, Oost-Afrika. Bestand:Homme de Tautavel.jpg|Homo erectus 1,9 miljoen tot 400.000 jaar geleden.|Homo erectus, reconstructie. Bestand:Pithecanthropus-erectus.jpg|Vondsten van [[Eugène Dubois]] waarbij hij de ''Pithecanthropus erectus'' of de [[Javamens]] beschrijft. Bestand:Homo heidelbergensis-Cranium -5.jpg|Homo Heidelbergensis, 500.000 tot 200.000 jaar geleden. Bestand:Biface de St Acheul MHNT.jpg|Vuistbijl uit het [[Acheuléen]]. Bestand:Neanderthal and homo sapiens sapiens.jpg|Een [[Neanderthaler]] en een [[homo sapiens sapiens]]. Bestand:Spy_Skull.jpg|[[Mens van Spy|De mens van Spy]], 40.000 jaar geleden. File:Ice_age_fauna_of_northern_Spain_-_Mauricio_Antón.jpg|[[Megafauna]] van het late Pleistoceen. Bestand:Skull_pekingman.jpg|De [[Pekingmens|Pekingman]] </gallery> . == Het Midden-Paleoliticum (100.000 tot 37.000 jaar terug) == . ;100.000 jaar terug . * De eerste sporen van wat we cultuur noemen duiken op. . ;80.000 jaar terug . * Sporen op een strand in [[Normandië]] in [[Le Rozel]] tonen voetsporen van Neanderthalers en hun kinderen en vuurresten. De Neanderthal-voeten blijken breder dan die van mensen, vooral in het midden. Hun lichaamslengte wordt geschat tot 185 centimeter. De groep bestond uit maximaal 14 Neanderthalers. . ;80-73.000 jaar terug . * De oudste grotkunst ter wereld is te vinden in het zuidelijkste punt van Zuid-Afrika. In de [[Blombosgrot]] is niet figuratieve kunst gevonden, er is niets afgebeeld. In deze grot kwam de oudste halsketting van vijfenzestig druppelvormige strandschelpen aan het licht. De laatste dragers deden dat 75.000 jaar geleden, dat wijzen de okersporen uit. [[Bestand:Reproduction_cave_of_Altamira_01.jpg|thumb|550px|Deze tekeningen in [[Altamira (grot)|Altamira]] zijn in 1879 ontdekt. Schildertekeningen zoals deze zijn uitzonderlijk en hebben functies om te overleven op cultureel, sociaal, didactisch en economisch vlak. In 1890 onderzocht de eigenaar de grot en vond er vuistbijlen, pijlpunten, stenen messen en naalden en bewees dat de tekeningen geen namaak zijn, maar 15.000 jaar oud. In 2017 vond een internationaal onderzoeksteam op het [[Indonesisch|Indonesische]] eiland [[Sulawesi]] (in het [[Maros-Pangkep-karstgebergte]]) een schilderij van een jachtpartij van minstens 43.900 jaar geleden. Eerder vonden ze op [[Kalimantan]] op [[Borneo]] 40.000 jaar oude afdrukken. Op hun vondst van 2017 is te zien hoe mensen twee wrattenzwijnen en vier dwergbuffels in het nauw drijven met touwen en speren. Is dit meer dan vier meter brede jachttafereel het oudste ter wereld? In Europa zijn de oudste grotschilderijen 40.000 jaar tot 65.000 jaar oud. De [[Löwe-mann]], een mythisch wezen van dertig centimeter dat een mens met een leeuwenkop voorstelt, gaat terug op 40.000 jaar geleden. De geschilderde ladders, stippen en contouren van handafdrukken op Spaanse grotten, gaan terug op 65.000 jaar geleden, kort nadat de [[Neanderthaler]] Europa is binnengewandeld (op de Homo Sapiens is het in Europa nog 20.000 jaar wachten.<ref>ROBERT MACFARLANE, vertaald door Nico Groen en Jan Willem Reitsma. ''Benedenwereld. Reizen in de diepe tijd'', Athenaeum - Polak & Van Gennep, Amsterdam, 2019, p. 25.</ref> Lang zijn ze voorgesteld als simpele, ruw, gebolsterde verwanten van de moderne mens. Niettemin beschikken de neanderthalers over een vergelijkbaar brein dat hen in staat stelt tot cultuur. Ze maken handige stenen en bijlen, messen, beschilderen hun juwelen. Onderzoekers leiden hieruit een religieus bewustzijn af. Evengoed kan het om primitieve camouflagetechnieken bij de jacht gaan. De oudste grotkunst is te vinden in de [[Zuid-Afrika|Zuid-Afrikaanse]] [[Blombosgrot]]. Ze is niet figuratief (er is niets afgebeeld) maar ze dateert van 73.000 jaar geleden.]] . ;70.000 jaar terug . * Intrede [[Homo Sapiens]]. Start hier de ''geschiedenis'' van de mens, zoals [[Yuval Noah Harari]] beweert? [[Yuval Noah Harari]] bespreekt drie revoluties: 1. De cognitieve revolutie (70.000 jaar geleden); 2. De agrarische revolutie (12.000 jaar terug) en de; 3. Wetenschappelijke (500 jaar geleden). Het is mijn ambitie om de cognitieve revolutie vroeger dan Harari te dateren en in verband te brengen met de vuurdomesticatie die teruggaat op bijna één miljoen jaar terug.<ref>HARARI, YUVAL NOAH, vertaald door Inge Pieters. ''Sapiens. Een kleine geschiedenis van de mensheid.'' Thomas Rap, Amsterdam, 2018, p. 11-12.</ref> . * De [[Toba (vulkaan)|Toba]]-uitbarsting zorgt voor een jarenlange vulkanische winter. . * De eerst vertelde verhalen werken als een cognitieve revolutie die een culturele geheugenbank mogelijk maakt. Het verhaal werkt in de hersenen als een 'contextuele infrastructuur' om feiten te ordenen, te begrijpen, te delen en vooral te herinneren. Info in verhaalvorm is tweeëntwintig keer beter te onthouden dan een opsomming omdat een verhaal alle relevante hersendelen activeert, niet alleen de taalcentra. . ;70.000 tot 12.000 jaar terug . * De laatste ijstijd zorgt voor een lage zeespiegel. Het Kanaal en de Noordzee liggen er voor de laatste keer droog bij. Tussen Engeland en het Europese vasteland is geen barrière. Het Kanaal is een uitgestrekte ijzige toendra met een zuidwestwaarts stromende rivier die uitmondt in de Atlantische Oceaan. . ;64.000 jaar terug . * Een grottencomplex in het Noord Spaanse Baskenland - Cantabrië tonen de El Castillo-grotten decoratieve sporen (grotschilderingen en stempelwerk) van de Neanderthaler en de mens. Tijdens de laatste ijstijd is de labyrintische grot hun toevluchtsoord. . ;60.000 jaar terug . * In een grot aan de kust van Kenia, Panga ya Saidi gebruiken mensen pigmenten en maken ze schelpkralen. . ;60.000 - 45.000 jaar terug * De menselijke migratie uit Afrika naar Europa en Eurazië start (andere bronnen beweren dat dit veel vroeger gebeurden). Daar stuitten ze daar op andere bevolkingsgroepen zoals Neanderthalers die er al tienduizenden jaren wonen en de [[Denisovamens|Denisovamensen]]. Die verschillen weinig van het Afrikaanse menstype maar ze zijn toch anders. Na het uitsterven van die bevolkingsgroepen is slechts nog één enkel menselijk ‘wij' op aarde. Het Europese continent blijft dunbevolkt. . ;50.000 jaar terug * In het Spaanse [[El Sidron]] zijn er sporen gevonden van een Neanderthalgroep van zeven volwassenen en drie kinderen. * Sapiens koloniseren Australië, de [[megafauna]] sterf er uit. . ;45.000 jaar terug * Een stamoudste voorziet zijn verhaal van een illustratie: het [[Celebeswrattenzwijn]]. . ;40.000 jaar terug * De [[Neanderthalers]] zijn duidelijk aanwezig in in Europa en in het [[West-Vlaams Heuvelland|Heuvelland]]. Op de [[Kemmelberg]] in [[Heuvelland (gemeente)|Heuvelland]] en in [[Veldwezelt-Hezerwater]] laten ze meer dan 200 artefacten liggen: [[vuistbijl|vuistbijlen]] in [[vuursteen]], messen, boordschrabbers, [[Levalloistechniek|Levalloisspitsen]], [[Le Moustier |Moustierspitsen]]. Wilde [[mammoeten]], oerrunderen, [[rendieren]] en wilde paarden, de [[wolharige neushoorn]] jaagden ze op en verneden ze waarschijnlijk ter plekke om in hun tijdelijke, nomadische kamp klaar te maken. Van de tentenkampen zijn geen sporen gevonden. * Spy Skull, een Neanderthalerschedel uit [[Spy]] nabij Namen. * De Homo Sapiens doorkruist onze regio en produceert kunst. . ;40.000 - 35.000 jaar terug . * De paleolithische kunst en de "culturele explosie" van de [[Homo sapiens]] stimuleren het taalvermogen en brengen hem op een (wat dat ook moge zijn) 'hogere graad van beschaving'. . ;40.000 - 30.000 jaar terug . * Het semi-nomadisme ontstaat waarbij diverse jagers-verzamelaars zoeken naar nieuwe organisatievormen: de kleinschalige stam functioneert tijdens het jachtseizoen of bij overvloed. Dan jagen kleine groepen op steppebizons, rendieren of mammoeten, oogsten ze noten oogsten, vangen ze vis. In het tussenseizoen komen ze samen met andere groepen in dichtbevolkte nederzettingen waar feesten gebruikelijk is. Gewassen planten doen ze niet. Seizoensrituelen met maskerades markeren het begin en het einde van de beide periodes. Graven met giften en monumentale architectuur suggereren dit seizoensdualisme dat zijn oorsprong vindt in de sterk wisselende seizoenen van de laatste ijstijd. Deze institutionele flexibiliteit doet hen bewegen tussen stadsstructuren met (tijdelijke?) heersers enerzijds en de meer egalitaire stam anderzijds. Het doet hen beseffen dat de sociaal politieke realiteit veranderlijk en cyclisch kan zijn. Deze verre voorouders kennen tot op dit moment ook een andere lichamelijke realiteit. Afhankelijk van hun biotoop (kust, bos, bergen, woestijn, regenwoud savanne…) zijn ze een fysiek ook een divers allegaartje vergelijkbaar met hobbits, reuzen, dwergen, elfen. Dit zal steeds uniformer worden.<ref>DAVID GRAEBER & DAVID WENGROW, vertaald door Rogier van Kappel en Bart Gravendaal. ''Het begin van alles. Een nieuwe geschiedenis van de mensheid'', Maven, Amsterdam, 2022.p.94-95, 119, 122 & 127..</ref> . ;38.000 jaar terug . * Eerste mensen verschijnen / zetten voet aan grond in onze regio: in Zuid Limburg, van de Maasvallei tot het Scheldebekken. In hun omgeving: de [[wolharige neushoorn]], [[reuzenhert|reuzenherten]], [[Holenbeer|holenberen]] en [[Mammoeten|mammoeten]], tot vijf ton zwaar. . * In een grot in de Zwabische Jura is een tekening van een kat-mens met wijd open armen en benen en een zwaard (?) dat lijkt op het sterrenbeeld [[Orion (sterrenbeeld)|Orion]]. . ;35.000 jaar terug . * Op het Indonesiche eiland [[Sulawesi]] zijn er handafdrukken van vrouwen. == Het Jong-Paleoliticum (37.000-12.500 jaar terug) == [[File:Goddess_gif_small_10.gif|thumb|550px| (...)]] . ♣ . ;37.000-30.000 jaar terug . * De [[Neanderthaler]] sterft uit (is er een verband met de uitvinding van de boog door de mens?). De Neanderthaler is geen voorloper van de mens. . * Vanaf nu start een koudegolf die bewoning in onze regio onmogelijk maakt. . ;33.000 jaar terug . Grotte Chauvet Pont d'Arc in de [[Ardèche (departement)|Ardèche]] is wellicht de oudst gekende beschilderde grot in de wereld. De schilderingen tonen [[apen]], [[leeuw (dier)|leeuwen]], [[neushoorn]]s, [[oeros]]sen, [[paard (dier)|paarden]] en [[Bison (geslacht)|bizon]]s ter instructie van de jacht. Er zijn ongeveer driehonderd dieren afgebeeld. In andere grotten komen de [[panter]], de [[uilen (vogelfamilie)|uil]]), de neushoorn nauwelijks voor. De [[Holenbeer|holenberen]] is er ook. Abstracte tekens en afdrukken van handen komen voor. Jean-Marie Chauvet, Éliette Brunel en Christian Hillaire ontdekken de grot in 1994 die voorlopig niet toegankelijk is. Sedert 2015 is er een kopie, een 'kunstgrot' die de grotschilderingen tot leven wekt. De Duitse cineast [[Werner Herzog]] maakte in 2010 een 3D-documentaire over de grot: 'Cave of Forgotten Dreams'. . ;32.000 jaar terug . * [[Pijl en boog]] . * In de [https://en.wikipedia.org/wiki/Coliboaia_Cave Coliboaia-grot] in [[Roemenië]] worden bizons, beren en neushoorns in zwarte kleuren, waarschijnlijk houtskool op de wand geschilderd. De ontdekking gebeurde in 2009. . ;Ca. 32.000-27.000 jaar terug . [[Venus van Willendorf]] & Man van Brno . ;31.700 jaar terug . * In de [[grotten van Goyet]] zijn sporen gevonden van een vroege domesticatie van een prehistorische hond. (De mens nam de wolf onder zijn hoede en de soort evolueerde in de richting van wat we nu een hond noemen. Het gevonden exemplaar is geen voorouder van de huidige hond maar een uitgestorven zustergroep). De hond is het enige dier dat zich laat domesticeren voor de [[Neolithische revolutie|Neolitihsche revolutie]]. . ;30.000 jaar terug . * In een rijk beschilderde grot in de Franse Dordogne is een maankalender achtergelaten. Het arendsbotje toont ingekraste cirkels, bogen en halvemanen die het tweewekelijkse wassen en het afnemen van de maan illustreren. . ;27.000 jaar terug . * Cro-Magnon mens; ontdekt in de [[Dordogne (departement)|Dordogne]] in 1868. . ;23.000-20.000 jaar terug * Nomaden steken de [[Beringstraat]] over en zullen Amerika bevolken als indianen. . ;20.000-15.000 jaar terug . * De [[Homo erectus soloensis]], een ondersoort van de Homo Erectus die leeft op Java sterft als laatste Homo Erectus uit. . * Het is met artefacten en fossielen gedocumenteerd hoe mensen uit Azië naar Amerika migreren. Een landmassa verbindt de noordwestelijke punt van Noord-Amerika met de noordoostelijke punt van Azië. Over die bovenzeese landmassa (nu Rusland en Alaska) lopen mensen en dieren. Het gaat om zo'n 900 kilometer. . ;17.000 jaar terug . * Grotschilderijen in [[Lascaux (grotten)|Lascaux]] tonen astronomische hemelkaarten die de maancyclus in punten en vierkanten illustreren. Erboven is een rij van 13 kwartieren te zien die het tijdstip tonen waarop de paarden drachtig zijn en makkelijk te vangen zijn. Diende Lascaux als prehistorisch planetarium? . * De grotinscripties en - schilderijen van [[Altamira (grot)|Altamira]] kent een bestaan van 27.000 geleden tot 17.000 geleden. . ;16.000 jaar terug . * Sapiens koloniseren Amerika, de [[megafauna]] sterf er uit. . ;15.000 jaar terug . * De aarde warmt geleidelijk weer op. Oerbossen ontstaan. . ;13.000 jaar terug . * [[Cueva de las Manos]], een grottenstelsel in Argentinië bij de rivier [[Río Pinturas]] toont meer dan tweeduizend mensen handen, lama's en jachttaferelen. . * Grot van [[Niaux]] in Zuid Frankrijk. De grot lijkt niet bewoond, hoewel bewoonde grotten in de regio bekend zijn. . . ;Kijken <gallery widths="155" heights="190"> Bestand:RioPinturas-003.jpg|(..) Bestand:RioPinturas-004.jpg|Groep B Bestand:RioPinturas-005.jpg|Groep B Bestand:RioPinturas-006.jpg|Groep C Bestand:Niaux,_bisons.JPG|Replica uit Niaux met bizons. </gallery> . = '''MESOLITICUM (12.500 jaar tot 10.000 jaar terug)''' = . {{Citaat|'''We weten niet waar hij zich bevond en ook niet waar hij mee bezig was, die eerste mens die op het idee kwam om de schaduw van een in de grond gestoken stok te gebruiken. Hij hoefde als referentie alleen maar een los op de grond liggende kei te gebruiken om een tamelijk nauwkeurige voorstelling te krijgen van de tijd die hij nog had. Misschien was hij een jager-verzamelaar die zich te ver van de grot had verwijderd waarin zijn clan woonde. Of een veeboer op zoek naar nieuwe weidegronden, ban bij het vallen van de nacht de weg naar zijn onderdak kwijt te raken. Naar alle waarschijnlijkheid keek men al sinds onheugelijke tijden hoe hoog de zon aan de hemel stond, om te kunnen inschatten hoeveel muonen het nog zou duren voor het donker werd. Met de duisternis begonnen immers de gevaren. Het struikgewas was het rijk van de grote nachtroofdieren en op de weg naar de schuilplaats konden zich vijandige, op de loer liggende individuen verborgen houden.'''|[[Desmond Morris]].<ref>GUIDO TONELLI, vertaald door Hans van den Berg. ''Tijd. Een reis van vroeger naar later,'' Bezige Bij, Antwerpen, 2022, p. 45.</ref>}} . {{Citaat|'''Er bestaan op dit ogenblik honderddrieënnegentig soorten apen. Honderdtweeënnegentig ervan zijn bedekt met haar. De uitzondering is de naakte mensaap die zich zelf ''Homo Sapiens'' noemt. Deze ongewone en zeer succesvolle soort besteedt een heleboel tijd aan de bestudering van zijn hogere motieven en even veel tijd aan het negeren van zijn fundamentele motieven. Hij is er trots op dat hij de grootste hersens heeft van alle primaten, maar is geneigd het feit te verhelen dat hij ook de grootste penis heeft en staat deze eer liever, ten onrechte af aan de machtige gorilla. Hij is een buitengewoon vocale, scherpzinnig onderzoekende aap, wiens wereld overbevolkt is, en het is de hoogste tijd dat wij zijn basisgedrag aan onderzoek onderwerpen.'''|[[Desmond Morris]].<ref>DESMOND MORRIS, vertaald door Thomas Nicolaas. ''De naakte aap.'' A.W. Bruna & Zoon, Antwerpen, 1968, p. 9.</ref>}} . Het [[Mesolithicum]] is een periode die moeilijk te grijpen is. Als overgangsperiode bouwden archeologen en historici deze periode in vanuit een evolutionair perspectief. Het lijkt op de Renaissance, die verhoudt zich even paradoxaal ten aanzien van de Middeleeuwen en de Nieuwe Tijden. Veel van het oude is in het nieuwe herkenbaar. En omgekeerd. Voor de jagers-verzamelaar tot de landbouw overgaat, komt er eerst een periode van gedurfde sociale experimenten. [[Bestand:White cliffs of dover 09 2004.jpg|thumb|550px|Krijtrotsen van Dover]] [[Bestand:0 Escalles - Le Cap Blanc-Nez (2).JPG|thumb|550px|Cap Blanc-Nez]] . * In Kortrijk zijn op de Pottelberg en in de buurt van de wijk 't Hoge ongeveer 250 artefacten uit deze periode ontdekt: wapenspitsen, lemmers, schrabbers, stekers, vuurstenen, [[burijn]]en. . * Het [[Nauw van Calais (zeestraat)|Nauw van Calais]] ontwikkelt zich tussen 12 en 8.000 jaar geleden opnieuw tot een zeestraat met de Atlantische Oceaan. . * Agrarische revolutie, planten en dieren worden (beginnend) gedomesticeerd: vooral de hond. . [[Bestand:E28_p26.jpg|thumb|550px|Een hut als een extensie van de kledij. Verschillende soorten hutten van de inheemse bevolking in Brazilië, 1834.]] [[Bestand:Göbekli_Tepe,_Urfa.jpg|thumb|550px|Opgravingen bij Göbekli Tepe. Het is niet altijd duidelijk wat er eerst was: de bouw van een tempel door samenwerkende nomadengroepen of de komst van de landbouw die aan de tempelbouw vooraf gaat.]] [[File:The_archaeological_site_of_Göbekli_Tepe_-_main_excavation_area.png|thumb|550px|Luchtfoto van de site Göbekli Tepe.]] . === Wat gaat de sedentatie vooraf? === . Zo'n twaalf- tot tienduizend jaar geleden eigenen diverse nomadische groepen zich - overal ter wereld - een vaste locatie toe. Veel ontwikkelingen en uitvindingen gaan die definitieve sedentatie vooraf. Met andere woorden: vooraleer de nomadische groepen zich een vaste woonplek vinden, zijn er al veel uitvindingen in ontwikkeling. Dit 'seminomadisme' kenmerkt zich door het feit dat nomaden steeds langer ter plekke blijven maar niet definitief. Dat komt tot uiting in: . 1. Experimenten met het ontginnen (en de kweek?) van wilde granen en de veredeling ervan kunnen rond 20.000 v.Chr. begonnen zijn. Daarbij begint de mens met plannen en vooruitdenken: (onbewaakte?) opslag ontstaat. . 2. De [[Sikkel (werktuig)|sikkel]] laat een efficiënte oogst toe; speren en bogen met stenen pijlpunten penetreren beter, maalstenen, mortieren en stampers malen granen en mineralen. Touw en draad zetten aan tot weven en de naald maakt het naaien van huiden mogelijk. . 3. De oudste rotsschilderingen uit [[Grotten van Lascaux|Lascaux]] zijn gedateerd op 17.000 jaar geleden, die van [[Altamira (grot)|Altamira]] in Spanje schat men op 15.000 jaar terug. Het beschilderen van stenen is de voorganger van wat later het schrift wordt. . 4. ♣ 12.500 jaar terug: [[Yi-fu Tuan]], een Chinees-Amerikaanse humanistisch geograaf drukt het zo uit: 'Place is security. Space is Freedom. Zijn uitspraak gaat terug tot 12.500 jaar geleden. In Japan verschijnen potten en kommen. De betekenis? Vaatwerk vervangt en zijn een uitbreiding op de handen van de jager-verzamelaar. Manden en vlechtwerk doen hetzelfde: ze beginnen de transportrevolutie. Het bewaren van voedsel maakt voorraden mogelijk, schept orde en structureert de omgeving. De ''leegte'' van de klei scheidt de buitenwereld van de binnenwereld. Die ruimtelijke ordening verandert het begrip tijd en breekt het eeuwige nu van de jager-verzamelaar. Het adagio is niet langer 'er is voedsel te over, we eten alles op.' De pot construeert de toekomst, een plan waarbij een groep zijn 'morgen' organiseert. Zo introduceert het vat de begrippen tijd én veiligheid: hoe lang valt iets te bewaren of te beschermen (tegen ongedierte bijvoorbeeld)? En tijd resoneert met témenos, wat staat voor een omheinde, heilige en veilige ruimte. Vluchtelingen genieten er de goddelijke bescherming. Een "waterbassin" aan de ingang maakt hen rein. Homeros vermeldt een ''temenos'' als een afgebakend landgoed. De vorst of de god geniet er de vruchten van. In het Griekse Attica lijken er veel dergelijke gronden voor te komen sinds de sedentatie.<ref>GUIDO TONELLI, vertaald door Hans van den Berg. Tijd. Een reis van vroeger naar later, De Bezige Bij, Amsterdam, 2022, p. 30-31.</ref> . 5. De kano en andere vroege boten, daar zijn sporen van. . 6. Het bakken van brood en het maken van ovens gaat de sedentatie vooraf. . De nomadische jagers-verzamelaar ontwikkelt semipermanente nederzettingen van palmbladeren, hout en bamboe. Tekeningen van vijf tenten van rendierhuid van zo'n vijftienduizend jaar oud zijn gevonden in een grot bij Pincevent in de Seinevallei. Generaties lang onderhouden deze seminomaden hun kampen om er maandenlang te wonen, handel te drijven, te feesten en rituelen uit te voeren. Archeologen treffen tegenwoordig sporen aan van dit soort openluchtkampen in West-Europa. Tijdens de zomer bewonen kleine groepjes jagers de kampen, 's winters groeit de groep aan in meer permmnente bouwsels, zoals grotten. Sommige zijn tienduizend jaar lang bewoond en verfraaid met tekeningen. === Gevonden broodkruimels: inleefoefening III === . {{Citaat|'''Het moet een mooie dag geweest zijn in Bilad al-Sham, aka het Morgenland, de [[Levant]] of het historisch-geografisch gebied dat grotendeels [[Israël]], [[Palestina (staat)|Palestina]], [[Jordanië]], [[Syrië]] en delen van [[Turkije]] beslaat. Zo’n 14.000 jaar geleden woonde daar [[Uk-Uk]], de vernuftige [[Natufiër]]. Of Uk-Uk een man was of een vrouw, laat ik in het midden, ik ben geen specialist in genderstudies binnen semi-sedentaire voedsel-verzamelaarssamenlevingen. Maar laten we er even van uitgaan dat hij een man was. Uk-Uk, nakomeling van Ug Ug, was altijd al een bijzondere jongeling geweest. Of de naam Uk-Uk een veelvoorkomende naam was binnen de [[Natufische samenleving]], laat ik in het midden, ik ben geen specialist in laat-epipaleolithische nomenclatuur. Uk-Uk was nieuwsgierig van aard. Als kind was hij meermaals ernstig ziek geworden door onbekende besjes te eten. Het was die nieuwsgierigheid die hem te dicht bij een wild zwijn had gedreven. Wat Uk-Uk dacht toen hij het zwijn aaide, blijft een mysterie voor ons. Wat we wel weten, is dat het zwijn zijn gebaar niet apprecieerde. Tijdens de schermutseling na de ongewenste aai verloor Uk-Uk het merendeel van zijn gebit. Daarom droeg hij sinds die dag steeds een maalsteen mee. Daarmee maakte hij gevonden voedsel verteerbaarder, verbrijzelde hij vezels en maakte hij knapperig fruit papperig. Het was die omslachtige manier van vreten die Uk-Uk bracht tot een van de belangrijkste ontdekkingen van de menselijke geschiedenis. In de buurt van de grot waar zijn stam zich had nedergezet, groeiden indrukwekkende groene tarwehalmen die makkelijk boven zijn 1,44 meter uittorenden. Meerdere leden van zijn stam hadden al eens een aartje afgeknapt en de korrels van hun kafjes gewreven. Maar meestal negeerden ze de halmen, want ze beleefden weinig plezier aan de smaak. Hoeveel Uk-Uks zijn er geweest die niet tot aan het stadium van pap zijn geraakt? Hoeveel Uk-Uks hebben de pap laten aanbranden? Dat was buiten de maag van Uk-Uk gerekend. Hij had zin in een snack. De opbrengst van de jacht was mager de laatste tijd en de vruchten lieten op zich wachten. Uk-Uk bedacht zich met de emmer tarwe en verzamelde een buidel vol. De geplette korrels waren droog en de poederpulp deed hem hoesten. Water. Water was altijd al een goede vriend geweest in zijn tandeloze bestaan. Uk-Uk maakte de pap, maar zeggen dat die een ‘smaakbommetje’ was, zou een overstatement zijn. Vuur. Het was de gewoonte in die tijd om alles eens boven het vuur te houden. Het had een goede reputatie opgebouwd met betrekking tot vlees. Zonder dat Uk-Uk erbij stilstond, had hij de basis gelegd voor een grijs boerenbrood, wit gesneden, naan en pita, volkoren en ciabatta, [[challah]] en [[pretzels]], [[knäckebröd]] en roti, en paradoxaal genoeg glutenvrij brood. Of er iets waar is van de historie van Uk-Uk, weet ik niet, ik ben geen culinaire paleontoloog. Wat ik wel weet, is dat er vijftien broodkruimels werden gevonden op de Shubayqa 1 archeologische site in Jordanië. Die bleken zo’n 14.400 jaar oud te zijn, ouder dan de eerste sedentaire agrarische samenlevingen. Als iemand het verdient om te verrijzen en erkenning te krijgen voor zijn verwezenlijking, is het Uk-Uk wel. Aan de basis van menselijke kennisverwerving ligt trial-and-error. Proberen en falen. Hoeveel Uk-Uks zijn er geweest die niet tot aan het stadium van pap zijn geraakt? Hoeveel Uk-Uks hebben de pap laten aanbranden? Hoeveel stamgenoten vonden de ontdekking van het brood niet de moeite waard om verder te onderzoeken? Native Americans beschouwden een berg als een gebeurtenis. Niet als een onveranderlijk resultaat. De berg is in wording. Brood is een gebeurtenis en geen evidentie. Dankjewel Uk-Uk.'''|[[Rashif El Kaoul]].}} . ;12.000-11.600 jaar terug * In [[Göbekli Tepe]] (Navelberg, in het zuidoosten van Turkije) slaan nomadengroepen de handen in elkaar en besluiten tot de bouw van een gigantisch monument die in de archeologie geen precedent kent. De gebouwen bestaan uit T-vormige pilaren in cirkels. De stenen wegen vele tonnen, losgehakt en de heuvel opgevoerd. De ontdekking ervan in 1994 zette het idee dat nomadengroepen langs elkaar leven, op zijn kop. De site toont aan dat nomaden op behoorlijk grote schaal samenwerken, hun krachten bundelen en zich laten zich leiden 'een' idee. Vijfhonderd werklieden waren, naar schatting nodig om dit indrukwekkende bouwwerk te creëren, zonder een boerderij in de buurt. Wie zorgde voor het voedsel? Nog meer werklieden? Of een overdaad aan wild en voedsel? Aanwijzingen dat er ooit een sedentaire bewoning was op de Navelberg zijn er niet. Het lijkt een nomadisch bedevaartsoord als een soort experiment voorafgaand aan de sedentatie. Dit maakt de tempel uitzonderlijk: ze ging de boerderij vooraf. Althans dit is de interpretatie van [[Klaus Schmidt]]. Die stelt dat bij de bouw van dit complex de [[Neolithische revolutie]] nog niet was begonnen. Schmidt denkt dat de nomaden overvloedige wilde granen gebruikten dat de bescherming ervan tegen wilde gazelleskuddes en ezels tot samenwerking leidde die vervolgens grootschalige landbouw deed ontstaan, en een dorp nabij de bouwplaats. De bouw van de tempel zou dus voorafgaan aan het [[Neolithicum]] en niet andersom.<ref>KLAUS-DIETER LINSMEIER. ''Eine Revolution im großen Stil.'' Interview mit Klaus Schmidt. In: ''Abenteuer Archäologie. Kulturen, Menschen, Monumente.'' Spektrum der Wissenschaft, Heidelberg 2006; HUGH HONOUR & JOHN FLEMING, vertaald door Sjoerd de Vries. ''Algemene kunstgeschiedenis.'' Meulenhof, Amsterdam, 2016, p. 36.</ref> Latere publicaties stellen dat in deze regio en deze periode het Neolithicum al stevig ingang vond, dat verklaart waarom sommigen het Neoliticum reeds 12.000 jaar geleden laten starten en niet 10.000 jaar geleden.<ref>CHRIS S.M. TURNEYA & HEIDI BROWN. ''Catastrophic early Holocene sea level rise, human migration and the Neolithic transition in Europe.'' In: ''Quaternary Science Reviews'', 26, 2007, p. 2036–2041.</ref> Dat betekent dat prille neolithische boeren de tempel bouwden nadat ze eerder voor hun eigen profijt kozen. . ;Kijken <gallery widths="155" heights="190"> Bestand:Göbekli_Tepe_Pillar.JPG|Göbekli Tepe, pijler Bestand:GobeklitepeHeykel.jpg|Detail File:Urfa_museum_Animal_relief_sept_2019_4772.jpg|Detail File:Göbekli2012-22.jpg|Detail File:Göbekli_Tepe_-_100525.jpg|Opgravingen 2010 File:Göbekli2012-16.jpg| File:Göbekli2012-19.jpg| File:Stratigraphy_of_Göbekli_Tepe.png|Doorsnede File:UrfaMuseumGöbekli.jpg|Museum </Gallery> . = '''VAN NEOLITISCHE ECOSYSTEMEN TOT DE OUDHEID: 10.000-5.000 jaar terug''' = . {{Citaat|'''De landbouw - waarbij mensen zich door allerlei moeilijkheden heen slaan en tijd en energie besteden aan grote projecten, in de verwachting daar uiteindelijk voor beloond te worden met een oogst - leidde tot grote veranderingen in de levens van de mensen, want een dergelijke vorm van langdurig vertraagde wederkerigheid vereist geloof, en bij geloof speelt schoonheid een grote rol.|Gaia Vince'''<ref>GAIA VINCE, vertaald door Rogier van Kappel. ''Vuur, taal, , schoonheid, tijd. Hoe culturele evolutie de mens heeft gevormd,'' Atlas Contact, Antwerpen, 2020, p. 258.</ref>}} . == Neolitische ecologie (12.000 jaar terug tot de [[kopertijd]]) == . === Neolitische revolutie of neolitische ecologie? === . De [[neolithische revolutie|neolithische revolutie]], een begrip van [[Vere Gordon Childe]], duidt de overgang aan van het nomadische naar het sedentaire bestaan, waarbij de economie of het overleven van het plukken, het jagen, het vangen van vis en het verzamelen, inruilt voor een maatschappij gebaseerd op landbouw en veeteelt. Recent is dit verhaal terecht bekritiseerd en genuanceerd. Landbouw en revolutie zijn twee woorden die het proces dat toen plaatvond nodeloos uitvergroten. Met andere woorden: het liep allemaal niet zo'n vaart. En die vaart verliep niet in één richting. 'Wat als we het accent zouden verleggen van landbouw en domesticatie naar, laten we zeggen plantkunde of zelfs maar tuinieren', vragen David Graeber en David Wengrow zich af in ''Het begin van alles. Een nieuwe geschiedenis van de mensheid''.<ref>DAVID GRAEBER & DAVID WENGROW, p. 260-264.</ref> Deze neolitische ecologie had weinig revolutionairs noch landbouwkundig. . ;Hoe liep het dan wel? . 11.000 jaar terug dwingt de [[klimaatsverandering]] bij het einde van de [[laatste ijstijd|(voor)laatste ijstijd]] mens, dier en omgeving tot aanpassing. Het einde van dit [[Pleistoceen]] valt dus samen met het ontstaan van sedentaire gemeenschappen op alle continenten. De opwarming treft de hele aarde en zorgt voor meer regen, fauna en flora. Waar weinig begroeiing is, komt die er. In minder dan 5.000 jaar duiken in Zuidwest-Azië, China, drie Amerikaanse gebieden en in Papoea-Nieuw-Guinea sedentaire kernen op. De jacht waarbij de mens (een kudderoofdier) de wijfjesdieren spaart, is niet langer mogelijk en overbejaging leidt tot het uitsterven van de [[Mammoet]]. Andere diersoorten trekken weg door de opwarming. Jager-verzamelaars die vertrouwd raken met de groeicyclus van planten beginnen met het verbouwen van wilde gewassen dat mogelijks leidt tot (het zeer langzame) veredelen. Hun jacht en verzamelactiviteit zetten ze niet on hold. Er komen nieuwe jachtmethodes die zich richten op petieterige en snelle prooien. Mannen leren betere [[pijl]]en en [[Boog (wapen)|bogen]] hanteren, domesticeren de [[wolf]] als voorloper van de [[hond]] en vrouwen laten zich in met het verbouwen van planten.<ref>LINDA R. OWEN. ''Gender, crafts, and the reconstruction of tool use.'' Helinium, 1994, 186–200, geciteerd in DAVID GRAEBER & DAVID WENGROW, vertaald door Rogier van Kappel en Bart Gravendaal. ''Het begin van alles. Een nieuwe geschiedenis van de mensheid'', Maven, Amsterdam, 2022, p. 263.</ref> Die vrouwelijke kennis sorteert niet uitsluitend effect in de voedselproductie. Bij het aanleggen van kunstmatige, tijdelijke habitats die eerder op tuinen dan akkers lijken, laat een tuinvrouw of -man de ecologische balans doorslaan in het voordeel van de mens. Er komt een onderscheidt tussen onkruid, verdovende planten, kruiden en voedsel. Het gaat niet om de exploitatie van vaste, uitgestrekte landerijen maar om kleinschalige en variabele gronden bij oevers of bronnen waar vloedvlakte-irrigatie een landbouwsysteem is dat de bodembewerking vooral aan de natuur overlaat. Seizoensgebonden overstromingen zuiveren en verversen de grond met slib. Ontbossing of onkruid wieden is onnodig. De enige inspanning die deze kleinschalige tuinbouw vraagt, is de bouw van een dam om het water te sturen. In dit soort habitat vleien en verleiden de tuinvrouw en -man de natuur. Ze buigen en verzorgen haar, ze leiden en of misleiden ze zoekend naar een gunstig resultaat. Als er al over een revolutie te spreken is, dan vindt die niet haar oorsprong in een snelle economische overgang van het jagers-verzamelaarsbestaan naar de sedentaire landbouw. Wat revolutionair is aan dit nieuwe tuinieren, is het potentieel van een nieuw kwartet: koren, stengel, de klei waarin ze groeien en de menselijke regie. . 1. VOEDSEL. Behalve het oogsten van wilde granen dat leidt tot het bakken van brood, krijgen deze tijdgenoten oog voor onkruid, de domesticatie van specerijen, kruiden, voedselgewassen en dieren, experimenteren ze in de kweek van geneeskrachtige planten die ze op hun strooptochten leerden kennen. Verfijnde kleuren verschijnen. Rituelen en priesterlijke -zowel mannelijke als vrouwelijke- gebruiken dragen deze economische kennis intergenerationeel over. Met het stichten van branden maken ze terreinen vrij voor de kweek van de gewenste soorten zoals fruit- en notenbomen. Een effectieve ongediertebestrijding met weinig of geen middelen werpt de vroege tuinvrouw of -man terug op observaties van het gedrag van het plaagdier en de studie van de biologie.<ref>DAVE GOULSON, vertaald door Nico Groen. ''De tuinjungle. Tuinieren om de wereld te redden'', Atlas Contact, Antwerpen, 2019, p. 70.</ref> . 2. AMBACHTEN. Ambachtslui laten zich met het overschot van het graan in: de vezels en de stengels. Parallel met het voedsel produceren ambachtslieden een ongezien aantal uitvindingen: alle soorten touwen, netten, matten, kledij, manden. De combinaties van deze uitvindingen duwen de innovaties: rugzakken, vlotten, zeilen, schoeisel... . 3. KLEI. Klei herdefinieert de relatie tussen het nu en de toekomst, tussen het verleden en het heden. Kleitabletten nemen de functie aan van fiches of dagboeken zijn een extensie van het onbetrouwbare geheugen en lenen zich voor berekeningen en redeneringen. Naast het 'kampvuurverhaal' en de mythische legenden komt een vaste drager die het verleden vast beitelt. Geboetseerd beeldend werk bereidt de stam voor op de jacht, het paren, de oogst... Er komen veranderingen in de architectuur, in de bouw van ovens en de warmteleer. . 4. LEEFPATROON. Tenslotte zijn er de nieuwe leefpatronen die dit alles combineren: zoals kaas op brood leggen en dat op een bord presenteren. Er komen rituele feesten verbonden aan de zaai- en oogsttijd. In dit vroege Neolithicum lijkt alles op een speels, ontspannen proces: niet afgedwongen of gedetermineerd door het einde van de laatste ijstijd. Die zette het proces in gang en liet mensen de keuze. . 5. KEUZES. Dat het verloop geleidelijk aanvoelt, heeft te maken met het kleine aantal mensen in die dagen. Ondanks een zeespiegelstijging met zeven (!) centimeter per jaar, biedt de opwarming hen de kans zich aan de nieuwe omstandigheden en omgevingen aan te passen en hen keuzes te laten om op verschillende wijzen te reageren. A/Sommige groepen volgen de [[Rendieren]] in hun noordwaartse trek. Daar, in Noord-Europa, Azië en Amerika houden ze vast aan die traditionele jacht en visvangst. Nu treft de recente klimaatcrisis hen. B/Andere groepen wijzen de sedentatie af en houden om hun vrijheid vast aan het nomadisch bestaan, sommigen tot op heden: de [[Bedoeïenen]], de [[Roma (volk)|Roma]], de [[Sinti]], de [[Toeareg]], [[Mongolië|Mongoolse]] veehouders, de [[Moken]] en de [[Masai (volk)|Masai]]. Daarbij ging niet altijd om een gebrekkige technische kennis, het ging om een maatschappelijke keuze. . Is de [[Vruchtbare Sikkel]] het meest succesrijke gebied? Alleen zeker is dat dit gebied het meest onderzocht is. Daar worden de eerste nomaden sedentair. [[Jericho]], nu Tell es-Sultan, is één van de oudste steden ter wereld. Het sedentair worden is een geleidelijk proces met verschillende snelheden: In westelijk Iran en in Palestina begint het omstreeks 10.500 jaar geleden, Egypte volgt en in de Balkan en Griekenland komt de sedentatie er 8.000 jaar terug. Midden-Amerika en China volgen 7.000 jaar terug. In Noord-Europa zijn de oudste sporen van sedentaire gemeenschappen zes- tot vijfduizend jaar oud. Dat noemen we de neolithische (r)evolutie. Het proces verschilt dus van regio tot regio en uiteraard bleven groepen nomaden rondtrekken zonder dat ze het nodig vonden land te bebouwen. In sommige regio's gaan de veranderingen snel, elders spreekt men liever van een [[evolutie]] dan over een [[revolutie]]. Landbouwsamenlevingen staan voor onveiligheid: hongerdood en hongersnood zijn nooit ver weg. Als de graandominantie van gierst, gerst of tarwe het in een regio overneemt van de andere teelten, kan het gebied tot koninkrijk ontwikkelen. Omdat graan bovengronds groeit is het zichtbaar, concreet en te bezitten. En omdat granen de tijd kunnen torsen en in draagbare porties te verpakken zijn, is het te kwantificeren en kan het aldus dienen als ruimmiddel of als belasting.<ref>DAVID GRAEBER & DAVID WENGROW, vertaald door Rogier van Kappel en Bart Gravendaal. ''Het begin van alles. Een nieuwe geschiedenis van de mensheid,'' Maven, Amsterdam, 2022, p. 481-482.</ref> . Het langzame verdwijnen van de ijskappen leidt voor de jager-verzamelaar niet per definitie tot sedentarisatie. In kustgebieden duiken kliffen op die onder het ijs zaten en verdwijnen kliffen omdat de zeespiegel hen overspoelt. Dit soort gebieden zijn een schatkist met oesters, mosselen, zeevogels, walvissen, krabben, garnalen... Landinwaarts voeden gletsjers zoetwatermeren en -rivieren en de nomade plukt er de vruchten van: snoek, [[brasem]] en watervogels aan de zeezijde, noten, fruit, bessen en paddenstoelen landinwaarts... In dit soort productieve omgevingen schiet de demografie omhoog. Terwijl een jager-verzamelaarsfamilie/clan 100.000 hectare nodig heeft om te fourageren stijgt de bevolking nu met drie mensen per 100 hectare.<ref>VACLAV SMIL, vertaald door Joost Pollmann & Koos Mebius. ''Zo zit de wereld in elkaar. Wat de wetenschap ons leert over het verleden, het heden en de toekomst,'' Nieuw Amsterdam, sp., 2022, p. 63.</ref> Aan de noordwestkust in Amerika profiteren de kustbewoners van de jaarlijkse vistrek en jagen ze op zeezoogdieren. Hun hoogwaardige eiwitten en vetten neigen hen naar een sedentaire levenswijze in houten gemeenschapshuizen omgeven door totempalen. Al snel volstaat één hectare om één mond te voeden. 5200 jaar geleden brengt Egypte dit cijfer op 1,3 en als Egypte deel uitmaakt van het Romeinse Rijk - in de eeuwen na Christus - komt het cijfer op 2,5. . . === Wie velde een konijn? === [[Bestand:O.0173_color-sharpen_obv.jpg|Spijkerschift op een tablet uit het 3de millennium VC.|thumb|550px|[[Spijkerschrift]] op een tablet uit het 3de millennium voor Christus. Steen is de oudst bewaarde drager van het schrift. Andere dragers die minder bestand waren tegen de tand des tijd, gingen verloren.]] . {{Citaat|'''Ik weet zeker dat ze me kippen leerde slachten of me opdroeg het lijk van het meisje te helpen wassen om me erop te wijzen dat een mens niet eeuwig aan de poort van de eindeloosheid en haar stralende panorama’s kan blijven dralen.'''|Terugblik op een kindertijd [[1914]].}}<ref>[[Erwin Mortier|ERWIN MORTIER]]. ''Godenslaap.'' De Bezig Bij, Amsterdam, 2009, p. 212.</ref> . ;Terug in de tijd . Achttien zijn ze. Een aula vol, ergens begin oktober. Het jaartal maakt niet zoveel uit. Onwennig, net als het weer. “Wie in deze klas kan een kip slachten?” “Een konijn vellen?” “Wie zag dode mensen?” “Lijken?” “Kadavers?” “Wie maakte ooit een geboorte mee?” Bij de vragen waarmee hij de les opent, laat hij de studenten handen opsteken. Ze vinden de vragen even fascinerend als schokkend en raken er even het noorden bij kwijt. De eenentwintigste-eeuwse rationele westerling, die ongeveer één derde van zijn leven op schoolbanken plaatsneemt en studeert onder [[kunstlicht]] via [[internet]] en [[satelliet]]beelden op pc-schermen, logische verklaringen gebruikt, sociologische modellen en fysische wetten bestudeert in een [[globalisering|globaliserende]] airco- en netwerkomgeving, heeft weinig benul hoe het leven is in de oude, [[agrarische samenleving]], die drijft op het ritme van dagen en nachten, weken, maanden en seizoenen, een wereld waar de natuurelementen zowel een kans als een bedreiging zijn, een wereld waar de natuurelementen de enige constante zijn. . . === Waarom priesters voor krijgers komen === [[Bestand:Yuval_Noah_Harari.jpg|thumb|550px|Yuval Noah Harari (1976) is een Israëlisch historicus, filosoof, futuroloog. Tot 2014 was hij een onbekende mediëvist. Drie boeken gaven hem wereldfaam: ''Sapiens'', ''Homo Deus'' en ''21 lessen voor de 21e eeuw''. Zijn boodschap gaat over de samensmelting van biotechnologie en informatietechnologie. De mens kan ingehaald worden door zijn eigen creaties en het valt niet uit te sluiten dat de mens zoals die nu bestaat, binnen een eeuw verdwenen is.]] . {{Citaat|'''De religie is de zucht van de in benauwenis verkerende creatuur, het gemoed van een harteloze wereld, zoals zij de geest van de geestloze toestanden is. {{Wp|Opium van het volk|Zij is de opium van het volk.}}'''|Karl Marx}} . [[Bestand:Gordon_Childe.jpg|thumb|550px|[[Vere Gordon Childe]] (1892-1957) was een Australische filoloog en archeoloog. Zijn visie op de prehistorie is marxistisch georiënteerd. Hij bedacht de term 'Neolithic Revolution' en de 'Urban Revolution'. Childe combineert zijn ontdekkingen en de theorie van de prehistorie.]] {{Citaat|'''Het lijkt erop dat de agrarische revolutie samenging met een religieuze revolutie. Jager-verzamelaars plukten en achtervolgden wilde planten en dieren, die beschouwd konden worden als gelijkwaardig aan de ''Homo sapiens''. Het feit dat de mens op schapen joeg maakte schapen niet inferieur aan de mens, net zomin als het feit dat tijgers op mensen joegen de mens inferieur maakte aan tijgers. Wezens communiceerden rechtstreeks met elkaar en kwamen met het nodige geven en nemen uit op de regels die golden in hun gedeelde leefgebied. Maar boeren bezaten en manipuleerden planten en dieren en konden zich natuurlijk niet verlagen tot onderhandelingen met hun bezittingen. Het eerste religieuze effect van de agrarische revolutie was dus dat planten en dieren van gelijkwaardige leden van een spirituele Ronde Tafel veranderden in bezit. Dat creëerde echter wel een groot probleem. Boeren wilden misschien de absolute controle over hun schapen, maar ze wisten maar al te goed dat die controle beperkt bleef. Ze konden de schapen opsluiten binnen omheiningen, rammen castreren en selectief te werk gaan bij het fokken van ooien, maar ze konden niet zorgen dat hun beesten gezonde lammeren verwekten en ze konden ook de uitbraak van de dodelijke dierziekten niet tegengaan. Hoe moesten ze de productiviteit van hun kuddes dan waarborgen? Een theorie over de oorsprong van de goden voert aan dat goden er kwamen omdat ze het probleem oplosten. Goden zoals de vruchtbaarheidsgodin, de hemelgod en de medicijn-god traden op de voorgrond toen planten en dieren hun uitdrukkingsvermogen verloren, en de belangrijkste rol van de goden was die van tussenpersoon tussen mensen en de woordeloze planten en dieren. Oude mythologieën vormen in wezen een juridisch contract waarin mensen eeuwige toewijding aan de goden beloofden in ruil voor heerschappij over planten en dieren, waarbij de eerste hoofdstukken van het Genesis een perfecte illustratie vormen.'''|Yuval Noah Harari, ''Sapiens'', p. 228}} . . == Overleven? == [[Bestand:Lier Zimmertoren dial lossless crop.jpg|thumb|550px|Na de Middeleeuwen krijgt de mens steeds meer grip op de werkelijkheid én ja, het ongrijpbare, de tijd. Galilei (1564-1642) gebruikte bij zijn eerste experimenten zijn pols om de tijd te meten. Eind zeventiende eeuw doen de minuten- en secondewijzers hun intrede. De "Jubelklok" in de [[Zimmertoren]] symboliseert de tijd met de [[klok (tijd)]], de [[maanfase|fasen van de maan]], de [[cyclus van Meton]], de [[epacta]] en de [[tijdsvereffening]], de [[dierenriem|zodiac]], de [[zonnecyclus]] en de [[zondagsletter]], de week, de [[globe]], de maanden, de [[Datum (dagtekening)|datum]], de seizoenen, de [[Getijde (waterbeweging)|getijden]] en de [[schijngestalten|schijngestalten]] van de [[maan]].]] . [[Abram de Swaan]] noemt zes voorwaarden die een veilig sedentair overleven mogelijk maken.<ref>ABRAHAM DE SWAAN. ''De mensenmaatschappij, een inleiding''. Bert Bakker, Amsterdam, 1996, p. 13-24.</ref> Hij komt hiermee in de buurt van de [[Piramide van Maslow]], voor het eerst geformuleerd tijdens de Tweede Wereldoorlog. Alle mensen hebben nood aan: . ;Harde, tastbare noden . 1. '''Voedsel'''; waar mensen in de huidige samenleving volledig afhankelijk zijn van onbekende anderen (met lange interdependentie-ketens), is men dat 10.000 jaar geleden veel minder (en met korte ketens). . 2. '''Beschutting'''; het weer dwingt mensen tot kledij en behuizing. . 3. '''Bescherming'''; rovers en roofdieren (ook microben) zorgden ervoor dat er omwallingen en ommuringen kwamen en leidden tot militair agrarische samenlevingen. . ;Zachte, niet materiële noden Op het eerste zicht lijken zachte noden een bijzaak, ondergeschikt aan de harde noden. Niets is minder waar. Zonder affectie, kennis en sturing gaan de voedselproductie en -verdeling, de beschutting en de bescherming van de dorpsgenoten de mist in. 1. '''Affectie'''; is een noodzakelijke voorwaarde om te overleven en kan een zaak van leven of dood zijn. Mensen zien zichzelf door de ogen van anderen. Zonder de ander heeft een mens schaamte noch trots. . 2. '''Kennis'''; wie niet over de kennis over de wereld om hen heen beschikt, is zwaar in het nadeel. Over welke kennis men dient te beschikken, is afhankelijk van samenleving tot samenleving en van tijd tot tijd; . 3. '''Sturing'''; Lichamelijke, natuurlijke neigingen zoals ontlasten, eten, slapen worden onder externe dwang omgevormd tot aanvaardbare gewoonten en zelfdwang. . . === Zaaien, oogsten noch tuinieren zijn instinctgedrag === . [[Bestand:Monolito_de_la_Piedra_del_Sol.jpg|thumb|550px|Kalendersteen van de [[Azteken]], Mexico.]] [[Bestand:Hieronymus_Bosch-_The_Seven_Deadly_Sins_and_the_Four_Last_Things.JPG|thumb|550px|De Zeven Hoofdzonden van [[Jheronimus Bosch]] hangt, net als zijn [[Tuin der lusten]] in het Museo del Prado in Madrid. De binnenste cirkel bestaat uit zeven vlakken met evenveel hoofdzonden. Ze omringen een halfnaakte Jezus, Man der Smarten, met: 'Pas op, pas op, de heer ziet'. De hoekcirkels geven taferelen over de dood en wat daarna.]] [[Bestand:Le_combat_de_Carnaval_et_de_Carême_Pieter_Brueghel_l'Ancien.jpg|thumb|550px|Het gevecht tussen [[Carnaval]] en [[Vastentijd]], [[Pieter Bruegel de Oude]], 1559.]] Zo opent de vroeg antieke wereld haar dorpspoorten. Het [[gehucht]] plaatst zich midden in de wilde natuur als een landbouwgemeenschap. Waarschijnlijk ontstaan de eerste dorpen in gebieden met wilde granen. Die hebben een vergelijkbare plantdichtheid als de gecultiveerde variant en zijn rijker aan proteïnen. In West-Azië en Europa gaat het om [[graan]], in Afrika is dit [[sorghum]], in Amerika [[maïs]], in Azië [[rijst]]. De landbouw beïnvloedt de sociale samenwerking. Graanboeren - een Europees gewas - zijn afhankelijk van de regen. Samenwerking is er niet nodig en leidt tot een individuele, kapitalistische instelling. Jaren met een goede oogst én voedseloverschotten zorgen voor afvalbergen. Oude granen, overschotten van groenten en fruit(pitten) worden in de nabije omgeving gedumpt, zo luidt de redenering. Die afvalhopen vormen een prima biotoop om een jaar later onbedoeld een nieuwe opbrengst te zien opduiken. Duizend jaar later zijn deze planten genetisch gewijzigd. Omstreeks 10.500 jaar geleden zijn niet alleen plantensoorten gedomesticeerd, het verhaal geldt evenzeer voor de dieren: de gecontroleerde kudde maakt plaats voor de veeteelt. Gewassen verbouwen gebeurt niet instinctmatig. Mensen 'kweken' evenmin. Het is een langzaam leren op het ritme van [[seizoenen]] en jaren, en dat in een tijd zonder klok, schrift of jaartelling. Die oude, intuïtieve tijdsbepaling is aanvankelijk niets anders dan een zich herhalende ervaring, gemeten met de zon, de maan en de sterren die uiteindelijk tot een [[kalender]] leiden. De kennis behoort toe tot getalenteerde groep met een goed waarnemingsvermogen en enkel hun geheugen als kennisdrager. Soms zijn het onaangepaste, zonderlinge figuren, vreemd of misvormd, travestie- figuren of dorpsgekken die met ontzag en minachting tegelijk bekeken worden. Hun excentrieke uiterlijk en/of karakter maakt ze uitverkoren: ze waren aangeraakt door God. De gemeenschap beseft zo dat deze schijnbaar onproductieve leden een reservetalent kunnen vormen door anders te denken. En dat kan van pas komen bij een crisis of bij onvoorziene gebeurtenissen. Omwille van hun charisma, overtuigingskracht of hun spiritualiteit groeien ze tot leider uit, dat was al zo vanaf het semi-nomadisme en de lijn is door te trekken tot bij het begin van de 20ste eeuw. De profeet van de Nuer – een veetelers volk in Zuid Soedan geldt als voorbeeld. Die kwijlt met lege blik in de ogen en gedraagt zich als een epilepticus in trance. Onverstaanbare klanken, tijdrovende en (schijnbaar) zinloze bezigheden: vasten, veren dragen, ’s nachts op daken zitten, urenlang puzzelen met schelpen... Zijn overtuigingskracht bestaat niet uit een rationele argumentatie. De profeet speelt in op gevoelens, wekt hartstochten op, hij gebruikt poëzie, spreekwoorden en metaforen, vertelt oerverhalen. Ironie en dubbelzinnigheden, humor en belediging zijn hem niet vreemd. Hij voorspelt en doet openbaringen. Hoe de profeet deze middelen inzet is afhankelijk van zijn culturele traditie en de verwachtingen van zijn gemeenschap.<ref>DAVID GRAEBER & DAVID WENGROW, vertaald door Rogier van Kappel en Bart Gravendaal. ''Het begin van alles. Een nieuwe geschiedenis van de mensheid'', Maven, Amsterdam, 2022, p. 57, 58 & 112.</ref> Die groep groeit uit tot de priesterkaste. In oorsprong zijn [[hiërarchie]] en ‘priesterbestuur’ synoniemen. Hun tempels lijken meer op fabrieken en magazijnen dan op kerken. De aanwezigheid en het meten van menselijke arbeid (tempelarbeiders), de voorraden, de grondstoffen, de werkplaatsen staan ten dienste van diverse bedrijfstakken: zuivelproductie, textielproductie, het bakken van zuurdesembrood, het maken van olie, bier en wijn, de standaardverpakkingen. In de Soemerische tempelmagazijnen zijn tachtig soorten vis te vinden. Ambtenaren tellen er alles en zetten het uit op een tijdlijn: dagen, maanden, jaren. In hun kalendermatige boekhouding leggen ze de basis voor het huidige geldwezen, de bureaucratie en de industrialisatie. <ref>DAVID GRAEBER & DAVID WENGROW, vertaald door Rogier van Kappel en Bart Gravendaal. Het begin van alles. Een nieuwe geschiedenis van de mensheid, Maven, Amsterdam, 2022,p. 338-340.</ref> Als centrale figuren interesseren priesters zich in het gedrag van planten, dieren én mensen en hoe die het best gedijen. De oogst is afhankelijk van de natuur en nauwelijks te beïnvloeden. De arbeid en de menselijke voortplanting daarentegen zijn wel beïnvloedbaar. Presbyters, πρεσβύτερος of presbuteros - het woord komt uit het Grieks - betekent de oudste of ouderling. Die priesters en heksen, aardpriesters en profeten, [[sjamanen]] en druïdes, medicijnmannen en tovenaars zien in dat de mens meer beheersbaar is dan de natuur. Alleen via de beheersing van de mens zijn de de natuurlijke en de menselijke gevaren onder controle te houden. Hun priesterlijke kennis en inzichten focussen zich op ziektes bij planten en dieren, hoe ze te voorkomen of ze te genezen, ze leren periodes van droogte of regen voorspellen, wijzen parasieten en onkruid aan en leggen uit hoe het te verdelgen. Ze instrueren, beïnvloeden en dwingen mensen één en ander te vermijden: de pijnlijke gevolgen van het fout zaaien of het te vroeg oogsten, het slecht bewaren of het fout verdelen. Hun landbouwtechnieken passen ze toe op de mens. Nomadische stammen nemen een pauze tussen twee bevallingen in, in de sedentaire samenleving baren vrouwen vaak om het jaar een kind. Om economische en militaire redenen bemoeien mannen zich in toenemende mate met het reproductievermogen van hun vrouw. Kinderen kunnen kuddes leiden, op de akker werken of krijger worden. Om hun vaderschap en hun eigen bestaan te verzekeren, controleren mannen de seksualiteit van hun vrouw. Komt daar bij kijken dat er zich uit egalitaire dorpen/steden geen krijgerskaste ontwikkelde, wat hen vatbaar maakt voor nederlagen. Vrouwen en kinderen worden bijgevolg slaaf en de mannen afgemaakt. Mannenbezit dus. . === [[Tien geboden]] === [[Bestand:MCC-31231_Mozes_toont_de_wetstafelen_(1).tif|thumb|550px|Anoniem (Noord-Nederland), gedateerd tussen 1600 en 1624. ''Mozes toont de wetstafelen'', Olie op canvas. De tien geboden uit Exodus 20 van de Deus-Aesbijbel Tekst linkertafel: EXO: XX: CAP / HOORT TOE ISRAEL: / Ick ben d¬e[n] Heere vwen Godt: die v wt / Egypten landt: wt de[n) diensthuÿse[n] gheleyt hebbe: / I / GHŸ EN SULT GEEN ANDER / GODEN BENEVEN MŸ HEBBEN : / II / GHŸ EN SULT V GEEN BEELDE[N]: / noch geen ghelÿckenisse maeken noch vant geene dat / Boven inden Hemel is: noch vant´ geene dat onder: / op der aerden is noch vant geene dat inde waeteren on: / der der aerden is En buÿcht v voor die niet: noch en / dientse niet want ick ben den Heere vwen Godt starck / en[de] jeeloers die der vaederen misdaet besoeke aende kindere[n]: / tot int derde ende int vierde lidt der geene die my haete[n] / Ende ick doen barmhartichs aen veel duysenden die: / my lieff hebben ende mÿn Gheboden onderhouden / III / GHŸ EN SULT DEN NAEME / des Heeren uws Gods: niet te vergeefs: ofte licht / veerdichlyck ghebruycken: want den Heere en sal / hem niet onghestraft laeten die syne[n] naeme misbruÿckt / IIII / GHEDENCKT DES SABBATHDACH / dat ghy dien heÿlighet: Ses daeghen sult ghÿ arbeÿden / ende al uwe wercken doen: maer oen sevensten dach is / den Sabbathdach des Heeren uws Gods: dan en sult: / Ghy geen arbeÿdt doen noch v soone: noch v dochter: / noch v knecht: noch v dienstmaeght: noch v vee: noch / den vremdelinck die binnen uwer stadtpoorten is: want / in ses daeghen heeft den Heere Hemel en[de] aerden ghe : / maect ende de see met alles watter inne is: Ende / rustende den sevensten dach : daeromme segende de[n] Heere / den Sabbathdach : ende heÿlichde den selven: Tekst rechtertafel: DEUT: V: CAP / V / GHŸ SULT V VAEDER / Ende uwe Moeder eeren op dat ghÿ langhe / leeft op der aerden: ende dattet v wel gae inde / landen d´welck v den Heere vwen Godt geven sall / VI / GHŸ EN SULT NIET DOODEN / VII / GHŸ EN SULT NIET EEBREKE[N] / VIII / GHŸ EN SULT NIET STELEN / IX / GHŸ EN SULT GEEN VALS GHETUŸ / GHENISSE SPREKE[N] TEGEN UWE[N] NAESTE[N]: / X / GHŸ EN SULT NIET BEGEERE[N] / uws naesten huÿs Ghÿ en sult niet begeeren uws / Naesten wÿff: noch sÿn knecht noch sÿn dienstmaegt / noch synen osse: noch synen Eesel: noch eenich / dinck dat uwen naesten toebehoort / DE SOMMA VANDE GHEHEELE WETH GODS / Ghy sult den Heere uwen Godt lieff hebben / van ganscher harten: van ganscher Sielen: Ende / van ganscher ghemoeden: Dit is het eerste ende / dat grootste ghebodt ende het tweede den selven ghe / lÿcke is: Ghy sult vwen naesten lieff hebben als / v selven. In deese twee Gheboden hangt de gansche / Weth ende de propheten: S: matt: 22 capp.]] . {{Citaat|'''En gij zult niet begeeren uws naasten vrouw, en zult u niet laten gelusten uws naastens huis, noch zijnen dienstknecht noch zijne dienstmaagd, zijnen os noch zijnen ezel, noch iets dat uws naasten is.|[[Decaloog]]'''}} . Exodus 34:28 en Deuteronomium 4:13 en 10:4 noemen de regels de Tien woorden, geboden of rondregels. Exodus 20 deelt ze in in drie. In de proloog maakt God zich bekend en motiveert hij de geboden. Daarna volgen vier regels over de omgang met God: tegen polytheïsme, tegen beeldenverering, tegen het misbruik van zijn naam en over de de sjabbat. Zes geboden gaan over de mens en de omgang met zijn naaste: eerbied voor de ouders, tegen moord, overspel, diefstal, tegen valse getuigenissen en tegen hebzucht. . === [[Hoofdzonde|Zeven hoofdzonden]] === . En dan is er de mens als gevaar. De zeven hoofdzonden gaan zeker terug op de Oude Grieken. Hoofdzonden veroorzaken andere zonden zijn sinds de vierde eeuw gesystematiseerd onder meer in de acht verleidingen van woestijnvader [[Evagrius van Pontus]]. In 590 reduceert paus Gregorius I tot ze tot zeven en stelt ze op schrift: Superbia (hoogmoed, hovaardigheid, ijdelheid), Avaritia (hebzucht, gierigheid), Luxuria (onkuisheid, lust, wellust), Invidia (nijd, jaloezie, afgunst), Gula (onmatigheid, gulzigheid, vraatzucht), Ira (woede, toorn, wraak, gramschap), Acedia (gemakzucht, traagheid, luiheid, vadsigheid, nalatigheid). De hoofdzonden houden iedereen aan het werk, voorkomen dat de gulzige na de oogst niets overlaat. Collectieve [[rituelen]] starten en beëindigen de gulzigheid: een oogstfeest in één van de twee oogstmaanden (augustus of september). === Feesten, heiligen en rituelen === . De ijsduivels waarschuwen de boer dat de planten die niet vorstbestendig zijn nu dringend van het land moeten. Het feest van [[Sint-Maarten (feest)|Sint-Maarten]] (de Kortrijkse patroonheilige) komt er op 11 november, als de runderen terug op stal staan en de eerste wijn klaar is. Dit bedelfeest laat de armen toe om van huis tot huis te gaan en een extra graantje mee te pikken.<ref>In het [[Keltische]] [[Ierland (land)|Ierland]] - een uithoek van het [[Romeinse rijk]] - viert men [[Samhain]], een [[winterfeest]] dat het einde van de oogst en de laatste slacht viert. Tegenwoordig kennen we het als [[Halloween]].</ref> Andere bedelfeesten zijn [[Sint Nicolaas|Sinterklaas]] en [[Driekoningen]], soms gevolgd door een vastenperiode, de [[vasten]] in het voorjaar (als de voorraden bijna op zijn), voorafgegaan door een ander feest: [[Carnaval]]. De betekenis gaat terug op het Italiaanse ''carne levare'' wat het 'wegnemen van het vlees' betekent. En bij de geboorte van de jonge malse lammeren, na de vasten volgt het [[paasfeest]]. De [[IJsheiligen]] kondigen begin mei de zaaitijd aan. Het verbod op schaars voedsel (runderen in het [[Hindoeïsme]], varkens in het [[Jodendom]] en de [[islam]]) kadert in deze context. Godsdienstige rituelen disciplineren planten, dieren én mensen. De [[Offer (religie)|offerande]] vindt zijn oorsprong in het feit dat priesters afhankelijk zijn van de gelovigen. Het offer verdwijnt in hun maag. De priesters zijn in de ogen van de boeren een onproductieve kaste. In onze streken komt die priesterfiguur als [[druïde]] ten tonele. [[Julius Caesar|Caesars]] maakt er melding van. In [[Gallië]], zo schrijft hij, zijn alle mannen met enig aanzien ofwel druïde of van [[adel]], of met andere woorden ze zijn priester of krijger. De druïden zijn geleerden die over het ongeschreven [[gewoonterecht]] waken. Door het verbod om druïdische kennis neer te schrijven zijn er geen druïdische documenten. Caesar vermeldt dat de Galliërs een geschreven taal hebben maar vergist zich in het alfabet. Dat was niet [[Grieks alfabet|Grieks]] maar het [[Latijns alfabet|Latijns]]. 'Dé stelling in hun leer,' zegt Caesar, 'is dat de ziel niet sterft en na de dood overgaat in een ander lichaam'. . ;Kijken <gallery widths="155" heights="190"> Bestand:Vestalin-11.jpg|Een Vestaalse maagd is een Romeinse priesteres. Hun college laat het vuur in de Vestatempel nooit uitdoven. File:Shaman02.jpg|Kopergravure: sjamaan en zijn trommel, 1767 File:COLLECTIE TROPENMUSEUM Een shamaan op Zuid-Boeroe bezweert boze geesten de kinderen te verlaten waarbij hij een geldstuk en een sirihnoot offert TMnr 10001031.jpg|Een sjamaan op Zuid-[[Buru (eiland)|Boeroe]] beveelt boze geesten de kinderen te verlaten. File:Doña ramona.jpg|Doña Ramona, een Mexicaanse sjamaan File:Sami shamanic drum.JPG|Trommel van een sjamaan, museum in Finland File:Thor or Thoragales Sami Rune drum Norway.jpg|[[Thor]], een [[runen|rune]] op een rituele trommel uit Noorwegen, 1871 File:Sami Thunder god as doble hammer red on drum Finnmark Norway described by Knud Leem.jpg|[[Thor]] op een trommel, eind 17de eeuw File:Nordic Sami Naero Runic Shaman Drum Mythology from Friis 1871.jpg|Saami-runentrommel Bestand:Mapuche_Machis.jpg|De Mapuche kennen de machi, 1903 Bestand:Shaman_Buryatia.jpg|Sjamaan uit Boerjatië, 1904 Bestand:Edward_Atkinson_Hornel_-_Druids_Bringing_In_The_Mistletoe.jpg|Druïde door [[Edward_Atkinson_Hornel]] Bestand:Two_Druids.PNG|Druïde Bestand:Durer-de-vier-heksen.jpg|Albrecht Durer schildert vier heksen Bestand:Hutschelhexen_Bad_Bergzabern.JPG|Heksenmasker uit Duitsland </gallery> Het [[Druïde|druïdeschap]] is niet erfelijk, het is vrijgesteld van belastingen en vraagt een lange opleidingstijd die twintig jaar kan duren. Daarna functioneren de druïdes als beschermer van de stam, dat kan diplomatisch (oorlog en vrede, de externe veiligheid) en als politiek (interne veiligheid) raadsheer. Hun raad en voorspellingen baseren ze op kennis over de natuur en de astronomie. Ze fungeren als het geheugen van de clan, houden kalenders bij over gunstige en ongunstige dagen en voeren rituelen in een eikenwoud. . [[Gallisch|Gallische]] of [[Keltische]] tuinen of heidense tuinen van voor de [[kerstening]] zijn net als hun geschriften moeilijk te vinden, met de bomen gaat dat iets makkelijker. De oudste evergreens in België zijn doorgaans Keltische eiken of linden. Voor de Romeinse historici uit de eerste eeuw voor Christus zijn 'Kelten' en 'Galli' synoniem. Caesar: 'We noemen hen Galliërs, in hun taal noemen ze zich Kelten.' Voor deze Kelten is de lindeboom een heilig monument dat ze planten in het centrum van hun nederzettingen. De godin [[Freya (godin)|Freya]] huist er. Ze beschermt bron, bezit en bidplaats. Bij de linde spreekt de [[Vierschaar]] recht en geliefden duwen duimen in de bast om hun huwelijk te bezegelen. Een lindetak jaagt heksen en geesten op de vlucht. Vaak staat er bij de linde of de eik een jonger Mariakapelletje. De kerstenende monniken krijgen de heidense boomverering in de Middeleeuwen er niet uit, de pas gekerstende bleef knielen voor wortel en tak. Met een kapelletje erbij lijkt het alsof ze Maria vereren. [[Bestand:Liernu_JPG01c.jpg|thumb|right|550px|Deze [[zomereik]] in het centrum van [[Liernu]] zou zevenhonderd jaar oud zijn. De Orde van de Dikke Eik zorgt voor zijn voortbestaan met toga's en wapenschilden. De abt van Liernu bouwde in 1838 in de holle stam een kapel voor de [[Sint-Antonius|heilige Antonius]]. De kapel groeit traag dicht en enkel de voeten van Antonius zijn nog zichtbaar. Is de boom even oud als de kerk of is het een overlever uit het '[[Kolenwoud]]' een [[oerbos]] dat [[Julius Caesar]] beschreef in zijn [[De Bello Gallico]]?]] ;Hier en daar kan je ze vinden . * De marktlinde in [[Westerlo (België)|Westerlo]], geplant in 1630 op de fundamenten van de vernielde halle. . * De [[duizendjarige eik]] van [[Lummen]] in het gehucht [[Mellaar]] ten noorden van de Dikke Eikstraat; . * De [[zomerlinde van Maibelle]] (een gehucht in [[Florée]], op de grens tussen Namen en Luik) is rond [[1272]] geplant en beschreven door de [[botanicus]] [[Jean Chalon]] in zijn [[''1.134 Arbres Remarquables de la Belgique'']] uit 1909 of 1910. 'Ik ben teruggekeerd naar de Linde van Maibelle' schrijft hij. 'Het is niet meer de holle cilinder met een toegangsbres zoals in [[1871]], maar een muur die evenwijdig loopt met de weg.' De holle binnenkant was berookt. Werden hier gerechten klaargemaakt of was het een werkplek voor voorbijtrekkende [[ketellapper|ketellappers]]? Wellicht is de boom er geplant om de grens te markeren na de [[Guerre de la Vache]], een zes jaar durende strijd die 15.000 doden koste omwille van een gestolen koe tussen het graafschap Namen en het prinsbisdom Luik. . * De [[Linde van Conjoux]] in een landschap vol kastelen, 400 jaar oud en mogelijks de dikste van België. . . == Mythische en magische gedachten == . Het magisch en symbolisch denken staat dialectisch tegenover het rationeel en het empirisch denken; het gaat om een geloof dat de werkelijkheid met bezweringen en rituelen te beheersen is, via een vertrouwen in associaties in plaats van de rede of observatie. De magisch denkende mens ziet een verband tussen een mensengestalte en de vorm van een mandragora. Magie karakteriseert prewetenschappelijke samenlevingen. Godsdiensten, bijgeloof en sektes doen hetzelfde: ze geloven in [[voodoo]], [[sjamanen]] of [[Orakel|orakels]]. . ;Taboe Magie kenmerkt alle samenlevingen van voor de industrialisatie. Tussen magie en 'het' taboe is er een verband. De angst die het taboe opwekt, maakt overtreden (denk aan kindermoord, incest, verkrachting, roof) tot de machtigen der aarde. Toverboeken puilen uit van getaboeëerde ingrediënten: nagels, haar, fragmenten van lijken, vleermuizen, slangen. == Een kwetsbaar en noest bestaan == [[Bestand:Heinrich_Hermanns_Sankt-Martins-Zug_vor_dem_Düsseldorfer_Rathaus_1905.jpg|thumb|550px|Stoockt vier, maeckt vier: / Sinte Marten komt hier / Met syne bloote armen / Hij soude hem gheerne warmen? De Duitse kunstschilder [[Heinrich Hermanns]] (1862-1942) schilderde dit tafereel bij het Düsseldorfer Rathaus in 1905. In Kortrijk is het bedelfeest van Sint Maarten (Kortrijk is een Sint-Maartensstad) nauwelijks aanwezig.]] . Sociaal-religieus gedrag zoals vlijt, zuinigheid en gemeenschapszin garanderen de voedselproductie, de conservering en de consumptie. De opgedreven graan- en vleesproductie (via domesticatie) resulteren in: 1. een dieetvariatie (zuivel, fruit, groenten). In een eerste fase is er een dieetreductie. Voedselverzamelaars hebben een menukaart met ingrediënten van 150 planten en zes dieren. Boeren doen het met acht planten en twee dieren. De voedingswaarde van graan is lager dan die van fruit, knollen, noten of vlees. . 2. een textielvariatie (wol, linnen, katoen). . 3. de ontwikkeling van [[keramiek]] (bewaren en koken). . 4. specialisaties (weven, pottenbakken, boeren, jagen). . 5. handel (door het zoutarme dieet). . 6. eigendom zoals land, vee, huis en gerief en de tegenstelling daarvan: armoede. Het contrast tussen de twee noemen we hiërarchie. . . Zijn sedentaire gemeenschappen arbeidsintensiever én kwetsbaarder dan [[Jager-verzamelaar|nomadische gemeenschappen]]? Aanvankelijk niet. De eerste steden ontstaan niet op verdedigbare bergtoppen. Ze ontstaan waar de landbouw het goed doet: in het laagland langs de Nijl, de Eufraat of de Gele rivier (China). Zoetwaterrivieren bieden voor de komst van het wiel transportmogelijkheden. De eerste steden ontstaan niet uit een militaire noodzaak. Ze zijn het resultaat van landbouwoverschotten die nieuwe beroepen doen ontstaan: onderwijs, bestuur, religie en handel.<ref>PHILIP MATYSZAK. ''Verdwenen steden''. Omniboek, Utrecht, 2023, p. 9.</ref> Collega [[Philip Matyszak]] stelt de vraag: 'Wat was er eerst (...); de stad of de boerderij.' Met deze vraag doorprikt hij de gebruikelijk aanname, namelijk dat de jager-verzamelaar zich landbouwtechnieken eigen maakt en zich vestigt. En daarna breidt het boerenerf zich uit tot een stad, met mensen die de landbouw niet als hoofdverdienste zagen en zich ontwikkelden tot handelaar, priester of ambachtsman/vrouw. 'Het zou kunnen dat mensen geen steden hebben gevormd als gevolg van landbouwoverschotten' zo schrijft hij. 'Mensen die in steden woonden, zouden weleens de landbouw kunnen hebben ontwikkeld zodat ze er konden blijven.' Boeren zijn afhankelijk van het weer, dus hebben ze tempels nodig. Organiseren, coördineren, irrigeren, overschotten verdelen en het beslechten van geschillen is wat koningen vanuit hun paleizen aansturen. Handelslui ontsluiten hulpbronnen... . In een volgende fase, als de wereld dichtbevolkter geraakt zal het overleven in (soms door de mens gecreëerde) schaarste de sedentaire gemeenschappen kenmerken of zal de natuur (woestijnvorming of het stijgen van het waterpeil) hen tot verhuizen dwingen. Het productieniveau van de sedentair moet in die optiek groter zijn dan zijn directe behoefte. Dit vraagt planning, opslag, bewaring en verdeling, een systeem. De voedseltoename heeft een [[demografisch]] effect: ze veroorzaakt een bevolkingsstijging en een samenleving kwetsbaarder dan voorheen. De [[Malthusiaanse spanning]] treedt op. Gemeenschappen die een misoogst kennen, zoeken individueel of collectief hun toevlucht tot [[bedelarij]], [[plundering]], [[diefstal]] of [[banditisme]]. Bij het sedentair worden stijgt de voorspelbaarheid van de voedselproductie terwijl de voedselkwaliteit daalt. In droge omgevingen hebben jagers-verzamelaars ongeveer honderd vierkante kilometer om een clan/familie in leven te houden. Dat is een gebied zo groot als Brussel, een wandelroute van [[Train World]] in het Noordelijke [[Schaarbeek]] naar de [[Gevangenis van Sint-Gillis|gevangenis van Sint Gillis]] en de [[Marollen]] in het Zuiden, een wandeling van het [[Jubelpark]] in het Oosten naar [[Sint-Jans-Molenbeek]] in het westen en het [[Park van Laken]] en het [[Atomium]] in het Noordwesten. . === Honger === . [[Bestand:Thomas Robert Malthus.jpg|thumb|550px|In [[1798|1798]] publiceert de [[misantroop]] [[Thomas Malthus|Thomas Malthus]] zijn ''Essay over het Principe van Bevolking'' waarin hij de [[demografische transitie]] beschrijft hoe de bevolkingsgroei de voedseltoelevering altijd opnieuw overtreft. Hij gebruikt daarvoor het beeld dat bevolking meetkundig stijgt (2 x 2 x 2 x 2) terwijl de voedselcapaciteit rekenkundig (2 + 2 + 2 + 2) groeit in dezelfde tijd. De daling van de hoeveelheid voedsel per persoon leidt altijd tot catastrofes. De graan-koninkrijken lopen binnen hun grenzen het risico te bezwijken aan de overbevolking die niet in staat is om de elementaire behoeften te bevredigen. Als de eigen markt te krimpt, start het zoeken naar nieuwe territoria om verder te groeien. Een conflict met andere koninkrijken die hetzelfde proberen is niet uit te sluiten. Deze landbouwvalstrik / klimaatveranderingen leiden bovendien tot andere risico's: een ecologische kaalslag, de endemische ziekten en de parasieten die opduiken in groepen met gedomesticeerde dieren. In Griekenland zijn er van 7.000 tot 5.500 V.C dorpen en handelsnederzettingen, de paleiscultuur en de verdedigingswerken komen er later: van 5.000 tot 3.000 V.C. De bronstijd die daarna ontstaat maakt alleen meer wapengekletter mogelijk.<ref>PHILIPP BLOM, vertaald door W. Hansen. ''De opstand van de natuur. Een geschiedenis van de kleine ijstijd (1570-1700) en het ontstaan van het moderne Europa,'' De Bezige Bij, Antwerpen, 2017, p. 261; DAVID GRAEBER & DAVID WENGROW, vertaald door Rogier van Kappel en Bart Gravendaal. ''Het begin van alles. Een nieuwe geschiedenis van de mensheid,'' Maven, Amsterdam, 2022, p.481-482.</ref> Volgens Malthus kan zelfdwang, [[contraceptie|contraceptie]] en [[abortus|abortus]] de [[catastrofe|catastrofe]] vermijden. Is dit een recept voor de toekomst? Zowel Charles Darwin als A.C. Wallace die hier geciteerd zijn, kenden Malthus' ''An Essay on the Principle of Poulation'' uit 1798. Het is voor beiden een eyeopener en het brengt hen ertoe, los van elkaar om de theorie van Malthus en de dualiteit van overdaad en weelde versus het schaarsteprincipe toe te passen op de evolutie van de dieren- en plantenwereld.<ref>TON LEMAIRE. ''Onder dieren. Voor een diervriendelijke wereld'', Amo|Anthos, Amsterdam, 2017, p. 137-138.</ref>]] Canada en de V.S. kenden in de jaren '30 de [[Dust Bowl]], een droogteperiode vol stofstormen op de prairie. Het fenomeen ontstaat na decennia intensieve landbouw zonder vruchtwissel. Diep ploegen doet de natuurlijke begroeiing verdwijnen en maakt het landschap stoffig. Stormen blazen de bovenlaag weg in fijn stof tot in de steden Chicago, New York en Boston. De Dust Bowl veroorzaakt schade aan landbouw en milieu. Hele families migreren van Texas en Oklahoma naar Californië. Het is een migratie-type dat is aangeduid als 'duwen-trekken'. Ongunstigheden zoals honger of dorst duwen locals weg naar gunstige gebieden. De Argentijnse journalist [[Martin Caparros]] reisde de wereld af op zoek naar de oorzaken en de gevolgen van hongersnoden. Zijn conclusies publiceerde hij in zijn vuistdikke boek 'Honger'. Sommige samenlevingen hebben vandaag te kampen met problemen die sommige nederzettingen zo'n 10.000 geleden overwonnen. Hoe dat komt? [[Thomas Malthus]] beschreef dat proces en Caparros actualiseert... Elke dag hebben we honger, drie of vier keer zelfs, maar voor wie er helemaal niets is, is de honger er continu. De beschrijving van Caparros toont dat er de laatste tienduizend jaar, wat dat betreft, weinig veranderde. Zijn historisch inzicht kan veel uit de actualiteit verklaren en omgekeerd. Het boek past wonderwel bij de lessen over de eerste nederzettingen en de vraag wie er nu eerst kwam: de priester of de krijger. Misschien is er één element dat nu niet meer voorkomt bij hongersnoden, ik weet het niet. De gruwelijke en verbijsterende getuigenissen die Caparros aankaart uit de jaren 1030 en 1729 spreken nu in alle geval tot de fantasie. Of zijn we naïef en gebeuren dit soort dingen tot op heden? Het antwoord laat ik in het midden. Op de achterflap van het boek: 'Met zijn weergaloze schrijfstijl maakt hij invoelbaar wat het is om hoger te lijden.' Luister naar de fragmenten die Benedict Wydooghe voorleest. Het kost je een half uurtje. . . . === Productieve gemeenschappen === . Gemeenschappen die productief zijn, kunnen kinderhuwelijken als legitiem beschouwen om sneller tot een demografisch overschot te komen en aldus krijgers te produceren. Jongens laten huwen als ze vijftien zijn, verkleint de generatiekloof en vergroot de jonge, beïnvloedbare en strijdbare bevolking. [[Mohammed]] huwt een meisje van zes en consumeerde het huwelijk toen ze negen was. Hij legitimeerde zodoende de kinderhuwelijken die bij IS en in het huidige Irak en Jemen gebruikelijk zijn.<ref>HIRSI ALI A. ''Ketters. Pleidooi voor een hervorming van de Islam,'' Augustus, Antwerpen, 2015, p. 97 & 114.</ref> Aanvankelijk, als de eerste sedentaire gemeenschappen ontstaan, valt er niet veel te plunderen en er zijn weinig gemeenschappen. Dat maakt het aannemelijk dat de priesters voor de krijgers komen.<ref>JOOP GOUDSBLOM. ''Het regime van de tijd.'' Meulenhoff, Amsterdam, 1997.</ref> Bovendien regelt religie de prille eigendomsverhoudingen. Het [[Tien geboden|tiende gebod]] van de [[decaloog]] inventariseert het vroege bezit en hoe er mee om te gaan: ‘En gij zult niet begeeren uws naasten vrouw, en zult u niet laten gelusten uws naastens huis, noch zijnen dienstknecht noch zijne dienstmaagd, zijnen os noch zijnen ezel, noch iets dat uws naasten is.’ De plicht de buren in het oog te houden, helpt hierbij. ‘Geen zedenmeester zo effectief als de mening van de buren’ schrijft een predikant.<ref>JOOP GOUDSBLOM. ''Het regime van de tijd.'' Meulenhoff, Amsterdam, 1997, p. 187.</ref> In die tijd is er weinig plaats voor [[privacy]] overdag: mensen leven dicht op elkaar. Privacy behoort toe aan de nacht. . . == Angst voor het duister: ‘A good darkie’ == . {{Citaat|'''De eerste persoon die ik ontmoet, zal sterven of zijn geld afgeven, want de nachten zijn nu duister; en ik ben vastbesloten dat voordeel te benutten'''.|'''Philip Thomas'''}} . {{Citaat|'''De goede mensen houden van de dag, de slechte van de nacht.'''|'''Frans spreekwoord'''.}} . {{Citaat|'''De hekken en muren dienen vaak vooral een politiek en psychologisch doel. Alleen als ze zwaar worden bewaakt, slagen ze erin om migranten of terroristen te weren. Zo nam het aantal zelfmoordaanslagen in Israël sinds de bouw van de muur op de Westelijke Jordaanoever sterk af, wat volgens de Israëliërs duidt op het succes ervan. Maar veel grensafscheidingen maken het mensen hooguit moeilijk om de andere kant te bereiken. Ze gaan toch. De bestormingen door Afrikanen van de gemiddeld zes meter hoge hekken rond de Spaanse [[enclaves]] [[Ceuta]] en [[Melilla]] in Marokko zijn bekend. Vaak slagen ze er toch in om Spaans grondgebied te bereiken, weliswaar met flinke verwondingen. De hekken tussen Botswana en Zimbabwe worden nauwelijks bewaakt en liggen door rondtrekkende kuddes olifanten deels alweer plat. Zijn hekken en muren wél een grote belemmering, dan verleggen mensensmokkelaars simpelweg hun routes. Waarna ook daar de bewaking weer wordt opgeschroefd. Hongarije bouwt nu een vier meter hoge muur aan de grens met Servië. Als dat gat is gedicht, kan het land beginnen aan een muur aan de grens met Roemenië. Eerder trokken Bulgarije en Griekenland hekwerken op langs hun grenzen met [[Turkije]]. Zo keren ruim 25 jaar na de val van de [[Berlijnse Muur]], de muren en hekken langzaam weer terug in Europa. Met weinig effect. Het aantal asielaanvragen na illegaal rondreizen in de EU stevent dit jaar af op een record.'''|'''[[Henk van Houtum]]''', deskundige in de politieke geografie van het Centre for Border Research.<ref>Tekstfragment uit ''De comeback van de muur'' van [[Henk van Houtum]], in: ''De Standaard'', 20.08.2015, p. 21.</ref>}} . . === Spoken en nachtspreuken === . {{Citaat|'''Dat de duivel bestaat, daar twijfel ik niet aan: mijn opvoeders hebben me dat ingeprent en tot op heden is zelfs de grootste rationalist er niet in geslaagd me te bewijzen dat dat geloof, of dat dogma, slechts een bakersprookje is. Of ik in de duivel geloof? Allicht! En op een standvastiger manier dan in God en zijn Heiligen.'''|[[Michel de Ghelderode]]<ref>MICHEL DE GHELDERODE, vertaald door Chris van de Poel & Hilde Rits. ''Reis door mijn Vlaanderen en andere verhalen.'' Houtekiet, Antwerpen, 2008, p. 94.</ref>}} . In deze agrarische, onzekere en gewelddadige wereld heeft de mens nauwelijks greep op de dingen en is er een radicale scheiding tussen dag en nacht. Heggen, hekken en bomen - natuurlijke oriëntatiepunten - leiden 's nachts een eigen leven. Mensen en meubels zien er anders uit. Honden en wolven lijken op elkaar. [[Nachtwakersstaat|Nachtwakers]] en torenwachters roepen op hun ronde rituele nachtspreuken, een gebruik dat tot op vandaag ritueel doorgaat in de Duitse stad [[Münster]] in [[Noordrijn-Westfalen]]. Vanop de 75 meter hoge [[Sint-Lambertuskerk (Münster)|Lambetikirche]] waakt de Türmerin von Münster over de nachtelijke stadsgemeenschap. Om haar aanwezigheid te benadrukken blaast de torenwachter elk half uur op een koperen hoorn, telkens in andere windrichtingen, behalve naar het oosten, want daar lag het vroegere kerkhof. Doden stoort men niet. Martje Saljé, zo heet de torenwachtster is sinds 2014 de enige permanente torenwachter in Duitsland. Eén keer merkte ze als eerste een brand op. In plaats van het traditionele [[staccato]] alarm te blazen, gebruikte ze haar telefoon. Deze nachtelijke traditie is er al sinds 1383 in Münster, na de stadsbranden van 1127, 1197 en 1383. Niet dat elke cultuur nachtangst heeft, [[Vikingen|Vikingen]] houden van nachtelijke aanvallen, maar de Westerse afkeer van het donker duurt tot het [[rationalisme]] en de [[Verlichting (stroming)|Verlichting]], de professionele [[politie]] en het gaslicht in de [[19de eeuw]] en het [[elektrisch licht]] in de [[w:20ste eeuw|20ste eeuw]] opduiken.<ref>EKIRCH R. ''Nacht en ontij. Een geschiedenis van het duister.'' De Bezige Bij, Amsterdam, 2006.</ref> In dit vroege magische en symbolische tijdvak houdt de controle van het centrale gezag op als de schaduwen langer worden en de zon onder de horizon zinkt. Geestelijke en seculiere functionarissen stoppen hun arbeid. Het kerkelijke en statelijke toezicht is in de nachtelijke duisternis buiten werking. Uilen klapwieken als voorbode van de [[dood]] over bos en akker, scheren langs [[stadswallen]] en door dorpsstegen. Ze krijsen als samenzweerders en jagen muizen en mensen de daver op het lijf. De nacht valt niet, hij overvalt. Hij berooft de reiziger van het zintuig waar hij het meest beroep op doet. De ochtend brengt verkwikking maar is somber, stinkend en mistig. 'Groezelig' zo noemt [[Michel de Ghelderode]] de handelswijk waar hij soms doorheen dwaalt. Het was een 'verstekkende doolhof langs de slijkerige [[Theems]]. Het miezerde.' Tijdgenoten die hij langs de weg ontmoet, hebben boeventronies, of ze lijken op leverlijders. De Ghelderode vraagt zich af of hij zijn 'zwerftocht over de glibberige straatkeien, te midden van een mist die wel zwanger scheen van de dampen van alle pestepidemieën uit de wereldgeschiedenis, nog een wandeling kunnen noemen? Michel de Ghelderode werd geboren in 1898 en stierf in 1962.<ref>MICHEL DE GHELDERODE, vertaald door Chris van de Poel & Hilde Rits. ''Reis door mijn Vlaanderen en andere verhalen.'' Houtekiet, Antwerpen, 2008, p. 91.</ref>}} . [[Bestand:2_ème_enceinte,_Porte_de_Hal.JPG|thumb|550px|De Brusselse Hallepoort luidt de avondklok, la cloche, voor de stadspoorten sluiten. Reizigers of vreemdelingen kunnen zich maar beter reppen. Het woord clochard is ervan afgeleid, net als het woord [[Paspoort|passpoort]] en het woord [[poorter]]. Het woord burger of [[Burgerij|bourgeois]] komt [[Etymologie|etymologisch]] van het Oudhoogduitse woord [[Burcht (kasteel)|burcht]], en het Engelse burhs en borough, een versterking tegen invallende Vikingen. Borghette is Italiaans voor een klein stadje: dat leidt wellicht naar het woord [[getto]].]] [[Bestand:Muenster-100725-16110-Lamberti.jpg|thumb|550px|Behalve op dinsdag beklimt een van de laatste Europese torenwachters de kerktoren van de Sint-Lambertuskerk om er van negen uur tot middernacht elk half uur op de hoorn te blazen. Let op de drie kooien boven de klok: dat is een verhaal uit de zestiende eeuw, meer bepaald in [[1536]].]] . === ♣ Omheining === . Omheinen is aanvankelijk geen constante in de zo'n boosaardige, moorddadige wereld, maar bij momenten wordt er meer omheind dan op andere. De Kretenzische paleizen waren niet versterkt en de Minoïsche kunst verwijst nauwelijks naar oorlog. Toch komt het omheinen ons over als eigen aan de mens. Na 9/11 steeg het omheinen spectaculair - de gedachte dat de [[Mondiaal dorp|wereld een dorp]] zou worden had afgedaan. Hekken, barrières en de muren verrezen om te beschermen, aanslagen te voorkomen en om migranten te stoppen. Dat was tienduizend jaar geleden niet anders. Met het ontstaan van de vroege, vaste verblijfskernen, verschijnen veldjes en akkers. Om vernieling en vraat te vermijden, vijandig vee en vreemde, vijandige nomadengroepen voor te zijn, vlecht men er een dichte, stekelige beplanting rond. En zo verschijnt de tuin in de [[Wildernis (natuur)|wildernis]]. . ;Van tuin naar stad, van Jericho naar Jerusalem [[Jericho]] ([[Kanaän (gebied)|Kanaän]]) is de oudste (gevonden) stad ter wereld. Jericho is ouder dan de beschavingen langs de [[Tigris]] en de [[Eufraat]], met een ongeschreven geschiedenis die teruggaat tot tienduizend jaar geleden. De oase is een trekpleister die twintig keer is opgebouwd en verlaten, vernietigd en heropgebouwd. De eerste huizen waren rond, later rechthoekig en stonden in een wallen omheining. Als de opvolger van [[Mozes]], de krijgszuchtige en wrede [[Jozua (persoon)|Jozua]] en de [[Israëlieten]] voor Jericho staan, doet hun kabaal de stadsmuren instorten. Wat de [[Bijbel (christendom)|bijbel]] niet vertelt, is dat de muren toen wellicht drie millennia oud zijn en bovenop nog oudere stenen muren staan. Jozua's verovering van [[Kanaän (gebied)|Kanaän]] begint in Jericho. Hij brengt alle inwoners en het vee om, wat in strijd is met Mozes' instructie om de jonge maagden te sparen. Wellicht komt de koning van Jericho levend bij Jozua. Die laat hem aan een boom hangen tot de avond valt. Steden hebben de kenmerken van tuinen. De Hebreeën of de vroege Israëlieten en de voorouders van de Joden gebruiken de woorden 'gan' (גן) en 'ganah' (גנה) als concept van bescherming en beschutting. De term 'Hebreeën' (de nakomelingen van de bijbelfiguur Eber kan verwijzen naar zij die 'van over de rivier' komen, migranten of vreemden. Ze leven als nomade en dus buiten de 'gevestigde' orde. Vest, vestigen en vestingen slaan in deze context op het sedentaire bestaan, het nederzetten en het verdedigen van de nederzetting. Als er een bron of een waterstroom is in de tuin/omheinde omgeving, dan is dit een ongeziene rijkdom, zeker voor de woestijnvolkeren. De Hebreeën maken in de late bronstijd in het Midden-Oosten de overgang van herder naar landbouwer. Het verhaal van Kaïn en Abel is er de illustratie van. Ze geloven dat ze uitverkorenen zijn om het beloofde land (Israël) te bewonen. 'Gan' betekent 'tuin' of 'omheinde plaats' en verwijst naar beschermd gebied. Een bekende is de 'Tuin van Eden' (Gan Eden, in het boek Genesis), een paradijselijk afgesloten plek. 'Ganah' is actiever en betekent beschutten/beschieten, beschermen, omheinen, afschermen/schermen, veilig houden. Een goddelijke zorg als het ware. Tuin en stad zijn geen tegengestelden. Beiden ontwikkelen zich tot cultus- en cultuurruimtes tot ongenoegen van sommige vroege profeten. Jesaja (1:29-30) beschrijft tussen 750 en 700 voor Christus over de tuinverering in Jerusalem als afgoderij. Tuinen staan het contact met god in de weg. De heilige boomaanbidding stelt Jesaja gelijk met de afkering of de vervreemding van god. Een tuin is een verderfelijk oord. God gruwelt als Israël zich daar ophoudt.<ref>C.J. DEN HEYER & P. SCHELLING. ''Symbolen in de bijbel. Woorden en hun betekenis,'' Meinema, Zoetermeer, 2000, p. 453-455.</ref> Tuinen zijn het decor voor provocerende offers op bakstenen altaren (65:3), onreine rituele reinigingen en het verwerpelijke eten van varkensvlees (66:17). Wie zich in de tuin ophoudt, gaat ten onder als eikenbladeren die verwelken in een tuin zonder water. In de eerste eeuw na Christus is dit verderfelijke stads- en tuinbeeld verdwenen. De visioenen van Johannes (Openbaring 21-22) beschrijven Jeruzalem die als stad uit de hemel is neergedaald ter illustratie van de volmaakte gemeenschap. De rivier die er met het levenswater doorheen stroomt is omzoomd met levensbomen die maandelijks vruchten dragen en de bladeren dragen die genezen. . ;Defence versus offence Een omheining hoeft niet van steen te zijn. De in onze contreien veel voorkomende de [[wilg]], de [[Hazelaar (plant)|hazelaar]] en de [[meidoorn]] vormen een vlechtbare omheining met twee- of driejarige takken, soepel en buigzaam. Zo'n omheining noemt een '''tuun''' of een '''tuin''', in het Duits ''Zaun'' of [[omheining]]. Fence is dan weer Engels voor hek of omheining, afgeleid van 'defence' of het verdedigen en het beschermen (defensie). Dat kon op diverse wijzen: met greppels en houten structuren, met heuvels of gestapelde keien. Vandaar gaat de naam over op een omwalling, vestingswerken die de ruimtelijke ordening vorm geven. Het tegengestelde van defensie is het [[offensief (militair)]] of het verlaten van de stellingen (of). Een schild of een draagbare 'muur' kon dan van pas komen. Het werkwoord 'bevestigen' betekent niet alleen het creëren van een vesting, het duidt vooral op de sociale context die hierdoor ontstaat. Bevestigen is het erkennen van iemands identiteit, zijn positie of waardigheid, in tegenstelling tot zij die van buiten komen, de vreemdelingen of 'de buitenlui' zoals [[Auke van der Woud]] hen noemt in zijn proefschrift uit 1987 ''Het lege land''. Buitenlui vielen op. Hun kledij, hun spraak, hun bagage of handelswaar... alles verraadde hen. Zelfs hun gebaren en hun houding maakte hen herkenbaar. [https://commons.wikimedia.org/wiki/City_wall Tot de industrialisatie begrenst elke stad zich fysiek met een voelbare overgangszone.] . ;Francesco Guicciardini De oorlogskunst en de defensie zijn noodzakelijke ingrediënten als een dorp, een stad of een stadstaat wil blijven bestaan. De Italiaanse staatsman [[Francesco Guicciardini]] (1483–1540) uit [[Florence (stad)|Florence]], zag in zijn dagen hoe kanonnen en vuurkracht aan belang wonnen om een stad te veroveren en schrijft over de interne en externe beveiliging van de Renaissancestad. 'Binnenlandse orde en rechtsregels zijn van weinig nut als de stad met geweld zou worden ingenomen.' Steden konden altijd rekenen op rivalen, klaar om toe te slaan. De republiek Florence was voortdurend in oorlog met naburige steden zoals [[Milaan (stad)|Milaan]], [[Pisa (stad)|Pisa]] en [[Siena (stad)|Siena]]. Veel naburige stadstaten slokte Florence op voordat ze tot rivaal uitgroeiden. Om dit te realiseren tastte de stad diep in haar geldbuidel. [[Huursoldaat|Huurlingen]] vroegen handen vol geld om hun diensten als (kruis)boogschutter, [[lansier]], [[Cavalerie|cavalerist]] of [[Infanterie|infanterist]] ter beschikking te stellen. De Italiaanse stadstaten liepen in deze dagen voorop in de vestingbouw en de bijhorende gevechtstactieken. . ;Poortgeld De tocht van exterieur naar interieur loopt langs de wal, de gracht en de poort. Ze zorgen dat de buitenlui niet onopgemerkt blijven. Hun poortgeld betaald aan de 'poortier' en hun naam in het register bij overnachting in een herberg zorgen ervoor dat ze buiten de gaststad staan, ook al zijn ze binnen. De stad vormde een entiteit en een symbolisch bewustzijn.<ref>AUKE VAN DER WOUT. ''Het lege land. De ruimtelijke orde van Nederland 1798-1848'', Contact, Antwerpen, 1987, p. 308-309.</ref>''The Young Farmer's Manual'' van S. Edwards Todd uit [[1860]] geeft de Amerikaanse kolonisten, zes jaar voor de burgeroorlog en een ruim decennium voor de geboorte van de prikkeldraad raad. 'Het maakt niet uit waar de boerderij zich bevindt, het maakt niet uit wat ze teelt: de eerste, tweede en laatste zorg voor de dagelijkse bedrijfsbezigheden is afrastering, afrastering en nog eens afrastering.'<ref>DICK WITTENBERG. ''Prikkeldraad. Een geschiedenis van goed en kwaad'', Atlas Contact, Antwerpen, 2015, p. 46-47, 52-53.</ref> Het deed hen experimenteren met doornen heggen zoals de [[oranjeappel]]. Er verschenen advertenties die de plant prezen als 'horse high', 'bull strong' en zo nesteldicht dat geen varken er door drong. De nadelen bleven gecamoufleerd: de trage groeitijd, de waterzucht en haar asielfunctie voor insecten, ongedierte en onkruid. [[Jacob Haish]] (1826-1926) uit Duitsland emigreerde naar de V.S. toen hij zes was en zou zich toeleggen op omheiningen, eerst als zadenverkoper van de oranjeappel, later als mede-uitvinder van de prikkeldraad. Hij wist hoe belangrijk afsluitingen waren voor de boeren op de prairie. Het is zoals de journalist [[Dick Wittenberg]], de auteur van 'Prikkeldraad' zegt: dat kon alleen maar in de V.S. worden uitgevonden. [[Bestand:Double-sided ha-ha, Melford Hall, Suffolk.JPG|thumb|550px|Dubbele ha-ha in Suffolk, VK]] . ;Ha-ha Een merkwaardige esthetische 'muur'-constructie is de '''ha-ha''' die in de achttiende eeuw (dus vóór de introductie van afrasteringen) in de Engelse tuin . In dit soort romantische tuinen willen aristocraten wel schapen zien, maar dan enkel in de verte. Hun keutels willen ze op afstand houden. De ha-ha is een constructie die dit toelaat zonder dat er een omheining te zien is. Het gaat om een muur of omheining die verborgen is in een droge gracht. Ook als militaire constructie is de ha-ha bekend. [[Bestand:Aha-garden arch-Dutch.jpg|thumb|550px|Enkelvoudige ha-ha: '''1''' op een helling; '''2''' vlak terrein. De kijker staat telkens links. Richard Sennett: 'De Engelse tuinontwerpers zagen geen conflict tussen het natuurlijke en het kunstmatige, en het kunstmatige hoefde niet meer te zijn dan een doorzichtige truc. Schaapjes graasden bijvoorbeeld in de verte, maar toch kwamen ze nooit dichtbij genoeg om het pad met uitwerpselen te besmeuren. De schaapjes werden met ha-ha's op afstand gehouden: onzichtbare greppels die dienden als omheining.]] . . [[Bestand:Klokklein.jpg|thumb|550px|Kerktorens hebben door hun beschutting en hun uitzicht ook een militaire functie. De 13e-eeuwse luidklok van de kluiskerk te [[Warfhuizen]], een van de oudste van Nederland, waarschuwde de bevolking voor onraad. De klok was de stem van het haantje op de toren (kippen en ganzen helpen vanouds een bij de bewaking van het erf). Klokken zijn kostbare symbolen, gegoten door klokkengieters, die in tijden van oorlog de klokken konden omsmelten en er kanonnen van maken.]] [[Bestand:Ávila_24-8-2002.jpg|thumb|550px|De Spaanse stad [[Ávila]] is sinds 1090 omringd door een stadsmuur van twee en een halve kilometer.]] [[Bestand:Binche_JPG02.jpg|thumb|550px|Dichter bij huis vind je de stad [[Binche]], sinds de veertiende eeuw omringd door deze muur.]] ;Historische hekken en muren weren mensen . * [[Berlijnse muur]] . * [[Chinese muur]] . * [[Gazastrook]] . * [[Grens tussen Mexico en de Verenigde Staten|Mexicaanse grens]] . * [[Israëlische Gazastrookbarrière]] . * [[Israëlische Westoeverbarrière]] . * [[Klaagmuur]] . * [[DMZ Korea|Koreaanse muur]] . * [[Marokkaanse barrière]] . * [[Muren van Belfast]] . * [[Muur van Anastasius]] . * [[Muur van Antoninus]] . * [[Muur van Hadrianus]] . * [[Muur van schande]] . . ;Minder bekend zijn: . * Het hekwerk tussen Turkije en Griekenland; . * Het hekwerk tussen [[Oezbekistan]] en [[Turkmenistan]]; . * Het hekwerk tussen Botswana en Zimbabwe; . * Het hekwerk tussen India en Birma; . * Het hekwerk tussen Maleisië en [[Brunei]]... . . === Avondklok === . De [[avondklok]] of een luide bel, ook wel 'la cloche' kondigt het sluiten van de poorten of het barricaderen van de straten aan. Het woord '[[clochard]]' (wie geen onderdak vindt, of te laat de stad bereikt) kent er zijn oorsprong, net zoals het woord [[passport]]: reizigers die de poort passeren omdat zij over een document beschikten van hogerhand. Grendels en [[Slot (sluiting)|sloten]] schuiven dicht. Kaarsen flakkeren en spetteren, roken en stinken in kleine halfduistere binnenkamers en worden gedoofd. Immers, [[Brand]] ligt op de loer en wapens binnen handbereik. Met een couvrefeu, een bolle aardewerken pot dekt men de vuren af. Voor de biddende en slapende massa begint de kwelling. De onvermijdelijke angst is een overlevingsstrijd: de boer biedt het hoofd aan dieven, soldaten en bestrijdt het onbekende met hardhandig en verbaal geweld. Wapendracht (messen, spiesen, bogen, zwaarden), [[vreemdelingenhaat]] (of is het dorpspatriottisme?) en schunnig taalgebruik, [[magie]] en [[toverij]] maken deel uit van het dagelijks leven als water en brood, de vuiligheid en de stank. Voor spoken, heksen en demonen, voor indringers, dieven en struikrovers, voor plunderaars, kinderlokkers en moordenaars begint ‘a good darkie’, de ideale nacht om te roven, te bezweren en te stelen, om de [[sabbat]] te vieren of te moorden. In deze magische, agrarische, onzekere, gewelddadige en symbolische wereld heeft de mens nauwelijks greep op de dingen en zeker niet op 'de tijd'. Tot diep in de middeleeuwen is er geen klok die de tijd ‘minutieus’ indeelt, er is enkel het gebed: de [[Metten (gebed)|metten]] rond middernacht, het [[Lof_(plechtigheid)|lof]] om drie uur 's morgens, de [[Metten (gebed)|metten]] bij het ochtendgloren, de [[vespers]] om zes uur ’s avonds en de [[completen]] tegen bedtijd. Het zijn de “getijden des daags” zoals de mediëvist [[Johan Huizinga]] het in zijn ‘[[Herfsttij der middeleeuwen]]’ uitdrukt. De zes weekdagen en een rustdag structureren het [[scheppingsverhaal]] en verklaren de weekcycli. Achter die indeling steekt ervaring en observatie van geleerde enkelingen waarvan de ongeschoolde de herkomst nauwelijks kent. De tijdsmeting en de geschiedenis baseren zich op de cyclus. Zon en sterren zijn de wijzers op het uurwerk van de natuur, ze wijzen naar kerkelijke sacramenten, jaarfeesten of heiligendagen. Daardoor heeft de middeleeuwse geschiedenis een praktische component. De geschiedenisstudie beperkt zich tot de lezende en schrijvende elite: adel, geestelijkheid en niet te vergeten de tovenaars of tovenaressen (het begrip heks is van latere oorsprong). Zij verzamelen kennis en beslissen op basis van hun ervaring en hun inzichten (die alleen bij te houden zijn door het geschreven woord) wanneer boeren bijvoorbeeld mogen zaaien of oogsten. . . === KRONIEK === . ==== EERSTE KRONIEK: 12.000 tot de bronstijd ==== . ;11.000 jaar terug . * [[Jericho]] is de oudste, bewoonde stad ter wereld. De permanente bewoning gaat 11.000 jaar terug en begint met een nederzetting met een stenen muur, een toren en ronde woningen van lemen tegels. De stad was vier hectaren groot en cultiveerde graan en vee. . ;10.000 jaar terug . * Begin van de voorgeschiedenis van het schrift: kleitabletten tellen voorraden en fungeren als kalender. . * De [[Holenbeer]] sterft uit. . ;9.400 jaar terug [[Bestand:Catalhöyük, erste Großsiedlung der Menschheit (CC by 4.0).webm|thumb||550px|Animatie van Çatalhöyük. Geloof niet alles uit de animatie. Zo is [[Tell es-Sultan|Jericho]] de oudste gevonden nederzetting en denken andere bronnen dat Çatalhöyük tot 10.000 inwoners telde.]] . De nederzetting Çatalhöyük of Çatal Hüyük ontstaat in het zuiden van [[Centraal-Anatolië]]. Het dorp zal in de loop van het komende millennium uitgroeien tot een oppervlakte van 13 hectare. Rond 8.000 jaar geleden vervalt de site door sociale onenigheid, bodemuitputting en/of migratiestromen uit de ondergelopen gebieden rond de [[Zwarte Zee, overstroming na de ijstijd|Zwarte Zee]]. De stad kent alleen woonhuizen en afvalgronden. Verwijzingen naar de landbouw zijn er niet en gebouwen met een openbare functie, straten of pleinen en een arbeidsdeling zijn er niet. Het betreden van de huizen verloopt via gaten in de de plafonds en met ladders. De bewoners begraven hun doden in het dorp. Van de honderden skeletten die ter plaatse zijn opgegraven, vertoont er geen enkel tekenen van een gewelddadige dood. . ;9.200 jaar terug . * Oudste sporen van de mens in Griekenland. . ;9.100-8000 jaar terug . * In Anatolië is er een snelle bevolkingsgroei in de dorpen: de gezondheid leidt onder de sedentatie. De toenemende zetmeelopname en het tekort aan eiwit leidt tot tandbederf en botinfecties stellen archeologen vast. Handelsnederzettingen brengen hier verandering in. . ; 9.000 jaar terug . * De vroegste bewoning in [[Knossos]] in een neolithisch dorp. . ;8.500 jaar terug . * In het Middellandse Zeegebied en de Balkan begint de sedentatie. . ;8200 jaar terug [[Bestand:Excavations_of_Tell_Sabi_Abyad.jpg|thumb|550px|In Tell Sabi Abyad zijn alle woningen ongeveer even groot en van dezelfde kwaliteit. De inboedel bleef bewaard. Dit wijst op kleine families met een ingewikkelde arbeidsverdeling en samenwerking tussen huishoudens. Archeologen leiden de aanwezigheid af van grazende kuddes, graangewassen, vlas, steenhouwers, eenvoudige metallurgie, handelscontacten en het pottenbakken.]] * Een brand vernietigt het dorp [[Tell Sabi Abyad]] in de Balikh-vallei in Syrië. Het dorp is een hectare groot en beschikt over graanschuren en pakhuizen, kent een administratief archief in de vorm van geometrische kleifiches en miniatuurzegels. . ;8.000 jaar terug . * Ontstaan van de mijnbouw. Op Kreta doen boeren aan landbouw. . * De verbinding tussen de Noordzee en Het Kanaal ontstaat. . ;8.000-7.500 jaar terug . * In Noordwest-Europa start de sedentatie, net als in [[Limburg (Nederland)|Limburg]]. De Neolithische revolutie voltrekt zich er snel. . ;7.000 jaar terug . * Het smelten van de gletsjers stabiliseert, net als de zeespiegel. De zeespiegelstijging in onze streken remt tot 1 à 0,7 centimeter per jaar. De zeespiegel daalt, het debiet van de grote rivieren eveneens, de aanleg van 'kanalen' intensiveert. Steden die hun schaarse middelen het best gebruiken houden stand. Tot nu toe waren de grootste rivieren wild en onvoorspelbaar, gezien de opwarming na de laatste ijstijd. Overstromingsregimes worden voorspelbaarder. Langs de Gele Rivier, de Mississippi, de Tigris, de Eufraat, de Nijl en de Indus (en andere rivieren die we associëren met de vroege beschavingen) ontstaan brede, vruchtbare overstromingsgebieden vol vruchtbaar slip dat niet wegspoelt. Deze gebieden groeien uit tot trekpleister omdat: 1. mensen de delta te bewerken; 2. ze wild en watervogels aantrekt; 3. over een vruchtbare filter beschikt. . * De Afrikaanse domesticatie van de ezel, als werk-, last- en transportdier in de landbouw en in moeilijk toegankelijke streken, is tot op heden historisch onderschat.<ref>RUUD CONENS & ANNET VAN WIECHEN. ''De ezel. Archeologie, geschiedenis, cultuur, kunst, literatuur.'' Conens & van wiechelen, 2014.</ref> . ;6.500 jaar terug . * [[Megalieten]] in [[Carnac]]. . * Vanuit het [[Donaudelta|Donaugebied]] introduceert men de landbouw en de veeteelt tot in onze gewesten. . ;6.000 jaar terug . * Domesticatie van het [[Paard (dier)|paard]]. . * In [[Mesopotamië]] ontstaan uit de landbouwersamenlevingen de eerste stadstaten: [[Oer (Soemer)|Ur]] en [[Uruk]]. . * Eerste mensen in Australië. . ;5.500 jaar terug . * De uitvinding van het [[Wiel (voortbeweging)|wiel]]. Er is een verband met de uitvinding van het schrift en de daling van de waterspiegel (waardoor vervoer over land is aangewezen). . [[Bestand:Ötzi_while_being_constructed_by_the_Kennis_Brothers,_2011_(2).jpg|thumb|550px|[[Oetzi]], een man van circa 45 en 1,60 m lang met 61 [[tatoeage]]'s, is een [[IJsmummie|ijsmummie]] uit de [[Kopertijd]]. Bergbeklimmers vonden hem in [[1991]] in de [[Ötztaler Alpen]]. Hun vondst leverde kennis op over voeding, kleding, uitrusting en bewapening van 5300 jaar geleden. Sinds de Oetzi in [[Bozen (stad)|Bozen]] is tentoongesteld, trekt het museum 300.000 bezoekers per jaar. Met zijn ouderdom zorgde 'Ötzi' voor onwaarschijnlijke info over de Europese prehistorie. Hij is ouder dan de [[piramide van Cheops]] en dan alle andere gletsjermummies. In tegenstelling tot Egyptische mummies is Ötzi samen met zijn kledij en zijn voorwerpen intact. ♠ '''BEELDFRAGMENT OTZI DE IJSMUMMIE'''] ]] ;5.300-5.200 jaar terug . * [[Uruk]] is een stad van tweehonderd hectare, de eerste stad ter wereld en telt tussen de 20 en 50.000 inwoners. Op zijn hoogtepunt is de hoofdstad van de Soemerische beschaving twee keer zo groot als klassiek Athene. Hier is het spijkerschrift uitgevonden. . * De uitvinding van het [[spijkerschrift]] in [[Mesopotamië]] (in Uruk?). Kleitabletten en stenen dienen als drager, bedrukt of gebeiteld. Parallel ontwikkelend de [[Egyptenaren]] hun [[hiërogliefen]]. Voor het eerst in de geschiedenis zijn er geschreven bronnen, bestaande uit duizenden tekens. Enkel een daar toe opgeleide elite (een equivalent van priesters) begrijpt ze. Schrijven gebeurt in tempels en dient veel doelen: boekhouding, voorraadbeheer, gebeurtenissen bijhouden, identificatie, literatuur en communicatie over lange afstanden en doorheen de tijd, wetten... . * Leidt het krassen op kleitabletten tot het krassen op het land, m.a.w. het ploegen? . [[Bestand:Heinrich_Schliemann_(HeidICON_28763)_(cropped).jpg|thumb|550px|De Duitse archeoloog [[Heinrich Schliemann]] (1822-1890) ontdekt in 1871 het oude Troje en geldt als een archeologisch pionier. Hij ontdekte dat aardewerkstijlen een sleutel zijn om tot chronologie te komen.]] ;5.100 jaar terug . * De [[Minoïsche beschaving]] loopt vrijwel parallel met de beschavingen van [[Anatolië]], [[Kanaänitische oudheid|Kanaän]], het [[oude Egypte]], [[Mesopotamië |Mesopotamië]] en de [[Indusvallei]]. Het nooit ontcijferde [[Lineair A]] ontwikkelt zich tijdens de Minoïsche beschaving als eerste Europese schrift. Archeologen hebben het over de Pre-Paleisperiode en die loopt van 5100 tot 1925. . ;5.000 jaar terug . * Dieren trekken een ploeg in Egypte; schapenfok voor wol. . * Eerste koningen, geld en schrift; paleiscultuur en verdedigingswerken. . * Stichting [[Troje]]. . * [[Ötzi]]. . ==== TWEEDE KRONIEK: Bronstijd (5000-3400 jaar terug) ==== . ;5.000-4.500 jaar terug, de smelterijen . Ambachtelijke smelterijen in het [[Midden Oosten]], [[Anatolië]] en op [[Egeïsche Zee|Egeïsche eilanden]] smelten tin of arseen en mengen het met koper. De uitvinding is een harde [[legering]] en heet [[brons]]. Het is sterker dan koper, ideaal voor handwapens, helmen, scheenplaten of de ramstevens voor oorlogsbodems, munten, keukengerief, sculpturen, eenvoudige spiegels... De [[Brons|bronsproductie]] prefereert [[Tin (element)|tin]] in plaats van het giftige arseen. In de beroemde [[Laurion|mijnen van Laurion]] bij [[Athene (stad)|Athene]] is er koper in overvloed, tin niet. Het schaarse tin komt uit de omgeving van [[Cornwall]] en doet grootschalige handelsroutes over land ontstaan tot in de regio [[Badachsjan (provincie)|Badachsjan]] in Afghanistan. Westwaards komen tinlagen voor in [[Bretagne (schiereiland)|Bretagne]], [[Saksen (deelstaat)|Saksen]], het Franse [[Centraal Massief]], op het [[Iberisch schiereiland]] en in Engeland. De handel beperkt zich niet tot tin: andere handelswaren, ideeën, kennis en vaardigheden verspreiden zich mee.<ref>SENNE STARCKX. ''Bron van brons lag bij ons''. In: ''De Standaard'', 17.09.2019, p. D9; GAIA VINCE, vertaald door Rogier van Kappel. ''Vuur, taal, schoonheid, tijd. Hoe culturele evolutie de mens heeft gevormd, Atlas Contact, Antwerpen, 2020, p. 98; ERIC H. CLINE, vertaald door Corrie van den Berg & Carola Kloos. ''1177 v.Chr. Het einde van de beschaving,'' Ambo|Anthos, Amsterdam, 2014, p. 13.</ref> [[Kreta]] treedt toe tot de bronstijd zo'n 4.800 jaar geleden. . . ;De gevolgen van de brons-revolutie . 1. Economisch metalen voorwerpen hebben technische voordelen op benen, stenen en houten voorwerpen die de mens miljoenen jaren gebruikt. Ontbossing gaat sneller, de ploeg zorgt voor meer oogst. . 2. De handelsroutes die voor de bronstijd als bestaan, komen nu echt tot ontwikkeling. . 3. Militair zorgt de ontwikkeling van het zwaard voor slagkracht. . 4. Wie in de aanvangsfase het schaarse brons bezit, verwerft prestige. Vuursteen is makkelijk verkrijgbaar, brons niet. Vroege bronzen voorwerpen zijn vaak prestigestukken die men nauwelijks gebruikt - net zoals sommigen vandaag hun dure auto's uitstallen op de oprit in plaats van die te gebruiken. Status dus. . 5. Handelaars, smeden en andere metaalbewerkers staan hoog op de maatschappelijke ladder omwille van de complexiteit van hun beroep en de vraag naar hun producten. Hun beschermende kleding tegen brandwonden vraagt specialisatie: leren schorten en handschoenen, hun gereedschap eveneens: lange tangen en hamers. De werkplaats (de smesse) is zo ingericht dat het vuur en de blaasbalg op een veilige afstand van de werkbank staan. Hun kennis geven ze door van generatie op generatie. In sommige culturen geloven smeden in beschermende rituelen tegen ongeluk. Smeden nemen maatregelen tegen diefstal en moeten zich meer dan andere beroepsgroepen beschermen. Smederijen in het centrum bij andere ambachten maken sociale controle mogelijk, andere smederijen hadden een meer geheim karakter. Ze maken zelf hun sloten en wapens.<ref>HERMAN CLERINX. ''Kelten en de lage landen.'' Davidsfonds, Leuven, 2005, p. 88-91.</ref> 4.500 jaar terug verspreidt brons zich dankzij handel in West- en Noord-Europa. . . ;Minoïsche of Kretenzische periode [[File:Antwerpen Monument Schelde Vrij 2437.jpg||thumb|550px|In Antwerpen is '''Schelde Vrij''' een monument op de [[Marnixplaats]], ontworpen door vier kunstenaars en in 1883 opgeleverd. In 1863 kwam er een einde aan de '[[Sluiting van de Schelde]]', die sinds 1587 tijdens de [[Tachtigjarige Oorlog]] door de [[Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden]] was ingesteld. Het afkopen van de Scheldetol in 1863 gaf in 1873 de aanleiding tot een wedstrijd voor een monument. Het monument is twintig meter hoog en beslaat een oppervlak van 15,5 bij 15,5 meter. Op een piramidevorm staat een vierkante sokkel met aan elke zijde watergoden die water spuwen door de gebroken ketting van de Schelde. Boven elk masker zit een medaillon: aan de noordzijde staat de vermelding 'Door de stad Antwerpen opgericht 1883', de teksten op de andere zijden vermelden relevante personen: minister [[Charles Rogier|Karel Rogier]], baron [[Auguste Lambermont]] en burgemeester [[Filips van Marnix van Sint-Aldegonde]]. Op de sokkel staat een obelisk, een naakte vrouw schrijft '1863 Schelde vrij'. De obelisk bevat de portretten van Rogier, Lambermont en Sint-Aldegonde; aan de bovenzijde steekt de boeg van een schip aan weerszijden uit de obelisk. Op de obelisk staat een beeldengroep van zeven meter hoog. Deze bestaat uit de zeegod [[Neptunus (mythologie)|Neptunus]] met drietand, geflankeerd door de god van de handel [[Mercurius (mythologie)|Mercurius]] (die ook op het Kortrijkse belfort te zien is) en de stedenmaagd.]] . De bronstijd gaat samen met de Minoïsche periode op [[Kreta]] en die is op haar hoogtepunt rond 3.500 jaar terug. Twee steden zijn van belang: [[Knossos]] en [[Faistos]]. Hun paleizen zijn het centrum voor de omliggende gebieden. Paleizen zijn een betere omschrijving dan 'steden'. Het eiland ontwikkelt zich tot een gecompliceerde en luxueuze neolithische maatschappij. Dorpen zijn er niet, wel steden vol villa's en paleizen met twee tot drie woonlagen. Havens, aquaducten, irrigatiesystemen, riolen, latrines, badhuizen, wegen, tempels en begraafplekken. Het niet versterkte eiland beschikt over wapens en mogelijk een klasse van krijgers en leeft 1.500 jaar in vrede. Het verval komt omstreeks 1.200 V.C. Dat weten we uit archeologische bronnen. Wat veel minder zeker is, is dat de Minoïsche cultuur genoemd is naar [[Minos|Koning Minos]], een legendarische figuur en de zoon van [[Zeus]] en [[Europa (mythologie)|Europa]]. Hij huwde [[Pasiphaë]]. Eén van hun kinderen draagt de naam [[Ariadne (mythologie)|Ariadne]]. Minos regeerde Kreta wijs en rechtvaardig en verdeelde het eiland in drie delen met hoofdsteden in [[Knossos]], [[Phaistos]] en Kydonia (?). Kreta beschikt over troeven: vruchtbare akkers brengen olijven, graan en druiven. De landbouwoverschotten bewaren ze in kelders en drijven ze handel met Egypte en Afrika en de eilanden in de Egeïsche zee. De [[Kretenzische wilde geit|Kri-kri geit]] is een specialiteit en er is de handel in ertsen: koper, tin, goud en zilver ruilen ze om werktuigen en sieraden te maken. De gunstige ligging maakt het eiland tot een kruispunt van culturen. De Kretenzers beheersen de Middellandse-zee als een [[thalassocratie]]. Dat is een [[Oudgrieks]]e samentrekking. {{Polytonic|Θαλασσοκρατία}} / thalassokratía verwijst naar {{Polytonic|θάλασσα}} / thálassa (« zee ») en {{Polytonic|κρατείν}} / krateín (« macht hebben over, heersen »). Het duidt een maatschappij aan met macht op [[zee]]. Essentieel voor een thalassocratie was een [[vloot]], die zowel een [[handel (economie)|handels]]- als piraten of oorlogsvloot. Het [[antoniem]] van thalassocratie is [[tellurocratie]], een landinwaarts gerichte macht. De [[Minoïsche beschaving]] op [[Kreta]] isde eerste thalassocratie van de [[westerse wereld]]. De kleitabletten zijn niet ontcijferd. Zeker dat de Minoïsche paleizen een uitgebreid handelsnetwerk hadden in het [[Egeïsche Zee]]gebied. Een andere vroege thalassocratie is die van de [[Feniciërs]] in [[Tyrus]], [[Sidon]] en de kolonie van Tyrus [[Carthago]]. . Het beroemdste verhaal is dat van het labyrint dat hij laat bouwen om de Minotaurus, een wezen dat half mens en half stier, op te sluiten. De Minotaurus was het resultaat van een straf van de zeegod Poseidon, omdat Minos een stier die hij had moeten offeren, had gehouden. Minos vraagt [[Poseidon (mythologie)|Poseidon]] ten teken dat hij een rechtmatig heerser is. Poseidon stuurt hem een prachtige witte stier, met de voorwaarde dat [[Minos]] deze offert. Minos houdt de stier voor zich en Poseidon raakt boos. Als straf zorgt Poseidon dat Minos’ vrouw verliefd raakt op de stier. De architect [[Daedalus (mythologie)|Daedalus]] bouwt een holle houten koe zodat Pasiphaë gemeenschap kan hebben met de stier. Ze bevalt van de Minotaurus, een wezen met een mannenlijf en een stierenkop. De Minotaurus blijkt een gevaarlijk wezen en Daedalus bouwt een labyrint als gevangenis onder het paleis van [[Knossos]]. Elke Griekse stad diende om de negen jaar zeven jongens en zeven meisjes naar Kreta te sturen als offer voor de Minotaurus. Theseus, de prins van Athene maakt een einde aan deze offers. Hij gaat vrijwillig mee met de volgende groep offers. Ariadne, Minos' dochter raakt verliefd op hem, geeft hem een zwaard en een kluwen wol, [[draad van Ariadne|de draad van Ariadne]]. Die helpt Theseus om zijn weg terug te vinden nadat hij de Minotaurus doodde. . <gallery widths="155" heights="190"> Bestand:Minoan fresco, showing a fleet and settlement Akrotiri.jpg|thumb|475px|Deze Minoïsche fresco verwijst naar de Minoïsche thalassocratie. Bestand:Tondo Minotaur London E4 MAN.jpg|thumb|Minotauros Bestand:Kylix Theseus Minotauros Louvre F83.jpg|thumb|Theseus tegen de Minotauros Bestand:Theseus Minotaur Mosaic.jpg|thumb|Theseus in het Labyrint tegen de Minotauros Bestand:GeorgeF.Watts-Minotauros.png|thumb|George Frederic Watts <br> The Minotaur Bestand:Minosse.jpg|Koning Minos zittend op een draak. Detail of the Monument to Dante in Trento by Cesare Zocchi Bestand:Lateran Poseidon.jpg|thumb|Marmeren kopie van een bronzen origineel van [[Lysippus van Sicyon|Lysippos]], dat op de isthmus van Korinthe stond ([[Vaticaanse musea]]) Bestand:Paestum BW 2013-05-17 15-01-57.jpg|thumb|left|Tempel van Poseidon in de Dorische kolonie [[Paestum|Poseidonia]]. Bestand:SNGANS 606.jpg|thumb|Zilveren ''nomos'' of ''[[stater]]'' van Poseidonia met aan de voorzijde Poseidon die zijn drietand heft in zijn rechthand met een ''[[chlamys]]'' over zijn beide armen gedrapeerd en in de [[legende (numismatiek)|legende]] ΠΟΜ (= ΠΟΣ) en een [[incuse]] versie aan de keerzijde (ca. 530-500 v.Chr.).<u>'''Bron:'''</u> [http://www.cngcoins.com/ CNGCoins]. Bestand:Sea thiasos Amphitrite Poseidon Glyptothek Munich 239 front n3.jpg|thumb|Zee[[thiasos]] voor het huwelijk van Poseidon en Amphitrite, die in een huwelijkswagen zitten getrokken door musicerende Tritons (detail van het zogenaamde "altaar van Domitius Ahenobarbus", 2e helft 2e eeuw n.Chr.). Bestand:NAMA Poséidon.jpg|thumb|left|De [[Poseidon van Artemision]] ([[Nationaal Archeologisch Museum van Athene]]). [[Bestand:Marnixplaats vanuit de Geuzenstraat.jpg|miniatuur|De Marnixplaats]] [[Bestand:Antwerpen Schelde Vrij 17-10-2022 12-13-38.jpg|miniatuur|Monument Schelde Vrij]] </gallery> . ;4800 jaar terug . * In [[Mesopotamië]] ontstaan [[monarchie|monarchieën]]. Steden - die al sinds het vierde en derde millennium bestaan, ommuren zich en voorzien zich van gewapende milities. Er komen paleizen, koninklijke inscripties en aristocratische begrafenissen.<ref>DAVID GRAEBER & DAVID WENGROW, vertaald door Rogier van Kappel en Bart Gravendaal. ''Het begin van alles. Een nieuwe geschiedenis van de mensheid'', Maven, Amsterdam, 2022, p. 328.</ref> . ;4.600 jaar terug . * De stad [[Mohenjodaro]] in Pakistan (Hindi:मोएन-जोदड़ो) uit de Indusbeschaving ontstaat. 3.700 jaar geleden wordt de stad verlaten. . * De Egyptenaren kweken bijen. . ;4500 jaar terug . * Tamme ezels voor het eerst in Europa en Azië. . ;4.300 jaar terug . * [[Stonehenge]]. Is dit een observatorium om de beweging van de maan en de sterren en de zon te registreren? De bouwers zijn ervaren architecten, wiskundigen en astronomen. De positie van de stenen zorgen ervoor dat de hoofdas bij de zomerzonnewende in één lijn staat met de zonsopgang. . ;4.300-2.300 jaar terug . * Vuursteenmijnen in [[Spiennes]] in [[Henegouwen]] ontginnen [[silex]] om bijlen en klingen te maken. Half-afgewerkte werktuigen uit deze mijn zijn tot vijftig kilometer ver te vonden. Verderop tot 160 kilometer zijn enkel afgewerkte producten te vinden. Deze groeven zijn opgemerkt door arbeiders in 1842, het blootleggen gebeurde in 1867 (bij de aanleg van het spoor tussen [[Frameries]] en [[Chimay (stad)|Chimay]]) en de opgravingen in 1889 en 1912. In de buurt zijn er sporen van een omheind neolithisch dorp. Deze prehistorische mijnen ([[Michelsbergcultuur]]) staan op de [[UNESCO]] [[Werelderfgoedlijst]]. . ;4.250 jaar terug . * Het [[Akkadische rijk]] van [[Sargon van Akkad|Sargon]] is het eerste keizerrijk. . ;4.000 jaar terug . * De [[Mammoeten]] sterven uit. . * De [[Bronstijd]] start in onze streken - elders is die al een [[millennium]] bezig. . * In Griekenland start de [[Midden-Helladisch]] periode tot 3.550 jaar geleden. Mannelijke goden vervangen de vrouwelijke, dat is een trend in de hele Westerse wereld. Op het onversterkte Kreta start de Midden-Minoïsche periode of de eerste paleistijd (2.000-1.700 V.C.) die zich kenmerkt door een centraal bestuur. Communicatie gebeurt met [[Hiëroglief|hiëroglyfen]] en het tot nu toe niet ontcijferde [[Lineair A]]. De hoofdstad Knossos telt 100.000 inwoners. De oudst geplaveide weg (van Europa) verbindt de stad met havens. De stadswegen zijn geplaveid. De huizen laten privacy toe, hebben een natuurlijke lichtinval en zijn omringd door tuinen. Sporen van armoede zijn er niet te vinden. Wandschilderijen tonen dieren en planten en afbeeldingen met priesteressen (op de voorgrond) die slangen en vlinders in hun handen hebben. Mannen assisteren hen op de achtergrond. Jonge vrouwen en mannen springen over stieren, een sport waarbij iemand de hoorns van de stier grijpt, een ander een salto maakt over de stier en opgevangen wordt door een derde. Dames dragen sieraden, een jasje dat de borsten vrijlaat, een lange rok van schapenleer en een metalen gordel om de middel. Het mannenkostuum accentueert de penis. Beide geslachten hebben lang haar. Vrouwen werken op het land of zijn kapitein op een boot, ze mennen paarden en jagen. . ;3950 jaar terug . * Oude paleisperiode start op en rond Kreta. Deze periode duurt tot 1725 VC. . ;3.750 jaar terug . * Op Kreta start de nieuwe of de tweede paleisperiode. Die duurt tot ca. 1.400 V.C. . ;3.700 tot 3.500 jaar terug . * In [[India]] komen de [[nomaden]] van het Iraanse plateau aan en installeren er de wortels van het [[hindoeïsme]]. . [[Bestand:Louisiana_-_Poverty_Point_-_Karte_(English_version).png|thumb|550px|♣ '''3.700 jaar terug.''' Als in Eurazië de eerste steden ontstaan, ontwikkelen Amerikaanse jagers-verzamelaars bij [[Poverty Point]] (nu in de staat [[Louisiana (staat)|Louisiana]]) een megalomaan en monumentaal aardwerk dat op een reusachtig amfitheater lijkt. De omgeving is voedselrijk, stenen zijn er niet. Een toestroom van ornamenten en bulkgoederen, ze leggen soms honderd kilometer af, begeleidt het bouwproject. De wapens, vaten, vuurstenen, gewichtjes, decoratieve [[klei]] en [[Pijp (rookgerei)|pijpen]], [[Kraal (versiering)|kralen]], [[Talk (mineraal)|speksteen]], [[hematiet]]en, [[hanger]]s en koperwerk, [[keramiek]], [[aardewerk]], gereedschap uit [[Been (materiaal)|been]], kwartskristal, pijlen en allerlei speerpunten in evenveel kleuren die de archeologen hier vinden, zijn niet ter plekke geproduceerd. Ze zijn aangevoerd langs de benedenloop van de [[Mississippi (rivier)|Mississippi]]. Sporen van activiteit op [[Poverty Point]] gaan 13.000 jaar terug. Geleidelijk groeit de plek uit tot een 'seizoenmetropool' van jager-verzamelaars met stedelijke functies. Ontbreken: permanente sedentatie, gebouwen, begrafenisrituelen, een boerenleven of geschreven bronnen. Of Poverty Point een textiel-handelscentrum was, is moeilijk te achterhalen. Wat de heilige geometrie wel bewijst is de aanwezigheid van kennis: astronomie, kalender- en meetsystemen, mythologie, [[Numerologie|numerologisch]], wiskunde, bouwtechniek en 'arbeidsethos'. Een miljoen kubiek grond transformeren tot een gecultiveerd gebied zo groot als een Mesopotamische stadstaat, vraagt een samenwerking van honderden, misschien wel duizend groepen jagers-verzamelaars, enorme mensenaantallen dus die een strikt arbeidsregime vooruitziend ondergaan. Rituelen en liederen, dansen en beelden hebben het project en de kennisuitwisseling wellicht ondersteund. Tegenwoordig is Poverty Point werelderfgoed dat de landschapsverandering en de monumentale grondwerken van jager-verzamelaars illustreert. De zes concentrische half-elliptische heuvelruggen en de paalcirkels in het centrale plein zijn uniek. Net zoals [[Göbekli Tepe]], [[Hopewellcultuur|Hopewell]], Sannai Maruyama en [[Stonehenge]] komt dit prehistorisch bouwproject nauwelijks voor in de stedenbouwkundige geschiedenis.<ref>DAVID GRAEBER & DAVID WENGROW, vertaald door Rogier van Kappel en Bart Gravendaal. ''Het begin van alles. Een nieuwe geschiedenis van de mensheid,'' Maven, Amsterdam, 2022, p. 159 ev.</ref>]] . ;3550 jaar terug . * Handel op aanzienlijke schaal in rond de Middellandse zee. . * De havenstad [[Ugarit]] aan de Syrische kust beschermt de kooplui tegen diefstal. Wetten bepalen wanneer hun schepen beter niet binnenvaren. . ;3.500 jaar terug . * ♣ Egypte tuiniert. Een graftombe toont een farao en zijn vrouw die een tuin bezichtigen. Opgravingen bewijzen de aanwezigheid van tuinen.<ref>PENELOPE LIVELY, vertaald door Nadia Ramer. ''Leven in de tuin.'' De Geus, Amsterdam, 2019, p. 40.</ref> . * Domesticatie van de kip in Zuidoost-Azië. Het dier zoekt de mens op omwille van de rijst- en gierstkorrels.<ref>Geen auteur. ''Voorouder van kip kwam veel later dan gedacht uit de bossen om bij de mens te gaan wonen.'' In: ''De Morgen'', 10.06.2022, p. 2.</ref> . * Schepen met tinbaren uit Zuid West Engeland vergaan voor de kust van [[Haifa]]. Deze archeologische ontdekkingen tonen een bloeiend handelsnetwerk tussen [[Cornwall]] en de Middellandse zee. De ineenstorting van het [[Hettieten|Hettitische rijk]] in het Oosten zou hiermee verband houden.<ref>SENNE STARCKX. ''Bron van brons lag bij ons''. In: ''De Standaard'', 17.09.2019, p. D9.</ref> We zijn in de Midden bronstijd, die zich kenmerkt door de opkomst en ontwikkeling van het zwaard en de strijdwagen. . * De Kretenzische beschaving houdt op te bestaan volgens sommige bronnen tussen 1.500 en 1.400 V.C. De [[Mycene|Myceners]] nemen in 1.450 de controle over het eiland over. . ==== DERDE KRONIEK: Donkere eeuwen na een eruptie? De val van Troje==== . ;3.400 jaar terug (1.628 v.C) . * Dit is de late bronstijd. Elites domineren en tonen hun status met mantelspelden, harnassen en helmen en [[Mesopotamië]] ontwikkelt energie uit [[watermolen|waterschoepraderen]]. Mycene gebruikt het [[lineair B]], een vroeg schriftsysteem voor administratie op kleitabletten. Hun cultuurgebied strekt zich uit tot in India en er zijn internationale contacten tussen Minoërs, Myceners, Hittieten, Assyriërs, Babyloniërs, Mitanniërs, Kanaänieten, Cyprioten en Egyptenaren. Dit soort kosmopolitisme is uniek in de wereldgeschiedenis en zal waarschijnlijk het abrupte einde betekenen van de bronstijd omstreeks 1.200 V.C. In 1177 V.C. zijn deze culturen zo verweven en afhankelijk dat ze 'elkaar wel moesten meeslepen in hun val, toen de bloeiende beschavingen één voor één ten onder gingen door mensenhand, door natuurrampen of door een dodelijke combinatie' schrijft Eric H. Cline.<ref>Zie p. 217.</ref> Of is het de vulkaanuitbarsting van de Thera op [[Santorini]] die [[Knossos]] teistert en een definitief einde maakt aan de [[Minoïsche beschaving|Menoïsche]] beschaving? De vulkaan blaast omstreeks 1.628 V.C. zestig kubieke kilometer puin in de lucht. Stof schermt het zonlicht af, de zwaveldioxide veroorzaakt zure regens en jaagt volkeren op de vlucht. Het is moeilijk te geloven dat er een verband is met de gebeurtenissen omstreeks 1177 V.C. Omstreeks 1.477 V.C. geeft farao [[Thoetmosis III|Thoetmoses III]] nog Minoïsche kunstenaars de opdracht om fresco's te maken in zijn paleis dat hij in Peru-nefer in de Nijldelta van Beneden-Egypte laat bouwen. Ze schilderen iets wat nog nooit in Egypte was te zien: taferelen van mannen die over stieren springen. Het einde van de bronstijd is nog veraf. Omstreeks 1.400 V.C. koloniseren de Myceners de regio rond [[Milete]] en de [[Anatolië|Anatolische bodem]]. Deze eeuw en de komende is een bloeiperiode voor Mycene. Hun paleizen op het Griekse vasteland, de bruggen, de drainage- en weginfrastructuur zijn ongezien. In de vlakte van Argos verbinden wegen dorpen en steden met Mycene. . Wat 476 is voor de val van het West-Romeinse rijk, is 1177 V.C. voor de bronstijd: een eindpunt en de overgang naar de ijzertijd. De inwoners van de klassieke wereld spreken over de [[Hyksos]], de barbaarse en mysterieuze zeevolken die voor een economische neergang van eeuwen zorgen. Wellicht zijn het klimaatvluchtelingen. In deze jaren plunderen en verwoesten ze alle steden. Het machtige Egypte met natuurlijke verdedigingslinies van zee en woestijn ontkomt niet, de [[Hettieten]] kwijnen weg. De Myceense beschaving in Griekenland raakt verwoest, er is brandschatting en Griekenland gaat failliet. Lijken worden niet begraven, overlevenden trekken naar afgelegen valleien of beschermde heuveltoppen. De Griekse bevolking verandert van samenstelling. De [[Doriërs]] - de zonen van [[Hercules (mythologie)|Hercules]] - trekken vanuit de Balkan naar het zuiden en nemen delen van de [[Peloponnesos]] in bezit. Ze stichten de stad [[Argos (stad)|Argos]] en later identificeren de Spartanen zich graag met deze stam. Andere Grieken gaan zich identificeren met de [[Ioniërs]] en de [[Acadië|Arcadiërs]]. De chaos verstoort de handelsroutes voor de bronsproductie tussen Cornwall en Afghanistan. Er zijn opstanden in Syrië, de Perzen zijn op oorlogspad, waar nu Irak is, is het een puinhoop. Dit is een keerpunt in de geschiedenis: het bronzen tijdperk houdt op te bestaan. Dit is het einde van de Bronstijd. De kennis van het brons en hoe het te maken gaat verloren. Historici spreken hier van de duisterE periode en de overgang van de prehistorie naar de ARCHAÏSCHE PERIODE. In enkele decennia vallen de rijken van de Troje en Babylon.<ref>ERIC H. CLINE, vertaald door Corrie van den Berg & Carola Kloos. ''1177 V.CHR. Het einde van de beschaving'' Ambo|Anthos, Amsterdam, 2014; MARILN FRENCH. ''Een vrouwelijke geschiedenis van de wereld.'' Meulenhof|Kritak, Amsterdam, 1995, p. 43-46; PHILIP MATYSZAK. ''Grieken. Hoe een cultuur zich over de wereld verspreidde,'' Athenaeum - Polak & Van Gennep, Amsterdam, 2018, p. 23-26.</ref> . Later zoeken mensen actief naar een alternatief voor het brons. Daarover schrijft Gaia Vince: 'En dat vonden ze overal om zich heen - vrijwel elke steen bevat wel wat ijzer; het is het meest democratische metaal dat er is. Zo begon de ijzertijd en die duurt tot op heden voort.'<ref>GAIA VINCE, vertaald door Rogier van Kappel. ''Vuur, taal, schoonheid, tijd. Hoe culturele evolutie de mens heeft gevormd, Atlas Contact, Antwerpen, 2020, p. 99.</ref> De ijzertijd begint rond 1200 v.Chr. in het oostelijke Middellandse Zeegebied, zoals in Griekenland, de Levant en Anatolië. In Midden-Europa begint die rond 800 V.C. In de Lage Landen rond 700 V.C. . Natuurrampen, een reeks aardbevingen en invasies doen de Grieken leven tussen de vroege ruïnes van hun bloeiende beschaving. Lezen en schrijven kunnen ze niet langer. Als de nevel van de donkere periode verdwijnt, hebben de Grieken zich uitgezaaid tot in Klein-Azië, de Zwarte zee en in de Egeïsche eilanden, Sicilië en Zuid-Italië. Er zijn honderden Griekse koloniën tot op het Iberisch schiereiland. Napels is Nea Polis, de nieuwe stad en het Franse Massalia kennen we nu als Marseille. Ze vormen 'een Griekse zoom op een barbaarse mantel' schreef Cicero in [[De re publica]]. Hierbij liepen ze voorop in het uitdragen van hun cultuur en handel langs de kusten van de Middellandse zee. Het zorgt ervoor dat de Griekse beschaving een gebied omvat van duizenden kilometers: Syrië, Egypte en Babylonië zijn Grieks. [[Herodotus]], [[Euclides van Alexandrië|Euclides]], [[Pythagoras]] en [[Archimedes]] komen zelden of nooit in het huidige Griekenland. [[Plato]] vergelijkt de Griekse steden met 'kikkers om een vijver' die op het gepaste moment met hun tong een vlieg uit de lucht halen en omzichtig wachten voor ze springen. De Grieken, geleerd om te gaan met rampspoed, kiezen eerst een eiland voor de kust waar ze een versterkte basis maken. Daarna doen ze zaken met de locals. Eenmaal ze elkaar gewoon zijn, komt er een nederzetting op het vasteland en het eiland dient als een appel voor de dorst. Vanaf hier rekenen we in eeuwen en jaren voor en na Christus. . ;1.274 jaar V.C. . * ♣ Het [[Verdrag van Kadesh]] - het Eeuwige verdrag - gesloten tussen de [[Hettitisch|Hettiten]] en Egypte is een vroeg voorbeeld dat (in vage termen) de invloedssfeer van twee strijdende partijen bepaalt. Gaandeweg krijgen grenzen een gedetailleerdere omschrijvingen in [[Verdrag|verdragen]]. Het Zilveren of Eeuwige Verdrag is een akkoord tussen het oude Egypte en de Hettieten. Hun botsing leidde tot de slag bij Kadesh, waarbij Ramses II de grootste verliezen telde. . ;1.250 V.C. [[Bestand:Lion Gate Mykene with Wilhelm Dörpfeld 1891.jpg|thumb|550px|Leeuwenpoort in de 19e eeuw met [[Heinrich Schliemann]] en [[Wilhelm Dörpfeld]]]] De [[Leeuwenpoort (Mycene)|Leeuwenpoort]] geeft toegang tot de citadel van Mycene. De compositie is waarschijnlijk ontleend aan voorbeelden van de Hettieten. Twee leeuwinnen (hun koppen die de bezoeker recht aankeken zijn verdwenen) zijn het wapen van de Myceense dynastie. De zuil op het altaar symboliseert het paleis. . ;1.200 V.C . * In de late 13de eeuw is er de verwoesting van de Myceense paleizen en omstreeks 1.200 belegert een Griekse liga van krijgers en koningen de [[Trojaanse Oorlog|stad Troje (nu Turkije)]] waarna Troje valt. In de Ilias beschrijft [[Homerus|Homeros]] - zo'n vier eeuwen later de laatste weken van het conflict. Een nieuwe technologie stelt hem daartoe in staat: het [[Grieks alfabet|Griekse alfabet]]. Het epos begint met de wrok van de Griekse held Achilles, die boos is op [[Agamemnon (mythologie)|Agamemnon]] omdat deze hem zijn krijgsbuit, [[Briseïs]], heeft afgenomen. Als Achilles weigert te vechten leidt dit tot grote verliezen voor de Grieken. Volgens de mythologie begint de oorlog met een conflict tussen drie godinnen: [[Hera]], [[Athena]] en [[Aphrodite]] tijdens een huwelijksfeest, waar de godin van de twist, [[Eris (mythologie)|Eris]] een gouden appel met de inscriptie “voor de mooiste” op de tafel legt. De drie godinnen claimen de appel en Zeus besluit dat [[Paris (mythologie)|Paris]], de [[Trojaanse Oorlog|Trojaanse]] prins, zal oordelen wie de mooiste is. Hera belooft hem macht, Athena wijsheid en roem, en Aphrodite de liefde van de mooiste vrouw ter wereld: Helena. Paris kiest Aphrodite met als gevolg dat Helena, de vrouw van de Spartaanse koning verliefd wordt op Paris en met hem meegaat naar Troje. Dit leidt tot de woede van de Spartaanse koning [[Menelaüs|Menelaos]], die met zijn broer [[Agamemnon (mythologie)|Agamemnon]] en helden zoals [[Odysseus]] en Achilles een expeditie organiseert om Helena terug te halen. Het resulteert in tien jaar oorlog. Na tien jaar van vruchteloze belegering bedenkt Odysseus een list. Een gigantisch houten paard waarin een groep Grieken zich verstopt geven ze na een zogezegde overgeven aan de stad. De Grieken doen alsof ze de belegering opgeven en varen weg. Het paard is geschenk aan de Athena, om hun veilige terugkeer te garanderen. De Griekse soldaat Sinon blijft en vertelt de Trojanen dat het paard een offer is. Het binnenhalen zal hen de gunst van Athena brengen. Die nacht komen de Grieken uit het paard, openen de stadspoorten voor het teruggekeerde leger en veroveren Troje. Achilles vindt de dood door een pijl van Paris die hem in zijn hiel treft. Dit was zijn enige kwetsbare plek, omdat zijn moeder hem als baby in een rivier dompelde om hem onkwetsbaar te maken terwijl ze hem bij de hiel vasthield. In sommige versies helpt [[Apollo (Griekse mythologie)|Apollo]] Paris de pijl te richten. De term “achilleshiel” is sindsdien een metafoor voor een fatale zwakte, ondanks algehele kracht. 'De Illias is een orgie van moord en doodslag' schrijft Bettany Hughes in ''De schone Helena''.<ref>BETTANY HUGHES. ''De schone Helena. De biografie van Helena van Troje, de vrouw voor wie duizend schepen uitvoeren'', Mouria, Amsterdam, 2006, p. 259-260.</ref> 'Homerus' poëzie paart hartverscheurende gedichten aan plezier in de details van dood en lijden. Het lezen kan beangstigend zijn. In een lange verhalende scène die een aantal papyrus- of perkamentbladen moet hebben gevuld, baant de Griek [[Diomedes (Argos)|Diomedes]] zich een weg door de Trojaanse gelederen: ''De eerste werd boven de tepel geraakt met het brons van de speerpunt, de ander in 't sleutelbeen, dicht bij de schouder, waar hem zijn zwaard en houw gaf zo hard dat zijn schouder van nek en rug werd geslagen.'' Meer dan honderd regels gaat de slachting voort... ''Zo sprak de held en hij wierp. Het wapen, gestuurd door Athene, raakte zijn neus bij het oog en doorboorde zijn blinkende tanden. 't Onzacht brond van de speer, de tong bij de wortel verscheurend, schoot naar omlaag en kwam er bij zijn kin weer naar buiten.'' De beenderen uit de late bronstijd steunen Homerus' stelling dat er veel manieren zijn om in gewapende strijd te sneuvelen. Uit forensisch onderzoek blijken de verschrikkelijke verwondingen die Anatoliërs en Grieken uit de bronstijd hebben opgelopen.' . . . . ;Kijken <gallery widths="155" heights="190"> File:Ursus_spelaeus_Sergiodlarosa.jpg|De Holenbeer sterft tienduizend jaar geleden uit. File:WLANL_-_thedogg_-_Mammoet_(2).jpg|De [[Mammoeten|Mammoet]] sterft vierduizend jaar geleden uit. File:Homo_floresiensis.jpg|Niet alle mensensoorten overleven de laatste IJstijd. Van de Homo Floresiensis (de "Hobbit") zijn acht skeletten en één schedel ontdekt. De soort werd niet groter dan 1 meter. File:John_Constable_Stonehenge.jpg|[[Stonehenge]] (2.300 VC.) door [[John Constable]] in 1835. Bestand:Poignard 0.188.1 2 fond.jpg|Neolitische dolk, ca. 1.800 VC. Bestand:Préforme de hache 223.1 (5).jpg|Neolitische bijl File:Ice_age_fauna_of_northern_Spain_-_Mauricio_Antón.jpg|[[Megafauna]] van het late [[Pleistoceen]]. File:Ursus_spelaeus_Sergiodlarosa.jpg|De [[Holenbeer]] stierf tienduizend jaar geleden uit. Bestand:Wheel Iran.jpg|[[Wiel]], uit het 2de millennium voor Christus. File:WLANL_-_thedogg_-_Mammoet_(2).jpg|De [[Mammoeten|Mammoet]] hield het langer dan de [[Holenbeer]] vol en stierf vierduizend jaar geleden uit. File:John_Constable_Stonehenge.jpg|[[Stonehenge]] (2.300 VC.) door [[John Constable]] in [[1835]]. Bestand:Poignard 0.188.1 2 fond.jpg|Neolitische dolk, ca. 1.800 vC. Bestand:Préforme de hache 223.1 (5).jpg|Neolitische bijl Bestand:Vruchtbare sikkel.svg|De uitbreiding van de '[[Vruchtbare Sikkel]]' Bestand:Vruchtbare sikkel.JPG|Situering van de 'Vruchtbare Sikkel' Bestand:Berlin_Wall_(June_1989).jpg Bestand:Great_wall_of_china-mutianyu_4.JPG Bestand:Hadrian's_wall_at_Greenhead_Lough.jpg Bestand:Carcassonne_2.jpg Bestand:Gambian_village.jpg </gallery> . . = '''EXAMEN''' = . == A-vragen == . Leg uit, wie of wat zijn: (S&V).Homo erectus, Homo sapiens, Lucy in the Sky with Diamonds, Lucy, Neanderthaler, Neolitische revolutie, Pleistoceen, Prometheus, Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band, The Beatles, vuurdomesticatie, Vruchtbare sikkel, A good darkie, angst, avondklok, Berlijnse muur, Chinese muur, clochard, decaloog, domesticatie, Gazastrook, grens tussen Mexico en de Verenigde Staten, jager-verzamelaar, klimaatsverandering, muur van Hadrianus, neolitische revolutie, Oetzi, piramide van Maslow, tijdsmeting, wilde granen, Martin Caparros, Thomas Maltus, kalender, [[Jonathan Swift]], ijsduivels, ijsheiligen, gulzigheid. . . == B-vragen == . * (S&V).Hoe onderscheiden mensachtigen zich van de mensaap? . * (S&V).Rangschik chronologisch en vertel wat je weet over: Oetzi, pijl en boog, de vuurdomesticatie, Lucy, Homo erectus, Neolithische revolutie. . * (S&V).Leg uit. De vuurdomesticatie kent een lange voorgeschiedenis. Wat zijn de gevolgen van de vuurdomesticatie? . * (S&V).Leg uit: Abram de Swaan noemt zes belangrijke voorwaarden die het veilig sedentair overleven tot een sociaal gegeven maken en komt hiermee in de buurt van de Piramide van Maslow. . * (S&V).Leg uit: Wat is het belang van klokken en kalenders? Wat weet je over de Zimmertoren of de Kalendersteen van de Azteken? . * (S&V).Leg uit: Hoe paradoxaal ook, de toenemende beheersing van vuur en technologie, de beheersing van planten- en dierenwereld, verhoogt de menselijke afhankelijkheid en kwetsbaarheid. . * (S&V).Leg uit: Gewassen verbouwen (zaaien en oogsten) gebeurt niet instinctmatig. Betrek deze woorden in je antwoord: seizoenen, zon, priester, kalender, het schrift, hiërarchie, oogst, gulzigheid, rituelen , vasten. . * (S&V).Leg uit: Tienduizend jaar geleden resulteert sociaal-religieus gedrag in voedselproductie, conservering en consumptie. . * (S&V).Leg uit: De [[misantroop]] Thomas Robert Malthus beweert in 1798 dat bevolkingsgroei de voedseltoelevering zou overtreffen. Hij baseerde zich op het idee dat de bevolking meetkundig stijgt terwijl de voedselproductie rekenkundig groeit. . * (S&V).Plaats in chronologische volgorde en leg uit: 1. Begin van het Pleistoceen. 2. Berlijnse muur. 3. Domesticatie van het paard. 4. Muur van Hadrianus. 5. Ötzi. 6. Noordwest-Europa sedenteert, net als in Limburg. De Neolithische revolutie voltrekt zich er snel. . * (S&V).Plaats in chronologische volgorde en leg uit: 1. Eerste stadstaten: Ur en Uruk. 2. In het Middellandse Zeegebied, Griekenland en de Balkan begint de sedentatie. 3. Spijkerschrift. 4. Uitvinding van het Wiel. 5. Geboorte van Christus. 6. De muur van Hadrianus. . . == C-vragen == . * (S&V).Periodiseer en karakteriseer de neolitische revolutie. Met ander woorden: wat zijn de voornaamste kenmerken van deze overgangsperiode. Welke problemen kent de jager-verzamelaar en hoe lost hij die op? Welke problemen kent de sedentaire mens? Wat zijn de belangrijkste uitdagingen? . * (S&V).Wie was er eerst? De priester of de krijger? . * (S&V).Het aantal ontwikkelingen en uitvindingen in de aanloop naar het Neoliticum is indrukwekkend. Wat ging aan de sedentatie van de mens vooraf? . * (S&V).Wat is het verschil tussen Evolutie en Revolutie? Illustreer met voorbeelden. . * (S&V).Wat weet je over de eerste potten en kommen, manden en vlechtwerk. Wat is hun betekenis? . * (S&V).Verduidelijk: De mens reageert op verschillende wijzen op de klimaatswijziging van 10.000 jaar geleden. . * (S&V).Waarom zijn sedentaire gemeenschappen arbeidsintensiever én kwetsbaarder dan nomadische gemeenschappen? Welke verschillen zie je tussen beide? . * (S&V).Wat is de vroege betekenis van carnaval, de vastentijd, het oogstfeest, het verbod op gulzigheid, Pasen, ijsheiligen, het bedelfeest van Drie Koningen en het bedelfeest van Sint-Maarten? . . = '''BIBLIOGRAFIE & REFERENTIES''' = . ki9iw7bbusyjjoys1xd0skibqtmeos0 0 46779 430518 429471 2026-10-06T07:28:34Z Benedict Wydooghe 14251 430518 wikitext text/x-wiki <big>'''HOOFDSTUK III. KLASSIEKE OUDHEID</big> ;<big>'''1.200 VC - 476 NA'''</big> [[Bestand:Bundesarchiv Bild 183-R06610, Oswald Spengler.jpg|thumb|550px|Oswald Spengler (1880-1936) was een Duits geschiedfilosoof en cultuurhistoricus. Hij schreef tussen 1918 en 1922 zijn tweedelige ''De ondergang van het Avondland'' vol pessimisme over de westerse geschiedenis. Het maakte hem tot een grondlegger van het {{Wp|cultuurpessimisme. Spengler zag af van elk {{Wp|Vooruitgangsgeloof|vooruitgangsidee}}, wat de nationaalsocialisten hem kwalijk namen.]] [[Bestand:Traijan's_Column_2013-2.jpg|thumb|550px|De bas-reliëfs van de {{Wp|zuil van Trajanus}} zijn erg gedetailleerd met hun vijf centimeter diepte. Er zijn 2500 mensen afgebeeld die geen 'realistische' oorlog maar een episch spel tonen. De keizer is zestig keer te zien, echter nooit tijdens een gevecht. De zuil is een topbron voor de Romeinse legerkennis. ♠ Luister hier naar Geschiedenis voor herbeginners: [https://www.geschiedenisvoorherbeginners.be/episodes/6xCiAHRIn8zwZB05IeV87Y De Romeinen I: Wie legde de eerste stenen van de Eeuwige Stad?] ]] . {{Citaat|'''Bestaat er een logica in de geschiedenis? Bestaat er naast al het toevallige en onberekenbare van de afzonderlijke gebeurtenissen een metafysische structuur van de historische mensheid, die in essentie onafhankelijk is van de alom zichtbare, populaire, geestelijk-politieke oppervlaktestructuren?|Oswald Spengler'''}} . {{Citaat|'''De geschiedenis herhaalt zichzelf, maar nooit op dezelfde manier. Er zit een bepaalde regelmaat in, een zeker cyclisch patroon, maar elke golfslag is net anders, elke ronde heeft toch telkens zijn eigen karakteristieken. Zoals een voetbalwedstrijd steeds dezelfde regels volgt (hoewel de regels af en toe veranderen) maar geen enkele wedstrijd exact hetzelfde verloop kent, laat staan dat hij voorspelbaar zou zijn.|Luc Goeteyn & Chris Jacobson'''}} . {{Citaat|'''De Romeinen, die vanaf het begin hun invloed over heel Italië uitbreidden, konden zich nooit beroepen op de waanbeelden van raszuiverheid die later de wijze gingen besmetten waarop de Germanen over zichzelf dachten.|Robert Hughes, in: ''Rome: A culural, visual, and personal history'' (2011).}} . {{Citaat|'''Het is vrij gemakkelijk het verleden in een vorm te gieten die ons goed uitkomt en dat verleden dan toegankelijk maakt. Maar de oude wereld zat veel ingewikkelder in elkaar en kende veel meer dwarsverbindingen dan we soms geneigd zijn te denken. Als men Rome beschouwt als de progenitor of 'stamvader' van West-Europa, dan vergeet men dat de stad verbonden was met het oosten en in veel opzichten was gevormd door oosterse invloeden. De wereld van de oudheid heeft in sterke mate de wereld bepaald zoals we die tegenwoordig kennen - dynamisch, strijdvaardig, efficiënt en energiek.|Peter Frankopan'''}} = Cultuurpessimist Oswald Spengler = . == De pessimist == . De prehistorie eindigt met de komst van een nieuw Grieks alfabet omstreeks 800 voor Christus. De klassieke oudheid laat zich opsplitsen in de '''archaïsche periode''' (van 800 tot 500), '''de klassieke periode''' (als Athene een democratische staat wordt met een grondwet, van 500 tot 350), de '''Hellenistische periode''' (350-280) en de '''Romeinse periode''' (280-476). Wat gebeurt er in de rest van de wereld? * China: bouw van de muur; * India: ontstaan van het kastenstelsel; * Meso-Amerika: Maya's bouwen steden; * Afrika: koninkrijken met piramides; * Egypte: blijft een invloedrijk religieus centrum; * Perzië: ontwikkelt zich tot een wereldrijk tot de komst van Alexander; * West-Europa: de Kelten, later door de Romeinen Galliërs genoemd; * Noord-Europa: de Germanen. {{Wp|Oswald Spengler}}s vergelijkt culturen met individuen: ze groeien op, worden volwassen en sterven. Aan de hand van de evolutie van beschavingen zoals de Egyptische, de Chinese, de Indiaans-Mexicaanse en de klassieke of Grieks-Romeinse illustreert hij die theorie. Zijn theorie is een reactie tegen de traditionele 'maakbare' Europese cultuur- en geschiedsopvattingen van de Verlichting, de Renaissance en het Christendom. De rationele samenleving zal stuk lopen, voorspelt Spengler. Spengler leefde de laatste jaren van zijn leven vereenzaamd in Hitlers favoriete stad München. Kort voor zijn dood in 1936 schreef hij dat het Duitse rijk binnen het decennium zou verdwijnen.<ref>OSWALD SPENGLER, vertaald door Mark Wildschut. ''De ondergang van het avondland. Schets van een morfologie van de wereldgeschiedenis'', Boom, Amsterdam, 2017.</ref> . . == Beschavingen komen en gaan == Nederzettingen groeien uit tot dorpen of ze verdwijnen. Dorpen groeien uit tot steden of ze verdwijnen. Steden groeien uit tot stadstaten of ze verdwijnen. Stadstaten groeien uit tot rijken. Of ze verdwijnen. . <small>'''(Niet compleet overzicht.)'''</small> . * Mesopotamië . * Zuidwest-Azië: ** Israëlieten|Hebreeën ** Hettieten ** Meden ** Perzen ** Feniciërs . * Afrika: ** Oude Egypte ** Carthago . * Oost-Azië: ** Chinese oudheid ** Jomonperiode (Japan) . * Noord-Amerika ** Mississippicultuur . * Meso-Amerika: ** Teotihuacán (historische stad) ** Azteken ** Maya's . * Zuid-Amerika: ** Inca's . * Europa: ** Griekenland ** Etrusken ** Oude Rome . . ♠ [https://www.youtube.com/watch?v=YTsYe_pb2e4 '''BEELDFRAGMENT HET OUDE EGYPTE'''] . ♠ [https://www.youtube.com/watch?v=yEfRadZ1CXs '''BEELDFRAGMENT HET OUDE GRIEKENLAND'''] . ♦ [https://radio1.be/coronalessen-uit-de-oudheid '''GELUIDSFRAGMENT PANDEMIEËN IN HET OUDE ROME'''] . = Fernand Braudel over het ontstaan van een beschaving = [[Bestand:Plaque Fernand Braudel, 59 rue Brillat-Savarin, Paris 13.jpg|thumb|right|550px|Gedenkplaat in Parijs, Rue Brillat-Savarin 59.]] [[Bestand:Mediterranean_Relief.jpg|thumb|550px|Het relief van de Middelandse zee vraagt toch enige studie...]] [[Bestand:Treaty_of_Kadesh.jpg|thumb|550px|Het verdrag van Kadesh in 1258 is mogelijks de oudste grensbepaling die we kennen.]] == De Middellandse zee == De historicus {{Wp|Fernand Braudel was zijn leven lang begaan met de geschiedenis van de Middellandse zee. Die leverde hem zijn '''drietrapsmodel''' op, bestaande uit structuur, conjunctuur en evenement. Met andere woorden: de geografie bepaalt de economie en de economie bepaalt het sociale, zo klinkt zijn redenering. De theorie is in tijden van klimaatsverandering misschien beter van onder het stof te halen. In de opening van zijn bekende trilogie uit 1949 benadrukt Braudel dat de Middellandse Zee - daar waar 'onze' Oudheid ontstaat - een door hoge, brede en lange bergen omsloten zee is, op een paar open plekken en de Saharawoestijn na, een relatief voorspelbare binnenzee overigens, met weinig getij die haar bevaarbaar maakt. Historici merken dit feit nauwelijks op.<ref>In de [[straat van Gibraltar]], de verhoging van Naurouze, het [[Rhônedal]] en de zeestraten die de [[Zwarte Zee]] met de [[Egeïsche Zeeregio|Egeïsche]] verbinden, zijn er open plekken en tussen [[Syrië]] en [[Tunesië|Zuid-Tunesië]] zijn er geen bergen, daar grenst de [[Sahara|Saharawoestijn]] over duizenden kilometers aan de zee.</ref> Het gaat om de Spaanse [[Betische cordillera|Cordillera]], de bergen van [[Libanon]], de [[Anatolië|Anatolische]] bergen, de [[Kaukasus (gebergte)|Kaukasus]], de [[Atlas (gebergte)|Atlas]], het [[Dinarische Alpen|Dinarische gebergte]], de [[Apennijnen]], de [[Pyreneeën]] en de [[Alpen]]. Hij schrijft het zo: 'Het landschap van de Middellandse Zee bestaat dus niet alleen uit wijngaarden, olijfgaarden en tot steden uitgegroeide dorpen - dit is louter franje. Dichtbij, als het ware tegen de zee aangeplakt, liggen de hoge, opeengepakte bergen, een wereld met weinig huizen of gehuchten, maar met talloze hoge moeren en steile noordwanden waar niets meer doet denken aan dat deel van de Middelandse Zee waar de sinaasappelbomen groeien. De winters zijn er streng. Sneeuw valt er in overvloed, ook toen {{Wp|Leo Africanus}} in de winter door de Marokaanse Atlasgebergte trok en ongelukkigerwijze van al zijn bagage en kleren werd beroofd.'<ref>FERNAND BRAUDEL, vertaald door Eef Gratama. ''De Middelandse zee. Het landschap en de mens'', Contact, Antwerpen, 1992, p. 36.</ref> == Sneeuwwater == Het sneeuwwater en het ijs, zo ontdekte Braudel liet men niet onbenut. 'In het zestiende-eeuwse Turkije was sneeuwwater niet louter aan de rijken voorbehouden. In [[Konstantinopel]], maar ook elders zoals in het Syrische [[Tripoli (Libië)|Tripoli]], schreven reizigers over kooplieden die voor weinig geld sneeuwwater, stukken ijs en waterijs verkochten. (...) In het hart van het warme Middelandse-Zeegebied vormen deze besneeuwde gebieden een uniek fenomeen.' Een tegenstelling die met een wantrouwen gepaard gaat, ontstaat tussen de mensen in de laagvlakte en die in de hoger gelegen gebieden.<ref>FERNAND BRAUDEL, vertaald door Eef Gratama. ''De Middelandse zee. Het landschap en de mens'', Contact, Antwerpen, 1992, p. 38.</ref> Lichtvoetig als berggeiten zakken ze de heuvels af om te stelen, schrijft een reiziger in de twaalfde eeuw. Het bergleven bleef achter op dat in de vlakte, de beschaving drong er niet door. Als bewijs haalt Braudel het gemak aan waarmee de nieuwe religies terrein winnen en hoe de bergen een paradijs blijven voor het boerenbijgeloof. De bergen zijn een geliefd oord voor een afwijkende cultuur uit een ver verleden. Die cultuur in de laagvlakte plukte de vruchten van haar centrale ligging tussen Europa, Azië en Afrika en hield stand tot na de [[renaissance]] en de [[reformatie]]. Toen verschoof het machtscentrum (daar waar beslissingen worden genomen en waar de rijkdom zich verzamelt) van de wereld aan de noordelijke Atlantische oceaan komt te liggen: Brugge, Antwerpen, Amsterdam met de gouden eeuw van de Hollanders, de Fransen onder [[Lodewijk XIV]], het Engelse imperium in de negentiende eeuw. De twintigste eeuw hoorde Duits te worden, maar het liep anders en de Verenigde Staten domineerden de twintigste eeuw. . . = Griekenland en Rome; de [[archaïsche periode]] = [[File:0_Lupa_Capitolina_(2).JPG|thumb|550px|Rome is volgens de legende gesticht door de tweeling [[Romulus en Remus]] in [[753 v.Chr.]]. De [[Legende (volksverhaal)|legende]] komt van [[Marcus Terentius Varro]] (116-27 v.Chr.). De werkelijke geschiedenis over [[Ontstaan van Rome|het ontstaan van Rome]] is complexer.]] [[Bestand:The_Intervention_of_the_Sabine_Women.jpg|thumb|550px|[[Jacques Louis David]] schildert in [[1799]] de [[Sabijnse maagdenroof]]. Deze een [[mythe|mythisch]] van net na de stichting van de stad [[Rome (stad)|Rome]] stelt dat de stad een toevluchtsoord was voor wie een nieuw leven wilde opbouwen. Bannelingen, vreemden, moordenaars, criminelen en gevluchte slaven deden Rome zo groeien dat de stad zich over vijf van de zeven heuvels uitbreidde. Romulus zag dat onder hen weinig vrouwen waren en organiseerde daarom de [[consualia]] ter ere van [[Consus]]. Hij nodigde het naburige [[Sabijnen|Sabijnse]] volk uit. Die kwamen massaal, met hun dochters. Romulus' plan om de vrouwen mee te nemen naar Rome lukte. De Sabijnse mannen ontsnapten en bereiden zich voor op een oorlog. Bij hun terugkeer waren Sabijnse vrouwen niet langer maagden. Ze leefden in harmonie met hun nieuwe echtgenoot en hun kroost. Romeinen en Sabijnen legden hun geschil bij en Rome bleef groeien. ♣ Luister naar Geschiedenis voor herbeginners: De Romeinen - deel V: [https://www.geschiedenisvoorherbeginners.be/episodes/14WvdVs9OQNan3lanN874j Waren dat echt rare jongens, die Romeinen?] ]] [[Bestand:Hannibal_in_Italy_by_Jacopo_Ripanda_-_Sala_di_Annibale_-_Palazzo_dei_Conservatori_-_Musei_Capitolini_-_Rome_2016_(2).jpg|thumb|550px|Hannibal, een briljant succesvol tegenstander van de Romeinen in de [[Tweede Punische Oorlog]] trok met zijn olifantenleger uit [[Iberisch Schiereiland|Iberia]] naar Italië over de Pyreneeën, de Rhône en de Alpen en behaalde er veel overwinningen. Uiteindelijk maakte Hannibal een eind aan zijn leven om niet aan Rome te worden uitgeleverd. ♣ Luister hier naar Geschiedenis voor herbeginners: Rome deel II: [https://www.geschiedenisvoorherbeginners.be/episodes/5PwpMhXdmvozEWC9GdColE Hoe lanceerde Hannibal Rome als supermacht?] ]] [[Bestand:Corvus.svg|thumb|550px|Corvus]] . == Tiende eeuw == '''Omstreeks 1.000 V.C. zijn er in de mediterrane wereld een duizendtal gemeenschappen met een eigen politiek en cultuur. Duizend jaar later zal deze regio onder het militaire, culturele en politieke gezag staan van één volk: de Romeinen. De Romeinen plukken hun geschiedenis en hun tradities in de [[Helleense talen|Helleense]] wereld, passen ze aan en verspreiden het Griekse erfgoed verder.''' . * 999 ** Eerste nederzettingen in Rome. . * 900 ** Griekenlang heeft het over de [[Geometrische periode]]. De Dorische steden [[Argos (stad)|Argos]] en [[Sparta (Griekenland)|Sparta]] ontstaan. . == Negende eeuw (899-800) == . * 899 ** Een uitzonderlijk natte periode zorgt ervoor dat de Assyriërs voor de komende twee eeuwen gronden bewerken in een voordien onvruchtbaar gebied en tot een bloeiende landbouweconomie en een compleet rijk komen. . * 880 ** [[Feniciërs|Fenicische]] kolonisten vertrekken uit Syrië en Libanon naar Noord-Afrika en stichten er [[Cartago (stad)|Cartago]] en monopoliseren de zeehandel in de Middelandse zee. ** Europese [[domesticatie]] van de kip. . * 800 ** Vermelding van kaneel in het kruidboek van de Chinese [[Shennong|Keizer Shennung]] en in het oude Egypte als ingrediënt van parfum. ** De Grieken ontwikkelen een nieuw alfabet. De letter a symboliseert een rund, de letter b een huis. Het [[alfabet|alphabet]] is gebaseerd op het [[Fenicisch alfabet|Fenicisch]]. ** [[Homerus]], [[Hesiodos|Sesiodus]] en het [[orakel van Delphi]] zijn populair. . == Achtste eeuw (799-700) == . ;776 . * De eerste [[Olympische Spelen in de Klassieke Oudheid|olympische spelen]] in de Griekse stad Olympia. Meer dan een millennium zullen ze mensen sportief samenbrengen. . ;770 . * China kent het muntgeld. . ;753 . * Mythologische stichtingsdatum van Rome door [[Romulus en Remus]]. De Romeinse schrijver [[Marcus Terentius Varro]] legt deze datum in de eerste eeuw V.C. vast. Eveneens in de achtste eeuw: de [[Sabijnse maagdenroof]]. Het vrouwentekort bij de volgelingen van koning [[Romulus]] leidt tot de uitnodiging van de [[Sabijnen]] naar het [[Circus Maximus (Rome)|Circus Maximus]] en de roof van hun dochters. ;750 jaar . * [[Kelten]] trekken het huidige Frankrijk binnen en vestigen zich. De [[ijzertijd]] start er met wapens en voorwerpen, een stijgende aanwezigheid van ruiters en vorsten. Dit is de [[Hallstattcultuur|Hallstatt-periode]]. . ;745 . * De beroemde veldheer [[Tiglat-Pileser III]] creëert een professionele (betaalde en permanente) oorlogsmachine. Deze Assyrische koning is organiseert de samenwerking tussen de ruiterij en het voetvolk. Hij is berucht om zijn martelwerk en zijn executies, de verwoesting van stedelijke centra van opstandige vorstendommen en deportaties. Hij liet die steden in Assyrische stijl herbouwen met forten en een uniform belastingstelsel en dito dienstplicht, maten, gewichten en een religieuze cultus en het Aramees als taal. Zo verliezen de voormalige vorstendommen hun eigenheid. . ;743-732 . * [[Tiglat-Pileser III|Tiglat-Pileser]] onderneemt drie veldtochten in Syrië en Palestina. Hij verovert Arvad en Damascus en schenkt zo de stad Assur een wereldrijk. . ;733-690 * [[Magna Graecia]] . ;727 * <gallery> Bestand:Tiglath-Pileser_III_Nimrud_Louvre_AO19853.jpg </gallery> == Zevende eeuw (699-600) == . * Griekse steden gebruiken munten om te kopen en te verkopen. . * 681 ** Aan de heerschappij van koning [[Sennacherib]] die sinds ca. 704 over het Assyrische rijk heerst, komt een einde. Hij leidde het rijk vanuit de stad [[Nineveh]] met een bevolking die meer dan 100.000 mensen telt - een van de grootste steden ter wereld. Hier liet hij ondergrondse aquaducten ([[Qanat|qanaten]]) aanleggen om akkers, tuinen en parken te besproeien. Sommige assyriologen beweren dat het wereldwonder van de [[hangende tuinen]] van [[Babylon (stad)|Babylon]] in Nineveh lagen. Het irrigatiesysteem is noodzakelijk, want de natte periode die omstreeks 900 aanbrak, loopt in deze jaren ten einde. Deze megadroogte zal voor de ondergang van het Assyrische rijk zorgen. . * 668 ** Grieken stichten Byzantium en vestigen zich rond de Zwarte Zee. . * 650 ** Het [[Assyrische rijk]] kent zijn topdagen. Het heerst over [[Egypte (land)|Egypte]], de [[Levant]] en [[Mesopotamië]]. Al driehonderd jaar lang leiden militaire overwinningen vanuit Noord-Irak tot de gebiedsuitbreiding. Vanaf nu gaat het bergaf: de opwarming van de streek leidt tot vee-sterfte en mislukte oogsten. De Assyrische [[Vazalstaat|vazallen]], de [[Meden]] en de [[Babyloniërs]], zetten druk. . *621 ** Eerste geschreven wetgeving door [[Draco (wetgever)|Draco]] . * 616 ** De [[Etrusken|Etruskische]] koning van Rome [[Lucius Tarquinius Priscus|Tarquinius Priscus]] legt de [[Cloaca Maxima]] aan om vuil water af te voeren naar [[Tiber]]. De stadsuitbreiding maakt dat de natuurlijke afvoer niet volstaat. In de eerste eeuw zal de Cloaca Maxima overdekt worden als riool van Rome. . * 612 ** Vijandelijke legers nemen de hoofdstad van het Assyrische rijk, [[Assoer]], in. Het rijk verdwijnt. . * Omstreeks 600 ** Domesticatie van de kip in het stroomgebied van de Rijn. . == Zesde eeuw (599-500) == ;571 * Geboorte van [[Pythagoras]] op het eiland [[Samos (eiland)|Samos]]. . ;525 * De Perzen zijn wereldheersers van de Middellandse zee tot in het centrum van Azië. In hun land van overvloed beschikken ze over een wegennetwerk dat de kust van Klein-Azië verbindt met [[Babylon (stad)|Babylon]] en [[Persepolis]]. In één week tijd overbrugt een bericht 2.500 kilometer. [[Herodotus]] is er niet goed van, een ongeziene prestatie: hitte, sneeuw, regen of duisternis zijn geen hindernis voor de couriers. De religieuze verdraagzaamheid van de nieuwe leiders, de handelsakkoorden en het overnemen van gebruiken en gewoontes van lokale bevolkingen spelen een rol in de uitbreiding van het rijk.<ref>PETER FRANKOPAN, vertaald door George Pape. ''De zijderoutes. Een nieuwe wereldgeschiedenis,'' Het Spectrum, Antwerpen, 2016, p. 20-21.</ref> . * Perzië kampt met zijn nomadische Noorden en zijn wrede rituelen. Ze drinken vijandig bloed en kleden zich met hun scalpen. Als handelspartner zijn ze chaotisch en onvoorspelbaar. Ze leveren goede paarden. . ;510 . * De laatste koning van Rome wordt verbannen. [[Lucius Tarquinius Superbus|Tarquinius Superbus]] is niet meer. . ;509 . * Stichting [[Romeinse republiek]] door [[Marcus Junius Brutus]] die de laatste [[Etrusken|Etruskische]] koning [[Tarquinius Superbus]] verdrijft. Tot dusver regeerden zeven koningen over Rome: [[Romulus]], [[Numa Pompilius]] (recht en religie), [[Tullus Hostilius]], [[Ancus Marcius]], [[Tarquinius Priscus]], [[Servius Tullius]] en [[Tarquinius Superbus]]. Twee consuls besturen één jaar lang de republiek. Er is een senaat, stemrecht en de militarisering van de politiek. Het systeem blijft duren tot het Keizerrijk, na de moorde op Caesar in 44 voor Christus. . == Vijfde eeuw (499-400) == [[Bestand:Herodotos_Met_91.8.jpg|thumb|550px|Herodotos, de vader van de geschiedschrijving.]] [[Bestand:Confucius_Tang_Dynasty.jpg|thumb|550px|Conficius: 'Het is beter een mijl te reizen dan duizend boeken te lezen.']] * Ca. 499-450 ** In Vlaanderen komen minstens vier hoogteversterkingen of La Tène-forten. In Kessel-Lo bij Leuven, in Kester bij Brussel, in Kooigem bij Kortrijk en aan de Kemmelberg bij Ieper. De laatste nederzetting met een plateau van zes hectare domineert de omgeving en de IJzermonding en controleert de handel tussen kust en binnenland. De streek is rijk, geschikt voor landbouw, er is wijn, ijzererts- en zoutwinning. Ze blijft bewoond tot omstreeks 350. Op de Kemmelberg ligt een heuvelfort met grachten, wallen en houten omheiningen. Er is een grafheuvel, een ambachtszone voor pottenbakkers, het zogenaamde Kemmelaardewerk. De spectaculairste hoogteversterkingen zijn in Wallonië te vinden. In eentje ervan, in Buzenol (Montauban) is een grafmonument gevonden met op de achterkant een Gallo-Romeinse maaimachine, die door Plinius de Oudere beschrijft en gebruikt is bij de Trevieren.<ref>HERMAN CLERINX. ''De Kelten en de lage landen.'' Davidsfonds, Leuven, 2005, p. 159.</ref> * Ca. 480 ** Geboorte van [[Herodotos]] (⁺420), 'de vader van de geschiedschrijving'. Waarom is Herodotos de vader van de geschiedschrijving? 1. Hij schrijft als eerste een geschiedenis van de toenmalige wereld. Zijn Historiën of het 'Verslag van mijn onderzoek' gaat over zijn reizen door Griekenland, Anatolië, Opper-Egypte, Noord-Afrika, het Midden-Oosten, de Oekraïne en de Krim en West-Europa, Sicilië en Italië. 2. Herodotus doet beroep op en breekt met zijn voorgangers: hij onderscheidt de mythe van het 'menselijke' om tot een correcte geschiedschrijving te komen. Deze kritische analyse baseert hij op relevante mondelinge overleveringen én de toenmalige literatuur van de [[logografen]] zoals [[Hekataios van Milete]] die aardrijkskundige en antropologische invalshoeken hebben. 3. Herodotos wil oorzaken vinden en feiten verklaren. 4. Zijn werk houdt het midden tussen een reisverhaal met anekdoten en novellen en een objectievere geschiedschrijving waarbij 5. hij de Grieken en niet-Grieken vergelijkt als een etnoloog (comparatieve methode). 6. Dat alles verpakt hij in een verhaal, Herodotus is een begaafd verteller. In de Hellenistische periode structureren grammatici de Historiën in negen boeken, genoemd naar de negen Muzen. . * 479 ** De Chinese filosoof [[Confucius]] (°551 VC) overlijdt. . * Ca. 460 ** Staatsman [[Pericles]], een leider van de stad [[Athene (stad)|Athene]] hervormt de stad tot een [[democratie]]. ** Geboorte van [[Thucydides (historicus)|Thucydides]] (⁺395), een historiograaf die de feiten aanschouwt als een gevolg van iets. De wil tot verklaren en begrijpen doet zijn intrede in de geschiedenis. Voor hem en voor Herodotos blijft de geschiedschrijving beperkt tot het pure beschrijven. * 450 ** ♣ [[La Tène-periode]]. Kelten verspreiden zich over Europa. Ambachtelijke bloei, introductie van de pottenbakkersschijf en munten en steden in Europa ten Noorden van de Alpen. De [[Ketel van Gundestrup]] is misschien het bekendste gedecoreerd vat uit deze periode (2de of 1e eeuw v.Chr.). De vondst (1891) in een veen nabij Gundestrup in het Deense Himmerland is te zien in Kopenhagen en toont volgens sommigen het hallucinerende [[Bilzekruid]]. Brouwers mengen het in hun bier omwille van het effect. Het keteltafereel toont de zaaddoosjes tussen een ruiter en een soldaat en naast muzikanten. Diende het als basis voor een toverdrank die krijgers moed geeft, de angst onderdrukt en ongevoelig maakt voor hun verwondingen? . * Ca. 445 ** Herodotos vestigt zich in Athene waar hij lezingen houdt over zijn reizen en opgenomen wordt in de kring van intellectuelen rond de kring van Perikles en zijn vriend, de tragedieschrijver Sofocles. Geschiedenis en fictie, het blijft een eigenaardig duo, tot op heden. . * 427 ** Geboorte [[Plato]] (⁺347) . * 400 ** Uitvinding van de [[katapult]]. . == Vierde eeuw (399-300) == * 399 ** [[Socrates (filosoof)|Socrates]] drinkt de gifbeker in aanwezigheid van zijn vrienden. Hij is ter dood veroordeeld. Verbanning is de enige optie. '''[https://www.youtube.com/watch?v=fLJBzhcSWTk FILM]''' . * Ca. 396 ** Rome verwoest de [[Etrusken|Etruskische]] stad [[Veji]]. . * 390 ** [[Kelten|Keltische Galliërs]] plunderen Rome. . * 384 ** Geboorte van [[Aristoteles]] (⁺322) . * [https://www.youtube.com/watch?time_continue=11&v=id5WJmCaTG4 356] ** [[Alexander de Grote]] is koning van [[Macedonië (oudheid)|Macedonië]] en regeert over een van de grootste rijken. . * 347 ** [[Plato]] sterft. '''[https://www.youtube.com/watch?v=VDiyQub6vpw FILM]''' . * 323 ** [[Alexander de Grote]] sterft op 11 juli in [[Babylon (stad)|Babylon]] aan plotse koorts. Geen enkele bron bleef over. Als de jonge dertiger sterft, ontstaat een mythevorming. Zijn regionale gouverneurs krijgen zijn rijk in eigen handen. . * 322 ** [[Aristoteles]], een van de invloedrijkste klassieke filosofen sterft op 62 jarige leeftijd. Hij was leraar van [[Alexander de Grote]] van 342 tot 340. '''[https://www.youtube.com/watch?v=csIW4W_DYX4 FILM]''' . * 312 ** Opening van de [[Via Appia]] tussen [[Capua]] en Rome. ** Het Romeinse [[Aquaduct (watergang)|aquaduct]] voorziet Rome van water. Dit is het eerste aquaduct van Rome, er zullen er nog tien volgen. Het woord is een samentrekking tussen het Latijnse 'aqua' (water) en 'ducere' (leiden). De Griekse historicus en geograaf [[Strabo (historicus)|Strabo]] vermeldt de verwaarloosde Griekse infrastructuur die de Romeinen innemen. De aanvoer van helder, stromend water voorziet Rome van een hygiënische infrastructuur, geavanceerde toiletten en hydraulica. Alhoewel daar niet altijd euforisch over te doen is. Keizer [[Marcus Aurelius]] (121-180) woorden liegen er niet om: 'Zoals jij het baden ervaart - olie, zweet, viezigheid, troebel water, alles walgelijk - zo is ieder stuk leven.' Op het hoogtepunt van het rijk kunnen 60.000 inwoners van Rome die inmiddels een miljoenenstad is - op het zelfde moment baden. Water maakte mensen in die context niet altijd schoon. De duizenden badgasten per dag wentelden zich in een bacteriebrij vol eitjes van parasieten en ziektekiemen. Archeologische vondsten laten zien dat Romeinen evenveel last hebben van luizen, vlooien en darmparasieten als de niet-bad culturen. De loodvergiftiging (veroorzaakt door het waterdicht maken van de aquaducten) ondermijnt het Romeinse immuunsysteem, dysenterie is nooit veraf en het warme water tast mogelijks de spermakwaliteit aan. Op een Romeins grafschrift staat te lezen 'baden, drank en venus, zij slopen onze lichamen, maar ze vormen de essentie van het leven.'<ref>BEN WILSON, vertaald door George Pape. ''Metropolis. De grootste uitvinding van de mens.'' Spectrum, Amsterdam, 2020, p. 139-145.</ref> Behalve de aanvoer van vers water heeft een stad uiteraard behoefte aan de afvoer van vuil water. De [[Cloaca Maxima]] of de Grootste Riool biedt het water uit Rome een uitweg naar de Tiber. Die is in de 7e eeuw v.Chr. aangelegd als open riool en in de 1e eeuw v.Chr. overdekt om het terrein rond het Circus Maximus toegankelijk te houden. Sommige delen van Cloaca Maxima zijn nog in gebruik en de monding in de Tiber is nog te zien. . ;Kijken . <gallery widths="155" heights="190"> Bestand:Pont du gard.jpg|[[Pont du Gard]] in [[Frankrijk]] bouw tussen [[38]] en [[52]] n.Chr. Bestand:Segovia Aqueduct.JPG|[[Aquaduct van Segovia]]. Bestand:Acueducto de Segovia 01.jpg|Aquaduct van Segovia. Bestand:Rome.Aqueduct.Tunnel.png|Doorsnede Romeins aquaduct met controlepunten. Bestand:Roemerkanal buschhoven.jpg|[[Eifelaquaduct]] Bestand:RomaAcquedottoTraCelioePalatino.JPG|De [[Aqua Claudia]], gebouwd tussen [[38]] en [[52]]. Het rechterdeel is gerestaureerd. Bestand:Roman aqueduct Tarragona.jpg|Romeins aquaduct in [[Tarragona (stad)|Tarragona]] ([[Spanje]]) Bestand:Caesarea Maritima aqueduct.jpg|Aquaduct van [[Caesarea (Maritima)|Caesarea]] in [[Israël]]. Bestand:63 Oued ELLIL 08.JPG|[[Zaghouan Aquaduct]] bij Tunis. Bestand:View_of_the_Cloaca_Maxima_Rome_1814.jpg|Een zicht op de Cloaca Maxima uit 1814. Bestand:040227_tevere16CloacaMaxima.jpg|De Cloaca mondt uit in de Tiber. </gallery> . == Derde eeuw (299-200) == * 264-241 ** [[Eerste Punische oorlog]] in een reeks van drie tegen [[Carthago]]. Inzet is de hegemonie over de Middelandse zee. Tot nu toe vermijden de Romeinen de zeevaart. Het is de uitvinding en de ontwikkeling van de [[Corvus (krijgskunde)|corvus]] die de Romeinen succesrijk ten strijde doet trekken tegen Carthago. . * 250 ** De Romeinen zorgen voor luchtvervuiling met [[Lood (element)|lood]] en [[antimoon]]. De vervuiling zal pieken tot 120 na Christus. Met de langzame val van het Romeinse Rijk, verdwijnen de loodtoepassingen en de kennis over lood (het wordt gebruikt om vers water aan te voeren, in rioleringen, bij het maken van drinkbekers, kannen, borden, cosmetica, potloden en email op aardewerk). . * 230 ** De eerste (zelfbenoemde) Chinese keizer, [[Shi Huangdi]] introduceert in zijn veroverde gebieden een standaard inzake het schrift, de maten en de gewichten. . * 218-201 ** Hannibal Barkas (247-183), de Carthaagse generaal valt Italië binnen en begint de [[tweede Punische oorlog]]. Rome kent verschillende nederlagen. . == Tweede eeuw (199-100) == ;Ca.160 * ♣ De Romeinse consul en grootgrondbezitter Cato de Oude (234-149) publiceert De Agri Cultura een werkje ‘Over de landbouw’. . ;Ca.140 * De Griekse dichter [[Antipater van Sidon]] maakt een lijst zeven wereldwonderen. Deze lijst is later overgenomen door schrijvers en historici. De keuze voor zeven wonderen is symbolisch als een getal van perfectie en volledigheid. Het gaat om 1. [[Piramide van Cheops|de piramide van Cheops]] (in Gizeh, Egypte, gebouwd ca. 2580-2560 V.C.) dat het enige wereldwonder is dat nog bestaat; 2. [[hangende tuinen van Babylon|de hangende tuinen van Babylon]] (in Irak, mogelijk rond 600 V.C. mogelijk legendarisch, gebouwd door Nebukadnezar II; 3. de [[Tempel van Artemis in Efeze|tempel van Artemis]] ([[Efeze]], Turkije 550 V.C.); 4. het [[Beeld van Zeus te Olympia|beeld van Zeus]] (Olympia, Griekenland, ca. 435 V.C.); 5. het [[mausoleum van Halicarnassus]] (Bodrum, Turkije, ca. 350 V.C.); 5. de [[Kolossus van Rodos|kolossus van Rhodos]] (Griekenland, ca. 292-280 V.C.) en de [[Pharos van Alexandrië|vuurtoren van Alexandrië]] (Egypte, ca. 280 V.C). ;Kijken <gallery> Bestand:Kheops-Pyramid.jpg Bestand:Hanging_Gardens_of_Babylon.jpg Bestand:Miniaturk_009.jpg Bestand:Artemis_of_Ephesus.jpg Bestand:Mausoleum_of_Halicarnassus.jpg Bestand:Colosse_de_Rhodes_(Barclay).jpg Bestand:Phare_d'Alexandrie_(Barclay).jpg Bestand:Statue_of_Zeus.jpg </gallery> . ;146 * Tijdens de [[derde Punische oorlog]] verwoesten de Romeinen [[Carthago]]. . ;142 * De [[Pons Aemilius]] (ook: Ponte Rotto) is de eerste stenen brug over de [[Tiber]]. Ze vervangt een houten brug uit 179. . ;100 * ♣ Uitvinding van het [[waterrad]]. . == Eerste eeuw (99-1) == [[Bestand:Retrato_de_Julio_César_(26724093101).jpg|thumb|550px|Buste van [[Tusculum (Latium)|Tusculum]] van [[Julius Caesar]], waarschijnlijk het enige portret uit zijn tijd. Archeologisch Museum, Turijn, Italië. Caesar is de eerste levende Romeinse keizer die zichzelf portretteert op een munt. ♣ Luister naar Geschiedenis voor herbeginners: De Romeinen - deel III: [https://www.geschiedenisvoorherbeginners.be/episodes/0rTnKiYRXze6SuM7eFd4FZ Hoe bezegelde Caesar het lot van de republiek?] ]] ;Rome, strijdvaardig en het oorlogsgeweld verheerlijkend, neemt kust-stadstaten in en beheerst halverwege de eerste eeuw de Westelijke Middellandse zee. Het leger perfectioneert en disciplineert zich. De ambitie richt zich op het Perzische oosten (dat blijft een moeilijke), de Egyptische graanschuur van [[Cleopatra VII|Cleopatra]] en het Gallische Noorden waar Alexander de Grote twee eeuwen eerder zijn neus voor ophaalt omdat er niets te winnen is. Toen toonde onze regio de kenmerken van de 'pre-Romeinse [[La Tène-periode|La Tène]]-cultuur' zonder heuvelforten (gezien het vlakke land) en zonder verstedelijking (gezien het ontbreken van edel metaal waaruit men munten slaat). De economie bestaat uit landbouw, schapenteelt en visserij. De Vlaamse vissauzen zijn zo gegeerd dat handelaars ze naar alle windstreken uitvoeren.<ref>DAVID NICHOLAS. ''Vlaanderen in de Middeleeuwen'', Overamstel, Schoten, 2015, p. 10.</ref> Toch loopt het scenario stilaan anders. In 52 haalt Rome de buit uit onze streek binnen en onderwerpt ze steden, handelslui en vakmensen in het huidige Noord-Frankrijk, België, Nederland en West-Duitsland. De belastingen zijn zo lucratief dat Rome zijn goudprijs aanpast. Halverwege de eerste eeuw zijn er in Italië twee miljoen slaven, twintig procent van de totale populatie. Als in het eerste keizerlijke tijdperk iemand op het idee komt om hen tot een uniform te verplichten, wijst de senaat dat geschrokken af. Niemand wil - de [[Spartacusopstand]] indachtig - dat de slaven zouden beseffen hoe talrijk ze zijn.<ref> IRENE VALLEJO, vertaald door Adri Boon. ''Papyrus. Een geschiedenis van de wereld in boeken'', Meulenhoff, Amsterdam, 2021, p. 99.</ref> In diezelfde periode valt Egypte als rijp fruit in hun handen. De graanprijs keldert en de Romeinse koopkracht stijgt. De veroveringen leiden tot meer inkomen voor Rome en maken de veroverde gebieden armer. Roomse rijken lopen met de gestolen welvaart weg, de politieke deelname is een zaak voor rijkelui die hun wereldbeeld danken aan gladiatorengevechten. Die tonen de Romeinse microkosmos met wilde dieren uit de veroverde gebieden, de heerschappij over naburige en verre volkeren en verheerlijken het gevecht, de eerzucht en de vernedering als ingrediënten in het idee van '[[Panem et circenses|brood en spelen]]'.<ref>PETER FRANKOPAN. ''De zijderoutes'', p. 32-34.</ref> . ;82 . * Rome telt 400.000 inwoners. . ;73-71 . * [[Spartacusopstand]]. . ;63 . * [[Catilina]] plant een moord op [[Cicero]] en inspireert die tot zijn [[Catilinarische redevoeringen|Catilinarische rede]]: 'Hoe lang nog, Catilina, zult u misbruik maken van ons geduld?' ;60 . * Eerste [[Triumviraat]] van [[Crassus]], [[Pompeius]] en [[Julius Caesar|Caesar]]. . ;58-57 . * In 58 voor Christus leiden Caesars eerste veldtochten in Gallië tot weerstand in het land van de Belgae. [[Ambiorix (persoon)|Ambiorix]] vernedert de Romeinen door een anderhalf plunderend legioen uit te moorden ter bescherming van zijn graan. Hij redt zo zijn volk van de hongerdood, tot woede van een wraakzuchtige [[Julius Caesar]]. * In 57 onderwerpt Julius Caesar de Veneti en de andere Gallische stammen aan de Atlantische kust. De Veneti is een zeevarend volk dat in het huidige Bretagne en in de stad [[Vannes]] (Darioritum) woonde. Hun stevige zeilschepen weerstaan de Atlantische winden en golven. . '''ᛩ''' [[Abraham Ortelius|ABRAHAM ORTELIUS]]. ''Belgii veteris typus'', Amsterdam, 1584. . ;55 * [[Julius Caesar]] valt Engeland binnen. . ;54 * Caesar heeft het moeilijk om de regio van de [[Menapii]] in te nemen, de stam is hem te machtig en voert een guerrillaoorlog. Caesar verslaat hen in 52. Genocide vat zijn actie samen. De periode tot 70 na Christus heet in onze streken de vroeg Romeinse tijd. Van [[Romanisatie]] (het overnemen van de taal, de cultuur en de Romeinse gewoonten) is weinig sprake. De bloei van de Romeinse tijd situeert zich een eeuw later, tussen 70 en 275. Van dan af nemen de [[Menapii]] (de Gallische/Keltische stam uit het moerasgebied achter de Schelde) de Romeinse cultuur over. De periode na 275 is de Laat Romeinse tijd. . [[Bestand:Map_Gallia_Tribes_Towns.png|thumb|550px|Belgica vlak vóór de inlijving van 52 voor Christus.]] ;52 * [[Julius Caesar]] verovert de rest van [[Gallië]], het land van de Kelten. In zijn ''[[Commentarii Rerum in Gallia Gestarum]]'', beter bekend als ''[[de bello Gallico]]'' deelt Caesar Gallia in drie: het gebied van de [[Aquitaniërs]], dat van de [[Galliërs]] en Gallia Belgica. 'In hun eigen taal noemen ze zich Kelten, wij noemen hen Galliërs. Ze verschillen in taal, instellingen en wetten. De Galliërs worden door de rivier de Garonne van de Aquitanieërs en door de Marne en de Seine gescheiden. De Belgen zijn het moedigst van allemaal omdat ze het verst van de cultuur en bevolking van de provincie verwijderd zijn, omdat er weinig handelaars hen bezoeken (waardoor hun geest verwijfd zou raken) en omdat ze zich het dichtst bevinden bij de Germani, die over de Rhenus ([[Rijn]]) wonen en met wie ze oorlog voeren.'<ref>[[Julius Caesar]] - ''[[Commentarii Rerum in Gallia Gestarum|Commentarii de bello Gallico]]'' Boek I: 1-3; IRENE VALLEJO, vertaald door Adri Boon. ''Papyrus. Een geschiedenis van de wereld in boeken'', Meulenhoff, Amsterdam, 2021, p. 99.</ref> In het noordelijke deel wonen de [[Belgae|Belgen]]. [[Germanen|Germaanse stammen]] bevolken het gebied. De [[Morini (stam)|Morini]] zijn een zeevolk dat langs de [[Noordzeekust]] en [[Pas-de-Calais|Pas de Calais]] leeft. Caesar heeft interesse in hun grondgebied omdat de overtocht naar Brittannië korter is dan in Bretagne. De [[Menapiërs]] leven in het noordwesten, rond de Schelde-, de Maas- en de Rijndelta. De [[Eburonen]] leven in de Maasvallei, de [[Nerviërs]] en de [[Atuatuci]] in de Maas- de Sambervallei, de [[Trevieren]] in het zuidoosten en de [[Frisii]] in het noorden. Nadien ontwikkelen de [[Lage Landen]] zich tot een uithoek van het [[Romeinse Rijk]] met de provincia Belgica tot aan de Rijn als een natuurlijke verdedigingslinie met Germania. In Belgica leggen de Romeinen een heerwegennetwerk voor hun troepen en de handel met als oost-westas de [[heirbaan Boulogne-Keulen]]. Hierlangs komen [[Romeinse villa]]s en dorpen. . ;49 * Burgeroorlog tussen Caesaer (Rome) en [[Pompeius]] (Pompeii). Als Caesar de [[Rubicon (Italiaanse rivier)|Rubicon]] oversteekt spreekt hij de woorden [[Alea iacta est]]. De rivier vormt de grens tussen de Italiaanse gebieden en en Gallië. . ;48 * In [[Alexandrië]] schaart Caesar zich aan de zijde van Cleopatra en strijdt tegen haar echtgenoot die tevens haar broer is, [[Ptolemaeus XIII]]. . ;47 * Uit de relatie van Caesar en Cleopatra komt een zoon: Caesarion. . ;45 * De [[Juliaanse kalender]] vervangt de [[Egyptische kalender]]. Een jaar telt gemiddeld 365,25 dagen met om de vier jaar een schrikkeldag. In 1582 zal de [[gregoriaanse kalender]] de tijd astronomisch nauwkeuriger berekenen door de jaren 1700, 1800, 1900, 2100, 2200 en 2300 als schrikkeljaren te schrappen (eeuwjaren die geen veelvoud zijn van 400). Caesar wordt alleenheerser of 'dictator perpetuus' en legt de basis voor de monarchie. . ;44 [[File:Vincenzo_Camuccini_-_La_morte_di_Cesare.jpg|thumb|550px|Moord op [[Julius Caesar]], 44 VC. Stervend strekt hij zijn hand uit naar Brutus die als laatste zijn mes gebruikt, en roept 'Ook gij, Brutus, mijn zoon?' Brutus twijfelt of de moord gerechtvaardigd is. Schilderij van [https://en.wikipedia.org/wiki/Vincenzo_Camuccini Vincenzo Camuccini]. ♣ Luister naar Geschiedenis voor herbeginners: De Romeinen - deel IV: [https://www.geschiedenisvoorherbeginners.be/episodes/3TsfNZ9JZhOrxSQf9TdoeL Hoe hield Cleopatra de Romeinen in de ban?] ]]. . * Republikeinse senatoren waaronder Cassius en Brutus vermoorden Caesaer op 15 maart. Caesar spreekt zijn laatste woorden: 'Tu quoque fili mi' tot Brutus. . ;43 * Tweede [[triumviraat]] van [[Lepidus]], [[Marcus Antonius]] en Augustus. . ;31 * Ocavianus (later Augustus) laat zich [[princeps]] noemen en start het [[Principaat]]. Opvolgers nemen de titel over tot 284. . ;29 * Vergilius publiceert Het boerenbedrijf. . ;27 * [[Marcus Agrippa]] bouwt het eerste [[Pantheon (Rome)|Pantheon]]. Het huidige Pantheon is gebouwd onder Hadrianus tussen 120 en 124. * Augustus, de geadopteerde zoon van Caesar, wordt keizer tot 14 N.C. . ;19 * De Romeinse dichter [[Vergilius]] (°70VC) overlijdt. In zijn heldendicht [[Aeneis]] bezong hij Rome's oorsprong en verleden, het maakt hem even beroemd als [[Homerus]] met de [[Ilias]] en de [[Odyssee]]. De middeleeuwer zal Vergilius magische eigenschappen toekennen en van hem een tovenaar maken. Vergilius in de mand is een vaak terugkerend tafereel dat mannen moet waarschuwen tegen de verlokkingen van de vrouw. Volgens de legende verleidt de dochter van de Romeinse keizer Vergilius. Ze lokt hem haar torenkamer binnen door hem in een mand naar boven te hijsen. Halverweg laat ze hem bungelen, tot jolijt van de passanten. . ;17 * Keizer Augustus kiest voor brood en spelen met offers, wagenrennen, jacht en toneel. . ;10 * De Romeinen leggen oost-westheirbaan aan in Gallia Belgica van [[Boulogne-sur-Mer]] via Doornik, Valenciennes, Tongeren en Maastricht naar Keulen, de Via Belgica. Bij het latere [[Castellum (Maastricht)|Castellum Maastricht]] bouwen ze in het eerste kwart van de eerste eeuw (na C.) een brug over de Maas. . ;5-2 * Geboorte van [[Jezus Christus]]. . ♠ '''[https://www.youtube.com/watch?v=jApGu7Lr9Ic Beeldfragment: De universiteit van Vlaanderen. Heeft Jezus echt bestaan?]''' ;Kijken <gallery> File:Uluburun1.jpg|Voor de Turkse kust vinden archeologen een wrak uit 1550-1200. De lading bekijk je in [https://www.youtube.com/watch?v=7IZWOdY7fEk deze reportage.]] Bestand:Thucydides_pushkin02.jpg|[[Thucydides|Thucydides]] Bestand:Socrates_Louvre.jpg|Socrates Bestand:David_-_The_Death_of_Socrates.jpg|De dood van Socrates door David. Bestand:Plato_Silanion_Musei_Capitolini_MC1377.jpg|Plato Bestand:Aristotle_Altemps_Inv8575.jpg|Aristoteles Bestand:Aristoteles_Louvre.jpg|Aristoteles in het Louvre Bestand:AlexanderTheGreat Bust Transparent.png|Alexander de Grote Bestand:Portrait_of_Alexander_the_Great,_most_likely_of_the_sculptor_Leochares,_340-330_BC,_New_Arcropolis_Museum,_Athens_(14053483565).jpg|Alexander de Grote </gallery> . . = Rome na Christus = [[File:Map_of_ancient_Rome.jpg|thumb|550px|Het oude Rome. ♣ Luister naar Geschiedenis voor herbeginners: De Romeinen - deel VIa: [https://www.geschiedenisvoorherbeginners.be/episodes/2JAPaSBLDG2JjPHOBwwdm7 Hoe grenzeloos was de macht van de keizer?] ]] == Eerste eeuw == [[Bestand:Roman_fresco_Villa_dei_Misteri_Pompeii_004.jpg|thumb|550px|Op de buiten van [[Pompeï|Pompeii]] staan Romeinse villa’s vol luxe. 'Villa dei Misteri', waarvan de eigenaar van de wijnbouw leeft, is genoemd naar de fresco’s die de inwijding tonen van een meisje in de mysteriën van [[Dionysus]]. ♣ Luister naar Geschiedenis voor herbeginners: De Romeinen - deel VIb: [https://www.geschiedenisvoorherbeginners.be/episodes/299XpNQOvYekhtJPJ7Ieee Hoe grenzeloos was de macht van de keizer?] ]] [[Bestand:Fedor_Bronnikov_002.jpg|thumb|550px|Gekruisigde slaven in Rome van [[Fyodor Bronnikov]], geschilderd in [[1878]]. De Romeinen gebruiken de kruisiging bij niet-Romeinen, slaven, geminachte vijanden en criminelen als een oneervolle stervenswijze. Gekruisigden bleven aan het kruis hangen als dierenvoedsel. De invoering van het christendom als staatsgodsdienst schaft de kruisiging af. ♣ Luister naar Geschiedenis voor herbeginners: De Romeinen - deel VII: [https://www.geschiedenisvoorherbeginners.be/episodes/22a2btfl31EEVByCzCBPNF Hoe bekeerden christenen het heidense Rome?] ]] . '''De eerste eeuw kenmerkt zich door de prille ontwikkeling van het Christendom, de uitbreiding en de hoogconjunctuur van het Romeinse Rijk. De politieke transformatie van republiek naar keizerrijk gaat gepaard met de Romanisering van onze streken en de oriëntatie op Azië. Daar, in een onbenullige provincie waar een gouverneur [[Pontius Pilatus]] zich te schande maakt, duikt een fel nieuw geloof op. De verbaasde Romeinse autoriteiten laten de vroege christenen gedijen. Hun verhalen gaan over woestijnen en hongersnood, overstromingen en droogte. Een politieke investering in dit geloof is (voorlopig) niet aan de orde. Geloofsovertuigingen installeren zich samen met militaire of diplomatische successen. Culturele superioriteit is simpel omdat ze de goddelijke goedkeuring geniet. Valse goden zorgen alleen voor ellende.<ref>Merkwaardig toch dat dit soort verhalen zal doordringen tot Noordelijk Europa dat deze fenomenen nooit kende, stelt Peter Frankopan (p. 49-57).</ref>''' . . ;5 . * [[Tiberius]] is de eerste Romein die overwintert in Germania en de [[Longobarden]] bevecht door met zijn vloot de [[Elbe (rivier)|Elbe]] op te schuimen. . * ♣ In de Metamorfosen (een gedicht van vijftien boeken) beschrijft [[Ovidius|Oevidius]] of voluit Publius Ovidius Naso (43 v.Chr. - 17) de schepping en geschiedenis van de Griekse en Romeinse wereld. Hij voltooide het vermoedelijk in het jaar één. Daarin beschrijft hij de onmogelijke liefde tussen Pyramus en Thisbe uit [[Babylon (Babel)|Babylon]] waarbij een tuinmuur hen scheidt. De Romeinse schrijver [[Gaius Iulius Hyginus|Hyginus]], een vriend van Ovidius beschreef hen eerder in de ([[1e eeuw v.Chr.]]). Het verhaal eindigt met de [[dood]] van de helden waarbij hun bloed de witte moerbeiboom bespat en de metamorfose ondergaat tot de rode moerbei. . ;12 . * De grens van het rijk breidt uit tot aan de [[Donau]]. . ;14 . * [[Tiberius]] is de tweede keizer tot 37. Onder zijn bewind kruisigen de Romeinen Christus. . ;30 (Ca.) . * Terechtstelling van de Joodse prediker Jezus van Nazareth in Jerusalem in de hoofdstad van het Romeinse protectoraat in Palestina. . ;37 * Het terreurbewind van [[Caligula]] duurt tot hij in 41 vermoord wordt nadat hij zijn paard tot consul wou benoemen. Als princeps van Rome begint zijn regering hoopvol. Na enige persoonlijke tegenslagen wordt hij een autocraat die vele senatoren willekeurig ter dood te veroordelen. . ;38 ** De werken aan de [[Pont du Gard]] starten. . * 41 ** Een geslaagde moordaanslag van de [[Praetoriaanse garde]] beëindigt het schrikbewind van [[Caligula]]. [[Claudius (keizer)|Claudius]] volgt hem op. . * 43 ** Romeinen veroveren Zuid-Engeland. Ze gebruiken de kruising van twee heerbanen als uitvalsbasis: de [[Heerbaan|heerbaan]] van Doornik naar Oudenburg (het voorportaal naar Engeland) en die van Tongeren naar Boulogne om hun troepen en logistiek aan te voeren. Dit is het machtigste leger ter wereld en de keizer is van de partij. De krijgsolifanten, de cavalier, de artillerie moeten indruk gemaakt hebben op de streekbewoners. Tegenwoordig heet dit kruispunt [[Kortrijk]]. Tot de opgravingen van 1950 en 1988 wist men nauwelijks iets over de Romeinse aanwezigheid in Kortrijk. In de jaren negentig laten laat-Romeinse bouwmaterialen uitschijnen dat op de site van de [[Onze-Lieve-Vrouwekerk (Kortrijk)|Onze-Lieve-Vrouwekerk]] ooit een badhuis stond. Archeologen stoten er op een strooizone van Romeins puin uit de vierde eeuw. Dat het grafelijk domein hier sinds de negende eeuw tot 1297 grote sier hield, dat er hier een enorme Franse dwangburcht stond omstreeks 1302, dat er een gravenkapel aangelegd werd en dat er een kerkhof was tot 1784, hield de archeologen niet tegen om bijna 32.000 Romeinse vondsten te registreren: dakpannen, verwarmingselementen, betonresten, frescofragmenten, hete luchtbuizen... Bevond er zich in Kortrijk een [[castellum]]? Voorlopig is daar geen antwoord op. Eenmaal in Engeland starten de Romeinen de bouw van de eerste stad op het eiland: [[Colchester (Essex)|Colchester]]. Over de eetgewoontes van de Romeinen die Engeland veroveren, schrijft Regula Ysewijn enkele erg interessante bladzijden.<ref>Zie: REGULA ISEWIJN. ''Pride and Pudding. De geschiedenis van de Britse pudding in hartige en zoete recepten'', Carrera Culinair / Davidsfonds, Overamstel / Tielt, 2020 / 2015, p. 21-22.</ref> . * 44 ** [[Jakobus de Meerdere]], een apostel van Jezus Christus, een van "de twaalf" wordt in Palestina onthoofd. Volgens de legende kwamen zijn stoffelijk resten in een stenen boot terecht waarin twee discipelen meereisden. Hun boot bereikte vanzelf de Galicische kust, waarna ze het lichaam begroeven in de berg Libredón. Over zijn graf verrees een basiliek. . * Ca. 50 ** In boek XVI beschrijft [[Plinius de Oudere|Plinius de oudere]] het landschap van de [[Chauken]] tussen de Noordzee en de wouden waar bomen noch struiken groeien. Ze wonen er op terpen en gebruiken aarde als brandstof, volgens Plinius 'miserabele ras'. Het is een vroege beschrijving van Nederland. De Chauken vluchten voor de snel opkomende vloed op zelfgemaakte heuvels, ze lijden kou, houden geen vee en drinken regenwater uit kuilen. In die onmetelijke vlakte leven ze in hutten en 'lijken zij op zeelieden in schepen als het water het omringende land bedekt, maar op schipbreukelingen als het getij zich heeft teruggetrokken, en rond hun hutten vangen ze vis die probeert te ontsnappen met het aflopende getij. Het is voor hen niet mogelijk om kuddes te houden en te leven op melk zoals de omringende stammen, ze kunnen zelfs niet met wilde dieren vechten, omdat al het bosland ver weg ligt. Ze vlechten touwen van zegge en biezen van de moerassen om daarmee netten te kunnen uitzetten om vis te vangen, en zij graven modder op met hun handen en drogen het meer in de wind dan in de zon, en met aarde als brandstof verwarmen zij hun voedsel en hun eigen lichamen, bevroren in de noordenwind.' . * 52 ** Het 50 kilometer lange aquaduct, de [[Pont du Gard]], is klaar en start zijn waterlevering aan [[Nîmes]]. Met een verval van meer dan tien meter stroomt 35.000 kubiek water per dag de badhuizen, de bronnen en de fonteinen in. De kunstmatige waterloop steekt de rivier de [[Gardon (rivier)|Gardon]] over. 1000 arbeiders verplaatsten hiervoor 50.000 ton kalksteen. [[Bestand:Pont du gard panoramique depinched.jpg|thumb|center|1000px|<center>Panoramisch zicht</center>]] . * 54 ** De zeventienjarige [[Nero (keizer)|Nero]] komt aan de macht nadat Agrippina Claudius liet vermoorden. . * 62 ** In Jeruzalem sterft [[Jacobus de Oudere|Jacobus]], de "broer van Jezus", Jakobus de Rechtvaardige, de Mindere of de jongere genoemd ter onderscheiding van [[Jakobus de Meerdere]]. Beiden worden genoemd als één van "de twaalf". De traditie van de Rooms-Katholieke Kerk neemt "broers en zussen van Jezus" niet letterlijk. De katholieke kerk aanvaardt het dogma dat Maria maagd bleef en interpreteert "broer" als "neef". Jakobus wordt niet meegeteld in de Heilige Familie. ** [[Plinius de jongere]] (Ca. ⁺113) wordt geboren in [[Comomeer|Como]] in Noord-Italië. Hij wordt een leerling van de pedagoog [[Quintilianus]]. . * 64 ** [[Nero (keizer)|Nero's]] brand verwoest Rome. . * 67 (mogelijks) ** Kruisiging van Petrus in het [[Caligula|Circus van Caligula]], naast de [[Sint-Pietersbasiliek]]. . * 69 ** Het [[vierkeizersjaar]]: [[Galba (keizer)|Galba]], [[Otho]], [[Vitellius (keizer)|Vitellius]] en [[Vespasianus]]. . * 72 ** Start bouw [[Colosseum]]. De werken duren acht jaar. . * [http://pompeiimovie.tumblr.com/post/69013391954 79] ** De [[Vesuvius (vulkaan)|Vesuvius]] vernietigt [[Pompeji]]. Dankzij de geschriften van [[Plinius de Jongere]] weten we de historiek hierover. Zijn adoptievader Plinius de oudere, eveneens Romeins letterkundige en amateur-wetenschapper kwam om het leven in de buurt door een aandoening aan zijn luchtwegen. . * 70-100 ** In onze streken zorgt de Romeinse stabiliteit voor een dichtere bewoning en een demografische boom. ** De Romeinse invloed ten gunste van het bevolkingscijfer zal een eeuw aanhouden en leidt tot een dichte bewoning, grafvelden en nederzettingen van Oudenburg in de richting van (het nog niet bestaande) Brugge. Er is intensieve akkerbouw, veeteelt, veen- en zoutwinning. ** Bij deze romanisering vermengt de oorspronkelijke bevolking zich met de Romeinse immigranten. Tongeren (Atuatuca Tungrorum), Doornik (Turnacum) en Aarlen (Orolaunum) zijn steden met de burgerlijke en militaire functies. De aristocratie neemt er de Romeinse levenswijze over en verwerft burgerrechten. De macht van de [[Druïde|druïdes]] krimpt en de Keltische goden krijgen een romaanse of christelijke (?) variant. . * 80 ** Het [[Colosseum]] opent zijn deuren voor 50.000 bezoekers. {{Panorama|Panorama Kolosseum in Rom (Originalgröße).jpg|1200px}} . * 97 ** Onder de nieuwe keizer [[Trajanus]] bereikt het rijk zijn voorlopige grootste omvang. Eind eerste eeuw, begin tweede eeuw bouwen christenen de eerste [[catacomben]]: de oudste zijn de catacombe van Domitilla en de catacombe van Priscilla. . ;Kijken <gallery> Bestand:Europa_Germanen_50_n_Chr.svg|Onze streken omstreeks 50. File:Europa60AD.jpeg|thumb|550px|Europa omstreeks 60. Exercitus_romanus_80AD_png.png|Het Romeinse legioen omstreeks 80. Bestand:Claudius_Pio-Clementino_Inv243.jpg|Claudius I Bestand:Colosseum_in_Rome-April_2007-1-_copie_2B.jpg|[[Colosseum|Colossseum]] </gallery> == Tweede eeuw == [[File:Pline le Jeune, Caius Plinius Caecilius Secundus (61-114) CIPB1135.jpg|right|550px]] '''Christenen leven in de afgelegen gebieden van het Romeinse Rijk. De staat wantrouwt hen omdat ze de cultus van de goddelijke keizer afwijzen. Als volwassene laten ze zich dopen en zweren ze hun Griekse en Romeinse goden af. Wrede vervolgingen - de Romeinse tegenreactie - dienen het volksvermaak en brengen duizenden Christenen om. [[Plinius de Jongere]] (Ca. 62 - Ca. 113) vraagt de keizer raad nadat hij enkelen van hen executeerde. [[Trajanus]] (53-117), raadt verdraagzaamheid aan. Tegen het einde van de eeuw komen er kinderdopen. De Romeinse [[vici]] in onze streken ervaren welvaart. Ze ontstaan tussen het jaar vijftig en het jaar 250. Het gaat om Kortrijk, Harelbeke, Wervik, Aardenburg en Gent. In Oudenburg, Brugge en Wenduine is er industriële activiteit. In [[Born (Nederland)|Born]], Nederlands-Limburg maakt een ambachtsman een bronzen beeldje met glaspasta van een haan. Althans, daar is hij gevonden. Het opschrift 'Arcuana' klinkt als een kraaiende haan en betekent in het Keltisch aankondiger en zanger.<ref>HERMAN CLERINX. ''Kelten en de lage landen.'' Davidsfond, Leuven, 2005, p. 81.</ref> In het Gallische Lyon moppert de eerste bisschop in de late eeuw dat hij Keltisch moet spreken en dat hij zijn Griekse moedertaal kwijt is. Nu overstromen de Vlaamse kust en Zeeland, dit is de [[Duinkerke-transgressies|tweede Duikerkse transgressie]]. Honderd jaar later, eind derde eeuw is het gebied ontvolkt. De overstromingen (en vreemde invasies) houden aan tot het begin van de zevende eeuw.<ref>DAVID NICHOLAS. ''Vlaanderen in de middeleeuwen''. Horizon, Schoten, 2015, p. 13-14.</ref>''' . . * 98-117: Tijdens de regeerperiode van keizer [[Trajanus]] verovert het leger [[Dacië]]. De [[Romanisering]] is zo indringend dat het land er zijn naam aan overhoudt: [[Roemenië]]. De [[zuil van Trajanus]] die in Rome te zien is, illustreert de veldtocht. . * 117: [[Hadrianus]] wordt keizer (tot 138) na het overlijden van [[Trajanus]] en stoot [[Dacië]], het gebied ten Noorden van de [[Donau]] af en bouwt een muur van bijna vijfhonderd kilometer tussen de Donau en de [[Rijn]]. . * 122: Hadrianus start de bouw van [[Muur van Hadrianus|de muur in het noorden van Britannia]]. Andere bouwwerken onder zijn naam zijn de [[Engelenburcht]] als zijn [[mausoleum]], de restauratie van het [[Pantheon (Rome)|Pantheon]] en [[Villa Hadriana]] in [[Tivoli (Italië)|Tivoli]]. . * 150-175: Langs de kust ontwikkelen het castellum [[Aardenburg (stad)|Aardenburg]] en [[Oudenburg]] zich tot belangrijke militaire centra met een weg ertussen. Oudenburg is het voorportaal naar Brittannia. Andere steunpunten bevinden zich in [[Maldegem]], [[Aalter]], [[Kortrijk]] en mogelijks [[Torhout]]. Ze moeten het hoofd bieden aan de instabiele regio. De legerkampen liggen nabij getijdengeulen aan de zee of aan waterwegen. Archeologen zien een verband tussen een bevolkingsdaling, het verlaten van de boerderijen en de komst van deze legerkampen. . * 165: Rome verovert [[Mesopotamië]]. . * 165-180: Miljoenen Romeinen sterven aan de Plaag van Antionus, een pokkenepidemie. . * Eind tweede eeuw: Langs een hoge zandrug en strategischer dan Brugge groeit Oudenburg als een schiereiland uit tot een omvangrijke agglomeratie met een Romeinse legereenheid van 500 manschappen. De houten kazerne is op een lange dagmars verwijderd van Aardenburg en moet de zeehandel beschermen. De houten constructies van de kazerne kennen vanaf 260 stenen versterkingen. De Romeinen jagen in de omgeving op bevers, boom- en steenmarters, ree, edelhert, oerrunderen en everzwijn, de monniksgier, de raaf en uitzonderlijk oerrunderen en een bruine beer. Het zijn sporen die archeologen terugvonden in een waterput die getuigen van een ongerepte wildernis rond het Brugse. . . == Derde eeuw == '''In de derde eeuw zouden de Franken Tongeren hebben vernietigd.''' [[Bestand:Heiliger_Cornelius.jpg|thumb|550px|De Heilige Cornelius, slachtoffer van de christenvervolgingen.]] . * 235 ** In de komende halve eeuw volgen 31 keizers elkaar op. . * 248 ** Duizend jaar Rome. Tijdgenoten getuigen dat er in dit jubeljaar meer dan duizend [[gladiatoren]], nijlpaarden, leeuwen, giraffen en luipaarden in het [[Colosseum]] omkomen. . * 249-251 ** Eerste systematische [[Christenvervolgingen]] onder [[Decius]]. . * 251 ** [[Mazelenvirus|Mazelenepidemie]] in het Romeinse Rijk. . * 253 ** Paus [[Paus Cornelius |Cornelius]] wordt doodgemarteld als 21ste paus van de Katholieke Kerk. Hij was twee jaar in functie. De vervolging van de Christenen staan op scherp. Het is niet duidelijk of Cornelius omkwam door onthoofding of ontbering. Als attribuut draagt hij een hoorn (een Cornetje) wat wil zeggen 'sterk als een hoorn'. Men roept hem aan ter bescherming van boeren, rundvee en tegen epilepsie en overspel. . * 258-59 ** De Franken steken de Rijn over nabij Keulen en zullen voor het jaar 275 door het huidige België trekken. . * 260 ** De door [[Hadrianus]] aangelegde gordel van wallen en forten tussen de [[Donau]] en de [[Rijn]] is een eeuw oud en gaat voor de bijl. ** In onze streek zorgt [[Postumus]] (260-274, door zijn legioenen bij de Rijn tot keizer van het Gallische rijk benoemd) voor een kustverdedigingssysteem tegen Germaanse invasies en piraterij. In de kazerne van Oudenburg, die nu in steen versterkt wordt, is er geen bemanning meer buiten de muren. Ook de vrouwen en de kinderen gaan binnen de muren van het Castellum wonen. . * 270 ** De Goten vormen niet langer één stam. De [[Visigoten]] of Westgoten onderscheiden zich van de [[Ostrogoten]] of Oostgoten. Of de namen verwijzen naar hun territoria is niet zeker. Voor de Goten symboliseert de plaats waar de zon ondergaat (het westen) de dood. Het is onwaarschijnlijk om dat in de naamgeving op te nemen. 'Visi' betekent waarschijnlijk 'dapper' of 'wijs'. Het 'Oosten' daarentegen, de plaats van de zonsopgang symboliseert leven en is dus wel geschikt. . * 270-275 ** Nadat [[Aurelianus]] de [[Vandalen]] en de [[Alemannen]] heeft verjaagt, bouwt hij een muur rond Rome: de [[Aureliaanse muur]] met 16 stadspoorten. . * 273 ** Oudenburg helemaal verwoest. In deze periode, het laatste kwart van de derde eeuw, wordt de vicus van Ganda (Gent) verlaten. . * 275 ** Invallen van de Franken in onze streken hebben (voorlopig) geen invloed op de militaire bezetting van de Romeinse legerkampen in [[Aardenburg (stad)|Aardenburg]] (een Romeins legerkamp sinds 174) en Oudenburg. De invallen leiden wel tot politieke ontwrichting, het op de vlucht slaan van de burgerbevolking en een verarming van de boeren en de militairen buiten het kamp. Ze worden [[Bagaudae]] genoemd en zullen de streek een decennium teisteren, wat ertoe leidt dat de Romeinen hun forten verlaten in 285. . * 284 ** [[Diocletianus]], ooit een Romeins soldaat, wordt keizer tot 305. Hij zal de keizerlijke macht verdelen en herstelt (samen met de latere keizer Constantijn) het gezag in onze streken. . * 285 ** Door de verwaarlozing van de dijkinfrastructuur die de zee reguleren, komt de Noordzee het binnenland in. Storm en springtij zetten de kustregio onder water: watergeulen leiden de zee tot in [[Koolkerke]] en de [[Rije]] in een Brugge dat nog niet bestaat. Doorheen de jaren raken de geulen dieper ingesneden en vergroten ze. Er komen slikken en schorren, eilandjes en getijdengeulen rond het voorheen geciviliseerde gebied. Het boslandschap herstelt zich na een eeuw ontbossing. Bewoonbaarheid en toegankelijkheid in onze streken (West-Vlaanderen) verdwijnen op enkele Romeinse en Germaanse kernen na. Het duurt tot de zevende eeuw voor er stabiliteit komt en de eerste kustnederzettingen zoals [[Dudzele]], Mikhem en Cathem ontstaan. ** De Romeinen verlaten hun forten in onze streek. . ♠ [https://www.youtube.com/watch?v=th3UQ_jyZh0 '''BEELDFRAGMENT SPOREN IN HET LANDSCHAP'''] . ;286 . * Scheiding [[Oost-Romeins Rijk|Oost]] en [[West Romeinse Rijk]] door [[Diocletianus]]. Diocletianus neemt de oostelijke gebieden, (zijn vriend) [[Maximianus]] de westelijke. Bij het begin van de vierde eeuw stelt hij twee onderkeizers aan. Dit is de periode van het viermanssysteem of de [[tetrarchie]]. In Rouen roept [[Carausius]] - een [[Menapii|Menapiër]] uit Oost of West-Vlaanderen zichzelf uit tot keizer en laat munten slaan. In 293 wordt hij vermoord. . ;Eind derde eeuw . * Het fort van Oudenburg is levenloos. Omstreeks 350 komen er nieuwe versterkingen onder [[Constantijn I]], aan beide zijden van het Kanaal als onderdeel van het [[Litus Saxonicum]]. . ;Kijken <gallery> File:Celio - le mura tra porta san Sebastiano e porta Ardeatina 1974.JPG|De [[Aureliaanse Muur]] Bestand:O.SJ0157.V MUS060731 01.jpg|[[Heilige Cornelius]], [[Sint-Janshospitaal (Brugge)|Sint Janshospitaal Brugge]], ca. 1400 Bestand:DiocletianusFollis-transparent.png|[[Diocletianus]] (244-311) Bestand:Peristyle_of_Diocletian's_Palace,_Split_(11908116224).jpg|Het [[paleis van Diocletianus]] in [[Split]]. </gallery> . . == Vierde eeuw == [[Bestand:Diocletian's_Palace_(original_appearance).jpg|thumb|550px|♣ [[Diocletianus]] de oude keizer, treedt af en trekt zich terug. In zijn paleis aan de Kroatische kust vindt hij in de jaren tot zijn dood in 311 rust in zijn moestuin. Bij het uitbreken van een burgeroorlog, vragen burgers hem zijn macht weer op te nemen. De zelf geplante boerenkool weerhoudt hem ervan. 'Ik zou willen dat je naar Salona kwam', schrijft hij aan een collega 'om te kijken naar de kool die ik plantte. Die is zo geweldig dat macht je nooit meer gaat verleiden.' De inspanning om het rijk te versterken, hebben hem uitgeput. Tuinieren is therapie. Twee eeuwen eerder liet keizer Augustus zich presenteren als een krijger, Diocletianus is tevreden met het imago van een boer. Is dit de symbolische aankondiging van een soldatenrijk dat transformeert? De reconstructie van het paleis van Diocletianus toont vier hoektorens, muurtorens (tot 22 meter hoog) en poorten. Het lijkt op de Romeinse [[castra]] en [[Castellum|castella]] met een vierkant grondplan. De zuidelijke zeemuur is niet versterkt. De buitenmuren zijn 2,1 meter dik, gebouwd met blokken van een halve meter. [[Muuranker|Muurankers]] houden ze bij elkaar.]] '''Het marginale Christendom in een zich uitbreidend rijk, is lang niet relevant. Het is hoogstens een protestbeweging of een sekte. Vanaf de vierde eeuw groeit de beweging dankzij de grensdreigingen. Het einde der tijden is voelbaar. Constantijn - de invloedrijke kerstende keizer - bekeert zich tot het Christendom nadat hij in 312 zijn rivaal Maxentius in centraal Italië aanvalt. Voor hij het slagveld opgaat, ziet hij 'kruisvormig licht'. Een jaar later, in 313 legaliseert het [[Edict van Milaan |Edict van Milaan]] het christendom en komen er bisdommen met een militaire functie. Een decennium later wijst de keizer een havenstadje bij de oevers van de [[Bosporus (zeestraat)|Bosporus]] aan om er het nieuwe Rome te vestigen. Daar, op het kruispunt van Europa en Azië komt er een stad die aangeeft wat er op het verlanglijstje het rijk staat: Perzië Op de muren van het oude [[Byzantium (stad)|Byzantium]] verrijst een metropool vol paleizen en een hippodroom, bestuurslichamen, instellingen en een senaat en vooral een stad die niet is bezoedeld door het heidendom. Het verbod op heidense altaren, beelden, tempels, waarzeggerij en orakels - de hoofdingrediënten van de Romeinse godsdienst - geven de vastberaden keizer de zegen van Gods. Nova Roma groeit uit tot Constantinopel en een strategische plek en een luisterpost met de blik en het oor op het welvarende Aziatische Oosten. De stad Rome richt zich op het Europese Westen. Beide steden zijn het politieke hart van het West- en het Oost Romeinse rijk. Hun spirituele centrum is Jerusalem. De stad ondergaat verbouwingen en opgravingen om de vroeg christelijke plekken aan het publiek te tonen en de duivelse oorden te verwijderen. Zo ontwikkelt het Christendom zich twee eeuwen na het hoogtepunt van het Romeinse Rijk. Dat kende tijdens de regeerperiode van Trajanus, van 98 tot 117 zijn grootste omvang. Het prille geloof vindt zijn sterkte in de Apocalypsgedachte. De naderende ondergang van het rijk stuurt de beweging. Het einde der tijden zal het West-Europese denken motiveren om zich bij de beweging aan te sluiten.<ref>In het Oosten schiet de nieuwe religie geen wortel. Daar is geen ondergangscultuur.</ref> Vanaf de vierde eeuw doen de grensdreigingen het Christendom groeien. In Kortrijk verrijst een stenen castellum met de vermelding van de legereenheid Cortoriacenses. Zijn de soldaten Romeinse troepen of in de streek geronseld? Ze wonen waarschijnlijk op een zand-lemige helling bij de Leie aan de monding van de Groeningebeek en Klakkaersbeek. Ook de vesting in Harelbeke zal later uitgroeien tot grafelijke site.<ref>W. DHAEZE, A. VANDERHOEVEN EN S. VANHOUTTE. M. ''Militaire nederzettingen''. In: https://onderzoeksbalans.onroerenderfgoed.be/onderzoeksbalans/archeologie/romeinse_tijd/bronnen/archeologisch/militaire_nederzettingen.</ref> Na de Germaanse invallen - een zeer sinds Caesar - tijdens de tweede helft van de derde eeuw, herbouwen de Romeinen hun fort in [[Oudenburg]]. Hun [[Litus Saxonicum]] is een vloot-ondersteunde kampenverdediging langs de Noordzeekust. Defensiekosten lopen stilaan uit de hand, de inkomsten uit belastingen nemen af en Rome lijkt niet langer geschikt als hoofdstad van een rijk dat in alle windrichtingen uitdijt.<ref>FRANKOPAN, p. 46-47.</ref> De angst, de onzekerheid en de nervositeit zorgen ervoor dat op het einde van de eeuw de scheiding van het Oost en het West Romseinse rijk een feit is en dat het christelijke geloof Oosterse en een Westerse vorm krijgt.''' . ;300 . * De werken aan [[Paleis van Diocletianus]] in de Kroatische stad [[Split]] starten. Het is onzeker wanneer de bouw begint. De twaalf sfinxen in het complex suggereren 298, het jaar dat Diocletianus kunst uit Egypte overbrengt. . ;303 . * Diocletianus verwoest kerken en vervolgt Christenen. . ;305 . * [[Margaretha van Antiochië]] (Sint-Margriet) sterft. Nu is ze een heilige martelares van de Rooms-Katholieke Kerk. . ;306 . * [[Constantijn de Grote]] komt aan de macht. . * Heilig. Barbara, een christelijke martelares en een van de [[Noodhelpers|veertien Noodhelpers]], sterft de marteldood. Wanneer is onduidelijk. Sommige bronnen hebben het over de regeerperiode van [[Maximinus I Thrax|keizer Maximinus I Thrax]], (235-238). Volgens de Gulden legende sterft ze onder [[Maximianus|keizer Maximianus]] (286-305). [[Bestand:IMG_6735_-_Milano_-_S._Giorgio_al_Palazzo_-_Lapide_1978_x_Editto_di_Milano_-313-._-_Foto_Giovanni_Dall'Orto_-_8-Mar-2007.jpg|right|thumb|550px|[[Keizer Constantijn|Constantijn]] beëindigt met het [[Edict van Milaan]] de [[Christenvervolging]] en wordt de eerste christen-keizer, gedoopt op zijn sterfbed.]] . ;307 . * [[Catharina van Alexandrië]] overlijdt op 25 november. Ze is een heilige die in de zesde eeuw populair wordt. . ;313 . * [[Keizer Constantijn|Constantijn]] beëindigt als keizer van het Westen, samen met [[Licinius]], de keizer van het Oosten, met het [[Edict van Milaan]] de [[Christenvervolging]] en wordt de eerste christen-keizer en gedoopt op zijn sterfbed. Missionarissen gaan de [[Bijbel (christendom)|bijbel]] verkondigen bij (vaak schriftloze) volkeren die het Latijn - nu dominanter dan het Grieks - niet begrijpen. Constantijn en Licinius zijn familie en streven de alleenheerschappij na. Vijf tot tien procent van de Romeinse bevolking is Christen, 250 jaar na de kruisiging. . ;314 . * Een gevecht tussen troepen de troepen van de beide keizers eindigt in het voordeel van Constantijn. In de jaren van de wapenstilstand bemoeiden beide keizers zich niet met elkaar. Constantijn, heeft zijn hoofdstad in Trier, houdt zich bezig met veldtochten tegen de Germanen. Licinius strijdt in Sirmium tegen de Goten. Beiden leggen zich toe op elkaar te verslaan. . ;317 . * De legers van Constantijn en Licinius raken in gevecht. Constantijn wint. Licinius mag keizer blijven (...). . ;324 . * Constantijn wijst het havenstadje [[Byzantium (stad)|Byzantium]] bij de [[Bosporus (zeestraat)|Bosporus]] aan en beveelt bouwwerken om er de hoofdstad - het nieuwe Rome - van het Oost-Romeinse Rijk te vestigen. . ;325 . * Een eerste [[Hagia Sophia]] is klaar. . * Het [[Eerste Concilie van Nicea]] legt datum van [[Pasen]] vast op de zondag ná de volle maan ná de [[Lentepunt|lente-equinox]]. Bisschoppen uit het hele rijk zoeken een oplossing voor de tegenstrijdig ervaren relatie tussen God en zijn zoon en komen tot de [[geloofsbelijdenis]] (het credo van Nicea) als compromis. . ;326 . * De Franken nemen [[Carcassonne (stad)]] in en paus [[Silvester I]] wijdt de allereerste [[Sint-Pietersbasiliek]] in. . ;330 . . Constantijn de Grote verplaatst op 11 mei de hoofdstad van het Romeinse rijk van Rome naar Byzantium (Constantinopel). Constntijn stelt zijn stedenbouwkundige ingreep voor als een goddelijke ingeving. Het strooit zout in de wonde die de Romeinse ondergang en die van de stad aan de Tiber begeleidt. Munten wijden [[Nova Roma]] in als een Christelijke kopie van het oude Rome dat grootser en rijker is dan haar voorbeeld. . ;333 . * Romeinen bouwen een [[Castellum (Maastricht)|vesting in Maastricht]]. . ;335 . * In [[Jeruzalem]] bouwt Constantijn de [[Heilig Grafkerk]] daar waar Jezus is begraven. . ;343 . * Britannia krijgt aanvallen te verwerken van Picten, Schotten, Attacotti, Saksen en Friezen. Keizer Constans I versterkt aan hoofd van een troepenmacht de Britse linies. . ;350 . * [[Constantijn I]] versterkt beide zijden van het Kanaal als onderdeel van het [[Litus Saxonicum]]. Oudenburg maakt hier deel van uit. Na een korte onderbreking van bewoning in 380, zullen hier manschappen wonen die gaan vechten in Oost-Europa. Vanaf nu worden er paarden (duur!) gehouden. Geleidelijk aan zullen de Germanen, de Romeinen en de reizigers uit Brittannnia zich vermengen. In de late vierde eeuw is deze militaire post een geïsoleerd eilandje, de Franken bezetten de omliggende gebieden, Oudenburg Germaniseert en de vestingsbevolking eindigt als een dievenbende. Omstreeks 430 is het fort een ruïne. . ;354 * Geboorte van [[Augustinus van Hippo]] (⁺430) . ;357-358 . De [[Salische Franken]] sluiten vrede met Rome en krijgen Taxandria (nu de Kempen) als woongebied. . ;360 . Bouw van de eerste [[Hagia Sophia]] in Constantinopel onder keizer Constantius II. . ;361-363 * Onder het bewind van keizer [[Julianus Apostata|Julianus]] 'de afvallige' zijn er heropflakkeringen van de Christenvervolgingen. Julianus wil het heidense geloof nieuw leven inblazen. . ;364 en 367 * Meldingen van zware aanvallen op Romeins Engeland. Deze barbaria conspiratio vernietigt de Romeinse troepen bijna. In het noorden zijn er bestormingen en doorbraken bij de muur, in het centrum komen foederati in opstand en Saksen vernietigen de oostelijke kustforten. Scottii vallen vanuit Ierland de westelijke kust aan. . ;368 * Generaal Theodosius brengt Engeland onder controle en herstelt de orde. Ondanks de versterkingen krijgen Engeland en de Romeinse troepen daar de komende drie decennia te maken met politieke troebelen en onenigheid die leiden tot een kat en muisspel van strooptochten versus het Romeinse rust. . ;369 (Ca.) . * [[Ulfilas]] vertaalt de bijbel naar het Gotische alfabet dat hij zelf bedacht om de [[Visigoten]] te kerstenen. . ;[https://www.youtube.com/watch?v=1QItxtgh1Do 370] * Hunnen vallen de Germaanse landen binnen. . ;372 . * De [[Hunnen]] verslaan de [[Ostrogoten]]. . * De Oost-Romeinse keizer [[Flavius Julius Valens]] neemt drie Latijnse en vier Griekse kalligrafen in dienst om de Griekse literatuur te kopiëren in het scriptorium van de [[Keizerlijke Bibliotheek van Constantinopel]]. De meeste klassiekers zijn zo geconserveerd. [[Constantius II]] die regeerde van 337 tot 361 richtte de bibliotheek op. . ;375 * De bijzonder koude winter duwt de Hunnen Westwaarts: een mensenmassa propt zich samen op de steppe in [[Oekraïne]] boven (huidig) [[Roemenië]]. . ;376 * [[Visigoten]] vestigen zich binnen de grenzen van het Oost-Romeinse rijk. Twee jaar later komen ze in opstand en doden ze keizer [[Flavius Julius Valens]]. . ;378 . * De steppenstammen nabij Mongolië en in de Centraal-Europese vlakten leven sinda het midden van de eeuw in chaos. De Hunnen gaan de steppe - de beste graslanden en de watervoorraden - beheersen. Er volgen volksverhuizingen die druk zetten op de Romeinse grens aan de Donau. De Hunnen hakken een Romeins leger en de keizer in de pan in 378 in de vlaktes van Thracië. Rome is bedreigd. . ;379-395 . * Keizer Theodosius I zorgt voor de administratieve scheiding van het West- en Oost-Romeinse Rijk en Rome en Perzië gaan een alliantie aan. Ze willen vermijden dat nomaden via de Kaukasus afzakken. Er komen Perzische fortificaties tussen de Zwarte en de Kaspische Zee. Een muur van tweehonderd kilometer lang en een vijf meter diepe gracht, dertig forten en dertigduizend soldaten moeten het Perzische binnenland beschermen. Rome stuurt geld en soldaten om het project te verwezenlijken. De Perzische muur zet druk op de Romeinse Rijngrens. . ;391 . * Het Christendom is de enige staatsgodsdienst onder [[Theodosius I|Theodosius]]. De keizer verbiedt heidense tempels. Een jaar later komt een verbod op heidense godsdiensten en is er een korte hereniging van de oostelijke en westelijke delen. . ;392 . * Priesters die de hiëroglyfen als het oude schrift blijven gebruiken krijgen een Romeins verbod. De laatste hiëroglyfische inscriptie dateert van 24 augustus 394. De kennis van het schrift verdween voor 1400 jaar, tot en met de ontdekking van de [[Steen van Rosetta|steen van Rosetta]]. . ;395 . * Theodosius verdeelt het rijk definitief onder zijn zonen: Honorius krijgt het westelijk, Arcadius het oostelijk deel. Het Oost- en het West-Romeinse rijk zijn nu definitief gescheiden. . ;398 . * Aanval van de Picten op Britannia. De legeraanvoerder Stilicho trekt op om de aanval af te slaan. ;Kijken <gallery> Bestand:Augustine_Lateran.jpg|Augustinus Bestand:Maastricht,_maquette_laat-Romeins_Maastricht_(F_Schiffeleers,_1992)_05.JPG|Het laat-Romeinse castellum (hypotetisch). Bestand:Heerlen2013,_Thermenmuseum,_Romeinse_brug_Maastricht1.jpg|Model van de Romeinse brug in Maastricht. Bestand:Siege_of_Constantinople_BnF_MS_Fr_9087.jpg|Bibliotheek van Constantinopel </gallery> . . == Vijfde eeuw == . '''Aan de vooravond van de vijfde eeuw voltrekt zich de definitieve scheiding tussen Oost en West. De volksverhuizingen duwen de Germaanse stammen de Rijn over. Tegenover hen vinden ze een uitgeleefde staat met een zwakke grensverdediging die ten onder gaan aan interne tegenstellingen, een zwakke economie en onveiligheid. Het is trendy om de tijd omstreeks Romes plundering te beschrijven als een periode van transformatie én continuïteit in plaats van die te duiden als donker, warrig en woelig. En toch zijn de anarchie, de plunderingen en verkrachtingen die de eeuw typeren, als Goten, Alanen, Vandalen en Hunnen Europa en Noord Afrika verwoesten, niet te onderschatten. Het analfabetisme stijgt, stenen huizen en de langeafstandshandel verdwijnen. Voor de Germanen is het bij het begin van de eeuw moeilijk uit te maken voor wie ze vechten, voor of tegen de keizer. De invasies van 406 en 407 zijn geen strijd van Romeinen tegen de 'barbaren'. De infiltraties zijn al twee eeuwen bezig en het Romeinse leger is intussen sterk gegermaniseerd. De Germanen nemen met andere woorden het imperium van binnenuit over. In de tweede helft van de eeuw verdringen de Franken de Gallo-Romeinen uit Gallië en laten het terugvallen tot de prehistorie: geschreven bronnen verdwijnen. Tijdgenoten zijn in de war van de ondergang van de eeuwige wereldorde. De kerkelijke [[Salvianus]] ziet er een straffe gods in, de Byzantijnse historicus [[Zosimus (historicus)|Zosimus]] wijt het aan de foute keuze van de nieuwe Christelijke god.'''<ref>|PETER FRANKOPAN, p. 73; RAOUL BAUER, p. 27, p. 28.</ref> [[Bestand:Celio_-_le_mura_tra_porta_san_Sebastiano_e_porta_Ardeatina_1974.JPG|thumb|550px|In Rome versterkt [[Honorius (keizer)|keizer Honorius]] de [[Aureliaanse muur]]. De muur hoogt hij op tot elf meter en hij verstevigt de stadspoorten. De vijfde eeuw is begonnen. ♣ Luister naar Geschiedenis voor herbeginners: De Romeinen - deel VIII: [https://www.geschiedenisvoorherbeginners.be/episodes/7qyBYXOYw9bzuxMf3H2rDF Hoe viel het doek over het rijk?] ]] . ;401 . * De aanval op Italië evacueert een deel van de troepenmacht uit Britannia. Alanen, Vandalen en Sueven dringen Gallië binnen en de overgebleven legeronderdelen in Britannia komen in opstand. De Angelen en de Friezen, de Juten en de Saksen gebruiken de chaos om de Noordzee over te steken en zich in Zuid-Engeland te vestigen. . ;401-403 . * De Visigoten en Vandalen staan aan de Noord-Italiaanse grens. Bevelhebber [[Flavius Stilicho]] (ca. 365-408) stuurt hen weg. Als hij in 408 omkomt, stopt niemand de Visigoten. In Rome bouwt [[Honorius (keizer)|keizer Honorius]] de Engelenburcht (het [[Mausoleum van Hadrianus]]) om tot een stadsfort, hij verstevigt de stadspoorten en de [[Aureliaanse muur]] door ze op te hogen tot elf meter. De negentien kilometer lange muur is nauwelijks te verdedigen wegens een demografische krimp. Er zijn onvoldoende soldaten om ze te bemannen. Niettemin slagen de Goten en de Vandalen niet in doorbraakpogingen. Hun sloop van de aquaducten die de Romeinen van drinkwater voorzien, is listig en efficiënter. Even later zet de stad zijn poorten open. . ;402 . * [[Ravenna (stad)|Ravenna]] in Noord-Oost Italië vervangt [[Rome (stad)|Rome]] als hoofdstad uit voorzorgsmaatregel. Ravenna is door zijn water, beter te beschermen . ;405 . * [[Hiëronymus]], een opvliegende monnik voltooit de [[vulgaat]], een bijbel geschreven in het [[Vulgair Latijn|volkse Latijn]]. Het [[Nieuwe Testament]] baseert zich op Griekse teksten, het Oude Testament is vertaald uit het [[Hebreeuws]] en niet uit de Griekse [[Septuagint]] die de christenen bij het begin gebruiken. . ;406 . * [[Mesrop Majstots]] heeft zijn [[Armeense alfabet]] klaar. Later sticht hij scholen om te alfabetiseren en te evangeliseren. Hij vertaalt de Bijbel en missioneert en alfabetiseert [[Georgië]] en Kaukasisch [[Albanië]] die hij een aangepast alfabet geeft. . * Germanen ([[Vandalen]], [[Alanen]], [[Bourgondiërs]], [[Sueben]]) steken de bevroren Rijn over. De Romeinen trekken hun troepen terug en het contact met onze streken verdwijnt. . ;407 . * [[Constantijn III van Rome|Constantijn II]] trekt zich terug uit Engeland en neemt de meeste Romeinse troepen mee. Zonder dat er een precies jaartal bekend is, verbergen ze hun metallurgische toptechnologie. In Schotland is een verstopte Romeinse ijzervoorraad ontdekt van zeven ton aan stalen en ijzeren spijkers. Hiermee zijn schepen en aquaducten te maken. De kennis over de ijzerproductie en hoe onbreekbare zwaarden te maken valt zo niet in vijandelijke handen. De ijzer-schaarste in Engeland leidt tot de legende van het onbreekbare zwaard van koning Arthur: Excalibur. . ;408 . * Alarik en de Visigoten bestormen Rome. . ;409 . * Volgens de berichten bevinden zich geen Romeinse troepen meer in Britannia. Achtergebleven Romeinen raken in afzondering, verdedigen zich of mengen zich met Saksen, Juten en Angelen die nu in grote aantallen de Noordzee oversteken en er zich vestigden. Steden en versterkingen vervallen. . ;410 * [[Alarik I|Alarik]] en de [[Visigoten]] bestormen en plunderen Rome tijdens een driedaagse bezetting. De keizerlijke residentie is niet langer Rome maar Ravenna. De Romeinen ontruimen Brittannia. Vervolgens komen onze gewesten aan bod. . ;410-413 * Keizer Theodosius II verdedigt Constantinopel met een dubbele muur. De buitenmuur is 2 meter dik, de binnenmuur 5 meter dikte met een lengte van 6,5 kilometer. In 439 volgt een zee-kering als extra verdediging. Rond 493 bouwt keizer Anastasios I zo’n 65 kilometer ten westen van Constantinopel de zogenoemde Lange Muur van Thracië of Lange Muur van Anastasios bouwen, als extra bescherming. . ;413-426 * Kerkvader Augustinus schrijft 22 boeken, de Civitas Dei als antwoord op een vaak voorkomende klacht, namelijk dat het Christendom verantwoordelijk is voor de ondergang van het Romeinse Rijk. De overtuiging dat het einde der tijden in zicht is, leeft hard. Augustinus ontleent zijn idee onder meer aan de [[apostel Paulus]] en [[Ambrosius van Milaan]]. Voor Augustinus is God diegene die het verloop en de duur van de geschiedenis bepaalt. Geschiedenis heeft een doel, aldus Augustinus. We noemen dit [[teleologisch]]. . ;430 * [[Augustinus van Hippo|Augustinus]] (°354-⁺430) overlijdt op hoge leeftijd. '''[https://www.youtube.com/watch?v=hBAxUBeVfsk FILM]''' . ;435 * De Hunnen zorgen ervoor dat de Bourgondiërs Gallia Belgica niet veroveren. . ;439 * [[Vandalen]] bezetten Noord-Afrika. . ;441 * Hunnen vallen het Oost-Romeinse rijk aan. . ;445 * Attila doodt zijn broer en leidt de Hunnen als koning. . ;447 * Attila verovert gebieden ten zuiden van de [[Donau]] in het Oost-Romeinse rijk, zijn poging om Constantinopel te veroveren mislukt. . ;450 * [[Ostrogoten]] vestigen zich in [[Hongarije]] ([[Pannonië]]). . * In onze steken leven de [[Merovingers]] (Salische Franken) op goede voet met Romeinen. Over hun leider [[Merovech]] is weinig geweten. Was hij de leider van de Salische Franken in het decennium van 447 tot 457, na [[Chlodio]]? In elk geval geeft hij zijn naam aan deze dynastie. Volgens de legende is hij verwekt bij de ontmoeting van zijn moeder met een zee- of watermonster. De uitdrukking '[[Blauw bloed (adel)|blauw bloed hebben]]' gaat hierop terug. Waar de plek waar de [[Merwede]], Meerwege of Merowe in de Maas vloeit zou Merovech zijn naam ontlenen. . ;451 * Salische Franken, Bourgondiërs en Visigoten helpen de Romeinse generaal [[Aëtius]] als bondgenoot tegen de Hunnen in de [[slag op de Catalaunische velden]] bij Châlon-sur-Marne. [[Merovech]] voert de Frankische hulptroepen aan en geeft zijn naam aan de Merovingische dynastie. Geleidelijk aan ontwikkelen deze stammen zich tot zelfstandige politieke machten. Hun ondergeschiktheid aan Rome verdwijnt definitief na 476. De kleinzoon, van Merovech, Chlodovech verwerft bekendheid als [[Clovis I|Clovis]]. Die verovert het grootste deel van Gallië ten noorden van de Loire en laat zich meermaals dopen. . ;451-452 * Attila trekt Italië binnen, plundert [[Aquileia]] en laat Rome links liggen. Vandalen trekken op naar Spanje en Noord-Afrika, de Franken richten zich op België en Noord-Frankrijk en de Visigoten en de Ostrogoten naar Italië. . [[Bestand:Attila_in_Gaul_451CE-nl.svg|thumb|550px|De route van de Hunnen en hun bondgenoten bij de invasie van Gallië, eindigend in [[Slag op de Catalaunische velden|de Slag op de Catalaunische velden]]. De eerste Hunnen gaan terug op een of meerdere steppenvolkeren die vanaf 300 voor Christus China bedreigt. In de vijfde eeuw onderwerpen ze in de Russische steppe en in Oost-Europa de [[Ostrogoten]], trekken Europa binnen en duwen de Germaanse stammen het verzwakte West-Romeinse Rijk in. [[Attila de Hun|Attila]] kroont zich rond 433 tot Hunnenkoning. In Rusland komen de Slaven, de Goten en de Alanen onder zijn bevel en domineren een rijk van [[Hongarije]] tot de [[Kaukasus (gebergte)|Kaukasus]] en de Rijn. Er volgt een reeks plundertochten in het West-Romeinse Rijk tot een leger van Romeinen, Franken en Visigoten onder leiding van [[Flavius Aetius]] ze in 451 verslaat in de Slag op de Catalaunische velden. Attila wreekt zich met een aanval op Rome. Uiteindelijk trekt hiij zich terug, waarschijnlijk door een ziekte in zijn leger. Na Attila's dood in 453 valt het rijk uiteen. Het succes van de Hunnen danken ze aan hun organisatie als ruiternomaden. Omdat ze geen vaste verblijf kennen, moeten ze geen logistiek of infrastructuur verdedigen. De kleine groepen bekwame krijgers konden snel verplaatsen nadat ze buit maakten. Hun stijgbeugel maakt het mogelijk om in het zadel te blijven tijdens het gevecht. Het Romeinse leger, gebaseerd op infanterie, zou zich moeten aanpassen aan deze de nieuwe militaire tactiek of ten ondergaan. De cavalerie was geboren, de riddertijd zou volgen.]] ;453 ** [[Attila de Hun]] sterft. . ;455 * De Vandalen nemen Rome in en zorgen voor een ware ravage tijdens hun plundertocht die twee weken duurt. . ;457 * De zoon van [[Merovech]], de stamvader van de [[Merovingers]] en de latere Franken volgt zijn vader op: [[Childerik I]]. . ;469 * [[Odoaker]] en de [[Skiren]] arriveren in Italië. . ;476 * Laatste West-Romeinse keizer afgezet: [[Romulus Augustulus]] of de kleine Romulus is een jongen. Enkele keizers schakelden Germaanse generaals in om hun zwakke positie te ondersteunen. Eén van die generaals is [[Odoacer]]. Hij beëindigt de lange geschiedenis van het (West) Romeinse rijk. Frankrijk verliest de band met Rome en het Latijn ontwikkelt zich zelfstandig. De taal die tot de negende eeuw gesproken wordt, is het [[Romaanse talen|Romaans]], waaruit het Frans voortkomt. De ondergang van Rome veroorzaakt in West-Europa een instabiliteit die de Germaanse volkeren doet verhuizen, de zogenaamde [[volksverhuizingen]] waarbij de [[Goten]] naar Duitsland gaan, de [[Angelen]], de [[Saksen (volk)|Saksen]] en de [[Juten (volk)|Juten]] naar Engeland, de [[Alamannen]] naar Zwitserland. De [[Franken (volk)|Franken]] trekken Gallië binnen, de [[Beieren (volk)|Beieren]] trekken zuidwaarts en [[Langobarden]] naar Italië. In onze gebieden vestigen zich Franken, Saksen en Friezen. De Friezen breiden hun gebied uit na het vertrek van de Angelen en Saksen en vormen een rijk van de Duits-Deense grens tot de Frans-Belgische. In de loop van de Middeleeuwen nemen de Franken het gebied steeds meer in en gaan ze in confrontatie met de 'Flamen'. . ;Kijken <gallery> Bestand:Portrait_Roi_de_france_Mérovée.jpg|Bronzen Merovech uit 1720. </gallery> . . = Hoe gaat een machtig rijk ten onder? = [[File:Roman_Republic_Empire_map.gif|thumb|right|550px|753 v.Chr – 476. Voor een uitbreiding tot op heden, [https://www.youtube.com/watch?v=UY9P0QSxlnI klik hier].]] . == Machtig Rome == . De Romeinse samenleving geniet ongeziene macht in het vroege Europa en is een culturele en economische magneet voor volkeren aan de buitengrens. '''Intern''' laat Rome [[Kelten]], [[Grieken]], [[Joden]], [[Arabieren]] en een massa anderen zich vestigen en geeft hen [[civis Romanus sum|staatsburgerschap]] los van hun origine, ras of geloof. '''Extern''' conflicteert de Romeinse uitbreidingsdrift met diezelfde volkeren, de [[Etrusken]], de [[Germanen]] en de [[Steppevolk|steppenomaden]]. Tegen de tweede eeuw voor Christus bereikt Rome het toppunt van zijn macht, die ze behoudt tot de tweede eeuw na. . == Afkoeling == Daarna, tussen het jaar [[200]] en [[400]] koelt de wereld af. De grenzen zijn zo omvangrijk dat ze een loden last zijn, nauwelijks te verdedigen. [[Germanen]] duwen op de grenzen vanuit het Zuiden, net zoals de Mongoolse, nomadische Hunnen (Hung-Nu) dat doen op de grenzen van het Chinese Han-Rijk. De [[Chinese muur]] houdt stand en weerstaat hun zoektocht naar een milder klimaat. Het bouwwerk doet de [[Hunnen]] Westwaarts trekken. De Hunnen beschikken sinds de tweede eeuw over een [[Stijgbeugel (voetsteun)|stijgbeugel]] en een overaanbod aan paarden. Al rijdend hanteren ze de [[reflexboog]] en in de derde eeuw pantseren ze hun paard. Hun verschijning boezemt overal angst in en in de bijzonder koude winter van [[375]]. Die duwt de Hunnen nog meer Westwaarts. Een steeds grotere mensenmassa propt zich samen op de steppe in [[Oekraïne]], boven het huidige [[Roemenië]]. In die jaren raakt men het er over eens dat het rijk te groot is om het efficiënt te besturen en te verdedigen; de belastingen kunnen dit niet dragen. [[Diocletianus]] deelt het rijk op in een Oostelijk en een Westelijk deel: we schrijven het jaar [[286]]. . == Burgeroorlogen en stammenbonden == Het Romeinse Rijk worstelt tussen 250 en 275, met burgeroorlogen, onrust en anarchie. Verschillende heersers strijden er om de macht en halen - om zich te versterken - de legertroepen weg aan de grensposten. Aan de rijksgrens in [[Germanië]] gebeurt het omgekeerde: kleine stammen sluiten aaneen. De door [[Hadrianus]] aangelegde gordel van vijfhonderd kilometer aan wallen, forten, wachttorens en loopgraven tussen de [[Donau]] en de [[Rijn]] is inmiddels een eeuw oud en gaat in [[260]] voor de bijl. Voor het eerst gaat een uitgestrekt gebied verloren. Omstreeks 275 zijn onze streken ook vrijwel volledig verwoest. Mensen graven hun geld in potten in de grond, getuige daarvan is de in 1970 ontdekte Romeinse muntschat op de plek 'Hoge dijken' tussen Oudenburg en Brugge. De jongste munt in de pot dateert uit 238 met de prent van keizer [[Balbinus]]. Rond het jaar [[400]] veroveren de [[Franken (volk)|Franken]] [[Keulen (stad)|Keulen]] en in de winter van [[406]] verliest de [[Rijn]] haar natuurlijke grensverdediging: ze vriest dicht. [[Vandalenrijk|Vandalen]] trekken via de [[Pyreneeën]] naar Spanje en noemen de plaats (V)[[Andalusië]]. Van daaruit gaat het verder naar de [[Straat van Gibraltar]] en veroveren ze [[Carthago]]. Rome verliest zo zijn graanschuur en in [[455]] voelt het Vandalenvolk zich zo sterk dat ze veertien dagen Rome plunderen.<ref>LUC GOETEYN & CHRIS JACOBSON. ''In het oog van de storm. Over mensen, geschiedenis en [[klimaatverandering|klimaatveranderingen]]'', ASP, Brussel, 2012, p. 135.</ref> [[476]] is niet zo ver af meer. . Omdat de centrale overheid er niet in slaagt om de wet, de veiligheid en de orde te waarborgen, strijden burgers en keuterboeren voor zichzelf: ze zoeken steun bij grootgrondbezitters of ridders die de roversbendes op een afstand houden. Het is kiezen tussen de Germaanse plundering of de eigendomsoverdracht aan een heer in ruil voor bescherming. En zo ontstaat het [[leenstelsel]] en verdwijnt de slavernij: van de Romeinse veroveringen is immers geen sprake meer. Het lot van de horige is echter schrijnender dan die van een Romeinse slaaf. . Wat bij de Romeinen eeuwenlang duurde – een rijk van een ongezien formaat omverwerpen – kan tegenwoordig in enkele decennia. . == Interpretatie == Tegenwoordig focussen historici op de toenmalige [[Klimaatverandering|klimaatwijziging]]. Achter de val van Rome ontwaren auteurs vaak het vraagstuk van de eigen tijd.<ref>Jeroen Wijnendaele, [https://www.apache.be/gastbijdragen/2017/02/28/the-neverending-story-de-val-van-rome-en-onze-crisis-in-het-westen/De val van Rome en onze crisis in het westen], ''Apache'', 28 februari 2017</ref> Zo stelde [[Edward Gibbon]] in de achttiende eeuw dat de Romeinen hun vechtlust en discipline langzaam aan verloren wegens de komst van een nieuwe religie, het [[Christendom]]. Vond hij hier een parallel met het Engeland van zijn tijd? Alexander Demandt verzamelde 210 oorzaken die leidden tot de ondergang.<ref>ALEXANDER DEMANDT. ''Der Fall Roms. Die Auflösung des römischen Reiches im Urteil der Nachwelt'', München, Beck, 1984.</ref> De ondergang van het Romeinse Rijk is een complexe zaak die overal tot nadenken aanzette. * '''Militair''': het zwakke leger en invallen van de [[Hunnen]]. . * '''Religieus''': het [[christendom]] dat eerder op vrede gericht is. . * '''Politiek''': De splitsing in Oost en West, de evolutie van [[republiek]] naar [[dictatuur]], burgeroorlogen, corruptie en afnemende belastingen.<ref>Zonder inkomsten kan het leger niet op sterkte gehouden worden, wordt wegenonderhoudt onmogelijk.</ref> . * '''Economie''': [[inflatie (hoofdbetekenis)|Inflatie]] en de [[crisis van de derde eeuw]]. . * '''Geografie''': Het West-Romeinse Rijk is begrensd door rivieren, het Oost-Romeinse Rijk door bergen. . . '''[https://www.youtube.com/watch?v=0c9pEbHFEtw BEELDFRAGMENT MET VRAGEN]''' Na het lezen van bovenstaande tekst en na het bekijken van deze lezing beantwoord je vragen: . * Wat leidde tot de ondergang van het Romeinse Rijk? . * Welke theorieën zijn naïef of onjuist? . * Welke verschillen leer je kennen tussen het Oost- en West-Romeinse Rijk en hoe beïnvloedt dit verschil de veiligheid? . * Waar komt het begrip 'Vandalisme' vandaan? . * Welke elementen dragen volgens de spreker wel bij tot de degradatie van het rijk? . * Wat bleef er van het Romeinse Rijk tot op heden bestaan? . * Hoe absoluut of relatief is de datum 476? . . == Hoe vergaat het de Romeinen in Vlaanderen? == [[File:Bronzenmaquette2.jpg|thumb|550px|In het Limburg an der Lahnpark, rond de kerk van Oudenburg staat een bronzen maquette van het Romeinse castellum.]] . In de Romeinse tijd zijn onze streken niet meer dan een boerengat tussen de diep ingesneden kust met [[Torhout]] en [[Oudenburg]] als centrum. De Romeinen maken er omstreeks het jaar 200 een [[Castellum]] met een vierkant stratenpatroon. Oudenburg ontstaat (zoals Tongeren) uit een Romeinse militaire versterking. Het castellum is een onderdeel van de Noordzee-fortificaties, de [[Litus Saxonicum]] ter bescherming tegen piraten ([[Chauken]] en [[Friezen]]). In onze streken vergaat het de Romeinen niet anders dan elders. [[Saksen (volk)|Saksen]] koloniseren het gebied rond [[Brugge]] met tussenpozen in de vierde en de vijfde eeuw en doen de Romeinen wijken. Het Romeinse garnizoen keert terug naar Italië om het hoofd te bieden aan de Germaanse invallen. De Saksen noemen het gebied Flaumdra – wat vloed betekent. De naam verbastert tot Flaundra en Flandria. Dit [[Vlaanderen]] betrof een verzopen kustlandschap, een onherbergzaam zeegebied met inhammen en eilanden verscholen achter duinengordels. De zee dringt sinds het begin van de tijdrekening het achterliggende veen- en moerasgebied binnen. Als het [[Merovingische rijk]] in de achtste eeuw het toppunt van zijn macht bereikt, is de Pagus Flandriensis nog altijd een gat. De vesting Oudenburg raakt in verval en zal vanaf de elfde eeuw dienen als steengroeve: graaf [[Boudewijn V van Vlaanderen]] laat stenen overbrengen naar Brugge voor de bouw van de Burg en de [[Sint-Pieterskerk (Brugge)|Sint-Pieterskerk]] (1056-1070). Vanaf 1956 graven archeologen allerlei spullen op in Oudenburg. . . ;Kijken <gallery> File:Litus_Saxonicum.png|[[Litus Saxonicum]]. File:Milecastle_39_on_Hadrian%27s_Wall.jpg|Resten van een burcht bij de muur van Hadrianus. File:Split-Roman_walls.jpg|Muren van het Romeinse paleis in Split. File:Europa60AD.jpeg File:SPQRomani.svg|[[SPQR]] File:Pont_du_gard.jpg|Zuiver drinkwater, daar kennen de Romeinen alles van. File:Via_appia.jpg|De [[Via Appia]], de bekendste Romeinse heirbaan. File:Ruins_of_Pompeii_with_the_Vesuvius.jpg|Natuurrampen zijn de Romeinen niet vreemd. File:Greatwall-SA14.jpg|Gebeurtenissen in China, bespoedigen de ondergang van Rome. File:Map_of_the_Great_Wall_of_China.jpg|De Chinese muur duwt de Hunnen in richting Europa. File:Hadrian%27s_wall2.jpg|Romeinen bouwen muren: die van [[muur van Hadrianus|Hadrianus]] staat in Engeland. File:Sant%27Angelo-SB.jpg|De [[Engelenburcht]] in Rome. [[Hadrianus]] ligt er begraven en een decor voor [[Dan Brown]]. File:Hadrianus_1.jpg|Bustes van Hadrianus en [[Antinoüs]] in het [[British Museum]], Londen. File:Plinio il Giovane.jpg|Een Romeins historicus: [[Plinius de Jongere]]. File:Plinyelder.jpg|[[Plinius de Oudere]] kwam om in 79, bij de uitbarsting van de [[Vesuvius (vulkaan)|Vesuvius]] File:Germanic_Groups_ca._0CE.jpg|Verspreiding van vijf Germaanse groepen tot de 1ste eeuw. File:Ulpiano_Checa_La_invasión_de_los_bárbaros.jpg|Barbaren en hun invallen. File:Attila_in_Gaul_451CE-nl.svg|Attila in Gaul File:Huns_empire.png|Hunnenrijk met als centrum Hongarije, omstreeks 450. File:Heinrich_Leutemann,_Plünderung_Roms_durch_die_Vandalen_(c._1860–1880).jpg|De Vandalen plunderen Rome, [[Heinrich Leutemann]] (1824-1904) </gallery> . . = Examen = . ;A-vragen . (S&V).313, 476, aquaduct, Cloaca Maxima, Caesar, Chinese muur, Colosseum, Edict van Milaan, geboorte van Jezus Christus, Fernand Braudel, Germanen, Hadrianus, Hunnen, Juliaanse kalender, laatste West-Romeinse keizer afgezet, muur van Hadrianus, Oswald Spengler, Pompeji, Ravenna, stijgbeugel. . . ;B-Vragen . * (S&V).Hoe gaat het machtige Romeinse Rijk ten onder? Hoe kan je dit verklaren? . * (S&V).Hoe vergaat het de Romeinen en hun opvolgers in Vlaanderen? . * (V).Waar komt het begrip 'Vandalisme' vandaan? . * (V).Wat bleef er van het Romeinse Rijk tot op heden? . * (V).Plaats in chronologische volgorde en geef een woordje uitleg: 1. Alexander de Grote is koning van Macedonië en schept van een van de grootste rijken; 2. Christendom wordt staatsgodsdienst bij de Romeinen; 3. Colosseum opent zijn deuren voor 50.000 bezoekers; 4. Constantijn beëindigt met het Edict van Milaan de Christenvervolging; 5. Duizend jaar Rome. Tijdgenoten getuigen dat er in dit jubeljaar meer dan duizend gladiatoren, nijlpaarden, leeuwen, giraffen en luipaarden in het Colosseum ter dood werden gebracht; 6. Geboorte van Jezus Christus. . * (V).Plaats in chronologisch volgorde en geef een woordje uitleg: 1. Constantijn wijst het havenstadje Byzantium bij de Bosporus aan en beveelt bouwwerken om er de hoofdstad - het nieuwe Rome - van het Oost-Romeinse Rijk te vestigen; 2. De door Hadrianus aangelegde gordel van wallen en forten tussen de Donau en de Rijn is een eeuw oud en gaat voor de bijl; 3.Diocletianus laat de kerken verwoesten en de Christenen vervolgen; 4. Eerste nederzettigen in Rome; 5. Geboorte van Jezus Christus; 6.Scheiding Oost en West Romeinse Rijk door Diocletianus. . * (V).Plaats in chronologische volgorde en geef een woordje uitleg: 1. Germanen steken de bevroren Rijn over; 2. Hadrianus start de bouw van de muur in het noorden van Britannia; 3. Hannibal valt Italië binnen en begint de tweede Punische oorlog; 4. Hunnen vallen de Germaanse landen binnen; 5. Geboorte van Jezus Christus; 6. Eerste nederzettingen in Rome. . * (V).Plaats in chronologische volgorde en geef een woordje uitleg: 1. Uitvinding van de katapult; 2. Het Romeinse aquaduct; 3. Het waterrad. Plaats in chronologische volgorde: 1. De Juliaanse kalender; 2. De Egyptische kalender; 3. De Gregoriaanse kalender. . * (S&V).Plaats in chronologische volgorde en geef een woordje uitleg: 1. Laatste West-Romeinse keizer afgezet; 2. Mythologische stichtingsdatum van Rome door Romulus en Remus; 3. Onder keizer Trajanus bereikt het rijk zijn grootste omvang; 4. Ravenna vervangt Rome als hoofdstad; 5. Julius Caesar valt Engeland binnen; 6. Julius Caesar verovert Noord Gallië. . . ;C-Vragen . * (S&V).Wat leidde tot de ondergang van het Romeinse Rijk? En, welke theorieën zijn naïef of onjuist betreffende de ondergang van het Romeinse Rijk? . * (S&V).Leg het drietrapsmodel uit van Fernand Braudel en pas het toe op de Middellandse Zee. . * (V).Waarom beslist keizer Diocletianus tot de scheiding tussen het Oost-Romeins Rijk en West Romeinse Rijk? Welke verschillen ken je tussen het Oost- en West-Romeinse Rijk en hoe beïnvloedt dit verschil de veiligheid? . . ssfygfeqpfdsgdxo4cs5iw9ugb2o35p 430529 430518 2026-10-06T08:53:34Z Erik Baas 2193 Erik Baas heeft de pagina [[Welzijnenveiligheid/Deel3]] hernoemd naar [[Welzijn en veiligheid/Deel3]] zonder een doorverwijzing achter te laten 430518 wikitext text/x-wiki <big>'''HOOFDSTUK III. KLASSIEKE OUDHEID</big> ;<big>'''1.200 VC - 476 NA'''</big> [[Bestand:Bundesarchiv Bild 183-R06610, Oswald Spengler.jpg|thumb|550px|Oswald Spengler (1880-1936) was een Duits geschiedfilosoof en cultuurhistoricus. Hij schreef tussen 1918 en 1922 zijn tweedelige ''De ondergang van het Avondland'' vol pessimisme over de westerse geschiedenis. Het maakte hem tot een grondlegger van het {{Wp|cultuurpessimisme. Spengler zag af van elk {{Wp|Vooruitgangsgeloof|vooruitgangsidee}}, wat de nationaalsocialisten hem kwalijk namen.]] [[Bestand:Traijan's_Column_2013-2.jpg|thumb|550px|De bas-reliëfs van de {{Wp|zuil van Trajanus}} zijn erg gedetailleerd met hun vijf centimeter diepte. Er zijn 2500 mensen afgebeeld die geen 'realistische' oorlog maar een episch spel tonen. De keizer is zestig keer te zien, echter nooit tijdens een gevecht. De zuil is een topbron voor de Romeinse legerkennis. ♠ Luister hier naar Geschiedenis voor herbeginners: [https://www.geschiedenisvoorherbeginners.be/episodes/6xCiAHRIn8zwZB05IeV87Y De Romeinen I: Wie legde de eerste stenen van de Eeuwige Stad?] ]] . {{Citaat|'''Bestaat er een logica in de geschiedenis? Bestaat er naast al het toevallige en onberekenbare van de afzonderlijke gebeurtenissen een metafysische structuur van de historische mensheid, die in essentie onafhankelijk is van de alom zichtbare, populaire, geestelijk-politieke oppervlaktestructuren?|Oswald Spengler'''}} . {{Citaat|'''De geschiedenis herhaalt zichzelf, maar nooit op dezelfde manier. Er zit een bepaalde regelmaat in, een zeker cyclisch patroon, maar elke golfslag is net anders, elke ronde heeft toch telkens zijn eigen karakteristieken. Zoals een voetbalwedstrijd steeds dezelfde regels volgt (hoewel de regels af en toe veranderen) maar geen enkele wedstrijd exact hetzelfde verloop kent, laat staan dat hij voorspelbaar zou zijn.|Luc Goeteyn & Chris Jacobson'''}} . {{Citaat|'''De Romeinen, die vanaf het begin hun invloed over heel Italië uitbreidden, konden zich nooit beroepen op de waanbeelden van raszuiverheid die later de wijze gingen besmetten waarop de Germanen over zichzelf dachten.|Robert Hughes, in: ''Rome: A culural, visual, and personal history'' (2011).}} . {{Citaat|'''Het is vrij gemakkelijk het verleden in een vorm te gieten die ons goed uitkomt en dat verleden dan toegankelijk maakt. Maar de oude wereld zat veel ingewikkelder in elkaar en kende veel meer dwarsverbindingen dan we soms geneigd zijn te denken. Als men Rome beschouwt als de progenitor of 'stamvader' van West-Europa, dan vergeet men dat de stad verbonden was met het oosten en in veel opzichten was gevormd door oosterse invloeden. De wereld van de oudheid heeft in sterke mate de wereld bepaald zoals we die tegenwoordig kennen - dynamisch, strijdvaardig, efficiënt en energiek.|Peter Frankopan'''}} = Cultuurpessimist Oswald Spengler = . == De pessimist == . De prehistorie eindigt met de komst van een nieuw Grieks alfabet omstreeks 800 voor Christus. De klassieke oudheid laat zich opsplitsen in de '''archaïsche periode''' (van 800 tot 500), '''de klassieke periode''' (als Athene een democratische staat wordt met een grondwet, van 500 tot 350), de '''Hellenistische periode''' (350-280) en de '''Romeinse periode''' (280-476). Wat gebeurt er in de rest van de wereld? * China: bouw van de muur; * India: ontstaan van het kastenstelsel; * Meso-Amerika: Maya's bouwen steden; * Afrika: koninkrijken met piramides; * Egypte: blijft een invloedrijk religieus centrum; * Perzië: ontwikkelt zich tot een wereldrijk tot de komst van Alexander; * West-Europa: de Kelten, later door de Romeinen Galliërs genoemd; * Noord-Europa: de Germanen. {{Wp|Oswald Spengler}}s vergelijkt culturen met individuen: ze groeien op, worden volwassen en sterven. Aan de hand van de evolutie van beschavingen zoals de Egyptische, de Chinese, de Indiaans-Mexicaanse en de klassieke of Grieks-Romeinse illustreert hij die theorie. Zijn theorie is een reactie tegen de traditionele 'maakbare' Europese cultuur- en geschiedsopvattingen van de Verlichting, de Renaissance en het Christendom. De rationele samenleving zal stuk lopen, voorspelt Spengler. Spengler leefde de laatste jaren van zijn leven vereenzaamd in Hitlers favoriete stad München. Kort voor zijn dood in 1936 schreef hij dat het Duitse rijk binnen het decennium zou verdwijnen.<ref>OSWALD SPENGLER, vertaald door Mark Wildschut. ''De ondergang van het avondland. Schets van een morfologie van de wereldgeschiedenis'', Boom, Amsterdam, 2017.</ref> . . == Beschavingen komen en gaan == Nederzettingen groeien uit tot dorpen of ze verdwijnen. Dorpen groeien uit tot steden of ze verdwijnen. Steden groeien uit tot stadstaten of ze verdwijnen. Stadstaten groeien uit tot rijken. Of ze verdwijnen. . <small>'''(Niet compleet overzicht.)'''</small> . * Mesopotamië . * Zuidwest-Azië: ** Israëlieten|Hebreeën ** Hettieten ** Meden ** Perzen ** Feniciërs . * Afrika: ** Oude Egypte ** Carthago . * Oost-Azië: ** Chinese oudheid ** Jomonperiode (Japan) . * Noord-Amerika ** Mississippicultuur . * Meso-Amerika: ** Teotihuacán (historische stad) ** Azteken ** Maya's . * Zuid-Amerika: ** Inca's . * Europa: ** Griekenland ** Etrusken ** Oude Rome . . ♠ [https://www.youtube.com/watch?v=YTsYe_pb2e4 '''BEELDFRAGMENT HET OUDE EGYPTE'''] . ♠ [https://www.youtube.com/watch?v=yEfRadZ1CXs '''BEELDFRAGMENT HET OUDE GRIEKENLAND'''] . ♦ [https://radio1.be/coronalessen-uit-de-oudheid '''GELUIDSFRAGMENT PANDEMIEËN IN HET OUDE ROME'''] . = Fernand Braudel over het ontstaan van een beschaving = [[Bestand:Plaque Fernand Braudel, 59 rue Brillat-Savarin, Paris 13.jpg|thumb|right|550px|Gedenkplaat in Parijs, Rue Brillat-Savarin 59.]] [[Bestand:Mediterranean_Relief.jpg|thumb|550px|Het relief van de Middelandse zee vraagt toch enige studie...]] [[Bestand:Treaty_of_Kadesh.jpg|thumb|550px|Het verdrag van Kadesh in 1258 is mogelijks de oudste grensbepaling die we kennen.]] == De Middellandse zee == De historicus {{Wp|Fernand Braudel was zijn leven lang begaan met de geschiedenis van de Middellandse zee. Die leverde hem zijn '''drietrapsmodel''' op, bestaande uit structuur, conjunctuur en evenement. Met andere woorden: de geografie bepaalt de economie en de economie bepaalt het sociale, zo klinkt zijn redenering. De theorie is in tijden van klimaatsverandering misschien beter van onder het stof te halen. In de opening van zijn bekende trilogie uit 1949 benadrukt Braudel dat de Middellandse Zee - daar waar 'onze' Oudheid ontstaat - een door hoge, brede en lange bergen omsloten zee is, op een paar open plekken en de Saharawoestijn na, een relatief voorspelbare binnenzee overigens, met weinig getij die haar bevaarbaar maakt. Historici merken dit feit nauwelijks op.<ref>In de [[straat van Gibraltar]], de verhoging van Naurouze, het [[Rhônedal]] en de zeestraten die de [[Zwarte Zee]] met de [[Egeïsche Zeeregio|Egeïsche]] verbinden, zijn er open plekken en tussen [[Syrië]] en [[Tunesië|Zuid-Tunesië]] zijn er geen bergen, daar grenst de [[Sahara|Saharawoestijn]] over duizenden kilometers aan de zee.</ref> Het gaat om de Spaanse [[Betische cordillera|Cordillera]], de bergen van [[Libanon]], de [[Anatolië|Anatolische]] bergen, de [[Kaukasus (gebergte)|Kaukasus]], de [[Atlas (gebergte)|Atlas]], het [[Dinarische Alpen|Dinarische gebergte]], de [[Apennijnen]], de [[Pyreneeën]] en de [[Alpen]]. Hij schrijft het zo: 'Het landschap van de Middellandse Zee bestaat dus niet alleen uit wijngaarden, olijfgaarden en tot steden uitgegroeide dorpen - dit is louter franje. Dichtbij, als het ware tegen de zee aangeplakt, liggen de hoge, opeengepakte bergen, een wereld met weinig huizen of gehuchten, maar met talloze hoge moeren en steile noordwanden waar niets meer doet denken aan dat deel van de Middelandse Zee waar de sinaasappelbomen groeien. De winters zijn er streng. Sneeuw valt er in overvloed, ook toen {{Wp|Leo Africanus}} in de winter door de Marokaanse Atlasgebergte trok en ongelukkigerwijze van al zijn bagage en kleren werd beroofd.'<ref>FERNAND BRAUDEL, vertaald door Eef Gratama. ''De Middelandse zee. Het landschap en de mens'', Contact, Antwerpen, 1992, p. 36.</ref> == Sneeuwwater == Het sneeuwwater en het ijs, zo ontdekte Braudel liet men niet onbenut. 'In het zestiende-eeuwse Turkije was sneeuwwater niet louter aan de rijken voorbehouden. In [[Konstantinopel]], maar ook elders zoals in het Syrische [[Tripoli (Libië)|Tripoli]], schreven reizigers over kooplieden die voor weinig geld sneeuwwater, stukken ijs en waterijs verkochten. (...) In het hart van het warme Middelandse-Zeegebied vormen deze besneeuwde gebieden een uniek fenomeen.' Een tegenstelling die met een wantrouwen gepaard gaat, ontstaat tussen de mensen in de laagvlakte en die in de hoger gelegen gebieden.<ref>FERNAND BRAUDEL, vertaald door Eef Gratama. ''De Middelandse zee. Het landschap en de mens'', Contact, Antwerpen, 1992, p. 38.</ref> Lichtvoetig als berggeiten zakken ze de heuvels af om te stelen, schrijft een reiziger in de twaalfde eeuw. Het bergleven bleef achter op dat in de vlakte, de beschaving drong er niet door. Als bewijs haalt Braudel het gemak aan waarmee de nieuwe religies terrein winnen en hoe de bergen een paradijs blijven voor het boerenbijgeloof. De bergen zijn een geliefd oord voor een afwijkende cultuur uit een ver verleden. Die cultuur in de laagvlakte plukte de vruchten van haar centrale ligging tussen Europa, Azië en Afrika en hield stand tot na de [[renaissance]] en de [[reformatie]]. Toen verschoof het machtscentrum (daar waar beslissingen worden genomen en waar de rijkdom zich verzamelt) van de wereld aan de noordelijke Atlantische oceaan komt te liggen: Brugge, Antwerpen, Amsterdam met de gouden eeuw van de Hollanders, de Fransen onder [[Lodewijk XIV]], het Engelse imperium in de negentiende eeuw. De twintigste eeuw hoorde Duits te worden, maar het liep anders en de Verenigde Staten domineerden de twintigste eeuw. . . = Griekenland en Rome; de [[archaïsche periode]] = [[File:0_Lupa_Capitolina_(2).JPG|thumb|550px|Rome is volgens de legende gesticht door de tweeling [[Romulus en Remus]] in [[753 v.Chr.]]. De [[Legende (volksverhaal)|legende]] komt van [[Marcus Terentius Varro]] (116-27 v.Chr.). De werkelijke geschiedenis over [[Ontstaan van Rome|het ontstaan van Rome]] is complexer.]] [[Bestand:The_Intervention_of_the_Sabine_Women.jpg|thumb|550px|[[Jacques Louis David]] schildert in [[1799]] de [[Sabijnse maagdenroof]]. Deze een [[mythe|mythisch]] van net na de stichting van de stad [[Rome (stad)|Rome]] stelt dat de stad een toevluchtsoord was voor wie een nieuw leven wilde opbouwen. Bannelingen, vreemden, moordenaars, criminelen en gevluchte slaven deden Rome zo groeien dat de stad zich over vijf van de zeven heuvels uitbreidde. Romulus zag dat onder hen weinig vrouwen waren en organiseerde daarom de [[consualia]] ter ere van [[Consus]]. Hij nodigde het naburige [[Sabijnen|Sabijnse]] volk uit. Die kwamen massaal, met hun dochters. Romulus' plan om de vrouwen mee te nemen naar Rome lukte. De Sabijnse mannen ontsnapten en bereiden zich voor op een oorlog. Bij hun terugkeer waren Sabijnse vrouwen niet langer maagden. Ze leefden in harmonie met hun nieuwe echtgenoot en hun kroost. Romeinen en Sabijnen legden hun geschil bij en Rome bleef groeien. ♣ Luister naar Geschiedenis voor herbeginners: De Romeinen - deel V: [https://www.geschiedenisvoorherbeginners.be/episodes/14WvdVs9OQNan3lanN874j Waren dat echt rare jongens, die Romeinen?] ]] [[Bestand:Hannibal_in_Italy_by_Jacopo_Ripanda_-_Sala_di_Annibale_-_Palazzo_dei_Conservatori_-_Musei_Capitolini_-_Rome_2016_(2).jpg|thumb|550px|Hannibal, een briljant succesvol tegenstander van de Romeinen in de [[Tweede Punische Oorlog]] trok met zijn olifantenleger uit [[Iberisch Schiereiland|Iberia]] naar Italië over de Pyreneeën, de Rhône en de Alpen en behaalde er veel overwinningen. Uiteindelijk maakte Hannibal een eind aan zijn leven om niet aan Rome te worden uitgeleverd. ♣ Luister hier naar Geschiedenis voor herbeginners: Rome deel II: [https://www.geschiedenisvoorherbeginners.be/episodes/5PwpMhXdmvozEWC9GdColE Hoe lanceerde Hannibal Rome als supermacht?] ]] [[Bestand:Corvus.svg|thumb|550px|Corvus]] . == Tiende eeuw == '''Omstreeks 1.000 V.C. zijn er in de mediterrane wereld een duizendtal gemeenschappen met een eigen politiek en cultuur. Duizend jaar later zal deze regio onder het militaire, culturele en politieke gezag staan van één volk: de Romeinen. De Romeinen plukken hun geschiedenis en hun tradities in de [[Helleense talen|Helleense]] wereld, passen ze aan en verspreiden het Griekse erfgoed verder.''' . * 999 ** Eerste nederzettingen in Rome. . * 900 ** Griekenlang heeft het over de [[Geometrische periode]]. De Dorische steden [[Argos (stad)|Argos]] en [[Sparta (Griekenland)|Sparta]] ontstaan. . == Negende eeuw (899-800) == . * 899 ** Een uitzonderlijk natte periode zorgt ervoor dat de Assyriërs voor de komende twee eeuwen gronden bewerken in een voordien onvruchtbaar gebied en tot een bloeiende landbouweconomie en een compleet rijk komen. . * 880 ** [[Feniciërs|Fenicische]] kolonisten vertrekken uit Syrië en Libanon naar Noord-Afrika en stichten er [[Cartago (stad)|Cartago]] en monopoliseren de zeehandel in de Middelandse zee. ** Europese [[domesticatie]] van de kip. . * 800 ** Vermelding van kaneel in het kruidboek van de Chinese [[Shennong|Keizer Shennung]] en in het oude Egypte als ingrediënt van parfum. ** De Grieken ontwikkelen een nieuw alfabet. De letter a symboliseert een rund, de letter b een huis. Het [[alfabet|alphabet]] is gebaseerd op het [[Fenicisch alfabet|Fenicisch]]. ** [[Homerus]], [[Hesiodos|Sesiodus]] en het [[orakel van Delphi]] zijn populair. . == Achtste eeuw (799-700) == . ;776 . * De eerste [[Olympische Spelen in de Klassieke Oudheid|olympische spelen]] in de Griekse stad Olympia. Meer dan een millennium zullen ze mensen sportief samenbrengen. . ;770 . * China kent het muntgeld. . ;753 . * Mythologische stichtingsdatum van Rome door [[Romulus en Remus]]. De Romeinse schrijver [[Marcus Terentius Varro]] legt deze datum in de eerste eeuw V.C. vast. Eveneens in de achtste eeuw: de [[Sabijnse maagdenroof]]. Het vrouwentekort bij de volgelingen van koning [[Romulus]] leidt tot de uitnodiging van de [[Sabijnen]] naar het [[Circus Maximus (Rome)|Circus Maximus]] en de roof van hun dochters. ;750 jaar . * [[Kelten]] trekken het huidige Frankrijk binnen en vestigen zich. De [[ijzertijd]] start er met wapens en voorwerpen, een stijgende aanwezigheid van ruiters en vorsten. Dit is de [[Hallstattcultuur|Hallstatt-periode]]. . ;745 . * De beroemde veldheer [[Tiglat-Pileser III]] creëert een professionele (betaalde en permanente) oorlogsmachine. Deze Assyrische koning is organiseert de samenwerking tussen de ruiterij en het voetvolk. Hij is berucht om zijn martelwerk en zijn executies, de verwoesting van stedelijke centra van opstandige vorstendommen en deportaties. Hij liet die steden in Assyrische stijl herbouwen met forten en een uniform belastingstelsel en dito dienstplicht, maten, gewichten en een religieuze cultus en het Aramees als taal. Zo verliezen de voormalige vorstendommen hun eigenheid. . ;743-732 . * [[Tiglat-Pileser III|Tiglat-Pileser]] onderneemt drie veldtochten in Syrië en Palestina. Hij verovert Arvad en Damascus en schenkt zo de stad Assur een wereldrijk. . ;733-690 * [[Magna Graecia]] . ;727 * <gallery> Bestand:Tiglath-Pileser_III_Nimrud_Louvre_AO19853.jpg </gallery> == Zevende eeuw (699-600) == . * Griekse steden gebruiken munten om te kopen en te verkopen. . * 681 ** Aan de heerschappij van koning [[Sennacherib]] die sinds ca. 704 over het Assyrische rijk heerst, komt een einde. Hij leidde het rijk vanuit de stad [[Nineveh]] met een bevolking die meer dan 100.000 mensen telt - een van de grootste steden ter wereld. Hier liet hij ondergrondse aquaducten ([[Qanat|qanaten]]) aanleggen om akkers, tuinen en parken te besproeien. Sommige assyriologen beweren dat het wereldwonder van de [[hangende tuinen]] van [[Babylon (stad)|Babylon]] in Nineveh lagen. Het irrigatiesysteem is noodzakelijk, want de natte periode die omstreeks 900 aanbrak, loopt in deze jaren ten einde. Deze megadroogte zal voor de ondergang van het Assyrische rijk zorgen. . * 668 ** Grieken stichten Byzantium en vestigen zich rond de Zwarte Zee. . * 650 ** Het [[Assyrische rijk]] kent zijn topdagen. Het heerst over [[Egypte (land)|Egypte]], de [[Levant]] en [[Mesopotamië]]. Al driehonderd jaar lang leiden militaire overwinningen vanuit Noord-Irak tot de gebiedsuitbreiding. Vanaf nu gaat het bergaf: de opwarming van de streek leidt tot vee-sterfte en mislukte oogsten. De Assyrische [[Vazalstaat|vazallen]], de [[Meden]] en de [[Babyloniërs]], zetten druk. . *621 ** Eerste geschreven wetgeving door [[Draco (wetgever)|Draco]] . * 616 ** De [[Etrusken|Etruskische]] koning van Rome [[Lucius Tarquinius Priscus|Tarquinius Priscus]] legt de [[Cloaca Maxima]] aan om vuil water af te voeren naar [[Tiber]]. De stadsuitbreiding maakt dat de natuurlijke afvoer niet volstaat. In de eerste eeuw zal de Cloaca Maxima overdekt worden als riool van Rome. . * 612 ** Vijandelijke legers nemen de hoofdstad van het Assyrische rijk, [[Assoer]], in. Het rijk verdwijnt. . * Omstreeks 600 ** Domesticatie van de kip in het stroomgebied van de Rijn. . == Zesde eeuw (599-500) == ;571 * Geboorte van [[Pythagoras]] op het eiland [[Samos (eiland)|Samos]]. . ;525 * De Perzen zijn wereldheersers van de Middellandse zee tot in het centrum van Azië. In hun land van overvloed beschikken ze over een wegennetwerk dat de kust van Klein-Azië verbindt met [[Babylon (stad)|Babylon]] en [[Persepolis]]. In één week tijd overbrugt een bericht 2.500 kilometer. [[Herodotus]] is er niet goed van, een ongeziene prestatie: hitte, sneeuw, regen of duisternis zijn geen hindernis voor de couriers. De religieuze verdraagzaamheid van de nieuwe leiders, de handelsakkoorden en het overnemen van gebruiken en gewoontes van lokale bevolkingen spelen een rol in de uitbreiding van het rijk.<ref>PETER FRANKOPAN, vertaald door George Pape. ''De zijderoutes. Een nieuwe wereldgeschiedenis,'' Het Spectrum, Antwerpen, 2016, p. 20-21.</ref> . * Perzië kampt met zijn nomadische Noorden en zijn wrede rituelen. Ze drinken vijandig bloed en kleden zich met hun scalpen. Als handelspartner zijn ze chaotisch en onvoorspelbaar. Ze leveren goede paarden. . ;510 . * De laatste koning van Rome wordt verbannen. [[Lucius Tarquinius Superbus|Tarquinius Superbus]] is niet meer. . ;509 . * Stichting [[Romeinse republiek]] door [[Marcus Junius Brutus]] die de laatste [[Etrusken|Etruskische]] koning [[Tarquinius Superbus]] verdrijft. Tot dusver regeerden zeven koningen over Rome: [[Romulus]], [[Numa Pompilius]] (recht en religie), [[Tullus Hostilius]], [[Ancus Marcius]], [[Tarquinius Priscus]], [[Servius Tullius]] en [[Tarquinius Superbus]]. Twee consuls besturen één jaar lang de republiek. Er is een senaat, stemrecht en de militarisering van de politiek. Het systeem blijft duren tot het Keizerrijk, na de moorde op Caesar in 44 voor Christus. . == Vijfde eeuw (499-400) == [[Bestand:Herodotos_Met_91.8.jpg|thumb|550px|Herodotos, de vader van de geschiedschrijving.]] [[Bestand:Confucius_Tang_Dynasty.jpg|thumb|550px|Conficius: 'Het is beter een mijl te reizen dan duizend boeken te lezen.']] * Ca. 499-450 ** In Vlaanderen komen minstens vier hoogteversterkingen of La Tène-forten. In Kessel-Lo bij Leuven, in Kester bij Brussel, in Kooigem bij Kortrijk en aan de Kemmelberg bij Ieper. De laatste nederzetting met een plateau van zes hectare domineert de omgeving en de IJzermonding en controleert de handel tussen kust en binnenland. De streek is rijk, geschikt voor landbouw, er is wijn, ijzererts- en zoutwinning. Ze blijft bewoond tot omstreeks 350. Op de Kemmelberg ligt een heuvelfort met grachten, wallen en houten omheiningen. Er is een grafheuvel, een ambachtszone voor pottenbakkers, het zogenaamde Kemmelaardewerk. De spectaculairste hoogteversterkingen zijn in Wallonië te vinden. In eentje ervan, in Buzenol (Montauban) is een grafmonument gevonden met op de achterkant een Gallo-Romeinse maaimachine, die door Plinius de Oudere beschrijft en gebruikt is bij de Trevieren.<ref>HERMAN CLERINX. ''De Kelten en de lage landen.'' Davidsfonds, Leuven, 2005, p. 159.</ref> * Ca. 480 ** Geboorte van [[Herodotos]] (⁺420), 'de vader van de geschiedschrijving'. Waarom is Herodotos de vader van de geschiedschrijving? 1. Hij schrijft als eerste een geschiedenis van de toenmalige wereld. Zijn Historiën of het 'Verslag van mijn onderzoek' gaat over zijn reizen door Griekenland, Anatolië, Opper-Egypte, Noord-Afrika, het Midden-Oosten, de Oekraïne en de Krim en West-Europa, Sicilië en Italië. 2. Herodotus doet beroep op en breekt met zijn voorgangers: hij onderscheidt de mythe van het 'menselijke' om tot een correcte geschiedschrijving te komen. Deze kritische analyse baseert hij op relevante mondelinge overleveringen én de toenmalige literatuur van de [[logografen]] zoals [[Hekataios van Milete]] die aardrijkskundige en antropologische invalshoeken hebben. 3. Herodotos wil oorzaken vinden en feiten verklaren. 4. Zijn werk houdt het midden tussen een reisverhaal met anekdoten en novellen en een objectievere geschiedschrijving waarbij 5. hij de Grieken en niet-Grieken vergelijkt als een etnoloog (comparatieve methode). 6. Dat alles verpakt hij in een verhaal, Herodotus is een begaafd verteller. In de Hellenistische periode structureren grammatici de Historiën in negen boeken, genoemd naar de negen Muzen. . * 479 ** De Chinese filosoof [[Confucius]] (°551 VC) overlijdt. . * Ca. 460 ** Staatsman [[Pericles]], een leider van de stad [[Athene (stad)|Athene]] hervormt de stad tot een [[democratie]]. ** Geboorte van [[Thucydides (historicus)|Thucydides]] (⁺395), een historiograaf die de feiten aanschouwt als een gevolg van iets. De wil tot verklaren en begrijpen doet zijn intrede in de geschiedenis. Voor hem en voor Herodotos blijft de geschiedschrijving beperkt tot het pure beschrijven. * 450 ** ♣ [[La Tène-periode]]. Kelten verspreiden zich over Europa. Ambachtelijke bloei, introductie van de pottenbakkersschijf en munten en steden in Europa ten Noorden van de Alpen. De [[Ketel van Gundestrup]] is misschien het bekendste gedecoreerd vat uit deze periode (2de of 1e eeuw v.Chr.). De vondst (1891) in een veen nabij Gundestrup in het Deense Himmerland is te zien in Kopenhagen en toont volgens sommigen het hallucinerende [[Bilzekruid]]. Brouwers mengen het in hun bier omwille van het effect. Het keteltafereel toont de zaaddoosjes tussen een ruiter en een soldaat en naast muzikanten. Diende het als basis voor een toverdrank die krijgers moed geeft, de angst onderdrukt en ongevoelig maakt voor hun verwondingen? . * Ca. 445 ** Herodotos vestigt zich in Athene waar hij lezingen houdt over zijn reizen en opgenomen wordt in de kring van intellectuelen rond de kring van Perikles en zijn vriend, de tragedieschrijver Sofocles. Geschiedenis en fictie, het blijft een eigenaardig duo, tot op heden. . * 427 ** Geboorte [[Plato]] (⁺347) . * 400 ** Uitvinding van de [[katapult]]. . == Vierde eeuw (399-300) == * 399 ** [[Socrates (filosoof)|Socrates]] drinkt de gifbeker in aanwezigheid van zijn vrienden. Hij is ter dood veroordeeld. Verbanning is de enige optie. '''[https://www.youtube.com/watch?v=fLJBzhcSWTk FILM]''' . * Ca. 396 ** Rome verwoest de [[Etrusken|Etruskische]] stad [[Veji]]. . * 390 ** [[Kelten|Keltische Galliërs]] plunderen Rome. . * 384 ** Geboorte van [[Aristoteles]] (⁺322) . * [https://www.youtube.com/watch?time_continue=11&v=id5WJmCaTG4 356] ** [[Alexander de Grote]] is koning van [[Macedonië (oudheid)|Macedonië]] en regeert over een van de grootste rijken. . * 347 ** [[Plato]] sterft. '''[https://www.youtube.com/watch?v=VDiyQub6vpw FILM]''' . * 323 ** [[Alexander de Grote]] sterft op 11 juli in [[Babylon (stad)|Babylon]] aan plotse koorts. Geen enkele bron bleef over. Als de jonge dertiger sterft, ontstaat een mythevorming. Zijn regionale gouverneurs krijgen zijn rijk in eigen handen. . * 322 ** [[Aristoteles]], een van de invloedrijkste klassieke filosofen sterft op 62 jarige leeftijd. Hij was leraar van [[Alexander de Grote]] van 342 tot 340. '''[https://www.youtube.com/watch?v=csIW4W_DYX4 FILM]''' . * 312 ** Opening van de [[Via Appia]] tussen [[Capua]] en Rome. ** Het Romeinse [[Aquaduct (watergang)|aquaduct]] voorziet Rome van water. Dit is het eerste aquaduct van Rome, er zullen er nog tien volgen. Het woord is een samentrekking tussen het Latijnse 'aqua' (water) en 'ducere' (leiden). De Griekse historicus en geograaf [[Strabo (historicus)|Strabo]] vermeldt de verwaarloosde Griekse infrastructuur die de Romeinen innemen. De aanvoer van helder, stromend water voorziet Rome van een hygiënische infrastructuur, geavanceerde toiletten en hydraulica. Alhoewel daar niet altijd euforisch over te doen is. Keizer [[Marcus Aurelius]] (121-180) woorden liegen er niet om: 'Zoals jij het baden ervaart - olie, zweet, viezigheid, troebel water, alles walgelijk - zo is ieder stuk leven.' Op het hoogtepunt van het rijk kunnen 60.000 inwoners van Rome die inmiddels een miljoenenstad is - op het zelfde moment baden. Water maakte mensen in die context niet altijd schoon. De duizenden badgasten per dag wentelden zich in een bacteriebrij vol eitjes van parasieten en ziektekiemen. Archeologische vondsten laten zien dat Romeinen evenveel last hebben van luizen, vlooien en darmparasieten als de niet-bad culturen. De loodvergiftiging (veroorzaakt door het waterdicht maken van de aquaducten) ondermijnt het Romeinse immuunsysteem, dysenterie is nooit veraf en het warme water tast mogelijks de spermakwaliteit aan. Op een Romeins grafschrift staat te lezen 'baden, drank en venus, zij slopen onze lichamen, maar ze vormen de essentie van het leven.'<ref>BEN WILSON, vertaald door George Pape. ''Metropolis. De grootste uitvinding van de mens.'' Spectrum, Amsterdam, 2020, p. 139-145.</ref> Behalve de aanvoer van vers water heeft een stad uiteraard behoefte aan de afvoer van vuil water. De [[Cloaca Maxima]] of de Grootste Riool biedt het water uit Rome een uitweg naar de Tiber. Die is in de 7e eeuw v.Chr. aangelegd als open riool en in de 1e eeuw v.Chr. overdekt om het terrein rond het Circus Maximus toegankelijk te houden. Sommige delen van Cloaca Maxima zijn nog in gebruik en de monding in de Tiber is nog te zien. . ;Kijken . <gallery widths="155" heights="190"> Bestand:Pont du gard.jpg|[[Pont du Gard]] in [[Frankrijk]] bouw tussen [[38]] en [[52]] n.Chr. Bestand:Segovia Aqueduct.JPG|[[Aquaduct van Segovia]]. Bestand:Acueducto de Segovia 01.jpg|Aquaduct van Segovia. Bestand:Rome.Aqueduct.Tunnel.png|Doorsnede Romeins aquaduct met controlepunten. Bestand:Roemerkanal buschhoven.jpg|[[Eifelaquaduct]] Bestand:RomaAcquedottoTraCelioePalatino.JPG|De [[Aqua Claudia]], gebouwd tussen [[38]] en [[52]]. Het rechterdeel is gerestaureerd. Bestand:Roman aqueduct Tarragona.jpg|Romeins aquaduct in [[Tarragona (stad)|Tarragona]] ([[Spanje]]) Bestand:Caesarea Maritima aqueduct.jpg|Aquaduct van [[Caesarea (Maritima)|Caesarea]] in [[Israël]]. Bestand:63 Oued ELLIL 08.JPG|[[Zaghouan Aquaduct]] bij Tunis. Bestand:View_of_the_Cloaca_Maxima_Rome_1814.jpg|Een zicht op de Cloaca Maxima uit 1814. Bestand:040227_tevere16CloacaMaxima.jpg|De Cloaca mondt uit in de Tiber. </gallery> . == Derde eeuw (299-200) == * 264-241 ** [[Eerste Punische oorlog]] in een reeks van drie tegen [[Carthago]]. Inzet is de hegemonie over de Middelandse zee. Tot nu toe vermijden de Romeinen de zeevaart. Het is de uitvinding en de ontwikkeling van de [[Corvus (krijgskunde)|corvus]] die de Romeinen succesrijk ten strijde doet trekken tegen Carthago. . * 250 ** De Romeinen zorgen voor luchtvervuiling met [[Lood (element)|lood]] en [[antimoon]]. De vervuiling zal pieken tot 120 na Christus. Met de langzame val van het Romeinse Rijk, verdwijnen de loodtoepassingen en de kennis over lood (het wordt gebruikt om vers water aan te voeren, in rioleringen, bij het maken van drinkbekers, kannen, borden, cosmetica, potloden en email op aardewerk). . * 230 ** De eerste (zelfbenoemde) Chinese keizer, [[Shi Huangdi]] introduceert in zijn veroverde gebieden een standaard inzake het schrift, de maten en de gewichten. . * 218-201 ** Hannibal Barkas (247-183), de Carthaagse generaal valt Italië binnen en begint de [[tweede Punische oorlog]]. Rome kent verschillende nederlagen. . == Tweede eeuw (199-100) == ;Ca.160 * ♣ De Romeinse consul en grootgrondbezitter Cato de Oude (234-149) publiceert De Agri Cultura een werkje ‘Over de landbouw’. . ;Ca.140 * De Griekse dichter [[Antipater van Sidon]] maakt een lijst zeven wereldwonderen. Deze lijst is later overgenomen door schrijvers en historici. De keuze voor zeven wonderen is symbolisch als een getal van perfectie en volledigheid. Het gaat om 1. [[Piramide van Cheops|de piramide van Cheops]] (in Gizeh, Egypte, gebouwd ca. 2580-2560 V.C.) dat het enige wereldwonder is dat nog bestaat; 2. [[hangende tuinen van Babylon|de hangende tuinen van Babylon]] (in Irak, mogelijk rond 600 V.C. mogelijk legendarisch, gebouwd door Nebukadnezar II; 3. de [[Tempel van Artemis in Efeze|tempel van Artemis]] ([[Efeze]], Turkije 550 V.C.); 4. het [[Beeld van Zeus te Olympia|beeld van Zeus]] (Olympia, Griekenland, ca. 435 V.C.); 5. het [[mausoleum van Halicarnassus]] (Bodrum, Turkije, ca. 350 V.C.); 5. de [[Kolossus van Rodos|kolossus van Rhodos]] (Griekenland, ca. 292-280 V.C.) en de [[Pharos van Alexandrië|vuurtoren van Alexandrië]] (Egypte, ca. 280 V.C). ;Kijken <gallery> Bestand:Kheops-Pyramid.jpg Bestand:Hanging_Gardens_of_Babylon.jpg Bestand:Miniaturk_009.jpg Bestand:Artemis_of_Ephesus.jpg Bestand:Mausoleum_of_Halicarnassus.jpg Bestand:Colosse_de_Rhodes_(Barclay).jpg Bestand:Phare_d'Alexandrie_(Barclay).jpg Bestand:Statue_of_Zeus.jpg </gallery> . ;146 * Tijdens de [[derde Punische oorlog]] verwoesten de Romeinen [[Carthago]]. . ;142 * De [[Pons Aemilius]] (ook: Ponte Rotto) is de eerste stenen brug over de [[Tiber]]. Ze vervangt een houten brug uit 179. . ;100 * ♣ Uitvinding van het [[waterrad]]. . == Eerste eeuw (99-1) == [[Bestand:Retrato_de_Julio_César_(26724093101).jpg|thumb|550px|Buste van [[Tusculum (Latium)|Tusculum]] van [[Julius Caesar]], waarschijnlijk het enige portret uit zijn tijd. Archeologisch Museum, Turijn, Italië. Caesar is de eerste levende Romeinse keizer die zichzelf portretteert op een munt. ♣ Luister naar Geschiedenis voor herbeginners: De Romeinen - deel III: [https://www.geschiedenisvoorherbeginners.be/episodes/0rTnKiYRXze6SuM7eFd4FZ Hoe bezegelde Caesar het lot van de republiek?] ]] ;Rome, strijdvaardig en het oorlogsgeweld verheerlijkend, neemt kust-stadstaten in en beheerst halverwege de eerste eeuw de Westelijke Middellandse zee. Het leger perfectioneert en disciplineert zich. De ambitie richt zich op het Perzische oosten (dat blijft een moeilijke), de Egyptische graanschuur van [[Cleopatra VII|Cleopatra]] en het Gallische Noorden waar Alexander de Grote twee eeuwen eerder zijn neus voor ophaalt omdat er niets te winnen is. Toen toonde onze regio de kenmerken van de 'pre-Romeinse [[La Tène-periode|La Tène]]-cultuur' zonder heuvelforten (gezien het vlakke land) en zonder verstedelijking (gezien het ontbreken van edel metaal waaruit men munten slaat). De economie bestaat uit landbouw, schapenteelt en visserij. De Vlaamse vissauzen zijn zo gegeerd dat handelaars ze naar alle windstreken uitvoeren.<ref>DAVID NICHOLAS. ''Vlaanderen in de Middeleeuwen'', Overamstel, Schoten, 2015, p. 10.</ref> Toch loopt het scenario stilaan anders. In 52 haalt Rome de buit uit onze streek binnen en onderwerpt ze steden, handelslui en vakmensen in het huidige Noord-Frankrijk, België, Nederland en West-Duitsland. De belastingen zijn zo lucratief dat Rome zijn goudprijs aanpast. Halverwege de eerste eeuw zijn er in Italië twee miljoen slaven, twintig procent van de totale populatie. Als in het eerste keizerlijke tijdperk iemand op het idee komt om hen tot een uniform te verplichten, wijst de senaat dat geschrokken af. Niemand wil - de [[Spartacusopstand]] indachtig - dat de slaven zouden beseffen hoe talrijk ze zijn.<ref> IRENE VALLEJO, vertaald door Adri Boon. ''Papyrus. Een geschiedenis van de wereld in boeken'', Meulenhoff, Amsterdam, 2021, p. 99.</ref> In diezelfde periode valt Egypte als rijp fruit in hun handen. De graanprijs keldert en de Romeinse koopkracht stijgt. De veroveringen leiden tot meer inkomen voor Rome en maken de veroverde gebieden armer. Roomse rijken lopen met de gestolen welvaart weg, de politieke deelname is een zaak voor rijkelui die hun wereldbeeld danken aan gladiatorengevechten. Die tonen de Romeinse microkosmos met wilde dieren uit de veroverde gebieden, de heerschappij over naburige en verre volkeren en verheerlijken het gevecht, de eerzucht en de vernedering als ingrediënten in het idee van '[[Panem et circenses|brood en spelen]]'.<ref>PETER FRANKOPAN. ''De zijderoutes'', p. 32-34.</ref> . ;82 . * Rome telt 400.000 inwoners. . ;73-71 . * [[Spartacusopstand]]. . ;63 . * [[Catilina]] plant een moord op [[Cicero]] en inspireert die tot zijn [[Catilinarische redevoeringen|Catilinarische rede]]: 'Hoe lang nog, Catilina, zult u misbruik maken van ons geduld?' ;60 . * Eerste [[Triumviraat]] van [[Crassus]], [[Pompeius]] en [[Julius Caesar|Caesar]]. . ;58-57 . * In 58 voor Christus leiden Caesars eerste veldtochten in Gallië tot weerstand in het land van de Belgae. [[Ambiorix (persoon)|Ambiorix]] vernedert de Romeinen door een anderhalf plunderend legioen uit te moorden ter bescherming van zijn graan. Hij redt zo zijn volk van de hongerdood, tot woede van een wraakzuchtige [[Julius Caesar]]. * In 57 onderwerpt Julius Caesar de Veneti en de andere Gallische stammen aan de Atlantische kust. De Veneti is een zeevarend volk dat in het huidige Bretagne en in de stad [[Vannes]] (Darioritum) woonde. Hun stevige zeilschepen weerstaan de Atlantische winden en golven. . '''ᛩ''' [[Abraham Ortelius|ABRAHAM ORTELIUS]]. ''Belgii veteris typus'', Amsterdam, 1584. . ;55 * [[Julius Caesar]] valt Engeland binnen. . ;54 * Caesar heeft het moeilijk om de regio van de [[Menapii]] in te nemen, de stam is hem te machtig en voert een guerrillaoorlog. Caesar verslaat hen in 52. Genocide vat zijn actie samen. De periode tot 70 na Christus heet in onze streken de vroeg Romeinse tijd. Van [[Romanisatie]] (het overnemen van de taal, de cultuur en de Romeinse gewoonten) is weinig sprake. De bloei van de Romeinse tijd situeert zich een eeuw later, tussen 70 en 275. Van dan af nemen de [[Menapii]] (de Gallische/Keltische stam uit het moerasgebied achter de Schelde) de Romeinse cultuur over. De periode na 275 is de Laat Romeinse tijd. . [[Bestand:Map_Gallia_Tribes_Towns.png|thumb|550px|Belgica vlak vóór de inlijving van 52 voor Christus.]] ;52 * [[Julius Caesar]] verovert de rest van [[Gallië]], het land van de Kelten. In zijn ''[[Commentarii Rerum in Gallia Gestarum]]'', beter bekend als ''[[de bello Gallico]]'' deelt Caesar Gallia in drie: het gebied van de [[Aquitaniërs]], dat van de [[Galliërs]] en Gallia Belgica. 'In hun eigen taal noemen ze zich Kelten, wij noemen hen Galliërs. Ze verschillen in taal, instellingen en wetten. De Galliërs worden door de rivier de Garonne van de Aquitanieërs en door de Marne en de Seine gescheiden. De Belgen zijn het moedigst van allemaal omdat ze het verst van de cultuur en bevolking van de provincie verwijderd zijn, omdat er weinig handelaars hen bezoeken (waardoor hun geest verwijfd zou raken) en omdat ze zich het dichtst bevinden bij de Germani, die over de Rhenus ([[Rijn]]) wonen en met wie ze oorlog voeren.'<ref>[[Julius Caesar]] - ''[[Commentarii Rerum in Gallia Gestarum|Commentarii de bello Gallico]]'' Boek I: 1-3; IRENE VALLEJO, vertaald door Adri Boon. ''Papyrus. Een geschiedenis van de wereld in boeken'', Meulenhoff, Amsterdam, 2021, p. 99.</ref> In het noordelijke deel wonen de [[Belgae|Belgen]]. [[Germanen|Germaanse stammen]] bevolken het gebied. De [[Morini (stam)|Morini]] zijn een zeevolk dat langs de [[Noordzeekust]] en [[Pas-de-Calais|Pas de Calais]] leeft. Caesar heeft interesse in hun grondgebied omdat de overtocht naar Brittannië korter is dan in Bretagne. De [[Menapiërs]] leven in het noordwesten, rond de Schelde-, de Maas- en de Rijndelta. De [[Eburonen]] leven in de Maasvallei, de [[Nerviërs]] en de [[Atuatuci]] in de Maas- de Sambervallei, de [[Trevieren]] in het zuidoosten en de [[Frisii]] in het noorden. Nadien ontwikkelen de [[Lage Landen]] zich tot een uithoek van het [[Romeinse Rijk]] met de provincia Belgica tot aan de Rijn als een natuurlijke verdedigingslinie met Germania. In Belgica leggen de Romeinen een heerwegennetwerk voor hun troepen en de handel met als oost-westas de [[heirbaan Boulogne-Keulen]]. Hierlangs komen [[Romeinse villa]]s en dorpen. . ;49 * Burgeroorlog tussen Caesaer (Rome) en [[Pompeius]] (Pompeii). Als Caesar de [[Rubicon (Italiaanse rivier)|Rubicon]] oversteekt spreekt hij de woorden [[Alea iacta est]]. De rivier vormt de grens tussen de Italiaanse gebieden en en Gallië. . ;48 * In [[Alexandrië]] schaart Caesar zich aan de zijde van Cleopatra en strijdt tegen haar echtgenoot die tevens haar broer is, [[Ptolemaeus XIII]]. . ;47 * Uit de relatie van Caesar en Cleopatra komt een zoon: Caesarion. . ;45 * De [[Juliaanse kalender]] vervangt de [[Egyptische kalender]]. Een jaar telt gemiddeld 365,25 dagen met om de vier jaar een schrikkeldag. In 1582 zal de [[gregoriaanse kalender]] de tijd astronomisch nauwkeuriger berekenen door de jaren 1700, 1800, 1900, 2100, 2200 en 2300 als schrikkeljaren te schrappen (eeuwjaren die geen veelvoud zijn van 400). Caesar wordt alleenheerser of 'dictator perpetuus' en legt de basis voor de monarchie. . ;44 [[File:Vincenzo_Camuccini_-_La_morte_di_Cesare.jpg|thumb|550px|Moord op [[Julius Caesar]], 44 VC. Stervend strekt hij zijn hand uit naar Brutus die als laatste zijn mes gebruikt, en roept 'Ook gij, Brutus, mijn zoon?' Brutus twijfelt of de moord gerechtvaardigd is. Schilderij van [https://en.wikipedia.org/wiki/Vincenzo_Camuccini Vincenzo Camuccini]. ♣ Luister naar Geschiedenis voor herbeginners: De Romeinen - deel IV: [https://www.geschiedenisvoorherbeginners.be/episodes/3TsfNZ9JZhOrxSQf9TdoeL Hoe hield Cleopatra de Romeinen in de ban?] ]]. . * Republikeinse senatoren waaronder Cassius en Brutus vermoorden Caesaer op 15 maart. Caesar spreekt zijn laatste woorden: 'Tu quoque fili mi' tot Brutus. . ;43 * Tweede [[triumviraat]] van [[Lepidus]], [[Marcus Antonius]] en Augustus. . ;31 * Ocavianus (later Augustus) laat zich [[princeps]] noemen en start het [[Principaat]]. Opvolgers nemen de titel over tot 284. . ;29 * Vergilius publiceert Het boerenbedrijf. . ;27 * [[Marcus Agrippa]] bouwt het eerste [[Pantheon (Rome)|Pantheon]]. Het huidige Pantheon is gebouwd onder Hadrianus tussen 120 en 124. * Augustus, de geadopteerde zoon van Caesar, wordt keizer tot 14 N.C. . ;19 * De Romeinse dichter [[Vergilius]] (°70VC) overlijdt. In zijn heldendicht [[Aeneis]] bezong hij Rome's oorsprong en verleden, het maakt hem even beroemd als [[Homerus]] met de [[Ilias]] en de [[Odyssee]]. De middeleeuwer zal Vergilius magische eigenschappen toekennen en van hem een tovenaar maken. Vergilius in de mand is een vaak terugkerend tafereel dat mannen moet waarschuwen tegen de verlokkingen van de vrouw. Volgens de legende verleidt de dochter van de Romeinse keizer Vergilius. Ze lokt hem haar torenkamer binnen door hem in een mand naar boven te hijsen. Halverweg laat ze hem bungelen, tot jolijt van de passanten. . ;17 * Keizer Augustus kiest voor brood en spelen met offers, wagenrennen, jacht en toneel. . ;10 * De Romeinen leggen oost-westheirbaan aan in Gallia Belgica van [[Boulogne-sur-Mer]] via Doornik, Valenciennes, Tongeren en Maastricht naar Keulen, de Via Belgica. Bij het latere [[Castellum (Maastricht)|Castellum Maastricht]] bouwen ze in het eerste kwart van de eerste eeuw (na C.) een brug over de Maas. . ;5-2 * Geboorte van [[Jezus Christus]]. . ♠ '''[https://www.youtube.com/watch?v=jApGu7Lr9Ic Beeldfragment: De universiteit van Vlaanderen. Heeft Jezus echt bestaan?]''' ;Kijken <gallery> File:Uluburun1.jpg|Voor de Turkse kust vinden archeologen een wrak uit 1550-1200. De lading bekijk je in [https://www.youtube.com/watch?v=7IZWOdY7fEk deze reportage.]] Bestand:Thucydides_pushkin02.jpg|[[Thucydides|Thucydides]] Bestand:Socrates_Louvre.jpg|Socrates Bestand:David_-_The_Death_of_Socrates.jpg|De dood van Socrates door David. Bestand:Plato_Silanion_Musei_Capitolini_MC1377.jpg|Plato Bestand:Aristotle_Altemps_Inv8575.jpg|Aristoteles Bestand:Aristoteles_Louvre.jpg|Aristoteles in het Louvre Bestand:AlexanderTheGreat Bust Transparent.png|Alexander de Grote Bestand:Portrait_of_Alexander_the_Great,_most_likely_of_the_sculptor_Leochares,_340-330_BC,_New_Arcropolis_Museum,_Athens_(14053483565).jpg|Alexander de Grote </gallery> . . = Rome na Christus = [[File:Map_of_ancient_Rome.jpg|thumb|550px|Het oude Rome. ♣ Luister naar Geschiedenis voor herbeginners: De Romeinen - deel VIa: [https://www.geschiedenisvoorherbeginners.be/episodes/2JAPaSBLDG2JjPHOBwwdm7 Hoe grenzeloos was de macht van de keizer?] ]] == Eerste eeuw == [[Bestand:Roman_fresco_Villa_dei_Misteri_Pompeii_004.jpg|thumb|550px|Op de buiten van [[Pompeï|Pompeii]] staan Romeinse villa’s vol luxe. 'Villa dei Misteri', waarvan de eigenaar van de wijnbouw leeft, is genoemd naar de fresco’s die de inwijding tonen van een meisje in de mysteriën van [[Dionysus]]. ♣ Luister naar Geschiedenis voor herbeginners: De Romeinen - deel VIb: [https://www.geschiedenisvoorherbeginners.be/episodes/299XpNQOvYekhtJPJ7Ieee Hoe grenzeloos was de macht van de keizer?] ]] [[Bestand:Fedor_Bronnikov_002.jpg|thumb|550px|Gekruisigde slaven in Rome van [[Fyodor Bronnikov]], geschilderd in [[1878]]. De Romeinen gebruiken de kruisiging bij niet-Romeinen, slaven, geminachte vijanden en criminelen als een oneervolle stervenswijze. Gekruisigden bleven aan het kruis hangen als dierenvoedsel. De invoering van het christendom als staatsgodsdienst schaft de kruisiging af. ♣ Luister naar Geschiedenis voor herbeginners: De Romeinen - deel VII: [https://www.geschiedenisvoorherbeginners.be/episodes/22a2btfl31EEVByCzCBPNF Hoe bekeerden christenen het heidense Rome?] ]] . '''De eerste eeuw kenmerkt zich door de prille ontwikkeling van het Christendom, de uitbreiding en de hoogconjunctuur van het Romeinse Rijk. De politieke transformatie van republiek naar keizerrijk gaat gepaard met de Romanisering van onze streken en de oriëntatie op Azië. Daar, in een onbenullige provincie waar een gouverneur [[Pontius Pilatus]] zich te schande maakt, duikt een fel nieuw geloof op. De verbaasde Romeinse autoriteiten laten de vroege christenen gedijen. Hun verhalen gaan over woestijnen en hongersnood, overstromingen en droogte. Een politieke investering in dit geloof is (voorlopig) niet aan de orde. Geloofsovertuigingen installeren zich samen met militaire of diplomatische successen. Culturele superioriteit is simpel omdat ze de goddelijke goedkeuring geniet. Valse goden zorgen alleen voor ellende.<ref>Merkwaardig toch dat dit soort verhalen zal doordringen tot Noordelijk Europa dat deze fenomenen nooit kende, stelt Peter Frankopan (p. 49-57).</ref>''' . . ;5 . * [[Tiberius]] is de eerste Romein die overwintert in Germania en de [[Longobarden]] bevecht door met zijn vloot de [[Elbe (rivier)|Elbe]] op te schuimen. . * ♣ In de Metamorfosen (een gedicht van vijftien boeken) beschrijft [[Ovidius|Oevidius]] of voluit Publius Ovidius Naso (43 v.Chr. - 17) de schepping en geschiedenis van de Griekse en Romeinse wereld. Hij voltooide het vermoedelijk in het jaar één. Daarin beschrijft hij de onmogelijke liefde tussen Pyramus en Thisbe uit [[Babylon (Babel)|Babylon]] waarbij een tuinmuur hen scheidt. De Romeinse schrijver [[Gaius Iulius Hyginus|Hyginus]], een vriend van Ovidius beschreef hen eerder in de ([[1e eeuw v.Chr.]]). Het verhaal eindigt met de [[dood]] van de helden waarbij hun bloed de witte moerbeiboom bespat en de metamorfose ondergaat tot de rode moerbei. . ;12 . * De grens van het rijk breidt uit tot aan de [[Donau]]. . ;14 . * [[Tiberius]] is de tweede keizer tot 37. Onder zijn bewind kruisigen de Romeinen Christus. . ;30 (Ca.) . * Terechtstelling van de Joodse prediker Jezus van Nazareth in Jerusalem in de hoofdstad van het Romeinse protectoraat in Palestina. . ;37 * Het terreurbewind van [[Caligula]] duurt tot hij in 41 vermoord wordt nadat hij zijn paard tot consul wou benoemen. Als princeps van Rome begint zijn regering hoopvol. Na enige persoonlijke tegenslagen wordt hij een autocraat die vele senatoren willekeurig ter dood te veroordelen. . ;38 ** De werken aan de [[Pont du Gard]] starten. . * 41 ** Een geslaagde moordaanslag van de [[Praetoriaanse garde]] beëindigt het schrikbewind van [[Caligula]]. [[Claudius (keizer)|Claudius]] volgt hem op. . * 43 ** Romeinen veroveren Zuid-Engeland. Ze gebruiken de kruising van twee heerbanen als uitvalsbasis: de [[Heerbaan|heerbaan]] van Doornik naar Oudenburg (het voorportaal naar Engeland) en die van Tongeren naar Boulogne om hun troepen en logistiek aan te voeren. Dit is het machtigste leger ter wereld en de keizer is van de partij. De krijgsolifanten, de cavalier, de artillerie moeten indruk gemaakt hebben op de streekbewoners. Tegenwoordig heet dit kruispunt [[Kortrijk]]. Tot de opgravingen van 1950 en 1988 wist men nauwelijks iets over de Romeinse aanwezigheid in Kortrijk. In de jaren negentig laten laat-Romeinse bouwmaterialen uitschijnen dat op de site van de [[Onze-Lieve-Vrouwekerk (Kortrijk)|Onze-Lieve-Vrouwekerk]] ooit een badhuis stond. Archeologen stoten er op een strooizone van Romeins puin uit de vierde eeuw. Dat het grafelijk domein hier sinds de negende eeuw tot 1297 grote sier hield, dat er hier een enorme Franse dwangburcht stond omstreeks 1302, dat er een gravenkapel aangelegd werd en dat er een kerkhof was tot 1784, hield de archeologen niet tegen om bijna 32.000 Romeinse vondsten te registreren: dakpannen, verwarmingselementen, betonresten, frescofragmenten, hete luchtbuizen... Bevond er zich in Kortrijk een [[castellum]]? Voorlopig is daar geen antwoord op. Eenmaal in Engeland starten de Romeinen de bouw van de eerste stad op het eiland: [[Colchester (Essex)|Colchester]]. Over de eetgewoontes van de Romeinen die Engeland veroveren, schrijft Regula Ysewijn enkele erg interessante bladzijden.<ref>Zie: REGULA ISEWIJN. ''Pride and Pudding. De geschiedenis van de Britse pudding in hartige en zoete recepten'', Carrera Culinair / Davidsfonds, Overamstel / Tielt, 2020 / 2015, p. 21-22.</ref> . * 44 ** [[Jakobus de Meerdere]], een apostel van Jezus Christus, een van "de twaalf" wordt in Palestina onthoofd. Volgens de legende kwamen zijn stoffelijk resten in een stenen boot terecht waarin twee discipelen meereisden. Hun boot bereikte vanzelf de Galicische kust, waarna ze het lichaam begroeven in de berg Libredón. Over zijn graf verrees een basiliek. . * Ca. 50 ** In boek XVI beschrijft [[Plinius de Oudere|Plinius de oudere]] het landschap van de [[Chauken]] tussen de Noordzee en de wouden waar bomen noch struiken groeien. Ze wonen er op terpen en gebruiken aarde als brandstof, volgens Plinius 'miserabele ras'. Het is een vroege beschrijving van Nederland. De Chauken vluchten voor de snel opkomende vloed op zelfgemaakte heuvels, ze lijden kou, houden geen vee en drinken regenwater uit kuilen. In die onmetelijke vlakte leven ze in hutten en 'lijken zij op zeelieden in schepen als het water het omringende land bedekt, maar op schipbreukelingen als het getij zich heeft teruggetrokken, en rond hun hutten vangen ze vis die probeert te ontsnappen met het aflopende getij. Het is voor hen niet mogelijk om kuddes te houden en te leven op melk zoals de omringende stammen, ze kunnen zelfs niet met wilde dieren vechten, omdat al het bosland ver weg ligt. Ze vlechten touwen van zegge en biezen van de moerassen om daarmee netten te kunnen uitzetten om vis te vangen, en zij graven modder op met hun handen en drogen het meer in de wind dan in de zon, en met aarde als brandstof verwarmen zij hun voedsel en hun eigen lichamen, bevroren in de noordenwind.' . * 52 ** Het 50 kilometer lange aquaduct, de [[Pont du Gard]], is klaar en start zijn waterlevering aan [[Nîmes]]. Met een verval van meer dan tien meter stroomt 35.000 kubiek water per dag de badhuizen, de bronnen en de fonteinen in. De kunstmatige waterloop steekt de rivier de [[Gardon (rivier)|Gardon]] over. 1000 arbeiders verplaatsten hiervoor 50.000 ton kalksteen. [[Bestand:Pont du gard panoramique depinched.jpg|thumb|center|1000px|<center>Panoramisch zicht</center>]] . * 54 ** De zeventienjarige [[Nero (keizer)|Nero]] komt aan de macht nadat Agrippina Claudius liet vermoorden. . * 62 ** In Jeruzalem sterft [[Jacobus de Oudere|Jacobus]], de "broer van Jezus", Jakobus de Rechtvaardige, de Mindere of de jongere genoemd ter onderscheiding van [[Jakobus de Meerdere]]. Beiden worden genoemd als één van "de twaalf". De traditie van de Rooms-Katholieke Kerk neemt "broers en zussen van Jezus" niet letterlijk. De katholieke kerk aanvaardt het dogma dat Maria maagd bleef en interpreteert "broer" als "neef". Jakobus wordt niet meegeteld in de Heilige Familie. ** [[Plinius de jongere]] (Ca. ⁺113) wordt geboren in [[Comomeer|Como]] in Noord-Italië. Hij wordt een leerling van de pedagoog [[Quintilianus]]. . * 64 ** [[Nero (keizer)|Nero's]] brand verwoest Rome. . * 67 (mogelijks) ** Kruisiging van Petrus in het [[Caligula|Circus van Caligula]], naast de [[Sint-Pietersbasiliek]]. . * 69 ** Het [[vierkeizersjaar]]: [[Galba (keizer)|Galba]], [[Otho]], [[Vitellius (keizer)|Vitellius]] en [[Vespasianus]]. . * 72 ** Start bouw [[Colosseum]]. De werken duren acht jaar. . * [http://pompeiimovie.tumblr.com/post/69013391954 79] ** De [[Vesuvius (vulkaan)|Vesuvius]] vernietigt [[Pompeji]]. Dankzij de geschriften van [[Plinius de Jongere]] weten we de historiek hierover. Zijn adoptievader Plinius de oudere, eveneens Romeins letterkundige en amateur-wetenschapper kwam om het leven in de buurt door een aandoening aan zijn luchtwegen. . * 70-100 ** In onze streken zorgt de Romeinse stabiliteit voor een dichtere bewoning en een demografische boom. ** De Romeinse invloed ten gunste van het bevolkingscijfer zal een eeuw aanhouden en leidt tot een dichte bewoning, grafvelden en nederzettingen van Oudenburg in de richting van (het nog niet bestaande) Brugge. Er is intensieve akkerbouw, veeteelt, veen- en zoutwinning. ** Bij deze romanisering vermengt de oorspronkelijke bevolking zich met de Romeinse immigranten. Tongeren (Atuatuca Tungrorum), Doornik (Turnacum) en Aarlen (Orolaunum) zijn steden met de burgerlijke en militaire functies. De aristocratie neemt er de Romeinse levenswijze over en verwerft burgerrechten. De macht van de [[Druïde|druïdes]] krimpt en de Keltische goden krijgen een romaanse of christelijke (?) variant. . * 80 ** Het [[Colosseum]] opent zijn deuren voor 50.000 bezoekers. {{Panorama|Panorama Kolosseum in Rom (Originalgröße).jpg|1200px}} . * 97 ** Onder de nieuwe keizer [[Trajanus]] bereikt het rijk zijn voorlopige grootste omvang. Eind eerste eeuw, begin tweede eeuw bouwen christenen de eerste [[catacomben]]: de oudste zijn de catacombe van Domitilla en de catacombe van Priscilla. . ;Kijken <gallery> Bestand:Europa_Germanen_50_n_Chr.svg|Onze streken omstreeks 50. File:Europa60AD.jpeg|thumb|550px|Europa omstreeks 60. Exercitus_romanus_80AD_png.png|Het Romeinse legioen omstreeks 80. Bestand:Claudius_Pio-Clementino_Inv243.jpg|Claudius I Bestand:Colosseum_in_Rome-April_2007-1-_copie_2B.jpg|[[Colosseum|Colossseum]] </gallery> == Tweede eeuw == [[File:Pline le Jeune, Caius Plinius Caecilius Secundus (61-114) CIPB1135.jpg|right|550px]] '''Christenen leven in de afgelegen gebieden van het Romeinse Rijk. De staat wantrouwt hen omdat ze de cultus van de goddelijke keizer afwijzen. Als volwassene laten ze zich dopen en zweren ze hun Griekse en Romeinse goden af. Wrede vervolgingen - de Romeinse tegenreactie - dienen het volksvermaak en brengen duizenden Christenen om. [[Plinius de Jongere]] (Ca. 62 - Ca. 113) vraagt de keizer raad nadat hij enkelen van hen executeerde. [[Trajanus]] (53-117), raadt verdraagzaamheid aan. Tegen het einde van de eeuw komen er kinderdopen. De Romeinse [[vici]] in onze streken ervaren welvaart. Ze ontstaan tussen het jaar vijftig en het jaar 250. Het gaat om Kortrijk, Harelbeke, Wervik, Aardenburg en Gent. In Oudenburg, Brugge en Wenduine is er industriële activiteit. In [[Born (Nederland)|Born]], Nederlands-Limburg maakt een ambachtsman een bronzen beeldje met glaspasta van een haan. Althans, daar is hij gevonden. Het opschrift 'Arcuana' klinkt als een kraaiende haan en betekent in het Keltisch aankondiger en zanger.<ref>HERMAN CLERINX. ''Kelten en de lage landen.'' Davidsfond, Leuven, 2005, p. 81.</ref> In het Gallische Lyon moppert de eerste bisschop in de late eeuw dat hij Keltisch moet spreken en dat hij zijn Griekse moedertaal kwijt is. Nu overstromen de Vlaamse kust en Zeeland, dit is de [[Duinkerke-transgressies|tweede Duikerkse transgressie]]. Honderd jaar later, eind derde eeuw is het gebied ontvolkt. De overstromingen (en vreemde invasies) houden aan tot het begin van de zevende eeuw.<ref>DAVID NICHOLAS. ''Vlaanderen in de middeleeuwen''. Horizon, Schoten, 2015, p. 13-14.</ref>''' . . * 98-117: Tijdens de regeerperiode van keizer [[Trajanus]] verovert het leger [[Dacië]]. De [[Romanisering]] is zo indringend dat het land er zijn naam aan overhoudt: [[Roemenië]]. De [[zuil van Trajanus]] die in Rome te zien is, illustreert de veldtocht. . * 117: [[Hadrianus]] wordt keizer (tot 138) na het overlijden van [[Trajanus]] en stoot [[Dacië]], het gebied ten Noorden van de [[Donau]] af en bouwt een muur van bijna vijfhonderd kilometer tussen de Donau en de [[Rijn]]. . * 122: Hadrianus start de bouw van [[Muur van Hadrianus|de muur in het noorden van Britannia]]. Andere bouwwerken onder zijn naam zijn de [[Engelenburcht]] als zijn [[mausoleum]], de restauratie van het [[Pantheon (Rome)|Pantheon]] en [[Villa Hadriana]] in [[Tivoli (Italië)|Tivoli]]. . * 150-175: Langs de kust ontwikkelen het castellum [[Aardenburg (stad)|Aardenburg]] en [[Oudenburg]] zich tot belangrijke militaire centra met een weg ertussen. Oudenburg is het voorportaal naar Brittannia. Andere steunpunten bevinden zich in [[Maldegem]], [[Aalter]], [[Kortrijk]] en mogelijks [[Torhout]]. Ze moeten het hoofd bieden aan de instabiele regio. De legerkampen liggen nabij getijdengeulen aan de zee of aan waterwegen. Archeologen zien een verband tussen een bevolkingsdaling, het verlaten van de boerderijen en de komst van deze legerkampen. . * 165: Rome verovert [[Mesopotamië]]. . * 165-180: Miljoenen Romeinen sterven aan de Plaag van Antionus, een pokkenepidemie. . * Eind tweede eeuw: Langs een hoge zandrug en strategischer dan Brugge groeit Oudenburg als een schiereiland uit tot een omvangrijke agglomeratie met een Romeinse legereenheid van 500 manschappen. De houten kazerne is op een lange dagmars verwijderd van Aardenburg en moet de zeehandel beschermen. De houten constructies van de kazerne kennen vanaf 260 stenen versterkingen. De Romeinen jagen in de omgeving op bevers, boom- en steenmarters, ree, edelhert, oerrunderen en everzwijn, de monniksgier, de raaf en uitzonderlijk oerrunderen en een bruine beer. Het zijn sporen die archeologen terugvonden in een waterput die getuigen van een ongerepte wildernis rond het Brugse. . . == Derde eeuw == '''In de derde eeuw zouden de Franken Tongeren hebben vernietigd.''' [[Bestand:Heiliger_Cornelius.jpg|thumb|550px|De Heilige Cornelius, slachtoffer van de christenvervolgingen.]] . * 235 ** In de komende halve eeuw volgen 31 keizers elkaar op. . * 248 ** Duizend jaar Rome. Tijdgenoten getuigen dat er in dit jubeljaar meer dan duizend [[gladiatoren]], nijlpaarden, leeuwen, giraffen en luipaarden in het [[Colosseum]] omkomen. . * 249-251 ** Eerste systematische [[Christenvervolgingen]] onder [[Decius]]. . * 251 ** [[Mazelenvirus|Mazelenepidemie]] in het Romeinse Rijk. . * 253 ** Paus [[Paus Cornelius |Cornelius]] wordt doodgemarteld als 21ste paus van de Katholieke Kerk. Hij was twee jaar in functie. De vervolging van de Christenen staan op scherp. Het is niet duidelijk of Cornelius omkwam door onthoofding of ontbering. Als attribuut draagt hij een hoorn (een Cornetje) wat wil zeggen 'sterk als een hoorn'. Men roept hem aan ter bescherming van boeren, rundvee en tegen epilepsie en overspel. . * 258-59 ** De Franken steken de Rijn over nabij Keulen en zullen voor het jaar 275 door het huidige België trekken. . * 260 ** De door [[Hadrianus]] aangelegde gordel van wallen en forten tussen de [[Donau]] en de [[Rijn]] is een eeuw oud en gaat voor de bijl. ** In onze streek zorgt [[Postumus]] (260-274, door zijn legioenen bij de Rijn tot keizer van het Gallische rijk benoemd) voor een kustverdedigingssysteem tegen Germaanse invasies en piraterij. In de kazerne van Oudenburg, die nu in steen versterkt wordt, is er geen bemanning meer buiten de muren. Ook de vrouwen en de kinderen gaan binnen de muren van het Castellum wonen. . * 270 ** De Goten vormen niet langer één stam. De [[Visigoten]] of Westgoten onderscheiden zich van de [[Ostrogoten]] of Oostgoten. Of de namen verwijzen naar hun territoria is niet zeker. Voor de Goten symboliseert de plaats waar de zon ondergaat (het westen) de dood. Het is onwaarschijnlijk om dat in de naamgeving op te nemen. 'Visi' betekent waarschijnlijk 'dapper' of 'wijs'. Het 'Oosten' daarentegen, de plaats van de zonsopgang symboliseert leven en is dus wel geschikt. . * 270-275 ** Nadat [[Aurelianus]] de [[Vandalen]] en de [[Alemannen]] heeft verjaagt, bouwt hij een muur rond Rome: de [[Aureliaanse muur]] met 16 stadspoorten. . * 273 ** Oudenburg helemaal verwoest. In deze periode, het laatste kwart van de derde eeuw, wordt de vicus van Ganda (Gent) verlaten. . * 275 ** Invallen van de Franken in onze streken hebben (voorlopig) geen invloed op de militaire bezetting van de Romeinse legerkampen in [[Aardenburg (stad)|Aardenburg]] (een Romeins legerkamp sinds 174) en Oudenburg. De invallen leiden wel tot politieke ontwrichting, het op de vlucht slaan van de burgerbevolking en een verarming van de boeren en de militairen buiten het kamp. Ze worden [[Bagaudae]] genoemd en zullen de streek een decennium teisteren, wat ertoe leidt dat de Romeinen hun forten verlaten in 285. . * 284 ** [[Diocletianus]], ooit een Romeins soldaat, wordt keizer tot 305. Hij zal de keizerlijke macht verdelen en herstelt (samen met de latere keizer Constantijn) het gezag in onze streken. . * 285 ** Door de verwaarlozing van de dijkinfrastructuur die de zee reguleren, komt de Noordzee het binnenland in. Storm en springtij zetten de kustregio onder water: watergeulen leiden de zee tot in [[Koolkerke]] en de [[Rije]] in een Brugge dat nog niet bestaat. Doorheen de jaren raken de geulen dieper ingesneden en vergroten ze. Er komen slikken en schorren, eilandjes en getijdengeulen rond het voorheen geciviliseerde gebied. Het boslandschap herstelt zich na een eeuw ontbossing. Bewoonbaarheid en toegankelijkheid in onze streken (West-Vlaanderen) verdwijnen op enkele Romeinse en Germaanse kernen na. Het duurt tot de zevende eeuw voor er stabiliteit komt en de eerste kustnederzettingen zoals [[Dudzele]], Mikhem en Cathem ontstaan. ** De Romeinen verlaten hun forten in onze streek. . ♠ [https://www.youtube.com/watch?v=th3UQ_jyZh0 '''BEELDFRAGMENT SPOREN IN HET LANDSCHAP'''] . ;286 . * Scheiding [[Oost-Romeins Rijk|Oost]] en [[West Romeinse Rijk]] door [[Diocletianus]]. Diocletianus neemt de oostelijke gebieden, (zijn vriend) [[Maximianus]] de westelijke. Bij het begin van de vierde eeuw stelt hij twee onderkeizers aan. Dit is de periode van het viermanssysteem of de [[tetrarchie]]. In Rouen roept [[Carausius]] - een [[Menapii|Menapiër]] uit Oost of West-Vlaanderen zichzelf uit tot keizer en laat munten slaan. In 293 wordt hij vermoord. . ;Eind derde eeuw . * Het fort van Oudenburg is levenloos. Omstreeks 350 komen er nieuwe versterkingen onder [[Constantijn I]], aan beide zijden van het Kanaal als onderdeel van het [[Litus Saxonicum]]. . ;Kijken <gallery> File:Celio - le mura tra porta san Sebastiano e porta Ardeatina 1974.JPG|De [[Aureliaanse Muur]] Bestand:O.SJ0157.V MUS060731 01.jpg|[[Heilige Cornelius]], [[Sint-Janshospitaal (Brugge)|Sint Janshospitaal Brugge]], ca. 1400 Bestand:DiocletianusFollis-transparent.png|[[Diocletianus]] (244-311) Bestand:Peristyle_of_Diocletian's_Palace,_Split_(11908116224).jpg|Het [[paleis van Diocletianus]] in [[Split]]. </gallery> . . == Vierde eeuw == [[Bestand:Diocletian's_Palace_(original_appearance).jpg|thumb|550px|♣ [[Diocletianus]] de oude keizer, treedt af en trekt zich terug. In zijn paleis aan de Kroatische kust vindt hij in de jaren tot zijn dood in 311 rust in zijn moestuin. Bij het uitbreken van een burgeroorlog, vragen burgers hem zijn macht weer op te nemen. De zelf geplante boerenkool weerhoudt hem ervan. 'Ik zou willen dat je naar Salona kwam', schrijft hij aan een collega 'om te kijken naar de kool die ik plantte. Die is zo geweldig dat macht je nooit meer gaat verleiden.' De inspanning om het rijk te versterken, hebben hem uitgeput. Tuinieren is therapie. Twee eeuwen eerder liet keizer Augustus zich presenteren als een krijger, Diocletianus is tevreden met het imago van een boer. Is dit de symbolische aankondiging van een soldatenrijk dat transformeert? De reconstructie van het paleis van Diocletianus toont vier hoektorens, muurtorens (tot 22 meter hoog) en poorten. Het lijkt op de Romeinse [[castra]] en [[Castellum|castella]] met een vierkant grondplan. De zuidelijke zeemuur is niet versterkt. De buitenmuren zijn 2,1 meter dik, gebouwd met blokken van een halve meter. [[Muuranker|Muurankers]] houden ze bij elkaar.]] '''Het marginale Christendom in een zich uitbreidend rijk, is lang niet relevant. Het is hoogstens een protestbeweging of een sekte. Vanaf de vierde eeuw groeit de beweging dankzij de grensdreigingen. Het einde der tijden is voelbaar. Constantijn - de invloedrijke kerstende keizer - bekeert zich tot het Christendom nadat hij in 312 zijn rivaal Maxentius in centraal Italië aanvalt. Voor hij het slagveld opgaat, ziet hij 'kruisvormig licht'. Een jaar later, in 313 legaliseert het [[Edict van Milaan |Edict van Milaan]] het christendom en komen er bisdommen met een militaire functie. Een decennium later wijst de keizer een havenstadje bij de oevers van de [[Bosporus (zeestraat)|Bosporus]] aan om er het nieuwe Rome te vestigen. Daar, op het kruispunt van Europa en Azië komt er een stad die aangeeft wat er op het verlanglijstje het rijk staat: Perzië Op de muren van het oude [[Byzantium (stad)|Byzantium]] verrijst een metropool vol paleizen en een hippodroom, bestuurslichamen, instellingen en een senaat en vooral een stad die niet is bezoedeld door het heidendom. Het verbod op heidense altaren, beelden, tempels, waarzeggerij en orakels - de hoofdingrediënten van de Romeinse godsdienst - geven de vastberaden keizer de zegen van Gods. Nova Roma groeit uit tot Constantinopel en een strategische plek en een luisterpost met de blik en het oor op het welvarende Aziatische Oosten. De stad Rome richt zich op het Europese Westen. Beide steden zijn het politieke hart van het West- en het Oost Romeinse rijk. Hun spirituele centrum is Jerusalem. De stad ondergaat verbouwingen en opgravingen om de vroeg christelijke plekken aan het publiek te tonen en de duivelse oorden te verwijderen. Zo ontwikkelt het Christendom zich twee eeuwen na het hoogtepunt van het Romeinse Rijk. Dat kende tijdens de regeerperiode van Trajanus, van 98 tot 117 zijn grootste omvang. Het prille geloof vindt zijn sterkte in de Apocalypsgedachte. De naderende ondergang van het rijk stuurt de beweging. Het einde der tijden zal het West-Europese denken motiveren om zich bij de beweging aan te sluiten.<ref>In het Oosten schiet de nieuwe religie geen wortel. Daar is geen ondergangscultuur.</ref> Vanaf de vierde eeuw doen de grensdreigingen het Christendom groeien. In Kortrijk verrijst een stenen castellum met de vermelding van de legereenheid Cortoriacenses. Zijn de soldaten Romeinse troepen of in de streek geronseld? Ze wonen waarschijnlijk op een zand-lemige helling bij de Leie aan de monding van de Groeningebeek en Klakkaersbeek. Ook de vesting in Harelbeke zal later uitgroeien tot grafelijke site.<ref>W. DHAEZE, A. VANDERHOEVEN EN S. VANHOUTTE. M. ''Militaire nederzettingen''. In: https://onderzoeksbalans.onroerenderfgoed.be/onderzoeksbalans/archeologie/romeinse_tijd/bronnen/archeologisch/militaire_nederzettingen.</ref> Na de Germaanse invallen - een zeer sinds Caesar - tijdens de tweede helft van de derde eeuw, herbouwen de Romeinen hun fort in [[Oudenburg]]. Hun [[Litus Saxonicum]] is een vloot-ondersteunde kampenverdediging langs de Noordzeekust. Defensiekosten lopen stilaan uit de hand, de inkomsten uit belastingen nemen af en Rome lijkt niet langer geschikt als hoofdstad van een rijk dat in alle windrichtingen uitdijt.<ref>FRANKOPAN, p. 46-47.</ref> De angst, de onzekerheid en de nervositeit zorgen ervoor dat op het einde van de eeuw de scheiding van het Oost en het West Romseinse rijk een feit is en dat het christelijke geloof Oosterse en een Westerse vorm krijgt.''' . ;300 . * De werken aan [[Paleis van Diocletianus]] in de Kroatische stad [[Split]] starten. Het is onzeker wanneer de bouw begint. De twaalf sfinxen in het complex suggereren 298, het jaar dat Diocletianus kunst uit Egypte overbrengt. . ;303 . * Diocletianus verwoest kerken en vervolgt Christenen. . ;305 . * [[Margaretha van Antiochië]] (Sint-Margriet) sterft. Nu is ze een heilige martelares van de Rooms-Katholieke Kerk. . ;306 . * [[Constantijn de Grote]] komt aan de macht. . * Heilig. Barbara, een christelijke martelares en een van de [[Noodhelpers|veertien Noodhelpers]], sterft de marteldood. Wanneer is onduidelijk. Sommige bronnen hebben het over de regeerperiode van [[Maximinus I Thrax|keizer Maximinus I Thrax]], (235-238). Volgens de Gulden legende sterft ze onder [[Maximianus|keizer Maximianus]] (286-305). [[Bestand:IMG_6735_-_Milano_-_S._Giorgio_al_Palazzo_-_Lapide_1978_x_Editto_di_Milano_-313-._-_Foto_Giovanni_Dall'Orto_-_8-Mar-2007.jpg|right|thumb|550px|[[Keizer Constantijn|Constantijn]] beëindigt met het [[Edict van Milaan]] de [[Christenvervolging]] en wordt de eerste christen-keizer, gedoopt op zijn sterfbed.]] . ;307 . * [[Catharina van Alexandrië]] overlijdt op 25 november. Ze is een heilige die in de zesde eeuw populair wordt. . ;313 . * [[Keizer Constantijn|Constantijn]] beëindigt als keizer van het Westen, samen met [[Licinius]], de keizer van het Oosten, met het [[Edict van Milaan]] de [[Christenvervolging]] en wordt de eerste christen-keizer en gedoopt op zijn sterfbed. Missionarissen gaan de [[Bijbel (christendom)|bijbel]] verkondigen bij (vaak schriftloze) volkeren die het Latijn - nu dominanter dan het Grieks - niet begrijpen. Constantijn en Licinius zijn familie en streven de alleenheerschappij na. Vijf tot tien procent van de Romeinse bevolking is Christen, 250 jaar na de kruisiging. . ;314 . * Een gevecht tussen troepen de troepen van de beide keizers eindigt in het voordeel van Constantijn. In de jaren van de wapenstilstand bemoeiden beide keizers zich niet met elkaar. Constantijn, heeft zijn hoofdstad in Trier, houdt zich bezig met veldtochten tegen de Germanen. Licinius strijdt in Sirmium tegen de Goten. Beiden leggen zich toe op elkaar te verslaan. . ;317 . * De legers van Constantijn en Licinius raken in gevecht. Constantijn wint. Licinius mag keizer blijven (...). . ;324 . * Constantijn wijst het havenstadje [[Byzantium (stad)|Byzantium]] bij de [[Bosporus (zeestraat)|Bosporus]] aan en beveelt bouwwerken om er de hoofdstad - het nieuwe Rome - van het Oost-Romeinse Rijk te vestigen. . ;325 . * Een eerste [[Hagia Sophia]] is klaar. . * Het [[Eerste Concilie van Nicea]] legt datum van [[Pasen]] vast op de zondag ná de volle maan ná de [[Lentepunt|lente-equinox]]. Bisschoppen uit het hele rijk zoeken een oplossing voor de tegenstrijdig ervaren relatie tussen God en zijn zoon en komen tot de [[geloofsbelijdenis]] (het credo van Nicea) als compromis. . ;326 . * De Franken nemen [[Carcassonne (stad)]] in en paus [[Silvester I]] wijdt de allereerste [[Sint-Pietersbasiliek]] in. . ;330 . . Constantijn de Grote verplaatst op 11 mei de hoofdstad van het Romeinse rijk van Rome naar Byzantium (Constantinopel). Constntijn stelt zijn stedenbouwkundige ingreep voor als een goddelijke ingeving. Het strooit zout in de wonde die de Romeinse ondergang en die van de stad aan de Tiber begeleidt. Munten wijden [[Nova Roma]] in als een Christelijke kopie van het oude Rome dat grootser en rijker is dan haar voorbeeld. . ;333 . * Romeinen bouwen een [[Castellum (Maastricht)|vesting in Maastricht]]. . ;335 . * In [[Jeruzalem]] bouwt Constantijn de [[Heilig Grafkerk]] daar waar Jezus is begraven. . ;343 . * Britannia krijgt aanvallen te verwerken van Picten, Schotten, Attacotti, Saksen en Friezen. Keizer Constans I versterkt aan hoofd van een troepenmacht de Britse linies. . ;350 . * [[Constantijn I]] versterkt beide zijden van het Kanaal als onderdeel van het [[Litus Saxonicum]]. Oudenburg maakt hier deel van uit. Na een korte onderbreking van bewoning in 380, zullen hier manschappen wonen die gaan vechten in Oost-Europa. Vanaf nu worden er paarden (duur!) gehouden. Geleidelijk aan zullen de Germanen, de Romeinen en de reizigers uit Brittannnia zich vermengen. In de late vierde eeuw is deze militaire post een geïsoleerd eilandje, de Franken bezetten de omliggende gebieden, Oudenburg Germaniseert en de vestingsbevolking eindigt als een dievenbende. Omstreeks 430 is het fort een ruïne. . ;354 * Geboorte van [[Augustinus van Hippo]] (⁺430) . ;357-358 . De [[Salische Franken]] sluiten vrede met Rome en krijgen Taxandria (nu de Kempen) als woongebied. . ;360 . Bouw van de eerste [[Hagia Sophia]] in Constantinopel onder keizer Constantius II. . ;361-363 * Onder het bewind van keizer [[Julianus Apostata|Julianus]] 'de afvallige' zijn er heropflakkeringen van de Christenvervolgingen. Julianus wil het heidense geloof nieuw leven inblazen. . ;364 en 367 * Meldingen van zware aanvallen op Romeins Engeland. Deze barbaria conspiratio vernietigt de Romeinse troepen bijna. In het noorden zijn er bestormingen en doorbraken bij de muur, in het centrum komen foederati in opstand en Saksen vernietigen de oostelijke kustforten. Scottii vallen vanuit Ierland de westelijke kust aan. . ;368 * Generaal Theodosius brengt Engeland onder controle en herstelt de orde. Ondanks de versterkingen krijgen Engeland en de Romeinse troepen daar de komende drie decennia te maken met politieke troebelen en onenigheid die leiden tot een kat en muisspel van strooptochten versus het Romeinse rust. . ;369 (Ca.) . * [[Ulfilas]] vertaalt de bijbel naar het Gotische alfabet dat hij zelf bedacht om de [[Visigoten]] te kerstenen. . ;[https://www.youtube.com/watch?v=1QItxtgh1Do 370] * Hunnen vallen de Germaanse landen binnen. . ;372 . * De [[Hunnen]] verslaan de [[Ostrogoten]]. . * De Oost-Romeinse keizer [[Flavius Julius Valens]] neemt drie Latijnse en vier Griekse kalligrafen in dienst om de Griekse literatuur te kopiëren in het scriptorium van de [[Keizerlijke Bibliotheek van Constantinopel]]. De meeste klassiekers zijn zo geconserveerd. [[Constantius II]] die regeerde van 337 tot 361 richtte de bibliotheek op. . ;375 * De bijzonder koude winter duwt de Hunnen Westwaarts: een mensenmassa propt zich samen op de steppe in [[Oekraïne]] boven (huidig) [[Roemenië]]. . ;376 * [[Visigoten]] vestigen zich binnen de grenzen van het Oost-Romeinse rijk. Twee jaar later komen ze in opstand en doden ze keizer [[Flavius Julius Valens]]. . ;378 . * De steppenstammen nabij Mongolië en in de Centraal-Europese vlakten leven sinda het midden van de eeuw in chaos. De Hunnen gaan de steppe - de beste graslanden en de watervoorraden - beheersen. Er volgen volksverhuizingen die druk zetten op de Romeinse grens aan de Donau. De Hunnen hakken een Romeins leger en de keizer in de pan in 378 in de vlaktes van Thracië. Rome is bedreigd. . ;379-395 . * Keizer Theodosius I zorgt voor de administratieve scheiding van het West- en Oost-Romeinse Rijk en Rome en Perzië gaan een alliantie aan. Ze willen vermijden dat nomaden via de Kaukasus afzakken. Er komen Perzische fortificaties tussen de Zwarte en de Kaspische Zee. Een muur van tweehonderd kilometer lang en een vijf meter diepe gracht, dertig forten en dertigduizend soldaten moeten het Perzische binnenland beschermen. Rome stuurt geld en soldaten om het project te verwezenlijken. De Perzische muur zet druk op de Romeinse Rijngrens. . ;391 . * Het Christendom is de enige staatsgodsdienst onder [[Theodosius I|Theodosius]]. De keizer verbiedt heidense tempels. Een jaar later komt een verbod op heidense godsdiensten en is er een korte hereniging van de oostelijke en westelijke delen. . ;392 . * Priesters die de hiëroglyfen als het oude schrift blijven gebruiken krijgen een Romeins verbod. De laatste hiëroglyfische inscriptie dateert van 24 augustus 394. De kennis van het schrift verdween voor 1400 jaar, tot en met de ontdekking van de [[Steen van Rosetta|steen van Rosetta]]. . ;395 . * Theodosius verdeelt het rijk definitief onder zijn zonen: Honorius krijgt het westelijk, Arcadius het oostelijk deel. Het Oost- en het West-Romeinse rijk zijn nu definitief gescheiden. . ;398 . * Aanval van de Picten op Britannia. De legeraanvoerder Stilicho trekt op om de aanval af te slaan. ;Kijken <gallery> Bestand:Augustine_Lateran.jpg|Augustinus Bestand:Maastricht,_maquette_laat-Romeins_Maastricht_(F_Schiffeleers,_1992)_05.JPG|Het laat-Romeinse castellum (hypotetisch). Bestand:Heerlen2013,_Thermenmuseum,_Romeinse_brug_Maastricht1.jpg|Model van de Romeinse brug in Maastricht. Bestand:Siege_of_Constantinople_BnF_MS_Fr_9087.jpg|Bibliotheek van Constantinopel </gallery> . . == Vijfde eeuw == . '''Aan de vooravond van de vijfde eeuw voltrekt zich de definitieve scheiding tussen Oost en West. De volksverhuizingen duwen de Germaanse stammen de Rijn over. Tegenover hen vinden ze een uitgeleefde staat met een zwakke grensverdediging die ten onder gaan aan interne tegenstellingen, een zwakke economie en onveiligheid. Het is trendy om de tijd omstreeks Romes plundering te beschrijven als een periode van transformatie én continuïteit in plaats van die te duiden als donker, warrig en woelig. En toch zijn de anarchie, de plunderingen en verkrachtingen die de eeuw typeren, als Goten, Alanen, Vandalen en Hunnen Europa en Noord Afrika verwoesten, niet te onderschatten. Het analfabetisme stijgt, stenen huizen en de langeafstandshandel verdwijnen. Voor de Germanen is het bij het begin van de eeuw moeilijk uit te maken voor wie ze vechten, voor of tegen de keizer. De invasies van 406 en 407 zijn geen strijd van Romeinen tegen de 'barbaren'. De infiltraties zijn al twee eeuwen bezig en het Romeinse leger is intussen sterk gegermaniseerd. De Germanen nemen met andere woorden het imperium van binnenuit over. In de tweede helft van de eeuw verdringen de Franken de Gallo-Romeinen uit Gallië en laten het terugvallen tot de prehistorie: geschreven bronnen verdwijnen. Tijdgenoten zijn in de war van de ondergang van de eeuwige wereldorde. De kerkelijke [[Salvianus]] ziet er een straffe gods in, de Byzantijnse historicus [[Zosimus (historicus)|Zosimus]] wijt het aan de foute keuze van de nieuwe Christelijke god.'''<ref>|PETER FRANKOPAN, p. 73; RAOUL BAUER, p. 27, p. 28.</ref> [[Bestand:Celio_-_le_mura_tra_porta_san_Sebastiano_e_porta_Ardeatina_1974.JPG|thumb|550px|In Rome versterkt [[Honorius (keizer)|keizer Honorius]] de [[Aureliaanse muur]]. De muur hoogt hij op tot elf meter en hij verstevigt de stadspoorten. De vijfde eeuw is begonnen. ♣ Luister naar Geschiedenis voor herbeginners: De Romeinen - deel VIII: [https://www.geschiedenisvoorherbeginners.be/episodes/7qyBYXOYw9bzuxMf3H2rDF Hoe viel het doek over het rijk?] ]] . ;401 . * De aanval op Italië evacueert een deel van de troepenmacht uit Britannia. Alanen, Vandalen en Sueven dringen Gallië binnen en de overgebleven legeronderdelen in Britannia komen in opstand. De Angelen en de Friezen, de Juten en de Saksen gebruiken de chaos om de Noordzee over te steken en zich in Zuid-Engeland te vestigen. . ;401-403 . * De Visigoten en Vandalen staan aan de Noord-Italiaanse grens. Bevelhebber [[Flavius Stilicho]] (ca. 365-408) stuurt hen weg. Als hij in 408 omkomt, stopt niemand de Visigoten. In Rome bouwt [[Honorius (keizer)|keizer Honorius]] de Engelenburcht (het [[Mausoleum van Hadrianus]]) om tot een stadsfort, hij verstevigt de stadspoorten en de [[Aureliaanse muur]] door ze op te hogen tot elf meter. De negentien kilometer lange muur is nauwelijks te verdedigen wegens een demografische krimp. Er zijn onvoldoende soldaten om ze te bemannen. Niettemin slagen de Goten en de Vandalen niet in doorbraakpogingen. Hun sloop van de aquaducten die de Romeinen van drinkwater voorzien, is listig en efficiënter. Even later zet de stad zijn poorten open. . ;402 . * [[Ravenna (stad)|Ravenna]] in Noord-Oost Italië vervangt [[Rome (stad)|Rome]] als hoofdstad uit voorzorgsmaatregel. Ravenna is door zijn water, beter te beschermen . ;405 . * [[Hiëronymus]], een opvliegende monnik voltooit de [[vulgaat]], een bijbel geschreven in het [[Vulgair Latijn|volkse Latijn]]. Het [[Nieuwe Testament]] baseert zich op Griekse teksten, het Oude Testament is vertaald uit het [[Hebreeuws]] en niet uit de Griekse [[Septuagint]] die de christenen bij het begin gebruiken. . ;406 . * [[Mesrop Majstots]] heeft zijn [[Armeense alfabet]] klaar. Later sticht hij scholen om te alfabetiseren en te evangeliseren. Hij vertaalt de Bijbel en missioneert en alfabetiseert [[Georgië]] en Kaukasisch [[Albanië]] die hij een aangepast alfabet geeft. . * Germanen ([[Vandalen]], [[Alanen]], [[Bourgondiërs]], [[Sueben]]) steken de bevroren Rijn over. De Romeinen trekken hun troepen terug en het contact met onze streken verdwijnt. . ;407 . * [[Constantijn III van Rome|Constantijn II]] trekt zich terug uit Engeland en neemt de meeste Romeinse troepen mee. Zonder dat er een precies jaartal bekend is, verbergen ze hun metallurgische toptechnologie. In Schotland is een verstopte Romeinse ijzervoorraad ontdekt van zeven ton aan stalen en ijzeren spijkers. Hiermee zijn schepen en aquaducten te maken. De kennis over de ijzerproductie en hoe onbreekbare zwaarden te maken valt zo niet in vijandelijke handen. De ijzer-schaarste in Engeland leidt tot de legende van het onbreekbare zwaard van koning Arthur: Excalibur. . ;408 . * Alarik en de Visigoten bestormen Rome. . ;409 . * Volgens de berichten bevinden zich geen Romeinse troepen meer in Britannia. Achtergebleven Romeinen raken in afzondering, verdedigen zich of mengen zich met Saksen, Juten en Angelen die nu in grote aantallen de Noordzee oversteken en er zich vestigden. Steden en versterkingen vervallen. . ;410 * [[Alarik I|Alarik]] en de [[Visigoten]] bestormen en plunderen Rome tijdens een driedaagse bezetting. De keizerlijke residentie is niet langer Rome maar Ravenna. De Romeinen ontruimen Brittannia. Vervolgens komen onze gewesten aan bod. . ;410-413 * Keizer Theodosius II verdedigt Constantinopel met een dubbele muur. De buitenmuur is 2 meter dik, de binnenmuur 5 meter dikte met een lengte van 6,5 kilometer. In 439 volgt een zee-kering als extra verdediging. Rond 493 bouwt keizer Anastasios I zo’n 65 kilometer ten westen van Constantinopel de zogenoemde Lange Muur van Thracië of Lange Muur van Anastasios bouwen, als extra bescherming. . ;413-426 * Kerkvader Augustinus schrijft 22 boeken, de Civitas Dei als antwoord op een vaak voorkomende klacht, namelijk dat het Christendom verantwoordelijk is voor de ondergang van het Romeinse Rijk. De overtuiging dat het einde der tijden in zicht is, leeft hard. Augustinus ontleent zijn idee onder meer aan de [[apostel Paulus]] en [[Ambrosius van Milaan]]. Voor Augustinus is God diegene die het verloop en de duur van de geschiedenis bepaalt. Geschiedenis heeft een doel, aldus Augustinus. We noemen dit [[teleologisch]]. . ;430 * [[Augustinus van Hippo|Augustinus]] (°354-⁺430) overlijdt op hoge leeftijd. '''[https://www.youtube.com/watch?v=hBAxUBeVfsk FILM]''' . ;435 * De Hunnen zorgen ervoor dat de Bourgondiërs Gallia Belgica niet veroveren. . ;439 * [[Vandalen]] bezetten Noord-Afrika. . ;441 * Hunnen vallen het Oost-Romeinse rijk aan. . ;445 * Attila doodt zijn broer en leidt de Hunnen als koning. . ;447 * Attila verovert gebieden ten zuiden van de [[Donau]] in het Oost-Romeinse rijk, zijn poging om Constantinopel te veroveren mislukt. . ;450 * [[Ostrogoten]] vestigen zich in [[Hongarije]] ([[Pannonië]]). . * In onze steken leven de [[Merovingers]] (Salische Franken) op goede voet met Romeinen. Over hun leider [[Merovech]] is weinig geweten. Was hij de leider van de Salische Franken in het decennium van 447 tot 457, na [[Chlodio]]? In elk geval geeft hij zijn naam aan deze dynastie. Volgens de legende is hij verwekt bij de ontmoeting van zijn moeder met een zee- of watermonster. De uitdrukking '[[Blauw bloed (adel)|blauw bloed hebben]]' gaat hierop terug. Waar de plek waar de [[Merwede]], Meerwege of Merowe in de Maas vloeit zou Merovech zijn naam ontlenen. . ;451 * Salische Franken, Bourgondiërs en Visigoten helpen de Romeinse generaal [[Aëtius]] als bondgenoot tegen de Hunnen in de [[slag op de Catalaunische velden]] bij Châlon-sur-Marne. [[Merovech]] voert de Frankische hulptroepen aan en geeft zijn naam aan de Merovingische dynastie. Geleidelijk aan ontwikkelen deze stammen zich tot zelfstandige politieke machten. Hun ondergeschiktheid aan Rome verdwijnt definitief na 476. De kleinzoon, van Merovech, Chlodovech verwerft bekendheid als [[Clovis I|Clovis]]. Die verovert het grootste deel van Gallië ten noorden van de Loire en laat zich meermaals dopen. . ;451-452 * Attila trekt Italië binnen, plundert [[Aquileia]] en laat Rome links liggen. Vandalen trekken op naar Spanje en Noord-Afrika, de Franken richten zich op België en Noord-Frankrijk en de Visigoten en de Ostrogoten naar Italië. . [[Bestand:Attila_in_Gaul_451CE-nl.svg|thumb|550px|De route van de Hunnen en hun bondgenoten bij de invasie van Gallië, eindigend in [[Slag op de Catalaunische velden|de Slag op de Catalaunische velden]]. De eerste Hunnen gaan terug op een of meerdere steppenvolkeren die vanaf 300 voor Christus China bedreigt. In de vijfde eeuw onderwerpen ze in de Russische steppe en in Oost-Europa de [[Ostrogoten]], trekken Europa binnen en duwen de Germaanse stammen het verzwakte West-Romeinse Rijk in. [[Attila de Hun|Attila]] kroont zich rond 433 tot Hunnenkoning. In Rusland komen de Slaven, de Goten en de Alanen onder zijn bevel en domineren een rijk van [[Hongarije]] tot de [[Kaukasus (gebergte)|Kaukasus]] en de Rijn. Er volgt een reeks plundertochten in het West-Romeinse Rijk tot een leger van Romeinen, Franken en Visigoten onder leiding van [[Flavius Aetius]] ze in 451 verslaat in de Slag op de Catalaunische velden. Attila wreekt zich met een aanval op Rome. Uiteindelijk trekt hiij zich terug, waarschijnlijk door een ziekte in zijn leger. Na Attila's dood in 453 valt het rijk uiteen. Het succes van de Hunnen danken ze aan hun organisatie als ruiternomaden. Omdat ze geen vaste verblijf kennen, moeten ze geen logistiek of infrastructuur verdedigen. De kleine groepen bekwame krijgers konden snel verplaatsen nadat ze buit maakten. Hun stijgbeugel maakt het mogelijk om in het zadel te blijven tijdens het gevecht. Het Romeinse leger, gebaseerd op infanterie, zou zich moeten aanpassen aan deze de nieuwe militaire tactiek of ten ondergaan. De cavalerie was geboren, de riddertijd zou volgen.]] ;453 ** [[Attila de Hun]] sterft. . ;455 * De Vandalen nemen Rome in en zorgen voor een ware ravage tijdens hun plundertocht die twee weken duurt. . ;457 * De zoon van [[Merovech]], de stamvader van de [[Merovingers]] en de latere Franken volgt zijn vader op: [[Childerik I]]. . ;469 * [[Odoaker]] en de [[Skiren]] arriveren in Italië. . ;476 * Laatste West-Romeinse keizer afgezet: [[Romulus Augustulus]] of de kleine Romulus is een jongen. Enkele keizers schakelden Germaanse generaals in om hun zwakke positie te ondersteunen. Eén van die generaals is [[Odoacer]]. Hij beëindigt de lange geschiedenis van het (West) Romeinse rijk. Frankrijk verliest de band met Rome en het Latijn ontwikkelt zich zelfstandig. De taal die tot de negende eeuw gesproken wordt, is het [[Romaanse talen|Romaans]], waaruit het Frans voortkomt. De ondergang van Rome veroorzaakt in West-Europa een instabiliteit die de Germaanse volkeren doet verhuizen, de zogenaamde [[volksverhuizingen]] waarbij de [[Goten]] naar Duitsland gaan, de [[Angelen]], de [[Saksen (volk)|Saksen]] en de [[Juten (volk)|Juten]] naar Engeland, de [[Alamannen]] naar Zwitserland. De [[Franken (volk)|Franken]] trekken Gallië binnen, de [[Beieren (volk)|Beieren]] trekken zuidwaarts en [[Langobarden]] naar Italië. In onze gebieden vestigen zich Franken, Saksen en Friezen. De Friezen breiden hun gebied uit na het vertrek van de Angelen en Saksen en vormen een rijk van de Duits-Deense grens tot de Frans-Belgische. In de loop van de Middeleeuwen nemen de Franken het gebied steeds meer in en gaan ze in confrontatie met de 'Flamen'. . ;Kijken <gallery> Bestand:Portrait_Roi_de_france_Mérovée.jpg|Bronzen Merovech uit 1720. </gallery> . . = Hoe gaat een machtig rijk ten onder? = [[File:Roman_Republic_Empire_map.gif|thumb|right|550px|753 v.Chr – 476. Voor een uitbreiding tot op heden, [https://www.youtube.com/watch?v=UY9P0QSxlnI klik hier].]] . == Machtig Rome == . De Romeinse samenleving geniet ongeziene macht in het vroege Europa en is een culturele en economische magneet voor volkeren aan de buitengrens. '''Intern''' laat Rome [[Kelten]], [[Grieken]], [[Joden]], [[Arabieren]] en een massa anderen zich vestigen en geeft hen [[civis Romanus sum|staatsburgerschap]] los van hun origine, ras of geloof. '''Extern''' conflicteert de Romeinse uitbreidingsdrift met diezelfde volkeren, de [[Etrusken]], de [[Germanen]] en de [[Steppevolk|steppenomaden]]. Tegen de tweede eeuw voor Christus bereikt Rome het toppunt van zijn macht, die ze behoudt tot de tweede eeuw na. . == Afkoeling == Daarna, tussen het jaar [[200]] en [[400]] koelt de wereld af. De grenzen zijn zo omvangrijk dat ze een loden last zijn, nauwelijks te verdedigen. [[Germanen]] duwen op de grenzen vanuit het Zuiden, net zoals de Mongoolse, nomadische Hunnen (Hung-Nu) dat doen op de grenzen van het Chinese Han-Rijk. De [[Chinese muur]] houdt stand en weerstaat hun zoektocht naar een milder klimaat. Het bouwwerk doet de [[Hunnen]] Westwaarts trekken. De Hunnen beschikken sinds de tweede eeuw over een [[Stijgbeugel (voetsteun)|stijgbeugel]] en een overaanbod aan paarden. Al rijdend hanteren ze de [[reflexboog]] en in de derde eeuw pantseren ze hun paard. Hun verschijning boezemt overal angst in en in de bijzonder koude winter van [[375]]. Die duwt de Hunnen nog meer Westwaarts. Een steeds grotere mensenmassa propt zich samen op de steppe in [[Oekraïne]], boven het huidige [[Roemenië]]. In die jaren raakt men het er over eens dat het rijk te groot is om het efficiënt te besturen en te verdedigen; de belastingen kunnen dit niet dragen. [[Diocletianus]] deelt het rijk op in een Oostelijk en een Westelijk deel: we schrijven het jaar [[286]]. . == Burgeroorlogen en stammenbonden == Het Romeinse Rijk worstelt tussen 250 en 275, met burgeroorlogen, onrust en anarchie. Verschillende heersers strijden er om de macht en halen - om zich te versterken - de legertroepen weg aan de grensposten. Aan de rijksgrens in [[Germanië]] gebeurt het omgekeerde: kleine stammen sluiten aaneen. De door [[Hadrianus]] aangelegde gordel van vijfhonderd kilometer aan wallen, forten, wachttorens en loopgraven tussen de [[Donau]] en de [[Rijn]] is inmiddels een eeuw oud en gaat in [[260]] voor de bijl. Voor het eerst gaat een uitgestrekt gebied verloren. Omstreeks 275 zijn onze streken ook vrijwel volledig verwoest. Mensen graven hun geld in potten in de grond, getuige daarvan is de in 1970 ontdekte Romeinse muntschat op de plek 'Hoge dijken' tussen Oudenburg en Brugge. De jongste munt in de pot dateert uit 238 met de prent van keizer [[Balbinus]]. Rond het jaar [[400]] veroveren de [[Franken (volk)|Franken]] [[Keulen (stad)|Keulen]] en in de winter van [[406]] verliest de [[Rijn]] haar natuurlijke grensverdediging: ze vriest dicht. [[Vandalenrijk|Vandalen]] trekken via de [[Pyreneeën]] naar Spanje en noemen de plaats (V)[[Andalusië]]. Van daaruit gaat het verder naar de [[Straat van Gibraltar]] en veroveren ze [[Carthago]]. Rome verliest zo zijn graanschuur en in [[455]] voelt het Vandalenvolk zich zo sterk dat ze veertien dagen Rome plunderen.<ref>LUC GOETEYN & CHRIS JACOBSON. ''In het oog van de storm. Over mensen, geschiedenis en [[klimaatverandering|klimaatveranderingen]]'', ASP, Brussel, 2012, p. 135.</ref> [[476]] is niet zo ver af meer. . Omdat de centrale overheid er niet in slaagt om de wet, de veiligheid en de orde te waarborgen, strijden burgers en keuterboeren voor zichzelf: ze zoeken steun bij grootgrondbezitters of ridders die de roversbendes op een afstand houden. Het is kiezen tussen de Germaanse plundering of de eigendomsoverdracht aan een heer in ruil voor bescherming. En zo ontstaat het [[leenstelsel]] en verdwijnt de slavernij: van de Romeinse veroveringen is immers geen sprake meer. Het lot van de horige is echter schrijnender dan die van een Romeinse slaaf. . Wat bij de Romeinen eeuwenlang duurde – een rijk van een ongezien formaat omverwerpen – kan tegenwoordig in enkele decennia. . == Interpretatie == Tegenwoordig focussen historici op de toenmalige [[Klimaatverandering|klimaatwijziging]]. Achter de val van Rome ontwaren auteurs vaak het vraagstuk van de eigen tijd.<ref>Jeroen Wijnendaele, [https://www.apache.be/gastbijdragen/2017/02/28/the-neverending-story-de-val-van-rome-en-onze-crisis-in-het-westen/De val van Rome en onze crisis in het westen], ''Apache'', 28 februari 2017</ref> Zo stelde [[Edward Gibbon]] in de achttiende eeuw dat de Romeinen hun vechtlust en discipline langzaam aan verloren wegens de komst van een nieuwe religie, het [[Christendom]]. Vond hij hier een parallel met het Engeland van zijn tijd? Alexander Demandt verzamelde 210 oorzaken die leidden tot de ondergang.<ref>ALEXANDER DEMANDT. ''Der Fall Roms. Die Auflösung des römischen Reiches im Urteil der Nachwelt'', München, Beck, 1984.</ref> De ondergang van het Romeinse Rijk is een complexe zaak die overal tot nadenken aanzette. * '''Militair''': het zwakke leger en invallen van de [[Hunnen]]. . * '''Religieus''': het [[christendom]] dat eerder op vrede gericht is. . * '''Politiek''': De splitsing in Oost en West, de evolutie van [[republiek]] naar [[dictatuur]], burgeroorlogen, corruptie en afnemende belastingen.<ref>Zonder inkomsten kan het leger niet op sterkte gehouden worden, wordt wegenonderhoudt onmogelijk.</ref> . * '''Economie''': [[inflatie (hoofdbetekenis)|Inflatie]] en de [[crisis van de derde eeuw]]. . * '''Geografie''': Het West-Romeinse Rijk is begrensd door rivieren, het Oost-Romeinse Rijk door bergen. . . '''[https://www.youtube.com/watch?v=0c9pEbHFEtw BEELDFRAGMENT MET VRAGEN]''' Na het lezen van bovenstaande tekst en na het bekijken van deze lezing beantwoord je vragen: . * Wat leidde tot de ondergang van het Romeinse Rijk? . * Welke theorieën zijn naïef of onjuist? . * Welke verschillen leer je kennen tussen het Oost- en West-Romeinse Rijk en hoe beïnvloedt dit verschil de veiligheid? . * Waar komt het begrip 'Vandalisme' vandaan? . * Welke elementen dragen volgens de spreker wel bij tot de degradatie van het rijk? . * Wat bleef er van het Romeinse Rijk tot op heden bestaan? . * Hoe absoluut of relatief is de datum 476? . . == Hoe vergaat het de Romeinen in Vlaanderen? == [[File:Bronzenmaquette2.jpg|thumb|550px|In het Limburg an der Lahnpark, rond de kerk van Oudenburg staat een bronzen maquette van het Romeinse castellum.]] . In de Romeinse tijd zijn onze streken niet meer dan een boerengat tussen de diep ingesneden kust met [[Torhout]] en [[Oudenburg]] als centrum. De Romeinen maken er omstreeks het jaar 200 een [[Castellum]] met een vierkant stratenpatroon. Oudenburg ontstaat (zoals Tongeren) uit een Romeinse militaire versterking. Het castellum is een onderdeel van de Noordzee-fortificaties, de [[Litus Saxonicum]] ter bescherming tegen piraten ([[Chauken]] en [[Friezen]]). In onze streken vergaat het de Romeinen niet anders dan elders. [[Saksen (volk)|Saksen]] koloniseren het gebied rond [[Brugge]] met tussenpozen in de vierde en de vijfde eeuw en doen de Romeinen wijken. Het Romeinse garnizoen keert terug naar Italië om het hoofd te bieden aan de Germaanse invallen. De Saksen noemen het gebied Flaumdra – wat vloed betekent. De naam verbastert tot Flaundra en Flandria. Dit [[Vlaanderen]] betrof een verzopen kustlandschap, een onherbergzaam zeegebied met inhammen en eilanden verscholen achter duinengordels. De zee dringt sinds het begin van de tijdrekening het achterliggende veen- en moerasgebied binnen. Als het [[Merovingische rijk]] in de achtste eeuw het toppunt van zijn macht bereikt, is de Pagus Flandriensis nog altijd een gat. De vesting Oudenburg raakt in verval en zal vanaf de elfde eeuw dienen als steengroeve: graaf [[Boudewijn V van Vlaanderen]] laat stenen overbrengen naar Brugge voor de bouw van de Burg en de [[Sint-Pieterskerk (Brugge)|Sint-Pieterskerk]] (1056-1070). Vanaf 1956 graven archeologen allerlei spullen op in Oudenburg. . . ;Kijken <gallery> File:Litus_Saxonicum.png|[[Litus Saxonicum]]. File:Milecastle_39_on_Hadrian%27s_Wall.jpg|Resten van een burcht bij de muur van Hadrianus. File:Split-Roman_walls.jpg|Muren van het Romeinse paleis in Split. File:Europa60AD.jpeg File:SPQRomani.svg|[[SPQR]] File:Pont_du_gard.jpg|Zuiver drinkwater, daar kennen de Romeinen alles van. File:Via_appia.jpg|De [[Via Appia]], de bekendste Romeinse heirbaan. File:Ruins_of_Pompeii_with_the_Vesuvius.jpg|Natuurrampen zijn de Romeinen niet vreemd. File:Greatwall-SA14.jpg|Gebeurtenissen in China, bespoedigen de ondergang van Rome. File:Map_of_the_Great_Wall_of_China.jpg|De Chinese muur duwt de Hunnen in richting Europa. File:Hadrian%27s_wall2.jpg|Romeinen bouwen muren: die van [[muur van Hadrianus|Hadrianus]] staat in Engeland. File:Sant%27Angelo-SB.jpg|De [[Engelenburcht]] in Rome. [[Hadrianus]] ligt er begraven en een decor voor [[Dan Brown]]. File:Hadrianus_1.jpg|Bustes van Hadrianus en [[Antinoüs]] in het [[British Museum]], Londen. File:Plinio il Giovane.jpg|Een Romeins historicus: [[Plinius de Jongere]]. File:Plinyelder.jpg|[[Plinius de Oudere]] kwam om in 79, bij de uitbarsting van de [[Vesuvius (vulkaan)|Vesuvius]] File:Germanic_Groups_ca._0CE.jpg|Verspreiding van vijf Germaanse groepen tot de 1ste eeuw. File:Ulpiano_Checa_La_invasión_de_los_bárbaros.jpg|Barbaren en hun invallen. File:Attila_in_Gaul_451CE-nl.svg|Attila in Gaul File:Huns_empire.png|Hunnenrijk met als centrum Hongarije, omstreeks 450. File:Heinrich_Leutemann,_Plünderung_Roms_durch_die_Vandalen_(c._1860–1880).jpg|De Vandalen plunderen Rome, [[Heinrich Leutemann]] (1824-1904) </gallery> . . = Examen = . ;A-vragen . (S&V).313, 476, aquaduct, Cloaca Maxima, Caesar, Chinese muur, Colosseum, Edict van Milaan, geboorte van Jezus Christus, Fernand Braudel, Germanen, Hadrianus, Hunnen, Juliaanse kalender, laatste West-Romeinse keizer afgezet, muur van Hadrianus, Oswald Spengler, Pompeji, Ravenna, stijgbeugel. . . ;B-Vragen . * (S&V).Hoe gaat het machtige Romeinse Rijk ten onder? Hoe kan je dit verklaren? . * (S&V).Hoe vergaat het de Romeinen en hun opvolgers in Vlaanderen? . * (V).Waar komt het begrip 'Vandalisme' vandaan? . * (V).Wat bleef er van het Romeinse Rijk tot op heden? . * (V).Plaats in chronologische volgorde en geef een woordje uitleg: 1. Alexander de Grote is koning van Macedonië en schept van een van de grootste rijken; 2. Christendom wordt staatsgodsdienst bij de Romeinen; 3. Colosseum opent zijn deuren voor 50.000 bezoekers; 4. Constantijn beëindigt met het Edict van Milaan de Christenvervolging; 5. Duizend jaar Rome. Tijdgenoten getuigen dat er in dit jubeljaar meer dan duizend gladiatoren, nijlpaarden, leeuwen, giraffen en luipaarden in het Colosseum ter dood werden gebracht; 6. Geboorte van Jezus Christus. . * (V).Plaats in chronologisch volgorde en geef een woordje uitleg: 1. Constantijn wijst het havenstadje Byzantium bij de Bosporus aan en beveelt bouwwerken om er de hoofdstad - het nieuwe Rome - van het Oost-Romeinse Rijk te vestigen; 2. De door Hadrianus aangelegde gordel van wallen en forten tussen de Donau en de Rijn is een eeuw oud en gaat voor de bijl; 3.Diocletianus laat de kerken verwoesten en de Christenen vervolgen; 4. Eerste nederzettigen in Rome; 5. Geboorte van Jezus Christus; 6.Scheiding Oost en West Romeinse Rijk door Diocletianus. . * (V).Plaats in chronologische volgorde en geef een woordje uitleg: 1. Germanen steken de bevroren Rijn over; 2. Hadrianus start de bouw van de muur in het noorden van Britannia; 3. Hannibal valt Italië binnen en begint de tweede Punische oorlog; 4. Hunnen vallen de Germaanse landen binnen; 5. Geboorte van Jezus Christus; 6. Eerste nederzettingen in Rome. . * (V).Plaats in chronologische volgorde en geef een woordje uitleg: 1. Uitvinding van de katapult; 2. Het Romeinse aquaduct; 3. Het waterrad. Plaats in chronologische volgorde: 1. De Juliaanse kalender; 2. De Egyptische kalender; 3. De Gregoriaanse kalender. . * (S&V).Plaats in chronologische volgorde en geef een woordje uitleg: 1. Laatste West-Romeinse keizer afgezet; 2. Mythologische stichtingsdatum van Rome door Romulus en Remus; 3. Onder keizer Trajanus bereikt het rijk zijn grootste omvang; 4. Ravenna vervangt Rome als hoofdstad; 5. Julius Caesar valt Engeland binnen; 6. Julius Caesar verovert Noord Gallië. . . ;C-Vragen . * (S&V).Wat leidde tot de ondergang van het Romeinse Rijk? En, welke theorieën zijn naïef of onjuist betreffende de ondergang van het Romeinse Rijk? . * (S&V).Leg het drietrapsmodel uit van Fernand Braudel en pas het toe op de Middellandse Zee. . * (V).Waarom beslist keizer Diocletianus tot de scheiding tussen het Oost-Romeins Rijk en West Romeinse Rijk? Welke verschillen ken je tussen het Oost- en West-Romeinse Rijk en hoe beïnvloedt dit verschil de veiligheid? . . ssfygfeqpfdsgdxo4cs5iw9ugb2o35p 0 46780 430530 429473 2026-10-06T08:53:35Z Erik Baas 2193 Erik Baas heeft de pagina [[Welzijnenveiligheid/Deel4]] hernoemd naar [[Welzijn en veiligheid/Deel4]] zonder een doorverwijzing achter te laten 429473 wikitext text/x-wiki <big>'''HOOFDSTUK IV. MIDDELEEUWEN'''</big> ;<big>'''476-1450'''</big> [[Bestand:Karl_der_Große_in_der_Chronik_des_Ekkehard_von_Aura.jpg|thumb|550px|[[Karel de Grote]] in de [[Kroniek|Kroniek van Ekkehard van Aura]] (omstreeks 1113, Cambridge Corpus Christi).]] . {{Cquote|'''Ik had nog maar korte tijd de leiding van het Frans geschiedkundig museum bij de Archives Nationales toen ik een brief kreeg met de vraag: 'Zoudt u mij de exacte datum kunnen geven van het verdrag dat officeel een einde maakte aan de middeleeuwen?' Daar kwam nog een vraag bij: 'In welke stad kwamen de gevolmachtigden bij elkaar die dit verdrag voorbereidden'?'''|'''[[Régine Pernoud]]'''', een Franse mediëviste in: ''De Middeleeuwen. Een herwaardering.''}} . ;Tijdsband . [https://www.youtube.com/watch?v=-554jLp5SfY '''♥ B. WYDOOGHE PERIODISEERT DE MIDDELEEUWEN, 6 MIN.'''] . '''De [[Middeleeuwen]] vormen in de Westerse geschiedschrijving een periode van ongeveer duizend jaar. Grofweg zijn ze te periodiseren van [[500]] tot [[1500]], zo leren de schoolkinderen. Tien millenia liggen er tussen de [[Oudheid|Antieke oudheid]] en de [[Renaissance]]. Ondanks het feit dat sommige historici bezwaren opperen tegen de term (omwille van de vooroordelen die er aan kleven en dat de term pas na deze periode tot stand kwam) is ze niet weg te denken in het historische debat of in de geschiedenisboeken. Niettemin kan er in een periode van duizend jaar geen coherentie zijn: dé Middeleeuwen bestaan niet. Daarom delen historici de periode in sub-periodes in: de [[Vroege Middeleeuwen]], de [[Hoge Middeleeuwen]] en de [[Late Middeleeuwen]]. De logica achter deze klassieke indeling ontgaat me en is weinig functioneel. Ik leg uit waarom.''' . '''Sommige historici drukken zich liever exacter uit en laten de Middeleeuwen beginnen bij van het [[Edict van Milaan]] ([[313]]), de erkenning van het Christendom. Populairder is de [[Val van het West-Romeinse Rijk]] als [[Odoaker]], opgegroeid in het midden van [[Atilla de Hun]] (maar geen Hun is) omstreeks [[470]] de Germaanse troepen in het Romeinse leger aanvoert en in [[476]] de veertienjarige [[Romulus Augustulus]] afzet en de macht grijpt. Laat ons eerlijk zijn. Dit jaartal is eveneens arbitrair: in onze regio gingen de Romeinse nederzettingen of forten zoals het fort [[Oudenburg]] al eerder verloren. Een ander moment dat in aanmerking komt is 525 als [[Dionysius Exiguus]] er in slaagt om de christelijke jaartelling in te voeren. De geboorte van Jezus is de markering, die velen onder ons aannemen zonder te weten waarop de jaartelling is gebaseerd. Vijf jaar na de val van het West Romeinse rijk bouwt de Salische Frank Clovis aan het Frankische rijk. Tussen 481 en 511 verslaat hij de Alemannen, rekent hij af met de Gallo-Romein Syagrius en krijgt hij grip op de Bourgondiërs. Zijn chroniekschrijver? [[Gregorius van Tours]].''' . '''Wij verdelen die duizend jaar die daarop volgen in zes fasen, te beginnen bij de donkere Middeleeuwen. Dat is een naam die sommige historici contesteren. We gebruiken de naam omdat ze aangeeft dat er weinig geschreven materiaal is in deze periode. In deze dagen is de band met de Noormannen vriendschappelijk, die met de Islam vijandelijk (na de dood van Mohammed in 632 verbreidt de Islam zich snel) voor zover archeologische vondsten dit tot op vandaag laten uitschijnen. Daarna volgt een periode die de Franse historicus [[Jean-Jacques Ampère]] introduceerde als de '''[[Karolingische Renaissance]]''', evenzeer een gecontesteerde term. We laten deze periode duren tot de '''de vroege Vlaamse graventijd''' - omstreeks 860 - dan worden de vijandelijkheden van de Noormannen intenser en bitser. Het is een reactie op de expansiepolitiek van [[Karel de Grote]] en dankt Vlaanderen er zijn ontstaan aan. Als die strijdbijl met de Denen, de Zweden en de Noren begraven is, volgt er een vierde periode: twee eeuwen vol [[kruistochten]]. Tijdens deze '''kruistochtperiode''' nemen Vlaamse, Franse en Engelse ridderslegers het op tegen de [[Islam]] die sinds de zevende eeuw een veroveringsgodsdienst is in de vroegchristelijke gebieden. Intussen zijn ze tot in Spanje, Portugal en Frankrijk doorgedrongen. Deze periode start bij de oproep tot de eerste kruistocht in [[1095]] en eindigt met de val van Akko, twee eeuwen later. Kort daarop ontstaat wat Barbara Tuchman 'de waanzinnige veertiende eeuw' noemt in haar gelijknamige boek. Voor Vlaanderen volgt een eeuw van oorlog, pest en andere gruwel met de Guldensporenslag in 1302 als hoogtepunt en de slag bij Westrozebeke als een dieptepunt waarover graag gezwegen wordt. Op het einde van die eeuw huwt [[Margaretha van Male]] (dochter van een gehate vader die aanvankelijk in de Kortrijkse gravenkapel zou worden begraven) met de Bourgondische vorst [[Filips de Stoute]] en loodst zo de de dynastie van de Bourgondiërs Vlaanderen binnen, het is de laatste Middeleeuwse fase, die [[Johan Huizinga]] in 1919 als 'herfstij der Middeleeuwen' zou omschrijven.''' . '''Het einde der Middeleeuwen is evenmin eenduidig. Populair is het moment dat het [[buskruit]] een einde maakt aan het Middeleeuwse leven van ridders en burchten. Ridders worden verdreven door de [[haakbus]] en de [[Musketier|musketiers]], burchten en kastelen ontwikkelen zich tot [[Lijst_van_vaktermen_in_de_vestingbouwkunde|vestingen]]. In dat geval duren de Middeleeuwen in Japan tot 1542 als de Portugezen er de musketten introduceren: het is het einde van de [[samoerai]]. [[Don Quichot (boek)|Don Quichot]] zoals beschreven door [[Miguel de Cervantes]] geldt als laatste ridder. [[Buskruit]] duikt in de Duitse gebieden op in de 14de eeuw, haakbussen begin 15de eeuw. Met de val van het [[Oost-Romeinse rijk]] in [[1453]], de vinding van de [[boekdrukkunst]] omstreeks 1450, de [[ontdekking van Amerika]] in [[1492]] en de komst van het [[Protestantisme]] in [[1517]] zijn de Middeleeuwen als tijdvak definitief voorbij.''' = Inleidend = . [https://www.slideshare.net/benedictwydooghe/tot-het-einde-der-middeleeuwen '''♣ KLIK VOOR DE POWERPOINT DIE BIJ DE LES HOORT''']. . == Johan Huizinga == [[File:Professoren Nieuwenhuis en Huizinga, SFA001019999.jpg|thumb|550px|Johan Huizinga (rechts) (1872-1945) is de grondlegger van de cultuur- en mentaliteitsgeschiedenis. Zijn ''[[Herfsttij der Middeleeuwen]]'' (1919) maakte hem wereldberoemd. In 1935 volgde ''In de schaduwen van morgen''. Daarin werkt hij zijn Brusselse voordracht van 8 maart 1935 verder uit. Het is een analyse van de culturele en maatschappelijke situatie van het interbellum met de bekende openingszin: ''Wij leven in een bezeten wereld. En wij weten het. Het zou voor niemand onverwacht komen, als de waanzin eensklaps uitbrak in een razernij, waaruit deze arme Europese mensheid achterbleef in verstomping en verdwazing, de motoren nog draaiende en de vlaggen nog wapperende, maar de geest geweken.'' De foto is in Leiden genomen. [https://nl.wikisource.org/wiki/Herfsttij_der_Middeleeuwen/Hoofdstuk_I Is online] te lezen.]] . {{Cquote|'''Toen de wereld vijf eeuwen jonger was, hadden alle levensgevallen veel scherper uiterlijke vormen dan nu. Tusschen leed en vreugde, tusschen rampen en geluk scheen de afstand grooter dan voor ons; al wat men beleefde had nog dien graad van onmiddellijkheid en absoluutheid, dien de vreugd en het leed nu nog hebben in den kindergeest. Elke levensgebeurtenis, elke daad was omringd met nadrukkelijke en uitdrukkelijke vormen, was getild op de verhevenheid van een strakken, vasten levensstijl. De groote dingen: de geboorte, het huwelijk, het sterven, stonden door het sacrament in den glans van het mysterie. Maar ook de geringer gevallen: een reis, een arbeid, een bezoek, waren begeleid door duizend zegens, ceremonies, spreuken, omgangsvormen.'''|[[Johan Huizinga]]. [[Herfsttij der Middeleeuwen]]. Eerste hoofdstuk.}} . . [https://www.youtube.com/watch?v=JNgW2-a7DzA '''♠ BEELDFRAGMENT WILLEM OTTERSPEER VRAAGT ZICH AF HOE JOHAN HUIZINGA TE LEZEN'''] . [https://www.youtube.com/watch?v=K2RYOEBQtYM '''♠ BEELDFRAGMENT WAAROM JOHAN HUIZINGA EEN PESSIMIST IS'''] . . == Duistere Middeleeuwen (476-759) == . * '''>>> [[Edict van Milaan|313]] ->> [[Val van het West-Romeinse Rijk|476]] ->> [[Clovis|486]] ->> [[Geschiedenis van de islam|610]] ->> [[Slag bij Poitiers|732]] ->> [[Narbonne|759]] >>>''' . . == De Karolingische renaissance (759-860) == . * '''>>> [[Karel de Grote|768]] ->> [[Noormannen|799]] ->> [[Lodewijk de Vrome|816]] ->> [[Lotharius|840]] -//- [[Karel de Kale|840]] ->> [[Verdrag van Verdun|843]] -//- [[Lodewijk de Duitser|843]] ->> [[Judith van West-Francië|844]] >>>''' . . == De graven worstelen met de Vikingen (860-1095) == . * '''>>> [[Boudewijn I van Vlaanderen|862]] ->> [[Boudewijn II van Vlaanderen|879]] ->> [[Arnulf I van Vlaanderen|918]] ->> [[Boudewijn III van Vlaanderen|958]] ->> [[Arnulf II van Vlaanderen|965]] ->> [[Boudewijn IV|980]] ->> [[Boudewijn V|1035]] ->> [[Boudewijn VI|1067]] ->> [[Arnulf III|1070]] ->> [[Robrecht de Fries|1071]] ->> [[Robrecht II van Jerusalem|1093]] >>>''' . . == De graventijd tijdens de kruistochten (1095-1291) == . * '''>>> [[Robrecht II van Jerusalem|1093]] ->> [[Eerste kruistocht|1096]] ->> [[Boudewijn VII van Vlaanderen|1111]] ->> [[Karel de Goede|1119]] ->> [[Diederik van de Elzas|1128]] ->> [[Tweede kruistocht|1145]] ->> [[Filips van de Elzas|1168]] ->> [[Derde kruistocht|1189]] ->> [[Margaretha van de Elzas|1191]] ->> [[Boudewijn IX van Vlaanderen|1194]] ->> [[Vierde kruistocht|1202]] ->> [[Johanna van Constantinopel|1205]] ->> [[Vijfde kruistocht|1213]] ->> [[Zesde kruistocht|1228]] ->> [[Margaretha van Constantinopel|1244]] ->> [[Zevende kruistocht|1248]] ->> [[Achtste kruistocht|1270]] ->> [[Negende kruistocht|1271]] ->> [[Gwijde van Dampierre|1278]] ->> [[Val van Akko|1291]] >>>''' . . == De waanzinnige veertiende eeuw (1291-1384) == . * '''>>> [[Gwijde van Dampierre|1278]] ->> [[Filips IV van Frankrijk|1285]] ->> [[Vlaamse Opstand (1297-1305)|1297]] ->> [[Guldensporenslag|1302]] ->> [[Robrecht van Béthune|1305]] ->> [[Lodewijk van Nevers|1322]] ->> [[Lodewijk van Male|1346]] ->> [[Slag bij Westrozebeke|1382]] ->> [[Margaretha van Male|1384]] >>>''' . . == De Bourgondiërs (1382-1500) == . * '''>>> [[Margaretha van Male|1382]] ->> [[Jan zonder Vrees|1405]] ->> [[Filips de Goede|1419]] ->> [[Boekdrukkunst|1450]] ->> [[Beleg en val van Constantinopel (1453)|1453]] ->> [[Karel de Stoute|1467]] ->> [[Maria van Bourgondië|1477]] ->> [[Filips de Schone|1482]] ->> [[Christoffel Columbus|1492]] ->> [[Keizer Karel V|1500]] . . [https://www.youtube.com/watch?v=9fK86SjFSaw '''♥ B. WYDOOGHE LEIDT DE MIDDELEEUWEN IN MET [[Regine Pernoud|REGINE PERNOUD]], 9 Min.'''] . . = De donkere Middeleeuwen = [[Bestand:St_Remy_Bishop_of_Rheims_begging_of_Clovis_the_restitution_of_the_Sacred_Vase_taken_by_the_Franks_in_the_Pillage_of_Soissons.png|thumb|550px|De 15e-eeuwse tekening toont de bisschop van Reims die [[Clovis I|Clovis]] de teruggave van [[Vaas van Soissons|de Vaas van Soissons]] smeekt. De details kloppen niet: [[Remigius van Reims|Remigius]] vraagt persoonlijk de vaas, geen afgevaardigde en vooral, de Franken dragen laat-middeleeuwse kledij en [[slagzwaard|slagzwaarden]] in plaats van hun [[Strijdbijl|strijdbijlen]].]] . == Vijfde eeuw na 476 == [[Bestand:Map_Gaul_divisions_481-nl.svg|thumb|550px|Vijf jaar na de val van het West Romeinse Rijk is Europa verkaveld tot deze constellatie.]] . [[Bestand:Verovering_Gallie_door_de_Franken_v2.gif|thumb|550px|Het Frankische territorium in Gallië breidt onder Clovis gevoelig uit. Clovis deelt zijn macht met verwante leiders van naburige Salische stamgroepen. Clovis bouwt samen met zijn echtgenote Clothilde die hem tot het christendom wil bekeren (in 496 en in 506) een rijk uit en consolideert zijn macht in Noord-Gallië met Parijs als zijn residentie en het Seinedal als Merovingisch machtsgebied. Let op de gebieden van Midden Duitsland, de Saksen en de Friesen. Die blijven zelfstandige rijken tot de achtste eeuw, als [[Karel Martel]] en zijn opvolger [[Pepijn de Korte]] de Engelse missionaris [[Bonifatius (heilige)|Bonifatius]] (672-754) steunen in zijn agressieve missionering. Samen met zijn gewelddadige tijdgenoot [[Willibrord|Willibrordus]] (658-739) staat hij in voor de tweede missioneringsgolf vanuit Ierland en Engeland naar het vasteland. Als ze erin slagen om deze buurvolkeren te bekeren tot het Christendom, zal het Frankische rijk uitbreiden of zullen de onzekere relaties stabiliseren. Dat is de redenering van Karel en Pepijn, ze gebruiken godsdienst als smeermiddel om hen in het rijk binnen te loodsen. Bonifatius geniet bij zijn brutale missionering soms geen militaire bescherming. Bij [[Dokkum]] vermoorden de Friezen hem in 754. De betekenis van Bonifatius is dat hij, sinds Clovis Rome opnieuw lieert aan de Franken, een link die de westerse geschiedenis zal domineren.]] . '''De vijfde eeuw kenmerkt zich door de definitieve ondergang van het West-Romeinse Rijk, een oorzaken daarvan, de [[volksverhuizingen]] houden tot de zesde eeuw aan. Het ontstaan van de [[feodaliteit]] vindt zijn oorsprong in het feit dat de Romeinen de veiligheid niet meer kunnen garanderen. Landsheren, 'ridders' en roofridders nemen die taak over, binden landbouwers en horigen aan hen in ruil voor bescherming en veiligheid. Zo komen deze ridders aan het hoofd van wat men later de feodale piramide noemt. De macht van de feodale heren is recht evenredig met hun vazallen (boeren, [[Leenman|leenmannen]]) die ze mobiliseren. Deze onderdanen zijn krijgsdienst verschuldigd ([[Heerban|heerban]] of landwere). Pas veel later komen de stedelijke milities. ♣ In de West-Europese Romeinse kolonies verdwijnen de pleziertuinen wegens hun associatie met de degeneratie van het Romeinse heidendom. Bloemen zijn niet langer aanwezig in het dagelijkse leven. Hun esthetische functie beperkt zich tot het kerkaltaar of in een kloostertuin waar ze hun praktisch nut als medicijn tonen. Wanneer pakken de Europeanen deze liefde voor de bloem opnieuw op? De grafcultuur van de Merovingers (genoemd naar Merovech, de stichter van deze Frankische dynastie) toont de mix: ze hebben Romeinse en Germaanse kenmerken.''' . . ;476 . * [[Val van het West-Romeinse Rijk]]: [[Odoaker]] zet de kinderkeizer [[Romulus Augustus]] in [[Ravenna (stad)|Ravenna]] af en sluit de jongen op in de burcht [[Castellum Lucullanum]] op [[Capri (eiland)|Capri]]. . * Als eerste Germaanse koning bestuurt hij vanuit Italië West-Europa dat uit [[Germanen]], [[Goten]] en [[Romeinen]] bestaat. Odoaker groeide op als zoon van een Skirische hertog, waarschijnlijk aan het hof van [[Attila de Hun|Attila]] in [[Pannonia (Romeinse provincie)|Pannonia]] als [[vazal]]. Als het [[Hunnen|Hunnenrijk]] na Atilla's dood uiteen valt, verlaten (of worden ze verdreven?) de [[Skiren]] [[Pannonia (Romeinse provincie)|Pannonia]] en arriveren ze in 469 in Italië. Zeven jaar later - in 476 - gaat het West-Romeinse rijk voor de bijl. . ;477 . * [[Odoaker]] breidt zijn rijk uit en landt op [[Sicilië]] dat hij verovert op de [[Vandalen]]. Aix-en-Provence, voorheen een belangrijk politiek centrum, wordt na onderhandelingen met Odoaker afgestaan en door de Visigoten opnieuw bezet. . ;480 . * Het expeditieleger van [[Odoaker]] steekt de [[Adriatische Zee]] over, lijft [[Dalmatië (regio)|Dalmatië]] en zet het onder Gotisch bestuur. . * Geboorte [[Benedictus van Nursia]], monnik en heilige (⁺547) Hij gaat de geschiedenis in als de vader van het Latijnse kloosterleven en de regel van Benedictus. Sinds 1964 de patroonheilige van Europa. . ;481 . * [[Clovis I|Clovis]] volgt zijn vader als koning der Salische Franken op in [[Doornik]]. . * Clovis zal de eerste koning zijn die alle Frankische stammen verenigt. Bij de troonopvolging is hij 15 en hij beschikt over een bescheiden grondgebied in het noorden van [[Gallië]]. . ;486 . * [[Clovis I|Clovis]] verslaat [[Syagrius]] in de achtergebleven Romeinse enclave bij [[Soissons (stad)|Soissons]] en wordt leider der Franken als Chlodovech of Lodewijk. . * De [[Vaas van Soissons]]. . ;488 . * Onder leiding van [[Theodorik]] vallen de [[Ostrogoten]] Italië en Ravenna binnen. . ;489 . * Als Odoaker zijn koninkrijk uitbreidt, neemt zijn populariteit bij de Romeinen toe, in tegenstelling tot het Oost-Romeinse rijk. Een verbond tussen het Oost-Romeinse rijk en [[Theodorik]] zorgt dat de [[Ostrogoten]] Italië (moeizaam) binnenvallen. . ;493 . * Na vier jaar oorlog drijft [[Theodorik]] [[Odoaker]] in het nauw in de onneembare hoofdstad [[Ravenna (stad)|Ravenna]]. De patstelling leidt tot een overleg op een banket waarbij Theodorik Odoaker van sleutelbeen tot dij doorklieft. [[Theodorik]] is nu alleenheerser over [[Ostrogotische Rijk|Ostrogotische]] Italië. Als aanhanger van de christelijke sekte, het [[arianisme]] is hij tolerant voor andere belevingen. . ;496 * ♣ [[Clovis I|Clovis]] laat zich dopen en maakt het christendom tot de staatsgodsdienst van zijn [[Frankische Rijk|Frankisch]] / [[Merovingische|Merovingisch]] Rijk en Paus Gelasius I roetpt 14 februari uit tot de naamsdag van de heilige Valentijn. Krokussen en viooltjes zijn de bloemen die bij hem horen. . ;Kijken <gallery widths="155" heights="190"> File:Leiden - Doelensteeg 16 (Johan Huizinga).jpg|Plaquette herinnert aan Huizinga in het Leidse Instituut voor Geschiedenis. File:Herfsttij_der_Middeleeuwen_kaft.gif|[[Herfsttij der Middeleeuwen]] is Bestand:Solidus-Odoacer-ZenoRIC_3657cf.jpg|[[Solidus (munt)|Solidus]] met de afbeelding van [[Odoaker]]. Bestand:Gesta_Theodorici_-_Theodoric_the_Great_(455-526).jpg|Theodoric (°455-⁺526). Bestand:Clovis_crop.jpg|[[Clovis I|Clovis]] laat zich dopen. File:Clovis Ier et le vase de Soissons.jpg|Clovis en de [[Vaas van Soissons|vaas]]. </Gallery> . . == Zesde eeuw (501-600) == [[Bestand:Hagia-Sophia-Laengsschnitt.jpg|thumb|550px|De Hagia Sophia is een voormalige kathedraal (537-1453) en moskee in de Turkse stad Istanboel en geldt als een van de grootste architectonische prestaties uit de oudheid. Tegenwoordig is het een museum.]] . '''In de zesde eeuw gaan in het Westen - ondanks de opkomst van de [[Benedictijnen|Benedictijnenorde]] - de schrijf-, dorps- en stadscultuur verloren. De enige steden zijn bisschopssteden. Het gemeenschapsleven organiseert zich rond boerderijen waar grondbezit weinig tel heeft. Het plattelandsleven is ofwel gevaarlijk, omdat er weinig ordehandhaving is ofwel democratisch wegens het gebrek aan 'eigendom'. Het boslandschap breidt uit. In het Christendom komt er een scheuring tussen de Kerken in het Westen en die in het Oosten. Vooral in het Oosten lijkt het nieuwe geloof een succes. Halverwege de eeuw zijn er ver in Azië bloeiende aartsbisdommen in de steden Basra, Mosul en Tikrit. Hun gemeenschappen zijn succesrijker en groter dan die in het Westen. Dat we dit vergeten zijn, heeft te maken met de dominantie van [[Mohammed (profeet van Allah)|Mohammed]] (570-632). Die broedt op een nieuw geloof: de [[islam]], een woord dat verwijst naar 'veiligheid' en 'vrede'. De Islam die met het Christendom zijn oudtestamentische oorsprong deelt, reageert op het Christendom dat niet meer aangepast is aan de tijd. De Germaanse invallen (met een hoogtepunt in 476) en de komst van de builenpest in 541 - twee grote rampen - doen het orale domineren en vervangen de schrifttraditie. Mohammed is een analfabeet. Op de akkers zijn geen boeren meer te bekennen, in de steden sterven de consumenten uit. Vertellen bij het kampvuur zorgt voor kennisoverdracht, niet het schrift. De kerk ziet zich genoodzaakt om het tweede gebod met de voeten te treden. 'Maak geen godenbeelden, geen enkele afbeelding van iets dat in de hemel hierboven is of van iets beneden op de aarde of in het water onder de aarde. Kniel er niet voor neer en ver eer ze niet' zo schrijft Exodus 20.4-5. De beeldcultuur biedt een alternatief tot samenhorigheid en [[Paus Gregorius I]] (ca. 540-604) is aan het eind van de zesde eeuw een pleitbezorger voor de beeldende kunst. Volgens hem verschilt de beeldaanbidding van het leren van beelden. 'Beelden zijn verhalen over wie en wat we moeten aanbidden. Beelden zijn de taal van de ongeletterden' die hij voor zijn kar wil. Zo ontwikkelt het christendom zich tot een theaterreligie met altaarstukken en drieluiken, badend in een kathedralenakoestiek met standbeelden die processies op praalwagens elke plek bereiken. De privésfeer neemt de beeldtaal over en huizen worden kleine kerken vol thuisdevotie.<ref>Geciteerd in: SUZANNA IVANIC, vertaald door Jaap Slingerland. ''Katholiek. De beeldcultuur van het katholicisme'', KokBoekencentrum, Utrecht, 2022, p. 13, 24 en 140.</ref>''' . . '''[https://www.youtube.com/watch?time_continue=43&v=hAe028QaICk&feature=emb_logo ♠ BEELDFRAGEMENT: BESTOND KONING ARTHUR?]''' . . ;Ca. 500 . * Als veertienjarige sluit [[Benedictus van Nursia]] aan bij een [[kluizenaar]]sgroep (Ca. 494). Omstreeks 500 verlaat de groep Rome, Benedictus stopt zijn studie en ze belanden in [[Subiaco (Italië)|Subiaco]], ten oosten van Rome, in het klooster [[Santo Speco]]. Benedictus zal zich drie jaar eenzaam opsluiten in de grot onder het klooster. Voor 529 is hij overste in [[Vicovaro]]. Een legende uit de twaalfde eeuw vertelt over zijn ongekende strengheid. Angstige [[monnik (christendom)|monniken]] proberen hem te vergiftigen. Bij zijn zegening breekt de beker. De [[iconografie]] beeldt Benedictus af met een beker en een [[Slangen|slang]], zoals het apothekerslogo. Om verder conflicten te vermijden trekt hij met enkele discipelen naar [[Montecassiano]]. . ;506 . * Doop van Clovis in [[Reims]]. Het doopjaar is niet gekend: bronnen noemen de jaren 496, 497, 498, 499, 507 en 508. Laat Clovis zich meerdere keren dopen als propaganda? Clovis is de eerste die alle Frankische stammen verenigt en de eerste katholieke koning van Frankrijk. Hij wordt gedoopt in een kerkje in de omgeving van de huidige [[kathedraal van Reims]] waar vele toekomstige Franse vorsten gekroond worden. Deze daad zorgt dat Clovis zijn Merovingisch domein uitbreidt over de oude Romeinse provincie Gallië, die ruwweg met het moderne Frankrijk samenvalt. Komende uit het huis van Merovech zal de [[Merovingische]] dynastie de komende twee eeuwen heersen over de Franken. De naam Clovis verbastert naar Lovis, Louis en Lodewijk. Rome en de paus zijn dé afwezigen bij de aanvang van dit christelijk rijk. Het blijft een Frankische aangelegenheid, (een keer uitgevoerd door [[Remigius van Reims|Remigius]], de aartsbisschop van Reims, zonder enige connectie met Rome.<ref>PIERRE TROUILLEZ. ''De Germanen en het Christendom. Een bewogen ontmoeting,'' Davidsfonds, Leuven, 2010, p. 191 & 339.</ref> . ;507 . * De Franken verslaan de Visigoten en drijven hen naar Spanje en Portugal waar ze een christelijk rijk stichten. . ;511 . * Kort voor zijn dood roept Clovis een kerkconcilie bijeen in Orleans. Hij wijst het arianisme af en verstevigt met zijn chritelijk geloof zijn macht bij de Gallo-Romeinen. Beiden zien zichzelf als de Roomse erfgenamen. . * De 45-jarige [[Clovis I|Clovis]] sterft. Zijn vier zonen verdelen zijn koninkrijk volgens de [[Salische wet|Salische wetten]]. In [[Reims]] neemt [[Theuderik I]] de macht, in [[Parijs]] [[Childebert I]], in [[Orléans]] [[Chlodomer]] en in [[Soissons |Soissons]] [[Chlotarius I]]. De onderlinge broederkrijg van zijn opvolgers maakt de grootsheid van het Frankenrijk ongedaan tot in het begin van de achtste eeuw: dat van [[Karel Martel]]. De twee bindmiddelen die blijven zijn het katholicisme en het territorium van Frankisch Gallië dat zich in 534 aansluit met de Bourgondiërs, er is de grensbepaling met de Visigoten, de uitbreiding met de Provence die Ostrogotisch was. . ;523 . * [[Sigismund van Bourgondië|Sigismund]] leidt nederlaag op de [[Merovingers]]. . ;525 . * [[Dionysius Exiguus]] voert de [[christelijke jaartelling]] in door de jaren te tellen vanaf de geboorte van Jezus. . ;527-565 . * Tijdens zijn eerste regeringsperiode boekt Justinianus in het Oost-Romeinse rijk succes. Hij herovert provincies in Noord Afrika, hij boekt succes in Italië. Het succes wordt afgeremd door een gebrek aan manschappen, stijgende kosten, en de pest. . ;529 . * [[Benedictus van Nursia|Benedictus]] sticht zijn monnikenorde in Italië in de [[Abdij van Monte Cassino]] op een vervallen Romeinse vesting, 519 meter hoog boven het dorp Cassino tussen Rome en Napels. Daar stelt hij zijn invloedrijke kloosterregel, de [[Regula Benedicti]] op. De monnik legt drie geloften af: armoede, kuisheid en gehoorzaamheid. Ze bidden, werken en slapen in een acht uren ritme. De orde verspreidt zich dankzij "[[ora et labora]]" over Europa. Het 'monniken-werk' is een primeur. 'Werk' is tot dan voorbehouden aan de derde stand: boeren, slaven en lijfeigenen. Adel en geestelijkheid waren vrijgesteld. Sindsdien geniet arbeid status. Als Benedictus de regio tussen Rome en Napels bekeert, breekt hij aldus de legende het [[Apollo (Griekse mythologie)|Apollo]]-altaar af om er een kapel te bouwen.<ref>URBAN T. HOLMES. ''De wereld van Bernard van Clairvaux''. In: ''National Geographic Society'', Riddertijd, 1975, p. 30 & 138</ref> Benedictus biografie in de ''Dialogen'' van [[Paus Gregorius I|paus Gregorius de Grote]] draagt bij tot zijn bekendheid. . * De Byzantijnse keizer [[Justinianus I]] verbiedt het heidense denken en beëindigt de academie van [[Plato]]. . ;531 . * De missionaris [[Eleutherius van Doornik|Eleutherius]] in Doornik vermoord. . ;532 . * [[Nika-oproer]] in [[Constantinopel]]. De basilica brandt af. Instabiele periode op de Kaukasus. Rome sluit een vrede met Perzië. Ideeën van bisschoppen staan ter discussie (FRANKOPAN, p. 78). . ;537 . * De Byznatijnse [[Justinianus I|keizer Justinianus]] wijdt de [[Haghia Sofia]] in ter vervanging van de vorige [[Basilica (bouwwerk)|basilica]]. . * Het [[Ostrogotische Rijk|Ostrogotische]] leger vernietigt de [[Aquaduct (watergang)|aquaducten]] van Rome. De stad beschikt niet langer over stromend water. Zich wassen kan in de Tiber. De pauselijke stad krimpt tot dertigduizend zielen. Twee eeuwen eerder kunnen volgens een raming zestigduizend Romeinen tegelijk baden dankzij de [[thermen]] die [[thermen van Agrippa|Agrippa]] in 25 VC liet aanleggen, gevolgd door de keizers [[Nero (keizer)|Nero]] in 62, [[Titus (keizer)|Titus]] in 81, [[Trajanus]] in 109 en [[Commodus]] in 183 en de eeuwen die volgden door Severus Alexander, Decius, Diocletianus en Constantijn. . ;539 . * [[Cassiodorus]], een Romeins staatsman en schrijver trekt zich in het door hem gestichte klooster Vivarium terug (nu [[Squillace]] in [[Calabrië]]) en houdt zich bezig met de bewaring, de vertaling en het kopiëren van oude geschriften om de heilige schrift beter te begrijpen. Hij stierf hier vermoedelijk kort na 580, rond de 100 jaar oud. In die geschriften spreekt hij over zout als goud: het diende deels als wedde voor de Romeinse soldaten, het zorgt voor smaak, helpt bij het bewaren van voedsel (dat raakt in onbruik met de komst van de koelkast na WOII), het heeft medicinale en rituele functies. Wie zoutrijk dieet, leeft langer. In de Middelandsezeegebieden laat men water verdampen om aan zout te komen. In de Romeinse provincies Gallia Belgica en Brittannia lukt dat moeilijker en was er een soort fabricage in de regio Zeebrugge-Dudzele met kanaaltjes die het zeewater landinwaarts brengen en het stoken van veen. . ;541-545 . * De [[builenpest]] voor het eerst in Europa en in het gebied rond de Middellandse zee, als de Plaag van Justinianus, spaart niemand. Een tijdgenoot raakt zijn hele familie kwijt. Vooral de steden worden getroffen. In Constantinopel sterven dagelijks tienduizend mensen. 'En niet alleen het Romeinse Rijk had eronder te lijden. Alggauw werden ook steden in het Ooosten geteisterd, want de plaag volgde de verbindngswegen en de handelsnetwerken, en hield onderweg huis in de steden van Perzisch Mesopotamië alvorens China te bereiken.<ref>FRANKOPAN, Zijderoutes, p. 88.</ref> . ;546 . * Rome ingenomen door de Ostrogoot [[Totila]]. . ;547 . * Dood [[Benedictus van Nursia]]. . ;550 (ca.) . * In Poitiers sticht [[Radegonde]] (518-587), de dochter van koning Berthar van Thüringen van de eerste vrouwenkloosters in Gallië, het abdijklooster van het Heilig Kruis. Zij was door de Frankische koning Chlotarius I gedwongen met hem te trouwen. Radegonde werd begraven in de Sint-Radegondekerk, heilig verklaard en patrones van Poitiers. . ;563 . * De Ierse missionaris [[Sint Columba]] vaart naar Schotland om er de [[Picten]], de Schotse Kelten te bekeren. . ;567 . * Het [[Concilie van Tours |Concilie van Tours]] ([[Paus Johannes III|Johannes III]]) bepaalt dat elke lokaliteit de armen moet voeden op basis van criteria: ongeschiktheid (het onvermogen om in het levensonderhoud te voorzien), nabijheid (in verblijf en verwantschap, om zwerven te voorkomen) en meegaandheid (fatsoenlijk zonder de orde te verstoren). [https://www.dbnl.org/tekst/swaa005zorg01_01/swaa005zorg01_01_0006.php Meer lezen.] . ;568 . * De [[Longobarden]] bedreigen het ontvolkende Rome dat nog 50.000 inwoners telt. . * Stichting [[Longobardische Rijk|Longobardische rijk]] (tot 774). . ;570 . * Geboorte [[Mohammed]] (⁺632) in het steppenland van [[Arabië]]. Mohammed zal voor de politieke eenmaking van een verbrokkeld land zorgen en sticht een wereldgodsdienst. . ;577 . * De [[Longobarden]] verwoesten de [[Abdij van Monte Cassino]]. In de achtste eeuw zal ze heropgebouwd worden. . ;586 . * [[Avaarse Rijk|Avaarse]] ruiters veroveren de Donau-vallei. Het gebied behoort tot het [[Oost-Romeinse Rijk]]. Ze hebben hun overwinning te danken aan de [[Stijgbeugel (voetsteun)|stijgbeugel]]. . ;590 . * De nieuwe Paus [[Gregorius de Grote]] (paus tot 604) ziet boven het Mausoleum van [[Hadrianus]] Engelen tijdens zijn gebed dat de pest moet afwenden. Voortaan heet het monument de [[Engelenburcht]]. Deze paus is [[Augustinus van Hippo|Augustinus]] genegen en neemt het idee dat God de geschiedenis bepaalt over. God stuurt boodschappen naar de mens via natuurrampen, oorlogen en voorvallen. Dit [[Symbolisme|symbolische]] of [[magisch denken]] laat onverklaarbare fenomenen 'lezen'. De mens kan deze goddelijke boodschappen decoderen.<ref>MARC BOONE. ''Historici en hun métier. Een inleiding tot de historische kritiek'', Academia, Gent, 2015, p. 171.</ref> . ;Ca. 600 . * [[Dimpna van Geel|Dimpna]], een Ierse koningsdochter slaat op de vlucht voor de incestueuze intenties van haar vader. De vlucht eindigt in [[Geel (stad)|Geel]], waar hij haar onthoofdt. . . ;Kijken <gallery widths="155" heights="190"> Southern Italy and Sicily, with excursions to Malta, Sardinia, Tunis, and Corfu - handbook for travellers (1908) (14740340116).jpg Montecassino Abbey Cassino Italy Black And White Street Photography (210753965).jpeg Benedykt dziedziniec Bramantego.jpg Mura Megalitiche nei pressi dell'Abbazia Benedettina di Montecassino - panoramio.jpg Cassino, Abbazia di Montecassino - Exterior 011.jpg Cassino, Abbazia di Montecassino - Exterior 014.jpg Frans Vervloet Monte Cassino.jpg| Interno della basilica di Montecassino.jpg| ITA 1944 MiNr0651Y mt B002.jpg Italy from the Alps to Mount Etna (1877) (14590346279).jpg La patria; geografia dell' Italia. Cenni storici, costumi, topografia, prodotti, industria, commercio, mari, fiumi, laghi, canali, strade, ponti, strade ferrate, porti, monumenti, dati statistici; (14769858485).jpg Le mont Cassin. (18925923263).jpg Monastero di Montecassino la gradinata.jpg Montecassino chiesa cattedrale. Interno della chiesa sotterranea o cripta.jpg Montecassino chiesa cattedrale. Interno della sagrestia.jpg Montecassino chiostro detto del Priore.jpg Montecassino il cortile centrale, visto dall’alto della loggia.jpg Montecassino veduta del monastero.jpg A British Sherman tank and jeep of 4th Armoured Brigade entering the ruins of Cassino, Italy, 18 May 1944. NA15079.jpg Abadía de Montecassino.jpg Abbazia di Monte Cassino.jpg Abbazia di Montecassino vista dal Cimitero Polacco Militare.jpg Campana di Montecassino.jpg Cassino, Abbazia di Montecassino - Exterior 002.jpg Corridoio d'accesso.jpg Diocesana di Montecassino.jpg Giardino - panoramio (4).jpg Library's yard, Monte Cassino, Province of Frosinone, Italy - panoramio.jpg Monte Cassino 2010-by-RaBoe-01.jpg Monte Cassino 4.jpg Monte Cassino bottle.jpg Bestand:Gesta Theodorici - Flavius Magnus Aurelius Cassiodorus (c 485 - c 580).jpg|[[Cassiodorus|Flavius Magnus Aurelius Cassiodorus]] bekleedt onder [[Odoacer]] en de koning van de Ostrogothen [[Theodorik de Grote]] gewichtige posten zoals praefectus praetorio (eerste minister), secretaris en rechtsgeleerde. Bestand:François-Louis Dejuinne (1786-1844) - Clovis roi des Francs (465-511).jpg|Clovis zoals die er volgens [[François-Louis Dejuinne]] (1786-1844) uitzag. Bestand:Clovis crop.jpg|Doop van Clovis. Auteur onbekend. Bestand:Baptême de Clovis.jpg|Doop van Clovis, Miniatuur uit [[Grandes Chroniques de France]], omstreeks 1375. </Gallery> . . == Zevende eeuw (601-700): de eeuw der heiligen == [[Bestand:Giovanni_Paolo_Panini_-_Interior_of_the_Pantheon,_Rome_-_Google_Art_Project.jpg|thumb|550px|Het Pantheon verwordt tot een christelijke kerk in de zevende eeuw. De koepel van het station [[Antwerpen Centraal]] is op deze architectuur gebaseerd.]] . '''In de zevende eeuw onderscheiden drie machtsblokken zich. Door hun polarisatie en het zoeken naar identiteit: 1. promoveert de Oost-Romeinse keizer [[Herakleios|Heraclius]] het Grieks tot de taal van het rijk. De Latijnse traditie gaat er verloren en de hellenistische blik richt zich op Azië. 2. In het Westen gebeurt het omgekeerde, het Grieks verdwijnt, het Latijn en de volkstalen gaan domineren. 3. Beide culturen vervreemden van elkaar en in dat vacuüm ontstaat de Islam.<ref>[[Henri Pirenne]] beweert het omgekeerde en zegt dat de Islam-expansie de breuk tussen Oost en West veroorzaakt.</ref> In het decennium tussen 622 en 632 verenigt Mohammed de muzelmannen in één religie. Ze veroveren gebieden in het Oosten en langs de Middellandse zee. In het Oosten roept het weerbare Constantinopel hen halt toe, in het Westen trekken ze zich na de Slag bij Poitiers (732) terug ten zuiden van de Pyreneeën. In dat Europa zijn de stichtingen van kloosters verantwoordelijk voor het kopiëren en het bewaren van de Bijbelse teksten. Ze beschermen het intellectuele leven, bedreigd door de schriftloze en vaak nomadische 'barbaren' zoals de Moslims en de Vikings. [[Dagobert I|Dagobert]] (611-639) steunt de missionering. Het is de 'eeuw der heiligen', verwijzend naar de kerstende missionarissen: [[Sint-Elooi (heilige)|Sint-Elooi]] ([[Schelde (rivier)|Scheldestreek]] en [[Snellegem]]), [[Sint-Lambertus]] ([[Maas (rivier)|Maasstreek]]), [[Sint-Amandus]] (van Gent tot Maastricht). [[Sint Hubertus|Sint-Hubertus]] is bisschop van Maastricht en Luik. De latere [[Karolingers]] zullen de kerstening gebruiken om de oprukkende [[Islam]] tegen te gaan. Islam betekent onderwerping aan God. ♣ Vanaf deze eeuw onderwerpen ze de Middellandse zeegebieden, waaronder ook Spanje en Portugal aan hun invloedsfeer. Hun tuinarchitectuur inspireert zich op het hiernamaals en op de Koran. Andalusië beleeft een culturele bloei en in de centrumstad Cordoba zorgen kanalen en fonteinen voor een doordachte tuinarchitectuur. Op de [[Patio de los Naranjos]] sluiten 856 zuilen aan op sinaasappelbomen waar gelovigen zich ritueel reinigen. Omdat God de natuur van bovenuit aanschouwt, liggen de bloemperken in Sevilla en Granada lager dan de wandelpaden. Zo lijken ze Perzische vloertapijten. En bij de waterpartijen kijken Moslims evenmin naar boven om god te ontmoeten. Het water toont de hemel op aarde, zoals in de Patio de la Acequia. Deze besloten tuin rond een langwerpige vijver ligt bij de Escalera del Agua met trapleuningen waarlangs het water stroomt. We bevinden ons in het [[Alhambra (fort)|Alhambra]] (Granada) een slot van de Nasridendynastie (1231-1491). De fontein met marmeren leeuwen in de Patio de los Leones is een verlengde van het koninklijke buitenverblijf, het hemelse Generalife uit de dertiende eeuw met uitzicht over de beneden- en boventuinen. De Patio de los Cipressos is een geheime plek voor de sultana en haar minnaar. Symmetrie is de perfecte klassieke kruislingse verdeling uit de Charbagh: de vierdelige Korantuin. In het Perzisch staat chār voor vier en bāgh voor tuin. Bruggen en stromend water verbinden de delen. Mohammed heeft het over vier rivieren: één van water, één van melk, één van wijn en één van honing. Dit soort tuinen bestaan nog in Iran, Pakistan en India.''' . . ;609 . Het [[Pantheon (Rome)|Pantheon]] is een christelijke kerk. . ;610 . (Ca.): Na een [[visioen]] - een reeks openbaringen of een stem in zijn hoofd - start de profeet [[Mohammed (profeet van Allah)|Mohammed]] de [[Islam]] te [[prediken]]. De verzen die hij opzegt in naam van de Almachtige, krijgen later in de tweede helft van de eeuw een schriftelijke neerslag in een tekst: de Qur'an. Net zoals de vroege Christenen waarschuwt hij voor de Apocalyps. Het einde der tijden is nabij en zijn prediken zijn niet ver gezocht, ze verwijzen naar een samenleving onder druk. De Romeins-Perzische oorlogen zorgen voor verwarring en traumatisering, de handel in en luxeproducten en militaire attributen stokt. Zadels, laarzen, riemen en schilden worden schaars. De Perzen en de Romeinen speelden eeuwenlang de lokale rivaliteiten van de hen omgevende (nomadische) stammen uit door hen geld toe te stoppen of hen met patronage te bevoordelen. Nu dit door de oorlogen niet langer het geval is, nemen de stammen het touw in eigen handen. Het spreekwoord 'twee honden vechten om een been, een derde lopen er mee heen' kent hier mogelijks zijn oorsprong. In hun zoeken naar een identiteit, eenheid en een taal, vinden ze in de Islam het bindingsmiddel die hun overeenkomsten meer benadrukt dan hun verschillen. De Christenen en de Joden steunen hen hierin.<ref>FRANKOPAN spreekt van een co-existentie, p. 106.</ref> Het is Mohammeds geniale vondst geld, buit en eigendom te koppelen aan de spiritualiteit. Godsvruchtigen, avonturiers of opportunisten zich die goederen toe-eigenen van niet-gelovigen, kunnen ze behouden. Wie de leer van de heer omhelst, ontdekt de vruchtbaarheid van zijn tuin en akker. Het graan groeit er weelderig, in tegenstelling tot wie dat niet doet. Daar verdort de oogst. De geestelijke verlossing gaat hand in hand met de economische cadeaus. Mohammed belooft de stammen Paradijstuinen met vruchten en water dat niet bederft, met smakelijke wijnstromen en rivieren van geklaarde honing.<ref>FRANKOPAN, p. 101-105.</ref> Wie niet gelooft wacht een eindeloze kwelling en de uitzetting van het land. Hoe vroeger de bekering, hoe groter de buit. Het systeem van Mohammed lijkt een piramidespel en haalt haar jackpot bij de verovering van de Perzische hoofdstad [[Ctesiphon]] nabij Bagdad in 637 door het Arabische leger van Sa'd ibn Abi Waqqas. . ;619 . Perzië richt zijn pijlen op het Oost-Romeinse rijk. In 614 stelen ze (stukken van) het ware kruis van Christus uit Jerusalem en in 619 valt Egypte, de Romeinse graanschuur in hun handen. In 626 staat het Perzische leger voor de muren van Constantinopel. De stad kruipt dankzij zijn massieve muren door het oog van de naald. . ;622 . [[Bestand:Maome.jpg|thumb|550px|Een zeventiende-eeuwse kopie van een veertiende-eeuws werk van [[Al-Biruni]] dat de profeet Mohammed illustreert. Mohammed zorgt voor de politieke en religieuze eenwording van de Arabische gebieden en na zijn dood veroveren en islamiseren de Kaliefen gebieden buiten Arabië. Hun succes is te danken aan de oorlogen tussen het aftakelende Oost-Romeinse rijk en de uitgeputte Perzen. De snelheid en de consequenties van de Turkse veroveringen zijn vergelijkbaar met de strooptochten van [[Atilla de Hun]] in Europa, twee eeuwen eerder.]] [[Mohammed]] vlucht uit [[Mekka]], zijn geboortestad naar Jathrib, het latere [[Medina (Saoedi-Arabië)|Medina]]. Het is de aanvang van de tijdrekening van de [[Islam]]. Hier geven zijn preken de aanzet tot de nieuwe cultus. . ;628 . Na een bedevaart naar Rome krijgt de Aquitaniër Sint-Amandus in Frankrijk de titel van missiebisschop en start zijn kerstening van Vlaanderen langs de oevers van de Schelde (Gent) en Leie (Kortrijk). Na veel tegenslag sticht hij kerken en kloosters. . In de komende vier jaar vervalt het eeuwenoude Perzische rijk tot anarchie. Van de ineenstorting maakt Mohammed een expansie. De Perzische steden zijn het niet gewoon zichzelf te verdedigen. Bij de minste druk bezwijken ze. De Romeinen veroveren Jerusalem in 629 en verliezen het op de Moslims voor 632 (niet in 638, zoals vaak beweerd wordt). Dan hebben de Turken [[Jeruzalem]], de heilige stad in handen. Rome en Perzië reageren laat op deze dreiging. . ;632 . * [[Mohammed]] (°570) overlijdt. De Islamexpansie haalt zijn drijfkracht uit de ''diwan.'' Die verdeelt de veroverde buit. Vroege bekeerlingen krijgen meer dan de nieuwe en twintig procent gaat naar de kalief. . ;635 . * Verovering van [[Damascus]] door de Turken. . * Stichting van het klooster [[Lindisfarne]] Priory door de Ierse monnik Aidan. . ;636 . * De Turken winnen de slag om [[Al-Qadisiyah|Qadisiyah]]. De Perzische edelen die sneuvelen maakt komend verzet onmogelijk. Een Romeinsleger ondergaat het zelfde lot bij de rivier de [[Jarmuk (rivier)|Jarmuk]]. In datzelfde jaar overmeesteren ze [[Syrië]] na de [[Slag bij Yarmuk]]. . ;638 . * De Arabieren veroveren Jerusalem. Bedevaarten en pelgrimstochten houden niet op. Jerusalem behoudt zijn betekenis in de christelijke wereld. Het was Constantijn de Grote (306-337) die van de stad een christelijk oord maakte. De motieven van de pelgrims wijzigen. Niet langer staat de persoonlijke (toeristische) devotie voorop naar de plekken die Christus frequenteerde. Het gevaar van de reis zorgt ervoor dat vooral boetelingen en gestraften deze reis ondernemen. . ;639 . * [[Dagobert I|Dagobert]] (le bon roi) die het Frankische rijk verenigt overlijdt. Het rijk valt uiteen - vroeger spraken historici over de 'vadsige koningen', tegenwoordig twijfelt men hieraan, de aristocratie lijkt een rol op te eisen. Dagobert steunde de missie van [[Sint-Amandus]] die op een ongeziene schaal de niet christelijke symbolen en afgodsbeelden vernietigt en onze streek evangeliseert tussen 629 en 639. Amandus maakt zich niet geliefd. Hij sticht abdijen, waaronder de twee grootste van Vlaanderen: de Gentse [[Sint-Pietersabdij (Gent)|Sint-Pietersabdij]], die hij als eerste sticht als een hooggelegen wachtpost ter bescherming tegen de inboorlingen uit de vallei en de [[Sint-Baafsabdij]] (op een Romeinse site) die rijkelijk uitgroeit dankzij de stoffelijke resten van Sint Bavo die men er kwam eren. . * De Arabieren veroveren vanaf nu tot 642 het Christelijke Nijlgebied van de Kopten. . ;[[641]]-[[660]] . * Bisschop [[Eligius]] kerstent Vlaanderen tussen de [[IJzermonding]] en het Brugse. Hoofdplaats is het centrale [[Oudenburg]] met imposante Romeinse ruïnes. . ;642 . * Irak, Egypte (en de machtige Oost-Romeinse stad [[Alexandrië]]) gaan verloren aan Mohammeds opvolger. Hierna stabiliseert de Turkse opmars wegens een godsdienstige crisis om zich op het einde van de eeuw te hervatten. . ;650 * De Franse kroon is een Noordelijke gebiedsuitbreiding genegen en stuurt geen militairen maar religieuzen om het gebied te kerstenen. [[Amandus van Maastricht|Sint Amandus]] effent er de weg. Zijn kerstening verloopt er niet van een leien dak. . ;657 . * ♣ Heidenen vallen de Ierse missionaris [[Livinus van Gent|Livinus]], ook Sint Lieven genoemd, aan in Sint-Lievens-Esse (tussen Zottegem en Geraardsbergen). Ze rukken zijn tong uit en maken hem een kopje kleiner. Engelse en Ierse monniken zorgen in onze streken voor de kerstening, maar hun inspanningen kennen weinig appreciatie. Hun levenswandel is beschreven in de zogenaamde 'vitae' die de werkelijke geschiedenis met legendes vermengen. Soms zijn de missionarissen verzonnen, zoals deze Livinus. Vooral op het platteland zijn de diepe wortels van het heidendom moeilijk uit te roeien. Het etymologisch verband tussen heidendom en heide, een afgelegen gebied, kent er zijn oorsprong.<ref>JAN DUMOLYN & TJEN MAMPAEY (Eds.). ''België. Een geschiedenis van onderuit, Epo, Berchem, 2012, p. 219.</ref> . ;663 . * ♣ Bij een bezoek aan Rome draagt de Byzantijnse keizer [[Constantijn II]] een roze gewaad van goud en parels met een kunstig labyrint. Daarin is de Minotauros in smaragd afgebeeld en houdt een fluistervinger op de mond. Net zoals het doel van de heerser, is het labyrint ondoorgrondelijk. Non vulganda consilia of verraad je plan niet, maak het niet openbaar. Tot in de zestiende eeuw tonen Italiaanse veldheren zich met een labyrint op de borst, als een zegel dat hun hartsgeheimen beschermt.<ref>MARION & WERNER KÜSTENMACHER, vertaald door A. C. Swierienga. ''Labyrinten. Een ontdekkingsreis door de wereld van labyrinten en doolhoven, Panta Rei, Katwijk, 2001, p. 56.</ref> . ;670 . * Een nieuwe schrijfstijl duikt op in de [[Abdij van Luxeuil]]: het [[minuskelschrift]] of de onderkast. Deze '[[Karolingische minuskel]]' groeit uit tot de Europese standaard. Om vloeiend en snel te schrijven plaatst de Angelsaksische monnik [[Alcuinus]] de letters aan elkaar in plaats van hun blokvorm (kapitaal). . ;Ca. 672 . * De geboorte van de heilige [[Beda Venerabilis]] in [[Koninkrijk Northumbria|Northumbria]] (⁺735). Hij zal in de achtste eeuw bekendheid verwerven als de 'eerbiedwaardige', Angelsaksische monnik, een gespecialiseerd linguïst, bijbelkenner en historicus die vanuit het noordoosten van Engeland met zijn [[Historia ecclesiastica gentis Anglorum]] de geschriften van de vroege kerkvaders toegankelijk maakt voor zijn landgenoten en het Engelse christendom stimuleert. Beda beschikt over een door [[Benedict Biscop]] uit Rome geïmporteerde bibliotheek, met werk van [[Eusebius van Caesarea|Eusebius]] en [[Orosius]]. . ;675 . * De Turken wagen zich in het rijk der Westgoten via de Oostkust van Spanje. Het plan mislukt. Een tweede, succesrijke poging komt er in 711. . ;676 . * [[Sint-Amandus|Sint Amandus]] overlijdt. . ;Voor 684 . * Voor het eerst is er sprake van Vlamingen (Flanderenses, later in het Latijn Flandrenses) en Vlaanderen (Flandris, later Flandria). De begrippen duiken op in de biografie van [[Sint-Eligius]] (°ca 590-660). Van deze [[Vita sancti Eligii]] is geen exacte datum bekend. . ;688 . * [[Waldetrudis van Mons]] overlijdt wellicht in [[Maubeuge]] (geboren in [[Cousolre]] ca. 612) Deze heilige linkt met het ontstaan van de stad [[Bergen (België)|Bergen]] waarvan zij de beschermheilige is. . ;689 . Hofmeier [[Pepijn II van Aquitanië|Pepijn II]] verslaat de Friezen bij Dorestad en palmt het zuiden van de Rijn in. [[Willibrord|Willibrordus]] kan er zijn missie uitbouwen. Zijn uitvalsbasis is Utrecht. [[Radboud (koning)|Radboud]] en de opstandelingen trekken zich in het noorden terug. . ;694 . * Oudste vermelding van [[Leie (rivier)|de Leie]] als rivier. . ;698 . * [[Carthago]] is in Turkse handen. Eerdere veroveringen situeren zich in de Middellandse zee: [[Cyprus]] en [[Rhodos]]. . ;Kijken <gallery widths="155" heights="190"> Bestand:Schwabach_Stadtkirche_-_Sippenaltar_Flügel_4a.jpg|Bisschop Eligius, beter bekend als Sint-Elooi. Bestand:Lect_Luxeuil_144.jpg|Het minuskelschrift. </Gallery> . . = Achtste eeuw = . [[Bestand:Raban-Maur_Alcuin_Otgar.jpg|thumb|550px|Alcuinus (midden), gesteund door de schrijver van natuurhistorische teksten [[Rabanus Maurus]] (ca. 780-856), draagt zijn werk op aan aartsbisschop Otgar van Mainz. Alcuinus van York (York ca. 735 - Tours 804) was een Angelsaksische schrijver uit de achtste eeuw, leermeester en raadgever van [[Karel de Grote]]. Hij is bekend als Alcuinus van Tours, waar hij abt werd en overleed. ‘In het begin was het Woord.' Dit is de aanhef van het Johannesevangelie dat verbinding tussen het Christendom en ‘het boek’ en de geschreven cultuur duidelijk maakt. Karel De Grote en Alcuinus zijn zich daar erg van bewust. Zijn eerbied én bezorgdheid voor het correct schrijven en het correct spreken maken deel uit van zijn politiek. Die zet de relatie tussen bestuur en kennis centraal door het bewaren, het vernieuwen en het versterken van de kennis. Bewaren: Bijna de alle klassieke manuscripten die we vandaag kennen, nemen de Karolingische kopiisten onder handen: handboeken over landbouw en geneeskunde, klassiek auteurs zoals Cicero en Vergilius, Augustinus en Hiëronymus. Vernieuwen: Om de schrijfsnelheid op te drijven ontwikkelden ze de [[Karolingische minuskel]]. Versterken: opgeleide leerkrachten hebben oog voor tekstkritiek. In voorgaande eeuwen permitteren monniken en kopiisten zich bijwijlen een eigen interpretatie als ze de gewijde originelen overschrijven. Onder Karel dient elke abdij, elke kerk en elke parochie zich te voorzien van betrouwbare teksten en degelijk onderwijs. Aken, Luik, Sankt Gallen, Tours, Laon, Reims, Salsburg en Metz ontwikkelen zich tot geleerde centra. Even voorbijgaand aan verschil tussen het wettelijke en werkelijke land, is Karels onderwijs en de Karolingische renaissance, niet te loochenen. Hun tekstkritiekmethode is tot op heden belangrijk. Als woorden verschillende interpretaties kennen, leidt dit tot spraakverwarring en polarisatie. Daarom vinden Karel en zijn hofhouding dit zo belangrijk. Correcte taal unificeert, brengt mensen samen en organiseert de gemeenschap. Het brugje naar het heden is snel gemaakt. De taalarmoede, de neergang van het taalonderwijs bij, het feit dat Brussel en Antwerpen bijna tweehonderd verschillende talen spreken, schepen een onzeker en onverdraagzaam klimaat waarin fake news en radicalisering graag gedijen.]] '''Vanaf 700 is er de introductie van de [[zandloper]] en bereikt de [[Stijgbeugel (voetsteun)|stijgbeugel]], een Chinese uitvinding Europa. De Hunnen gebruikten ze al eerder. De Islamveroveringen dringen door tot op het [[Iberische schiereiland]] (Portugal en Spanje). De druk op het [[Visigotische]] koninkrijk doet de Franken Noordwaarts trekken tot in het relatief onbevolkte Vlaanderen. De zee trekt zich terug en er is plaats. De woorden 'Floem' en 'Flam' duiken op. Flam is een kunstmatige heuvel te midden van moerassen vol aanspoelend en wegtrekkend zeewater. 'Fleming' is Frankisch voor de bewoonde kust tussen Brugge en Calais.''' . . == Aanloop tot de Karolingische Renaissance == . '''Tussen 700 en 730 is de evangelisatie van deze streken door Schotse, Ierse en Franse monniken een feit. [[Lucas (evangelist)|Sint Lucas]] speelt in dit verhaal een prominente propaganda rol. Kunstenaars maken christelijke kunst en verbeelden het heilige voor wie noch kan lezen noch schrijven. Een apocrief vertelt hoe Lucas bij het schilderen van Maria met blindheid geslagen is. Desondanks voltooit hij het werk en toont hij het nageslacht de maagd. Lucas is de tussenpersoon in een schilderij van god. ♣ De kunstheilige symboliseert de samenhang of de tegenstelling tussen beeld en woord. Kunst versus kennis of kunst in samenhang met kennis, het is de eeuwige discussie, beeldtaal en woordtaal. Op dit moment in de geschiedenis zijn de tegengestelden dialectisch complementair en rijzen ze als gevlochten twijgen in de religieboom naar de hemel. Over de beeldtaal voorlopig geen kwaad woord, dat komt nog. In het beeld vinden ongeletterden het verborgene. Voor geletterden is het beeld een exegetisch en heuristiek hulpmiddel. Een eeuw eerder al berispte bisschop Serenus van Marseille (+604) de vernietiging van beelden. Op het einde van de eeuw verschijnt in het Zwitserse [[Sankt Gallen (stad)|Sankt Gallen]] een klooster met een tuin. De kruidentuin is er nog, monniken verbouwen er net zoals toen tijm, venkel, munt, absint en selderij. Zouden er ook bloemen hebben gestaan?''' . ;705-709 . Arabische Moslims hebben Noord-Afrika in hun macht. . ;Ca. 706 . De missionaris [[Sint Lambertus]] wordt vermoord in Luik. . ;708 . De rond 700 gestichte geestelijke gemeenschap start onder leiding van de heilige Aubert, bisschop van [[Avranches]], de bouw van een gebedshuis op een rotspunt dicht bij de kust: de [[Mont Saint-Michel]]. . ;711 . Een tweede [[Moslim|Moslimaanval]] door Islamistische [[Arabieren]] vanuit [[Noord-Afrika]] op het [[Iberisch schiereiland]]. Een leger van zevenduizend 'muzelmannen' verovert via Gibraltar de steden Sevilla, Cordoba en Toledo. In acht jaar tijd verovert het [[Omajjaden|kalifaat der Omajjaden]] wat we nu Spanje en Portugal noemen die sinds de vijfde eeuw door de [[Visigoten]] (met als hoofdstad [[Toledo (Spanje)|Toledo]]) bewoond zijn, nadat de [[Franken (volk)|Franken]] hen verdreven uit Frankrijk. De [[Omajjaden|Omajjadengeneraal]] [[Tariq ibn Ziyad]] gebruikt de stad [[Ceuta]] als uitvalbasis voor zijn invasie. Ceuta, aan de Noord-Afrikaanse zijde van de Straat van Gibraltar, is tegenwoordig Spaans gebied en grenst aan de Marokkaanse kuststad [[Fnideq]]. Marokko beschouwt Ceuta en de oostelijke vestingstad [[Melilla]] en de [[Plazas de soberanía]] als bezet Marokkaans gebied. . ;714 . (Ca.). Moslims bezetten [[Lissabon]], [[Aragón (regio)|Aragon]] en [[Catalonië]]. Lissabon, bijna twee millennia oud, bloeit opnieuw op tot een handelsoord. De macht van de Moslims bereikt de Pyreneeën. . ;716 . De [[Friezen]] verzetten zich tegen de bekeringsijver van missionarissen zoals [[Sint-Bonifatius]]. Friesland, een machtig koninkrijk van handelaars en boeren, omvat een stuk van huidig Vlaanderen en grenst aan het Zwin. [[Willibald (priester)|Willibald]] beschrijft hun 'woeste twist' die 'het grootste deel van de christelijke kerken' vernielt en het herstel van de heidense heiligdommen en hun afgoderij. . ;717 . Eerste tocht van de [[Omajjaden]] over de Pyreneeën naar het Visigotische Gallië. Deze Islamitische dynastie (of clan) uit Mekka regeert sinds 661 over het Arabische Rijk. In 750 nemen de Abbasiden hun kalifaat over. Prins [[Abd al-Rahman I]] (731-788) vlucht en zet de Omajjadendynastie verder op het Spaans-Portugese schiereiland (Iberië) tot 1027. . ;719 . De islamitische Omajjaden heersen over het Iberische schiereiland en [[Septimanië]] met [[Narbonne]]. . ;718 of 722 . De Visigoten winnen de [[slag bij Covadonga]]. Het leidt tot oprichting van het christelijk [[koninkrijk Asturië]]. . ;727 . Stichting van de [[Santo Spirito in Sassia]], het eerste ziekenhuis in [[Rome (stad)|Rome]]. . ;731 . [[Beda|Beda Venerabilis]] (+735) schrijft zijn kerkgeschiedenis van de Angelen en vermeldt dat de oude Saksen geen koning hebben. Elke stam heeft zijn hoofdman en als er oorlog op komst is, loten zij onder hen een leider. Die volgen ze tot de oorlog voorbij is, daarna hebben alle hoofdmannen opnieuw dezelfde macht. . ;732 . De Byzantijnse keizer [[Leo III van Byzantium|Leo III]] de Isauriër, paus van 717 tot 741 beveelt het [[iconoclasme]] en is ervan overtuigd dat de paus hem gehoorzaam moet zijn. Omdat de paus de onderwerping afwijst verovert de keizer het zuiden van Italië. De paus zoekt toenadering tot het Westen dat de optocht van de muzelmannen verhindert. Na 752 is er geen enkele paus meer van Griekse of oosterse oorsprong. . ;732-733 . [[Karel Martel]] verslaat de Moren in de [[Slag bij Poitiers (732)|Slag bij Poitiers]] (of Tours) en wordt de stamvader van de [[Karolingers]]. In de [[Rhônevallei]] slaat hij diverse Moorse plundertochten af. Het dwingt de hertogen in de [[Provence (Frankrijk)|Provence]] en in [[Bourgondië (regio)|Bourgondië]] om zijn gezag te erkennen. Het lukt hem vooral door zijn eigen cavalerie te latan afstappen van het paard en hen te laten werken met schilden en speren. . Het [[Iberisch schiereiland]] zal 750 jaar de moslimstaat [[al-Andalus]] zijn met als hoofdstad [[Cordoba]]. . ;Ca. 740 . Arabieren ontdekken het geheim van de Chinese papiermakers nadat ze enkelen van hen gevangen nemen. Papier is sterker dan papyrus en goedkoper dan perkament en raakt geleidelijk in Europa bekend. Aanvankelijk door de handel met de Arabieren. Later introduceren de kruisvaarders wellicht de papiermolen die ze in Damascus leren kennen en wordt Europa zelfvoorzienend. De eerste vermelding van een papiermolen is die van Hoei, uit 1405. . ;741 . [[Karel Martel]] ([[Herstal]], circa 689) overlijdt. Hij gaat de geschiedenis in als hofmeier van het Frankische Rijk en de vader van de Karolingen. Hij was reorganisator van het Frankische leger en bestuur en een succesvol tegenstander van de Arabieren, de Friezen en de Saksen. Zijn macht evenaarde die van de [[Merovingische]] koningen. Zijn twee zonen erven het rijk naar Frankisch gebruik: Karloman en Pepijn de Korte. . ;747 . Karloman trekt zich onduidelijke omstandigheden terug in een klooster en doet afstand van zijn macht. . ;751 . Karolingische koningen regeren over de [[Franken (volk)|Franken]]. . ;753 . Omdat de Longobarden Rome bedreigen, zoekt [[Stephanus II|de Paus]] steun bij [[Pepijn de Korte]]. . ;754 (Ca.) . Heidenen slaan [[Bonifatius (heilige)|Bonifatius]], de Angelsaksische missionaris met stokken dood bij [[Dokkum]] omdat hij hun eiken (heiligdommen) verbrandde. Deze voorchristelijke bewoners zien een eik als een heiligdom. . Het Oost Romeinse Rijk verliest Ravenna aan de Franken. . ;756 . De Frankische koning [[Pepijn de Korte]] dwingt de [[Longobarden]] in Italië na twee veldtochten hun veroveringen over te dragen aan de paus. Deze 'schenking van Pepijn' legt de basis voor de Kerkelijke Staat. . ;759 . [[Pepijn de Korte]] verdrijft de laatste moslims uit Frankrijk. . . == De Karolingische Renaissance (768-860) == [[Bestand:Raban-Maur Alcuin Otgar.jpg|thumb|550px|right|Hrabanus Maurus (links), en van de grootste geleerden van de [[vroege middeleeuwen]] ondersteund door [[Alcuinus|Alcuin]] (midden), geeft zijn werk aan zijn voorganger, [[aartsbisschop]] Otgar van Mainz (rechts). In de [[abdij van Fulda]] kreeg onderwijs in de traditie van [[Bonifatius (heilige)|Bonifatius]]. Hij verzamelde een groot aantal [[handschrift (document)|manuscripten]] en onder zijn invloed ontwikkelt Fulda zich tot het culturele en geestelijke centrum van het [[Heilige Roomse Rijk|Oost-Frankenrijk]]. Hrabanus is een veelzijdig schrijver.]] . '''Onder Karel de Grote (768-814), Lodewijk de Vrome (814-840) en Karel de Kale (843-877) komt er vernieuwing in de onderwijscultuur die de Karolingische Renaissance heet. Een bloeiperiode voor het onderwijs, bibliotheken en scriptoria, de kunsten en de rechtspraak volgt in Christelijk Europa. Monniken verrichten pionierswerk als ambachtsman, in de landbouw, ze onderhouden de Latijnse liturgie en produceren boeken. Kloosters groeien uit tot landbouwcentra en ze stichten scholen als kenniscentra en leiden leerkrachten op. Zo behouden ze de Romeins-Christelijke traditie. Tijdens deze heropleving schrijft de benedictijner monnik [[Hrabanus Maurus]] (Ca. 780-856) natuurhistorische teksten.''' . ;768 . Geboorte van [[Karel de Grote]] (⁺814), een kleinzoon van [[Karel Martel]]. Karel maakt het tot alleenheerser over de Franken. In de komende dertig jaar breidt hij zijn rijk uit, verspreidt hij het Christendom en onderneemt hij expedities naar de Pyreneeën en Spanje om er de moslims (zonder succes) te bestrijden. . ;770 . De vroegst bewaarde Karolingische minuskel: een bijbel uit de [[Abdij van Corbie]]. Tijdens het abbiaat van Maurdramnus (772-780) ontwikkelden monniken een snelschrift. In 789 maakt Karel de Grote van de minuskel een officieel schrift. . ;774 . * Karel de Grote verovert het [[Longobardische Rijk]] en voegt Italië toe aan het Frankische Rijk. Karel kroont zichzelf tot koning der Longobarden. . ;778 . * Eerste poging van Karel de Grote om het Iberische schiereiland te heroveren draait uit op een catastrofe. De [[markgraaf]] van [[Bretagne (schiereiland)|Bretagne]], Roeland sneuvelt in de [[Roncesvalles (Navarra)|bergpas van Roncevalles]]. . ;781 . * Karel de Grote kroont zijn zoon [[Pepijn van Italië|Pepijn]] tot mede-koning van Italië en creëert zo het koninkrijk Italië als deel van het Frankische Rijk. . ;782 . * De Denen (de latere Vikingen) onderhouden handels- en diplomatieke relaties met het [[Karolingische renaissance|Karolingische hof]]. In de negende eeuw zal de sfeer vertroebelen. . ;785 . In [[Cordoba]] start de bouw van de [[Mezquita|Grote Moskee]] waar eerder de Visigotische kerk [[Vincentius van Zaragoza]] stond, op de fundamenten van een Romeinse tempel. . ;786 . De Franken gaan de Pyreneeën over en vallen Spanje opnieuw binnen. Het graafschap Barcelona krijgt de status van Spaanse mark van hun Rijk. . ;789 . Vikingen in het Engelse [[Dorset]]. . ;793 . Eerste aanvallen van Vikingschepen op [[Lindisfarne]] of beter 'The Holy Island of Lindisfarne in Northumberland', een eiland met een abdij voor de noordoostelijke kust van Engeland. [[Alcuinus]], een hofgeleerde van [[Karel de Grote]] schrijft: 'Nooit eerder is zulke wreedheid in Brittannië gezien.' Twee eeuwen vol confrontaties met de Vikingen beginnen.<ref>JAN J.B. KUIPERS. ''Vikingen. IJzeren eeuwen om de Noordzee,'' WalburgPers, Zutphen, 2020.</ref> Voor sommige Denen eindigt de plundertocht in het bouwen van boerderijen en de kolonisatie van Engeland. [[Danegeld]] is de belasting die de bezetter eist aan de oorspronkelijke bevolking (de Engelsen en de later gearriveerde Saksen) om de plundering van hun dorpen te voorkomen. . ;796 . De hoofdstad [[Aken (stad)|Aken]] van Karel de Grote ziet in het centrum de [[Paltskapel]] verrijzen. De stad groeit uit tot het nieuwe Rome. De [[Paltskapel (Aken)|Paltskapel]] is het oudste deel van de Dom van Aken waarmee [[Karel de Grote]] de Romeinse cultuur introduceert. . ;799 . Eerste aanvallen van Vikingen in onze regio. Karel de Grote verdedigt de kust. Na zijn dood in 814 nemen de aanvallen toe. . ;Kijken <gallery widths="155" heights="190"> Bestand:Donareiche2.jpg|[[Bonifatius (heilige)|Bonifatius]] hakt een eik om. Schilderij uit 1737. Bestand:Karl_Martell.JPG|Graf van Karel Martel in de kathedraal van Saint-Denis. Tombe ca. 1260. </Gallery> . . == Negende eeuw (801-900) == [[Bestand:Albrecht_Dürer_-_Emperor_Charlemagne.jpg|thumb|550px|Karel de Grote (geboren in 747 of 748 - Aken 814) is sinds 768 koning der Franken en vanaf 25 december 800 keizer van het Roomse Rijk. Als kleinzoon van [[Karel Martel]] krijgt hij tijdens zijn leven zijn 'grote' bijnaam. Het Frankische Rijk kent onder hem zijn grootste expansie. Zijn kroning door paus [[Paus Leo III |Leo III]] op kerstdag 800 in Rome herstelt het keizerschap in West-Europa. Karel de Grote lijkt het Europees historisch bewustzijn vorm te geven.]] . '''De negende eeuw kenmerkt zich door het aanbreken van de riddertijd. Ruiters met wapens krijgen status als keurtroepen. In de vroege eeuw komt het tot troebel contact tussen het hof van [[Karel de Grote]] en de [[Denen]]. Na de verovering van Saksen en Beieren verdient de Noordoostgrens beveiliging. Karel versterkt de Romeinse fortificaties in [[Zeeland (provincie)|Zeeland]] en Vlaanderen aan de riviermondingen van de [[Rijn]], de [[Maas]] en de [[Schelde (rivier)|Schelde]]. Kustwachters, wachtschepen en garnizoenen bewaken de mondingen en verijdelen de Deense raids van koning Godofrid tussen 804 en 810. Na de moord op Godofrid (uit eigen rangen) volgt een vredevolle zoon hem op. In de tweede helft van de eeuw verwoesten Noormannen de bisschoppelijke zetels in Doornik, Kamerijk en Terwaan. Benedictijnenkloosters leggen ze in as: [[Sint-Baafsabdij|Sint-Baafs]] in Gent, Saint-Géry (Kamerijk), [[Sint-Vaast (Frankrijk)|Sint-Vaast]] (Atrecht) en Sint-Bertijn (Sint-Omaars). Een gevolg is dat de kloosterlijke tucht en de regel van Benedictus niet langer na te leven is. Omdat de Franse koninklijke macht in het drassige Vlaanderen beperkt is, leidt dit tot een machtsverschuiving. Kerken, abdijen en kloosters verliezen hun onafhankelijk bestaan en laten zich verdedigen door 'de' graven van Vlaanderen. De graven presenteren zich als 'lekenabt' van de abdijen terwijl monniken om te ontkomen aan de Vikingen op de vlucht gaan. In de meer dan zestig jaar tussen 820 en 883 is van de acht abten slechts één monnik.''' . * '''Een systeem van [https://www.youtube.com/watch?v=pJ6xcoY7okI muzieknotatie] ontstaat.''' . . ♠ [https://www.youtube.com/watch?v=8yfhG547two '''BEELDFRAGMENT WIE WAS KAREL DE GROTE?'''] . ;800 . * [[Karel de Grote]] gekroond als keizer in Rome door paus [[Paus Leo III|Leo III]] op 25 december. Hij is de eerste westelijke leider in drie eeuwen die de [[Keizerskroon van Karel de Grote|keizerskroon]] draagt. Zijn kroning legt de basis voor het [[Roomse Rijk|Heilige Romeinse Rijk]]. Karel en zijn opvolgers nemen de paus en de stad Rome in bescherming. Karel - niet bijzonder ontwikkeld - laat zich omringen door geleerden zoals [[Alcuinus]]. Zijn [[Karolingische Renaissance]] zorgt ervoor dat de erfenis van de antieken tot nieuwe bloei komt, een erfenis die tijdens de Merovingische periode dreigde verloren te gaan. De [[Abdij van Fulda|abdijen van Fulda]], [[Abdij van Reichenau|Reichenau]] en [[abdij van Saint-Denis|Saint-Denis]] nemen hierin een voortrekkersrol. . ;801 . * [[Karel de Grote]] herovert [[Barcelona (Spanje)|Barcelona]] op de Turken met de Ebro als de grens tussen het Christelijke Europa en het Turkse Iberia. . ;802 . * ♣ [[Karel de Grote]] krijgt de olifant [[Abul-Abbas]] als geschenk uit Bagdad en koestert hem als een vroeg voorbeeld van de [[menagerie]]. Een menagerie verzamelt exotische dieren als de aristocratische of royale voorloper van de dierentuin. Beide tuinen verschillen in doel en publiek. Een dierentuin heeft een wetenschappelijk en educatief doel en richt zich - met tentoonstellingen - naar brede bevolkingslagen. In de negentiende eeuw vervangen dierentuinen de menagerieën. Anno 2016 staat alleen in Schönbrunn een menagerie. In de loop van de twintigste eeuw ontwikkelde die zich tot [[Tiergarten Schönbrunn]]. . ;814 . * [[Lodewijk de Vrome]] neemt als zoon van [[Karel de Grote]] zijn rijk over. Lodewijks zonen zullen het niet eens raken in de erfopvolging. . ;820 . * Om een Vikingaanval af te slaan wordt een versterkte wachtpost georganiseerd met de naam het 'Praesidium'. Lokaliseert de versterking zich in Oudenburg of in Brugge? Het is niet bekend. Tot voor kort waren de Vikingen een vriendelijk en bekend volk zonder vijandige intenties. Vanaf deze eeuw zijn hun uithalen rampzalig voor Frankrijk en onze streek. Geschreven bronnen zijn er niet die hun plunderingen verklaren. Wel enkele hypotheses. 1. De druk van de Karolingen wordt hen te groot; 2. Een bevolkingstoename in Scandinavië leidt tot schaarste; 3. Een Scandinavische machtsstrijd.<ref>Zie bijvoorbeeld: BRIGITTE MEIJNS. ''Dreiging uit het noorden.'' In: HARRY DE PAEPE & LIEN LAUWAERT. ''Het verhaal van Vlaanderen. De geschiedenis van de prehistorie tot nu,'' Manteau, Antwerpen, 2022, p. 72-73.</ref> . ;826 . * Het Oost Romeinse Rijk verliest het eiland Kreta aan de Arabieren. . ;828 . * In de [[Javazee]] zinkt het [https://en.wikipedia.org/wiki/Belitung%20shipwreck Belitungschip] op zijn weg naar de grootste wereldstad: [[Bagdad]]. De archeologische vondst uit 1998 bewijst een Middeleeuwse, niet Europese lange afstandshandel en verandert de gebruikelijke blik op de Middeleeuwen. Het vaartuig etaleert de wereldhandel van toen. Het schip was gebouwd in [[Iran]], de spanten van [[Mahonie (hout)|mahonie]] zijn Afrikaans; de mastmontage komt uit Zaïre en de dekbalken vinden hun oorsprong in India. Het bindtouw is van Maleise zeehibiscus, een vervanging van de hennepvezel uit de [[Kaukasus (gebied)|Kaukasus]] of [[India]]. De voorraadkruiken uit [[Vietnam]]. De aan boord aangetroffen persoonlijke spullen kwamen van de bemanning en passagiers uit Arabië, Zuidoost-Azië en China. Er was kookgerei bij dat in Thailand was vervaardigd; andere zaken kwamen uit Sumatra.'<ref>BEN WILSON. ''Metropolis'', p. 154.</ref> Het schip is genoemd naar het eiland in de buurt waar het zonk. . ;831 . * De [[Muzelman]] zet voet aan wal in [[Sicilië]] en verovert [[Palermo (stad)|Palermo]]. . ;835 . * De relieken van [[Donatianus van Reims|Sint-Donatius van Reims]] worden vanuit [[Reims]] naar Torhout gebracht. . ;836 . * De Denen tonen interesse voor de Scheldemonding bij [[Zeeland (provincie)|Zeeland]] en in Vlaanderen. Volgens de [[Annales Fuldenses]] plunderen ze het dorpje Antwerpen en branden het plat. Enkele decennia later komt er op de plaats van het huidige [[Het Steen (Antwerpen)|Steen]] (een hoger gelegen en vooruitgeschoven stuk land in de Schelde-oever) een aarden wal. Het is de aanzet voor de eerste burcht en het latere Steen, gebouwd als in de eerste helft van de dertiende eeuw als poort tot de burcht. . ;837 . * 17 juni, de Denen verslaan het garnizoen op [[Walcheren]] en controleren de [[Schelde (rivier)|Schelde]]. De Vikingen komen niet zomaar. Hun rooftochten zijn een reactie op de insluiting door andere Scandinavische volkeren, door de Slaven en het rijk van Karel de Grote. De offensieve politiek van [[Karel de Grote]] richting Denemarken duurt vier decennia. Karel de Grote maakt een zestigtal veldtochten. In Italië verslaat hij de [[Langobarden]], in Noord-Spanje grenst hij het gebied af van de oprukkende Islam en in het Noorden verslaat hij de [[Saksen (volk)|Saksen]]. Deense krijgsmannen voelen de druk en dringen tot in de lage landen als wespen die hun nest verdedigen. Ze bepalen mee het bestuur, de defensie en de economie van de [[lage landen]] van de kust tot bij Gent. . [[Bestand:Duinkerketransgressies.jpg|thumb|550px|De Vlaamse kust is niet altijd een rechte lijn geweest zoals we die nu kennen. De Duinkerketransgressies beschrijven de evolutie van de kustlijn.]] ;838 . * Op 26 december doet een stormvloed de kustlandwinning teniet. Dijken zijn er (nog) niet en geulen en kreken, dringen het land in tot in [[Brugge]], [[Sint-Winoksbergen]] en [[Sint-Omaars|Sint-Omer]]. Anno 2020 heeft de kust een rechte lijn van zestig kilometer, in deze middeleeuwse jaren lijkt de kust op een [[Wadden|waddenlandschap]] met veel zanderige eilanden. De landinwaartse [[Geul (rivier)|geulen]] slibben met de [[getijden]] langzaam aan dicht: [[slikken]] evolueren tot [[schorren]] die vervolgens zoutweiden worden met grazende schapen. In die jaren is de Vlaamse kust een onherbergzaam gebied: Oostende, Westende en Middelkerke (in het midden tussen de vorige twee) bestaan nog niet. De [[pagus Flandrensis]] gaat etymologisch terug op 'flauma', Germaans voor [[vloed]]. De stap van 'Flandria' en 'Flaumung' naar 'Vlaanderen' en 'Vlaming' is snel gemaakt. . ;842 . * Capitulatie van de Siciliaanse stad [[Messina (stad)|Messina]] op de Turken. [[Bestand:Treaty_of_Verdun_nl.svg|thumb|550px|De Schelde, de Maas, de Saône en de Rhône vormen de grens tussen Lotharingen en het Franse koninkrijk. De Rijn vormt de grens tussen Lotharingen en het Duitse rijk. Gent is de grensstad tussen Lotharingen en Frankrijk.]] . ;843 . * [[Verdrag van Verdun]]. Het rijk van [[Karel de Grote]] en [[Lodewijk de Vrome]] wordt in drie zelfstandige koninkrijken verdeeld, onder de zonen van Lodewijk de Vrome: 1. [[Lodewijk de Duitser]] krijgt het oostelijke deel (Duitsland), 2. [[Lotharius I|Lotharius]] erft het middendeel ([[Lotharingen (Frankrijk)|Lotharingen]] met inbegrip van Vlaanderen) dat van Noord-Italië tot de Noordzee loopt en 3. [[Karel de Kale]] krijgt het Westen (Frankrijk). Concreet: Vlaanderen maakt officieel deel uit van Frankrijk maar zal een onafhankelijke koers proberen te varen ten aanzien van de Franse kroon. . ;845 . * Een Vikingvloot belaagt Parijs. De zogenaamde '[[IJzeren eeuw]]' start en houdt aan tot omstreeks 960. . ;846 . * De Isalmitische 'bende' [[Saracenen]] staan voor Rome. [[Paus Leo IV]] bouwt de Leonische muur met de [[Engelenburcht]] als bastion. . ;848 . * De Zuidelijke spits van Italië, de stad [[Bari (stad)|Bari]] valt in Turkse handen. . ;Vanaf 850 . * Noormannen verschansen zich op plaatsen met defensieve en bevoorradingsmogelijkheden bij een waterloop met toegang tot een uitgestrekt gebied: Gent, Kortrijk en Condé aan de Schelde, Asselt aan de Maas, Leuven aan de Dijle. . * Venetië gooit het Oost-Romeinse juk van zich. Een [[Doge (staatshoofd)|doge]] (de Venetiaanse vorm van het Italiaanse [[duce]] of leider) neemt de leiding over de staatszaken. . * Een monnik kopieert de [[Amandus van Maastricht|Vita sancti Amandi]] naar een tekst uit de 7de eeuw over de tocht van Amandus door West- en Oost Vlaanderen omstreeks 650. . ;851 * In Brugge staat een burcht. Hoe lang precies is niet bekend, geestelijken van de [[Sint-Baafsabdij]] brengen er een gouden kruis in veiligheid. . * De legeraanvoerder [[Aethelwulf van Wessex]] bezorgt de Vikingen een verpletterende nederlaag in [[Surrey (graafschap)|Surrey]]. . ;855 . * Na de dood van [[Lotharius I|Lotharius]] verdelen zijn zonen [[Lodewijk II van Italië|Lodewijk II]], [[Lotharius II]] en [[Karel de Jonge]] het middenrijk. Noord-[[Italië]] en de keizerskroon gaan naar het Duitse rijk. [[Koninkrijk Bourgondië|Bourgondië]], de [[Lage Landen (staatkunde)|Nederlanden]], de [[Elzas]] en [[Lotharingen (Frankrijk)|Lotharingen]]) worden de komende vijftien jaar verdeeld tussen het Duitse en Franse rijk. De zwakte van de gebieden in het middenrijk zijn de oorzaak van de eeuwenlange twist tussen het Duitse en Franse rijk. . * 856 . * De [[Islam]] verovert [[Tarente (stad)|Tarente]] in Zuid-Italië. . * [[Vikingen]] branden [[Parijs]] en Tours plat. . * De eerste Engelse betaling van [[Danegeld]], een belasting van 3.732 [[Kilogram]] zilver koopt het Viking-geweld af. . * De koning van Frankrijk, [[Karel de Kale]] huwelijkt zijn dochter [[Judith van West-Francië]] als twaalfjarige uit aan de 56-jarige, machtige en christelijke koning [[Aethelwulf van Wessex]], (vader van vier zonen). . ;858 . * Aethelwulf sterft in januari. Het huwelijk met Judith blijft kinderloos. . ;859 . * Capitulatie van de Siciliaanse stad [[Syracusa]] op de Turken. . . = De vroege graventijd (860-1095) = [[File:Boudewyn I van Vlaanderen.jpg|thumb|550px|Boudewijn met de ijzeren arm, hier op het [[stadhuis van Brugge]] (ook op het [[stadhuis van Kortrijk]] is hij present) is de eerste graaf van Vlaanderen en de opvolger van de [[Harelbeke-Centrum|Harelbeekse]] [[woudmeester]] of [[forestier]] [[Odoaker]]. Deze Boudewijn start een [[dynastie]] die de negentiende-eeuwse schrijvers en schilders inspireert zoals [[Hendrik Conscience]], [[Guido Gezelle]], [[Hugo Verriest]] en [[Albrecht Rodenbach]]. Hun romantiek van keert terug op tientallen soortgelijke vorsten en laat de [[Vlaamse Beweging]] met de herinnering aan dit verleden samenvloeien.]] . ;861 . * Boudewijn van Vlaanderen (°862-⁺879), een twintiger en waarschijnlijk een functionaris van Karel de Kale waagt zich aan een liefdesavontuur en schaakt op kerstmis de 17 jarige prinses [[Judith van West-Francië]], dochter van [[Karel de Kale]], de koning der Franken (of Frankrijk) die al twee keer getrouwd is. Sommige bronnen hebben het over het voorjaar van 862. Volgens de overlevering huwen ze in [[Doornik]] bij de bisschop en vluchten ze naar waar nu het [[kasteel van Rumbeke]] staat. De werkelijkheid is anders. Via [[Utrecht (stad)|Utrecht]] komen ze in [[Lotharingen (Frankrijk)|Lotharingen]] terecht waar [[Lotharius II]] zich over hen ontfermt en hen beschermt hen tegen Karel de Kale. . ;862 . * [[Cyrillus van Saloniki]] verkondigt met zijn broer [[Methodius van Thessaloniki|Methodius]] het christendom onder de Slavische volkeren. Hij ontwikkelt daarvoor het [[Glagolitisch alfabet]] dat in onbruik raakte. Orthodoxe Slaven gebruiken het [[cyrillische alfabet]], de rooms-katholieke Slaven gebruiken het [[Latijnse alfabet|Latijnse]]. Hun bijbelvertaling brengen ze naar de gebieden die nu Bulgarije, Montenegro, Servië, Roemenië en Rusland zijn. . ;863 . * [[Boudewijn met de IJzeren Arm]], huwt met Judith en wordt lekenabt van de abdij van Torhout en die van de Sint Pietersabdij in Gent en de eerste graaf van Vlaanderen. Zijn 'Pagus Flandriensis' is niet het mooiste huwelijkscadeau dat hij zich kan wensen. De naam zegt dat het om een drassig, nat gebied gaat, een uithoek van het Frankische rijk. . * Oudenburg boet in aan belang: het is niet langer met de zee verbonden. De dichtslibbende geulen werken in het voordeel van Brugge. . ;864 . * Pauselijke bemiddeling verzoent Karel de Kale en Boudewijn. Als de schoonzoon van de koning van Frankrijk voert Boudewijn het bewint over verschillende Karolingische graafschappen tussen de Schelde en de Noordzee. Boudewijn krijgt de grafelijke titel, een bruidsschat en Brugge ontwikkelt zich tot het centrum van zijn eigendom. Als leenman van de Franse koning voert hij bewind in de [[Pagus Flandrensis]] (de Vlaamse gouw rond Brugge), Waas, Kortrijk en wellicht Gent. Andere bronnen hebben het over een veel kleiner gebied: Torhout, Gistel, Oudenburg en Brugge. Verdedigt de Franse koning zo zijn land tegen de Noormannen? Of zijn de banden nog vriendschappelijk? . * Brugge slaat de oudst gedateerde munten. De [[denarius]] of de zilveren penning draagt aan de ene zijde de K, verwijzend naar [[Karel de Kale]] en anderzijds een kruis. . ;866 . * Boudewijn I verkrijgt de [[Ternaasgouw]] (Pas de Calais). . ;867 . * Na de dood van [[Paus Nicolaas I]] komt het pausdom in een crisis die bijna drie eeuwen, tot 1872 duurt. Tientallen overgangspausen volgen elkaar op, velen van hen sterven geen natuurlijke dood. . ;870 [[Bestand:Empire_carolingien_870.svg|thumb|550px|Een nieuwe grens tussen Frankrijk en Duitsland.]] * Het [[verdrag van Meerssen]] hertekent de Frans-Duitse grens. . * Ca. De relieken van [[Donatianus van Reims]] worden naar Brugge gebracht. Mogelijks kwam de hele kloostergemeenschap mee uit veiligheidsoverwegingen. Brugge is een bestuurlijk centrum dat ze zal beschermen tegen de Vikingen die driester te werk gaan. ** Ca. De relieken van [[Sint-Walburga]] worden naar [[Veurne]] gebracht. . ;875 * Noormannen plunderen Frankrijk. . ;877 * Allereerste vermelding van [[Veurne]] als Furnu, een eiland in een zoutwinningsgebied. Veurne ontstond waarschijnlijk bij een burcht die de graaf van Vlaanderen tegen de Vikingen bouwt. In de 10e eeuw vallen Vikingen de plaats aan. De [[terp]] in het Sint-Walburgapark is een restant van de burcht en verklaart het straatpatroon dat cirkelvormig verloopt. * Karel de Kale gedraagt zich vreemd en laat zich kaalscheren als teken van onderwerping. Hij is 54. In oktober overlijdt hij. . ;878 * De nederlaag van het Deense Great Viking Army in [[Wessex]] (bekend als de slag bij Edingtum) resulteert in een verdrag tussen de verslagen Denen en [[Alfred de Grote]]. Het dwingt de Vikingen om het gebied te verlaten, waarop ze het [[Kanaal (waterweg)|Kanaal]] oversteken en aangevuld met verse manschappen de [[Lage Landen]] gaan plunderen. Vijfduizend Noormannen slaan hun winterkampen op in [[Gent]], [[Kortrijk]], [[Leuven]] en in de [[Maasvallei Limburg|Maasvallei]]. Brugge, onder leiding van [[Boudewijn II van Vlaanderen|Boudewijn II]] ontsnapt hieraan. (Was Brugge het bruggenhoofd? Argumenten zijn te vinden in de naamgeving van Brugge en de relaties tussen de graaf en de Denen.) . ;879 . * [[Boudewijn I van Vlaanderen|Boudewijn met de IJzeren arm]] overlijdt - volgens de overlevering - in de [[Abdij van Sint-Bertinus|abdij van Sint Bertijns]], hét klooster van Vlaanderen. Hij is er begraven, zijn ingewanden en zijn hart brengt men naar de [[Sint-Pietersabdij (Gent)|Sint-Pietersabdij]] in Gent. [[Boudewijn II van Vlaanderen]] (ca. °865-⁺918) de Kale neemt als vijftienjarige tot aan zijn dood de titel van graaf van Vlaanderen over. Zijn bijnaam verwijst naar zijn voorvaderen [[Karel de Kale]] en [[Karel de Grote]]. In het begin van zijn regeerperiode zijn er weinig documenten die zijn reilen en zeilen documenteren. Niettemin krijgt hij het hard te verduren met de Vikingen, nu die een serieuze nederlaag leden in Engeland. Daar plunderen ze al jaren. Nu ze lik op stuk kregen, richten ze hun terreur nu volop en definitief op Vlaanderen. Van (mogelijke) handelsonderhandelingen (zoals sommige onderzoekers suggereren) is geen sprake meer. In [[Terwaan]] delft Boudewijn II het onderspit. Het Vikingenleger trekt brandschattend door de streek en overwintert in de [[Sint-Baafsabdij]] in Gent, mogelijks hebben ze er hun kamp voor meerdere jaren. Hun roof- en plundertochten richten zich niet alleen op goederen. Ze nemen mensen mee die ze verhandelen op de Scandinavische slavenmarkten. De monniken van Sint Bavo slaan op de vlucht en nemen het relikwie van Bavo, een volgeling van Sint Amandus en de de stichter van het Sint Baafsklooster mee. Boudewijn II slaagt er in om ringwalburchten te creëren op strategische plaatsen zoals in Brugge, Veurne en [[Oostburg (plaats)|Oostburg]], in [[Sint-Winoxbergen]] en [[Bourbourg]]. Ze slaan de verrassingsaanvallen succesvol af en verhinderen de toegang tot het binnenland. De wallen zijn tegenwoordig enkel nog in het stratenpatroon te zien. De vestingen groeien daarna uit tot steden met een kerk, een adminstratie en een markt. Boudewijn II is een slimme kerel en claimt alles wat leegstaat en geplunderd is en werkt zich zo op tot een West-Europese grootgrondbezitters. Als hij overlijdt heerst hij over het huidige West- en Oost-Vlaanderen en een gebied in Noord-Frankrijk. [[Bestand:Boudewijn_II.jpg|thumb|550px|Boudewijns heerschappij geldt aanvankelijk als hard en gewelddadig tot hij omstreeks 900 zijn positie en die van Vlaanderen veilig stelt. Hij overlijdt in 918 en ligt in de Gentse [[Sint-Pietersabdij (Gent)|Sint-Pietersabdij]].]] . * 880 ** Noormannen in [[Boulogne-sur-Mer|Boulogne]]. ** In de kronieken van de [[Sint-Vaastabdij]] bij [[Atrecht]] dat op twee dagmarsen van Kortrijk ligt, rapporteert een monnik over een Deense aanval. "Abt Gozlinus en het leger dat bij hem was besloten tegen de Noormannen ten strijde te trekken. Ze zonden aan hen die aan de overkant van de Schelde woonden een boodschap om op een vaste dag samen te komen, zo dat de enen van hieruit, de anderen van daaruit hen zouden verdelgen. Maar de afloop was niet zoals verhoopt. Niets van wat ze deden liep voorspoedig af, en ze konden maar nauwelijks ontsnappen door schandelijk op de vlucht te slaan. Velen van hen werden gevangen genomen en gedood. De angst en het beven dat de Noormannen verspreidden kwam neer op de inwoners van het land. Uitgelaten over hun overwinning stopten zij niet om dag en nacht kerken in brand te steken en het christelijke volk aan hun juk te onderwerpen. Toen sloegen alle monniken, kanunniken en nonnen, van tussen Schelde en Somme, en van over de Schelde met de relieken van de heiligen op de vlucht, wat ook hun leeftijd of status was. Die Denen spaarden niemand, ook niet wie al van leeftijd was, maar zetten alles te vuur en te zwaard. Gozlinus en zij die bij hem waren zagen dat ze geen weerstand konden bieden. Begin oktober werd het leger ontbonden en ieder keerde naar zijn thuis terug. De Noormannen of Denen echter verwisselden van standplaats en in de maand november bouwden ze in Kortrijk een kamp om er te overwinteren... Een gulzige vlam verteerde het hele land." ** In de lente gaan de Vikingen naar Doornik en Reims. Ze verwoesten verschillende kloosters langs de Schelde. ** Overwintering van Vikingen in Kortrijk. Van hieruit strijden ze tegen de Menapii of de West-Vlamingen en de Suevi, de Zeeuwen . * 881 ** Vikingen in [[Asselt]]. Ze ondernemen rooftochten en [[plundering van Maastricht|plunderen Maastricht]] en Sint Vaast (Atrecht), Kamerijk, Amiens en Terwaan. ** Vikingen in [[Doornik]]. ** Aan de monding van de [[Somme (rivier)|Somme]] maken de Vikingen rechtsomkeer en nestelen zich in Condé (bovenloop Schelde). [[Karloman]] en [[Lodewijk III van Frankrijk|Lodewijk III]] stuiten hun opmars bij Saucourt. 8.000 Noormannen laten er het leven. De [[Frankische Rijk|Frankische]] cavalerie schrijft de eer op zijn blazoen.<ref>Of deze cijfers betrouwbaar zijn is onduidelijk. Zie hiervoor JAN J.B. KUIPERS. ''Vikingen'', p. 115.</ref> . * 882 * [[Belegering van Asselt]] * Vikingen in [[Cambrai|Kamerijk]] * Vikingen in [[Arras|Atrecht]] . * 883 ** Vikingen in [[Brugge]]. ** Een 'verschrikkelijke inval' van de Vikingen. ** Vijandigheden in het [[Graafschap Boulogne|Boulogne]], [[Sint-Omaars]], [[Saint-Riquier]], [[Veurne]], [[Terwaan]], Gent en [[Atrecht]]. ** [[Boudewijn II van Vlaanderen|Boudewijn II]] zoekt zijn toevlucht in de moerassen van [[Sint-Omaars]]. * 884 ** Boudewijn II huwt [[Elftrudis]], de jongste dochter van [[Alfred de Grote]], de koning van Engeland, vermoedelijk om steun tegen de Vikingen te zoeken en de lakenhandel te stimuleren. Vlaanderen heeft zo banden met Frankrijk én Engeland. . * 885 ** Vikingen bouwen een versterking in [[Condé-sur-l'Escaut|Condé]] . * 886 ** Vikingen bouwen een versterking in [[Kortrijk]] . * 887-891 ** Boudewijn II wint het verloren terrein in de zes ontwrichte Karolingische gouwen langzaam terug. In 888 erkent de Franse [[Odo I van Frankrijk|koning Odo]] het gezag van de graaf van Vlaanderen in het noorden. . * 892 ** Koning [[Arnulf van Karinthië]] verslaat de Vikingen voorgoed in Leuven tijdens de slag aan de Dijle. ** Boudewijn II verjaagt Vikingen na hun nederlaag bij de [[Slag aan de Dijle]]. ** Boudewijn versterkt zijn graafschap in [[Ieper]], Kortrijk, [[Sint-Winoksbergen]], Sint-Omaars, [[Brugge]] en Gent. . ;Kijken <Gallery mode="packed" heights="180"> Bestand:Boudewyn_I_van_Vlaanderen.jpg|[[Boudewijn met de IJzeren Arm]] arm, stadhuis Brugge. Bestand:1e_graaf_van_Vlaanderen_-_Boudewijn_I.jpg|Boudewijn I in de [[Flandria illustrata]] uit 1641. File:Late_Medieval_Trade_Routes.jpg|Middeleeuwse handelsroutes met Brugge als centrum. Bestand:KyrilMethod.jpg|Methodius (links) en Cyrillus van Saloniki. Icoon uit de 19de eeuw uit [[Boekarest]]. </Gallery> . . == Tiende eeuw (901-1000) == [[Bestand:Crécy-en-Ponthieu_24-09-2008_12-13-34.JPG|thumb|550px|Europa ontdekt de erg dodelijke kracht van de [[kruisboog]]. Het wapen wordt [[armborst]], [[arbalest]] of voetboog genoemd. Haar nadelen zijn de nauwkeurigheid en haar bereik vergeleken met de [[Handboog|Engelse handboog]]. Die laatste reikt 230 meter ver en is snel te laden. De kruisboog is een Chinese uitvinding uit de vierde eeuw v. Chr. In [[1066]] gebruiken de Normandiërs het bij de verovering van Engeland en in [[1096]] veroordeelt [[Paus Urbanus II]] de kruisboog als 'hatelijk voor God'. In [[1139]] verbiedt de kerk haar gebruik tegen christenen. Als het gaat om islamitische [[Arabieren]], [[moslims]], [[heidenen]] of [[Saracenen]] is de kruisboog geen probleem. De foto toont een 14e-eeuwse replica in het [[museum Emhisarc]] gebruikt tijdens [[Slag bij Crécy|de slag bij Crécy]].]] ;De tiende eeuw kenmerkt zich door: . * '''De introductie van de kruisboog in Europa.''' . * '''Aan het eind van de eeuw breekt het kasteeltijdperk aan. In het komende halve millennium verrijzen vijftienduizend feodale kastelen in Europa en het Midden Oosten. Een nieuwe beschaving ontstaat die niets van doen heeft met de stadscultuur of het platte land. Het domein brengt de [[Hoofse roman|hoofse]] cultuur voort, daar ontmoet iedereen elkaar, in de [[Hoofse liefde|hof]]. Het kasteel is een cultureel centrum (werken uit de oudheid worden er herlezen zoals in de kloosters) en een toevluchtsoord bij vijandelijkheden.''' . * '''Ridders gaan hoge hakken dragen omdat het hen beter vasthoudt in de stijgbeugel. De hoge hak zal een modeverschijnsel zijn voor mannen die willen suggereren dat ze een paard hebben. Vrouwen wachten tot de achttiende eeuw om dit accessoire te dragen, als de rokken ietwat korter worden.''' . * '''Eind tiende eeuw wordt de [[klok (tijd)|mechanische klok]] uitgevonden door de Fransman Gerbert, de latere [[paus Silvester II]].''' . * '''[[Lorenzo Valla]] en [[Caesar Baronius]] noemen deze eeuw de ijzeren eeuw, een neergang die zich tussen 880 en 960 voordoet: het [[Karolingische Rijk]] en de verworvenheden van haar [[Karolingische renaissance|renaissance]] verdwijnen en in de kerk komt moreel verval. Een tegenbeweging volgt vanuit [[Cluny (Frankrijk)|Cluny]] en de [[Gregoriaanse hervorming]].''' . * '''Boudewijn II (879-918) is zo krachtdadig dat Vlaanderen uitgroeit tot een vorstendom.''' . * '''Turkse legers trekken de Alpen over.''' . . ;910 . * Stichting [[Abdij van Cluny]] door [[Willem I van Aquitanië|Willem de Vrome van Aquitanië]]. Willem ziet af van de inkomsten, plaatst de congregatie onder de kerk, zonder dat Rome aanspraak kan maken op de inkomsten. Vanaf 932 richt Cluny nieuwe kloosters op in Europa of plaatst ze kloosters onder haar leiding. Op haar hoogtepunt telt het kloosternetwerk van Cluny meer dan duizend kloosters. De [[Abt (abdij)|abt]] bestuurt Cluny, meerdere [[prior|priors]] besturen de dochterkloosters. . * 911 ** [[Normandiërs]], afstammelingen van de [[Vikingen]] krijgen een gebied in Noord-Frankrijk in leen. ** Richard de Rechtsbrenger verslaat Noorman [[Rollo]] bij [[Chartres]]. . * 918 ** [[Richard I van Bourgondië|Richard I de Rechtsbrenger]] wordt de eerste [[Bourgondische hertogen|Bourgondische hertog]]. ** Na de dood van zijn vader Boudewijn II erft [[Arnulf I van Vlaanderen|Arnulf de Grote]] (⁺965) het grootste (noordelijke) deel van graafschap Vlaanderen, zijn broer Adalolf erft het zuidelijke. Arnulf gaat de geschiedenis in als de stichter van de kerk van Torhout, het Brugse Sint-Donaaskapittel en de Sint-Janskapel in Gent. Hij zal bijna een halve eeuw over Vlaanderen regeren, het kloosterleven en het geestelijk leven stimuleren na de ontreddering die volgde op de strooptochten van de Noormannen. Hij overlijdt in 965 en rust in de [[Sint-Pietersabdij (Gent)|Sint-Pietersabdij]] van Gent. ** Tijdens zijn regeerperiode zal Arnulf I de grens van Vlaanderen met Frankrijk tot aan de rivier de [[Canche]] verleggen en geeft zijn vorstendom zodoende een stevige zuidgrens tot in Pas de Calais. . * 939 ** In het [[Rhonedal]] branden Turkse soldaten het [[Sint-Mauritius|klooster van Sint-Mauritius]] plat. . * 941 ** Oudste vermelding van [[Snellegem]] als Snethlingehem. . * 944 ** [[Arnulf I van Vlaanderen|Arnulf I]] laat op de Brugse burg een achthoekige kapel bouwen geïnspireerd op de [[Dom van Aken]] gewijd aan Onze-Lieve-Vrouw. Later wordt dit de Sint-Donaaskerk. . * 950 ** De zestigjarige [[Arnulf I van Vlaanderen|Arnulf I]] bereikt het hoogtepunt van zijn macht. Hij is uitzonderlijk oud. . * Ca. 953 ** Een nieuwe kerk in [[Snellegem]], de vorige dateerde wellicht uit de zevende eeuw. Snellegem is een [[Merovingen|Merovingisch]] kroondomein met het Oosthof als centraal punt. Van hier uit ontwikkelen zich de parochies [[Jabbeke]], [[Varsenare]], [[Zerkegem]], [[Sint-Andries (Brugge)|Sint-Andries]] en [[Sint-Michiels]]. . * 958 ** Boudewijn III (ca. 940-962), de enige zoon van Arnulf I wordt samen met zijn vader medegraaf van Vlaanderen tot aan zijn vroegtijdige dood in 962. Hij stimuleert de lakenweverij en de viltproductie en richt de [[Jaarmarkt|jaarmarkten]] van Brugge en Kortrijk op en sticht [[Duinkerke]]. . * 960 ** Priester Witger schrijft de eerste landsheerlijke [[Genealogie (geschiedkunde)|genealogie]] van de [[graven van Vlaanderen]]. De ''Genealogia Arnulfi comtis'' geeft de derde graaf van Vlaanderen [[Arnulf I]] veel aandacht: hij beschikt over koninklijk bloed via zijn oma (de Karolingers) en zijn moeder (de Angelsaksen). . * 962 ** [[Boudewijn III van Vlaanderen|Boudewijn III]] overlijdt in 962 aan de pokken tijdens een veldtocht naar Normandië. . * 965 ** Het vierjarige wezenkind [[Arnulf II van Vlaanderen|Arnulf II]] (°Ca.960/965–⁺988), zoon van [[Boudewijn III van Vlaanderen|Boudewijn III]], volgt zijn grootvader op als graaf van Vlaanderen onder de voogdij van de koning van Frankrijk. Lotharius beschermt hem tegen en tot ongenoegen van de Vlaamse edelen. Vlaanderen verbrokkelt in kleinere graafschappen. De regent van Arnulf, Boudewijn Baldzo maakt van Kortrijk een graafschap en de regent [[Dirk II van Holland]] wordt graaf van Gent en Waas. . * 970 ** De abt van het [[Cluny (Frankrijk)|Clunyklooster]] wordt door de Turken overvallen en gevangen gezet bij de [[Grote Sint-Bernhardpas]]. . * 976 ** [[Arnulf II van Vlaanderen]] regeert over wat er van het [[graafschap Vlaanderen]] overblijft. . * 985 ** De bouw van de [[Sint-Baafsabdij]] vangt aan. In 1067 zal ze voltooid zijn.<ref>DAVID NICHOLAS, p. 109.</ref> . * 987 ** [[Hugo Capet]] is de eerste Franse koning en stamvader van de [[Capetingers]]. Zijn naam betekent 'Mantel'. Hij zit op de troon tot 996. . * 988 ** [[Boudewijn IV van Vlaanderen|Boudewijn IV]] met de Baard (ca. °980-⁺1035) wordt graaf van Vlaanderen voor een langdurig bewind van bijna een halve eeuw tot aan zijn dood. Als eigenaar van de kust-[[schorren]] fokt hij schapen en is hij wellicht een vroege wolleverancier voor de [[Atrecht|Atrechtse]] [[draperie]]. Tijdens zijn bewind krijgt [[Brugge]] stadsrechten en hij sticht hij [[Rijsel]]. Hij bouwt zijn machtsgebied uit naar de keizerlijke stad Valencijn, naar het Oosten en de rechteroever van de Schelde. Zo gaat hij de verbrokkeling van Vlaanderen tegen. . * 989 ** . ;Kijken <gallery widths="155" heights="190"> Bestand:Coronation_of_Hugues_Capet_2.jpg|Koning [[Hugo Capet]] op de troon, [[Miniatuur (schilderij)|miniatuur]] uit een 13e- of 14e-eeuws manuscript van de Grandes Chroniques de France, bewaard in de [[Bibliotheque Nationale]] in Parijs. Bestand:Clocher_abbaye_cluny_3.JPG|De twee overgebleven Romaanse torens van de kloosterkerk in [[Cluny (Frankrijk)|Cluny]]. Bestand:Dehio_212_Cluny.jpg|Reconstructie van wat Cluny ooit was. Bestand:Robert_France.jpg|Het zegel van [[Robert II van Frankrijk]] (ca. 997), de zoon en opvolger van Hugo Capet. Bestand:Balduin_belle_Barbe.jpg|BoudewijnIV met de baard </Gallery> . . == Elfde eeuw (1001-1100) == [[Bestand:CarminaBurana_wheel.jpg|thumb|550px|De [[Carmina Burana (handschrift)|Carmina Burana]] is de vroegst bekende collectie (11de eeuw) van Latijnse goliardenliederen over wijn, vrouwen en [[Satyr|satyren]]. De goliarden zijn rondtrekkende studenten met een geestelijke roeping, de opvolgers van de [[vaganten]]. De term verwijst mogelijks naar hun gulzigheid. Deze populaire vagebonden maken zich bekend doordat ze de voeten vegen aan de [[regel van Benedictus]] (standvastigheid en nederigheid). Drankgebruik, luidruchtigheid en intellectuele en maatschappijkritische debatten, muziek, jaarmarkten, dorpsfeesten en toneelspel zijn hen niet vreemd.]] [[File:Clockwise_ascent_-_geograph.org.uk_-_1426187.jpg|thumb|550px|De wentel of spiltrap ontstaat in de elfde eeuw als kloosterlingen zich in de Nederlanden vestigen en stenen kloostertorens en burchttorens bouwen. Deze trappen maken deel uit van de torenmuur. Wenteltrappen zijn smal of van een versmalling voorzien zodat er maar een indringer tegelijk naar boven kan. Wie de versmalling verdedigt kan de eerstkomende vijand bij verrassing doden en blokkeert zo de trap. Andere voordelen: de verdediger staat hoger en kan zijn zwaard handiger gebruiken als de wenteltrap in klokrichting naar boven draait, als hij rechtshandig is tenminste. De indringer heeft last van de trappenspil en de verdediger niet.]] . ;In de elfde eeuw vormt het [[graafschap Vlaanderen]] zich economisch en politiek. Omstreeks de millenniumwisseling vervangt de ijzeren ploeg de houten. Het hoefijzer, de water- en windmolens breiden de menselijke en dierlijke spierkracht uit. De stijgende opbrengsten laten zich voelen in de demografie. Een bevolkingsgroei leidt tot verstedelijking en emigratie. Tegen 1050 is Vlaanderen de meest verstedelijkte samenleving in Europa met het laken als moneymaker. Een groeiende groep mensen laat zich niet langer met landbouw in en specialiseert zich als ambachtsman. In het Kortrijkse stadhuis is een brandraam te zien die deze ambachten opsomt. Het gaat om de [[volder|volders]], de ververs... [verder aanvullen]. Aanvankelijk zijn ze onderbetaald en vormen ze een proletarische kaste. Onderaan de sociale ladder is het voorlopig moeilijk om een vuist te maken. Dat verandert de komende twee eeuwen. Zo zal de volder Jan Heem het na de Brugse Metten tot burgemeester schoppen. De landbouwrevolutie en haar demografisch effect zijn in de Zuidelijke Nederlanden erg voelbaar. Daar, bij de Noordzee stromen talloze stromen en rivieren. Gezien die strategische ligging komt er een economische hoogconjunctuur. De lakenuitvoer gaat naar Rusland en naar de Arabieren. Tegen het einde van de eeuw is Vlaanderen één van de rijkste regio's in de omgeving. Met dank aan het zwakke Franse gezag dat er tot de twaalfde eeuw niet in slaagt om de Vlaamse zelfstandigheid in te perken. De kerk voltrekt haar hiërarchische organisatie in bisdommen, aartsdiakonaten, dekenijen en parochies. Vorsten verzekeren via de [[Godsvrede]] veiligheid, orde en rust. Wie ertegen zondigt gaat ter [[penitentie]] op bedevaart naar [[Santiago de Compostella]], [[Rome (stad)|Rome]] of [[Jerusalem]] en financieren zo de bouw van kerken, kathedralen en [[hospita]] langs de [[Pelgrim|pelgrimswegen]]. De mobiliteit vergemakkelijkt met de uitvinding van de vierwielige kar met een meervoudig gespan. Transport over land vereenvoudigt. Een handelaar voert dagelijks ruim een halve ton graan tot veertig kilometer ver. Landsheren en ridders die op het einde van de eeuw hun domein verlaten voor een kruistocht, laten het namens de Godsvrede zorgeloos achter. De godsvrede met een thuisgebleven rivaal schept rechtszekerheid in plaats van het [[Vete|veterecht]]. Niettemin ontwikkelt de [[Ars Amatoria]] zich, de kunst van het liefhebben op basis van [[Ovidius]]' geschriften. De afwezige ridder weze gewaarschuwd! . . ;Ca. 1000 . * Boudewijn IV deelt Vlaanderen op in [[Kasselrij|kasselrijen]]. Ze hebben een militaire, bestuurlijke, gerechtelijke en (later) fiscale functie en een burcht. Kortrijk hangt af van Doornik tot het in 1071 een zelfstandige kasselrij wordt. . * Venetië is de sterkste handelsmacht in de Middellandse zee. . ;1007 * Een machtig keizerlijk leger trekt Vlaanderen binnen. De graaf van Vlaanderen, Boudewijn IV met de baard is gevat en gooit het op een akkoord: hij staat Valencijn af (tot hij het opnieuw verwerft in 1015) en verkrijgt het grondgebied van [[De Vier Ambachten|vier ambachten]] (het Boekhouter Ambacht, het Asseneder Ambacht, het Axeler Ambacht en Hulster Ambacht), [[Walcheren]] en de Zeeuwse eilanden. . ;1008 * Antwerpen verwerft zijn stadszegel. . ;1018 * [[Slag bij Vlaardingen (1018)]]. . ;1029 * (Ca.) In het kasteel van Wijnendale wordt [[Robrecht I de Fries|Robrecht de Fries]] geboren als de tweede zoon van graaf [[Boudewijn V van Vlaanderen]] en van [[Adela van Mesen|Adela van Frankrijk]]. . ;1031 * De Franse monnik [[Rudophus Glaber]] vertelt in zijn kroniek over hongersnoden die West-Europa teisteren en hoe mensen zich overgeven aan het kannibalisme. 'O, tegenspoed' zo schrijft hij 'door de vreselijke honger gingen ze mensenvlees eten. Reizigers werden aangevallen door sterke mannen, die hun lichaamsdelen afsneden, kookten en verslonden. Veel mensen die aan de hongersnood ontsnapten en gastvrijheid vroegen voor de nacht, werden door hun gastheren de keel doorgesneden en opgegeten (...) Lichamen van de doden werden op veel plaatsen weer opgegraven om de honger te stillen.'<ref>MARTIN GAPARROS, vertaald door Hendrik Hutter, Marjan Meijer en Corrie Rasink. ''Honger''. Wereldbibliotheek, Amsterdam, 2015, p.94.</ref> Leg hier het verband met deel II van deze cursus en luister, indien je dit nog niet deed naar dit fragment. . '''♥''' [https://www.youtube.com/watch?v=Pwf_MIM5o2U '''FRAGMENT B. WYDOOGHE LEEST VOOR UIT HONGER VAN MARTIN GAPARROS, DEEL III, 7.20 min.'''] . ;1035 [[Bestand:Baldwin_V_of_Flanders_and_Adela_of_France.jpg|thumb|550px|Boudewijn V van Rijsel en [[Adela van Mesen|Adela van Frankrijk]]]] * Boudewijn V van Rijsel (°ca. 1013 - Rijsel? - ⁺1067) volgt zijn vader op als graaf van Vlaanderen tot aan zijn dood. Zijn grafelijke gezag verstevigt hij door het bestuur te reorganiseren en de bevoegdheid van de kloostervoogden te beperken. Het dunbevolkte en ongecultiveerde centrale gedeelte van het graafschap verbindt hij met de rijke steden aan de kust en de Schelde via de stedengordel Torhout, Ieper, Mesen, Rijsel, Kassel en Ariën. Deze stichtingen worden hoofdplaatsen van de nieuw gestichte kasselrijen. Hun jaarmarkt moet kooplui aantrekken. Boudewijn V zet de Oostwaartse veroveringen van zijn vader verder. Vlaanderen verwerft de gebieden tussen de Schelde en de Dender: het land van Aalst, Dendermonde, Bornem. . ;1047 * Graaf Boudewijn IV neemt de burcht en het havenstadje Ename in bezit. . ;1050 * Huwelijk [[Willem de Veroveraar]] met [[Mathilde van Vlaanderen]]. * (Ca.). De wellicht oudste beschrijving van [[buskruit]] duikt op in de militaire encyclopedie Wu Ching tsung Yao. Het als lastig te vinden salpeter komt wellicht van China. . ;1051 * Het huwelijk tussen Boudewijn VI van Vlaanderen en Richildis, de weduwe van de graaf van Henegouwen verenigt de twee vorstendommen een eerste keer. . ;1054 * Het [[Oosters Schisma]] splitst de westerse en de oosters-orthodoxe kerken (Griekenland, Oekraïne, Rusland...). Aanvankelijk erkent het christendom drie patriarchen: de bisschop van [[Rome (stad)|Rome]], de bisschop van [[Alexandrië]] en de bisschop van [[Antiochië]]. In 451 voegt ze daar de bisschop van [[Constantinopel]] en die van [[Jeruzalem]] aan toe. De bisschop van Rome heeft als paus de hoogste status. Factoren die Oost en West uiteendrijven zijn de taal (Latijn versus Grieks), de rituelen, de concurrentie tussen Rome met de paus en het feit dat het Oosten Constantinopel als het "nieuwe Rome" ziet. Het Westen bestrijdt het priesterhuwelijk, het Oosten staat het toe. Alleen de bisschop is er celibatair. Architecturaal komt een andere vormentaal tot stand. In het Westen ontstaat de sobere [[Romaanse architectuur|Romaanse bouwkunst]], de oosters-orthodoxe kerk ontwikkelt de rijke [[Byzantijnse kunst|Byzantijnse stijl]] met goud en mozaïek. . ;1060 * Het aanzien van Boudewijns V is zo groot dat hij bij de dood van de koning Hendrik I van Frankrijk de voogdij verkrijgt over de minderjarige troonopvolger Filips I. . ;1063 * [[Boudewijn V van Vlaanderen]] sticht een benedictijnenklooster in [[Ename]]: de [[Sint-Salvatorabdij]]. In deze regio van Scheldemeersen is er op de landtong van een meander sinds 974 een 'buitengewone sterke' burcht, een haven en een handelsnederzetting die samen met Antwerpen en Valenciennes de grens met het Duitse keizerrijk verdedigt. [[Godfried van Verdun]] en zijn vrouw Mathilde van Saksen (weduwe van de Vlaamse graaf [[Boudewijn III van Vlaanderen|Boudewijn III]]) bouwden eertijds de omwalling en de Onze-Lieve-Vrouwkapel met een kapittel. . ;1066 * Veel Vlaamse ridders nemen deel aan de Normandische invasie van Engeland en [[slag bij Hastings]], in beeld gebracht door het [[tapijt van Bayeux]]. Willem de Veroveraar gekroond tot koning van Engeland. * Boudewijn V steunt zijn schoonzoon Willem de Veroveraar (gehuwd met Mathilde van Vlaanderen). . ;1067 * [[Boudewijn V]] overlijdt en is begraven in de Gentse Sint-Pietersabdij. Boudewijn VI van Hasnon (ca. 1030–1070) volgt hem voor drie jaar (tot aan diens dood) op. Sinds 1051 is hij Boudewijn I van Henegouwen. . ;1068 * Op [[Pinksteren]] is er de kroning van [[Mathilde van Vlaanderen]] tot koningin van Engeland in [[Westminster Abbey]]. Ze regeert bij afwezigheid van Willem in zijn naam. Mathilde is in Engeland als Willem in Normandië vertoeft en omgekeerd. * Boudewijn VI sticht [[Geraardsbergen]]. * Vermoedelijk creatiejaar van het [[Tapijt van Bayeux|tapijt van Bayeux]]. * [[Geraardsbergen]] verwerft zijn stadsrechten. {{Panorama|Tapisserie de Bayeux 31109.jpg|30000px|Het tapijt is met de schuifbalk te bekijken}} [[Bestand:Matilda_of_Flanders_Jardin_du_Luxembourg.jpg|thumb|550px|Mathilde van Vlaanderen (beeld in de Jardin du Luxembourg) is begraven in de abbaye aux Dames te [[Caen]].]] . ;1070 * [[Arnulf III]] (ca. 1055–1071) de Ongelukkige volgt als graaf van Vlaanderen en Henegouwen zijn vader op. Zijn oom, Robrecht de Fries (de broer van Boudewijn VI, gehuwd met Geertrui van Holland) beticht de vijftienjarige Arnulf van tirannie. Bij de Vlaamse onderdanen heerst er ontevredenheid omdat de moeder van Arnulf, [[Richilde van Henegouwen|Richildis]], haar beleid teveel op Henegouwen richt. . ;1071 * Normandiërs veroveren [[Sicilië]]. * [[Slag bij Kassel (1071)|Slag bij Kassel]] met de confrontatie tussen [[Arnulf III]] en [[Robrecht de Fries]]. De eerste sneuvelt, de tweede krijgt de titel graaf van Vlaanderen en krijgt erkenning door de Franse koning. Henegouwen blijft in handen van Richildis. * [[Kasselrij Kortrijk|Kortrijk]] wordt een zelfstandige [[Kasselrij|kasselrijen]] met een militaire, bestuurlijke, gerechtelijke en fiscale functie (en een burcht?). . ;1072 * [[Paus Gregorius VII]] gekroond. Naar hem is de Gregoriaanse hervorming genoemd. Niet dat hij ze op gang bracht, hij is er de motor van door zijn weerstand tegen de verkoop van de kerkelijke ambten en het hernieuwde verplichte [[celibaat]]. . ;1073 * [[Robrecht de Fries]] sticht een kapittel in [[Torhout]]. * De monniken van het rijkste klooster van Vlaanderen, de Gentse [[Sint-Pietersabdij (Gent)|Sint-Pietersabdij]] maken de relieken van [[Bernulfus van Gent|Sint Bertulfus]] afhandig van het kapittel in [[Harelbeke]]. . ;1081 * [[Arnoldus (heilige)|Sint-Arnoldus]] verkozen tot bisschop van [[Soissons (stad)|Soissons]]. Later predikt hij in Torhout tijdens een vredesmissie. Hij komt in opdracht van de paus naar Vlaanderen als bemiddelaar in het conflict tussen het opstandige volk en de hartvochtige graaf [[Robrecht I de Fries]]. In het museumkasteel van [[Loppem]] hangt een wandschilderij dat de twee belangrijkste momenten uit zijn leven voorstelt: hij bedaart het opgehitste Vlaamse volk en brengt de graaf tot rede. . ;1084 * Sint-Arnoldus sticht en bouwt (waarschijnlijk) in Oudenburg de Sint-Pietersabdij voor de Benedictijnen. Hij gebruikt hiervoor de zwarte, stevige Doornikse steen die het Romeinse castellum fundeerde en omwalde. Tijdens een pestepidemie laat hij water koken, roert er in met zijn staf en maakt er bier van. Het maakt hem tot beschermheilige van de herbergiers en de brouwers. . ;1085 * Paus Gregorius VII overlijdt. De moeilijkheden voor het pausdom zijn niet voorbij. Het behoudsgezinde deel van de clerus verzet zich tegen de [[Gregoriaanse hervorming]]. . ;1087 . * Moorse invallen in Spanje. . * Sint Arnoldus overlijdt. . * Na de verloren [[slag bij Hattin]] neemt [[Saladin]] Jerusalem in. De kruisvaarders zijn teruggedrongen tot op een smalle kuststrook. . ;1088 * Stichting [[universiteit van Bologna]], de oudste van de wereld. [[Theologie]] is er hét vak (dat niet louter religieuze inhouden dekt). De [[scholastiek]] zal de studenten in de komende eeuwen aanmoedigen kennis in andere bronnen te zoeken, met liefde voor [[Aristoteles]]. Deze filosofie heeft een [[metafysisch]] karakter én een [[Logica|logisch]] denken. Scholastici die naam maken zijn [[Petrus Abaelardus]], [[Albertus Magnus]], [[Duns Scotus]], [[Willem van Ockham]], [[Bonaventura]] en [[Thomas van Aquino]]. Het werk [[Summa Theologiae]] van Aquino gaat door het leven als het scholastieke meesterwerk. Hij voltooit het in [[1273]]. . ;1089 * [[Robrecht de Fries]] keert terug van een bedevaart naar het Oosten. In Constantinopel belooft hij de keizer 500 Vlaamse ridders te sturen om de strijd aan te gaan met de Turken. Op dit moment is er nog geen sprake van kruistochten, niettemin zal deze bedevaart veel indruk maken op zijn zoon, de latere [[Robrecht III van Vlaanderen|Robrecht van Jerusalem]], een vroege en succesrijke kruisvaarder die samen met [[Godfried van Bouillon]] Jerusalem zal veroveren. . ;1091 * [[Bernardus van Clairvaux]] (⁺1153) geboren. Hij zal de basis leggen voor de Bernardijnse spiritualiteit, een terugkeer naar de idealen van bekering en armoede en een strikte [[regel van Benedictus]]. * Akko is de nieuwe, veroverde stad van de kruisvaarders die slechts nog over een smalle kuststrook beschikken. . ;1093 * [[Robrecht II van Jeruzalem]] (°ca. 1065–⁺1111) wordt graaf van Vlaanderen tot aan zijn dood. . = De graventijd tijdens de kruistochten (1095-1291) = . ;1095 [[File:Robert de flandre croisé.jpg|thumb|550px|Robert II van Vlaanderen trekt samen met Godfried van Bouillon op. De eerste kruistocht is een feit. Dit romantisch tafereel is te zien in de collectie van Versailles en toont een Vlaamse leeuw die op dat moment nog niet als symbool wordt gebruikt.]] * ♣ In [[Clermont-Ferrand|Clermont]] roept paus [[Urbanus II]] (Ca. 1035/1042–1099) op tot de eerste kruistocht. In 1095 en 1096 reist hij door Frankrijk en spoort iedereen aan zijn 'kruis op te nemen tegen de vijanden van het geloof.' Hij richt zich met een brief tot de graaf van Vlaanderen. Op het moment dat de paus de christenen aanspoort om de heilige plaatsen te heroveren op de Turken, leidt hij een zwervend bestaan, verdreven uit Rome. Bij de opening van zijn kerkvergadering is hij weinig diplomatisch: hij excommuniceert zijn gastheer, de Franse kroon in wiens land hij zich bevindt. Sinds 638 hebben de moslims Jerusalem in bezit en bouwen ze een wereldrijk uit. Europese christenen blijven als pelgrim naar de stad reizen, nu eerder uit boetedoening dan uit persoonlijke contemplatie. Het uiteenvallen van het moslimrijk in deze eeuw ontaardt in moslimstaatjes die elkaar bestrijden en pelgrims afslachten. Eind tiende eeuw is er een toename van het aantal pelgrims, ondanks de gewapende botsingen in de regio. In Europa is het niet anders. De kerk lijkt een corrupt instituut en daar zorgen oorlogszuchtige leenmannen voor versnippering. Om de Europese samenhang en slagkracht te herstellen, de kerk te zuiveren bedenkt de paus een heilige oorlog. In koortsachtig tempo voegen boeren, ridders, leenmannen, edelen en geestelijken zich bij de bestaande legers te voegen en beginnen als bewapende pelgrims een reis naar Jerusalem. Van de 80.000 mensen halen er 12.000 het doel. Ze slachten wie zich binnen de stadsmuren bevindt en maken Jerusalem bijna een eeuw tot kruisvaarders-hoofdstad. In 1187 zal Saladin de stad heroveren. Robertus Monachus noteerde een toespraak van Urbanus II waarmee alles startte. Hij richt zich tot het ras van de Franken die door God zijn uitverkoren en bedreigd zijn. Uit Jerusalem en de Constantinopel komt het 'vreselijke verhaal' dat het 'vervloekte ras' van de Perzen de christenheid binnenviel. Hij heeft het over zwaarden, plunderingen, ontvolking, wrede martelingen, vernietigde kerken en altaars, onreinheid en de besnijdenis van christenen en zijn propaganda werkt.<ref>'Als ze mensen dood willen martelen, perforeren ze hun navel, trekken daar het uiteinde van hun ingewanden doorheen en binden ze dat aan een spies; vervolgens leiden ze het slachtoffer met zweepslagen in het rond tot de ingewanden naar buiten gutsen en het slachtoffer voorover op de grond valt. Anderen binden ze aan een paal en doorboren ze met pijlen. Weer anderen moeten hun net uitsteken en die vallen ze dan aan met getrokken zwaar en proberen met een enkele slag hun nek af te snijden. Wat zal ik zeggen over de allerergste verkrachtig van vrouwen? Erover spreken is erger dan erover zwijgen.' SIMON SEBAG MONTEFIORE, vertaald door Martine Both & Margeet de Boer. ''Gesproken geschiedenis. Toespraken die de wereld hebben veranderd,'' Spectrum, Amsterdam, 2020, p. 231-233.</ref> Hij gebruikt hierbij de tuinmetafoor en verwijst naar het aards paradijs: 'Jerusalem is de navel van de wereld, het land is vruchtbaarder dan ieder ander land, als een andere Tuin der Lusten' waarop [[Godfried van Bouillon]] al zijn bezit verkoopt en met [[Robrecht II van Jeruzalem|Robrecht II van Vlaanderen]] afreist. Zijn Vlaanderen is zo rijk en bekostigt het ridderleger. Er volgen acht kruistochten tot in 1291, negen kruistochten dus in bijna twee eeuwen. Dat is ongeveer één per twintig jaar. Elke generatie lijkt zijn kruistocht te ondernemen. . ;1096 * De [[Eerste Kruistocht]] duurt tot 1099 onder het bewind van [[Urbanus II]] om de heilige plaatsen in Palestina op de islam te veroveren. * Vanaf augustus trekken vier legers naar Constantinopel. De provincalen uit Zuid-Frankrijk onder leiding van [[Raymond IV van Toulouse|Raymond van Toulouse]], de Normandiërs uit Zuid-Italië, het Lotharische leger onder leiding van [[Godfried van Bouillon]] en het leger van de Vlaamse graaf. Eind december bereiken ze het rijk van de Noormannen in Zuid-Italië. * Ca. Stichting [[universiteit van Oxford]]. . ;1097 * In mei komen de Vlaamse kruisvaarders aan in Constantinopel. Die van Constantinopel zijn op hun hoede, enkele maanden eerder passeerde een bende stropers onder leiding van [[Pieter de Kluizenaar]] op [[volkskruistocht]]. . ; 1098 * Stichting [[Abdij van Citeaux]]. * De kruisvaarders veroveren met een list [[Antiochië]]. Deze hindernis richting Jerusalem telt 360 wachttorens. . ;1099 . [[Slag om Jeruzalem]]. Op 15 juli valt de heilige stad in de handen van de eerste kruisvaarders. De muur rond de stad zit vol ingenieuze schiet- en kijkgaten, ondergrondse en geheime gangen. Die kennis nemen de kruisvaarders mee naar huis. De verovering is aan de legers van [[Godfried van Bouillon]] (de morele leider van de kruistocht) en [[Robrecht II van Jeruzalem|Robrecht II]] te danken. Het bloedvergieten spaart vrouwen noch kinderen, de wreedaardigheden en de moordpartijen ondermijnen alle kansen op een latere samenwerking met de islam en bedreigen alle christenen in de regio. De expeditie verdrijft de moslims uit een stad waar ze het eeuwenlang voor het zeggen hebben en verdienen zo hun route naar de hemel, die [[Paus Urbanus II]] in 1095 openstelde met de kwijtschelding van alle zonden. De stadstaten in Italië zien in de spirituele verovering een commerciële en materiële opportuniteit. Nog voor de kruisvaarder Jerusalem bereiken, gaan schepen uit Venetië, Genua en Pisa in die richting uit. . Stichting van de [[Orde van Sint-Jan|orde van de Ridders van Sint-Jan]]. De orde is niet erkend. . ;1100 . [[Godfried van Bouillon]], de Heerser van Jeruzalem sterft mysterieus (ziekte of vergiftiging?). Zijn broer, de strijdlustige [[Boudewijn I van Constantinopel]] volgt hem op. . Robrecht II keert naar Vlaanderen terug en zal nog tien jaar regeren. . Ca. Vroeg(st) overgeleverde Nederlandse poëzie, tekst geschreven door een Vlaming in Rochester Abbey . ;Kijken <Gallery mode="packed" heights="180"> Bestand:Vlaardingen_-_Slag_bij_Vlaardingen_(reenactment_2008)_2.jpg|Reconstructie Slag bij Vlaardingen. Bestand:Balduin_belle_Barbe.jpg|Boudewijn IV met de Baard (ca. 980-1035) was graaf van Vlaanderen van 988. Bestand:Baldwin_V_of_Flanders_and_Adela_of_France.jpg|[[Boudewijn V van Vlaanderen]] (ca. 1013–1067) word in 1035 graaf van Vlaanderen. Bestand:Balduin_Mons.jpg|Boudewijn VI (ca. 1030–1070) was vanaf 1067 graaf van Vlaanderen. Bestand:Arnoul_le_Malheureux.jpg|Arnulf III (ca. 1055–1071) de Ongelukkige, was graaf van Vlaanderen van 1070 tot 1071. Bestand:Robrecht_de_Fries.jpg|Robrecht I de Fries (ca. 1029/32-1093) was graaf van Vlaanderen van 1071. Bestand:Robrecht_de_Fries.png|Robrecht de Fries Bestand:Robert_de_flandre_croisé.jpg|[[Robrecht II van Jeruzalem]] (ca. 1065–1111) was graaf van Vlaanderen van 1093. Bestand:Godfrey_of_Bouillon,_holding_a_pollaxe._(Manta_Castle,_Cuneo,_Italy).jpg|[[Godfried van Bouillon]] File:1099jerusalem.jpg|De inname van [[Jeruzalem]] markeert de succesrijke Eerste Kruistocht. Bestand:Seal_of_the_University_of_Bologna.svg|ologna heeft de oudste universiteit ter wereld. Zestig tot zeventig jaar later kwam de [[Sorbonne Université|Sorbonne]]. </Gallery> . . == Twaalfde eeuw (1101-1200) == [[Bestand:1983_CPA_5426_(1).png|thumb|550px|Als het werk van de Perz [[al-Chwarizmi|Mohammed ibn Moesa al-Chwarizmi]] (Perzisch: محمد بن موسى الخوارزمي) in het Latijn vertaald wordt doen de algebra met het Indische symbool "[[0]]" en de [[Arabische cijfers]] hun intrede in de Europese wiskunde. Dat telt een stuk makkelijker dan de [[Romeinse cijfers]].]] . '''De twaalfde eeuw gaat de geschiedenis in als het [[cisterciënzers|cisterciënzertijdperk]]. [[Johan Huizinga]] omschrijft ze als 'de eeuw van [[Bernard van Clairvaux]] en van [[Abelard|Abaelard]] (1079-1142) van de volgroeide [[feodaliteit]], van de [[lyriek]] van [[goliarden]] en [[troubadours]], van de bloei der steden en van de kruistochten in vollen gang - schitterend, verheven en jammerlijk'. Een tijdgenoot, [[Adelard van Bath]] (1080-1152) schrijft in zijn ''Quaestiones Naturales'' 'Als we de verbazende rationele schoonheid van het heelal waarin we wonen de rug toekeren, verdienden we eruit gezet te worden, als een gast die geen waardering heeft voor het huis dat hij ontvangt.' In Antiochië en in Damasucs zoekt hij in boekhandels naar rekentabellen en zo introduceert hij de wiskunde in Europa. Terug thuis vindt hij 'de vorsten barbaars, de bisschoppen drankzuchtige, de rechters omkoopbaar, de patroons onbetrouwbaar....' een idee die het Oosten hoger aanschrijft dat het Westelijke Christendom. [[Daniël van Morley]] deelt op het einde van de eeuw zijn idee. De Arabische arts Averroes (1126-1198), geboren in het Islamitische Cordoba, introduceert de werken van Aristoteles (384-322) en neemt de vrees weg dat zijn teksten verloren zijn gegaan. Mode doet haar intrede. Schoenen, jassen en kapsels zijn niet langer een gebruiksvoorwerp. Ze maken het mogelijk om zich te onderscheiden van de ander. Een overbevolking in Vlaanderen doet mensen emigreren naar moerasgebieden in Duitsland omdat de landbouw en de grafelijke belastingen geen antwoord bieden op de demografische crisis. Vaak zoeken die migranten streken op die qua fysionomie gelijkaardig zijn met hun thuissituatie. De Romeinse heerweg van Boulogne naar Keulen die in Kortrijk passeert, wordt stilaan minder gebruikt, een nieuwe weg verbindt Keulen met Brugge, Gent en Aalst. Anderen gaan als kruisvaarder naar het Oosten en brengen Oosterse ideeën (zoals het verplegen van zieken in hospitalen) mee naar Europa. Om de ridders te garanderen dat hun gebied of hun vrouw niet wordt ingenomen door een rivaal, zorgt de zogenaamde [[godsvrede]], een vinding uit de 11de eeuw. Wie die overtreedt, wordt gestraft met het [[levend koken]] of met [[Ophanging (levensbeëindiging)|ophanging]].' Wie thuisblijft ziet zijn dorp of stad van structuur veranderen; houten omheiningen maken plaats voor stenen muren. De transportmogelijkheden laten het vervoer van rotsen en stenen sinds de vorige eeuw toe. Tenslotte doet een nieuw fenomeen zijn intrede. Het mannentekort dat de kruistochten veroorzaken, zorgt dat vrouwen vaker apart of in kleine groepen leven. Sommigen onder hen trekken rond om een soort van evangelie te verkondigen. In de volgende eeuw zal dit leiden tot de stichting van de begijnhoven. In de geneeskunde is er tot nu toe geen dominante groep. Verschillende mensen bieden hun hulp aan, vroedvrouwen, heksen, apothekers, barbiers... Na de twaalfde eeuw komt er een opleiding. Tijdens hun Kruistochten (1096-1270) ontdekken de Europeanen de verfijnde beschaving van Muzelmannen in het Nabije Oosten. Hun tuinen bieden zaad en inspiratie voor de Europese tuin die de eigenaar, de kruisvaarder toelaat tot pronken. Het koudere klimaat remt de rage.''' . . === Eerste decennium === . ;1104 . Keizer [[Keizer Hendrik V|Hendrik V]] van Duitsland versterkt de Antwerpse burcht en verhoogd de muren van vijf tot twaalf meter en verdikt ze van 1,35 naar twee meter. . [[Boudewijn I van Constantinopel]] verovert de havenstad [[Akko (stad)|Akko]]. . * 1109 ** Verovering van [[Tripoli (Libanon)|Tripoli]] door Boudewijn I van Constantinopel. . * 1110 ** Verovering van [[Beiroet]] en [[Sidon]]. Op deze wijze ontstaan verschillende christelijke rijkjes in het Oosten. Onderling heerst er een . === Tweede decennium === [[Bestand:Plan.abbaye.Clairvaux.2.png|thumb|550px|Grondplan van de [[abdij van Clairvaux]]. Let op de [[Hortus conclusus|Hortus Conclusus]] die twee of driemaal voorkomt.]] * 1111 ** Robrecht II sneuvelt op het slagveld bij de [[Meaux (stad)|burcht van Meaux]]. ** [[Boudewijn VII van Vlaanderen|Boudewijn VII]] bijgenaamd Hapkin of met de Bijl, wordt graaf van Vlaanderen tot aan zijn dood. . * 1112 ** [[Bernardus van Clairvaux]] treedt in, in [[Cîteaux|Cïteaux]]. Zijn [[Predicatie]] focust op het lijden van Christus en menselijkheid. Daarmee fundeert hij de ideologische basis van het [[begijnhoven|begijnhofwezen]] en polimiseert hij de [[Katharen]], tijdgenoten die het dogma van de menswording verwerpen. . * 1115 ** Bernardus van Clairvaux sticht de abdij van Clairvaux in [[Ville-sous-la-Ferté]]. . * 1118 ** Na een ernstige ziekte overlijdt Boudewijn I van Jerusalem. Zijn neef volgt hem op tot 1131. ** Om het [[Koninkrijk Jeruzalem]] te verdedigen worden speciale genootschappen opgericht, waaronder de stichting van de ridderorde der [[Tempeliers]]. Hun naam hebben ze te danken aan hun eerste verblijfsplaats, in de buurt van de [[Tempel van Salomo]]. . * 1119 ** [[Boudewijn VII van Vlaanderen|Boudewijn VII]] bijgenaamd Hapkin of met de Bijl overlijdt aan zijn kwetsuren in [[Roeselare]]. Zijn dood betekent voor Vlaanderen het verlies van de laatste rechtstreekse nakomeling van Boudewijn I. Op zijn sterfbed duidt de graaf van Vlaanderen zijn neef Karel van Denemarken aan als opvolger. ** [[Karel de Goede]] wordt [[Graaf van Vlaanderen (België)|graaf van Vlaanderen]]. . ;Kijken <gallery widths="155" heights="190"> File:Saint_Bernard_de_Clairvaux_(Eglise_Saint-Pierre,_Bar-sur-Aube,_Aube).jpg|Bernardus van Clairvaux File:Kloster_von_Clairvaux,_heute_Strafanstalt.jpg|Klooster, nu gevangenis. File:Abbaye_de_Clairvaux_(2).JPG|Hostellerie des Dames. File:Abbaye_de_Clairvaux_(4).JPG|Mur d'enceinte ("Haut mur"). File:Abbaye_de_Clairvaux_(6).JPG|Toegangspoort tot het abdijpaleis. Hoofdingang van de huidige gevangenis. File:Abbaye_de_Clairvaux_gravure_XVIIIe.jpg|Gravure uit de 18de eeuw. File:Abbaye_de_Clairvaux_(3).JPG|Chapelle Saint-Anne. File:Fauteuil_Alèthe_Clairvaux_04384.jpg|Meubel. File:Abbey_of_Clairvaux.jpg|Abdij. File:Clairvaux_(Aube)_-_Hotel_Judey_(R._Rale,_phot._Bar-sur-Aube).jpg|Hotel Bernard File:Prison_de_Clairvaux_La_maison-centrale_et_la_cour_d'honneur.jpg|Cour d'honneru </gallery> . . === Derde decennium === [[Bestand:Saint-Denis_(93),_basilique,_abside_2.jpg|thumb|550px|De [[gotiek]] begint in 1122 in de [[abdij van Saint-Denis]] bij [[Parijs]] die sinds de achtste eeuw de Franse vorsten bijzet. [[Abt Suger]] start de verbouwing. Waar hij zijn inspiratie haalt, is onduidelijk. Zijn het kruistochten die de Arabische meetkunde meebrengen en de bouwkunde stimuleren? De Kruisvaarder brengen inderdaad Oosterse ideeën mee naar Europa, waaronder het vier eeuwen oude werk van de Perz [[al-Chwarizmi|Mohammed ibn Moesa al-Chwarizmi]] (محمد بن موسى الخوارزمي) dat naar het Latijn wordt vertaald. Zijn [[algebra]] met het Indische symbool "0" en de Arabische cijfers geven de Europese wiskunde een duw in de rug. Al-Chwarizmi of 'de grootvader van de informatica' is een vroege wiskundewetenschapper, geograaf en astroloog die schrijft over de [[mechanische klok]], het [[astrolabium]] en de [[zonnewijzer]]. Het [[algoritme]] is zijn vinding en "algoritme" en "algorisme" zijn van zijn naam afgeleid. Hij is geboren tussen 780 en 800 en sterft tussen 840 en 845. Toch zijn de Gotische kerken geen radicale breuk met hun [[Romaanse architectuur|Romaanse]] tegenhanger. Beiden hebben een plattegrond in de vorm van een Latijns kruis met het altaar in het Oosten. Wat nieuw is, is de combinatie van [[kruisribgewelf]], de [[spitsboog]], de [[steunbeer]], de [[luchtboog]], gewelven en de pilaren. Die zorgen dat dikke, donkere, dragende tussenmuren niet meer nodig zijn. Ze creëren een sterke, verticale skeletconstructie met plaats voor hoge brandramen. De ruime en lichte Saint-Denis maakt indruk en de bouwstijl - die voorlopig geen naam draagt - verspreidt zich over Europa. De term 'gotiek' komt uit de Renaissance en verwijst naar de [[Germanen|Germaanse]] [[Goten]] (hoewel die niets met deze bouwkunst te maken hebben) om te spotten met een bouwstijl die intellectuelen in het algemeen en de Italiaanse architect [[Giorgio Vasari]] in het bijzonder smaakloos, primitief en barbaars vinden. De Renaissancemens kijkt - hoewel hij veel gemeenschappelijk heeft met de Middeleeuwer - neerbuigend op het millennium dat hem scheidt van de [[oudheid]]. Toen [[Vasari]] voor de hertog van Farnese in 1546 een kunststudie maakt, bestempelt hij de laatmiddeleeuwse, verticale kunst als een dwaling. De naam is een scheldwoord: de Goten zorgden voor de val van het [[Romeinse Rijk/Tijdstabel van uitbreiding en inkrimping|Romeinse Rijk]].]] . ;1121 . * (Ca.) Publicatie van het [[Liber Floridus]], een encyclopedie geschreven door [[Lambert van Sint-Omaars]]. . ;1122 . * De [[gotiek]] begint in de [[abdij van Saint-Denis]] bij [[Parijs]] die sinds de achtste eeuw de Franse vorsten bijzet. . * De [[investituurstrijd]] eindigt met het [[concordaat van Worms]]. . ;1123 . * Paus [[Calixtus II]] roept in Rome het eerste [[Concilies van Lateranen|Lateraanse Concilie]] bijeen en stelt dat de kruistochten zich behalve op het Oosten, ook op Spanje en Portugal mogen richten. Het is het eerste Concilie in het Westen sinds 1054. Andere onderwerpen zijn de [[investituurstrijd]] en het [[concordaat van Worms]]. . ;1124-1125 . * Hongersnood in Europa. [[Karel de Goede]] neemt maatregelen die erger voorkomen. [[Galbert van Brugge]] schrijft een verslag over de graaf die in Brugge en in zijn andere steden elke dag honderd armen van eten voorziet en een verbod oplegt op het brouwen van bier, een drank die in tijden van hongersnood contraproductief is. . * [[Bernard van Chartres]] is nu kanselier van de kathedraalschool van Chartres. Hij is er sinds 1115. De uitdrukking 'dwergen staan op de schouders van reuzen' komt van hem en betekent dat de waarheid ontdekken alleen kan door verder te bouwen op eerdere ontdekkingen. Een bewijs dat hij na 1124 nog leeft, is er niet. . ;1126 . ;1127 . * Na de moord op [[Karel de Goede]] voor het altaar in de Brugse [[Sint-Donaaskerk |Sint-Donaaskerk]], door de Erembouds, een niet adelijke familie volgen beroerten. De gedachte om de Vlaamse steden [[stadsrechten]] te geven ontstaat. Brugge en Kortrijk zijn kanshebbers. . * De afsluiting van de woltoevoer van Engeland naar Vlaanderen veroorzaakt onrust en ontregelt de Vlaamse lakenindustrie. . * Op aandringen van de koning van Frankrijk wordt [[Willem Clito]] (1102– +Aalst 1128) Graaf van Vlaanderen. Vlaanderen belandt in een verwarde politieke crisis. Het ongenoegen van veel Vlaamse edelen is groot omdat anderen aanspraak maken op de troon zoals [[Willem van Ieper]] en Diederik van de Elzas. De eerste wordt in april gevangengezet, de tweede wordt verslagen op 21 juni 1128 in de [[Slag bij Axpoele|slag om Axpoele]] bij [[Ruiselede]]. Diederik vlucht naar het opstandige Aalst waar de burgerij onder leiding van [[Iwein van Aalst]] hem verwelkomt. . * [[Kortrijk]] krijgt/verwerft zijn stadsrechten. . * In de Vlaamse steden - 'nederzettingen' - Ieper, Rijsel, Torhout en Mesen roept de Vlaamse graaf de markt in het leven. Zijn bescherming zorgt dat die kan functioneren. In ruil voor tolheffingen beschermt 'De vrede van de markt' de kooplui onderweg, op weg naar de andere markt. Een marktperiode duurt een maand, ergens tussen eind februari en begin november. Sommige kooplui zijn ook internationaal georiënteerd en reizen in de tussenpozen door naar Engeland, Noord-Frankrijk of de Champagnestreek. . ;1128 . * Met [[Godfried I van Leuven]] belegert [[Willem Clito]] eind juli Aalst, hij raakt verwond en sterft. Hij is begraven in de [[Abdij van Sint-Bertinus]] in [[Sint-Omaars]]. . * [[Diederik van de Elzas]] wordt graaf van Vlaanderen voor een periode van veertig jaar, tot aan zijn dood in 1168. Bij zijn burcht laat hij een kapel voor de heilige Basilius (circa 330-379) bouwen, de latere [[Basiliek van het Heilig Bloed|bloedkapel]]. . * [[Brugge]] krijgt/verwerft zijn stadsrechten. . * 1129 . ;Kijken <gallery widths="155" heights="190"> Bestand:Clito4.jpg|Willem Clito Bestand:Thierry.jpg|Diederik van de Elzas. Bestand:Urkunde_Wormser_Konkordat-bg.png|Oorkonde van het concordaat van Worms. File:Library_of_Congress,_Rosenwald_4,_Bl._5r.jpg|Dwergen en reuzen File:South_rose_window_of_Chartres_Cathedral_crop.jpg|Nieuwtestamentische evangelisten op de schouders van hun collega's uit het oude op een roosvenster in Chartres. </gallery> . . === Vierde decennium: de duinenabdij groeit === [[Bestand:Pieter Pourbus - 1571 Plan for Ten Duin Abbey in Koksijde.jpg|550px|thumb|♣ Dit schilderij van [[Pieter Pourbus]] (ca 1523-1584) toont de Duinenabdij bij Koksijde in de zestiende eeuw. Haar oorsprong gaat terug op de eerste helft van de twaalfde eeuw. De baksteken van het complex zijn van eigen productie. Een zanderig neerhof groeit uit tot een abdij met poort, een omheining, een kerk, een klooster met een monnikenvleugel, een kapittelzaal, een lekenbroedersvleugel met de stapelplaats, een refter en keuken, een infirmerie, een bibliotheek, nuts- en werkgebouwen, een waterhuis, een brouwerij, een gasthuis, twee windmolens en een Rosmolen, boomgaarden en tuinen. Onder impuls van [[Bernardus van Clairvaux|Bernardus]] sluit de abdij aan bij de [[cisterciënzers]] met als leuze 'Maak van de nood een deugd'. Bij het begin van de eeuw vestigde kluizenaar [[Ligerius]] zich in de duinen bij [[Veurne]], een parochie [[Koksijde]]). Daar groeit eind jaren twintig een gemeenschap onder de leiding van de eerste abten [[Fulco (abt)|Fulco]] en [[Robrecht van Brugge]] die in 1153 Bernardus in Clairvaux zal opvolgen. De gemeenschap groeit snel, legt de basis voor het uithof [[Groot-Sinten|Synthe]] bij Duinkerke en heeft Engelse contacten. Abdij [[Ter Doest]] is de dochterabdij en er komt domeinbezit in [[Zeeland (provincie)|Zeeland]], de [[Vier Ambachten]], er zijn tientallen [[uithof (klooster)|uithoven]], pachthoeven en -gronden, waaronder [[Ten Bogaerde]], [[refugehuis|refugehuizen]]. Er is zelfs een eigen handelsvloot. Midden dertiende eeuw is een hoogtepunt: ongeveer 370 monniken en lekenbroeders beheren een domein van 10.000 ha, in België, Frankrijk, Nederland en Engeland, met [[Uithof (klooster)|uithoven]] en schuren. Abdijproblemen zijn de steeds terugkerende overstromingen, de droogleggingen en de domeinverbrokkeling. Abten behoren tot de entourage van de Vlaamse graaf. In het conflict bij het begin van de veertiende eeuw kiest de abt de Franse kant. Na de [[Guldensporenslag]] vlucht hij naar [[Parijs]]. In [[1566]] houdt de [[Beeldenstorm]] er lelijk huis. Kunst raakt vernield en de unieke bibliotheek gaat teloor. Na het herstel van het katholiek-Spaanse gezag vestigden de monniken zich in Brugge en in Nieuwpoort. De ''Duinheren'' organiseren de afbraak van de abdij en halen in 1623 een loden kist boven met resten van [[Idesbaldus]]. De devotie houdt tot op heden stand. De handschriften zijn bewaard in het Grootseminarie en de [[Biekorf (cultuurcentrum)|Biekorf]] in Brugge.]] . ;1130 . * De kerk kant zich tegen de [[Riddertoernooi|tornooien]] en besluit om ridders die omkomen tijdens deze spelen (tornooi verwijst naar tournez, het draaien van het paard) niet langer in gewijde grond te begraven. . ;1131 . * [[Fulco van Jeruzalem]] wordt koning. . ;1132 . ;1133 . ;1134 . * Na een overstroming ontstaat het [[Zwin (zeearm)|Zwin]], een zee-arm die Brugge met de Noordzee verbindt. Brugge heeft intussen al een [[ringmuur]]. . * Diederik van de Elzas huwt zijn tweede vrouw [[Sibylla van Jeruzalem|Sibylla]] en is zo de schoonzoon van de koning van Jerusalem. Drie keer trekt ze met hem naar het Oosten. . ;1135 . ;1136 . * Na het eerdere huwelijk van [[Melisende van Jeruzalem|Melisende]] (1105-1161), de dochter van [[Boudewijn II van Jeruzalem]] en [[Fulco van Jeruzalem]], een huwelijk dat aanvankelijk niet zo gesmeerd liep en nadat er een tweede zoon ter wereld komt, krijgt het jonge kruisvaarders koninkrijk Jeruzalem een ander gezicht. De bevolking is een bont amalgaam van de tweede generatie Frankische kolonisten, nieuwkomers uit Europa, Turken, Syriërs, Arabieren, joden en christenen. Deze smeltkroes produceert nieuwe kunst zoals het beroemde [[Melisende Psalter]] en een nieuwe stad wordt letterlijk van de grond af opgebouwd. . ;1137 . ;1138 . ;1139 . * In de [[kruisvaarderstaten]] is de toestand kritiek. [[Diederik van de Elzas]] landt met zijn Vlaamse ridders voor de kusten van Palestina als [[pelgrim]], niet als kruisvaarder. In tegenstelling met zijn voorganger [[Robrecht III van Vlaanderen|Robrecht II]] aast hij op fortuin. [[Fulco van Jeruzalem|Fulco van Anjou]], Diederiks schoonvader heeft echter met zoveel moeilijkheden te kampen dat hij Diederik verzoekt om met zijn kleine ridderleger de [[Jordaan (rivier)|Jordaan]] over te steken om de Turkse bende aldaar een lesje te leren. . ;Kijken '''Het [[Melisende Psalter]] is een handboekje, [[liturgisch]] en geestelijk van aard met [[psalmen]], gemaakt in het [[scriptorium]] van Basilios (een vijftal kunstenaars werkte er aan) in de [[Heilig Grafkerk|Heilige Grafkerk in Jerusalem]]. Het vakmanschap, gebonden tussen twee [[ivoren]] platten bleef wonderwel bewaard.''' <Gallery mode="packed" heights="180"> Bestand:Egerton ms 1139!1 fse005r.jpg|Melisende-Psalter ivoren voorplat Bestand:Egerton_ms_1139_f023v.jpg|Melisende-Psalter, Initiaal van psalm 1 Bestand:Melisende-Psalter_f12v.jpg|Melisende-Psalter, beeldencyclus: Deësis Bestand:Presentation_of_Christ_in_the_Temple_-_Psalter_of_Queen_Melisende_(1131-1143),_f.3_-_BL_Egerton_MS_1139.jpg|Melisende-Psalter, beeldencyclus: Jezus in de tempel Bestand:Egerton_ms_1139_f004v.jpg|Melisende-Psalter, beeldencyclus: [[De transfiguratie van Christus|transfiguratie]] Bestand:Egerton_ms_1139_f017r.jpg|Melisende-Psalter, kalender, augustus </Gallery> . . === Vijfde decennium === [[Bestand:The_Blood_Relic.jpg|thumb|550px|Het [[Heilig Bloed (Brugge)|heilig bloed]] in Brugge, meegebracht door [[Diederik van de Elzas]]. De productie van boeken, religieuze kunstvoorwerpen en [[relieken]] in de kruisvaardersstaat [[Jeruzalem]] is een onderdeel Melisendes beleid. De historicus [[Dan Jones]] schrijft dat welstellende pelgrims (of met connecties) deze souvenirs meebrengen. In de vroege dagen van de regering van Melisende en Fulco - bracht het hen op een idee of gaan ze gewoon in op [[Wet van vraag en aanbod|vraag/aanbod]]? - zendt het Duits klooster van Denkenhof (gewijd aan het Heilige Graf) een delegatie die de splinters van het Ware Kruis in handen moet krijgen. De fragmenten, geschonken door patriarch, komen naar [[Beieren]] in een zilveren en vergulde [[reliekhouder]] met [[parels]], [[Amethist|amethisten]] en steentjes van [[Golgotha]]. Andere voorwerpen die de weg de naar het Westen vinden zijn Islamitische stoffen en bekers die lijken op fantasiedieren of wilde beelden. Latijnse ateliers in het Westen maken deze import uit het Heilige Land na om te aan de (nieuwe) vraag naar religieuze voorwerpen.'<ref>DAN JONES, vertaald door Roelof Posthuma. ''De kruisvaarder. De strijd om het heilige land'', Omnibook, Utrecht, 2019, 192 ev.</ref>]] . ;1140 * (Ca.) Een mogelijke vermelding van het Kortrijkse laken in het Spaanse [[epos]] [[Poema de Mio Cid]]. . ;1141 * Aan de herinwijding van de [[Tempelberg]] gaan renovaties en decoraties vooraf. . ;1142 * Een poging om Lissabon te heroveren op de Islamisten door [[Alfonso Henriques]] mislukt, ondanks de hulp van de zeventig schepen uit het land van de Galliërs. * Ca. Geboorte [[Filips van de Elzas]]. . ;1143 * [[Zamora (Spanje)|Verdrag van Zamora]] * [[Fulco van Jeruzalem]] komt om bij een jachtpartij. Zijn 13 jarige zoon [[Boudewijn III van Jeruzalem|Boudewijn III]] volgt hem op. De Turken gebruiken de situatie om hun gebieden te heroveren. . ;1144 . Turken omsingelen Edessa en overmeesteren een uitgestrekt deel van het [[Graafschap Edessa]]. Een tegenslag voor de kruisvaarders. Europa roept op om versterkingen, de expeditie gaat de geschiedenis in als de tweede kruistocht met de charismatische [[Bernardus van Clairvaux]] als animator. Hij beseft dat het kwijtschelden van de zonden niet voldoende is als motivator. 'Laat ik degenen onder u die kooplieden bent - mannen die uit zijn op een handeltje - erop wijzen welke kansen er aan deze grote onderneming zijn verbonden. Laat ze niet lopen.' . ;1145 * De voorbereidingen voor de [[Tweede Kruistocht]] starten. Die zal duren tot 1149. . ;1146 * De [[Cisterciënzers|cistercienzermonnik]] [[Bernardus van Clairvaux]] is dé promotor van de [[tweede kruistocht]]. Zijn inspirerende diplomatische predik in [[Vézelay]] (waar de Vlaamse graaf op dat moment is) brengt eensgezindheid binnen Europa. Behalve Edessa en Jerusalem staat de verovering van Spanje op het programma. Zelf trekt Bernardus niet op kruistocht, zijn gezondheid is te zwak. In tegenstelling tot zijn voorganger ([[Urbanus II]] in Clermont) zakt Bernardus van Clairvaux wel af naar Vlaanderen om de kruistocht te promoten. Hij doet [[Atrecht]] aan en [[Sint-Omaars]] (met de [[Abdij van Sint-Bertinus]]). In Ieper ontmoet hij de graaf van Vlaanderen, Diederik van de Elzas. Daarna gaat zijn tocht naar Veurne, Brugge en [[Affligem]] op de grens met het vorstendom Brabant. De monniken kregen er zijn staf en zijn kruis. . ;1147 * Moorse invallen in Spanje. In steden zoals [[Cordoba]] leven [[Joden]], [[Christenen]] en [[Moslims]] vreedzaam naast elkaar. * In mei verlaat Diederik van de Elzas Vlaanderen op weg naar [[Constantinopel]] - de uitvalsbasis voor deze tweede kruistocht - dat hij in oktober bereikt. * In juli verschijnen er kruisvaarders voor de poorten van [[Lissabon]]. De slag om Lissabon, de rijkste handelsstad in de 12de eeuw start. Een zekere priester Raol schrijft een verslag en laat de geschiedenis van de stad teruggaan op Odysseus. * [[Poperinge]] verwerft stadsrechten. [[Bestand:Castelo_de_São_Jorge_-_Lisbon.jpg|thumb|550px|Het hoge [[Castelo de São Jorge]] in Lissabon kijkt uit over de Taag. De fundamenten stammen uit de 6e eeuw voor Christus. In 1147 wordt het op de Moren veroverd. 'Met het oog daarop was [[Lissabon]], de welvarende haven die 300 kilometer ten zuiden van Porto en 13 kilometer ver in de monding van de rivier de [[Taag]] lag, het lucratiefste en strategisch belangrijkste doelwit van allemaal. Het was een zeer goed te verdedigen haven die handelscontacten met West-Afrika onderhield en via het dal van de Taag uitstekende verbindingen landinwaarts had. Een zekere priester Raol, een bijzonder geestdriftige Anglo-Normandische geestelijke schreef een gedetailleerd verslag over de [[Beleg van Lissabon|Slag om Lissabon]] van 1147 en legde de legende vast dat de stad in de oudheid gesticht was door [[Odysseus]]. In zijn eigen dagen produceerde Lissabon een weelderig banket aan natuurlijke voedingswaren: vis en schaaldieren, vogels in overvloed, citrusvruchten en olijven, zout en honing, druiven en granaatappels en meer vijgen dan de zestigduizend families die in de stad woonden konden opeten. De Taag liet in de vroege lente goudkorrels achter op zijn oevers, terwijl de kooplieden nog veel meer van het edele metaal het hele jaar door aanvoerden uit Afrika. Lissabon was, meende Raol, "de rijkste van heel Afrika en een groot deel van Europa." (...) En zo gebeurde het dat wel tienduizend pelgrim-soldaten van de Britse Eilanden en uit de [[Lage Landen]] op 23 mei 1147 vanuit [[Dartmouth (Devon)|Dartmouth]] aan de zuidkust van Engeland zee kozen met en reusachtige vloot van honderdvierenzestig schepen. Voordat ze vertrokken, spraken ze onderling regels af, bedoeld om de vrede te bewaren in een leger van strijders die veel verschillende talen spraken en uit vele landen kwamen. (...) Het [[beleg van Lissabon]] begon eind juni met voortdurende gevechten tussen moslims die de voorsteden buiten de stadsmuren verdedigden en kruisvaarders die hun schepen in een inham van de Taag aan land brachten en voet aan wal zetten. (...) Op 1 juli bestormden met slingers en bogen gewapende voetsoldaten de voorsteden van Lissabon. Huizen werden platgebrand. Inwoners vluchten. In de kampen van de kruisvaarders begonnen de in belegeringstechniek gespecialiseerde troepen, onder wie een expert die uit Pisa was gehaald, aan de bouw van torens en beschermende kooien die katten en zeugen werden genoemd, alsmede een aantal reusachtige [[mangonel|mangonellen]] die na voltooiing de stadsmuren samen met vijfhonderd stenen per uur konden bombarderen. [[Sappeurs]] groeven een tunnel om de funderingen van de muren te verwoesten. Er werd ernstig nagedacht over de bouw van een drijvend fort van torens, bevestigd op onderling verbonden boten, om de versterkingen vanaf de rivier te kunnen aanvallen.'<ref>DAN JONES, vertaald door Roelof Posthuma. ''De Kruisvaarders. De strijd om het Heilige Land'', Omniboek, Utrecht, 2019, p. 221-228.</ref>]] . ;1148 * De lymfatische [[Lodewijk VII van Frankrijk|Lodewijk VII]] heeft een jaloers conflict met zijn vrouw, [[Eleonora van Aquitanië]] in... [[Antiochië]]. Zonder dralen beveelt hij zijn leger om de [[tweede kruistocht]] te verlaten. Deze kruistocht bereikt zijn doel niet: de Turkse bedreiging (het rijk van Nur-el-Din) wordt met rust gelaten en de kruisvaarders bestrijden de bondgenoten van Jeruzalem. * De Duitse keizer verlaat Palestina in Akko. De Franse koning en Diederik van de Elzas overwinteren in Jeruzalem. Bij zijn afreis ontvangt hij van zijn schoonbroer het Heilig Bloed als relikwie. * Ca. [[Ysengrimus]] als voorloper van [[Van den vos Reynaerde|Reinaert de Vos]] is een Latijns gedicht dat waarschijnlijk in Gent is geschreven. . ;1149-50 * De legende wil dat [[Diederik van de Elzas]] het [[Heilig Bloed (Brugge)|Heilig of Kostbaar Bloed]] aan de Zwinstad Brugge schenkt. De [[reliek]] van het Heilig Bloed van Jezus Christus is tot op heden te zien in de daartoe gebouwde [[Basiliek van het Heilig Bloed]] of de Sint-Basiliuskapel. Het is het populairste reliek in Vlaanderen. . ;Kijken <Gallery mode="packed" heights="180"> Bestand:Saint-Bernard_prêchant_la_2e_croisade,_à_Vézelay,_en_1146.jpg|Bernardus roept op tot de kruistocht Bestand:Siege_of_Lisbon_-_Muslim_surrender.jpg|Het beleg van Lisboa. Bestand:AfonsoI-P.jpg|[[Alfonso I van Portugal]]. </Gallery> . . === Zesde decennium === . [[Bestand:Brugge_-_Sint_Jan_-_Middeleeuwse_ziekenzaal_rond_1778.jpg|thumb|550px|[[Jan Beerblock]] (1739-1806) schildert in de achttiende eeuw hoe het middeleeuwse hospitaal er in Brugge uitzag.]] ;1150 . * Brugge krijgt van de graaf van Vlaanderen [[Filips van den Elzas]] [[stadsrechten]] (?). Welstellende handelaars met een eigen rechtbank besturen de stad en verhandelen goederen met [[Engeland]] en de [[Baltische zee]]landen. . * (Of vroeger) Het [[Sint-Janshospitaal (Brugge)|Sint-Janshospitaal]] in Brugge komt tot stand en is een van de oudste zieken-zorginstellingen in Europa. Het woord hospitaal komt van 'hospes' wat gast wil zeggen. Pelgrims zijn er evenzeer welkom. De conclusies berusten op opgravingen in 1983 en 1997. Die wijzen op een rechthoekige zaal aan de Mariastraat. . . ;1151 . . * 1152 . . ;1153 . * Dood [[Bernardus van Clairvaux]]. . * [[Harelbeke]] verwerft zijn stadsrechten. . . ;1154 . . ;1155 . . ;1156 . . * Huwelijk van [[Filips van de Elzas]] met [[Elisabeth van Vermandois]], dochter van [[Rudolf de Melaatse]]. . . ;1157 . * [[Diederik van de Elzas]] trekt opnieuw naar het Oosten en landt in [[Beiroet]]. Zijn vrouw Sibylla en een aantal Vlaamse ridders reizen met hem mee. Het beleid van het graafschap Vlaanderen heeft hij overgedragen aan zijn zoon, [[Filips van de Elzas]]. . . ;1158 . . * ♣ [[Winchester]] bouwt zijn Hospital of St Mary Magdalen: rond de tuin komt een muur om veiligheidsredenen. . * 1159 . . === Zevende decennium === '''[[Bestand:Philip of Alsace.jpg|thumb|550px|[[Filips van de Elzas]] (1142-1191) is Graaf van Vlaanderen van 1168 tot aan zijn dood. Hij gaat de geschiedenis in als dé wetgevende innovator in Vlaanderen. Voor hem zijn veel wetten enkel lokaal. Filips verordent straf- en vervolgingswetten voor zijn graafschap. Grote steden dwingt hij tot uniformiteit, schepenbanken en strenge straffen. De dorpen Veurne, Kortrijk en Oudenaarde ontwikkelen zich tot een tad. In 1163 (?) schenkt hij Nieuwpoort een grondwet met schepenen.'''<ref>DAVID NICHOLAS. ''Vlaanderen in de middeleeuwen.'' Horizon, Schoten, 2015, p. 100.</ref> Zijn vader stelt hem aan tot regent van Vlaanderen tijdens zijn derde reis naar het [[Heilige Land|Heilig Land]] in [[1157]]. In 1175 ontdekt hij dat zijn vrouw overspel pleegt. Uit wraak laat hij haar minnaar doodknuppelen. Zijn huwelijk blijft kinderloos. Filips van de Elzas is een van de de machtigste edelmannen in Frankrijk. Tijdens zijn tweede tocht naar het Heilige Land sterft hij aan een epidemie bij de [[Beleg van Akko (1189-1191)|belegering van Akko]]. Op binnenlands vlak werd Filips' beleid gekenmerkt door een krachtige stedelijke politiek. Zijn voornaamste verwezenlijking was de uitbouw van zijn graafschap tot een moderne staat. Hij verleende eenvormige [[stadskeure|keuren]] aan de grote Vlaamse steden, en voerde ingrijpende wijzigingen door op gerechtelijk gebied (vernieuwing van het [[strafrecht]], instelling van de [[baljuw]]s). Ook steunde hij een reeks opmerkelijke economische initiatieven, onder meer de stichting van de havens [[Grevelingen (stad)|Grevelingen]], [[Nieuwpoort (België)|Nieuwpoort]], [[Damme (België)|Damme]] en [[Biervliet]]. In de eerste periode van zijn regering (die samenvalt met deze vernieuwingen) werd graaf Filips geïnspireerd door zijn kanselier, Robrecht van Ariën, bisschop-elect van [[Atrecht]] en [[Oude bisdom Kamerijk|Kamerijk]], maar in de periode nadien ziet het ernaar uit dat hij zelf zijn beleid heeft uitgetekend. Filips van de Elzas was een geletterd vorst en zijn hof groeide uit tot een centrum van cultuur. Het grafelijk hof reisde rond, zoals gebruikelijk in die tijd, en verbleef onder andere in het [[Kasteel van Wijnendale]]. In 1180 liet graaf Filips het [[Gravensteen (Gent)|Gravensteen]] te [[Gent]] optrekken als verblijfplaats voor het grafelijk geslacht. Ook in de krijgskunst wist hij zich een goede reputatie op te bouwen. Hij bezorgde Vlaanderen het [[Vlag van Vlaanderen|huidige wapenschild]]: de klimmende leeuw van sabel, getongd en genageld van keel, op het gouden veld. Er wordt weleens beweerd dat hij het meebracht uit het Heilige Land, waar hij het in 1177 zou hebben veroverd op een [[Saracenen|Saraceense]] ridder, maar dat is een mythe. Alleen al het feit dat de Leeuw op zijn zegel uit [[1163]] verschijnt, toen hij nog geen voet in de [[Oosten|Oriënt]] had gezet, spreekt dit verhaal tegen.<ref>{{Aut|R. Harmignies}}, Notes à propos du lion de Philippe d'Alsace, comte de Flandre, in ''Archivum Heraldicum'' 84 (1970), pp. 24–26.</ref> In werkelijkheid volgde Filips gewoon een West-Europese mode; ongeveer in dezelfde periode verscheen er ook een leeuw in de wapens van [[hertogdom Brabant|Brabant]], [[graafschap Holland|Holland]], [[hertogdom Limburg|Limburg]] en andere vorstendommen. Hoewel er geen historisch bewijs voor bestaat, vinden we vanaf de [[14e eeuw]] in wapenboeken de bewering dat het [[huis Vlaanderen|huis van Vlaanderen]] vóór de Leeuw een gegeerd schild van twaalf stukken van lazuur en goud voerde, met een hartschild van keel. Dit is toegeschreven aan [[Liederik]], die volgens de [[woudmeesterslegende]] de stamvader was van het Vlaamse grafelijk huis. Het is afgeleid van een verkeerd [[Interpretatie|geïnterpreteerd]] sierbeslag op het schild van de Vlaamse graaf [[Willem Clito]] (1102-1128), zoals het stond afgebeeld op zijn grafmonument in de [[Sint-Bertijnsabdij]] van [[Sint-Omaars]]. Dat schild vertoont centraal een umbo (sierknop) van waaruit enkele stralen naar de schildranden vertrekken. In zijn zoektocht naar het oude wapen van Vlaanderen heeft abt [[Iperius]], biograaf van het Vlaamse gravenhuis, dit geïnterpreteerd als een gegeerd wapen met een hartschild; de kleuren – die hij er zelf aan toevoegde – zijn vermoedelijk van het Franse koningshuis. Zo krachtig was zijn visie dat dit wapen in nauwelijks dertig jaar tijd volkomen ingeburgerd raakte.]] ''' . . ;1161 . ;1162/1163 . * De leeuw duikt voor het eerst op in het wapen van Vlaanderen onder [[Filips van de Elzas]].<ref>R. HARMIGIES. ''Notes à propos du lion de Philippe d'Alsace, comte de Flandre.'' In: ''Archivum Heraldicum'' 84 (1970), p. 24–26.</ref> . * Diksmuide heeft zijn stadsrechten verworven, een exacte datum is onbekend. . . ;1163 . * Nieuwpoort verwerft stadsrechten. . . ;1164 . * Diederik van de Elzas landt voor de vierde maal in het Heilig land. . * Vlaanderen breidt zich uit tot het [[Ile-de-France]]. . * Thomas Becket reist als aartsbisschop van Canterbury via Vlaanderen naar Bourgondië. . . ;1165 . ;1166 . * [[Thomas Becket]], de aartsbisschop van [[Canterbury (Verenigd Koninkrijk)|Canterbury]], wijdt het [[kasteel van Male]] in aldus een legende. Onder de graaf [[Filips van den Elzas]] zal het uitgroeien tot een bestuurlijk centrum en een grafelijk domein. . * De stad Aat in [[Henegouwen|Henehouwen]] krijgt stadsrechten. . . ;1167 . ;1168 . * [[Filips van de Elzas]] (°1142 – ⁺bij Akko, 1191) een intellectueel, wordt voor twee decennia graaf van Vlaanderen tot aan zijn dood. Zijn vader is teruggekomen van een kruistocht en houdt zich ver van regeringszaken. . * Diederik van de Elzas sterft in [[Grevelingen (stad)|Grevelingen]] en rust in de abdij van [[Waten|Watten]]. . . ;1169 . * De 31-jarige [[Saladin]] komt aan de macht (Salah-el-Din). . * [[Saladin]] verslaat de vloot van het [[koninkrijk Jeruzalem]] en het [[Byzantijnse Rijk]] bij de havenstad [[Damietta]]. . . === Achtste decennium === [[Bestand:Graaf_Filips.jpg|thumb|550px|De (Vlaamse) leeuw duikt voor het eerst op in het wapen van Vlaanderen onder [[Filips van de Elzas]]. Het [[Vlag van Vlaanderen| wapenschild]] met de klimmende leeuw op het gouden veld komt waarschijnlijk niet - zoals soms beweerd wordt - uit het Heilige Land, dat Filips van de Elzas in 1177 bezoekt als pelgrim. Filips volgt de mode; in die dagen verschijnen er leeuwen in de wapens van diverse vorstendommen: het [[hertogdom Brabant|Brabant]], het [[graafschap Holland|Holland]] en het [[hertogdom Limburg|Limburg]]. Bovendien werkte dit beeld combattief: het [[Heilige Roomse Rijk]] voerde een adelaar.]] . ;1174 . * [[Saladin]] neemt [[Damascus]] in. De christelijke rijkjes in het heilige land zijn nu langs de kuststrook ingesloten. . * De stad [[Aalst (Oost-Vlaanderen)|Aalst]] krijgt stadsrechten. . * Ieper verwerft zijn stadsrechten. . ;1175 . * Het huwelijk van Filips van de Elzas met Elisabeth van Vermandois (in 1159) blijft kinderloos. Het overspel van Elisabeth mondt uit in het doodknuppelen van haar minnaar Walter de Fontaines. . * Stichting van de [[ridderorde |ridderorde]] van Santiago. Hun devies is 'Het zwaard is rood van het bloed der Arabieren, hun embleem draagt een rood zwaard met een witte Sint-Jacobsschelp. Sint-Jacobus, gestorven in 44 na Christus krijgt zo zijn bijnaam als de Morendoder; de patroonheilige van de Conquista. In Amerika zal hij - enkele eeuwen later - de bijnaam verwerven van de Indianendoder. . ;1177 . * Filips van de Elzas scheept in te [[Wissant]] als bedevaarder. Vlaamse en Engelse ridders vergezellen hem naar Acco en van daar uit over land naar Jerusalem waar zijn neef, Boudewijn IV aan melaatsheid lijdt. Op de vraag om regent over de stad te worden en de verdediging op zich te nemen wil Filips niet ingaan. . ;1178 . * Filips van de Elzas keert via Constantinopel, [[Thracië]], Hongarije en Zuid-Duitsland terug naar Vlaanderen. . * Gent verwerft stadsrechten. . ;1179 . * [[Hildegard van Bingen]] (°1098) overlijdt. Deze mystieke Duitse benedictijnse abdis liet zich in met kosmologie, filosofie, muziek, poëzie, plantkunde en taalkunde. . * Na het overlijden van de Franse koning wordt de Vlaamse graaf tot begeleider en raadgever van de Franse kroonprins. Het bewijst dat [[Filips van de Elzas]] de machtigste edelman in Vlaanderen én Frankrijk is. . . === Negende decennium === [[File:Marie de Blois.jpg|thumb|550px|[[Maria van Champagne]] (ca. 1174-1204) is een dochter van graaf [[Hendrik I van Champagne]] en een kleindochter van de Franse koning [[Lodewijk VII van Frankrijk|Lodewijk VII]]. Volgens een kroniekschrijver verlooft ze zich in 1179 met de zoon van de graaf van Vlaanderen, aan wie ze in 1171 is beloofd.]] . ;1180 [[Image:Hortus Deliciarum, Die Philosophie mit den sieben freien Künsten.JPG|thumb|550px|"[[Zeven vrije kunsten|Septem artes liberales]]" uit de ''Hortus Deliciarum'' of de 'Tuin der kostelijkheden' is een tussen 1175 en 1195 Latijns en Duits geschreven en geïllustreerde [[encyclopedie]] door [[Herrad von Landsberg]], de eerste door een vrouw samengestelde encyclopedie. 350 [[Miniatuur (handschrift)|miniaturen]] en wat [[theologie|theologische]] en profane [[kennis]] komen samen ter educatie van de [[novice|novicen]] en [[Zuster (religie)|kloosterzusters]]. Het origineel is in 1870 in Straatsburg, waar het sinds [[1723]] verbleef, als gevolg van de [[Frans-Duitse Oorlog]] verbrand. Alleen kopieën en een [[facsimile]] uit [[1818]] zijn bewaard.]] . * Stichting [[Damme (België)|Damme]] als voorhaven van Brugge. Het stadje krijgt vrij snel zijn stadsrechten. De naam verwijst naar de beschermingsdijk die het Zwin 'afdamt' in [[Moerkerke]]. De inpoldering van het Zwin start en Damme roeit uit tot een haven waar havenarbeiders de goederen van grote naar kleine schepen overzetten om ze naar Brugge te verschepen. Brugge is het grootste doorvoercentrum op het kruispunt van Engeland, Champagne, Lombardije, de Baltische staten en het Rijnbekken. . * [[Filips van den Elzas]] verbouwt het Gentse [[Gravensteen (Gent)|Gravensteen]] tot zijn verblijfplaats. . ;1181 . ;1182 . ;1183 . * [[Torhout]] verwerft stadsrechten. . ;1184 . * Paus [[Lucius III]] roept in [[Verona (stad)|Verona]] op tot de actieve opsporing van [[Ketterij|ketters]]. [[Bisschoppen]] moeten onderzoeken ([[inquisitie]] betekent [[Enquête (onderzoek)|enquête]]) in hoeverre de ketterij zich in hun [[bisdom]] heeft verspreid. . ;1185 . * [[Boudewijn IV van Jeruzalem|Boudewijn IV]] van Jerusalem sterft aan melaatsheid op 24 jarige leeftijd. . ;1186 . * De twaalfjarige [[Maria van Champagne]] huwt [[Boudewijn IX van Vlaanderen]] in [[Valencijn]]. Hij is veertien. Het is een dynastiek huwelijk dat liefdevol wordt. . ;1187 . * Sultan [[Saladin]] (een [[Koerd]] die zich verplicht tot de Islam van de [[Arabieren]] moest bekeren) proclameert de heilige oorlog en rukt [[Palestina (regio)|Palestina]] binnen. Hij verslaat de christelijke legers bij [[Slag bij Hattin|Hattin]] en Jerusalem capituleert. Alle christenen verlaten de stad, tienduizend van hen worden als slaaf verkocht. De helft van hen gaat in [[Egypte]] verdedigingswerken leveren ten dienste van Saladijn. Wint - op militair vlak - de duimtechniek het van de drievingertechniek? De Kruisvaarders verliezen hun top-[[relikwie]] met- stukken van het kruis van Christus. Die namen ze stom genoeg mee om de strijd in hun voordeel te winnen tijdens de [[Tiberias|slag om Tiberias]]. . * De Algemene Rekening toont dat [[haver]] (dat goed groeit in zandgrond en woudkapgebied) de voornaamste teelt is in West-Vlaanderen. Daar liggen grote, ommuurde boerderijen. Een halve eeuw eer bakten de Brugse bakkers alleen in noodsituaties haverbrood, aldus een verslag van [[Galbert van Brugge]]. . ;1188 . * Oudste document dat ons informeert over het [[Sint-Janshospitaal_(Brugge)]], waarvan de geschiedenis wellicht al decennia eerder begint. Tegen het eind van de eeuw hebben veel centrale steden dit soort gasthuizen om arme zieken, zwakken, daklozen en pelgrims op te vangen. Ieper (ca. 1186), Brussel (1195) en de [[Bijloke]] in Gent (1196). . * [[Saladin]] is terug in [[Jeruzalem]]. . * De vier machtigste vorsten van West-Europa besluiten tot de derde kruistocht en leggen hun geloften af: de graaf van Vlaanderen Filips van den Elzas, de koning van Frankrijk [[Filips II August]], de koning van Engeland [[Richard Leeuwenhart]] en de keizer van Duitsland, [[Frederik Barbarossa]]. . ;1189 . * De [[Derde Kruistocht]] (tot [[1192]]) - 100.000 man onder leiding van [[Frederik Barbarossa]] wil het Heilige Land heroveren op [[Saladin]]. De (succesvolle) kruistocht bereikt zijn doel niet. . * [[Philippe du Plaissis]] (1165-1209) een ridder uit [[Anjou (provincie)|Anjou]] neemt hij deel en zal verantwoordelijk zijn voor het verdrag tussen [[Saladin]] en [[Richard Leeuwenhart]]. . * [[Oudenaarde]] verwerft stadsrechten. . . === Laatste decennium === [[Bestand:Zuidgevel_Sint-Janshospitaal_Brugge.JPG|thumb|550px|De Romaanse Zuidgevel van het Sint-Janshospitaal, dé middeleeuwse kliniek in Brugge. Sinds 1977 zijn de zalen een museum. Behalve de geschiedenis van de zorg, de apothekersgeschiedenis en de vroedkunde komt [[Hans Memling]] aan bod. Een bezoek waard.]] . ;1190 . * Stichting [[Duitse Orde]]. . * [[Filips van den Elzas]] overwintert in Rome voor hij verder trekt op kruistocht. . ;1191 . * Een [[Keure]] geeft de [[Gent|Gentenaars]] hun rechten en vrijheden. Ze moeten de ''vorst trouw zijn en met hem bevriend, boven alle vorsten ter wereld, zolang hij hen rechtvaardig en redelijk wil behandelen.'' Hun stadsrechten hebben ze reeds in 1178 reeds verworven. Wat is de reden van deze 'herbevestiging'? . * [[Filips van de Elzas]] trekt van Rome naar Napels en naar Sicilië. In [[Messina (stad)|Messina]] sluit hij aan bij het Engelse en het Franse leger. . * [[Richard Leeuwenhart]] concentreert zich op de verovering van [[Cyprus]], de andere twee legers varen naar Akko, de havenstad die nu al twee jaar door de christenen belegerd wordt. De uitstekende werpmachines van Filips van de Elzas leveren uitstekend werk. . * [[Filips van de Elzas]] sterft aan een epidemie bij het [[Beleg van Akko (1189-1191)]]. Hij ligt begraven in [[Clairvaux]], in een kapel die hij zelf stichtte. . * [[Filips van de Elzas]] overlijdt op 1 juni in Akko aan een besmettelijke ziekte. Op 12 juli valt de stad in de handen van de kruisridders. . * De Franse koning trekt zich uit de strijd terug om het kroonloze Vlaanderen te annexeren. De koerier naar Bergen is sneller dan de koerier naar Parijs waardoor [[Boudewijn V van Henegouwen]] met een leger naar Vlaanderen oprukt en samen met de zus van Filips [[Margaretha van de Elzas]] zijn schoonbroer opvolgt als [[Boudewijn de Moedige]]. Boudewijn VIII van Vlaanderen verankert zo Henegouwen in Vlaanderen. . * [[Richard Leeuwenhart]] herovert de kuststreek van Jerusalem en sticht het koninkrijk Akko. Jerusalem blijft in handen van [[Saladin|Saladijn]]. . ;1192 . ;1193 . * [[Saladin]] overlijdt. . ;1194 . * [[Margaretha van de Elzas]] overlijdt na een korte regeerperiode. Ze wordt begraven in de [[Sint-Donaaskathedraal]] in Brugge. Haar man, Boudewijn VIII doet troonsafstand ten gunste van zijn zoon. . * [[Boudewijn IX]] (1171- + Bulgarije, 1205) wordt graaf van Vlaanderen tot 1205. In 1204 en 1205 zal hij de eerste keizer zijn van het [[Latijns Keizerrijk van Constantinopel]]. . * [[Aarschot]] krijgt zijn stadsrechten. . ;1195 [[Bestand:Hortus Deliciarum, Die Philosophie mit den sieben freien Künsten.JPG|thumb|right|550px|♣ De Zeven vrije kunsten in de ''Hortus Deliciarum'' of de ''Tuin der kostelijkheden.'' Deze Latijns/Duitse [[encyclopedie]] is geschreven door [[Herrad von Landsberg]] vanaf [[1175]] en gefinaliseerd is in [[1195]]. Een andere bron - ook op Wikipedia - zegt 'afgewerkt omstreeks 1180, eraan begonnen omstreeks 1159.' De schrijfster is abdis van het Hohenburgklooster op de [[Mont Sainte-Odile|Odilienberg]] in de [[Elzas]]. Deze encyclopedie door een vrouw samengesteld toont 350 [[Miniatuur (handschrift)|miniaturen]] en synthetiseert de kennis van die tijd. Het origineel verbrandde tijdens de [[Frans-Duitse Oorlog]] in [[1870]] in [[Straatsburg]].]] . * Boudewijn VIII overlijdt een jaar na zijn vrouw. Hij is begraven in [[Sint-Waltrudiskerk]] van [[Bergen (België)|Bergen]]. . * Boudewijn IX is nu ook graaf van Henegouwen. . ;1196 . ;1197 . ;1198 . * Oprichting van de Orde der [[Trinitariërs]] in Italië door de priesters Johannes de Matha en Felix Valois om christenen vrij te kopen die om hun geloof tot slaaf zijn gemaakt. De Orde verspreidt zich rond de Middellandse Zee met kloosters in Spanje, Italië, en Zuid-Frankrijk. . ;1199 . * Start bouwwerken van de [[Onze-Lieve-Vrouwekerk (Kortrijk)]] door graaf [[Boudewijn IX van Constantinopel]] opgestart (eerste eredienst in 1203). . * Ca. geboorte van [[Johanna van Constantinopel]]. . * Paus [[Paus Innocentius III|Innocentius III]], jong en krachtig stuurt zijn propagandisten voor de vierde kruistocht uit. Pastoor Fulco doet onze regio aan. . ;1200 . * Uitvinding van de [[kogge]]. . * Uitvinding van de [[standaardmolen]]. . * [[Boudewijn IX]] en [[Maria van Champagne]] leggen in de [[Sint-Donaaskerk]] in Brugge de kruisvaartgelofte af. . * Met het [[verdrag van Peronne]] verwerft Vlaanderen haar Zuidelijke gebieden terug die aan Frankrijk verloren gingen na de dood van Filips van de Elzas. . ;Kijken <Gallery mode="packed" heights="180"> Bestand:Kogge_stralsund.jpg|Een [[koggeschip]] is een typisch voor [[Hanze|de Hanze]]-boot die goederen vervoert. Veel Oostzee-steden dragen haar in hun [[Wapenschilden|wapenschild]]. Bestand:Saint-Denis_-_Façade.jpg|Saint-Denis, de façade. Hier ontstaat de [[Gotiek]] in [[1122]]. Bestand:Bruges_basilica_Philip_of_Flanders.JPG|Filips van den Elzas. File:2nd_Crusade_council_at_Jerusalem.jpg|Koenraad III, Lodewijk VII en Boudewijn III, tijdens het concilie in Jeruzalem. Bestand:Saint-Denis_-_Basilique_Saint-Denis_et_l'abbaye_-1.JPG|Basilique Saint-Denis en de abdij, hier start in 1122 de [[Gotiek]]. Saint-Denis,_la_ville_et_l'abbaye_(le_cloître_roman).jpg </Gallery> . . == Dertiende eeuw (1201-1300) == [[Bestand:Begijnhofmuseum_Kortrijk.jpg|thumb|550px|Het Kortrijkse begijnhofmuseum is 0,7 hectare groot en gaaf. Het combineert plein met een straatarchitectuur en was veilig omringd door het grafelijk kasteel, de stadswal, het Sint-Maartenkerkhof, de [[Onze-Lieve-Vrouwekerk (Kortrijk)|Onze-Lieve-Vrouwekerk]] en de [[Sint-Maartenskerk (Kortrijk)|Sint-Maartenskerk]]. Het kent verwoestingen in 1302, in 1382 en in 1684. De huidige huisjes, een veertiggtal dateert uit de 17de eeuw. Het laatste [[Begijnen en begarden|begijntje]] ter wereld overlijdt hier: [[Marcella Pattyn]], geboren in [[1920]] in [[Thysville]] in Congo en was niet rijk genoeg om non te worden. Een [[bruidschat]] kon ze niet betalen.]] . '''De dertiende eeuw kenmerkt zich door:''' . * '''De filosofie van [[Aristoteles]] maakt opgang in de West-Europese universiteiten en kloosters. [[Bartholomaeus Anglicus]] (geboren voor 1203-1272) een Engelse geleerde franciscaan en professor aan universiteit van Parijs en Magdeburg schrijft in het midden van de eeuw De proprietatibus rerum, een voorloper van de encyclopedie. De negentien delen hebben het over zowat alles: over god, de engelen, de ziel, de elementen, het menselijk lichaam en de levensstadia, geografie, planten en kruiden, de dieren...''' . * '''Een wieltje met punten komt aan de ruitersporen. De [[Stijgbeugel (voetsteun)|stijgbeugel]] en de teugels laten toe om het paard volledig in bedwang te houden. Zal deze toptechnologie aan de vooravond van [[1302]] de ruiters straks gunstig gezind zijn?''' . * '''Vanaf de tweede helft van de eeuw gaat de landwinning van Vlaanderen op de Noordzeekust een stuk trager, in Vlaanderen gaan er stemmen op over de tomeloze ontbossing en overvloedige regens hinderen Brugge en Ieper als zeehaven. Vanaf de tweede helft van de dertiende eeuw breken de volkstalen door (1250-1500). Dit is de eeuw van [[Jacob van Maerlant]] (Brugse Vrije ca. 1235– ca. 1300). Deze Vlaamse dichter en Middelnederlandse auteur schreef ruim 230.000 verzen en adaptaties uit het Frans en het Latijn. De gevleugelde uitdrukkingen "Walsche valsche poeten" en "Ende omdat ik Vlaminc ben" zijn van Maerlants hand.''' . * '''De kruistochten brengen Oosterse kennis en ideeën naar Europa: Europeanen leren ziekenhuizen inrichten en patiënten verzorgen, voorzien hen van een deftig [[dieet]] en leren ze wat [[hygiëne]] is dank zij de [[hospitaalridders]]. Kennis over [[wiskunde]] en meetkunde komt tot uiting in de [[Gotiek]] als bouwkunst. [[Sterrenkunde]] bereikt Europa via boeken, er ontstaat een [[Pelgrimsroute naar Santiago de Compostella (routebeschrijvingen)|pelgrimtoerisme]] en de Italiaanse havens doen gouden zaken met [[pelgrims]] die het heilig graf in de [[Heilig Grafkerk]] bezoeken in [[Jeruzalem]]. Periodes van tolerantie tussen moslims en christenen wisselen elkaar af met bitse oorlogen. Johanna van Constantinopel gaat de geschiedenis in als wilskrachtig en vroom kloosters, abdijen, hospitalen en leprozerieën sticht of ondersteunt (zoals de Hospice Comtesse in Rijsel en het begijnhof in Kortrijk). Onder haar bewind neemt de welvaart van Vlaanderen toe. Haar standbeeld staat in het Kortrijkse begijnhof en in het Gentse Groot Begijnhof Sint-Elisabeth (in een nis boven de ingang van de Dr. Decrolyschool in de Begijnhofdries). De nieuwe welvaart leidt (samen met de pest) tot de Renaissance.''' . * '''De [[Mystiek|liefdesmystiek]] is een nieuwe spiritualiteit die in de Franse kloosters, in het hertogdom Brabant en het prinsbisdom Luik ontstaat en leken en vooral vrouwen inspireert. Deze ‘religieuze vrouwenbeweging van de dertiende eeuw’ doet begijnen zoals [[Hadewijch (schrijfster)|Hadewijch]] en [[Margareta Porete]] rondtrekken om 'hun' boodschap te verkondigen. De boodschap van Porete valt in verkeerde aarde. Die komt hier op neer: 'Als mensen één worden met God - iets wat mogelijk is tijdens hun leven - doen ze afstand van hun deugden.' Geletterde vrouwen zoals deze zijn zeldzaam. De stichting van [[begijnhoven]] schijnt een reactie te zijn op het mannentekort sinds de Kruistochten of andere oorlogen.''' . * '''Dat de [[guillotine]] een vinding is uit de achttiende eeuw, van [[Joseph-Ignace Guillotin]] is een fabel. Die man houdt ten tijde van de [[Franse Revolutie]] een pleidooi om de doodstraf te humaniseren. Met het ontwerp zelf heeft de dokter niets te maken. Het tuig heet in die dagen 'Louisette', naar een zekere Antoine Louis. In de dertiende eeuw gebruiken [[Brussel (stad)|Brussel]] en [[Dendermonde]] de machine. Guillotin haat de associatie met zijn naam, net zoals zijn familieleden die hun naam veranderden.''' . * '''Alle Vlaamse steden kennen een expansie door een ongeziene bevolkingsgroei. Landbouwgebied fragmenteert (mensen gaan op kleinere lappen grond wonen) en diversifieert in de bebouwing. De stedelingen, de ambachtslui en de handelaars worden politiek en economisch zelfstandig, rijk en mondig. [[Brugge]] wordt de handelsmetropool van West-Europa, textielproductie in [[Leuven]], [[Ieper]] en [[Gent]], [[metallurgie]] in [[Dinant]] en [[Luik (stad)|Luik]]. Tot en met de dertiende eeuw financierden de graven van Vlaanderen de aanleg van kanalen. Grote steden nemen deze taak nu op zich, met Gent en de Lieve als eerste.''' . . === Eerste decennium === [[Bestand:Jan_Swerts_-_Boudewijn_of_Flanders_leaves_Mary_of_Champagne_and_his_daughter_Jannekin_-_1849-1879_-_City_Hall_of_Kortrijk.jpg|thumb|550px|Boudewijn IX verlaat Vlaanderen en neemt afscheid in [[Valencijn]] van zijn vrouw en zijn dochter in de steek latend. Het schilderij bevindt zich in het [[Stadhuis van Kortrijk|historische stadhuis van Kortrijk]]. Met Maria van Champagne heeft hij afgesproken dat ze hem achterna reist na de geboorte van hun tweede kind.]] [[Bestand:Balduino-I-de_Constantinopla.jpg|thumb|550px|De verkiezing en kroning van 33-jarige Boudewijn IX tot keizer Boudewijn I van Constantinopel in de [[Aya Sophia]]. De geestdrift voor deze vierde kruistocht is te danken aan de paus en zijn volkspredikers die aansporen tot geloofsijver en roofzucht. Een tussenstop vooraleer naar Egypte te trekken - het hol van de leeuw en het ware doel van deze tocht - leidt de kruisvaarders van hun plan af. In Venetië (dat zich economisch geschaad ziet door het [[Byzantijnse Rijk|Oost-Romeinse rijk]] en haar hoofdstad [[Constantinopel]]) overhaalt de [[Doge (staatshoofd)|doge]] hen met een ander plan: de verovering van Zara dat ze eind 1202 samen met de Venetianen (ondanks hun onderlinge twisten) veroveren. In Zara maken ze kennis met prins Alexis de Jonge uit Constantinopel die slachtoffer is van een staatsgreep in Byzantium. Samen met de doge overtuigt de prins de kruisvaarders om zich op Constantinopel te richten, in plaats van de dure overtocht naar Egypte te maken. Die kunnen ze immers niet betalen omdat de vereiste sommen geld niet opdagen. Op 13 april 1204 nemen de kruisvaarders Constantinopel in en zo voltrekt zich een eerste val van het Oost-Romeinse rijk. Behalve de menselijke tol is de kunsthistorische tol hoog. Constantinopel - het mekka voor de [[Helleense Republiek|Helleense kunst]]: de kruisvaarders smelten bronzen beelden om tot munten, verbrijzelen het marmeren beeldwerk van [[Praxiteles]], [[Phidias]] en [[Lysippus]] en plunderen heiligdommen, paleizen en schatkamers. Een brand vernietigt de helft van de stad, kinderen sterven op straat en een derde van de inwoners raakt dakloos. Het [[Latijnse keizerrijk]] is de naam voor de [[feodale]] staat die hierop volgt. De verkaveling van het Oost-Romeinse Rijk is een feit dat een halve eeuw duurt: Venetië krijgt [[Kreta]] en [[Gallipoli (schiereiland)|Gallipoli]], de graaf van Blois krijgt [[Nicea]] en [[Saloniki]] wordt een koninkrijkje. Voor de paus is dit een bittere pil omdat 'zijn' kruistocht een oorlog wordt tussen christenen. Voor de Franse koning betekent het keizerschap van Boudewijn een wissel van de macht: de leenman wordt leenheer. De kruisvaarderstaat zal ruim een halve eeuw, tot [[1261]] bestaan. [[Boudewijn IX van Vlaanderen]] leidt kort de staat, die hij sticht na de verovering van [[Constantinopel]]. Hij noemt zichzelf de eerste Latijnse keizer in de [[Hagia Sophia]]. Met de paus [[Innocentius III]] wil hij het [[Groot Schisma]] beëindigen. Veel pluimen steekt Boudewijn niet op zijn helm. Constantinopel ontvolkt en zelf valt Boudewijn in april 1205 in Bulgaarse handen en er komt een halve eeuw historische mist. Na het verdwijnen van Boudewijn IX neemt zijn broer Hendrik van Henegouwen de leiding over tot hij in 1216 op 40 jarige leeftijd overlijdt. Hun zus Yolande zal vanaf 1217 keizerin zijn. In 1261 herovert de keizer van [[Nicea]] Constantinopel en verdwijnt het Latijnse Keizerrijk ten gunste van het [[Byzantijnse Rijk]] dat nog een kleine twee eeuwen te gaan heeft.]] [[Bestand:Cathars_expelled.JPG|thumb|550px|De katharen worden in 1209 verdreven uit [[Carcassonne (stad)|Carcassonne]]. De [[Albigenzische Kruistochten]] zijn een wraakoefening van de kerk en de Franse koningen van het huis Capet tegen de katharen in de [[Languedoc-Roussillon (regio)|Languedoc]]. De [[katharen]] of de Albigenzen vormen een populaire religieuze beweging met mystieke, dualistische en afwijkende bijbelkennis die Satan almachtig vindt. Voor de katholieken is dit een ketterij en met de Albigenzische Kruistochten beëindigen ze het katharisme. Hun [[inquisitie]] roeide de katharen uit.]] . * 1201 ** [[Philippe du Plaissis]] (1165-1209) een Franse ridder uit [[Anjou (provincie)|Anjou]] schopt het tot dertiende grootmeester van de [[Orde van de Tempeliers]]. In [[1189]] nam hij deel aan de [[Derde Kruistocht]] en was verantwoordelijk voor het verdrag tussen [[Saladin]] en [[Richard Leeuwenhart]]. Onder zijn leiding groeiden de Tempeliers uit tot een machtige orde. ** Zes onderhandelaars worden naar Venetië gestuurd om er te onderhandelen over de vloot die de kruisvaarders nodig hebben voor de overtocht door de Middellandse zee. Ze gooien het op een akkoord met de doge, Hendrik Dandolo. Hij zal tegen betaling 20.000 man aan voetvolk, 9000 stalknechten, 4500 paarden en evenveel ridders naar het Oosten brengen en hen van proviant voorzien. . * 1202 ** [[Vierde Kruistocht]] tot [[1204]]. ** Boudewijn IX vertrekt over land (via Clairvaux, Bourgondië, Lombardije), zonder zijn zwangere vrouw, [[Maria van Champagne]] op 14 april. Maria blijft achter als [[Regent (bestuurder)|regentes]]. ** Vanuit het Zwin vaart de Vlaamse vloot af, geleid door Diederik, een zoon van Filips van de Elzas en de Brugse burggraaf Jan van Nesle. In plaats van naar Venetië te varen, zoals afgesproken, legt zij aan in Marseille. Op die manier kunnen de kruisvaarders de Venetianen niet betalen voor de overzet naar het Heilige land. . * 1203 ** De kruisvaarders laten zich door de doge van Venetië en prins Alexis de Jonge overtuigen Constantinopel te veroveren in plaats van hun vooropgestelde Egypte. Als ze de wereldstad bereiken vallen hun monden open. De prachtige paleizen, de katholieke kerken en machtige muren maken meer dan indruk. De [[chroniqueur]] [[Godfried van Villehardouin]] schrijft 'Wij konden niet geloven dat er op de wereld zulke machtige stad bestond, als wij de hoge muren en sterke torens gadesloegen, als wij de grote paleizen en de hoge kerken aanschouwden... Niemand zou aan zulk schouwspel geloofd hebben, als hij het niet met eigen ogen had gezien... Er was niemand, hoe moedig ook, die niet beefde in zijn vlees, en geen wonder, want nooit sedert de oorsprong der tijden had zulke kleine hoop mensen zulke grootse onderneming [de belegering van de stad] durven aanpakken. In juli zetten ze de aanval in op een stad die vierhonderdduizend inwoners telt [http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k2985056 ''La Conquête de Constantinople'', uit 1838 is digitaal beschikbaar]. De [[Frygië|Frygische]] historicus [[Niketas Choniates]] laat vergelijkbare beschrijvingen na eenmaal de stad geplunderd is: 'O stad, stad, oog van alle steden, universele roem, bovenatuurlijk wonder [...] verblijfplaats van al het goede! O stad, dronk gij van de hand van de Heer de beker van zijn woede? O stad, verteerd door vuur.' Venetië raakt in de ban van alles wat oosters is. De Basiliek van San Marco laat zich optutten met friezen, kapitelen en zuilen uit Constantinopel, oorlogsbuit. ** Op het einde van het jaar scheept [[Maria van Champagne]] in op de Vlaamse vloot die in [[Marseille]] aangemeerd ligt voor een lange overtocht naar [[Akko (stad)|Akko]]. . * 1204 ** De kruisvaardersstaat die zich het [[Latijnse Keizerrijk]] noemt, zal ruim een halve eeuw, tot [[1261]] bestaan. [[Boudewijn IX van Vlaanderen]] leidt kort de staat. ** [[Maria van Champagne]] wordt keizerin van Constantinopel. Het is een titel, de stad zal ze nooit zien. Ze overlijdt op 29 augustus in [[Akko (stad)|Akko]], bij de [[hospitaalridders]], aan de pest, nauwelijks dertig jaar oud (ook [[Filips van de Elzas]] overleed in Akko aan een besmettelijke ziekte). Ze is begraven in de [[Aya Sophia]]. Hierop neemt [[Johanna van Constantinopel]], haar dochter de titel van keizerin van Constantinopel over. Ook zij zal de stad nooit zien. . * [[1205]] ** In april verdwijnt de graaf van Vlaanderen, Boudewijn XI spoorloos. In de Bulgaarse stad Târnovo aan de rivier de [[Jantra]] zal hij overlijden, in een sombere toren op de Tsarevaheuvel. Die draagt op heden de naam 'Boudewijntoren'. Zijn dochter wordt gravin van Vlaanderen. De koning van Frankrijk ziet zijn kans om zijn macht over Vlaanderen en Henegouwen uit te breiden. . * [[1206]] ** [[Djenghis Khan]] verenigt alle [[Mongolen]]. Kort daarna gaan deze krijgers op plundertocht in [[Rusland]], [[Polen]] en [[Hongarije]]. Het scenario is vergelijkbaar met wat de [[Hunnen]] doen in de eerste eeuwen na Christus; Het [[Suske en Wiske]] verhaal [[De krakende carcas]] speelt zich in [[Carcassonne (stad)|Carcassonne]] af. . * 1207 ** Volgens een kroniekschrijver [[Remmerus Valerius]] ontstaat het (groot) begijnhof in Mechelen. . * 1208 . * 1209 ** Stichting van de [[Universiteit van Cambridge]] door studenten uit Oxford die uit onvrede met de lokale bevolking verhuizen. De universiteiten heten samen [[Oxbridge]]. Intussen, in 2020 heeft Cambridge 82 Nobelprijswinnaars onder haar studenten, 36 komen uit het [[Trinity College (Cambridge)|Trinity College]] komen. Ter vergelijking: Frankrijk telt een 50-tal Nobelprijswinnaars. ** Eerste [[Albigenzische Kruistocht]] (tot 1224). Deze kruistochten van de [[Rooms-Katholieke Kerk|Katholieke Kerk]] en de Franse koningen richten zich tegen de [[katharen]] en beëindigen het katharisme in de [[Languedoc (provincie)|Languedoc]]. Het Franse koningshuis lijft zo het zuiden van Frankrijk stilaan in. . ;Kijken <gallery mode="packed" heights="180"> File:ConquestOfConstantinopleByTheCrusadersIn1204.jpg|Miniatuur vijftiende eeuw met de inname van [[Constantinopel]] door de kruisvaarders. Bestand:Baudouin_de_Constantinople.JPG|Boudewijn IX van Vlaanderen in [[Bergen (België)|Bergen]]. Bestand:Vlaanderen_maille_Boudewijn_Ieper.jpg|Graafschap Vlaanderen, denarius geslagen in Ieper onder Boudewijn IX. Bestand:Boudewijn,_Keizer_van_Constantinopel.jpg|Keizer van Constantinopel (uit [[Sanderus]], Flandria illustrata, 1641). Bestand:Johannavanconstantinopel.jpg|Johanna van Constantinopel. Geboren tussen 1194 en 1200 was gravin van Vlaanderen en Henegouwen van 1205 tot 1244. </gallery> . . === Tweede decennium === [[Bestand:Joan_of_Constantinople_001.png|thumb|550px|Na haar moeders overlijden in 1204 en de verdwijning van haar vader in 1205 neemt de Franse vorst haar met haar zus in 1208 onder zijn hoede om te voorkomen dat de prinsessen een Engelse prins huwen. Johanna huwt in januari 1212 [[Ferrand van Portugal]] die zich voor Engeland en voor het Duitse keizerrijk uitspreekt tegen Frankrijk. Terwijl Johanna huwt en zich als jonge tiener onderwerpt aan haar echtgenoot, is Margaretha nog een jong kind, gevoelig voor volksvertellingen, magie en bijgeloof.]] [[Bestand:University of Salamanca Fray Luis de Leon (cropped).jpg|thumb|550px|De [[universiteit van Salamanca]] is gesticht in 1218. In deze eeuw volgen [[universiteit van Padua|Padua]], [[Universiteit van Napels Federico II|Napels]], [[Universiteit van Siena|Siena]], [[Universiteit van Valladolid|Valladolid]], [[Universiteit van Macerata|Macerata]] en [[universiteit van Coimbra|Coimbra]].]] . ;1210 . ;1211 * Leuven verwerft stadsrechten. . ;1212 * Het [[Verdrag van Pont-à-Vendin]], getekend door de koning [[Filips II van Frankrijk]], de graaf (''[[iure uxoris]]'') en [[Johanna van Constantinopel]] kort na haar huwelijk met [[Ferrand van Portugal]] dient om het jonge paar aan de koning van Frankrijk te binden. Bij hun tocht naar Vlaanderen zet kroonprins [[Lodewijk VIII van Frankrijk|Lodewijk]] hen gevangen. Hij eist [[Sint-Omaars]] en [[Ariën aan de Leie|Ariën]] op. Wat gebeurt. De liefde van het paar voor het huis Capet slaat om in wantrouwen. Ferrand wil de gebieden terug en breekt met zijn Franse leenheer. Hij vindt steun bij de Engelse koning [[Jan zonder Land]], de Duitse keizer [[Otto IV (keizer)|Otto IV]] en [[Hendrik I van Brabant]]. * [[Kinderkruistocht]]. De droge zomer is het decor waarin een ongewapend kinderleger biddend en zingend door Frankrijk trekt. In [[Assisi]] noteert een [[chroniqueur]]: 'In de havensteden is een verbazingwekkend schouwspel te zien. Honderden kinderen uit Duitsland en Frankrijk gaan scheep naar het Heilige land met kruisen en vaandels om dat land van de ongelovigen te bevrijden. Ze doen dit omdat de Heer verscheen aan drie jongens van twaalf nabij Keulen.' Na de mislukking van de vierde kruistocht zullen zuiverheid en onschuld voor de overwinning zorgen. De kinderstemmen verstommen en na hun inscheping bij de Middellandse zee wordt niets meer van hen vernomen.<ref>THERA COPPENS. ''Johanna en Margaretha. Gravinnen van Vlaanderen en prinsessen van Constantinopel'', Meulenhof, Amsterdam, 2019, p. 79.</ref> * [[Lier (België)|Lier]] en Turnhout verwerven stadsrechten. . [[1213]] * [[Vijfde Kruistocht]] duurt bijna acht jaar, tot 1221 en leidt naar [[Egypte (land)|Egypte]]. * Verwoesting van Kortrijk door de Franse kroonprins. * [[Dzjengis Khan]] en de [[Mongolen]] belegeren de niet in te nemen keizersstad [[Peking|Beijing]]. Na een jaar verlaat de keizer zijn stad en openen de stadspoorten. De Mongolen slachten de bevolking af en controleren vanaf nu Noord China. Vanaf nu combineren ze hun stoutmoedige belegeringskunst met een geroofd arsenaal aan hypermoderne belegeringstoestellen. Geen enkele stad blijft veilig voor hen: het Mongoolse leger trekt op tot Moskou (1228), Kief (1240), [[Krakau]], [[Boeda]], [[Pest (stadsdeel)|Pest]], [[Constantinopel]] en [[Bagdad]] in 1258. . ;[[1214]] * [[Ferrand van Portugal]] wordt met zijn bondgenoten verslagen in de [[Slag bij Bouvines]] en gevangengenomen. Een Romeins gebruik ketent hem vast aan handen en voeten. In een draagstoel voert men hem door Parijs. Hij wordt bespuwd en weggehoond, met de Franse koning voorop. Zijn vrouw zal dertien jaar Vlaanderen besturen. Haar troon komt even in gevaar als de kluizenaar [[Bertrand van Rains]] zich onterecht uitgeeft voor de teruggekeerde Boudewijn IX. In 2021 publiceerde [[Nico Dros]] (°1956) een historische roman die hij rond de veldslag van Bouvines opbouwde.<ref>NICO DROS. ''Willem die Madoc maakte.'' Van Oorschot, Amsterdam, 2021.</ref> . ;[[1215]] * De Engelse koning Jan zonder Land tekent in [[Runnymede]] de [[Magna Carta]], een oorkonde over vrijheden en rechtspraak, afgedwongen door zijn leenmannen die vinden dat hij zijn macht misbruikt. Zijn Vlaamse en Brabantse huurlingen worden verbannen uit Engeland. * Ontstaan van de [[predikheren]] of de Dominicanen, gesticht door [[Dominicus de Guzmán]]. Later, in 1231 zal paus [[Gregorius IX]] ze bevelen de [[ketterij]] te bestrijden. . ;1216 * Paus [[Innocentius III]] stemt in met de nieuwe beweging van de vrouwen die zich [[begijnen]] (zullen) noemen. . ;1217 * De gravin van Vlaanderen (Johanna) kent belastingvoordelen toe aan wie Kortrijk komt bevolken en heropbouwen na de verwoesting van de stad in 1213. . ;1218 * Stichting [[universiteit van Salamanca]]. . ;1219 * Tijdens de vijfde kruistocht nemen de kruisvaarders de havenstad [[Damiette]] in [[Egypte]] in. Verder raken ze niet. Ze zullen de stad bijna twee jaar houden. . ;Kijken <gallery mode="packed" heights="180"> Bestand:Bataille_de_Bouvines.jpg|Slag bij Bouvines Bestand:The_Perugia_Altarpiece,_Side_Panel_Depicting_St._Dominic.jpg|Dominicus de Guzmán (Spaans: Domingo) (°1170–⁺1221)sticht de dominicanen. Bestand:Gustave_dore_crusades_the_childrens_crusade.jpg|[[Gustave Dore]] schetst de kinderkruistocht van 1212. </gallery> . . === Derde decennium === [[Bestand:Palazzo_Bo_(Padua).jpg|thumb|550px|[[universiteit van Padua|De universiteit van Padua]] in Noord-Italië is gesticht in 1222. Het is de derde universiteit in Italië. In 1238 breidt keizer [[Keizer Frederik II|Frederik II]] die uit. De universiteit wordt beschouwd als de bakermat van het [[humanisme]]. In [[1545]] komt de [[Orto botanico di Padova]], de oudste [[Hortus botanicus]] van Europa/de wereld. [[Galileo Galilei]] bekleedt er het hoogleraarschap van 1590 tot 1610. Zijn ruwe, houten [[katheder]] die hij gebruikte voor zijn colleges en zijn [[anatomisch theater]] is een pronkstuk van de universiteit.]] . ;1220 . ;1221 . * Antwerpen krijgt/verwerft stadsrechten. . ;1222 . * Stichting [[universiteit van Padua]]. . ;1223 . * De Dampierres doen hun intrede in Vlaanderen. Tot nu toe waren ze edele stalmeesters aan het hof van Champagne. Het is Johanna van Constantinopel die haar zus Johanna overhaalt om te huwen met [[Willem van Dampierre]]. Hun moeder was Maria van Champagne. . ;1224 . * Stichting [[universiteit van Napels]]. . * In Kortrijk zijn er (opnieuw) wolbewerkers dankzij een akte die hen aantrekt na de Franse furie uit 1213. De maatregelen zijn een succes. Voor het midden van de eeuw beschikt de stad over een lakenhalle. Een eerste vermelding dateert van voor 1248. . ;1225 . * Geboorte van [[Thomas van Aquino]]. . * Twintig jaar na de dood van [[Boudewijn IX van Vlaanderen]], die in het Heilig lands een mysterieuze dood stierf, verschijnt in Vlaanderen een [[heremiet]] die beweert dat hij de oude Boudewijn IX is. Hij verzamelt een schare volgelingen om zich en wordt ontmaskerd (waarschijnlijk als Bertrand van Rais) en terechtgesteld. . '''[https://www.youtube.com/watch?v=7dbENpafOew ♥ LUISTERFRAGMENT B. WYDOOGHE LEEST HET VERHAAL VAN DE VALSE BOUDEWIJN (10 Min.)]''' . ;1226 . * Tweede [[Albigenzische Kruistocht]] (tot 1229) . ;1227 . ;1228 . * [[Zesde Kruistocht]] tot [[1229]]. Vlaanderen, geleid door Johanna van Constantinopel, houdt zich net zoals bij de vijfde kruistocht op de achtergrond. . * De Mongolen verwoesten onder leiding van [[Dzjengis Khan]] Moskou. . * Heiligverklaring van [[Franciscus van Assisi]] (Ca. 1181-1226). Hij stierf twee jaar eerder. Franciscus is gekend voor zijn dierenliefde. Die blijkt uit zijn woorden: 'Alle schepselen op aarde voelen als wij, streven naar geluk als wij. God wenst dat wij de dieren bijstaan wanneer ze hulp nodig hebben…We hebben een hogere opdracht ze van dienst te zijn wanneer ze ons nodig hebben. Mensen die enig schepsel Gods uitsluiten van hun compassie en medelijden zullen op soortgelijke wijze handelen tegenover hun medemensen.' Franciscus preekt voor aandachtige vogels en spreekt met een vijandige wolf. Zijn leven symboliseert een verandering in de godsdienstbeleving. . ;1229 . * Tijdens de zesde kruistocht, geleid door de Duitse keizer Frederik II, komen [[Jeruzalem]], [[Bethlehem] en [[Nazareth (Israël)|Nazareth]] heel even in de handen van de christenen. . * [[Brussel (stad)|Brussel]] krijgt/verwerft stadsrechten. . ;Kijken <gallery mode="packed" heights="180"> Bestand:St-thomas-aquinas.jpg|Thomas van Aquino </gallery> . . === Vierde decennium === . ;1230 . * Bouw [[Belfort van Brugge|Belfort Brugge]] en [[Lakenhalle van Ieper|Lakenhalle in Ieper]]. . ;1231 . * Paus [[Gregorius IX]] belast de [[predikheren]] met de [[Inquisitie]]. Ze beoefenen de inquisitie in Italië en in Frankrijk (Avignon, Bourgondië, Champagne, en Noord Frankrijk). Een bekend en berucht inquisiteur - ooit zelf een ketter - is [[Robert le Petit]], ook gekend onder de naam [[Robert le Bougre]]. . ;1232 . * [[Mongolen]] gebruiken [[buskruit]] bij de belegering van de stad [[Kaifeng]]. . ;1233 . * Paus Gregorius IX voegt de [[predikheren]] toe aan de [[bedelorden]]: de [[minderbroeders]]. . * Robert le Bougre wordt bevorderd tot inquisiteur en geeft onmiddellijk bevel tot terechtstellingen. . * [[Dendermonde]] krijgt/verwerft stadsrechten. . ;1234 . * Na het protest van de aartsbisschoppen ontheft de paus [[Robert le Bougre]] van zijn functie. . ;1235 [[Bestand:towrlndn.JPG|thumb|550px|De Tower of London in de vijftiende eeuw ♣ [[Hendrik III van Engeland]] krijgt in 1235 drie leeuwen van [[keizer Frederik II]] van het Heilige Roomse Rijk als huwelijkscadeau en sticht een menagerie. Dé dierenverzameling van het middeleeuwse [[Engeland]] is te bewonderen in de [[Tower of London (gebouw)|Tower of London]]. In 1264 verhuist ze naar ‘the Bulwark’ of de ‘Lion Tower’. [[Elizabeth I]] stelt de menagerie open voor publiek.]] . * Robert le Bougre gaat opnieuw aan het werk en maakt een 'waanzinnige rondreis'. Hij passeert [[Châlons-sur-Marne]], [[Kamerijk (stad)|Kamerijk]], [[Dowaai]], [[Péronne (Somme)|Péronne]] en [[Rijsel]]. De historica [[Régine Pernoud]] schat dat hij vijftig ketters verbrandt.<ref>REGINE PERNOUD, vertaald door Thérèse Fisscher, Judith Chambille & Lucie Dorren. ''De Middeleeuwen. Een herwaardering'', Ambo, Baarn, 1992, p. 111.</ref> . ;1236 . ;1237 . ;1238 . * Stichting van het [[Begijnhof Kortrijk|Begijnhof]] in Kortrijk door [[Johanna van Constantinopel]]. . ;1239 . * [[Robert le Bougre]] organiseert een enorme razzia in [[Provins]] op de [[katharen]]. Een ooggetuige heeft het over 183 mensen - vooral kooplui - die op de brandstapel belanden tijdens de jaarmarkt. . ;Kijken <gallery mode="packed" heights="180"> </gallery> . . === Vijfde decennium === [[Bestand:Lessines1.jpg|thumb|550px|♣ '''MEE BEZIG''' Het Gasthuis Onze-Lieve-Vrouw met de Roos is opgericht in 1242 door de rechterhand van [[Johanna van Constantinopel]], de gravin van Vlaanderen: [[Arnulf IV van Oudenaarde]], heer van de stad en grootbaljuw van Vlaanderen en zijn echtgenote de [[Frankrijk|Franse]] prinses [[Alix de Rosoit]] om armen en zieken op te vangen. Het kloostercomplex met kloostergang, kapel, kruidentuin en ijshuis, uit de 16e tot de 18e eeuw, is een [[museum]] met ziekenzalen, bedden, medische instrumenten, recepten, tinnen vaatwerk voor de patiënten, [[Doornik]]s [[porselein]] (voor de zusters), een bibliotheek met tweeduizend titels, schilderijen en goud- en zilversmeedwerk. langs de [[Dender]] in het hart van de stad Lessen,. Op het einde van zijn leven wil hij zich grootmoedig tonen en hij voorziet in zijn testament aanzienlijke sommen geld (verscheidene duizend pond) ten voordele van de armen, bedelaars en bezitlozen van de streek. Bij de dood van Arnulf IV in 1242 zal zijn weduwe, Alix de Rosoit, de wilsbeschikking van haar overleden echtgenoot uitvoeren. Ze investeert die som geld in een stichting die zich wijdt aan de opvang en de verzorging van de noodlijdenden van de stad en haar omgeving. Uiteraard zal daar ook gebeden worden voor de zielenrust van Arnulf en zijn nakomelingen. Deze liefdadigheidsinstelling ligt volledig in de lijn van de beweging die in de middeleeuwen tot de oprichting van hospitalen heeft geleid: het [[Sint-Janshospitaal (Brugge)|Sint-Janshospitaal]] en [[Onze-Lieve-Vrouw ter Potterie]] in Brugge, de [[Bijloke]] in Gent, [[Sint-Elisabethgasthuis (Antwerpen)|Sint-Elisabethgasthuis]] in Antwerpen, het [[Hospice Comtesse]] in Rijsel. In die dagen is het hospitaal een bescheiden bouw met een dubbele vleugel in L-vorm: één langs de Dender en een tweede loodrecht erop met een ziekenzaal, kapel, refter, slaapzaal en noviciaat. begrippen als geloof, wetenschappen, zaligheid, heil, spiritualiteit, lijden en remedies elkaar raken, elkaar afwisselen en wederzijds beïnvloeden. Het hospitaal werd bestuurd door de priorin evenals door de meester-directeur die waakte over de juiste spirituele houding in klooster en hospitaal. Deze laatste diende zich te wenden tot de [[bisschop van Kamerijk]], in geval van geschil of enige andere bezorgdheid. Het was inderdaad het bisdom dat statuten en levensregels toekende aan elke hospitaalinstelling die binnen zijn invloedssfeer gevestigd was. Met de [[Franse Revolutie]] nam de stad het beheer van het hospitaal op zich via de ‘Commissie der Burgerlijke Hospitiën’ en vervolgens via de ’Commissie van Openbare Onderstand’. In de loop van de 19e eeuw had het hospitaal te kampen met een groeiende vraag naar verzorging ten gevolge van de exploitatie van de lokale [[porfier]]-groeven. De registers van het hospitaal getuigen van het grote aantal gewonde steengroevearbeiders, zieken en invaliden die in die periode in het Gasthuis Onze-Lieve-Vrouw met de Roos werden verzorgd en geopereerd. Derhalve werd dan ook omstreeks 1830 een tweede ziekenzaal ingericht, waaraan tussen 1860-1870 nog twee bijkomende zalen zullen worden toegevoegd. En zelfs met de intrede later van lekenpersoneel in de instelling (verpleegsters, verzorgenden, onderhoudspersoneel) is het duidelijk, dat de religieuze gemeenschap een dominerende rol zal blijven spelen tot 1980, het jaar van vertrek van de laatste patiënten uit het hospitaal, dat inmiddels een geriatrische instelling was geworden. de medische en farmaceutische verzamelingen Het vierhoekig hoofdgebouw omsluit een binnentuin die op zijn beurt omringd wordt door de kloostergangen. Deze vormen de belangrijkste assen waarlangs de bezoekers naar het geheel van de museumzalen worden geleid. de werkkamer (die vandaag als ‘Schatkamer’ is ingericht). ziekenzalen, de apotheek, de kapel, de vreemdelingenzaal e.d.m. De barokke kapel van het hospitaal klokkentoren tot het orgel, van de glasramen tot de versiering van het gewelf en de vergulde decors van het hoofdaltaar. de tuinen-, alchemie ]] [[Bestand:Canon van Zeeland, venster 10 Keur van de Vier Ambachten, 1242.webm|thumb|550px|De Keur van de Vier Ambachten uit 1242. Het gebied behoort sinds het begin van de elfde eeuw tot Vlaanderen.]] [[Bestand:Marguerite_of_Constantinople,_Countess_of_Flanders,_by_Joannes_Meyssens.jpg|thumb|550px|[[Margaretha van Constantinopel]], wordt in 1244 gravin van Vlaanderen en dat voor bijna 35 jaar, tot ze op hoge leeftijd de fakkel overdraagt aan [[Gwijde van Dampierre]].]] . ;1240 * Ca. [[Hadewijch (schrijfster)|Hadewijch]] schrijft 45 liederen over de minne, de liefdes tussen de ziel en god. Hadewijch was een spirituele lerares. * Stichting [[Universiteit van Siena]]. * [[Arabieren]] kennen [[salpeter]] als 'sneeuw van de Chinezen'. Salpeter is een belangrijk ingrediënt van buskruit. * [[Eeklo]] krijgt zijn stadsrechten. * Verwoesting van [[Kiev]] door de [[Mongolen]]. . ;1241 * Stichting [[Universiteit van Valladolid]]. * In het Duitse [[Neuss]] sterft een tachtigtal ridders en [[Schildknaap|schildknapen]] tijdens een (uit de hand gelopen, decadent) [[steekspel]]. * [[Deinze]] krijgt zijn stadsrechten. * [[Lübeck]] en [[Hamburg]] worden grote steden, onder meer dankzij de handel in zout. Ze stemmen hun militaire en commerciële activiteiten op elkaar af. . ;1242 * [[Johanna van Constantinopel]] verleent de Vier Ambachten een keur waardoor een samenwerking tot stand komt. * Mude, zoals [[Sint Anna ter Muiden]] heet, krijgt stadsrechten. Jan Crabbe zal een bekende inwoner worden. . ;1243 * Derde [[Albigenzische Kruistocht]] (tot 1244). * [[Tienen]] verwerft zijn stadsrechten. . ;1244 * In [[Carcassonne (stad)|Carcassonne]] lopen de strenge [[Ketterij|kettervervolgingen]] die sinds 1137 aanhouden stilaan op hun einde. De inquisiteur verwerft er de nam 'Hamer der ketters'. * Jerusalem gaat voor de christenheid verloren: de val van Jerusalem. * De zwaar zieke [[Lodewijk IX van Frankrijk]] belooft op kruistocht te vertrekken indien hij geneest. * [[Margaretha van Constantinopel]] volgt op 5 december haar zus Johanna - beiden dochters van [[Boudewijn I van Constantinopel|Boudewijn IX]] - op als gravin van Vlaanderen en Henegouwen. Twee zonen (ze kreeg acht kinderen) zullen kruisvaarders worden, nadat Vlaanderen zich tijdens de vijfde en zesde kruistocht op de vlakte hield: het zijn [[Willem van Dampierre|Willem]] en [[Gwijde van Dampierre]]. . ;1245 * Stichting [[begijnhof Antwerpen]]. * Margaretha van Constantinopel is met haar twee zonen in Parijs en leggen er hun kruisvaardersgeloften af. * [[Tielt]] verwerft zijn stadsrechten. . ;1246 * Margaretha van Constantinopel betrekt haar oudste zoon, [[Willem II van Vlaanderen]] bij haar beleid in Vlaanderen en verleent hem het regentschap. . ;1247 . ;[[1248]] * [[Zevende Kruistocht]] tot [[1254]], op 12 juni vertrekt een machtig leger uit Parijs. In [[Lyon (stad)]] ontmoeten de troepen de paus en via de [[Rhône (rivier)|Rhone]] raken ze in de havenstad [[Aigues-Mortes]] waar [[Genua (stad)|Genueese]] schepen hen tegen september naar [[Cyprus]] brengen om er te overwinteren. Daar sluit [[Willem II van Vlaanderen|Willem van Dampierre]] zich met aan met zijn Vlaams leger. * De geleerde [[Roger Bacon]] beschrijft [[buskruit]] '''(? Vgl. 1267)'''. . ;1249 * De graaf van [[Toulouse (stad)|Toulouse]] laat voor zijn overlijden tachtig ketters verbranden in Berlaigues bij [[Agen]]. * In mei schepen de kruisvaarders zich in naar Egypte. Op 5 juni gaan ze aan land en op 6 juni dwingen ze de islamistische vesting [[Damiette]] tot overgave. Voor de rest is de kruistocht een ramp met een hoge tol aan mensenlevens. . ;Kijken <gallery mode="packed" heights="180"> Bestand:Lessines3.jpg Bestand:Lessines2.jpg Bestand:Lessines4.jpg Bestand:Lessines6.jpg Bestand:Lessines8.jpg </gallery> . . === Zesde decennium === . ;1250 * (Ca.) Stichting Klein begijnhof in Mechelen. * (Ca.) [https://www.youtube.com/watch?time_continue=36&v=SK6Ub9MAGcY&feature=emb_logo De ridderroman Wallewein]. * Willem II van Vlaanderen trekt zijn troepen terug uit de Zevende Kruistocht en is bij het intreden van de herfst terug in Vlaanderen. * [[Roeselare]] verwerft zijn stadsrechten. * Eerste vermeldingen van het heilig bloed in Brugge. Het verhaal dat de reliek rond 1150 door Diederik van de Elzas bij de tweede kruistocht is meegebracht naar Brugge is een later verzinsel van een kroniekschrijver dat tot 1964 stand hield. Een monnik uit Zevenkerke bracht in dat jaar de waarheid aan het licht: de reliek komt uit Constantinopel, na de verovering van de stad door Boudewijn IX. . ;1251 * De 26-jarige [[Willem II van Vlaanderen]] overlijdt na vertrappeld te zijn in een toernooi in [[Trazegnies]]. Zijn lijk wordt overgebracht naar Vlaanderen en zijn broer [[Gwijde van Dampierre]] wordt voor meer dan een halve eeuw graaf van Vlaanderen. Aanvankelijk is hij een trouwe vazal van de Franse kroon. Dit zal veranderen. * De stad Gent neemt initiatief om [[de Lieve]] uit te graven, een kanaal dat de stad vanaf het [[Gravensteen (Gent)|Gravensteen]] met [[Damme (België)|Damme]] verbindt en de stad verbindt met de Noordelijke turfhandelkanalen. Gent controleert zo het omliggende gebied. . ;1252 * In Brugge bedingen de raadsgezant van Lübeck en de raadsnotaris uit Hamburg handelsprivileges. Zo treedt Brugge toe tot een netwerk van steden en stadstaten - de [[Hanze]] - dat uit meer dan 200 entiteiten zal bestaan. De Vlaamse textielsteden (Brugge, Gent, Ieper, Arras) zijn deels afhankelijk van geconserveerd voedsel: gepekelde haring en kabeljauw, afkomst uit de Oostzee. * In Genua en in Florence slaan bankiers gouden munten. Dit was al vijf eeuwen niet meer gebeurd. Het edelmetaal, de aankomende handel en een kredietstelsel, valutakoersen en verhandelbare schulden voorspellen de wedergeboorte van de stadscultuur. De expatbankiers uit Italië zouden zich snel in Brugge vestigen. . ;1253 * De Gentse [[oorkonden]] opgesteld in het [[Diets]]. De rest van de Nederlanden volgt. * Vlamingen introduceren de linnenfabricage in Engeland.<ref>SJOERD LEVELT & AD PUTTER, vertaald door Thea Summerfield & Esther Putter. ''De Noordzee over en weer. Het literaire erfgoed van Nederlands-Engelse betrekkingen 1066-1688'', University Press, Amsterdam, 2021, p. 10.</ref> . ;1254 * Bouw van het [[Geeraard de Duivelsteen]] aan de Scheldegrens. Bij de Brabantbrug begint Keizerlijk Vlaanderen. . ;1258 * Het [[begijnhof van Lier]] dat al een tijdje bestaat, krijgt toestemming om een kerk te bouwen. * Ieper telt volgens het kapittel van Sint-Maarten 40.000 mensen. Tien jaar eerder, in 1247 liet de stad aan de paus weten dat ze 200.000 inwoners telde, een getal dat weinig betrouwbaar is. . ;1259 * Een [[leenheer]] van de Gentse [[Sint-Pietersabdij (Gent)|Sint-Pietersabdij]] verplicht een pachter om [[Vicia]] te zaaien en te oogsten op een braak gelegen stuk grond. Het is een aanwijzing voor het twee-, drie of vierslagstelsel en dat veevoeder stilaan apart van andere gewassen gekweekt wordt. De gronden worden niet alleen vruchtbaarder, de veestapel groeit aan, het vee levert meer werkkracht, vlees en melk op. . ;Kijken <gallery mode="packed" heights="180"> Bestand:Walewein.jpg|Walewein Bestand:Lier_Begijnhof_1.JPG|Het begijnhof van Lier Bestand:Guidonis.jpg|Gwijde van Dampierre </gallery> . . === Zevende decennium === [[Bestand:The_Lover_and_Dame_Oyseuse_outside_a_walled_garden_-_Roman_de_la_Rose_(c.1490-1500),_f.12v_-_BL_Harley_MS_4425.jpg|thumb|550px|♣ In de tweede helft van de dertiende eeuw omschrijft de [[Roman de la Rose]] een fictieve tuin. Deze allegorische 'inwijdingsroman' in de Romaanse volkstaal zet de Franse adel aan om tuinen aan te leggen met de beplanting die het boek voorschrijft. Tot in de Renaissance is het boek voelbaar in de Vlaamse tuinaanleg.<ref>JELLE BREUKER. 'Middeleeuwse Franse tuin. Hun geschiedenis, hun hedendaagse staat'', Aspekt, Soesterberg, 2011, p. 29-31.</ref> Roman de la Rose is een moeilijk te dateren liefdesgedicht waarin een twintigjarige hoveling in een [[locus amoenus]] een dame, gesymboliseerd door de roos, probeert te verleiden of 'het hof' te maken. Van deze Middeleeuwse seculiere bestseller zijn tot de zestiende eeuw meer dan driehonderd handschriften en een twintigtal drukken bewaard. Het is een handleiding in de verleidingskunst en geschreven door [[Jean de Meun]] en [[Guillaume de Lorris]]. Beide delen verschillen stilistisch. Deel één van adellijke de Lorris, met 4.058 verzen over de [[hoofse liefde]] en een [[droomvisioen]], richt zich op een publiek dat vertrouwd is met het ideaal van de hoofse zeden. De Meun breidt het kritisch uit met ongeveer 18.000 verzen die de vrouw voorstellen als prostitué of lustobject: 'De faict ou de volenté pute.' Alles speelt zich af in een nachtelijke tuin in mei, de maand van de vruchtbaarheid. Illustere figuren bewaken de tuin. Hun namen: Armoede en Afgunst, Eedbreuk, Haat en Huichelarij, Lui- en Lelijkheid, Gulzig- en Gierigheid, Jaloezie, Ouderdom en Verdriet. Bij de rozenstruik treft Amors pijl de hoveling en vanaf dan is hij de Amant, de minnaar. Na het kussen van de roos bouwt de Jaloezie een burcht rond de rozen. Met een jammerklacht van de hoveling beëindigt de Lorris zijn verhaal. Jean de Meun schrijft voor een burgerlijk publiek en weidt filosofisch en theologisch met antieke voorbeelden zoals Boëthius en [[Alanus van Rijsel]]. Zijn verhaal eindigt met een slag om de rozenburcht en Amant die zijn rozenknop plukt. De Brabantse [[Hein van Aken]] vertaalde de roman rond 1280 in het Middelnederlands.<ref>https://www.dbnl.org/tekst/aken002ever01_01/aken002ever01_01_0002.php online]</ref> [[Ernst van Altena]] actualiseerde ''De roman'' in 1991.]] . ;1260 . * [https://literairecanon.be/nl/werken/reynaert-media Van den vos Reynaerde] . * ♣ Ca. [[Albertus Magnus]] (1193-1280) houdt zich naast filosofie en theologie bezig met tuinarchitectuur en plantkunde. In zijn ''De vegetabilibus et plantis'' beschrijft hij de geheime tuin, de boomgaard met ernaast een begraafplek, de moestuin en de kruidentuin. De geheim tuin bestaat uit kleinere delen om er van de vijf zintuigen te genieten.<ref>Een voorbeeld in Le Labyrinthe-Jardin des Cing Sens du château d'Yvoire bij het [[Meer van Genève]].</ref> . ;1261 . * Op 25 juli valt [[Constantinopel]] terug in Griekse handen en kan het [[Oost-Romeinse Rijk]] zich herstellen na de schade die het opliep sinds de vierde kruistocht. Michaël Palaiologos is de eerste [[basileus]]. Het Latijnse keizerrijk bestond exact 57 jaar, 3 maand en 13 dagen. . ;1266 . * Stichting [[Begijnhof Herentals|Begijnhof van Herentals]] . ;1267 . * [?] [[Roger Bacon]] bemachtigt de formule voor [[buskruit]]. [Vgl. 1248] . * Vermoedelijke geboorte van [[Giotto di Bondone|Giotto]] (⁺1337). . * Oostende verwerft stadsrechten. . ;1269 . * Gent beschikt over een zeehaven. De Lieve, een kanaal van 47 kilometer naar Damme is klaar. In Damme sluit een zeesluis, de Gentse Speye, het kanaal aan op het Zwin. Het tracé kost een fortuin wegens de onteigeningen, bruggen en afwateringskanalen. . . === Achtste decennium === [[Bestand:Ieper_-_Bellegodshuis_1.jpg|thumb|550px|Christine van Guînes, dochter van [[Boudewijn III van Guînes]] en weduwe van Salomon Belle, laat haar eigendom ombouwen voor liefdadigheid: er komt een ziekenzaal en kapel. Men noemt het Bellegodshuis.]] . ;[[1270]] * [[Achtste Kruistocht]]: op 12 april verlaat [[Gwijde van Dampierre]] zijn [[Kasteel van Male|slot in Male]]. Via Gent, Kortrijk en Rijsel trekt hij met een achterhoede van geneeskundige helpers (dienstvolk, geneesheren en een apotheek) en minnestrelen naar [[Flines-lez-Raches]] waar zijn moeder een cisterciënzerinnenabdij, de [[Abdij van Flines]] had gesticht. Verderop sluit hij zich aan bij de troepen van de Franse kruisvaarderskoning Lodewijk IX. Als die op 25 augustus in Noord Afrika bezwijkt aan de buikloop en de pest verdwijnt de bezieling van de troepen. In november blaast Gwijde de aftocht. Hij neemt - we weten dit uit de rekeningen van zijn klerk - 1862 kippen, 1300 eieren en 7 schapen mee ter ravitaillering. Schepen uit Ieper, Brugge, [[IJzendijke]] en [[Cadzand]] pikken de troepen op aan de Afrikaanse kust. Op 31 mei bereiken ze het kasteel van Wijnendale. * [[Geel (stad)|Geel]] bouwt bedevaartskerk voor de [[Dimpna van Geel|heilige Dimpna]]. [[Hagiotherapie]] bestaat er in dat de bijstand van heiligen werd aangeroepen om bepaald leed te verhelpen. Dimpna werd de heilige tegen krankzinnigheid omdat ze de krankzinnigheid van haar vader trotseerde, de heilige Elisabeth wordt ingeroepen als heilige van armen en zieken, de heilige Lucia voor oogziekten, Jozef tegen nachtmerries, Rochus en Lazarus voor de pest en lepra, Hubertus bij razernij... Het was logisch: God zorgde voor ziekte en kwetsbaarheid, het voornaamste medicijn is dus het gebed tot de heiligen. * Blankenberge krijgt stadsrechten. * Hendrik III wil een Engelse textielindustrie en nodigt Vlaamse ambachtslui uit om zich er te vestigen. . ;[[1271]] * [[Negende Kruistocht]] tot 1272. Vlaanderen neemt niet deel aan dit laatste avontuur. * In deze periode 1270-1274 ontstaat in Ieper het [[Bellegodshuis]] om armen tijdens lakencrisis op te vangen. Het verbod van export van Engelse wol naar Vlaanderen ligt aan de basis van deze crisis. * In het [[hertogdom Brabant]] schrijft een onbekende auteur het ridderverhaal '[[Karel en de Elegast]]', aldus Wikipedia. De [[literaire canon]] is voorzichtiger en beweert dat het werk geschreven is voor 1325. * De Venetiaanse koopman en ontdekkingsreiziger [[Marco Polo]] (°1254–⁺1324) reist met zijn vader en oom naar het relatief onbekende Perzië, China en Indië. De reis loopt af in 1295. . ;[[1272]] * Stichting begijnhof in Brussel nabij de [[Kathedraal van Sint-Michiel en Sint-Goedele|Sint-Goedelekerk]]. . ;[[1274]] * [[Thomas van Aquino]] (°± 1225) overlijdt op 49 jarige leeftijd. '''[https://www.youtube.com/watch?v=GJvoFf2wCBU FILM]''' . ♥ [https://www.youtube.com/watch?v=tHtkml9y3qQ&feature=emb_logo '''BEELDFRAGMENT KAREL EN DE ELEGAST'''] . ;1278 * [[Gwijde van Dampierre]] wordt graaf van Vlaanderen tot 1305. . ;Kijken <Gallery mode="packed" heights="180"> Bestand:Lg_49.jpg|Titelblad oudst gekende druk van Karel ende Elegast. Bestand:Guidonis.jpg|Gwijde van Dampierre (Ca. 1226-1305) Bestand:Tekening_Ruelens.jpg|Begijnhof aan Sint-Goedelekerk, schets door Charles Ruelens. </gallery> . . === Negende decennium === . [[Bestand:Damme_Stadhuis_R01.jpg|thumb|550px|Foto: Stadhuis van Damme, sinds 1241 een houten kunstwerk, in de vijftiende eeuw een stenen monument. In 1280, klagen in diverse Vlaamse steden ambachtslieden, handwerkers en kleinhandelaars bij de pas aangetreden graaf [[Gwijde van Dampierre]] (Ca. 1226-1305) over hun elitaire stadsbesturen. De graaf wil zijn invloed vergroten en heeft oor voor 'het gemeen'. In Damme zelf klaagt een document, gekend als 'de klacht van Damme' de bestuurlijke praktijken aan bij de zoon van de graaf, [[Robrecht van Béthune]] (1249-1322), bijgenaamd De Leeuw van Vlaanderen. Dit vroeg geschreven pamflet in de [[Middelnederlands|Middelnederlandse]] volkstaal en vraagt/eist exact een eeuw na de stichting van de stad in 1180, de participatie van de ambachtslui in en controle op het stedelijke bestuur. In de tweede helft van de dertiende eeuw lijkt het dat de economische toestand van het graafschap achteruit gaat. De termen 'meente', 'gemeente', het 'gemene volk' en 'gemeen' duiken in deze periode op als een niet erkende (stedelijke) belangengroep. Poorters (zij die binnen de poorten wonen), burgers (de bewoners van een burcht) en schepenen (zij die recht scheppen) maken het stadsbestuur uit, het 'gemene volk' niet. De onvrede van het gemeen komt er omdat ze belastingen betalen maar uitgesloten zijn van de besluitvorming. Klacht nummer tien uit het Damse pamflet vraagt 'dat de "ghemeente" voortaan meerdere vertegenwoordigers zou hebben als er beslissingen worden genomen over allerlei bestuurszaken, zoals het heffen van belastingen, het verlenen van charters of het overhevelen van gelden aan de graaf. (...) We hebben geen benul waaraan dit geld gespendeerd werd.'<ref> JELLE HAEMERS & BART DEWILDE. ''"We sterven liever door lood dan van honger". De strijd voor sociale en politieke erkenning,'' in: JAN DUMOLYN & TJEN MAMPAEY (Eds.). ''België. Een geschiedenis van onderuit,'' Epo, Berchem, 2012, citaat op p. 113.</ref> In veel steden duiken vanaf de komende decennia voor het eerst (en dus de oudste) stadsrekeningen. Ze dienen als 'toetssteen' of controle-garantie op de verworven inspraak. De beleidsmakers zijn te controleren, de afrekening is te maken. Dit [[emancipatie|emancipatieproces]] vindt de komende decennia in het graafschap Vlaanderen en wat later in het hertogdom Brabant plaats. In Vlaanderen krijgt het symbolisch hoogtepunt op het slagveld van 1302. De betekenis van de [[Guldensporenslag]] is in die zin te lezen als het toenemen van de publieke politieke participatie (alhoewel nog velen hiervan uitgesloten blijven), eerder dan het (vermeende) Vlaamse loskomen van de Franse leenheer. Stenen stadhuizen zullen deze en komende eeuwen verrijzen in rijke gotiek om de verworven posities van de corporaties, de ambachten en het gemeen te symboliseren. In Kortrijk wijzen archeologische sporen op een [[Stadhuis van Kortrijk|bakstenen scepenhuus]] uit de 13de eeuw, wellicht vernietigen de Fransen het in 1382. [[Stadhuis van Brugge|Brugge]] start bouwwerken aan haar stadhuis in 1376. In [[Stadhuis van Damme|Damme]] is er sinds 1241 een houten stadhuis, het stenen komt er in 1464. In [[Nieuwerck|Ieper]] functioneert het houten Gulden Halleke naast de [[Lakenhalle van Ieper|Lakenhalle]] sinds in 1360 als stadhuis. In 1620 start de bouw van het zogenaamde stenen '[[Nieuwerck]].' Het [[Stadhuis van Gent|Gentse schepenhuis]] van de Keure bij de Botermarkt en de Hoogpoort komt er vanaf 1519 in de flamboyante laatgotiek. Net zoals in Kortrijk tonen de nissen in de gevel beelden van de graven van Vlaanderen. Het [[stadhuis van Oudenaarde]] behoort tot de laatgotiek van het [[hertogdom Brabant]]. De bouwwerken startten in 1526 net zoals die van het [[stadhuis van Mechelen|stadhuis in Mechelen]]. Er zijn wel meer parallellen tussen Mechelen en Oudenaarde. Beide stad- of [[schepenhuis]] waren verbonden was met een veertiende-eeuwse lakenhal. Hendrik van Pede uit Brussel vond inspiratie in Brugge, Leuven en in zijn thuisstad Brussel om dat van Oudenaarde vorm te geven. In Brussel kwam het [[stadhuis van Brussel|stadhuis]] er in 1402, [[stadhuis van Leuven|dat van Leuven]] kwam er in 1439. Zonder de inspraak en de financiële inbreng van het gemeen zouden deze dure gebouwen er wellicht nooit zijn gekomen.<ref> JELLE HAEMERS & BART DEWILDE. ''"We sterven liever door lood dan van honger". De strijd voor sociale en politieke erkenning,'' in: JAN DUMOLYN & TJEN MAMPAEY (Eds.). ''België. Een geschiedenis van onderuit,'' Epo, Berchem, 2012, p. 111.</ref>. Een stenen bouwwerk is een 'document' dat meer dan papier of de mens tijd trotseert, vandaar dat de meente er belang bij had iets blijvends te creëren, iets wat papier en individu overleeft.]] ;[[1280]] * Het klagen van Damme (zie fotokadertekst). . ;[[1281]] . ;[[1282]] * Uitvinding van het [[watermerk]]. [[Bologna (stad)|Bologna]] gebruikt ze voor het eerst. (De boekdrukkunst is nog niet uitgevonden!)Watermerken worden gebruikt door papiermakers als [[Identificatie (recht)|identificatie]] van hun product. Ze worden voor [[postzegel]]s, [[geld|papiergeld]] en officiële documenten ingezet als bescherming tegen [[vervalsing|namaak]]. . ;1283 . ;1284 * In [[Hamelen|Hameln]] leidt een uitbarsting van de pest tot het ontstaan van een volkslegende: de [[Rattenvanger van Hamelen]]. De sage is later gepopulariseerd door de [[gebroeders Grimm]] en verhaalt een gebeurtenis op 26 juni. Veel onderzoekers menen dat de verdwijning historisch is en dat het gaat om een vroeg, volks aanvoelen dat ratten pest verspreiden. De oudste bron is een 15e-eeuwse nota van monnik [[Heinrich von Herford]]. De ontdekking van de [[pestbacil]] laat nog een half millennium op zich wachten, niettemin is er een volks buikgevoel over de oorzaak (de bacil) en hun dragers (vlooien en ratten). Alledaagse ratten hebben 'iets' met de ziekte gemeen en de [[Rattus rattus]] is de drager van de [[Pestbacil|Pasturella pestis]]. Waarom die plots muteert tot een kwaadaardig beest is niet bekend. . ;1285 * Robbrecht van der Buerse bouwt in op het [[Oude Beursplein]] in [[Brugge]] het huis Ter Ouder Beurse. De [[Van der Beurze|Herberg Ter Beurze]] is samen met het plein genoemd naar deze familie die er sinds het midden van de eeuw een zaak uitbaat. Het huis zal ruim anderhalve eeuw dienst doen, tot Jacob van der Buerse het in 1453 verbouwt. * Uitvinding van de [[Bril]]. * Het Statuut van Winchester bepaalt dat elke stad of gemeente verantwoordelijk is voor zijn 'politie'. * De Franse koning Filips III de Stoute overlijdt. Zijn zeventienjarige zoon Filips IV de Schone volgt hem op. Hij verhoogt de druk op Vlaanderen als zijn leengebied. . ;1286 * Oudste statuten van het begijnhof in Mechelen. * Voltooiing van het Heilige-Geist-Hospital in [[Lübeck]]. . ;1287 * De zeventienjarige [[Alfons III van Aragon]] verovert [[Minorca]] op de Islamitische [[Moren]]. Het eiland komt bij het koninkrijk [[Majorca]]. Vier jaar later in 1291 overlijdt hij. [[Dante Alighieri]] naar verwijst naar deze vorst in zijn [[La Divina Commedia]], hij ziet hem zitten aan de hellepoort samen met de andere vorsten die van de 13e eeuw een chaos maakten. . ;1288 * De [[slag bij Woeringen]] op 5 juni. De [[aartsbisschop]] van [[Keulen (stad)|Keulen]] bezet de burcht van [[Woeringen]] en wordt verdreven door hertog [[Jan I van Brabant]]. Deze slag geniet sinds het midden van de negentiende eeuw dezelfde status als de [[Guldensporenslag]] omdat die de Waalse onafhankelijkheid afspiegelt ten aanzien van Duitsland, zoals de Vlaamse ten aanzien van Frankrijk. De kroniekschrijver [[Jan van Heelu]] draagt zijn (rijm?)verslag op aan Margaret van Engeland, de hertogin van Brabant. . ;1289 . ;Kijken <gallery mode="packed" heights="180"> Bestand:Pied_piper.jpg|De rattenvanger lokt in 1592 de kinderen naar een berggrot. Brandraam. Bestand:Town_hall_of_Kortrijk_(DSCF9258).jpg|Stadhuis van Kortrijk Bestand:Damme_Stadhuis_R01.jpg|Stadhuis van Damme. Stadhuis,_Damme_(1813).PNG|Stadhuis van Damme in 1813. Bestand:2013-04-02_Lakenhalle_-_NieuWerck_in_Blue_(2).jpg|Stadhuis Ieper. Bestand:Grote_Markt,_Ieper.jpg|Stadhuis van Ieper. Bestand:Gent_-_town_hall_2018.jpg|Stadhuis van Gent. Bestand:Gent_stadhuis_belfort_1890-1900.jpg|Stadhuis en belfort in Gent. Bestand:Brugge,_stadhuis_(oeg29238)_gebouwencomplex_foto14_2015-09-27_19.18.jpg|Stadhuis van Brugge. Bestand:Bruges_Hôtel_de_Ville2.JPG|Stadhuis van Brugge, detail. Bestand:Belgique_-_Bruxelles_-_Hôtel_de_Ville_-_01.jpg|Stadhuis van Brussel. Bestand:HBloemaert.jpg|[[Heilwige Bloemaert|Bloemardinne]] op het stadhuis van Brussel. Bestand:NIND_MVB-1887GrandPlace_ISO200.jpg|Stadhuis van Brussel in 1887. Bestand:42150_-_België_-_Leuven_-_Stadhuis_-_00.jpg|Stadhuis van Leuven. Bestand:Erasmus_stadhuis_Leuven.JPG|Erasmus op het stadhuis van Leuven. Bestand:Stadhuis_Oudenaarde_07.jpg|Stadhuis Oudenaarde. Bestand:Stadhuis_van_Oudenaarde,_James_Ensor,_Mu.ZEE_Oostende,_SM001376b.jpg|James Ensor tekent het stadhuis van Oudenaarde in 1888. Bestand:Mechelen_City_Hall_01.JPG|Stadhuis van Mechelen. </gallery> . . = De waanzinnige veertiende eeuw (1291-1384) = De stedelijke ruimte van een stad zoals Gent is in de veertiende eeuw uitgebreider dan Parijs. . == Laatste decennium == 1290 (Ca.) * [[Koning Arthur]], [[Karel de Grote]] en [[Godfried van Bouillon]] behoren tot de drie helden van het Christendom. [[Jozua (persoon)|Jozua]], [[koning David]] en [[Judas Makkabeüs]] zijn drie Joodse helden en het heidendom draagt [[Hektor (mythologie)|Hektor]], [[Alexander de Grote]] en [[Julius Caesar]] op de schouders. [[Jacob van Maerlant]] schreef waarschijnlijk deze zogenaamde [[Van neghen den besten]]. . 1291 * (Of vroeger): Vanaf het [[Minnewater]] in Brugge strekt een waterloop zich uit tot in Aalter als voorloper van het [[kanaal Gent-Brugge]]. * De Mammelukken veroveren de laatste van de kruisvaardersgebieden en de stad Akko. De [[Tempeliers]], de elitegroep die de [[pelgrims]] beschermt, vlucht via een ondergrondse tunnel uit het fort, het laatste kruisvaardersbolwerk, naar de Middellandse Zee. Ze vinden een toevluchtsoord op [[Cyprus]] (indertijd herveroverd door Richard Leeuwenhart), net als de [[Johannieterorde]]. Van daar uit verspreiden de Tempeliers zich over bijna alle Europese landen en verwerven ze via bank- en handelsactiviteiten een ongeziene rijkdom, tot afgunst van de koning van Frankrijk, [[Filips de Schone]]. . [https://www.youtube.com/watch?v=XaHjcwZ8wyg '''♥ BEELDFRAGMENT KRUISTOCHTEN (50 Min.)'''] . [[1292]] * . 1293 * [[Gwijde van Dampierre]] ontvangt op het [[kasteel van Wijnendale]] de Engelse delegatie om het huwelijk van zijn dochter te regelen. Het mag niet zijn. De Franse koning eist haar op. . 1294 * De koning van Frankrijk verklaart Engeland de oorlog. Vlaanderen kiest partij voor Engeland en om dat te onderstrepen worden er huwelijksplannen gemaakt tussen beide huizen. * [[Filips IV van Frankrijk|Filips de Schone]] zet [[Gwijde van Dampierre]] gevangen, samen met zijn oudste zonen, zijn dochter Filipina van Dampierre en vijftig edelen. . 1295 * In [[Montpellier]] wordt [[Rochus van Montpellier|Rochus]] geboren (°1295-⁺1327). Hij zal uitgroeien tot een van de zes [[pestheilige|pestheiligen]]. . 1296 * De 'ongehoorzame' graaf van Vlaanderen, Gwijde van Dampierre is aanwezig in het Parijse parlement en wordt vernederd in het bijzijn van zijn onderdanen. Hij wordt verplicht te knielen voor de Franse koning die hij een handschoen (verplicht) aanbiedt. Het is het symbool dat de graaf afstand doet van zijn vijf goede steden: Douai, Rijsel, Ieper, Brugge en Gent. Behalve Gent schenkt de koning hem de steden terug. In elke stad zal een Franse afgevaardigde het grafelijk gedrag in de gaten houden. [[Valenciennes]] is voortaan niet langer Vlaams maar Frans bezit. . 1297 * [[Excommunicatie]] van [[Gwijde van Dampierre]] door de paus. * Heiligverklaring van [[Lodewijk IX van Frankrijk|Lodewijk IX]]. * De graaf van Vlaanderen beseft dat hij geen oorlog tegen Frankrijk kan winnen en zoekt steun bij Engeland. Een nieuw huwelijk en hernieuwde commerciële betrekkingen staan op til. Voor hij de daad uitvoert, zegt de graaf in een lange brief zijn manschap met Frankrijk op waarna de Franse aanhangers het land verlaten. * Het Koninklijke leger van [[Filips IV van Frankrijk|Filips IV]] levert een eerste gevecht met de Vlaamse troepen op 15 juni in Pont-à-Rache bij de versterkte brug over de [[Scarpe]], de toegangspoort naar Vlaanderen. In de streek van het Vlaamse Rijsel voegt de Franse koning zich bij zijn troepen. Drieduizend Vlaamse krijgslui verdedigen de stad met succes. Tijdens het beleg branden de Fransen de dorpen in de omgeving plat, verwoesten ze kloosters en verkrachten ze nonnen. In de buurt van [[Komen (België)|Komen]] steken de Fransen de Leie over en verwoesten de streek rond Ieper en veroveren [[Kassel (Frankrijk)|Kassel]], [[Broekburg]], [[Mardijk]] en Duinkerke. Na de val van [[Rijsel]] vallen Kortrijk, Brugge en Damme - de Vlaamse kuststreek - zonder slag of stoot in Franse handen. Tachtig Vlaamse ridders kiezen het Franse kamp. De graaf van Vlaanderen houdt zich samen met de Engelse koning schuil in Gent. Ieper en Douai zijn in Vlaamse handen. Ongeveer 250 Vlaamse ridders blijven aan zijn zijde. Ze worden [[liebaarts]] genoemd, gesymboliseerd door een klimmende leeuw. * In oktober veroveren de Vlamingen Damme, wat voor de Fransen in Brugge geen goed nieuws is: de stad is van de zee afgesneden. . 1298 * De Engelse troepen leven in Gent van een karig loon en gaan regelmatig op rooftocht. Een brandstichting leidt tot een confrontatie met de Gentenaars. Er vallen meer dan honderd doden. * [[Filips IV van Frankrijk|Filips IV]] versterkt zijn greep op Vlaanderen met het verbod op vreemde munten. Vlaanderen leidt economische schade omdat de (wol)handel met Engeland de munten devalueert. . 1299 * In [[Montreuil-sur-Mer]] ondertekenen Frankrijk en Engeland een pauselijke, tijdelijke vrede. Ze zou aflopen op driekoningen van het jaar 1300. Van de Engelse bescherming ten aanzien van Vlaanderen is geen sprake meer en de huwelijksplannen tussen Vlaanderen en Engeland worden ingeruild voor een huwelijk tussen Edward II en een Franse prinses. Het Frans-Engelse huwelijk zou een tijdbom blijken. Het is - door de latere Engelse aanspraken op de Franse troon - de rechtstreekse aanleiding tot de honderdjarige oorlog. Die oorlog zal Frankrijk in de komende eeuw in die mate verzwakken dat Vlaanderen uit die ijzeren greep ontsnapt. In Vlaanderen heerst er vanaf nu een soort guerrillastrijd tussen de liebaerts en de leliaerts. * De 73-jarige Gwijde van Dampierre is moegestreden, draagt zijn macht over aan zijn oudste zoon [[Robrecht van Bethune]] en trekt zich terug in zijn kasteel in [[Rupelmonde]]. . ;Kijken <Gallery mode="packed" heights="180"> File:Johann_von_Brabant_Heidelberger_Liederhandschrift.jpg|Slag bij Woeringen uit Codex Manesse (1305-1340). Bestand:Mōko_Shūrai_Ekotoba.jpg|Deze illustratie toont hoe Mongolen een bom werpen naar een aanvallende Japanse Samurai tijdens de Mongoolse invasie van Japan in 1281. File:Magna_Carta_(British_Library_Cotton_MS_Augustus_II.106).jpg|De Magna Carta. File:John,_Magna_Carta.jpg|Houtsnede (19e eeuw) van de ondertekening door koning Jan. Bestand:Neun_gute_helden_rathaus_koeln.jpg|[[Van neghen den besten]] Bestand:Stadhuis_Damme_-_Jacob_van_Maerlant.jpg|Jacob van Maerlants standbeeld voor het stadhuis in [[Damme (België)|Damme]]. Bestand:Die_Heimelicheit_der_heimelicheden_-_KB_76_E_5,_folium_061v.jpg|Begin van Die Heimelicheit der heimelicheden. </gallery> . . == Veertiende eeuw (1301-1400) == [[Bestand:De_Kist_van_Oxford_a.k.a._the_Courtrai_Chest._On_display_at_the_Kortrijk_1302_museum.jpg|thumb|right|550px|De Kist van Oxford (ook: [[Kist van Kortrijk]], volgens de Engelstalige literatuur: Courtrai Chest) is een eikenhouten kist die in 1909 ontdekt is in het New College in de [[Universiteit van Oxford]]. Op de voorzijde toont de kist de Guldensporenslag en de Brugse Metten. De maker is onbekend. Waarschijnlijk was het een Vlaming of een Bruggeling die gezien de details de slag meemaakte. De bewerkte voorzijde meet 107 centimeter bij 71.]] . '''De veertiende eeuw kenmerkt zich door:''' . * '''Een boek van [[Barbara Tuchman]], [[De waanzinnige veertiende eeuw]].''' . * '''Het midden van de eeuw wordt geteisterd door de pest. Vele Vlaamse kerken krijgen hun financiën op orde wegens de bevolkingsafname: kerken geven minder uit aan steun. Ook op andere vlakken komt er ruimte vrij om te investeren.''' . * '''De bloei van de [[Hanzesteden]]. De Duitse Hanze was één van de vele stedenverbonden. Opgericht in de dertiende eeuw controleert ze haar netwerk van meer dan 160 steden in een gebied van de [[Oostzee]] tot Engeland. Ze komt tot bloei in de veertiende en verdwijnt in de zestiende eeuw.''' . * '''Een verhaal uit de negentiende eeuw gaat dat de Duitse franciscaner monnik [[Berthold Schwarz]] per toeval het buskruit ontdekte in de vroege 14e eeuw. Hij noemde het Schwarzpulver of zwartkruit. Dit rijmt echter niet met de geschriften van Roger Bacon een halve eeuw eerder en het feit dat buskruit zich vanuit China verspreide over Eurazië via de Mongoolse veroveringen. Wellicht introduceerde Schwarz het buskruit in Duitsland. Dat verklaart de doorbraak van buskruit in Duitsland en de rest van Europa.''' . * '''Ridders gaan [[Harnas|harnassen]] dragen om zich te beschermen tegen krachtige en scherpe pijlen, [[Goedendag (wapen)|goedendags]] en bij [[Zwaard (wapen)|zwaardgevechten]]. Voorheen dragen ze [[maliënkolder|maliënkolders]] (zoals de Kruisridders) en nog daarvoor een geschubd pantser (metalen platen die overlappen op een leren vest).''' . * '''♣ Boeren verbouwen tot nu toe bij een klooster, een kasteel of op een landgoed groenten voor wederzijds gebruik met de geestelijken of met de adel. In deze eeuw ontdekken andere (stedelijke) bevolkingsgroepen zoals ambachtslui of geldwisselaars dat tuinieren voor eigen consumptie profijt brengt. Kool is zo populair dat ze haar naam geeft aan deze tuinen: Coeltuinen of Coelghaerden.''' . === 1301-1310 === [[File:Belfort_in_1897_-_Kortrijk_-_West-Vlaanderen_-_België.jpg|Het Belfort en de kleine Lakenhallen in 1897.|thumb|550px|Ter verdediging beschikken sommige kerken over versterkte torens en een ommuurde ruimte, zoals de [[Onze-Lieve-Vrouwekerk (Kortrijk)]] in Kortrijk en de kerk in Leiden. Daarnaast ontwikkelen zich de slottorens bij de kastelen van de adel. [[Belforten in België en Frankrijk|Belforten]] representeren een derde macht, die van de stad onder leiding van schout en schepenen. In de steden (die zich op het grafelijke domein sinds het einde van de tiende en in de elfde eeuw ontwikkelen) komen er belforten die de [[stadsrechten]] symboliseren en materialiseren. Belforten ontstaan tussen 1099 (Potiers) en 1600. Hun bouwstijl is [[Romaanse architectuur|Romaans]] en [[Gotische architectuur|Gotisch]], [[Renaissancearchitectuur|renaissance]] en [[Barokarchitectuur|barok]]. De meeste belforten zijn gebouwd bij een stadhuis, een kerk of lakenhal. De belforttoren was de veiligste plek in de stad: hij herbergt het archief, de kluis en de gevangenis. Op de oostzijde van de torenspits van het Kortrijkse belfort staan de 'oudste burgers' van de stad: Manten en Kalle, de klokkenluiders die waarschuwen in tijden van nood. In die tijd ging het om een vernuftig systeem van uurslagers. Het oorspronkelijke beeld van Manten werd in 1382 na de [[slag bij Westrozebeke]] ontvoerd naar de Franse [[Dijon]], waar het de Onze-Lieve-Vrouwekerk siert, samen met de later toegevoegde Kalle en kinderen. De huidige uurslagers zijn in 1961 gemaakt door [[Victor Cassiman]].]] . ;1300 . * De wapenstilstand tussen Vlaanderen en Frankrijk is voorbij. Een Frans leger geleid door de broer van de koning rukt op in wat er van Vlaanderen overschiet. [[Robrecht III van Vlaanderen|Robrecht van Béthune]] verdedigt Gent, zijn Broer verdedigt Damme en zijn halfbroer Ieper. Het gaat de Fransen voor de wind. Ze veroveren [[Douai]], [[Béthune]], het Brugse Vrije. In Maldegem hakken ze een Vlaams leger in de pan. Tussen [[Sint-Winoksbergen]] en Ieper (waar de lakenhalle in gebruik wordt genomen na een bouw van 130 jaar en het grootste gebouw ten Noorden van de Alpen is) zijn er hevige gevechten. Een wanhopige bevolking slaat op drift. . * Een vermelding uit 1306 verwijst naar het jaar 1300 waarin een nieuw wapen het licht ziet: de [[Goedendag (wapen)|goedendag]]. Het wapen behoeft weinig instructie en vergt geen training. . * De vooraanstaande Dampierres zitten samen met meer dan honderd Vlaamse ridders gevangen op verschillende locaties in Frankrijk. . * De hooghartige edelman [[Jacques de Châtillon]] wordt in opdracht van de Franse kroon opperbaljuw van Vlaanderen en voert een repressieve belasting- en boetepolitiek die geen rekening houdt met de behoeften van de ambachts- en kooplui, hij bevoordeelt de patriciërs en voert het (verouderde) lijfeigenschap opnieuw in. De grafelijke baljuws vervangt hij door koninklijke en Brugge is nu een Frans bolwerk van 430 hectare. De stad begon sinds de Franse bezetting in 1297 aan een tweede - zeven kilometer lange - omwalling met een dubbele stadsgracht en negen poorten. In Rijsel en in Kortrijk bouwt hij een dwangburcht waar de Franse garnizoenen een onderkomen vinden. . ;1301 . * [[Willem van Gulik de Jongere|Willem van Gulik]], de zoon van de graaf van Vlaanderen ziet de [[Komeet Halley|komeet van Halley]]. . * Ca. De chirurgijn [[Jan Yperman]] (waarschijnlijk van 1260 tot ongeveer 1332) is verbonden aan het Ieperse [[Belle-Godshuis]] en schrijft twee werken over heelkunde en geneeskunde. Deze manuscripten zijn op het einde van de negentiende eeuw in Londen teruggevonden. . * Mei: Blijde intrede van de Franse koning Filips de Schone en zijn echtgenote [[Johanna I van Navarra|Johanna van Navarra]]. Van Douai reist het arrogante gezelschap naar Rijsel, Doornik, Kortrijk, Oudenaarde en Gent waar ze een week verblijven op de kosten van de stad. In Brugge wordt het koppel begroet door Bruggelingen in kostbare gewaden. Tweehonderd jaar na de feiten zou een kroniekschrijver de Franse koningin deze woorden laten spreken: 'Ik dacht hier alleen koningin te zijn en ik zie er zeshonderd rond mij.' . * Pieter de Coninck, een Brugse wever, zorgt voor beroering en wordt met zijn kompanen opgesloten in de Brugse gevangenis. Het volk dwingt de bewakers om de deuren te openen en hen te bevrijden, tot ongenoegen van [[Jacob van Châtillon|Jacques de Châtillon]] die de stad onderwerpt aan een ongeziene straf. De uitvoering laat op zich wachten omdat het parlement van Parijs hier over zal beslissen. . * [[Mechelen (stad)|Mechelen]] verwerft zijn stadsrechten. . ;1302 * Maart: Het parlement van Parijs beslist dat Brugge zijn straf moet ondergaan: de voorrechten worden afgeschaft en de wallen moeten geslecht worden. * De [[Guldensporenslag]]. De enige afbeelding van de slag is te zien op de '[[Kist van Oxford|Kortrijkse kist]]', eeuwenlang bewaard door het New College aan de [[universiteit van Oxford]], ontdekt in 1905 en sinds kort in de onze-Lieve-Vrouwekerk in Kortrijk. Of is het een replica? Het hout van de kist komt van bomen die tussen 1240 en 1280 gekapt zijn. Dat betekent dat de kist snel na de veldslag is gemaakt en het detail ervan doet vermoeden dat ze gemaakt is door iemand die betrokken was bij de slag. Hoe ze in [[Oxfordshire]] raakte, blijft een mysterie. De slag bij Kortrijk toont aan dat ridderlegers te verslaan zijn. Philippe Despriet vat het verhaal als volgt samen: 'Kronieken, archiefdocumenten en bodemvondsten bevestigen de aanwezigheid en het gebruik van de ruitersporen in en om het slagveld van Kortrijk in 1302.' Als de oorlogstrofee zullen ze niet lang in de Kortrijkse kerk hangen, gezien de vele Franse bezettingen vanaf 1304. De Fransen blazen het verhaal van de gulden sporen eind 14e eeuw nieuw leven in om hun verwoesting van Kortrijk op 18 december 1382 goed te praten. Het Onze Lieve Vrouwekapittel laat daarop tientallen sporen ophangen om de legende in het collectieve geheugen te verankeren.<ref>PHILIPPE DESPRIET. '''Kortrijk 1302.' Gulden sporen ontstaan en evolutie, iconografie en mythe'', Archeologische stichting Zuid-West-Vlaanderen, Kortrijk, 2002, p. 73. Voor een heldere en korte beschrijving van de oorzaken van de Guldensporenslag zie: BRIGITTE RASKIN. ''De taalgrens. Of wat de Belgen zowel verbindt als verdeelt'', Davidsfonds, Leuven, 2012, p. 40-41.</ref> De Engelsen reageren vol leedvermaak en trekken partij voor de Vlaming. Het gedicht 'The Flemish Insurrection' toont dat de Engelsen wat Nederlands kennen met de woordspeling op de rebellenleider Pieter de Coninck. Voor de Fransen is hij een opgejaagd konijn: 'We gaan dat Konijn villen, en zijn lendenen roosteren' klinkt het. Voor de Vlamingen is hij koning: 'De wevers en de volders kwamen allemaal samen en besloten Pieter Conyng uit te roepen tot hun koning.' Taalkundig is er geen speld tussen te steken.<ref>SJOERD LEVELT & AD PUTTER, vertaald door Thea Summerfield & Esther Putter. ''De Noordzee over en weer. Het literaire erfgoed van Nederlands-Engelse betrekkingen 1066-1688'', University Press, Amsterdam, 2021, p. 42 ev.</ref> . [https://www.youtube.com/watch?v=kYsIjKOnNeE '''♥ BEELDFRAGMENT AANLEIDING GULDENSPORENSLAG (8 Min.)'''] . [https://www.youtube.com/watch?v=fInhCD4htH8 '''♥ BEELDFRAGMENT B. WYDOOGHE LEEST VOOR OVER DE GULDENSPORENSLAG'''] . 1303 * [[Bonifatius VIII]] sticht in Rome een universiteit in het [[Sapienzapaleis]]. * Op 11 juli - exact een jaar na de Guldensporenslag staat een Vlaams leger nabij Sint-Omer oog in oog met een Frans leger. Tot verbazing van de Vlamingen slaat het op de vlucht. De Vlamingen wreken zich op de Fransen door [[Terwaan]], de met de Franse koning collaborerende stad, en tachtig dorpen, de mooiste huizen van edelen te plunderen. In de [[Annales Gandenses]] staat te lezen dat ze in [[Artesië (streek)|Artesië]] zoals gebruikelijk vijf dagen lang de fruitbomen omhakken, het graan vernielen samen met alles wat op de akkers groeit. De overvloedige buit slepen ze huiswaarts. . 1304 * De Fransen verslaan de Vlaamse vloot bij [[Zierikzee]]. * Bij [[Pevelenberg]] nemen de Fransen op 18 augustus wraak op de Vlamingen voor hun overwinning in 1302. Betekende de [[slag bij Pevelenberg]] voor de Franse koning [[Filips IV van Frankrijk|Filips IV]] een gewonnen revanche of bleef de uitslag onbeslist? Sommigen zien de gebeurtenis als het sluitstuk van de acht jaar durende Vlaamse Opstand maar de Amerikaanse historicus David Nicholas interpreteert het voorval als volgt: 'Net toen de Bruggelingen en andere eenheden daar aan de winnende hand leken, trokken de troepen van Gent, Ieper en Kortrijk zich terug van het slagveld. Het was een fenomeen dat typerend zou worden voor de Vlaamse militaire prestaties gedurende de rest van de middeleeuwen. De slag eindigde erop dat de Fransen het terrein beheersten maar zelf te uitgedund waren om het Vlaamse leger te kunnen achtervolgen en uit te schakelen.'<ref>DAVID NICHOLAS, p. 213.</ref> * Op 3 mei is er de eerste plechtige bloedprocessie in Brugge. Het bloed van christus is bewaard in een kristallen flesje uit de 11de eeuw en is bij de vierde kruistocht, in dertiende eeuw naar Brugge gebracht. De processie valt samen met de jaarmarkt, nu de [[meifoor]]. * Geboorte [[Lodewijk van Nevers]] (+1346) - een achterkleinzoon van [[Gwijde van Dampierre]] (1226-1305). De man wordt opgevoed aan het Franse hof en zal in de toekomst achter de Franse vorst staan, ten nadele van Vlaanderen. De Vlaamse steden zijn hem niet gunstig gezind en zullen een bondgenootschap met Engeland sluiten om de wol-export veilig te stellen. . 1305 * Vlaanderen staat vele [[Kasselrij|kasselrijen]] als onderpand aan Frankrijk af met het [[Verdrag van Athis-sur-Orge]]. De graaf van Vlaanderen blijft een vazal van de Franse koning. Bij het huwelijk van [[Margareta van Male]] en [[Filips de Stoute]] (de jongste broer van de Franse koning en hertog van Bourgondië, meer dan een halve eeuw later, komen de gebieden terug bij Vlaanderen. . 1306 * Introductie van de [[ridderslag]] door [[Edward I]] van Engeland op [[Pinksteren|Pinksterzondag]]. . 1307 * De Franse koning, [[Filips de Schone]], zet 2000 [Tempeliers]] gevangen om hun rijkdom en hun opgehoopte schatten in te nemen. Hij beschuldigt hen van [[zwarte magie]]. De schuldvraag houdt wetenschappers en de volksfantasie tot op vandaag bezig. * Vroegste vermelding van het [[belfort van Kortrijk]]. Het onderste gedeelte van de toren dateert uit deze tijd. De rest van de markt ligt hoger en werd opgehoogd met het puin van de bombardementen tijdens de Tweede Wereldoorlog. . [[1308]] . 1309 * Paus [[Clemens V]] verhuist naar [[Avignon]]. Deze [[Babylonische ballingschap der pausen]] duurt tot 1377 . . ;Kijken <gallery mode="packed" heights="180"> Bestand:Battle of Courtrai2.jpg|14e-eeuws miniatuur uit de ''Grandes Chroniques de France'' Bestand:Nicaise de Keyser02.jpg||[[Willem van Saeftinghe]] doodt [[Robert II van Artesië]], voorstudie door [[Nicaise De Keyser]] Bestand:Groeningebeek2.jpg|Het enige stuk Groeningebeek dat rest in Kortrijk (op privéterrein), 27 april 2005 Bestand:Goedendags in het museum Kortrijk 1302 9-01-2010 14-20-13.JPG|Resten van goedendags in museum [[Kortrijk 1302]] Bestand:Bézard_-_Philippe_IV_le_bel.jpg|[[Filips IV van Frankrijk|Filips de Schone]] Bestand:Delpech_-_Joan_of_Navarre.jpg|Johanna van Navarra Bestand:Façade_du_Palais_des_Papes.jpg|Het paleis der pausen in Avignon. Alle zeven Avignonpausen zijn Frans. File:World_Heritage_belfries_map.svg|Verspreiding van de belforten op de werelderfgoedlijst in België en Frankrijk. File:Beffroi_de_Courtrai.JPG|In Kortrijk is het Belfort bekend als de Halletoren. File:Kortrijk.Belfort_002.JPG|[[Manten en Kalle]], de uurslagers op het Kortrijkse Belfort. Giotto - Legend of St Francis - -01- - Homage of a Simple Man.jpg|''Legende van Sint Franciscus'', Giotto ca. 1295-1300 Giotto di Bondone - Legend of St Francis - 2. St Francis Giving his Mantle to a Poor Man - WGA09119.jpg|''Franciscus van Assisi geeft zijn mantel aan een arme man'', Giotto ca. 1295-1300 Giotto di Bondone 002.jpg|''Sint-Franciscus ontvangt de stigmata'', Giotto ca. 1300 Giotto. the-crucifix-1310-17. 430х303 cm. Rimini, Tempio Malatestiano.jpg|''Kruis van Rimini'', Giotto ca. 1301 Giotto Scrovegni 26 entry into Jerusalem detail.jpg|''De intocht van Jezus in Jeruzalem'', Giotto ca. 1303-1305 Giotto - Scrovegni - -36- - Lamentation (The Mourning of Christ) adj.jpg|''Bewening van Christus'', Giotto ca. 1303-1305 Injustitia - Capella dei Scrovegni - Padua 2016.jpg|De deugden en ondeugden: ''De onrechtvaardigheid'', Cappella degli Scrovegni, Padua Giotto di Bondone - Navicella - WGA09363.jpg|Geschilderde kopie uit de 17e eeuw naar het mozaïek ''Navicella'' (verloren gegaan), Giotto ca.1305-1313 GiottoMadonna.jpg|''Maestà van Ognissanti'', Giotto ca. 1310-1311 </gallery> . . === 1311-1320 === [[File:De uitvinding van het buskruit, anoniem, Museum Plantin-Moretus, PK OPB 0186 004.jpg|thumb|550px|De uitvinding van het buskruit, anoniem, [[Museum Plantin-Moretus]], een voorstelling uit de zestiende eeuw. In de loop der jaren worden kanonnen lichter omdat brons ijzer vervangt en de kwaliteit van het buskruit verbetert.]] [[File:A chemist creates a strange new form of gunpowder - incombus Wellcome V0011774.jpg|thumb|550px|Een verhaal uit de negentiende eeuw gaat dat de Duitse franciscaner monnik [[Berthold Schwarz]] toevallig het buskruit ontdekt in de vroege 14e eeuw. Hij noemde het Schwarzpulver of zwartkruit. Dit rijmt niet met de geschriften van [[Roger Bacon]] een halve eeuw eer en het feit dat buskruit zich vanuit China verspreidt over Eurazië via de Mongoolse veroveringen. Wellicht introduceerde Schwarz het in Duitsland. Dat verklaart de doorbraak van buskruit in de rest van Europa. Buskruit bestaat uit [[salpeter]], [[zwavel]] en [[houtskool]]. Omdat de elementen een ander soortelijk gewicht hebben, is het mengsel instabiel: de salpeter zakt, houtskool drijft. Het tijdrovende mengen in het heetst van de strijd is geen optie. Door het mengsel onder te roeren in [[brandewijn]] en het te drogen ontstaan kruitkorrels. Dat was zonde van de alcohol: urine werkte evengoed, zeker als de soldaat de avond vooraf de brandewijn zelf opzoop.]] . ;1310 * [[Margareta Porete]] sterft op de brandstapel in [[Parijs]]. In haar voorleesboek 'De spiegel der eenvoudige, vernietigde zielen, die enkel in wil en verlangen naar liefde verwijlen' stelt ze dat volmaaktheid te bereiken is voor wie één wordt met God. En paradoxaal genoeg, wie dit niveau bereikt, verzaakt aan de [[deugd]]en. Dat wordt Porete kwalijk genomen. . ;1311 * Het [[Concilie van Vienne]] roept op om de 'ketterse' Begijnen te straffen. . ;1312 * Opheffing van de onafhankelijke [[Orde der Tempeliers]]. * Inwijding [[Sint-Romboutskathedraal]] in [[Mechelen (stad)|Mechelen]] . ;1313 * Het [[belfort van Gent]] verrijst. In 1323 zijn vier van de zes bouwlagen klaar. Tussen 1377 en 1380 wordt de voorlopige houten torenbekroning opgetrokken waarop de legendarische 'Draak van Gent' gehesen wordt. * Het veengebied tussen [[Aardenburg (stad)|Aardenburg]], [[Eeklo]] en [[Kaprijke]] wordt verdeeld in percelen van gelijke oppervlakte om er [[Turf (brandstof)|turf]] te winnen. De naam [[Meetjesland]] is geboren, een Middeleeuws [[toponiem]]. . ;1314 * Tempeliersleider [[Jacques de Molay]] verbrand. . ;1315 . ;1316 . ;1315–1317 * [[Hongersnood|Hongersnood in Europa]]. . ;1317 * [[Rochus van Montpellier]] vertrekt op pelgrimstocht naar Rome en verpleegt onderweg verpleegt pestlijders. Hij verwerft naam en wordt op zijn terugreis in [[Piacenza (stad)|Piacenza]] aangetast. De [[iconografie]] beeldt hem met een open beenwonde af. Een engel geneest hem in een bos en als hij in zijn geboortestad [[Montpellier]] terug is laat zijn oom hem arresteren wegens spionage. Hij verblijft tot zijn vroegtijdige dood, in de gevangenis. Tegenwoordig is hij bekend als Sint Rochus, een van de zes [[pestheilige|pestheiligen]]. * Tijdelijke sluiting van het Brusselse grote [[Sint-Jan_Baptist_ten_Begijnhofkerk|begijnhof De Wijngaard]] voor een kerkelijke visitatie. Nieuwe kandidates kunnen niet intreden. In 1324 oordeelt de bisschop van Kamerijk dat er geen ketterij in het spel is. Het intredeverbod blijft tot 1333. De Brussels begijnen zoeken toenadering tot het begijnhof van [[Heilwige Bloemaert|Bloemardinne]] aan de [[Kathedraal van Sint-Michiel en Sint-Goedele|Sint-Goedelekerkt]]. . ;1318 * De Vlaamse piraat [[Jan Crabbe (piraat)|Jan Crabbe]] vestigt zich in [[Berwick-upon-Tweed (plaats)|Berwick-upon-Tweed]] om de stad te verdedigen tegen de Engelsen. . ;1319 . ;1320 * [[Venetië (stad)|Venetië]] beschikt over de grootste militair-industriële scheepswerf ter wereld met de naam [[Arsenale Nuovo]] waar 16.000 vaklui elke dag een schip te water laten. . ;Kijken <gallery mode="packed" heights="180"> Giotto di Bondone - Scenes from the Life of St John the Baptist - 2. Birth and Naming of the Baptist - WGA09290.jpg|''Geboorte van Johannes de Doper'', Giotto ca. 1318-1322 Giotto di Bondone 086.jpg|''Maria met Kind'', Giotto ca. 1325-1330 Giotto. Polyptych. 1330-35. 91x340cm. Pinacoteca, Bologna..jpg|''Retabel van Bologna'', Giotto ca. 1330-1334 Bestand:De baghine Des dodes dantz Lubeck 1489.jpg|Begijn Bestand:St-Romboutskathedraal.jpg|St-Romboutskathedraal, Mechelen. Bestand:Belfry_of_Ghent_(DSCF0247,DSCF0249).jpg|Belfort van Gent. Bestand:Rochus.jpg|[[Sint-Rochus|Sint Rochus]] </gallery> . . === 1321-1330 === [[File:Bombard Marguerite Enragee Drawing.jpg|thumb|550px|Op de hoek van de Gentse [[Vrijdagmarkt (Gent)|Vrijdagmarkt]] staat sinds het einde van de 16de eeuw een zware bombarde: de [[Dulle Griet (kanon)|Dulle Griet]]. De oudste bronnen over kruydt en bussen gaan terug op [[1320]] - even na de [[Guldensporenslag]]. Een eeuw later beschikken steden over dit soort onbetrouwbare, onverplaatsbare ijzeren bombardes. Ze dienen doorgaans ter verdediging - het defensief van de stad, omdat ze te zwaar zijn en enkel te verplaatsen zijn met ossen en koeien. De enige invloed die deze vroege generatie vuurwapens heeft op de middeleeuwse muren beperkt zich tot een aanpassing van de schietgaten: een combinatie van de verticale spleet met een ronde opening voor de draagbare vuurwapens. Met haar gewicht van twaalf ton, een lengte van meer dan vijf meter en een smeedijzeren mondkaliber van 640 millimeter is de Dulle Griet de grootste bombarde die nog bestaat. Als de bombardes dan toch het offensief dienden (deze heeft een reikwijdte van 1.500 meter), was het gebruikelijk om ze zo dicht mogelijk bij het doel te brengen, net buiten het bereik van een kruisboog (200 meter). In tegenstelling tot haar kleine zus, de [[Mons Meg]], is over de [[Dulle Griet (kanon)|Dulle Griet]] nauwelijks historische documentatie te vinden. De naam Griet, Margot, Marguerite en Meggie was gebruikelijk om een donderbus te benoemen: Margaretha was een veel voorkomende naam. Volgens Wikipedia dateert de Dulle Griet uit 1431, gemaakt ten tijde dat [[Jan van Eyk]] aan het [[Het Lam Gods (gebroeders Van Eyck)|Lam Gods]] werkt. De historicus Marc Beyaert restaureerde de Dulle Griet en gaat in tegen de gebruikelijke verklaring die de bombarde de stad laat verdedigen. Hij schrijft: 'Een zware bombarde als de Dulle Griet is a priori een offensief wapen, dat enkel bij belegeringen nuttig kan worden ingezet. De grote investering voor zo'n wapen wordt enkel gedaan door iemand met een strategische visie én zeer ruime middelen, die meent zo'n wapen nuttig en frequent te kunnen gebruiken over een langere periode. Een wapen als de Dulle Griet past derhalve niet in de beperkte militaire optiek van de stad Gent, maar wel in de strategische langetermijnpolitiek van een Bourgondische hertog.' Na 1450 wegen de nadelen van de bombardes door op haar voordelen: duur, moeilijk te maken, moeilijk te transporteren en op te stellen; ze vereisen veel personeel, veel buskruit en speciale projectielen. De opbouw van de stelling nam dagen in beslag en hun gebrekkige wendbaarheid maakte ze kwetsbaar voor de ontwikkelingen na 1450: lichtere, kleinere en mobielere stukken met een grotere vuurkracht en impact. Het einde van regeerperiode van [[Karel de Stoute]], omstreeks 1477, valt samen met het verdwijnen van de bombardes.<ref>MARC BEYAERT. ''De Dulle Griet in Gent''. in: LUC DE VOS. ''Burchten en forten en andere versterkingen in Vlaanderen''. Davidsfonds, Leuven, 2002, P. 93 ev.</ref>]] . * 1321 . * 1322 ** [[Lodewijk I van Vlaanderen|Lodewijk van Nevers]] wordt graaf van Vlaanderen. Hij is opgevoed in Parijs en was nooit eerder in Vlaanderen. Zijn beleid is, in tegenstelling tot zijn voorgangers gericht op de Franse kroon. Vlaamse stadsrechten en de gunsten die de handelaren en ambachtslui genieten zijn hem vreemd. De Vlaamse alliantie met Engeland (ter waarborg van de zelfstandigheid van de regio, de wolleveringen en handel en de bescherming tegen de Franse veroveringsdrang) is niet naar zijn zin. Engeland was de belangrijkste bron van de Vlaamse rijkdom. Lodewijks politiek conflicteert met zijn onderdanen. . * 1323 ** Vlaamse Boeren en stedelingen ontketenen in november een [[Opstand van Kust-Vlaanderen]] in het kustgebied. De rellen verspreiden zich in het hele graafschap. De reden is een belastingverhoging ingevoerd door [[Lodewijk van Nevers]] om de betalingen van het Verdrag van Athis-sur-Orge te innen voor de Franse koning. . * 1324 ** [[Petrarca]] begint zijn verzameling Latijnse [[manuscripten]]. . ;1325 * Het grootste deel van Vlaanderen is bezet door de opstandelingen die ageren tegen de graaf en de Franse koning die elkaar te hulp schieten. * De kathedraal van de Engelse bisschopstad Wells heeft een astronomisch uurwerk, waarschijnlijk een creatie van Peter Lightfoot, een monnik uit Glastonbury. Het mechanisme van de klok werd vervangen in de 19e eeuw, het origineel werd verplaatst naar het Science Museum in Londen. De rijkversierde wijzerplaat toont een geocentrische kosmos, de dagen van de maanmaand en de schijngestalten en de kwartieren van de maan. Het meten en de precisie zal zich de komende twee eeuwen enten in alle domeinen van het openbare leven: maten en gewichten, het [[Lijnperspectief|perspectief]] in de schilderkunst, de muzikale polyfonie, geldstandaarden, het [[dubbel boekhouden]]... . * 1326 . * 1327 ** De (pest)heilige [[Rochus]] overlijdt. Als jongeling erft hij net als [[Sint Franciscus]] een som geld die hij verdeelt onder de armen en de ziekenhuizen. Als hij terugkeert van een bedevaart op Rome belandt hij in een epidemie en helpt hij zieken. Hij werd ook ziek en een hond bracht hem dagelijks brood. Hij herstelde, werd een bedelaar, en raakte als spion in de gevangenis. Toen hij er stierf verscheen een schijnsel en Rochus werd samen met andere heiligen gezien als een ommekeer der verwachtingen: zij brengen de pest als een instrument van God die wraak neemt op de menselijke ondeugeden. . * 1328 ** De Vlaamse opstand eindigt op 23 augustus met de [[Slag bij Kassel (1328)|Slag bij Kassel]], waarin een Frans leger de Vlaamse rebellen verslaat. . * 1329 . * 1330 (Ca.) ** Het vroege [[humanisme]], een niet religieuze filosofie ontluikt. . <gallery mode="packed" heights="180"> Bestand:Francesco-Petrarca.jpg|[[Petrarca]] Bestand:Petrarca01.jpg|Petrarca </gallery> . . === 1331-1340 === . * 1331 . * 1332 . * 1333 ** Duizenden Chinezen sterven door de pest, droogte en hongersnood. Waarschijnlijk begon de pest in de uitlopers van het [[Himalayagebergte]] en verspreidt die zich via de nieuwe handelsroutes. De historica [[Barbara Tuchman]] acht deze epidemies te vroeg om verantwoordelijk te zijn voor de pest die in 1346 in India opduikt.<ref>BARBARA TUCHMAN. ''De waanzinnige veertiende eeuw''. Agon, Amsterdam, 1990, p. 126-127.</ref> . * 1334 ** Een stormvloed overspoelt [[Walcheren]] en [[Wulpen (eiland)|Wulpen]]. Ook de Vlaamse kust kent grote overstromingen. . * 1335 . * 1336 . * 1337 ** [[Honderdjarige Oorlog]] start en duurt tot [[1453]]. De naam suggereert een eeuw flinke strijd. In werkelijkheid gaat het om een aaneenschakeling van gewelddadige conflicten met daartussen [[Vrede|vredeperiodes]] en [[Wapenstilstand|wapenstilstanden]]. De oorlog start met de verovering van het Franse [[Aquitanië]] door [[Filips IV van Frankrijk|Filips IV]] op [[Edward III van Engeland]] waarop Edward Frankrijk binnenvalt. Uiteindelijk winnen de Fransen de oorlog in het jaar dat de Turken Constantinopel veroveren omdat Engeland te verzwakt is door haar interne [[Rozenoorlog]]. . * 1338-45 ** [[Jacob van Artevelde]] is dé man in Vlaanderen. . * 1339 ** [[Ninove]] verwerft zijn stadsrechten. . . === 1341-1350: ♣ De bloemen op het veld verwelken === [[Bestand:De_uitvinding_van_het_kompas,_Jan_Collaert_II,_Museum_Plantin-Moretus,_PK_OPB_0186_003.jpg|thumb|550px|Deze prent uit het [[Museum Plantin-Moretus]] van [[Jan Collaert II]] (PK.OPB.0186.003) toont de uitvinding van het kompas als een Westers gegeven. Dit is een historische leugen. Het instrument verschijnt voor het eerst in [[China]] als de ''sīnán'' (司南), een zuidwaarts wijzende lepel voor [[geomantiek]]. Zijn bestaan blijkt uit bewaarde exemplaren en uit een tekst uit de eerste eeuw voor onze tijdrekening van [[Liu Xiang (wetenschapper)|Liu Xiang]]. De vaststelling dat [[zeilsteen]] ijzer aantrekt gaat terug op de [[Guiguzi|Meester uit het Demonendal]] uit de vierde eeuw voor Christus. De oudste navigatiekompassen zijn gemagnetiseerde erts dat op een plankje in water dobbert. De vroegste vermelding van het kompas en de zeenavigatie is in het Chinese boek ''Tafelgesprekken van Pingzhou'' uit [[1117]] van [[Zhu Yu]]. Later in de [[12e eeuw]] verspreidt het instrument zich via de Arabieren naar Europa. Het scheepskompas is hier vanaf 1350 een algemene toepassing.]] . ;1341 . * De [[humanist]] [[Petrarca]] gekroond tot Rome's eredichter. . ;1342 . ;1343 . * Vestiging van een Engelse [[Stapelplaats|wolstapel]] in Brugge, in 1363 verplaatsing naar Calais. . ;1344 . ;1345 . * [[Gent]] is na Parijs met zijn 60.000 inwoners de grootste stad van West-Europa. [[Jacob van Artevelde]]' (±1290–1345), 'de wijze man van Gent' een volksleider en staatsman, een lakenkoopman en leider van de wevers, een makelaar en grootgrondbezitter negeert het Franse verbod om handel te drijven met Engeland vanwege de Honderdjarige Oorlog. Van Artevelde wil een toenadering tot Engeland om de Vlaamse wol-economie veilig te stellen en houdt Vlaanderen uit de [[honderdjarige oorlog]]. Gildetwisten maken een einde aan zijn leven: hij wordt vermoord. Later noemt Gent zich de [[Arteveldestad]]. . ;1346 [[Bestand:Battle of crecy froissart.jpg|thumb|550px|Vijftiende-eeuws manuscript van de Kronieken van [[Jean Froissart]] over de slag bij Crécy.]] . * De [[Slag bij Crécy]] is een ijkpunt in de [[Honderdjarige oorlog]]. [[Crécy-en-Ponthieu]] ligt ten zuiden van Calais. De graaf van Vlaanderen, [[Lodewijk I van Vlaanderen|Lodewijk van Nevers]] overlijdt. Zijn zoon en troonopvolger, [[Lodewijk II van Vlaanderen|Lodewijk van Male]] loopt zware verwondingen op. Eerder sneuvelden [[Robrecht II van Jeruzalem]] en [[Boudewijn VII van Vlaanderen]] in Franse dienst tegen Engeland. De Franse krachtige kruisbogen halen het niet van de Engelse [[longbow]] die snel is, makkelijk laadt en vol precisie is en pijlenlawines kan veroorzaken. De Engelse boogschutters halen alle Franse aanvalsgolven neer en Frankrijk verliest 15.000 ridders en 10.000 man voetvolk in één dag. Engeland verliest twee ridders en 200 man voetvolk. Na de slag verzwaren de harnassen. . * [[Lodewijk van Male]] graaf van Vlaanderen. . * De [[Pest (ziekte)|pest]] duikt voor het eerst op in India en in Europa nadat een nieuwe handelsroute met China de verspreiding stimuleert. Tot 1351 zal de zwarte dood onze streken teisteren. '''Barbara Tuchman over de slag bij Crécy''' Op 26 augustus 1346 stuitten de Engelse legers dertig mijl landinwaarts bij Crécy in Picardië op de Franse troepen. Evenals in een andere augustusmaand, die van 1914, was de strijd het begin van een tijd waarin het geweld steeds toenam en de zaken steeds moeilijker onder controle waren te houden. Het was geen vooropgezet plan van de overwinnaars. Toen Eduard ter ore kwam dat een geweldig leger zich na diens oproep rond de Franse koning verzameld, gaf hij geen blijk behoefte te hebben aan een confrontatie, althans niet voor zich eerst van een veilige aftocht te hebben verzekerd. Hij marcheerde vanaf Parijs in noordwestelijke richting naar het kustgebied langs Het Kanaal, vermoedelijk op weg naar Vlaanderen, waar hij er zeker van kon zijn over schepen te kunnen beschikken. Als dat zijn bedoeling was, had hij weinig kans koning van Frankrijk te worden. Het Franse leger haalde in geforceerde marsen de Engelsen in voor deze de zee konden bereiken, evenwel niet voordat Eduard, die zich realiseerde dat hij moest vechten, een goede verdedigingspositie op een brede heuveltop boven het dorp Crécy had ingenomen. Voor de strijd waren de Franse edelen zo vol vertrouwen dat zij er al over spraken wie van hun tegenstanders wier goede naam en wapenfeiten zij kenden uit toernooien, zij gevangen zouden nemen. Alleen koning Filips was besluiteloos. Hij was "treurig en bezorgd" en scheen bang te zijn voor nog meer verraad na de desertie van Bretagne en Harcourt, of voor een of ander verborgen gevaar. '''Natte boogpezen''' Omdat zij aan de vooravond van de strijd hun kamp te ver van de vijand hadden opgeslagen, bereikten zijn troepen het slagveld pas om vier uur in de middag, waardoor zij de zon in het gezicht hadden en de vijand de zon in de rug had. De kruisboogschutters waren moe en klaagden na de lange mars. Hun boogpezen waren nat geworden door een plotseling opgekomen onweer, terwijl de Engelse schutters hun pezen beschermd hadden door deze opgerold onder hun helmen te houden. Wat er toen aan Franse zijde volgde was een chaos van zinloze vermetelheid, pech, fouten, gebrek aan discipline en de chronische bravoure-ziekte van de ridders, die vastbesloten waren om hun moed te bewijzen, niet gehinderd door enig tactisch inzicht of een georganiseerd plan. '''Alles loopt fout''' Op het laatste nippertje geadviseerd om de aanval tot de volgende dag uit te stellen, gaf Filips de voorhoede het bevel terug te trekken en de achterhoede het bevel halt te houden, maar hij werd niet gehoorzaamd. Zonder de kruisboogschutters de kans te geven de tegenstand in de Engelse gelederen te verzwakken, stormden de ridders in de voorhoede de heuvel op, de vijand tegemoet. De Genuese kruisboogschutters, die buiten schootsafstand van hun doel stonden en door Engelse pijlen werden doorboord, raakten achterop en gooiden hun bogen ter aarde. De koning die bij het zien van de Engelsen van kleur verschoot "omdat hij hen haatte", kon de situatie niet langer in de hand houden. Bij het zien van de vluchtende Genuezen, schreeuwde hij of zijn broer, de graaf van Alençon: "Dood die schurken die ons in de weg lopen!" terwijl zijn ridders "in haast en in het wilde weg" op de schutters inhakten bij hun poging zich een weg te banen. Vanuit deze verschrikkelijke chaos in hun eigen gelederen bestookten de Fransen de vijand met de ene aanval na de andere, maar de gedisciplineerde slagorde van de Engelse handboogschutters, die gehard waren door de langdurige oefening die hun wapen vereiste, hield stand en zaaide verwarring en dood met hun pijlen. Toen kwamen de Engelse ridders te voet naar voren, voorafgegaan door schutters en versterkt door lansdragers en moordlustige lieden uit Wales met lange messen, die zich onder degenen die waren gevallen begaven en hen op de grond doodstaken. De prins van Wales vocht aan het hoofd van één gevechtseenheid terwijl koning Eduard het commando voerde vanaf een windmolen boven op de heuvel. Het gevecht ging door in de schemering en de duisternis tot middernacht tot koning Filips gewond werd weggeleid door de graaf van Henegouwen, die tot hem zei: "Sire, stel uw leven niet moedwillig in de waagschaal", zijn paard bij de teugels nam en hem wegtrok van het slagveld.'<ref>BARBARA TUCHMAN. ''De waanzinnige veertiende eeuw''. Agon, Amsterdam, 1980, p. 111-112.</ref> . '''[https://www.youtube.com/watch?v=Q05qzubql8Q ♠ BEELDFRAGMENT: Crécy en het ontstaan van de honderdjarige oorlog.]''' . ;1347 [[Bestand:1349 burning of Jews-European chronicle on Black Death.jpg|thumb|550px|Jodenverbranding na een pestepidemie.]] * [[Beleg van Calais (1346)|Het Beleg van Calais]]. De Engelsen veroveren [[Calais]], dat tot nu toe deel uit maakte van het [[Graafschap Artesië]]. Calais blijft een Engelse [[exclave]] tot in 1558, na de Franse herrovering. . '''[https://www.youtube.com/watch?v=yG2v3CoOuIE ♠ BEELDFRAGMENT UNIVERSITEIT VAN VLAANDEREN: Wat verraadt jouw taal over jou?]''' . ;1348 . * Oprichting [[universiteit van Praag]]. . * In oktober vraagt [[Filips VI van Frankrijk|Filips VI]] de Parijse universiteit een verslag over de pest, een ramp die de mens bedreigt. Na een zorgvuldig onderzoek schrijven de meesters het fenomeen toe aan een drievoudige conjunctie van [[Saturnus (planeet)|Saturnus]], [[Jupiter (planeet)|Jupiter]] en [[Mars (planeet)|Mars]], een conclusie die de toenmalige wetenschappelijke wereld overneemt. . * In [[Florence (stad)|Florence]] sterft de 68-jarige [[Giovanni Villani]]. Hij was historicus, diplomaat en bankier en schreef de kroniek [[Nouva Cronica]] en was een voorloper van het [[humanisme]]. Hij sterf (aan de pest) te midden een onafgemaakte zin: 'midden in deze pestilentie kwam er een eind aan...' . ;1349 . * In Gent komt het op 'Goede' dinsdag 13 januari tot een bloedig treffen tussen de volders- en de weversgilde. De volders winnen en herstellen het gezag van de graaf van Vlaanderen [[Lodewijk van Male]]. Begin oktober beklaagt de stad zich dat de uitgewezenen toch in het graafschap verblijven, schippers klagen dat hun vaarwater gesaboteerd is met palen en andere hindernissen. . ;1350 . * Ca. Kerktoren van de Oude Kerk in [[Delft]] voltooid. . ;Kijken <gallery mode="packed" heights="180"> File:Francesco-Petrarca.jpg|[[Francesco Petrarca]] Bestand:Jacob_van_Artevelde_statue_in_Vrijdagmarkt_square.JPG|[[Jacob van Artevelde|Jacob van Arteveldes]] standbeeld uit 1863 op de [[Vrijdagmarkt (Gent)|Vrijdagmarkt]] in Gent. Bestand:Map_of_the_route_of_Edward_III's_chevauchée_of_1346.svg|Route van [[Edward III van Engeland|Edward III]]. Bestand:Battle_of_Crécy,_26_August_1346.png|26 augustus 1346. Bestand:Edward_III_counting_the_dead_on_the_battlefield_of_Crécy.jpg|Edward III telt het aantal doden. File:Battle of Crecy memorial.jpg|Memoriaal [[Slag bij Crécy]] File:Crécy-en-Ponthieu, moulin d'Edouard III (4).jpg|Crécy-en-Ponthieu, moulin d'Edouard III </Gallery> . . === 1351-1360 === [[Bestand:Tommaso_da_modena,_ritratti_di_domenicani_(Ugo_di_Provenza)_1352_150cm,_treviso,_ex_convento_di_san_niccolò,_sala_del_capitolo.jpg|thumb|550px|Een fresco uit 1352 met Hugues de Saint-Cher. Dit is een van de vroegste brilillustraties.]] . ;1351 . * Opstanden in Brugge. . * [[Menen]] verwerft stadsrechten. . * Het [[Verdrag van Fontainebleau]] schenkt [[Lodewijk van Male]] geldsommen en vergeeft de Vlaamse partijdigheid met de Engelsen. . . ;1352 . * De architect [[Jan Appelmans]] en nadien zijn zoon [[Pieter Appelmans]] bouwen de [[Onze-Lieve-Vrouwekathedraal (Antwerpen)|Onze-Lieve-Vrouwekathedraal]] in Antwerpen. Na de [[Dom van Keulen]] is dit de tweede hoogste kathedraal van Europa. Op de derde plaats staat de [[Onze-Lieve-Vrouwekerk (Brugge)|Onze-Lieve-Vrouwekerk]] in Brugge. De bouw in Antwerpen duurt tot 1521. In het nabijgelegen Papenstraatje is brasserie Appelmans tegenwoordig een prima [[Cocktail|cocktailbar]]. . . ;1353 . [[File:Boccaccio - Decameron, MCCCCLXXXXII ad di XX de giugno - 3852856 Scan00015 (cropped) - La brigata.tif|thumb|550px| ♣ In een tumultueuze tijd van epidemie en opstand (in Gent, geleid door wevers en molenaars) publiceert [[Giovanni Boccaccio]] (1313-1375) zijn ''[[Decamerone]]''. Het boek kent, net zoals ''The Canterbury Tales'' van [[Geoffrey Chaucer]] (1343-1400) dat aan het einde van de eeuw verschijnt, de raamstructuur vergelijkbaar met het Arabische [[Duizend-en-een-nacht]]. De titel staat voor het 'Boek der tien dagen' en is een samenstelling van het Griekse δέκα, (tien), en ἡμέρα (hemera of dag). Zeven jonge dames en drie jonkmans vertellen honderd verhalen op een landgoed met weelderige en paradijselijke tuinen buiten de stad Florence. De tuinen contrasteren met de stedelijke epidemische taferelen en de karrenvrachten vol knekels en lijken waar het gezelschap aan wil ontsnappen. Tussen 1348 en 1351 slachtofferen de builenpest, de longpest en andere ziektes 25 procent tot 50 procent van de Europeanen nadat een nieuwe handelsroute met China de verspreiding stimuleert. Het veroorzaakt een keerpunt in de geschiedenis van de Middeleeuwen. Het tekort aan arbeidskrachten en de vrijgekomen erfenissen maken een einde aan de feodaliteit. Maar daar heeft Boccaccio nog geen weet van. Zijn paleis waar het gezelschap zich terugtrekt doet Middeleeuws aan met zijn 'schoonen en grooten hof in het midden en met terrassen en zalen en kamers, allen afzonderlijk zoo fraai mogelijk en met aanlokkelijke, merkwaardige schilderijen en getooid met weiden daarbuiten en wonderbare tuinen en met zeer frissche waterputten en met gewelven vol kostbare wijnen'.<ref>GIOVANNI BOCCACCIA, vertaald door J.K. Rensburg. ''De Decamerone.'', 1905, p. 24.</ref> Elk personage - de groep noemt zich Brigata - vervult een [[Allegorie (beeldende kunst)|allegorische]] rol: Pampinea, Filomena, Neifile, Filostrato, Fiammetta, Elissa, Dioneo, Lauretta, Emilia en Panfilo. Vier vrouwen staan voor de kardinale deugden: Prudentia of voorzichtigheid en wijsheid; Justitia of rechtvaardigheid; Temperantia of de gematigde zelfbeheersing en Fortitudo: moed en sterkte. Drie vrouwen zijn de goddelijke deugden: Geloof, Hoop en Liefde. De jongens vertegenwoordigen het Kennen, het Streven en het Begeren, de drie eigenschappen die Plato aan de ziel toekent. Elke dag zorgt de hofmeester voor spijs en drank en opent hij een ommuurde tuin naast het paleis die het gezelschap overdondert. Rondom en in het midden zijn pijlrechte, brede paden met houtwerk vol druiven. De reuk van de bloemen en planten doen denken aan Oosterse specerijen. Langs de paden bloeien rozen en jasmijn. De tuin is zo aangelegd dat hij tijdens elk dagdeel schoonheid en schaduw biedt. De centrale, blanke marmeren fontein toont wonderbaar beeldhouwwerk. Ze stuwt water vol gedruis de hoogte, er is een molen mee te bewegen. Het water stort neer in een spiegel en verdwijnt langs een geheime afvoer en kunstige kanaaltjes. Daarna komen van alle kanten de dieren: talloze vogels, konijnen, hazen, geiten, jonge herten. Naast de fontein komen de tafels waar de donna's en de jonge mannen liederen zingen en dansen, drinken en eten. Het maakt hen vrolijk en wie het verkiest houdt een siësta. De anderen lezen, schaken of dammen. In de namiddag betreden ze de weide met kort, groen gras en wachten ze hun verslavende verhalen af. Eén verhaal gaat over Masetto van Lamporecchio die zich uitgeeft voor een doofstomme, zijn dienst als tuinman aanbiedt in een nonnenklooster en eindigt in het nonnenbed. Een ander vertelt over een geestelijke die de echtgenoot van een mooie vrouw aan het bidden zet en met de huisvrouw in bed duikt. Vanzelfsprekend botst ''De Decamerone'' op tegenstand van latere moraalridders of zedenprekers. De seksuele vrijmoedigheid en hoe de geestelijken hierin een rol in spelen, resulteert in gekuiste versies. Een verhaal dat het niet haalt is dat van [[Alibech en Rusticus]]. Een prent toont hen in een tuin met een boom.<ref>JAN WILLEM GEERINCK. ''De geschiedenis van de erotiek. Van holbewoner tot markies De Sade,'' Van Halewijk, Leuven, 2011, p. 40-42.</ref> De oude en ervaren kluizenaar Rusticus neemt de naiëve Alibech in de leer voor het kluizenaarschap. Hij gebiedt haar zijn gedrag te volgen en kleedt zich uit. Ze volgt gewillig en vraagt wat het 'uitsteeksel' is waar zij niet over beschikt. Deze 'verrijzenis van het vlees is de duivel' zegt hij. Zijn duivel pijnigt hem dat hij het amper verdragen kan. Zij is opgelucht. Zo'n duivel heeft ze niet. Rusticus begrijpt haar en vervolgt: 'Jij hebt iets wat ik niet heb.' 'Wat mag dat zijn?', vraagt ze. 'Jij hebt een hellegat en de Lieve Heer stuurt je om mijn smartelijke duivel in jouw hellegat te storten. Je dient er God mee.' De deerne stelt onwetend en bereidwillig haar hellegat ter beschikking op een klein bed. Als hij er zijn duivel naar de verdoemenis stoot, krijgt ze de smaak te pakken. Ze opent zes keer haar hellepoort, in de hoop de duivel te onthoofden. In 1360 zal Boccaccio de Engelse dichter-diplomaat [[Geoffrey Chaucer]] ontmoeten tijdens zijn Italiëreis. Uitgerekend dan slaat de pest in Vlaanderen opnieuw toe. De herinnering aan ''Het grote sterven'' is nog niet koud. Even een terugblik. De jaren 1348-1351 confronteren de wereld met de [[Zwarte dood]]. Als ‘het grote sterven’ [[Constantinopel]] bereikt is er geen houden meer aan. Van daar uit verspreidt de zieke zich naar de [[Balkan (schiereiland)|Balkan]], [[Italië]], [[Spanje]], [[Frankrijk]] en onze regio. De pest eist 75 tot een 100 miljoen levens; andere bronnen hebben het over 25 miljoen mensen in Europa en Azië. Eén op vier Fransen legt het bijltje. Op 14 februari kent [[Straatsburg]] zijn [[Valentinstagmassaker]] en verbrandt de menigte twee- tot drieduizend [[joden]]. De rest verdrijven ze. In de [[Lage Landen]] gaan er [[pogrom]]s door. Joden zijn zondebok. De Europese bevolkingsafname leidt tot de [[Renaissance]]: de overlevenden en hun nabestaanden permitteren zich dankzij erfenissen meer materiële welvaart en wie van arbeid leeft, krijgt beter betaald omdat arbeid schaars is. De besmetting is een mysterie. Gaat het om vergiftigde lucht? Een ongunstige stand van de planeten? Het bekijken van de zieken? Lichtbundels? Satan? Een pauselijke medewerker aan de [[Sint-Donaaskerk]] is een goed observator en schrijft in april 1349 - enkele maanden voor de pest uitbarst - naar [[Avignon]]: als 'één besmette persoon sterft, (...) dat allen die hem zien, hem bezoeken of iets van hem meenemen, of hem naar zijn begraafplaats dragen, hem meteen in de dood achternagaan.' [[Lodewijk van Male]] legt buiten de Brugse stadsmuren een massagraf aan van zes hectare. De pest betekent voor de plichtbewuste zusters, broeders en priesters een ravage: [[Sint-Kruis]], [[Loppem]] en [[Blankenberge]] komen zonder priester te zitten.<ref>JOREN VERMEERSCH. ''1349. Hoe de Zwarte Dood Vlaanderen en Europa veranderde.'' 2019.</ref> In de Vlaamse archieven is van de pestepidemie nauwelijks een spoor, terwijl in Europa de sterftecijfers oplopen tot zestig à tachtig procent. Ontsnapte het dichtbevolkte Vlaanderen aan de Zwarte dood? Blijkbaar niet. De afwezigheid van de archieven duidt op het feit dat de ontreddering in Vlaanderen extreem is. Het zwijgen van de bronnen is drievoudig: 1. boedelbeschrijvingen en de aankoop van doodskisten worden niet meer geregistreerd. 2. Wellicht heeft de overheid belang om de sterfte te verzwijgen, vergelijkbaar het met het begin van de [[Aids|Aidsepidemie]]. 3. In de overlijdensregisters dagen plots nieuwe handschriften op, soms tot drie keer in hetzelfde boekjaar.<ref>PIETER VAN DOOREN. ''Zwarte dood spaarde Vlaanderen niet''. In: ''De Standaard'', maandag 4 februari 2019, p. D8.</ref> De arme en verzwakte stadsbevolking stierf in een hol en 'door de stank van hun lichamen merkten de buren dat zij gestorven waren' schrijft Giovanni Boccaccio die zelf zijn maîtresse erbij verloor. Wie het zich kan permitteren, vlucht de stad uit. De jonge patriciërs uit [[Florence (stad)|Florence]] die [[Giovanni Boccaccio|Boccaccio]] beschrijft, trekken zich terug in een buitenhuis 'ver van de wegen verwijderd' en met 'bronnen vol koel water en kelders gevuld met zeldzame wijnen.' Op het platteland is men evenmin veilig. De historica [[Barbara Tuchman]] omschreef in haar 'De waanzinnige veertiende eeuw' hoe de boeren dood neervielen op de weg, het veld of in hun huis en hoe de overlevenden zich machteloos en apathisch voelen. Het rijpe koren bleef op de akkers staan, het vee verkommert. 'Met de ontzagwekkende kracht die de natuur eigen is overwoekerde het onkruid de ontgonnen gronden, dijken brokkelden af, het zoute water stroomde weer binnen en maakte het laaggelegen land brak.'<ref>BARBARA TUCHMAN. ''De waanzinnige veertiende eeuw''. Agon, Amsterdam, 1990, p. 122-124.</ref> De pest nestelt zich in juli 1348 in Normandië. Hun buren van Picardië krijgen een adempauze tot de zomer van 1349. In de zwaarst getroffen Normandische dorpen wapperen zwarte vlaggen op kerktorens. Ze zijn een teken van rouw of van waarschuwing, tot groot jolijt van de mensen uit Picardië, mensen die even later ook door de ziekte geveld worden. [[Simon van Covino]] vergelijkt het verdwijnen van deze jonge mensen met het verwelken van de bloemen op het veld.<ref>Verder lezen: MARK HEIRMAN. ''1347-1772. De zwarte dood, hoe de pest Europa veranderde'', Houtekiet, Antwerpen, 2018.</ref> Tenslotte nog dit: vooral erg dicht bevolkte gebieden waren slachtoffers van de pest. Geen twee gebieden in de wereld zijn dichter bevolkt dan Italië en Vlaanderen, toen was dat zo, nu is dat ook nog zo. In deze gebieden kan je met een dagreis al stappend van de ene stad naar een andere. Om zich van de vreemde te onderscheiden, ontwikkelt men dialecten. Enkel in Vlaanderen en Noord Italië zijn er zoveel dialecten te vinden. Dank zij het taalgebruik van de andere weten we of hij al dan niet tot de incrowd behoort. Op die manier ontwikkelt er zich een relatie tussen taal en veiligheid. De Engelse romantiek in de negentiende eeuw maakt de Decamerone opnieuw populair. [[John William Waterhouse]] werk uit 1916 -een jaar voor zijn dood- is er de illustratie van en begin jaren zeventig verfilmen de Italiaanse regisseurs [[Pier Paolo Pasolini]] -enkele jaren voor hij vermoord wordt- zijn gewaagde en [[Giuseppe Variwerd]] zijn erotische/pornografische versie.]] . . ;1354 . . ;1355 . . ;[https://klara.be/de-bourgondiers-aflevering-1 1356] . * [[Slag bij Poitiers (1356)|Slag bij Poitiers]]. Edward de [[Zwarte Prins]] plundert Frankrijk met 8.000 troepen. Vanuit de bossen vernietigen zijn boogschutters een leger van tweemaal zo groot. . * Het Grote [[Westers Schisma|kerkschisma]]: Pausen rivaliseren vanuit [[Avignon]] en [[Rome (stad)|Rome]]. . . ;1357/1358 . * [[Étienne Marcel (politicus)|Etienne Marcel]] leidt een burgeropstand in [[Parijs]]. . . ;1359 . ;1360 . * [[Verdrag van Brétigny]]. . . ;Kijken <gallery mode="packed" heights="150"> File:Franz Xaver Winterhalter - Decamerone.jpg|[[Franz Xaver Winterhalter]] - Decamerone File:Decameron3.jpg|Een geestelijke zet een echtgenoot aan het bidden en duikt met de huisvrouw in bed. Decamerone File:Waterhouse decameron.jpg|Vertelsessie uit de Decamerone, John William Waterhouse, 1916 Bestand:Sandro_Botticelli_075.jpg|Het banket in het dennenbos (1482-1483) van Sandro Botticelli. Een edelman, versmaad door zijn geliefde overtuigt haar met bovennatuurlijke hulp en huwt. Bestand:Appelmans2.jpg| Bestand:P1010905GroenplaatsAntwerpen.JPG| </gallery> . . === 1361-1370 === . * 1361 . * 1362 ** [[Homeros]] en [[Euripides]] in het Latijn vertaald in Florence. . * 1363 ** [[Jan de Goede]] schenkt Bourgondië aan [[Filips de Stoute]]. . * 1364 . * 1365 . * 1366 ** °[[Hubert van Eyck]] - ⁺1426). De geboorte van deze man maakt hem een kwart eeuw ouder dan zijn bekende broer [[Jan van Eyck]] die geboren wordt in 1390. . * 1367 . ;1368 . * De pest duikt opnieuw op in Vlaanderen. . . = De Bourgondiërs (1382-1500): Herfstij der Middeleeuwen = ;1369 . * Start [[Bourgondische periode]] met het huwelijk van [[Filips de Stoute]] en [[Margaretha van Male|Margaretha Van Vlaanderen]]. Gent is na Parijs de grootste stad in Europa, Amsterdam telt 3000 inwoners. . [[Bart Van Loo]] schreef een fenomenaal boek over deze dynastie. Wie wat luistertijd heeft, leert een ongeziene verhalenpracht kennen. Een aanrader. Een niet verplichte must. Wie luistert, vermeldt dit best even op het examen. . ♠ '''De [[Bourgondiërs]] met [[Bart Van Loo]] - [https://klara.be/de-bourgondiers-aflevering-1 Aflevering 1]''' . ♣ '''De [[Bourgondiërs]] met Bart Van Loo - [https://klara.be/de-bourgondiers-aflevering-2 Aflevering 2]''' . ♠ '''De [[Bourgondiërs]] met Bart Van Loo - [https://klara.be/de-bourgondiers-aflevering-3 Aflevering 3]''' . ♣ '''De [[Bourgondiërs]] met Bart Van Loo - [https://klara.be/de-bourgondiers-aflevering-4 Aflevering 4]''' . . === 1371-1380 === ;1371 . * Aanhoudende boerenopstanden in Europa. . * [[Jan zonder Vrees (hertog)|Jan zonder Vrees]], de latere hertog van [[Bourgondië (hertogdom)|Bourgondië]] (1404-1419) geboren. . ;1372 . * [[Toren van Pisa]] voltooid. . ;1373 [[Bestand:Gravenkapel_Kortrijk.jpg|thumb|550px|Aan de buitenzijde van de Gravenkapel zijn restanten van de Kortrijkse burcht te zien. Werkzaamheden aan de [[Onze-Lieve-Vrouwekerk (Kortrijk)|Onze Lieve Vrouwekerk]] in Kortrijk voltooien de prestigieuze [[Gravenkapel (Kortrijk)|gravenkapel]]. Ze duurden drie jaar en de kapel is de toekomstige begraafplaats voor [[Lodewijk van Male]]. . ;1374 . * [[Beatrijs]] met [https://literairecanon.be/nl/werken/media-beatrijs didactische uitleg] . * [[Stormvloed van 1374|De Stormvloed]] verwoest in Zuidwest-Nederland. . * [[Koudekerke (Walcheren)|Koudekerke]] en [[Elmare]], [[Sint-jansziekte|Epilepsie]] voor het eerst beschreven. (CONTROLE) . * Opnieuw een pestjaar in Vlaanderen. Voor het eerst sinds het ontstaan van Vlaanderen daalt het bevolkingsaantal. 'Rond 1300, in volle Frans-Vlaamse oorlog, was de bevolking van Vlaanderen vermoedelijk het hoogst' schrijft Edward De Maesschalck. 'Vlaanderen was toen zelfs het dichtstbevolkte land van West-Europa ten noorden van de Alpen. Sindsdien en vooral vanaf 1350 begon de bevolking echter in grote steden terug te lopen. Ieper telde nog 30.000 inwoners in 1300, maar daarvan bleef een eeuw laters slechts een derde over. Gent telde bijna 60.000 inwoners in 1350, maar daalde tot de helft in 1385. Brugge werd toen de grootste stad van Vlaanderen met meer dan 40.000 inwoners. Andere steden waren altijd al veel minder bevolkt, zoals Dendermonde met ca. 9000 inwoners, Kortrijk met een goede 5000 inwoners, Geraardsbergen met ca. 4500 en Aalst met 3500 inwoners. Het gaat daarbij om zeer ruwe schattingen, maar de algemene trend is duidelijk. De bevolking daalde en zou pas onder Bourgondisch bewind opnieuw toenemen. Heel wat Vlamingen gingen in die jaren op zoek naar een beter leven in het buitenland. Vooral textielarbeiders vestigden zich graag in Engeland, waar ze hun Vlaamse identiteit hoog in ere hielden. In Londen hadden de Vlaamse handwerkers zelfs een eigen begraafplaats, los van de Brabanders, al spraken ze dezelfde taal. . ;1375 . ;1376 . * Het [[Stadhuis van Brugge|Brugse stadhuis]] is afgewerkt. Het is een van de oudste [[Stadhuis|stadhuizen]] in [[de Nederlanden]]. Loop er eens binnen voor een bezoek aan de Gotische Zaal met muurschilderingen uit het [[Fin de Siècle]], een [[Polychromie|gepolychormeerd]] gewelf, de historische zaal en de tentoonstelling op het gelijkvloers (die gratis is). . ;1377 . * De paus keert terug naar Rome en treft er een stad van amper 15.000 mensen. . ;1378-1417 . * Het [[Westers Schisma]], vanaf nu zijn er twee pausen (en soms drie), één in Rome en één in Avignon. Vlaanderen steunt met Engeland en Duitsland de Roomse paus. Spanje, Portugal, Napels, Frankrijk en Schotland die in Avignon. [[Concilie van Konstanz|Het concilie van Konstanz]] maakt een einde aan het schisma in de jaren 1414-1418. . ;1379 . * Frans-Vlaamse crisis duurt tot 1385 en Gent leidt Deze [[Gentse Opstand]] keert zich tegen de koning van Frankrijk en zijn bereidwillige graaf. Leidersfiguren zijn [[Jan Hyoens]], [[Filips van Artevelde]] (de zoon van de vermoorde Jacob van Artevelde en [[Frans Ackerman]]. Ze nemen het op tegen [[Lodewijk van Male]], hertog [[Filips de Stoute]] en koning [[Karel VI van Frankrijk]] en willen een sterke de economische band met Engeland. Die staat door de Honderdjarige Oorlog onder druk. Na zes jaren strijd erkent Gent het vorstelijk gezag. . ;1380 . * (Ca.) Geboorte van [[Thomas à Kempis]], Duits kopiist en schrijver. . * Het [[begijnhof van Hoogstraten]] . ;Kijken <gallery mode="packed" heights="180"> Bestand:StadhuisBrugge.jpg|Stadhuis Brugge Bestand:Bruges Hôtel de Ville2.JPG|Voorgevel. Bestand:Gothic Hall - western wall.jpg|Westerzijde Bestand:Gothic Hall – eastern wall.jpg|Oosterzijde Bestand:Gothic Hall - southern wall.jpg|Zuiderzijde Bestand:Gothic Hall - northern wall.jpg|Noorderzijde Bestand:Graven_van_Vlaanderen.jpg|Gravenkapel met Lodewijk van Male in het derde tafereel. </Gallery> . . === 1381-1390 === . ;1381 . * [[Slag bij Nevele (1381)|Slag bij Nevele]]: troepen van graaf [[Lodewijk van Male]] verslaan de opstandige Gentenaren en plunderen [[Nevele]]. De rellen in Londen gaan de geschiedenis in als De Boerenopstand. Ze zijn gericht tegen de Vlamingen en de Nederlanders. . [[Bestand:Kortrijk.Belfort_002.JPG|thumb|550px|Na de [[Slag bij Westrozebeke]] roven de Fransen Manten. Voor wie het verhaal niet kent: Op de torenspits van het Kortrijkse belfort staan de klokkenluiders Manten en Kalle. Dit uurwerk is erg high tech en is nu in Dijon te zien op de Onze-Lieve-Vrouwekerk.]] ;1382 . * De [[slag op het Beverhoutsveld|slag van het Beverhoutsveld]], waar buskruit voor het eerst een succes is, verwoesten de Gentenaars het grafelijk [[kasteel van Male]]. Op 3 mei 1382, op de grens van Beernem, Oostkamp en Assebroek neemt [[Filips van Artevelde]] het op tegen Lodewijk II van Male, de graaf van Vlaanderen. Filips van Artevelde sneuvelt maanden later in een confrontatie met de graaf tijdens de [[Slag bij Westrozebeke]]. Lodewijk II van Male sneuvelde in 1384 in Sint-Omaars. . * Na de [[Slag bij Westrozebeke]] roven de Fransen de oorspronkelijke Manten, een technologisch wonder en waarschijnlijk het eerste mechanische uurwerk met één wijzer, gemaakt in Kortrijk. Manten verhuist naar de klokkentoren van de Notre-Dame in Dijon waar hij nog te zien is. . ;1383 [[Bestand:Garden-enclosed-ramiro-koeiman.jpg|thumb|550px|Een pelgrimsoord dat naar Maria's besloten tuin verwijst in het noorden van Groningen.]] . * ♣ De strijd tussen de opstandige Gentenaren en graaf [[Lodewijk van Male]] leidt tot plunderingen in veel Vlaamse steden. Na hun landing bij Calais in mei en nemen de Engelsen Grevelingen, Sint-Winoksbergen, Duinkerke, Poperinge en Nieuwpoort in. Bij Duinkerke volgt een kleine veldslag op 25 mei met Franse en Vlaamse strijdkrachten onder Lodewijk van Male. Daarna gaan 17.000 Engelsen en 20.000 Gentse bondgenoten onverwachts naar Ieper. De Engelse en Gentse belegering doen de uitgehongerde Ieperlingen smeken om Maria's bescherming. Op 8 augustus, na negen weken belegering blazen de belegeraars wonderlijk de aftocht. De Ieperling ziet er een Maria-teken in en een nieuw beeld plaatst haar in een gevlochten paalafsluiting met een 'thune' errond. Deze 'thuine' verwijst naar de stadsverdediging van grachten, wallen en hagen. Sindsdien is Onze-Lieve-Vrouw van Tuine de patrones van Ieper. Jaarlijks gaat het beeld processiegewijs de straat in. Een ander pelgrimsoord dat naar Maria's besloten tuin verwijst, is het beeld van Onze Lieve Vrouwe van de Besloten Tuin in de kluiskapel van Warfhuizen, beter gekend onder de courante benaming de [[Bedroefde Moeder van Warfhuizen]]. Het genadebeeld trekt sinds 2003 bedevaartgangers naar het noorden van Groningen. . ;1384 . * [[Lodewijk van Male]] overlijdt. . * [[Filips de Stoute]] wordt graaf van Vlaanderen. . ;1385 . * [[Beleg van Damme]] . * [[Vrede van Doornik]]. . ;1386 . * Mislukte invasie van Engeland vanuit [[Sluis (stad)|Sluis]]. . * Oprichting [[universiteit van Heidelberg]]. . * Geboorte [[Donatello]] (⁺1466) . ;1387 . * In de Parijse rue Maubuée is [[prostitutie]] de specialiteit. Hun bijnaam? 'Les pucelles de Marolles'. Het Französisches Etymologisches Wörterbuch omschrijft dit begrip als een 'jeune fille qui n'est plus vièrge.' De curé ontruimt de straat. Een jaar later klaagt de middenstand over inkomstenderving en keren de dames terug.<ref>LUC SURDUACOURT. ''De Marollen. Een eeuwenoud misverstand,'' Davidsfonds, Leuven, 2018, p. 141-151;</ref> . * (Ca. - 1400) ♣ [[Geoffrey Chaucer|Chaucer]] schrijft zijn [[The Canterbury Tales|Canterbury Tales]] met verwijzingen naar 'Flaunders' en tuinen. In 'Het verhaal van de nonnenpriester' schrijft hij: 'De eenden schreeuwden alsof men ze wou slachten; Uit angst vlogen de ganzen in de bomen, De zwerm was uit de bijenkorf gekomen. Zo baarlijk was 't lawaai - o Godsellende! Dat Jakke Straw en heel zijn boerenbende / Zoveel geschreeuw zelfs niet konden braken / Toen zij de Vlamingen af wilden maken, Als daar klonk op die wilde vossenjacht.' Hoe brengen we dit in verband met de Boerenopstand in 1381? . ;1388 . * [[Everaard t'Serclaes]] overlijdt aan zijn verwondingen op de [[Grote Markt (Brussel)|Brusselse grote markt]], in het huis van de [[Amman (functie)|Amman]], nu huis De Sterre. . * [[Slag op het Merelveld]]. . ;1389 . * Osmaanse Turken veroveren Zuidoost-Europa. . * [[Klaas Sluter]] beeldhouwer van [[Karel de Stoute]]. . ;1390 . * Geboorte [[Jan van Eyck]] (⁺1441) . ;KIJKEN <gallery mode="packed" heights="180"> Bestand:Begijnhofhoogstraten1.jpg Bestand:Begijnhofhoogstratenkerk-2.jpg Bestand:Begijnhofhoogstraten4.jpg </Gallery> . . == 1391-1400 == . ;1391 . ;1392 . * [[Filippo Brunelleschi]] wordt op zijn vijftiende leerling van de goudsmid [[Benincasa Lotti]]. Brunelleschi is een talent en creëert klokken en wekkers. . ;1393 . ;1394 . * Stormvloed: Oostende verhuist landinwaarts. . ;1395 . ;1396 . * Bij de [[Slag bij Nicopolis]] verpletteren de Turken de Westerse legers. . * [[Jan zonder Vrees (hertog)|Jan zonder Vrees]] gaat op kruistocht. . * De kanselier van [[Florence]], [[Coluccio Salutati]] nodigt de geleerde [[Manuel Chrysoloras]] uit [[Constantinopel]] uit om zijn studenten kennis te laten maken met het Grieks en de klassieke werken. . ;1397 . * [[De' Medici]] richt een familiebank op in [[Florence (stad)|Florence]]. . * [[Johan Maelwael]] hofschilder bij [[Filips de Stoute]]. . ;1398 [[Bestand:English_flintlock_blunderbuss.jpeg|thumb|550px|Een donderbus - uitgevonden in 1398 - is een [[vuurwapen]] dat in de [[16e eeuw]] populair wordt op het [[slagveld]] of als zelfverdediging (bij postkoetsen). De vijand op korte afstand bestoken zonder precisie is de kracht van het wapen. De lading bestaat uit een bundel [[Kogel (munitie)|kogel]]s (de ''druiventros'' genoemd) of uit scherven (''kwaad scherp'' gaande naar [[schrapnel]]). Varianten kunnen een bundel [[vuurpijl]]en afschieten om zeilboten in brand te schieten. Soms is de donderbus zo zwaar dat ze tijdens het gebruik op een ''[[Furket|gaffel]]'' (een soort standaard) wordt gezet. Een nadeel is het herladen.]] * Uitvinding [[donderbus]]. * [[Filippo Brunelleschi]] is 21 en doet zijn meesterproef als goudsmid. . ;1399 . * Siena en Pisa laten hun beleid over aan [[Giangaleazzo Visconti]], hertog van Milaan. . * Dood [[Richard II van Engeland]]. . ;1400 . * Ca. Volgens de literair canon vormt [[Lanseloet van Denemerken]] samen met [[Esmoreit]], [[Gloriant]] en [[Vanden winter ende vanden somer]] de ‘[[abele spelen]]’ in het [[handschrift-Van Hulthem]]. Abel betekent verfijnd en staat tegenover de boerse billenkletser. Volgens Wikipedia zijn de vier geschriften omstreeks 1350 ontstaan. . ;Kijken <gallery mode="packed" heights="180"> Bestand:Salutati.jpg|[[Coluccio di Piero dei Salutati]], 1331–1406 Bestand:Manuel_Chrysoloras_-_Imagines_philologorum.jpg|[[Manuel Chrysoloras]], ca. 1355–1415 Bestand:Richard_II_of_England.jpg|Richard II Bestand:Lanseloetensandrijn.gif|Lanseloet en Sandrijn </Gallery> . . . . == 1401-1410 == [[Bestand:Les_Très_Riches_Heures_du_duc_de_Berry_mars.jpg|thumb|550px|Ploegen omstreeks 1410 in [[Les Très Riches Heures du duc de Berry]].]] '''We wandelen de vijftiende eeuw binnen. In Italië, net als Vlaanderen een van de dichts bevolkte gebieden op aard, ontstaat een systeem om lange afstanden te overbruggen. Huur een postpaard tussen twee pleiserplaatsen in. Het systeem zal zich snel over heel Europa verspreiden. De meest comfortabele en veilige wijze om te reizen blijft natuurlijk per boot.''' . * 1401 . * 1402 . * 1403 . * 1404 ** De lijkstoet van [[Filips de Stoute]] houdt halt op zijn weg van [[Halle (Vlaams-Brabant)|Halle]] naar [[Dijon]] in de [[Onze-Lieve-Vrouwekerk (Kortrijk)|Onze Lieve Vrouwekerk]] in Kortrijk. Zijn lichaam wordt begraven in de Chartreuse de [[Champmol]], een kartuizerklooster dat hij in 1377 stichtte. Zijn gebalsemde hart is bijgezet in de [[Basiliek van Saint-Denis]] en zijn ingewanden zijn begraven in de [[Sint-Martinusbasiliek (Halle)|Sint-Martinusbasiliek]] in Halle. ** [[Jan zonder Vrees (hertog)|Jan zonder Vrees]] volgt hem op. ** De 'Belgische' kust krijgt zijn definitieve vorm door de rampzalige [[Sint-Elisabethsvloed (1404)|Sint-Elisabethvloed]] die vele eilanden in de Scheldemonding wegvaagt. Er komen dijken die later onder Jan zonder Vrees verbonden worden tot de [[Graaf Jansdijk]] van Duinkerke tot in het Sas van Gent. . * 1405 ** De komende drie decennia stuurt [[China]] de ene vloot handelsschepen na de andere uit. Hun technologie is wereldtop: ze beschikken over papier, [[buskruit]], het [[kompas]], [[gietijzer]]. Hun schepen hebben een lengte van 100 meter en hun totale bemanning telt meer dan 28.000 matrozen, kapiteins en ander personeel. Ze varen de [[Indische Oceaan]] over tot aan de Afrikaanse oostkust. Waarom bereiken ze Europa niet via de weg die [[Vasco Da Gama]] in tegenovergestelde richting zou ontdekken? Waarom bereiken ze Amerika niet via de [[Stille Oceaan]] voor Columbus dat doet? . * 1406 . * 1407 . * 1408 . * 1409 ** ♣ Stichting van een hospitaal in [[Zaragoza (stad)|Zaragoza]]. In de 15de eeuw zijn de Spaanse zorginstellingen de meest hygiënische op het continent omdat ze de Arabische traditie volgen. Er zijn tuinen als binnenplaats met groen en verlichte en verluchte ziekenzalen. . * 1410 ** [[Jan van Berry]] bestelt [[Les Très Riches Heures du duc de Berry]], een geïllumineerd getijdenboek bij de miniatuurschilders de [[gebroeders Van Limburg]]. Jean de Berry bestuurde Potiers en liet er een belfort bouwen met een klok, het vijfde openbare uurwerk in Frankrijk. ** Geboorte van Dirk Bouts in Haarlem (Leuven ⁺1475) . * 1410-1418 [[Concilie van Konstanz|Het concilie van Konstanz]] maakt een einde aan het [[Westers schisma]]. In Rome is de demografische recessie voorbij. De stad telt 20.000 inwoners en groeit gestaag. . <gallery mode="packed" heights="180"> File:Anatomical_Man.jpg|thumb|550px|De anatomische man. Vergelijk dit met de mens van Vitruvius.]] Bestand:Les Très Riches Heures du duc de Berry Janvier.jpg|'''Januari''' Bestand:Les Très Riches Heures du duc de Berry février.jpg|'''Februari''' Bestand:Les Très Riches Heures du duc de Berry mars.jpg|'''Maart''' Bestand:Les Très Riches Heures du duc de Berry avril.jpg|'''April''' Bestand:Les Très Riches Heures du duc de Berry mai.jpg|'''Mei''' Bestand:Les Très Riches Heures du duc de Berry juin.jpg|'''Juni''' Bestand:Les Très Riches Heures du duc de Berry juillet.jpg|'''Juli''' Bestand:Les Très Riches Heures du duc de Berry aout.jpg|'''Augustus''' Bestand:Les Très Riches Heures du duc de Berry septembre.jpg|'''September''' Bestand:Les Très Riches Heures du duc de Berry octobre.jpg|'''Oktober''' Bestand:Les Très Riches Heures du duc de Berry novembre.jpg|'''November''' Bestand:Les Très Riches Heures du duc de Berry décembre.jpg|'''December''' Bestand:Philippe_le_Hardi_mg_1694.jpg|Filips de Stoute, mederegent van Vlaanderen van 1384-1404. Bestand:Lille_Margueritte_de_Flandre.JPG|Margaretha van Male, echtgenote van Filips de Stoute. Bestand:John_II,_Duke_of_Burgundy.jpg|Jan zonder Vrees, graaf van Vlaanderen van 1404-1419 </gallery> . . == 1411-1420 == . [[Bestand:Belfort_in_1897_-_Kortrijk_-_West-Vlaanderen_-_België.jpg|thumb|550px|In 1411 bouwt [[Kortrijk]] zijn [[lakenhalle]] bij het [[Belfort van Kortrijk|belfort]] dat dateert uit de vroege veertiende eeuw. De eerste vermeldingen van het belfort gaan terug op 1307, kort na de [[Gulden Sporenslag]]. De lakenhalle ernaast is in de zestiende eeuw te klein en een grotere op het [[Schouwburgplein (Kortrijk)|schouwburgplein]] zal ze vervangen.]] * 1410 ** . * 1411 ** [[Kortrijk]] bouwt zijn [[lakenhalle]] bij het [[Belfort van Kortrijk|belfort]]. . * 1412 ** In deze jaren creëert [[Filippo Brunelleschi]] de regels van het [[lijnperspectief]] na zijn studie van Romeinse ruïnes. In 1415 zal hij een demonstratie geven. . * 1413 ** . * 1414 ** . * [https://www.youtube.com/watch?v=fURj4reny6I 1415] ** [[Slag bij Azincourt|De Slag bij Azincourt]], longbowschutters beslissen de [[The hands of man|slag]]. ** Einde van het [[Westers Schisma]]. Het [[Concilie van Konstanz]] zet de drie pausen, [[Gregorius XII]], [[Paus Benedictus XIII|Benedictus XIII]] en [[Paus Johannes XXIII|Johannes XXIII]] af. ** [[Johannes Hus]] - een voorloper van de [[reformatie]] - sterft op de [[brandstapel]]. Zijn skelet - zwartgeblakerd - wordt verpulverd en in het [[meer van Konstanz]] gestrooid. Hus' laatste woorden waren wellicht 'de waarheid overwint'. . * De drie [[Gebroeders Van Limburg]] - de bekende miniaturisten - overlijden in dit zelfde jaar. De oudste is begin de veertig, de jongste begin de dertig. . * 1417 ** In Londen laat burgemeester [[Sir Henry Barton]] tijdens de winter 'lanthorns' hangen. . * 1419 ** [[Poggio Bracciolini]] ((1380-1459) ontdekt klassieke teksten. . * '''De [[Bourgondiërs]] met Bart Van Loo - [https://klara.be/de-bourgondiers-aflevering-5 Aflevering 5]''' . . <gallery mode="packed" heights="180"> File:Bunelleschi.jpg|Brunelleschi. File:Brunelleschi,_sacrificio_di_Isacco.JPG File:View_of_the_Duomo's_dome,_Florence.jpg </gallery> . . == 1421-1430 == [[Bestand:Lenepveu,_Jeanne_d'Arc_au_siège_d'Orléans.jpg|thumb|550px|Het beleg van Orleans en Jeanne D'Ark.]] . * 1420 ** (Ca.) [[Filippo Brunelleschi]] ontdekt het [[verdwijnpunt]]. Dit systeem laat toe om perspectief toe te voegen aan twee dimensionale werken. ** [[Verdrag van Troyes]]: [[Hendrik V van Engeland]] erft van [[Karel VI van Frankrijk]] Frankrijk en trouwt met de Franse prinses [[Catharina van Valois (1401-1437)|Catharina van Valois]]. Na de dood van zijn vader wordt de Engelse koning Henry VI vorst van Frankrijk op zijn vier jaar (?). . * 1421 ** [[Filippo Brunelleschi]] bouwt de dom van de kathedraal in Florence. . * 1422 ** Tijdens een extreem strenge winter vriest de [[Seine]] in Parijs dicht. Veel kindersterfte en wolven betreden de stad op zoek naar voedsel. . * 1424 ** [[Lorenzo Ghiberti]] voltooit de bronzen deuren van het [[baptisterium van Florence]]. ** Het eerste deel van [[Thomas a Kempis]] 'De imitatione Christi' verschijnt. De vier traktaten, waarvan het eerste nu verschijnt, zijn het bekendste werk van a Kempis. . [http://librivox.org/de-navolging-van-christus-by-thomas-a-kempis/ '''♣ Luisteren: De vier boeken van Thomas a Kempis in audio.'''] . * 1425 ** Oprichting Universiteit Leuven, met ruime autonomie: de unif betaalt geen belastingen aan de stad en houdt er eigen wetten, een eigen politiemacht (bestaande uit een promotor, diverse sergeanten van hooguit vijftien jaar) en er een gevangenis (nabij de Borchtpoort – de oude stadsomwalling - in de Mechelsestraat) op na. . * 1426 ** Hubert van Eyck overlijdt tijdens het maken van het [[Het Lam Gods (gebroeders Van Eyck)|Lam Gods]]. . * 1428 ** [[Beleg van Orleans]] . * 1429 ** De Franse baron [[Gilles de Rais]] en [[Jeanne d'Arc]] ontzetten Orléans . * 1430 ** [[Christine de Pizan]] (°Ca. 1364/1365), een Franse schrijfster overlijdt. ** Ca. 1430-1440: Geboorte [[Hans Memling]] (⁺1494). . '''♣ De [[Bourgondiërs]] met Bart Van Loo - [https://klara.be/de-bourgondiers-aflevering-6 Aflevering 6]''' . . == ♣ 1431-1440 == [[Bestand:Retable de l'Agneau mystique.jpg|thumb|550px|♣ Het Lam Gods, opengeklapt.]] . [https://www.youtube.com/watch?v=vmwMhjbThKg 1431] * [[Jeanne d'Arc]] op de brandstapel. * Jean Cambier, de wapenleverancier van de Bourgondische hertog [[Filips de Goede]], maakt en levert de [[Dulle Griet (kanon)|Dulle Griet]], straks zal het wapen uit de mode zijn. . 1432 . [[Bestand:Lamgods closed.jpg|550px|thumb|Het gesloten Lam Gods. Enkel op belangrijke dagen en bij misvieringen gaan de panelen open. ♣ [[Jan van Eyck]] (ca. 1390-1441) realiseert zijn veelluikig altaarstuk [[Het Lam Gods (gebroeders Van Eyck)|het Lam Gods]]. In 2016 focust een tentoonstelling in het Gentse [[Caermersklooster]] in het [[Patershol]] op dit schilderij met als titel 'Een wonderbaarlijke tuin'. Voor de gelegenheid leggen de samenstellers van de expo samen met UGent op de binnenkoer van het klooster een Van Eycktuintje aan. Van Eyk verwerkt 75 hyperrealistische planten en bomen in een weelderig natuurgetrouw decor. De planten komen vooral voor in de paradijstuin op het middenluik. Inspiratie komt uit de middeleeuwse modelboeken en uit de natuur. In 1428 reist Van Eyck in het kielzog van [[Filips de Goede]] naar Iberia waar hij zich buigt over de exotische planten. Jaren later duiken ze op in het Lam Gods: de dadelpalm, de vijgenboom, het onvermijdelijke vijgenblad, de cipres. Eva houdt een citroenhybride vast die de ademsappel symboliseert. Het is een kruising van citroen, limoen en pompelmoes. In haar kroon verwerkt Van Eyck meiklokjes en akelei, lelies en damastrozen. Bloemen zijn niet zomaar bloemen, ze hebben een medicinale of een symbolische betekenis. De eeuwig groene cipres en de madeliefjes verwijzen naar de eeuwigheid, lentebloeiers naar de verrijzenis en de middeleeuwse getallensymboliek komt tot uiting in het lelietje-van-dalen met zijn zeven blaadjes of de zeven smarten. Een blauw gemantelde man heeft een afgerukte olijftak in zijn hand: hij is klaar om (het geloof) te enten.<ref>PAUL VAN DEN BREMT & HILDE VAN CROMBRUGGE. ''Een wonderbaarlijke tuin. Flora op het Lam Gods'', Provincie Oost-Vlaanderen, Gent, 2016.</ref> Curieus is het menselijke schoonheidsstreven van Van Eyck. Is het de christelijke vrouwonvriendelijke moraal? Een weerspiegeling van een nieuw soortige schoonheid? Een esthetische oefening? Zijn naakte vrouwen geeft hij zoals andere gotische schilderijen een knolvormig lichaam en de mannen dat van een wortel. De voorbije oudheid en de komende Renaissance tonen voluptueuze vormen. <ref>In 1956 merkt de historicus Kenneth Clark dit op.</ref> Gotische en Germaanse afbeeldingen tonen knolachtige dames en wortelachtige heren. De knolvormen zijn te vinden bij [[Rogier van der Weyden]]s' ''Laatste oordeel'' en in de ''Tuin der Lusten'' van Bosch. Net zoals de groente zijn ze bleek, weerloos en wekken ze lust op als schimmelkaas. Ze benadrukken een beschermd en onderdrukt leven als dat van groeten in de moestuin. Zijn Adam (mager en met korte benen) en Eva (een peervorm) zijn bleek en ongezond met uitgezakte buiken, alsof ze eeuwen als ondergrondse knol en wortel wachten tot iemand ze aan het daglicht blootstelt. Met Eva's uitgezakte bolle buik en daaronder haar hand die het vijgenblad achteloos onder haar schaamstreek laat zakken, beklemtoont Van Eyck een bos vol schaamhaar, de volste in de vroegmoderne Europese kunstgeschiedenis. [[Hans Memling]] schildert omstreeks 1485 zijn ''Triptiek van de aardse ijdelheid'' met zichtbare voor de schaamlippen. Het woord is zo gekozen dat schoonheid en schaamte soms synoniemen zijn.]] . [https://www.youtube.com/watch?v=2LeQU4ML2lU&feature=youtu.be '''♠ BEELDFRAGMENT I JAN VAN EYCK''']. . 1433 . * [[Gilles de Rais]] verspeelt zijn vermogen en stort zich in de [[alchemie]], [[magie]], en [[exorcisme]]. . * 1434 . * [[Jan van Eyck]] portretteert [[Arnolfini-bruiloft|Arnolfini]] en schildert zichzelf in een spiegel. . [https://www.youtube.com/watch?v=jT7uN6Pj844&feature=youtu.be '''♠ BEELDFRAGMENT II JAN VAN EYCK''']. . 1435 . * [[Leon Battista Alberti]] staat aan de wieg van de vernieuwingen in de vestingbouw en beschrijft het meetkundig [[Perspectief (meetkunde)|perspectief]]. . 1436 . * Jan van Eyck realiseert de [[Madonna met kanunnik Joris van der Paele]]. Het is een vroeg schilderij waarop een bril is afgebeeld. . 1439 [[Bestand:Madonna_bij_de_fontein,_Jan_van_Eyck,_1439,_Koninklijk_Museum_voor_Schone_Kunsten_Antwerpen,_411.jpg|thumb|550px|De Madonna bij de fontein is het laatst gedateerde werk van Jan van Eyck. Maria staat op de voorgrond van een [[Hortus conclusus]] met een [[zodenbank]] omsloten door een rozenstruik. In een grasperk groeien bloemen en kruiden, rechts staat een koperen fontein met een leeuw en helder water. De elementen symboliseren Maria's maagdelijkheid en haar scheppingskracht van het leven. Op het centrale paneel van het [[Het Lam Gods (Gebroeders van Eyck)|Lam Gods]] is eveneens een fontein te zien. De rozen "Rosa Mystica" en irissen "Lilium Convallis" op de achtergrond verwijzen naar een andere naam voor Maria; die van "Plantatio Rosae in [[Jericho (stad)|Jericho]]". Het kleine formaat wijst op privédevotie en -contemplatie. Van Eyck liet zich inspireren door de [[Byzantijnse schilderkunst|Byzantijnse]] Maria de Barmhartige, die haar wang zacht, lief en moederlijk naar het het kind beweegt.]] . * De [[Raad van Florence]] evacueert Oost-Europese geleerden. . * De kustvaart die de Middeleeuwer kenmerkt, krijgt concurrentie van het karveel. Op de terugreis van [[Guinee]] ondervinden de Portugezen zoveel tegenstroom en -wind dat ze experimenteren in de scheepsbouw. Het leidt tot de ontwikkeling van het [[Karveel (scheepstype)|karveel]]. Omwegen over lange afstand zijn niet langer een probleem: via de [[Azoren]] gaat het naar [[Lissabon]]. . 1440 . * [[Gilles de Rais]] opgehangen voor de misdrijven die hij onder marteling bekent. . * In Kortrijk wonen iets meer dan 5.300 mensen (waaronder bijna 10% welgestelden, 45% ambachtslui en een onderlaag van 10%. De rest bestaat uit handarbeiders, stieldoeners, huismeiden...). Dit bevolkingsaantal houdt zeker een kwarteeuw aan, maar het aantal armen stijgt in deze periode tot bijna 20%. Ieper telt in 1440 ongeveer 2.500 inwoners. . ;Kijken <gallery mode="packed" heights="180"> File:Jan_van_Eyck_069.jpg|Madonna met kanunnik Joris van der Paele File:Philip_the_good.jpg|Filips de Goede bestelt de Dulle Griet. File:Dulle Griet 2014.JPG|Dulle Griet File:Belgique - Gand - canon Dulle Griet - 01.jpg File:Dulle Griet, by David Ryckaert III.jpg File:Иллюстрация к статье «Бомбарда». Военная энциклопедия Сытина (Санкт-Петербург, 1911-1915).jpg File:Groot Canon from Zuivelbrugstraat.jpg File:Charles_the_Bold_1460.jpg|Karel de Stoute omstreeks 1460 door [[Rogier van der Weyden]]. File:Dulle_Griet,_by_Pieter_Brueghel_(I).jpg|Dulle Griet uit 1563 van [[Pieter Bruegel de Oude]]: een vrouw verpersoonlijkt het kwade, de oorlog, woede. </gallery> . {{Panorama|Gent - vrijdagmarkt.jpg|1000px|Panorama van de vrijdagmarkt}} . . == 1441-1453 == [[File:Hostel Dieu Beaune.jpg|thumb|550px|Het hospitaal van Beaune is een pronkstuk van de Vlaams-Bourgondische stijl en de laat-gotiek.]] * Zware [[ploeg (werktuig)|ploeg]] met wielen doet zijn intrede, net als... * ... het [[Halster (paard)|paardenhalster]] . ;1441 * [[Jan van Eyck]], wereldberoemd en vijftiger, overlijdt. . ;1442 * . ;1443 * De schatrijke kanselier [[Nicolas Rolin]] sticht met zijn echtgenote Guigone de Salins het [[Hospices de Beaune]] als een liefdadigheidsinstelling en armenhospitaal in [[Bourgondië (hertogdom)|Bourgondië]]. . ;1444 * Het [[stadhuis van Brussel]] (sinds 1402) bouwt een 96 meter hoge toren bekroond met een vergulde aartsengel Michaël en draak. * Geboorte van [[Donato Bramante]] (⁺1514). Hij wordt een bekend architect van de [[Sint-Pietersbasiliek]] in Rome. . ;1445 * Bourgondische artilleristen vuren met een monsterkanon op binnenvallende Turken. Een hoepelring breekt en toont de kwetsbaarheid van hun kanonnen. * Geboorte van [[Sandro Botticelli]] (⁺1510) . ;1446 * . ;1447 * In [[Milaan (stad)|Milaan]] is het afgelopen met de [[Visconti (Milanees geslacht)|Visconti's]]. * Paus [[Paus Nicolaas V|Nicolaas V]] trekt in Rome de renaissancekunstenaars aan. * De Engelse vorst [[Hendrik V van Engeland|Hendrik V]] trekt de privileges van de [[Hanze]] in. Het leidt tot een oorlog tussen Engeland en de [[Hanzestad|Hanzesteden]]. . * 1448 . 1449 . 1450 * De [[Sforza]]'s volgen de [[Visconti (Milanees geslacht)|Visconti's]] op. [[File:Siege_constantinople_bnf_fr2691.jpg|thumb|550px|De val van Constantinopel (1453) door een zekere Jean Chartier.]] . 1451 * . 1452 * . 1453 * [[Beleg en val van Constantinopel (1453)]] * Einde van de [[honderdjarige oorlog]] die in 1337 uitbrak. . . ♣ '''PODCAST: DE BOURGONDIËRS MET BART VAN LOO - [https://klara.be/de-bourgondiers-aflevering-7 Aflevering 7]''' . . ;Kijken <gallery mode="packed" heights="180"> Bestand:Sandro_Botticelli_083.jpg|Mogelijks zelfportret van Botticelli Bestand:Sandro_Botticelli_069.jpg|Portret van jonge vrouw, Botticelli Bestand:Sandro_Botticelli_-_La_nascita_di_Venere_-_Google_Art_Project_-_edited.jpg|[[Geboorte van Venus]] Bestand:Botticelli-primavera.jpg|De lente door Botticelli File:Kerk als vesting.jpg|Onze Lievevrouwekerk Kortrijk File:Ommuurde kerk.jpg|[[Onze-Lieve-Vrouwekerk (Kortrijk)]] File:Omwallingkerk.jpg|[[Onze-Lieve-Vrouwekerk (Kortrijk)]] File:Kortrijk 1580.jpg|thumb|[[Onze-Lieve-Vrouwekerk (Kortrijk)]] File:Sacramentstoren.jpg|De Sacramentstoren in de Sint-Maartenskerk in Kortrijk File:Kortrijk_begijnhof.JPG|[[Begijnhof Kortrijk|Begijnhof Sint-Elisabeth in Kortrijk]]: bleekweide (links) en Onze-Lieve-Vrouwekerk op de achtergrond File:Kortrijk_-_Sint-Maartenskerk_2.jpg|[[Sint-Maartenskerk (Kortrijk)]] File:Normannen.png|Let op Malta en blader naar het jaar 1565. File:Le Mont St. Michel - panoramio.jpg File:Mont_Saint-Michel_augustus_2015.jpg File:France_location_map-Regions_and_departements-2016.svg File:Mont_st_michel_aerial.jpg File:209 of 'Description de l'abbaye du Mont Saint-Michel et de ses abords, précédée d'une notice historique. (With plates.)' (11267059973).jpg File:Temple_mount.JPG|De tempelberg gaf zijn naam aan de [[Orde der Tempeliers]]. File:Oudekerkdelft2.jpg|Kerktoren Oude Kerk [[Delft]] File:635537_Gdańsk_Ratusz_Głównego_Miasta_wnętrza_01.JPG|Trap rechtsstadsraadhuis [[Gdańsk]] File:Clockwise_ascent_-_geograph.org.uk_-_1426187.jpg|Spiltrap wijzerzin, kasteel van Usk. De spil en treden zijn één. File:Spil,_spiltrap_Prinsenhof.jpg|Trap in wijzerzin, Prinsenhof, Delft. File:Folio_25v_-_The_Garden_of_Eden.jpg|'''Het aards paradijs, Eden''' File:Chroniques_de_Froissart_(15e_eeuw)_-_Slag_op_het_Beverhoutsveld.png|'''Slag op het Beverhoutsveld, 1382''' File:Battle_of_Agincourt,_St._Alban%27s_Chronicle_by_Thomas_Walsingham.jpg|'''De slag bij Azincourt, 1415''' File:The_siege_of_Ypres_(1383).png|Het [[Beleg van Ieper (1383)|beleg van Ieper]] in [[1383]]. File:Maison_de_Jeanne_a_Doremy.jpg File:Statue_de_Jeanne_d%27Arc,_Basilique_Sainte-Jeanne-d%27Arc,_Paris.jpg File:JoanOfArcLarge.jpeg File:Lenepveu,_Jeanne_d%27Arc_au_siège_d%27Orléans.jpg|Jules Eugène Lenepveu schildert in 1886-1890 Het beleg van Orléans. File:Gillesderais1835.jpg|Gilles de Rais File:Jan_van_Eyck_069.jpg|Jan van Eyck schildert de [[Madonna met kanunnik Joris van der Paele]] in 1436. Let op de bril die de kanunnik toont. Het is een vroege afbeelding van de bril. File:Motte_Oostkapelle_Terra_Maris_Reconstructie_2011_05_29.jpg|Reconstructie van de [[Mottekasteel|motte]] van [[Oostkapelle]] File:Bayeux_Tapestry_scene19_detail_Castle_Dinan.jpg File:Gravensteengent22042008.JPG File:Gravensteen widostraat.jpg File:Gustave_Doré_-_Miguel_de_Cervantes_-_Don_Quixote_-_Part_1_-_Chapter_1_-_Plate_1_"A_world_of_disorderly_notions,_picked_out_of_his_books,_crowded_into_his_imagination".jpg File:Miguel_de_Cervantes_2.jpg File:Hakenbuechse.png|Een haakbus was een vuurwapen dat van de 15e werd gebruikt als voorganger van het musket. File:Stadhuisbrussel.jpg|Stadhuis Brussel, met de gotische toren uit [[1444]]. </gallery> . = ♣ Een Middeleeuws besluit = [[Bestand:Mariatal_Kirche_Stauder_Wandbild_07.jpg|thumb|550px|Let in de Hortus Conclusus op de verzegeling van de waterput, de levensboom, de Engel en Maria.]] . {{Cquote|'''Het klooster, hield Basilius de kinderen voor, 'is als een burcht die de godsvrucht cultiveert, zozeer dat God er wel wil wonen. Buiten de kloostermuren woekert het heidendom, zoals in de wouden de wolvenroedel regeert.' In de warme maanden nam Basilius zijn leerlingen mee naar buiten om hen te laten werken in de kloostertuin. Hij gaf hun onderricht over de geneeskrachtige kruiden die in deze herbularius werden gekweekt. Ook werkten de jongens op knieën in de moestuin en koolhof die net als de boomgaard buiten de ommuring lagen. Ze haalden hout uit nabijgelegen bossen, hielpen met het verweiden van de schapen op het brakke land, zetten strikken om hazen en konijnen te vangen of togen met kleine sleepnetten naar het Noordzeestrand om er krabben, garnalen of scharren te vangen. Op deze wijze werden ze voorbereid op een leven dat contemplatie en handenarbeid met elkaar verbond, volgens de regel die Benedictus van Nursia op schrift had gesteld.'''|[[Nico Dros]], ''Willem die Madoc maakte''}} . == De tuinmetafoor == ♣ Niemand minder dan [[Gerrit Komrij]] stelt op een [[Huizingalezing]] (de lezing is genoemd naar de historicus die we bij het begin van dit hoofdstuk ontmoetten) vast dat in de godsdienst en bijgevolg in de samenleving de tuin een aparte plaats in neemt. Geen religie of samenleving zonder Paradijs, stelt Komrij. Het eerste wat de God van de joden en christenen doet is een tuin scheppen, de [[hof van Eden]]. Bij hun verdrijving uit dat Eden schrijft de bijbel niet over de vernietiging ervan, de mens blijft eeuwig zoekend, een verwijzing naar het nomadisme. De sedentatie brengt ons het woord 'paradijs' als het Oud-Iraanse / Perzische paridaeza. [[Etymologisch]] betekent het 'omheining' of ommuurde ruimte: de mens wordt sedentiar. De tuin valt dus samen met een streven naar veiligheid, intimiteit en welzijn. Jezus graf ligt in een tuin op [[Golgotha]], op dezelfde plaats als waar Adam begraven is. Zo schrijft Johannes: 'En daar was in de plaats waar hij gekruist was, een hof, en in den hof een nieuw graf, in hetwelk nog nooit iemand gelegd was geweest: aldaar dan leiden zij Jezus' (Joh. 19: 41-42). Bij de Romeinen en bij de Italiaanse villa's uit de renaissance staan grafmonumenten in de tuin: zo hield men contact met het verleden, je viel er als het ware over je voorouders. Wie kent tegenwoordig drie generaties voorvaders? Wie kent zijn vier overgrootmoeders? Ook de kerkhoven zijn tuinen. Toen in de achttiende en negentiende eeuw de verboden kwamen om rond de kerk te begraven, ontwikkelen de nieuwe begraafplaatsen zich tot tuinen. De tuin als omsloten ruimte dient niet alleen om te begraven. Minder bekend is dat de tuin een plaats is voor banketten. We denken aan [[Banket van de Fazant|het banket van de fasant]]. Ook het liefdesspel vindt zijn weg naar de tuin, de tuin der minne. Het is een plaats voor de heimelijke liefde, het parenspel in de Tuin der Minne of het smachten naar Gods liefde in de [[kloostertuin]]. Zo duikt het oeroude verbond tussen Eros en Thanatos in de tuin op. Wist de Lady of Bath in The [[Canterbury tales]] niet te zeggen dat er bij een geile mond een geile staart hoort? De tuin is een [[microkosmos]], een complete wereld én net zoals god, een autonome menselijke schepping. [[Voltaire]] wist het: had God de mens niet uitgevonden, dan had de mens God uitgevonden. De tuin spiegelt al eeuwenlang de maatschappij en haar spiritueel én rationeel bestel. == Hortus Conclusus == . De Hortus Conclusus is een tuin als een middeleeuwse kuisheidsgordel, een maagdenvlies. Waren niet alle beroemde middeleeuwse vrouwen onbevlekt ontvangen? Maria in elk geval wel, net zoals haar moeder Sint-Anna. Op de stille zaterdag voor Pasen richten sommige kerken zich overdadig in met boomtakken, bloemen, gras en licht - het contrast met de soberheid van de voorafgaande veertig dagen is groot. De kerk transformeert tot een tuin die Gods schepping symboliseert. Op paasmorgen verschijnt de 'tuinman' om het afgesloten leven te openen. . {{Cquote|'''♣ 1. Zie, gij zijt schoon, Mijn vriendin! zie, gij zijt schoon; uw ogen zijn duiven ogen tussen uw vlechten; uw haar is als een kudde geiten, die het gras van den berg Gileads afscheren. 2. Uw tanden zijn als een kudde schapen, die geschoren zijn, die uit de wasstede opkomen; die al te zamen tweelingen voortbrengen, en geen onder hen is jongeloos. 3. Uw lippen zijn als een scharlaken snoer, en uw spraak is liefelijk; de slaap uws hoofds is als een stuk van een granaatappel tussen uw vlechten. 4. Uw hals is als Davids toren, die gebouwd is tot ophanging van wapentuig, waar duizend rondassen aan hangen, altemaal zijnde schilden der helden. 5. Uw twee borsten zijn gelijk twee welpen, tweelingen van een ree, die onder de lelien weiden. 6. Totdat de dag aankomt, en de schaduwen vlieden, zal Ik gaan tot den mirreberg, en tot den wierookheuvel. 7. Geheel zijt gij schoon, Mijn vriendin, en er is geen gebrek aan u. 8. Bij Mij van den Libanon af, o bruid! kom bij Mij van den Libanon af; zie van den top van Amana, van den top van Senir en van Hermon, van de woningen der leeuwinnen, van de bergen der luipaarden. 9. Gij hebt Mij het hart genomen, Mijn zuster, o bruid! gij hebt Mij het hart genomen, met een van uw ogen, met een keten van uw hals. 10. Hoe schoon is uw uitnemende liefde, Mijn zuster, o bruid! hoeveel beter is uw uitnemende liefde dan wijn, en de reuk uwer olien dan alle specerijen! 11. Uw lippen, o bruid! druppen van honigzeem; honig en melk is onder uw tong, en de reuk uwer klederen is als de reuk van Libanon. 12. Mijn zuster, o bruid! gij zijt een besloten hof, een besloten wel, een verzegelde fontein. 13. Uw scheuten zijn een paradijs van granaatappelen, met edele vruchten, cyprus met nardus; 14. Nardus en saffraan, kalmus en kaneel, met allerlei bomen van wierook, mirre en aloe, mitsgaders alle voornaamste specerijen. 15. O fontein der hoven, put der levende wateren, die uit Libanon vloeien! 16. Ontwaak, noordenwind! en kom, Gij zuidenwind! doorwaai mijn hof, dat zijn specerijen uitvloeien. O, dat mijn Liefste tot Zijn hof kwame, en ate zijn edele vruchten!|שִׁיר הַשִּׁירִים<ref>[[Hooglied]]</ref>}} [[File:Hortus_conclusum_Tapestry.jpg|thumb|1000px|Wandtapijt "Hortus conclusus" (de gesloten tuin) geweven in Bazel in 1554 behoort tot het Sarnen Benediktiner-Kollegium, Zwitserland.]] . [https://www.youtube.com/watch?v=BLC8DjaZQ0I '''♣ BEELDFRAGMENT B. WYDOOGHE OVER DE HORTUS CONCLUSUS EN HET MAGISCH DENKEN''', 12 Min.] . {{Cquote|'''♣ Meisjes van Jeruzalem, ik bezweer jullie bij de gazellen, bij de hinden: dwing de liefde niet, je kunt haar niet wekken, niet voor zij het zelf wil. Hoor! Mijn lief! Kijk, daar komt hij aan! Hij springt over bergen, hij huppelt over heuvels als een gazel, als een jong hert, mijn lief. Mijn lief is van mij en ik ben van hem, van hem die graag tussen de lelies weidt. Zo gauw de avondwind komt, zo gauw de schaduwen vervagen, kom dan hierheen mijn lief, en wees een gazel, een jong hert op geurige bergen.'''|[[Hooglied]].<ref>Deze liefdesverklaring vergelijkt de geliefde met snelheid en vruchtbaarheid. Oude natuurvolkeren vereren herten omdat hun gewei op zonnestralen lijkt. De zon is een levensbrenger en het afwerpen van vacht en gewei is de overwinning op de dood. Een legende verhaalt hoe het hert met zijn gewei gifslangen uit de grond delft. Het hert eet zonder vrees want het water uit de bron des levens neutraliseert het gif. Het Middeleeuwse graalepos identificeert het hert met Christus. MARION & WERNER KÜSTENMACHER, vertaald door A. C. Swierienga. ''Labyrinten. Een ontdekkingsreis door de wereld van labyrinten en doolhoven'', Panta Rei, Katwijk, 2001, p. 102.</ref>}} . [[Bestand:Besloten hofje, Anonieme Meester, Brabants, 16de eeuw, Koninklijk Museum voor Schone Kunsten Antwerpen, 5094.jpg|thumb|550px|Besloten hofje, [[Koninklijk Museum voor Schone Kunsten Antwerpen]]]] == Besloten hofjes == Het lezen van het [[Hooglied]], brengt gelukzaligheid. Spreken ‘over’ de tekst is onmogelijk, alleen spreken ‘in’ de tekst kan. Voor de besloten hofjes geldt iets gelijkaardigs. Begrijpen kan alleen door erin te stappen. Omdat ze besloten en klein zijn, kan dat alleen met een toneeltruck waarbij een personage op de stadswal of in een toren klimt om te spreken over wat niet te tonen is omwille van de technische complexiteit, de seksualiteit of de gruwelijkheid. Homerus gebruikt de truck als hij Helena op de muur van Troje plaatst om de Griekse helden te beschrijven. Bij deze hofjes is Helena niet de woordvoerster maar de kunstenares [[Berlinde De Bruyckere]]: ‘Mijn ogen, mijn gedachten zijn wispelturig wanneer ik naar een Besloten Hofje kijk. Ik heb geen vat op het volledige verhaal, vaak zie ik veel verhalen door elkaar. Ik verlies mezelf in de details, in de passie waarmee ze zijn gemaakt. Ik probeer hun geheim te ontrafelen. Bovenal voel ik de vertaling van het Hooglied; vleselijk verlangen gesublimeerd in rijke druiventrossen, weelderige gouden en andere kleurrijke bloemen, bloeiende planten waarin stampers en meeldraden zichtbaar worden en rijpe zaden die openbarsten alsof ze ejaculeren. Dit is wat ik zie. Eigenlijk kijken we naar devoot vrouwelijk handwerk, polychrome beelden en ander ambachtswerk. Deze veelheid aan materialen en technieken verbloemen een verborgen verlangen dat mij nieuwsgierig maakt.’<ref>Berlinde De Bruyckere. Geciteerd in: ''It almost seemed a lily. [[Berlinde De Bruyckere]] in dialoog met de Mechelse Besloten Hofjes''. In: ''Museum [[Hof van Busleyden]]'', Mechelen 15.12.2018-12.05.2019.</ref> == Tuinieren met de geest == Een ondiepe houten bak met wat figuurtjes, devotionele decoratie in een tuindecor. Kenmerken die doen denken aan een rariteitenkabinet. Tegenwoordig zou het mixed media heten. In werkelijkheid zijn het gemonteerde schrijnen die het Mechelse Onze-Lieve-Vrouwegasthuis een half millennium koestert. Een besloten hof is een Hortus Conclusus in miniatuur. Wilde woeker en bloeiende bloemen verwijzen naar het Paradijs. Sommige symbolen komen terug: de eenhoorn, druiventrossen, het Agnus Dei… Een laag hek en een poortje sluiten de tuin af. De besloten hofjes zijn te vinden in Antwerpen, Balen, Bergen, Brecht Brugge, Diest, Geel, Mechelen, Melsbroek, Namen, Herentals en Tongerlo, in Arras in Frankrijk en op diverse plaatsen in Duitsland. De meest coherente verzameling is de Mechelse. Zeven schrijnen van de Augustinessen overleefden de beeldenstorm en de Franse Revolutie. Samen zijn ze een oefening in materieel tuinieren met kleurrijke stoffen, gouddraad, zijde en metaal, glas en perkament, met relieken, medaillons, menselijke botmateriaal, sculpturen, wassen zegels, insignes. Samen zijn ze een oefening in geestelijk tuinieren met herinneringen aan bedevaarten, gesprekken en gezangen in een tuin die herhaaldelijk te verrijken is. Deze intimistische versmelting van verfijnde werkjes en weetjes vervormen de tegenstelling tussen hoge, mannelijke kunst en de vrouwelijke huisvlijt tot een verrassende tussenruimte. In een getuigenis uit 1455 schenkt een man zijn ‘tuin versierd met zijden bloemen’ als erfenis aan een jonkvrouw. De hofjes hebben hun hoogtepunt in de vijftiende en zestiende eeuw, tot aan de vooravond van het Concilie van Trente. Zowel geestelijken als leken, mannen als vrouwen, ambachtslui, adel als burgerij zijn bewonderaars, makers en aanbidders. Voelen ze de bui hangen? Dat het Concilie deze miniatuur die perfect past in de persoonlijke thuisdevotie zal verbieden?<ref>Voor een gedetailleerd overzicht van de Middeleeuwse tuin, zie vooral: JELLE BREUKER. ''Middeleeuwse Franse tuinen. Hun geschiedenis, hun hedendaagse staat,'' ASPEKt, Soesterberg, 2011. Bibliotheek Roeselare.</ref> == De eenhoorn == Het Mechelse hofje met de jacht op de eenhoorn getuigt hoe Maria het dier temt en zuivert van het zondige gif. Sinds Plinius de Oudere is geweten dat de eenhoorn uit India uiterst wild en niet te vangen is. Isodorus van Sevilla (560-636) weet dat de maagdelijke schoot het dier tam maakt. Het legt er zijn hoofd en slaapt in. Hadewijch interpreteert dit in haar dertiende-eeuwse Mengeldichten als een wijze om god te vangen. Het hofje omschrijft Maria’s maagdelijkheid als ‘een tuin die overvloeit van alle heerlijkheden en van vele kostbaarheden, nooit door enige smetten aangeraakt, die de herstelde bloem voortbrengt van genade.’ Die bloem staat voor het Christuskind. Het hofje legt de relatie tussen de maagd en de verlossing. Zij toont de toegang tot het paradijs, niet het paradijs met de zondeval, maar het paradijs na het einde der tijden: het nieuwe Jerusalem. En hoe dat er uitziet, blijft verborgen tenzij voor de aandachtige kijker. Wie de hofjes goed bekijkt, ziet het ruitmotief als basis. Het raster vol ruiten duikt al vroeg op in de Byzantijnse kunst en staat voor controle en orde, aanwezigheid en afwezigheid, volle en lege ruimten. De rastervormige ruimte gaat samen met de disciplinaire maatschappij en weerspiegelt zich in geweven stoffen, sluiers, kledij, gordijnen en het heilig weefsel dat tegelijk vangnet en membraan is. Het vangnet laat niemand verloren gaan en het membraam onttrekt het goddelijke geheim en het creatieproces aan het oog.<ref>HANNAH ITERBEKE. ''De Besloten Hofjes in primaire bronnen: de productie en receptie herbekeken''; ROB FAESEN. ''De nieuwe paradijstuin en de eenhoorn''; BARBARA BAERT. ''Groeien, maken, betekenen, met speciale aandacht voor de paperollen''. In: LIEVE WATTEEUW & HANNAH ITERBEKE (Eds.). ''De Besloten Hofjes van Mechelen, Laatmiddeleeuwse paradijstuinen ontrafeld'', Hannibal, sp. 2018, p. 22, p. 66, p. 76-77, p. 83-87. P. VANDENBROECK. ''Hooglied. De beeldwereld van religieuze vrouwen in de zuidelijke Nederlanden, vanaf de 13de eeuw'', In: ''Tentoonstellingscatalogus'', Paleis voor Schone Kunsten Brussel, Snoeck-Ducaju & Zoon, Gent, 1994, 91-104.</ref> <gallery widths="200" heights="200"> Bestand:Besloten Hofje met H Elisabeth, Ursula en Catharina - Museum Hof van Busleyden Mechelen 6-07-2018.jpg|Besloten Hofje met H. Elisabeth, Ursula en Catharina Bestand:Besloten Hofje met Madonna - Museum Hof van Busleyden Mechelen 6-07-2018.jpg|Besloten Hofje met [[Maria (moeder van Jezus)|Madonna]] Bestand:Besloten Hofje met Calvarie - Museum Hof van Busleyden Mechelen 6-07-2018.jpg|Besloten Hofje met [[Golgotha|Calvarie]] Bestand:Besloten Hofje met Calvarie H. Maagd en Johannes de Doper - Museum Hof van Busleyden Mechelen 6-07-2018.jpg|Besloten Hofje met Calvarie, H. Maagd en [[Johannes de Doper]] Bestand:Besloten Hofje met H. Augustinus, Anna-te-Drieën en Maria en Kind - Museum Hof van Busleyden Mechelen 6-07-2018.jpg|Besloten Hofje met H. [[Augustinus van Hippo|Augustinus]], [[Anna te Drieën]] en Maria en Kind Bestand:Besloten Hofje met Calvarie en jacht op de eenhoorn - Museum Hof van Busleyden Mechelen 6-07-2018.jpg|Besloten Hofje met Calvarie en jacht op de [[eenhoorn (fabeldier)|eenhoorn]] </gallery> . . . . = Examen = . ;A-Vragen . (S&V).Akko, alchemie, Begijnhof, begijn, begarde, belfort, Boudewijn met de IJzeren arm, Boudewijn IX, broeltorens, Broelmuseum, Carcassonne, draaitrap, eros, ex voto, feodaliteit, Gilles de Rais, gotiek, Gulden Sporenslag, Groeningemuseum, Guido Gezelle, Gwijde van Dampierre, Heilige Barbara, Heilige Katharina, Heilige Graal, Herfsttij der Middeleeuwen, honderdjarige oorlog, horigheid, Hortus Conclusus, hospitaalridders, Huizingalezing, Johanna & Margaretha van Constantinopel, Jeanne D'Ark, Johan Huizinga, kalender, kampstraat (Pottelberg), katafalk, Karel van Mander, kruistocht, lakenhalle, magisch wereldbeeld, Middeleeuws Kortrijk, Mont Saint Michel, Noormannen, Normandië, Onze Lieve Vrouwekerk, Onze Lieve Vrouwenhospitaal, Romaanse bouwkunst, ronde tafel, Sint-Maartenskerk, Sint-Maarten, slag bij Westrozebeke (1382), stadsomwalling, stadspoort, symbolisch denken, stadsrechten, tanatos, de valse Boudewijn. . . ;B-Vragen . * (S&V).Hoe is een kerk georiënteerd en waarom? Vergelijk de Kortrijkse Sint-Maartenskerk met de Onze-Lieve-Vrouwekerk. . * (S&V).Wat is het verschil tussen een begijn en een non. Wie was Marcella Pattyn? Wat is een begarde? . * (S&V).In de Vlaamse archieven is van de pest nauwelijks een spoor. Ontsnapte het dichtbevolkte Vlaanderen aan de Zwarte dood? . * (S&V).Periodiseer en karakteriseer 'de Middeleeuwen': beginjaren en eindjaren, wat kenmerkt de periode? . * (S&V).Plaats in chronologische volgorde. 1. Beleg en val van Constantinopel; 2. Eerste Kruistocht, 3. Guldensporenslag, 4. Maarten Luther, 5. Miguel de Cervantes schrijft Don Quichote, 6. Ontdekking van Amerika. . * (S&V).Plaats in chronologische volgorde. 1. Boekdrukkunst, 2. Christoffel Columbus, 3. De Stijgbeugel (voetsteun), een Chineese uitvinding bereikt Europa, 4. De islam ontstaat, 5. Edict van Milaan, 6. Oudste bronnen over buskruit. . * (S&V).Plaats in chronologische volgorde: 1. Keizer Karel V, 2. Gilles de Rais verspeelt zijn vermogen en stort zich in de alchemie, 3. Guldensporenslag, 4. Val van het West-Romeinse Rijk, 5. Val Oost-Romeinse rijk, 6. Franse Revolutie. . * (S&V).Plaats in chronologische volgorde. 1. Jan van Berry bestelt Les Très Riches Heures du duc de Berry, 2. Karel de Grote, 3. Protestantisme, 4. Eerste Wereldoorlog, 5. Onafhankelijkheid van Amerika, 6. Vietnamoorlog. . . ;C-Vragen . * (V).Wat bedoelde Johan Huizinga toen hij in 1919 schreef over de wereld vijf eeuwen jonger dan zijn tijd en het leven scherpe vormen had? 'Tusschen leed en vreugde, tusschen rampen en geluk scheen de afstand grooter dan voor ons (...). De groote dingen: de geboorte, het huwelijk, het sterven, stonden door het sacrament in den glans van het mysterie. Maar ook de geringer gevallen: een reis, een arbeid, een bezoek, waren begeleid door duizend zegens, ceremonies, spreuken, omgangsvormen.' Gebruik de taboewoorden in je antwoord: Eros, Thanatos, en kakafonie en [https://www.youtube.com/watch?v=pMoSoXKimUU beluister hier een aanzet tot het antwoord]. . * (S&V).Toon aan hoe de Hortus Conclusus een typisch Middeleeuwse tuin is en hoe we het denken van 'de' Middeleeuwer erin herkennen. Gebruik het grondplan van de tuin, de okkernoot, rode en witte rozen, de eenhoorn en de evangelies in je antwoord. . * (S&V).Hoe zou je de Middeleeuwen periodiseren? Duizend jaar laten zich niet snel behappen. Schets behalve de begin en de eindperiode ook de onderscheiden deelperiodes. . * (S&V).Bespreek het onderscheid tussen Romaanse en Gotische kunst, periodiseer en geef voorbeelden. . . = Bronnen = eowri6flo4z3bhubgeofdwu9a0x96fy 0 46781 430531 429476 2026-10-06T08:53:36Z Erik Baas 2193 Erik Baas heeft de pagina [[Welzijnenveiligheid/Deel5a]] hernoemd naar [[Welzijn en veiligheid/Deel5a]] zonder een doorverwijzing achter te laten 429476 wikitext text/x-wiki [[File:Madonna_omringd_door_serafijnen_en_cherubijnen,_Jean_Fouquet,_(1454-1456),_Koninklijk_Museum_voor_Schone_Kunsten_Antwerpen,_132.jpg|thumb|550px|[[Jean Fouquet]] schildert in het geboortejaar van [[Leonardo Da Vinci]] en een jaar voor de val van Constantinopel zijn [[Madonna omringd door serafijnen en cherubijnen]]. Agnès Sorel (ca. 1422–1450) de maîtresse van [[Karel VII van Frankrijk]] is zijn model. Sorel is de eerste erkende maîtresse van de koning. Uit hun verhouding komen vier kinderen ter wereld. Na de geboorte van het jongste kind overlijdt zij in Jumièges, vermoedelijk vergiftigd door de latere koning [[Lodewijk XI van Frankrijk|Lodewijk XI]].]] <big>'''HOOFDSTUK V: RENAISSANCE & HUMANISME, BAROK & VERLICHTING'''</big> ;<big>'''1450-1789'''</big> . '''<small>Hoofdstuk V bestaat uit twee delen. Dit is het eerste deel: Renaissance, humanisme & barok. [[Gebruiker:Benedict_Wydooghe/Evoluties_in_het_welzijns-_en_veiligheidsdenken_deel5b|Klik hier voor het tweede deel.]]</small>''' . <big>'''DEEL I. RENAISSANCE, HUMANISME & BAROK: 1453-1650'''</big> [[Bestand:Schedel_konstantinopel.jpg|thumb|550px|Het nieuws over de [[Val van Constantinopel|val van Constantinopel]] in 1453 choqueert Europa en sluit de regio af van de wereld. De aanvoer van peper, om maar één voorbeeld te noemen, – de koning der specerijen - stokt en veroorzaakt een zoektocht die als de [[ontdekkingsreizen]] de geschiedenis ingaan. Twee succesvolle maritieme expedities op het einde van de eeuw maken van het geïsoleerde Europa plots het wereldcentrum waarbij handel, communicatie, transport en militaire slagkracht centraal staan. In 1492 maakt de bemanning van Columbus in het Caraïbisch gebied kennis met enkele gruwelijk schroeiende pepertjes, waarvan ze de smaak vergelijken met de oude Aziatische zwarte peper die al vier decennia niet meer in de handel is en enkele jaren later vaart [[Vasco da Gama|Vasco Da Gama]] naar zuidelijk Afrika en zeilt hij door naar Indië. Met deze twee reizen klimt Europa op tot de spil tussen oost en west. Om het kanonvuur te weerstaan, verlagen en verdikken steden hun middeleeuwse muren en torens, maar natuurlijk lang niet overal even snel. Lage, dikke muren maken het doelwit en het instortingsgevaar kleiner. Kwetsbare delen zoals kantelen, rechte muren en de poorten krijgen aandacht. De kantelen verdwijnen, voor de muren komt een aarden wal en voor de ingangspoort komt een bolwerk ([[Boulevard|boulevard]] genoemd). Ze houden de aanvaller op afstand en ze vermijden het flankvuur. Voor steden die zich niet aanpassen betekent dit grove geschut de ondergang, met als meest gekende voorbeeld [[Constantinopel]] in 1453. De Osmaanse sultan [[Mehmet II]] laat een Hongaarse smid een indrukwekkend kanon maken met een schietafstand van anderhalve kilometer (?). Het kanon krijgt de bijnaam [[Mahometta]] en schiet zichzelf zoals gebruikelijk stuk. Mehmet houdt zijn beleg vol met alternatieven. Na 54 dagen valt de hoofdstad van het duizendjarig rijk. Na het [[Beleg en val van Constantinopel (1453)|beleg]] horen de Ottomanen de Griekse inwoners spreken over 'eis ten polis' wat ‘onze stad’ betekend. De Turkse verbastering laat niet lang op zich wachten: 'Is-tan-bul'. Veel Byzantijnse wetenschappers zijn naar het Westen gevlucht. Daar blazen ze met hun kennis en hun boeken de oude Romeinen en de oude Grieken nieuw leven in: de Renaissance is begonnen.]] . {{Cquote|'''Wat is er mooier dan de met planten getooide wereld te aanschouwen, als was het een rijk geborduurd gewaad, bezet met oosterse parels en bestrooid met de grootste verscheidenheid aan zeldzame en kostbare juwelen?'''|[[John Gerard]], Herbal, [[1597]]}} . {{Cquote|'''Het gezond verstand is het best verdeelde goed ter wereld, al was het maar omdat iedereen er zo veel denkt te hebben dat zelfs zij die anders het moeilijkst tevreden kunnen worden gesteld, er doorgaans niet meer van willen hebben dan ze al bezitten. En het is niet waarschijnlijk dat iedereen zich daarin vergist; veeleer blijkt daaruit dat het vermogen om goed te oordelen en waar van onwaar te onderscheiden van nature gelijk is in alle mensen; en derhalve dat alle meningsverschil niet voorkomt uit het feit dat sommigen redelijker zouden zijn dan anderen, maar enkel dat onze gedachten niet gelijk verlopen en dat wij niet aan dezelfde dingen aandacht besteden.'''|[[René Descartes]]}} . {{Cquote|'''Omdat ik ongeletterd ben, zeggen ze dat ik me niet kan uitdrukken. Die mensen begrijpen niet dat mijn ideeën berusten op ervaring, niet op andermans taal.'''|[[Leonardo Da Vinci]] als [[empirist]]}} . {{Cquote|'''There's method in my madness'''|[[Shakespeare]], [[Hamlet]], [[1602]].<ref>De werkelijke tekst luidt 'Though this be madness yet there is method in it'.</ref>}} . ♦ [https://www.slideshare.net/benedictwydooghe/nieuwetijden-200364161 '''Klik hier voor de Powerpoint die bij de cursus hoort''']. (De ppt loopt verder dan de behandelde periode, ze loopt tot het einde van de 19de eeuw.) . = Tijdlijn = '''>>> [[Boekdrukkunst|1450]] ->> [[Beleg en val van Constantinopel (1453)|1453]] ->> [[Christoffel Columbus|1492]] ->> [[Keizer Karel V|1500]] ->> [[95 stellingen|1517]] ->> [[Filips II van Spanje|1555]] ->> [[Beeldenstorm|1566]] ->> [[Europese_heksenvervolging#Het_hoogtepunt_van_de_heksenvervolging,_1560-1680|1600]] ->> [[Tachtigjarige Oorlog|1648]] >>>''' . = Korte inhoud = '''Dit deel bespreekt grosso modo de tweede helft van de vijftiende tot de eerste helft zeventiende eeuw (1450-1650). De Renaissance blikt vol bewondering terug op de antieke denkers die leefden van het midden van de vijfde eeuw tot aan het eind van de vierde eeuw voor Christus: [[Socrates]], [[Plato]], [[Aristoteles]] en [[Archimedes]]. Tijdens de [[Renaissance]] verzamelt de [[Italië|Italiaanse]] aristocratie, patriciërs en geestelijken exotische dieren bij hun landhuizen en in hun stedelijke villa's. De tuin van [[Villa Borghese]] in [[Rome (stad)|Rome]] is het voorbeeld bij uitstek. De bewondering van de renaissancemens over de oudheid is dermate groot dat ze die - in tegenstelling tot de middeleeuwer - gaan nabootsen. Hun onderzoek creëren in Europa een mens- en wereldbeeld dat systematiek toont, stilaan ontdaan van magische en religieuze interpretaties. De denkers van deze tijd worden humanisten genoemd waarvan [[Desiderius Erasmus]], [[Thomas More]] en [[Juan Luis Vives]] je misschien bekend in de oren klinken.''' . [[Bestand:El_jardín_de_las_Delicias,_de_El_Bosco.jpg|thumb|550px|♣ De periodisering van de Middeleeuwen tot omstreeks 1453 zou kunnen suggereren dat de overgang naar de Renaissance een soort abrupte historische breuk vormt. Niets is minder waar. De Renaissance en het Humanisme vormen een overgangstijd. Eeuwenlang is de Renaissance omschreven als een overwinning op de 'duistere' Middeleeuwen. Genuanceerder zeggen historici tegenwoordig dat deze periode de moderniteit en het rationalisme aankondigt. Immers, veel Middeleeuws erfgoed wordt gecontinueerd. Het magische denken (de heksenprocessen in Vlaanderen kennen hun hoogtepunt in de periode 1590-1610) en alchemistisch denken (sommige humanisten zijn hiervan doordrongen) verdwijnen niet met een pennentrek. Geesten rijpen traag en dat is te zien in de tuinarchitectuur. De les over de Middeleeuwen eindigde met de Middeleeuws tuin. Daarom beginnen we nu met een tuin uit de Renaissance. Er bestaat natuurlijk geen tuin meer uit die dagen, maar het gaat - net zoals in de Middeleeuwse tuin - om het symbool ervan. Waar de Middeleeuwse [[Hortus Conclusus]] een tuin van de [[kuisheid]] is en de tuin der minne een tuin van de onkuisheid is, kondigt de eenhoorn een verhoogde preutsheid aan. Deze [[Nieuwe tijd]] doen de [[schaamte]] en het zoeken naar [[privacy]] hun intrede en worden wellust en [[naaktheid]] steeds meer als 'fout' bestempeld. De verpreutsing wordt versterkt door de geslachtsziekte [[Syfilis]] (meegebracht uit de nieuwe wereld) en de komst van het [[Protestantisme]] in 1517. Dat leidt tot een nieuw tuintype, de tuin der lusten, een moraliserende prent van [[Jheronimus Bosch]] die een tijdlang in Brussel vertoefde en nu in het [[Museo del Prado]] in Madrid te zien is. [[Jheronimus Bosch]] schildert zijn [[Tuin der lusten]] mogelijks in opdracht van [[Hendrik III van Nassau]] (1483-1538) voor zijn schilderijengalerij op de Kunstberg in Brussel. De datering is niet precies. Als vindingrijk artiest is Bosch een radicaal vernieuwer in de beeldtraditie, zo radicaal dat zelfs tijdgenoten geen raad weten met de interpretatie van dit werk. In deze nieuwe compositie krijgen mensen individuele gelaatstrekken. Toch blijft zijn tuin der lusten verwijzen naar de Middeleeuwse, goddelijke orde: het landschap lijkt schuldig en confronteert de kijker met de slechtheid van de mens, de vervreemdende monsters, vliegende vissen en de uitvergrote kunstmatige flora en fauna. De twee buitenpanelen tonen de overgangsfase van de platte Middeleeuwse wereld naar de aarde die rond is: een sferische constructie die het midden houdt tussen de aardglobe (waarvan de eerste versies in 1492 in Neurenberg verschijnen) en middeleeuwse mappae mundi (platte cirkelkaarten). Kende Bosch de globes uit Neurenberg? Of heeft het schilderij de globemakers in Neurenberg beïnvloedt? [['s-Hertogenbosch]] had in die dagen intense handelscontacten [[Neurenberg]]. Eenmaal geopend laat het schilderij zich lezen van links naar recht als een wereldgeschiedenis. Links het aards paradijs met Adam en Eva (het verleden), het middenpaneel toont de zondige, wellustige mens (het heden) en het rechtse paneel toont de toekomst. Als de mens zijn gedrag niet verandert, eindigt de hele mensheid in de hel. De kunsthistoricus [[Charles de Tolnay]] noemt dit volmaakte 'laatgotische' kunst waar anderen er Renaissance in zien. Een gelijkaardige dualiteit is bij de Vlaamse Primitieven te vinden. [[Johan Huizinga]] geeft hen het etiket 'laatmiddeleeuws' als hij schrijft 'Zoo is het naturalisme der Van Eyck's, dat men in de kunstgeschiedenis pleegt op te vatten als een element, dat de Renaissance aankondigt, veeleer te beschouwen als de volledige ontplooiing van den laat-middeleeuwschen geest.' Andere historici oordelen anders en zien de [[Vlaamse Primitieven]] als de grondleggers van de [[Noordelijke Renaissance]] en stellen dat ze de [[Italiaanse renaissance]] beïnvloeden. Ziehier alweer de tegenstelling tussen het circulair en lineair denken. Bosch stierf in 1516 en heeft dus nooit het [[protestantisme]] gekend en zijn drieluik schildert hij wellicht tussen 1480 en 1490. Van enige invloeden van de nieuwe wereld is in het werk ook geen sprake. In een volgend tuintype, typerend voor de zestiende eeuw, zullen de invloeden van 1492 en 1517 wel duidelijk aanwezig zijn: de meerpadige doolhof kondigt zich aan.]] '''We starten omstreeks [[1453]]. Dan gebeuren er zeven zaken die de wereld een andere wending geven.''' . '''1. Er is de [[Val van Constantinopel]] die voor een braindrain naar het Westen zorgt: dankzij de Turkse verovering raken hele bibliotheken met boeken van de antieken in het Westen dat zo zijn klassiekers opnieuw leert kennen. [Niet alle historici zijn hiervan overtuigd: deze eenvoudige verklaring van het ontstaan van de renaissance gaat voorbij aan de plundering en de verwoesting van Constantinopel omstreeks 1200 door de kruisvaarders en gaat eveneens voorbij aan het feit dat de antieke teksten ook in het middeleeuwse Europa bekend zijn. De catalogi van abdijbibliotheken bewijzen dit ten overvloede. Om een willekeurig voorbeeld te nemen, in de bibliotheek van Mont-Saint-Michel steekt Cato, Plato, Aristoteles, Cicero, Vergilius, Horatius... Bernardus van Chartres waardeerde die klassieken met zijn klassieke uitspraak 'Wij zijn dwergen, staande op de schouders van reuzen. Gedragen door de ouden zien we verder dan hen'.'''<ref>REGINE PERNOUD, vertaald door Thérèse Ficher, Judith Chambille & Lucie Dorren. ''De middeleeuwen. Een herwaardering'', Ambo, Baarn, 1992, p. 21.</ref> . '''2. Er is de uitvinding van de [[boekdrukkunst]] en de komst van de bril. Niettemin maken de kloosters een laatste bloeitijd mee, er komen er nieuwe bij andere hervormen zich. Het copieren blijft een prominente activiteit.''' . [https://www.youtube.com/watch?v=Cm7c2KFRDUc '''♥ LUISTERFRAGMENT B. WYDOOGHE LEEST VOOR UIT JACQUES ATTALI'''] . '''3. Er is de druk van de allereerste bijbel die zal leiden tot de [https://www.youtube.com/watch?v=75MK2d3Ou38 reformatie in 1517, tot de contrareformatie in 1550, de tachtigjarige oorlog] en de uitroeiing van de heksen. . '''4. Er is de fenomenale slagkracht van het buskruit: dat is in staat om muren (van Constantinopel) te vernietigen en zal de ondergang van de riddertijd betekenen.''' . '''5. Er is de geboorte van [[Christoffel Columbus|Columbus]] (°1451-⁺1506). De Turkse veroveringsdrift (en met als hoogtepunt de val van Constantinopel) zorgt er in de vijftiende eeuw voor dat de Europeanen andere routes gaan zoeken om naar Indië en China te reizen. Na 1453 intensiveren de ontdekkingsreizen, niet over land, maar via de zee. [[Hendrik de Zeevaarder]] (1394–1460) is anders dan zijn bijnaam anders doet vermoeden, geen echte reiziger maar financier en initiatiefnemer van de reizen die het Portugese wereldrijk uit zullen bouwen. Het begrip ontdekkingsreizen is niet gemonopoliseerd voor Europa. Ook andere culturen verkenden de wereld buiten hun grenzen: de Arabieren ontdekten grote Afrikaanse gebieden en in de veertiende eeuw vaart de Chinese vloot tot bij [[Madagaskar]].''' . '''6. [[Lorenzo Ghiberti]] (°1378-⁺1455) portretteert zichzelf op de deuren van de [[Dom van Florence|Dom in Florence]] in 1452. Waar de middeleeuwse kunst anonieme kunst was (omdat de kunst god toekomt), is de renaissancemens niet langer gegeneerd en cijfert hij zichzelf niet langer weg. Kunstenaars ondertekenen hun werk of gaan zichzelf afbeelden. [[Jan Van Eyck]] laat zichzelf opduiken in het [[Portret van een man met rode tulband]] in 1433. Een jaar later duikt hij op in het midden van het [[Portret van Giovanni Arnolfini en zijn vrouw]] waar een ronde spiegel de schilder toont. In 1436 doet hij het opnieuw in de [[Madonna met kanunnik Joris van der Paele]]: hijzelf wordt gespiegeld in het harnas. [[Albrecht Durer]] zal omstreeks 1500 zijn zelfportret schilderen en [[Benvenuto Cellini]] schrijft in 1558 een van de eerste autobiografieën.''' . '''7. Het leven van [[Jheronimus Bosch]] (1450-1516) omvat en illustreert de tijdsgeest van de eerste helft van deze periode perfect. Zijn [[tuin der lusten]] toont dat de overgang van de Middeleeuwen naar de Renaissance geen breuk maar een continuering is. Bosch kent het middeleeuwse symbolisme en is tegelijk op de hoogte van het discours dat aan de reformatie vooraf gaat en de christelijk humanistische leer die nu opgeld maakt. De humanist [[Dominicus Lampsonius]] ziet in de duistere kunst van Bosch een zwartgallige geest, want enkel mooie en goede mensen maken mooie kunst. Voor Lampsonius lijk Bosch zelf in de hel te zijn geweest. We komen er op terug. . '''Dit is het begin van de [[Renaissance]] en die loopt tot het einde van de [[tachtig jarige oorlog]] tot [[1648]]. De periode 1550-1648 laat zich omschrijven als 'Oranje tegen Spanje.'<ref>EDWARD DE MAESSCHALCK. ''Oranje tegen Spanje. Eenheid en scheiding van de Nederlanden onder de Habsburgers (1500-1648)'', Davidsfonds, Leuven, 2015.</ref> Daarna start de [[Verlichting (stroming)|Verlichting]] ([https://nl.wikipedia.org/w/index.php?title=Gebruiker:Benedict_Wydooghe/Evoluties_in_het_welzijns-_en_veiligheidsdenken_deel6 zie deel 6]). Als de tachtigjarige oorlog in 1648 tussen Spanje en de Noordelijke Nederlanden ten einde loopt, luidt dit geen vredesperiode in, maar een reeks oorlogen met de machtigste vorst van Europa: Lodewijk XIV.''' . ♠ Ergens tussen 1450 en 1500 wordt [[Elckerlijc]] geschreven. [https://literairecanon.be/nl/werken/media-elcerlyc '''BEELDFRAGMENT KIJKEN NAAR ELCKERLIJC'''] . ;Kijken naar zelfportretten <gallery mode="packed" heights="180"> Bestand:Portrait of a Man in a red turban (by Jan van Eyck).jpg|Jan van Eyck (1390-1441) Bestand:Jan_van_Eyck_069.jpg|Jan van Eyck Bestand:Jan_van_Eyck_058.jpg|Jan van Eyck Bestand:VanEyck-MadonnaVanderPaele-reflex4.1.jpg|Jan van Eyck Bestand:Van_Eyck_-_Arnolfini_Portrait.jpg|Jan van Eyck Bestand:Dürer_-_Selbstbildnis_im_Pelzrock_-_Alte_Pinakothek.jpg|Albrecht Dürer (1471-1528) File:Jheronimus_Bosch.jpg|[[Jheronimus Bosch]] (1450-1516) Bestand:Cellini_Portrait.jpg|[[Benvenuto Cellini]] (1500-1571) </gallery> . . = Tweede helft vijftiende eeuw = [[File:Battle_of_Nandorfehervar.jpg|thumb|550px|Het Beleg van Belgrado (1456) duurde van 4 juli tot 22 juli waarbij [[sultan Mehmed II]] Hongarije wil onderwerpen. [[Johannes Hunyadi]] leidde de tegenaanval succesvol.]] . ♥ [https://www.youtube.com/watch?v=cbUFRTEOn60 '''BEELDFRAGMENT RENAISSANCE IN FLORENCE (14.10 Min.)'''] . == Jaren vijftig == . ♠ [https://www.youtube.com/watch?v=vym03aCSH7Q '''BEELDFRAGMENT HET VERHAAL VAN EEN TAAL'''] . [[Bestand:500 jaar boekdrukkunst in Nederland moderne en oude druktechnieken-525043.ogv|thumb|550px|Geschiedenis boekdrukkunst in [[Polygoonjournaal]], 1973. 1. Er is een verband tussen de ontwikkelingen in de militaire strategie en de ondergang van het Oost-Romeinse Rijk. 2. En, er is een verband tussen de uitvinding van de boekdrukkunst en de val van Constantinopel. Kan je dit verband uitleggen?]] [[Bestand:Sarayi_Album_10a.jpg|thumb|550px|♣ De Osmaanse sultan [[Mehmet II]], een kosmopoliet met culturele belangstelling, beschikt in 1453 over wat zijn tegenstrevers in Constantinopel missen: geld. Het stelt hem in staat om een Hongaars kanon te komen. In deze illustratie ruikt hij aan een roos, ze wijzen op zijn intellectuele en spirituele verfijning en zijn liefhebberij van het bekijken van tuinen en naar zijn vorstelijke macht in Azië, Griekenland en Trebizonde. De boogschutterring om zijn duim is een verwijzing naar zijn militaire en jagersprestatie.<ref>DAVID RIJSER. ''De wedergeboorte van Troje''. In: GÜNAY USLU (Ea.) (Eds.). ''Troje. Stad, Homerus, Turkije'', WBooks, Amsterdam, 2012, p. 105.</ref>]] ;1450 * (Ca.). Boekdrukkunst uitgevonden. * Kanonnen en het [[buskruit]] krijgen voldoende slagkracht om stadsmuren te ruïneren. De [[Dulle Griet (kanon)|Dulle Griet]] is oude technologie. . ;1451 * Geboorte [[Christoffel Columbus]], een weverszoon uit Italië. . ;1452 * Het eerste deel van de [[Gutenberg-bijbel]], het eerste gedrukte boek, in Duitsland uitgegeven. * Op 24 mei verwoest een brand [[Amsterdam]] voor tweederde. * Geboorte [[Leonardo Da Vinci]] (⁺1519). * [[Jean Fouquet]] schildert de [[Madonna omringd door serafijnen en cherubijnen]]. . ;1453 * Constantinopel valt en Paus Pius II (1405-1464) roept op tot een nieuwe kruisvaart. [[Filips de Goede]] gaat op het aanbod in en plant zijn [[Banket van de Fazant]]. Het feest komt er, de kruistocht niet. Het gebied rond de Middellandse Zee en de Balkan blijven eeuwenlang in Turkse/Ottomaanse handen. * Einde [[Honderdjarige Oorlog]]. * Geboorte van [[Jheronimus Bosch|'den duvelmakere']]. . * 1454 ** Geboorte [[Amerigo Vespucci (persoon)|Amerigo Vespucci]], Italiaans ontdekkingsreiziger. . * 1455 ** [[Gutenbergbijbel|Gutenberg]] voltooit zijn [[Vulgata]]: de eerste niet geschreven bijbel. Gutenberg bleek niet in staat om zijn lening voor de drukpers terug te betalen en stond zijn revolutionaire machine af aan zijn geldschieter. ** [[Gerard David]] geboren (⁺1523). . * 1456 ** Het [[Beleg van Belgrado (1456)|Beleg van Belgrado]] is een eerste poging van het [[Ottomaanse Rijk]] om [[Centraal-Europa]] te veroveren. . * 1457 ** Bouw van het [[Hospices de Beaune]] als een vroege verzorgingsinstelling die tegemoet komt aan de catastrofe van de honderdjarige oorlog. ** De [[Utrecht (stad)|Utrechtse]] kluizenares [[Suster Bertken]] bouwt tegen de muur van de buurtkerk een cel waar ze bijna zestig jaar zal wonen en visioenen krijgt. ** Geboorte van [[Maria van Bourgondië (1457-1482)|Maria van Bourgondië]] en haar doop in het paleis op de [[Koudenberg]] met de muzikale compositie van [[Gilles Binchois]]. . ♣ [https://www.youtube.com/watch?v=8mrFvp1xOdA LUISTERFRAGMENT GILLES BINCHOIS]. . * 1458 ** Een aardbeving verwoest het [[Al-Sahalani hospitaal]] in [[Jeruzalem]] (het oude hospitaal van de Kruisvaarders van Sint-Jan). ** De Ottomanen veroveren [[Athene (stad)|Athene]]. . * 1459 ** Aan de vooravond van de ontdekkingsreizen verschijnt de [[Fra Mauro-wereldkaart]]. . . ;Kijken <gallery> File:Buchdruck-15-jahrhundert_1.jpg|Boekdrukkunst in de 15de eeuw. File:Gutenberg_bible_Old_Testament_Epistle_of_St_Jerome.jpg|De Gutenbergbijbel. File:Hotel_Dieu_Beaune_3.jpg|Hotel Dieu in Beaune is een van de eerste verzorgingsinstellingen om tegemoet te komen aan de catastrofe van de honderdjarige oorlog. File:FraMauroDetailedMap.jpg|de [[Fra Mauro-wereldkaart]]. </gallery> . . == Jaren zestig == [[File:Philip_the_good.jpg|thumb|550px|Filips de Goede (1396-1467) was een halve eeuw hertog van Bourgondië en landsheer van Vlaanderen.]] [[Bestand:Das_Jüngste_Gericht_(Memling).jpg|thumb|550px|In de tweede helft van dit decennium werkt [[Hans Memling]] aan dit Laatste oordeel. Hij werkt in opdracht van [[Angelo Tani]] die de Italiaanse bankiersfamilie [[De' Medici]] in Brugge representeert. Samen met zijn vrouw [[Caterina Tangeli]] prijkt hij op de buitenzijde van de zijwanden. Het schilderij - bedoeld voor de Italiaanse kerk in [[Fiesole]] wordt bij de verscheping in 1473 gekaapt door de Hanze-kapitein [[Paul Beneke]]. Die brengt het naar zijn geboortestad: [[Gdańsk]], waar het tot op heden is. Het schilderij toont de dag des oordeels. [[Aartsengel Michaël]] weegt aan Christus' voeten de zielen. Een duivel poogt het oordeel in zijn voordeel te wenden. Is de zondaar in de balans aan Michaëls rechterhand [[Tommaso Portinari]]? Links leidt Petrus de uitverkorenen de hemel in, rechts gaan de verdoemden de hel in. In die dagen is [[Hans Memling]] nieuw in Brugge. Hij is sinds 1465 [[poorter]]. Hij werkt vooral voor buitenlandse bankiers en kooplui. In 1466 bezit hij reeds een stenen huis. Al snel behoort hij tot de tien procent rijkste Bruggelingen en tot de 875 inwoners, die een pond belasting inbrengen voor de oorlogskosten die [[Maximilaan van Oostenrijk|Maximiliaan van Oostenrijk]] gehuwd met [[Maria van Bourgondië (1457-1482)|Maria van Bourgondië]] in 1477) maakt tegen Frankrijk. De economische crisis zal Memling financieel ten gronde richten. Hij wordt in 1494 begraven zonder dat hij zich een graf in de kerk kan permiteren. Wat Memling is voor Brugge, is [[Dirk Bouts]] voor Leuven en [[Hugo van der Goes]] voor Gent. Zijn werk onderscheidt zich door de luttele verflagen waardoor hij een basistekening laat doorschemeren. Als het portret mode wordt, experimenteert hij als eerste met landschapsportretten. De [[Mona Lisa]] (ca. 1503-1519) van [[Leonardo da Vinci|Da Vinci]] is in die zin schatplichtig aan Memling.<ref>VAN LOO BART. ''De Bourgondiërs. Aartsvaders van de lage landen'', De Bezige Bij, Amsterdam, 2019, p. 485.</ref> Merkwaardig: Memlings werk verwijst nauwelijks naar de woelige Bourgondische periode die samenvalt met zijn leven.]] . ;1460 . * Ontdekking [[Kaapverdië]], een steunpunt voor de Portugese zeevaart. . * [[Atrecht|Atrechtse]] heksenjacht . * Stichting [[universiteit van Nantes]]. . * Tijdens een beleg explodeert een kanon van koning [[Jacobus II van Schotland]]. De koning en een deel van zijn gevolg overlijdt. . ;1461 . ;1462 . * [[Vlad Dracula|Vlad Tepes]] begint een oorlog tegen de Ottomanen. . * De humanist [[Marcilio Ficino]] neemt de leiding over de [[Platoonse Academie]] in [[Florence (stad)|Florence]]. . ;1463 . ;1464 . * Van het plan om een kruistocht tegen de Ottomanen te houden komt niets in huis. De Paus overlijdt. . * De beroemde schilder en leermeester van Hans Memling, [[Rogier van der Weyden]] overlijdt. . ;1465 . * [[Hans Memling]] wordt poorter van [[Brugge]]. In 1466 bezit hij reeds een stenen huis, hij is dan ongeveer dertig jaar oud. Later zal hij er een tweede verwerven. . ;1466 . * Geboortejaar van [[Desiderius Erasmus]] en [[Quentin Massys]]. . ;1467 . * [[Filips de Goede]] overlijdt en verzoent zich met zijn zoon [[Karel de Stoute]] in het [[Prinsenhof]] in Brugge. De Gentenaar [[Hugo van der Goes]] haalt zijn meesterschap en luistert de uitvaart van Filips de Goede op. Karel is een emotioneel onvoorspelbare en gewelddadige graaf - sommigen schrijven hem een stoornis toe. De toevoeging 'de Stoute' is een romantische benadering/toevoeging uit de negentiende eeuw en betekent 'dapper' of 'onbezonnen' of 'stoutmoedig'. . * ♣ [[Adolf Rusch]] drukt in Straatsburg ''De sermonum proprietate sive Opus de universo'' van [[Hrabanus Maurus|Rabanus Maurus]]. Het is het eerste gedrukte boek over dieren. Veel aandacht gaat naar het 'nuttige' dier: paarden, koeien en geiten. . ;1468 . * [[Johannes Gutenberg]] overlijdt op 68 jaar. . ;1469 . * ♣ [[Johannes Spira]] uit Speyer drukt in Venetië de ''Historia Naturalis'' van [[Plinius de Oudere]] (Ca. 23-79). . * Huwelijk [[Ferdinand II van Aragon]] en [[Isabella I van Castilië]]. . * [[Lorenzo I de' Medici]] neemt de familiebank over. '''[https://www.youtube.com/watch?v=fI1OeMmwYjU&t=119s FILM]''' . . ;Kijken Tijdens de [[Renaissance]] wordt het [[portret]] populair. Het zijn de foto's van de eeuw weliswaar niet gemaakt door een portretfotograaf, maar door een ingehuurde schilder voor wie het betalen kan. Voor de selfie of het eerste [[zelfportret]] is het wachten op [[Albrecht Dürer]]. Die voltooit het eerste zelfportret in de geschiedenis in [[1493]]. Voor de allereerste autobiografie is het nog ruim een halve eeuw wachten: die is van de hand van [[Benvenuto Cellini]] waaraan hij in [[1558]] in Florence begint. Het boek is een van de markantste renaissance-geschriften. Cellini geeft een bijzonder kleurrijk beeld van zichzelf en zijn onvoorwaardelijk geloof in zijn eigen kunnen. 'Na de dood van [[Piero della Francesca]] en [[Lorenzo de' Medici]], verplaatst de Europese kunst zich van [[Florence (stad)|Florence]] naar [[Rome (stad)|Rome]], van de werkplaats naar de individuele kunstenaar, van het mysterie naar het theater, van ceremonie naar voorstelling, van de vorst naar de burger. Om goed "uit te beelden" moet men zich laten zien en leren kennen. Het beeld is niet langer allegorisch maar geseculariseerd' schrijft [[Jacques Attali]] in zijn ''1492'' (p. 248). <gallery> Bestand:Verrocchio_Lorenzo_de_Medici.jpg|Lorenzo de Medici.jpg Bestand:Charles_the_Bold_1460.jpg|Rogier van de Weyden schildert als opvolger van [[Jan van Eyck]] in 1460 Karel de Stoute. File:Rogier_van_der_Weyden_027.jpg|[[Rogier van der Weyden]] schildert in 1460 zijn [[Portret van een dame]]. File:Henry_the_Navigator1.jpg|Hendrik de Zeevaarder overlijdt in 1460. File:Vlad_Tepes_002.jpg|In 1462 begint [[Vlad Tepes]] zijn oorlog tegen de Ottomanen. File:Isabella_of_Bourbon_Flemish_School_Hospice_Comtesse.jpg|[[Isabella van Bourbon (1436-1465)|Isabella van Bourbon]], de moeder van Maria van Bourgondië overlijdt op 29 jarige leeftijd. File:Santi_di_Tito_-_Niccolo_Machiavelli%27s_portrait_headcrop.jpg|Niccolò Machiavelli overlijdt in 1469. File:Juan_de_Flandes_003.jpg|Johanna -de waanzinnige - van Castilië, moeder van [[Keizer Karel V|Keizer Karel]]. Bestand:Dürer_-_Selbstbildnis_im_Pelzrock_-_Alte_Pinakothek.jpg|Zelfportret op 28-jarige leeftijd, 1500. Bestand:Holbein-erasmus.jpg|[[Hans Holbein de Jonge]] schildert Desiderius Erasmus. File:Alleged Benvenuto Cellini Self Portrait1.jpg|Cellini (1500-1571) was een Italiaans [[maniërisme|maniërist]] en [[uomo universale]]. </gallery> . . == Jaren zeventig == [[Bestand:Martin_Schongauer_003.jpg|thumb|550px|[[Martin Schongauer]] (ca. 1435-1450-1491), een Duits graficus en kunstschilder schildert in 1473 zijn "Madonna in de Rozenhaag." De Duitse en Europese prentmaker van de generatie vóór Albrecht Dürer lijkt veel invloed te hebben op de esthetica van de Mechelse hofjes.]] [[File:Drukpers.JPG|thumb|550px|Druk-replica in het stedelijk museum [['t Gasthuys (Aalst)|'t Gasthuys Aalst]]. In 1473 keert [[Dirk Martens (drukker)|Dirk Martens]] terug naar zijn geboortestad Aalst en start er een drukatelier. Hij publiceert drie werken waaronder het boek ''Over de twee geliefden'' van [[Paus Pius II|Enea Piccolomini]] en ''Speculum conversionis peccatorum'' (Een spiegel van de bekering van de zondaars). Het zijn de eerste gedrukte boeken in Vlaanderen. Duitsland, Italië en China gingen de drukkunst in Vlaanderen vooraf.]] . ;1470 . * De [[Waalse kerk (Delft)]] is klaar. . * De eerste drukpers in Parijs drukt de Griekse klassiekers in het Latijn. . ;1471 . * Oprichting van de [[universiteit van Genua]]. . * De geboorte van [[Albrecht Dürer]]. . ;1472 . * [[Amsterdam]] verbiedt sneeuwbal-gooien: 'Neymant en moet met sneecluyten werpen nocht maecht noch wijf noch manspersoon.' . ;1473 . * De heetste zomer in de geschiedenis. De lente begint in maart. 1540 breekt het volgend record. . * [[William Caxton]] die in Keulen het drukken leerde, drukt zijn eerste boek in Vlaanderen (in het Engels) en gaat naar Londen en publiceert er een boek over de [[Trojaanse oorlog]]. . * De bouw van de [[Sixtijnse kapel]] begint. [[Sixtus IV]] is ook initiatiefnemer van de Vaticaanse bibliotheek. . * [[Dirk Martens (drukker)|Dirk Martens]] keert terug naar zijn geboortestad Aalst om er te drukken. Later werkt hij ook in Leuven en Antwerpen. Hij drukt 56 jaar tot 1529. 270 uitgaven zijn bekend waaronder werk van Erasmus en de eerste druk van Thomas Mores Utopia en Latijnse, Griekse en Hebreeuwse teksten. . * Karel de Stoute concentreert zijn macht in [[Mechelen (stad)|Mechelen]]. De centrale ligging is een eeuw oud en gaat terug op het huwelijk van [[Margaretha van Male|Margareta van Male]] (1350-1405) met [[Filips de Stoute]], de hertog van Bourgondië. . ;1474 . ;1475 . * [[Dirk Bouts]], de Vlaamse schilder overlijdt op 65-jarige leeftijd. . * [[William Caxton]] drukt in Brugge. . * Geboorte [[Michelangelo Buonarroti|Michelangelo]] (⁺1564) . ;1476 . * Vlad III, beter gekend als [[graaf Dracula]] gaat strijdend ten onder. . ;1477 . * [[Slag bij Nancy]]: Op een ijzige winterdag sneuvelt [[Karel de Stoute]], de hertog van Bourgondië en vader van [[Maria van Bourgondië (1457-1482)|Maria van Bourgondië]]. Het is 5 januari en zijn lijk wordt vastgevroren en aangevreten teruggevonden. De snellere Franse communicatie zorgt ervoor dat [[Lodewijk XI]] Bourgondië makkelijk kan inlijven. . * Zijn dochter [[Maria van Bourgondië (1457-1482)|Maria]] volgt hem op. . * Huwelijk van de twintigjarige Maria van Bourgondië en de twee jaar jongere [[Maximiliaan I van Oostenrijk]], de latere keizer. . * ♣ De [[Delftse Bijbel]], het eerste gedrukte Nederlandstalige boek verschijnt. De uitgevers zijn Jacob Jacobszoon van der Meer en Mauricius Yemantszoon van Middelborch. De tekst beperkt zich tot het [[Oude Testament]] zonder [[Psalmen]]. Van de 250 stuks bestaan er nog een zestigtal. In 1478-79 verschijnt de Keulse bijbel: de integrale Bijbeltekst. Engelse, Franse en Duitse vertalingen volgen later. Om deze 'wildgroei' van niet officiële bijbels tegen te gaan, baseert Erasmus zich bij zijn vertaling op Hebreeuwse en Griekse bronnen. Ook die versie krijgt geen autorisatie van de kerk. Luther zal zich op de tekst van Erasmus baseren voor zijn Duitse versie. De Lutherbijbel verschijnt in 1522-23. De hernieuwde interesse naar de 'ware aard' van God - bijbels laten nu interpretaties toe en de interpretatie is zelfs noodzakelijk aldus het protestantisme - wakkert ook de interesse voor de natuur opnieuw aan bij figuren zoals [[Conrad Gesner|Conrad Gessner]] (1516-1566), [[Pierre Belon]] (1517-1564), [[Thomas Moffet]] (1553-1604), [[Ulisse Aldrovandi]] (1522-1605). De studie van het ''boeck der natuere'' is zo een wetenschappelijke en religieuze activiteit. In de Noord-Europese landen waar het protestantisme een staatsgeloof wordt, voltrekt er zich een wetenschappelijke revolutie.<ref>HANS MULDER. ''De ontdekking van de natuur''. Terra, Amsterdam, 2021, p. 22.</ref> . ♦ '''De [[Bourgondiërs]] met Bart Van Loo - [https://klara.be/de-bourgondiers-aflevering-8 Aflevering 8]''' . ;1478 . * Antwerpen sluit een handelsverdrag met de [[Hanze]] en neemt de rol van Brugge, dat aan het verzanden is, geleidelijk aan over. . * Geboorte van [[Thomas More]] (⁺1535) en Baldassare Castiglione (⁺1529). . * Geboorte van [[Filips I van Castilië|Filips de Schone]], in het Brugse [[Prinsenhof (Brugge)|Prinsenhof]], de eerste zoon en erfopvolger van [[Maria van Bourgondië (1457-1482)|Maria van Bourgondië]] en [[Maximiliaan van Oostenrijk]]. . ;1479 . * [[Hans Memling]] realiseert in Brugge de [[Triptiek van Jan Floreins]]. . . ;Kijken <gallery> Bestand:Sint-Martinuskerk_(Aalst)_-_Grafmonument_van_Dierick_Martens.jpg|In de [[Sint-Martinuskerk (Aalst)|Sint-Martinuskerk]] in Aalst stoten we de grafplaat van [[Dirk Martens (drukker)|Dierick Martens]]. File:Hans_Memling_040.jpg|[[Hans Memling]] schildert Sint Sebastiaan. File:Dürer_-_Selbstbildnis_im_Pelzrock_-_Alte_Pinakothek.jpg|[[Albrecht Dürer]] (1471-1528), populair Duits kunstenaar specialiseerde zich in druk en kopergravure. File:Albrecht_Dürer_-_Adam_and_Eve_(Prado)_2.jpg|Dürers Adam en Eva File:William_caxton.jpg|William Caxton File:Rogier_van_der_Weyden_(workshop_of)_-_Portrait_of_Isabella_of_Portugal.jpg|[[Rogier van der Weyden]] schildert [[Isabella van Portugal (1470-1498)|Isabella van Portugal]]. File:Triptych_of_Jan_Floreins_1479.jpg|Jan Floreins triptiek, 1479. Bestand:Vleeshuis_Antwerpen_1-5-2017_13-23-25.jpg|Het Antwerpse Vleeshuis toont de demografische explosie die eind vijftiende eeuw inzette. Bestand:Albrecht_Dürer_-_Portrait_of_Maximilian_I_-_Google_Art_Project.jpg|Portret van Maximiliaan I door [[Albrecht Dürer]], 1519 </gallery> . . == Jaren tachtig == [[Bestand:Sandro_Botticelli_-_La_nascita_di_Venere_-_Google_Art_Project_-_edited.jpg|thumb|right|550px|Omstreeks 1483 schildert [[Sandro Botticelli]] zijn [[Geboorte van Venus |Geboorte van Venus]]. Het is te zien in de Uffizi-galerij in Florence.]] . ;1480 . * Overstromingen aan de Vlaamse kust verzwelgen [[Breskens]] . * Antwerpen is de grootste stad in de Nederlanden en telt 33.000 inwoners. . ;1481 . * Na een pittige winter breekt de [[Pest (ziekte)|pest]] uit in Vlaanderen, van [[Ieper]] tot in [[Friesland]]. . * De kroniekschrijver [[Jean Molinet]] ziet die winter ‘vogels dood uit de hemel vallen, bomen sterven rechtstaand en ruiters vriezen dood op hun paard.’<ref>BART VAN LOO. ''De Bourgondiërs''. De Bezige Bij, Antwerpen, 2019, p. 457.</ref> . * Tijdens de winterfeesten organiseren de Bourgondiërs tornooien op de markt van Brugge. . * [[William Caxton]] publiceert Reynard the Fox in het Engels, hij vertaalde het uit het Nederlands. . ;1482 . * [[Adolf van Ravenstein]] verleidt [[Maria van Bourgondië (1457-1482)|Maria van Bourgondië]] tot een jachtpartij. Na een val van haar paard in [[Wijnendale]] overlijdt ze in het [[Prinsenhof (Brugge)]] in Brugge. Ze was 25. Archeologisch onderzoek uit 1979 toont aan dat ze reeds elf tanden ontbrak. De tijdgenoot weet niet waaraan Maria sterft. Datzelfde onderzoek wijst uit dat haar polsen zijn gebroken en drie ribben. Een longinfectie ondertekende haar vonnis. De rol die zij niet kon spelen, werkt dubbelop in haar stamboom. Bart van Loo omschrijft ze als de ‘schakel’ tussen twee tijdperken. Haar grootvader: [[Filips de Goede]], haar kleinzoon: een wereld-heerser: Keizer Karel.<ref>BART VAN LOO. De Bourgondiërs, De Bezige Bij, Antwerpen, 2019, p. 364-366</ref> . * [[Joos van Ghistele]], een reiziger uit [[Gent]] beschrijft de [[Egyptische]] [[Banaan (vrucht)|banaan]] als lekker en zoet, het pellen vergelijkt hij met dat van een sinaasappel en de smaak vergelijkt hij met meloen. . ;1483 . * [[Sixtus IV]] wijdt de [[Sixtijnse Kapel]] in met een blikvanger van [[Michelangelo Buonarroti|Michelangelo]]. . * [[Leonardo da Vinci]] ontwerpt een [[parachute]]. . * In dit jaar dat [[Rafaël (kunstenaar)|Rafael]] (⁺1520) en Maarten Luther(⁺1546) geboren worden, schildert [[Botticelli]] zijn [[Geboorte van Venus]]. . ;1484 . * De paus vaardigt de Heksenbul ''[[Summis desiderantes affectibus]]'' uit. Vrij vertaald: Er zijn mensen die bezeten zijn. . * Duizenden mensen worden geofferd bij de inhuldiging van de [[Templo Mayor]] in [[Tenochtitlan]]. . * Geboorte [[Huldrych Zwingli]], Zwitsers kerkhervormer (⁺1531). . ;1485 . * (Ca.) [[Botticelli]] schildert zijn beroemde [[Geboorte van Venus]]. . * De Engelse [[zweetziekte]] teistert Europa en verdwijnt in 1552 zoals ze kwam: geheimzinnig. . ;1486 . ;1487 . * De [[Malleus Maleficarum]] verschijnt. . ;1488 . * [[Bartolomeus Dias]] vaart rond [[Kaap de Goede Hoop]]. . * Geboorte van [[Titiaan]] (⁺1576). . ;1489 . * De adellijke [[Von Thurn und Taxis]] begint in opdracht van [[keizer Maximiliaan I]] met een netwerk van koeriersdiensten in Europa. . * [[Hans Memling]] voltooit het [[Ursulaschrijn]]. . ;Kijken <gallery> File:Sandro_Botticelli_-_La_nascita_di_Venere_-_Google_Art_Project_-_edited.jpg|Geboorte van Venus (ca 1485) Sandro Botticelli, Uffizi Florence File:Mary_of_Burgundy_(1458%E2%80%931482),_by_Netherlandish_or_South_German_School_of_the_late_15th_Century.jpg|Maria van Bourgondië (1457-1482). File:Hans_Memling_070.jpg|Moreeltriptiek (1484) Hans Memling, Groeningemuseum. Bestand:Ursulaschrijn_Sint-Janshospitaal_(Brugge)_16-08-2019_11-47-32.jpg|Ursulaschrijn Ursulaschrijn Sint-Janshospitaal (Brugge) 16-08-2019 11-48-30.jpg|Ursulaschrijn Ursulaschrijn Sint-Janshospitaal (Brugge) 16-08-2019 11-48-17.jpg|Ursulaschrijn Ursulaschrijn Sint-Janshospitaal (Brugge) 16-08-2019 11-48-13.jpg|Ursulaschrijn Ursulaschrijn Sint-Janshospitaal (Brugge) 16-08-2019 11-48-08.jpg|Ursulaschrijn Ursulaschrijn Sint-Janshospitaal (Brugge) 16-08-2019 11-47-50.jpg|Ursulaschrijn Ursulaschrijn Sint-Janshospitaal (Brugge) 16-08-2019 11-47-11.jpg|Ursulaschrijn Ursulaschrijn Sint-Janshospitaal (Brugge) 16-08-2019 11-47-08.jpg|Ursulaschrijn Ursulaschrijn Sint-Janshospitaal (Brugge) 16-08-2019 11-47-04.jpg|Ursulaschrijn File:Stamp_Thurn_und_Taxis_Post_1852.jpg|Postzegel van de Thurn und Taxis-post in [[1852]]. Bestand:Design for a Flying Machine.jpg|Ontwerp voor een vliegtuig, (ca 1488) Leonardo Da Vinci. Bestand:Hieronymus_Bosch_-_The_Garden_of_Earthly_Delights_-_The_exterior_(shutters).jpg|De buitenpanelen van [[De tuin der lusten]]. Bestand:J._Bosch_The_Garden_of_Earthly_Delights_(detail_3).jpg|Aards paradijs in [[De tuin der lusten]]. Bestand:J._Bosch_The_Garden_of_Earthly_Delights_(detail_4).jpg|Falische fontijn (denk aan de fontijn in de Hortus Conclusus). Bestand:J._Bosch_The_Garden_of_Earthly_Delights_(detail_5).jpg|[[Moriskendans]]? Bestand:Bosch_Jardin_des_delices_detail.jpg|Boommens Bestand:Bosch,_Hieronymus_-_The_Garden_of_Earthly_Delights,_central_panel_-_Detail_Strawberry.jpg|Aardbei Bestand:Hieronymus_Bosch_037.jpg|Detail: twee personen in een mossel Bestand:Bosch-detail.jpg|Een als non (varken) dwingt een zondaar tot schuld </gallery> . . == Jaren negentig == [[Bestand:Uomo Vitruviano.jpg|thumb|550px|[[Mens van Vitruvius|De mens van Vitruvius]], omstreeks 1490.]] [[File:Vestingwerken_schema.svg|thumb|550px|Vestingen ontwikkelen zich als verdediging op de kanonnen. Voor de komst van de kanonnen, is een verdedigingsmuur zo hoog mogelijk. En doorgaans is die smal. De enige functie is: hier klim je niet over, hier kom je niet binnen. Krijgers die de muur benaderen om die te slechten, bevinden zich in een uitermate gevaarlijke positie, op een ondertunneling na. Teer, pek, uitwerpselen, alles krijgen ze over zich heen. Het buskruit en kanonnen veranderen alles: doden en schieten van op afstand. Om zich te verdedigen tegen de beschietingen verdikken steden hun muren en om de eigen kanonnen in te zetten in alle richtingen verlagen de muren en krijgen ze een uitgesproken vorm: een stervormig fort. De uitsteeksels zorgen dat de defensie in alle richtingen mogelijk is en dat de cruciale muren goed verdedigd zijn. Dit schema van (een niet-bestaande) vesting toont de onderdelen en voorwerken: (1) Flank (2) Gordijn (3) Keel (4) Face (van bastion) (5) Vuurlijn (7) Glacis (8) Bedekte weg (9) Contrescarp (10) Gracht (11) Cunette (12) Escarp (13) Berm (14) Buitentalud van vestingwal (15) Plongee (16) Banket (17) Walgang (18) Binnentalud (19) Glacis (bovenaanzicht) (20) Tenaille (als buitenwerk) (21) Halve maan (22) Hoornwerk (23) Vestinggracht (24) Bastion (met gebogen flanken en orreillons) (25) Ravelijn (26) Bastion (Oud Nederlands vestingstelsel) (27) Dubbele Tenaille (als voorwerk) (28) Wapenplaats (29) Bedekte weg (30) Contre garde (31) Gordijn (32) Tenaille (als verdediging van de courtine) (33) Papenmuts (34) Kroonwerk (35) Bekleding van de wal (36) Citadel (37) Faussebraye (onderwal) (38) Terreplein. Een vroege fortenontwerper was [[Leon Battista Alberti]].]] . ♥ [https://www.youtube.com/watch?v=gBNpWucJT6g '''BEELDFRAGMENT 1492 & COLUMBUS'''] . ♥ [https://www.youtube.com/watch?v=6VMCvB1mRS4&feature=youtu.be '''B. WYDOOGHE & R. PERNOUT OVER DE TERUGKEER VAN DE SLAVERNIJ'''] . === 1490 === . === 1491 === . * Einde van de [[Reconquista (Iberië)|Reconquista]] met het [[Verdrag van Granada]] tussen koning [[Mohammed Abu Abdallah|Abú 'Abd Allah Muhammad Boabdil]] van [[Granada (stad)|Granada]] en [[Ferdinand II van Aragón]] en [[Isabella I van Castilië]]. . . [[File:First_Voyage,_Departure_for_the_New_World,_August_3,_1492.jpg|thumb|550px|Columbus vertrekt naar de Nieuwe Wereld op 3 augustus 1492. Waar hij zal uitkomen weet niemand. Zijn vloot bestaat uit drie schepen met een hoop boeven. Om de gevolgen van de gebeurtenis te begrijpen, gebruiken historici de term [[Columbiaanse uitwisseling]]. Deze term om de uitwisseling van gewassen, ziekten en culturen tussen de Oude Wereld en de Nieuwe Wereld na 1492 te omschrijven, is voor het eerst gebruikt door de historicus [[Alfred W. Crosby]] in ''The Columbian Exchange'' uit 1972. '''Voorwaarden om tot [[ontdekkingsreizen]] over te gaan''': 1. de Turkse bezetting van de [[Specerijenhandel|specerijenroute]] doet een nood ontstaan; 2. de uitvinding van het [[kompas]]; 3. boten moeten navigeren en zich verdedigen; 4. dit kan dankzij de [[sterrenkunde]] die een wetenschap en het [[kompas]] en het [[buskruit]]; 5. de [[cartografie]] baseert zich op de [[wiskunde]]; 6. boten dienen de oceaanvaart aan te kunnen: ontwikkeling van de [[kogge]] naar het [[Karveel (scheepstype)|karveel]]; 7. de middeleeuwse kustvaart verandert in oceaanvaart; 8. er dienen voldoende mensen zich achter het project te scharen. '''De gevolgen van de ontdekkingsreizen''': 1. de import van landbouwgewassen - maïs, aardappel... - komt de voedselproductie ten goede; 2. zo hoeven sommigen niet langer van de landbouw te leven en kunnen ze zich aan pre-industriële activiteiten wagen; 3. ziektes worden internationaal gedeeld; 4. de slavernij wordt opnieuw ingevoerd ([[driehoekshandel]]). 'Europeanen die de lading van alle schepen die de oceaan overstaken bijhielden en registreerden stonden versteld van een buitengewone asymmetrie' schrijft de Amerikaanse historica [[Jill Lepore]] in haar geschiedenis van de V.S. 'Mensen werden vanuit Europa en Afrika verscheept naar Amerika; rijkdommen werden vanuit Amerika verscheept naar Europa en dieren en planten vonden hun weg van Europa naar Amerika. Maar vanuit Amerika kwamen slechts weinig mensen of dieren of planten naar Europa of Afrika, althans niet met succes. "Het lijkt alsof er een of andere onzichtbare barrière bestaat die een overtocht in oostelijke richting verhindert maar in westelijke richting toestaat", schreef later een botanicus. Het eenrichtingsverkeer van mensen sprak voor zich: mensen hadden de macht over schepen en vervoerden veel meer mensen naar het westen dan naar het oosten, soldaten en missionarissen, kolonisten en slaven. Maar het eenrichtingsverkeer van dieren en planten bleef eeuwenlang een mysterie.'<ref>LEPORE, p. 41.</ref> Darwin zou een verklaring bieden. Om voorbeelden te geven, gingen van de oude wereld naar de nieuwe: de [[ezel (dier)|ezel]], de [[geit]], de [[kameel]], de [[Kip (vogel)|kip]], de [[kwartel]], het [[Paard (dier)|paard]], het [[Schaap (dier)|schaap]], het [[rund]] en het [[Varken (tam)|varken]]. Van de nieuwe wereld naar de oude kwamen de [[Alpaca (dier)|alpaca]], de [[Cavia's|cavia]], de [[Kalkoen (dier)|kalkoen]] en de [[Lama (dier)|lama]]. Gewassen die de overtocht maakten naar de nieuwe wereld waren: de banaan, de [[erwt]], [[gerst]], [[haver]], [[Koffie (Coffea)|koffie]], [[Kool (plant)|kool]], [[linze]], [[Peer (vrucht)|peer]], [[perzik]], [[rijst]], [[Rogge (graan)|rogge]], [[sla]], [[tarwe]], [[tuinboon]], [[Ui (plant)|ui]] en [[suikerriet]]. Uit Amerika kwamen de [[aardappel]], de [[aardbei]], [[ananas]], [[avocado]], de [[gewone boon]], de [[cacaoboom]], [[cassave]], [[mais]], [[papaja]], [[pinda]], [[pompoen]], [[rubber]], [[tomaat]] en [[zoete aardappel]]. De tuinen die Afro-Amerikaanse slaven in de V.S. in de zestiende eeuw aanleggen, verborgen achter het herenhuis op de plantage, zijn belangrijk voor de tuingeschiedenis. Naast het verzorgen van de gewassen van slaveneigenaren, vinden veel Afro-Amerikanen tijd om hun eigen tuinpercelen te cultiveren. Deze tuinen zorgden voor extra voedsel voor hun gemeenschap en leveren soms winst op.<ref>https://gardens.si.edu/collections/archives/timeline-of-american-garden-history/</ref> Hier is de etymologische oorsprong van het woord barbecue te situeren. In lange greppels branden ze hout om tot smeulende kolen. Grote stukken vlees, geprepareerd met kruiden, boter, zout, mosterd of azijn steken op staken of liggen op groene takken die ze ''barbacoa'' noemen. Columbus leert het woord kennen als hij het Caraïbisch gebied binnenvoer.<ref>HARRY STALKNECHT. ''Een kleine geschiedenis van alledaagse dingen.'' Houtekiet, p. 15.</ref>]] === 1492 === . * Columbus vertrekt vanuit de haven van [[Palos de la Frontera]] voor een moeilijke reis van twee maanden. Zijn bemanning: 87 mannen op drie schepen: de [[Niña (schip, 1491)|Nina]], de [[Pinta (schip, 1441)|Pinta]] en de [[Santa María (schip, 1482)|Santamaria]], de meeste matrozen zijn criminelen, misdadigers of boeven. . * Ontdekking van [[San Salvador (Bahama's)|San Salvador]] door Columbus (hij geeft het eiland zelf deze naam). Columbus meldt iets vreemd. Indianen rollen droge kruiden in papier, steken dat in brand en inhaleren. . * Spanje laat de Joden met het [[Verdrijvingsedict]] kiezen voor bekering of verdrijving. . * Paus [[Alexander VI]] leidt de kerk en wordt berucht: hij is de vader van [[Cesare Borgia|Cesare]] en [[Lucrezia Borgia]].<ref>Over dit ene jaartal alleen schreef [[Jacques Attali]] een werk: JACQUES ATTALI, vertaald door Tonja Kivits. ''1492.'' Schuyt & Co, Haarlem, 1992.</ref> . * Val van het laatste Arabische gezag in Granada. . * Ca. Geboorte van [[Juan Luis Vives]] in [[Valencia (stad)|Valencia]] als oudste van vijf kinderen. Zijn ouders zijn intellectuele joden die zich tot christenen bekeerden. Zijn moeder sterft in het eerste decennium van de zestiende eeuw en zijn vader wordt op de brandstapel geplaatst in 1524. De inquisitie laat haar in 1528 opgraven om haar postuum op de brandstapel te plaatsen. In 1512 zal Vives naar Brugge trekken. . . === 1493 === . * Op 4 maart is Columbus terug in Lissabon. Hij wacht een maand voor hij zijn verslag presenteert aan zijn opdrachtgevers uit Spanje, koning Ferdinand en koningin Isabella. Op zijn tweede expeditie (tot 1496) ontdekt Columbus [[Puerto Rico]] en [[Jamaica]]. De vloot is niet te vergelijken met die van 1492, noch in bemanning (een handvol ex-criminelen), noch in het aantal schepen (drie). Columbus voert nu het bevel over een vloot van zeventien schepen en een twaalfhonderd manschappen. Plots wil iedereen de overtocht maken. Twee Vlaamse missionarissen vergezellen hem: [[Jean de la Deule]] en [[Jean Cousin]]. Behalve mensen steken in het ruim van de boten ook planten en dieren (telkens twee aan twee, een mannetje en een vrouwtje) die de overtocht maken: paarden, varkens, kippen geiten, schapen en runderen. Vermits ze er geen natuurlijke vijanden vinden en beschikken over overvloedig voedsel, planten de beesten zich voort in een nooit gezien tempo. Planten die de overtocht maken zijn: stekken van graansoorten, meloenen, uien, radijzen, suikerriet, kikkererwten. Zijn reis duurt tot 1496. . . === 1494 === . * [[Verdrag van Tordesillas]], Spanjaarden en Portugezen delen de Nieuwe wereld zonder correcte geografische informatie. . * [[Hans Memling]] overlijdt in Brugge en kan zich geen graf in een kerk permitteren. Het symboliseert de ondergang van Brugge als wereldstad. . === 1495 === . * Columbus bracht de [[Syfilis]] mee uit de nieuwe wereld. Nu wordt de ziekte voor het eerst vastgesteld in Europa. Zweren bedekken het lichaam van hoofd tot knieën. 'Huid valt gewoon van het gezicht.' De zieke overlijdt binnen enkele maanden. De ziekte introduceert de preutsheid die de late Renaissance en de godsdienstoorlogen zal kenmerken. . . === 1496 === . * Voor het eerst vertrekt uit Spanje een bruid met 20.000 mensen (kamerheren en -vrouwen, hofdames, lijfknechten, thesauriers en grootmeesteressen) met een vloot van 130 schepen van [[Laredo (Spanje)|Laredo]] naar Antwerpen. Tijdens de tocht van twee maanden lijdt niemand honger: aan boord zijn 400 wijnvaten, 85.000 pond vlees, 50.000 haringen, 1.000 kippen en 6.000 eieren. Een paar schepen zinken tijdens een storm. In Antwerpen wacht een grandioze plechtigheid. Op 19 oktober is Johanna in Lier, de dag erna arriveert Filips. . * Huwelijk van [[Filips I van Castilië|Filips de Schone]] en [[Johanna van Castilië]] in [[Lier (België)|Lier]]. . . [[File:Durer-de-vier-heksen.jpg|thumb|550px|De vier Heksen, [[Albrecht Dürer]], [[1497]].]] === 1497 === . * [[John Cabot]] is terug in [[Bristol (Verenigd Koninkrijk)|Bristol]] en zijn sponsors vinden hem een held. Koning Hendrik stemt toe voor een nieuwe reis om de Atlantische Oceaan over te varen met vijf schepen. Zijn terugreis is hem fataal. Van Cabot wordt nooit meer iets gehoord. . . === 1498 === . * Derde reis van Columbus (tot 1500): [[Trinidad (eiland)|Trinidad]] en [[Venezuela]]. . . === 1499 === . * Spanjaarden gaan aan land op [[Curaçao]], bewoond door [[Arowakken]]. . * [[Vasco da Gama]] keert van zijn reis naar [[Voor-Indië]] terug. . * [[Amerigo Vespucci (persoon)|Amerigo Vespucci]] bereikt de monding van de [[Amazone (rivier)|Amazone]]. . * In Rome beeldhoudt [[Michelangelo Buonarroti|Michelangelo]] zijn Piëta voor de [[Sint-Pietersbasiliek]]. . * Erasmus bezoekt Engeland en leert er [[Thomas More]] kennen. . . === 1500 === . * [[Karel V]] wordt geboren op de weg naar [[Gent]], in [[Eeklo]], of in het [[Prinsenhof (Gent)|Prinsenhof]] in Gent. Zijn vader is [[Filips de Schone (Nederlanden)|Filips de Schone]], zijn moeder [[Johanna de Waanzinnige]]. Hij wordt gedoopt in de [[Sint-Baafskathedraal]]. . * Hieronymus Brunschwygh publiceert zijn ''Liber de arte distillandi de compositis'' en maakt zo de geheime kennis van het destilleren en het maken van kruidenmengsels bekend. Veel kloosters en apothekers kennen in de Middeleeuwen de destillatietechniek. Met het boek verspreidt de kennis zich en industrialiseert de productie. De Bénédictine (1510) en de Chartreuse (1605) bestaan nog. Lucas Bols start in 1575 nabij Amsterdam met een jeneverstokerij met brandewijn op graanbasis. Graan en jenever vervangen de inlandse druif en wijn, nu de Kleine IJstijd zijn intrede doet. . ;Kijken <gallery> File:PhillippeJeanne.jpg|[[Filips I van Castilië|Filips de Schone]] en [[Johanna van Castilië]]. File:Giovanni_Bellini_-_Allegoria_sacra.jpg|Allegorie van het vagevuur (omstreeks 1490) [[Giovanni Bellini]]. File:IsabellaofCastile05.jpg|[[Ferdinand II van Aragón]] en [[Isabella I van Castilië]] gekend als de [[De Katholieke Koningen]]. File:Johanna_de_waanzinnige.jpg|Beeld van Johanna in [[Tordesillas]]. File:Christopher Columbus7.jpg|Ontmoeting tussen Columbus en [[Isabella I van Castilië]]. File:Michelangelo_Petersdom_Pieta.JPG|[[Michelangelo Buonarotti]], [[Piëta]], 1499, Sint-Pieter, Rome. File:Matthew-BristolHarbour-Aug2004.jpg|Replica van het schip Matthew van [[John Cabot]] die in 1497 in Engelse dienst Noord-Amerika ontdekt. File:Silk_route.jpg|Handelsroutes in rood zijn zijderoutes over land en in blauw overzee. Bestand:27052005_-_St_Baafskathedraal.JPG|In deze kerk (later kathedraal) wordt Karel V gedoopt. </gallery> . . = Zestiende eeuw onder Karel V: 1500-1555 = [[File:Jakob_Seisenegger_001.jpg|thumb|550px|Keizer Karel V is in Vlaanderen bekend als keizer Karel. Het Spaanse Rijk was het grootste Europese rijk sinds Karel de Grote en groter dan het Romeinse Rijk. Karel V trekt ten oorlog tegen al wie niet zuiver Katholiek is: de protestanten in Duitsland en in de Lage Landen, hij slaat met succes de aanvallen van het Ottomaanse Rijk af en hij neemt het op tegen de moslims in Noord-Afrika, de Indianen in Amerika en de Morisco's in Spanje. Zijn grootste teleurstelling was dat hij de christelijke eenheid in Europa niet kon redden van de Reformatie. Let op de uitvergrote kin van Karel, zijn grootvader, Maximiliaan van Oostenrijk had hier ook last van en is een gevolg van de 'inteelt' onder keizers en koningen en de adel. Naar het schijnt was Karels kin in die mate groot dat hij er een spraakgebrek aan overhield. De universiteit van Vlaanderen stelde de vraag: [https://www.youtube.com/watch?v=Dx4TceacTrE kan je verliefd worden op je broer]? Een eeuw later zou de kin nog altijd opduiken in de familie van de Habsburgers: kijk eens naar het portret van [[Karel II van Spanje]].]] [[File:Durer Young Hare.jpg|thumb|550px|[[Albrecht Dürer]] (1471-1528) luidt aan het begin van de zestiende eeuw het tijdperk van de natuurhistorische ontdekkingen in met een iconografie van de haas (het alledaagse), de Indische neushoorn (het exotische) en het vliegend hert (het onbestaande). Zijn werk kent veel copies en krijgt een plaats in elke publicatie die zichzelf aux serieus neemt. Wetenschap en kunst ondernemen een gezamenlijke missie vanaf nu.]] {{Cquote|'''Vanaf de zestiende eeuw bouwt Europa aan een koloniaal rijk. [[Priesters]], [[conquistadores]], [[woudloper |woudlopers]] en avonturiers zwermen uit, decimeren volkeren en voeren de [[slavernij]] er (opnieuw) in. Die heerschappij en belastingen legt hen geen windeieren.|E.X. Whogh.'''}} . == Beginjaren == . Bij het begin van de eeuw, omstreeks 1500 moderniseert de [[artillerie]] (sinds de vooruitgang in 1450 toen die voor het eerst muren doorbreekt). Door de loop van het kanon in één stuk brons te gieten, verlicht het kanon, koelt de loop sneller af en kan die een forse kruitlading aan. Het herladen en de vuurcadans versnellen. Gietijzeren kogels tot twintig kilogram vervangen stenen projectielen: ze zijn drie keer zwaarder en hebben effect bij de inslag, de stenen projectielen vielen ploef neer. De buskruitproductie verloopt nu in korrels en is gedoseerd. Kanonnen worden mobiel en wegen nog twee tot drie ton waardoor ze richtbaar worden en dat met een snelheid die driemaal hoger is dan bij de bombardes. Op vierhonderd meter dringt een koningskogel dertig centimeter diep in massief metselwerk. Het [[bresschieten]] wordt een aanvalstactiek. De verdediging reageert hierop. De stad is niet langer te verdedigen, haar grensgebieden echter wel. De oorlogen tussen keizer Karel en Frankrijk zorgen langs de 350 kilometer lange grens van de Lage Landen en Frankrijk voor een veertigtal bastions. Op zwakke plekken komen vestingssteden: [[Mariembourg]] ontstaat in 1546 en [[Philippeville]] in 1555 door de abdicerende Karel V genoemd naar zijn aantredende zoon, Filips II. Onder de stad strekt zich tien kilometer onderaardse gangen uit. Ze dateren uit de zeventiende eeuw en verbinden de buitenposten met de centrale vesting. Philippeville en Mariembourg zijn de allereerste steden met radiaalstraten. . ;1501 . * De Florentijnse ontdekkingsreiziger [[Amerigo Vespucci (persoon)|Amerigo Vespucci]] ontdekt de rivier [[São Francisco (rivier)|São Francisco]] en ontsluit zo diverse Braziliaanse regio's en klimaten. . . ;1502 . * Vierde en laatste reis van Columbus naar [[Honduras]] en Centraal Amerika. . . [[Bestand:Madonna_michelangelo.jpg|thumb|550px| [[Madonna met kind (Michelangelo)|Madonna met kind]], in de Onze-Lieve-Vrouwekerk in Brugge, is het enige beeldhouwwerk van Michelangelo dat tijdens zijn leven Italië verliet. Het beeld verliet België in 1794 toen de Franse bezetter het roofde en het naar Parijs bracht. Na Napoleons nederlaag keerde in 1816 terug naar Brugge. Tijdens hun terugtocht roofden de Duitsers het in 1944. Het is gevonden in een Oostenrijkse zoutmijn. Dat avontuur is verfilmd in [https://www.youtube.com/watch?v=CreneTs7sGs The monuments men].]] ;1503 . * [[Albrecht Dürer]] schildert zijn zelfportret. . * [[Leonardo da Vinci]] begint de [[Mona Lisa]]. . * [[Michelangelo Buonarroti|Michelangelo]] schildert de Heilige Familie en werkt aan zijn [[Madonna met kind (Michelangelo)|Madonna met kind]]. . * Bouw van het Antwerpse [[Vleeshuis (Antwerpen)|Vleeshuis]]. Het zal drie eeuwen dienen als verkoophal en gildehuis voor vlees. In 1800 trekken kunstenaars er in en komen er opera's. In 1913 komt er een kunstmuseum, later over muziek: Klank van de stad. . ;1504 . * [[Isabella I van Castilië]] overlijdt. . * Erasmus schrijft een lofrede voor Karel. . . ;1505 . * Amsterdam verplicht zijn inwoners om na negen uur ’s avonds op straat een lantaarntje te dragen. . * Luther treedt biddend en studerend toe tot het [[Augustijnenklooster (Erfurt)|Augustijnenklooster van Erfurt]]. De leer van [[Augustinus van Hippo]] benadrukt de hulpeloosheid van de mens. De aflatenhandel - een systeem dat geldschenken omzet in strafvermindering na een zonde - staat haaks op de gedachte dat de mens zijn verlossing kan beïnvloeden. . ;1506 . * [[Filips de Schone (Nederlanden)|Filips de Schone]]'s overlijden verwart zijn vrouw. Johanna van Castilië (later de waanzinnige genoemd) plaatst zijn kist in haar slaapkamer om ze 's ochtends te openen hopend dat hij tot leven komt. . * In Rome sloopt paus [[Julius II]] de [[Oude Sint-Pietersbasiliek]] en begint naar [[Bramante|Bramantes]] ontwerp aan de [[Sint-Pietersbasiliek]]. Aflaten helpen het project financieren. De drukpers maakte van de papieren aflaten een erg gesmaakt, grootschalig en anoniem massaproduct. De winsten zijn tot omstreeks 1506 bestemd voor de bouw van plaatselijke kerken, ziekenhuizen, bruggen... Na deze datum claimt de paus de opgehaalde centen via een deal met de [[Fugger (geslacht)|Fuggers]], een familie van bankiers uit [[Augsburg (stad)|Augsburg]]. . . ;1507 . * [[Margaretha van Oostenrijk (1480-1530)|Margaretha van Oostenrijk]] (1480-1530), zus van de overleden Filips de Schone (de schoon zus van Johanna van Castilië, de Waanzinnige) wordt landvoogdes van de Nederlanden en doet haar [[Blijde Intrede]] in [[Mechelen (stad)|Mechelen]]. . * Brussel kroont Karel tot Bourgondische hertog. . * [[Margaretha van Oostenrijk (1480-1530)|Margaretha van Oostenrijk]] wordt [[landvoogdes]]. . * De [[humanist]] [[Konrad Peutinger]] (1465-1547) verwerft de [[Tabula Peutingeriana]], een Middeleeuwse kopie van de Romeinse reiskaart uit de 3e of 4e eeuw die het gebied van Groot-Brittannië tot Noord-Afrika en de Ganges toont. . ;1508 . * [[Paus Julius II]] geeft [[Michelangelo Buonarroti|Michelangelo]] opdracht de [[Sixtijnse Kapel]] te beschilderen. . * Stichting van een eerste kolonie op het Amerikaanse vasteland, op de landengte van [[Panama (land)|Panama]] is de basis voor de veroveringen op de [[Azteken]] in 1519 en de [[Inca's]] in 1532. . . ;1509 . * [[Hendrik VIII van Engeland]] gekroond tot koning (tot 1547). . * Erasmus, een onwettig kind van een priester, werkt aan het [[lof der zotheid]]. Het ei dat Erasmus hier legt, zal [[Maarten Luther]] in 1517 uitbroeden. . * Om aan gevaar te ontsnappen schrijft [[Juan Luis Vives|Juan Vives]] zich in aan de [[Sorbonne Université|Sorbonne]]. . * [[Rafaël (kunstenaar)|Rafael]] schildert [[de school van Athene]] in het [[Apostolisch paleis]] in [[Vaticaanstad]] met [[Socrates (filosoof)|Socrates]], [[Plato]] die naar boven wijst (het hemelse en de abstractie) en [[Aristoteles]] die naar de bodem wijst (het aarde en het concrete). . . ;Kijken <gallery> Bestand:TabulaPeutingeriana2.jpg|De Peutingerkaart van onze regio. Bestand:Raffael_067.jpg|[[Raffael]] schildert Plato. Bestand:Raffael_061.jpg|Raffael schildert Aristoteles. Bestand:Sanzio_01_Euclid.jpg|Raffael schildert [[Bramante]] als Euclides of Archimedes. Bestand:Averroes_closeup.jpg|Raffael schildert [[Averroes]] en [[Pythagoras]]. Bestand:Raffael_Stanza_della_Segnatura.jpg|De school van Athene. File:IsabellaofCastile03.jpg|[[Isabella I van Castilië]] File:Michelango_Portrait_by_Volterra.jpg|Michelango File:Tondo_Doni,_por_Miguel_Ángel.jpg|Heilige familie van Michelangelo File:Leonardo_self.jpg|Leonardo Da Vinci (1452-1519) zelfportret File:Luis Vives (Pere Carbonell) Madrid 01.jpg|Juan Luis Vives File:Juan_Vivès.JPG|Juan Luis Vives File:Hans_Holbein_d._J._065.jpg|Hans_Holbein schildert Thomas More File:Holbein-erasmus.jpg|Holbein schildert Erasmus File:Juana_la_Loca_de_Pradilla.jpg|Op reis neemt [[Johanna van Castilië]] de lijkkist van haar man mee. Uiteindelijk is Johanna krankzinnig verklaard en opgesloten in [[Tordesillas]]. File:Raffael_004.jpg|Kruisafname (1507) door Rafaël. File:St-Romboutskathedraal.jpg|[[Margaretha van Oostenrijk (1480-1530)|Margaretha van Oostenrijk]] voor de [[Sint-Romboutskathedraal]] in Mechelen. File:Lightmatter_Sistine_Chapel_ceiling.jpg|Een opdracht voor Michelangelo in 1508. Bestand:Da Vinci Studies of Embryos Luc Viatour.jpg|Een [[foetus]] in de [[baarmoeder]] Leonardo da Vinci (ca. 1510 - 1513) Bestand:Studies of the Arm showing the Movements made by the Biceps.jpg|Anatomische studie van de arm (ca. 1510) Bestand:Leonardo da Vinci- Vitruvian Man.JPG|[[Vitruviusman|Man van Vitruvius]]: Leonardo da Vinci tekent het ideale menselijk lichaam gebaseerd op een pentagon met de verhouding [[Gulden snede|1:1,618]] van de [[gulden snede]] </gallery> . {{Panorama|TabulaPeutingeriana.jpg|2000px|De ''Tabula Peutingeriana'', van Portugal in het westen tot India in het oosten.}} . . == ♣ Tienerjaren: de Maniëristische tuin == [[Bestand:Kmska_-_Meester_van_de_Antwerpse_Aanbidding_(werkzaam_tussen_1500_en_1520)_-_Aanbidding_door_de_koningen_28-02-2010_13-53-28.jpg|thumb|550px|♣ De tuin van het Maniërisme - op doek gezet door een anonieme meester voor 1520 in een schilderij dat de titel kreeg 'De Aanbidding door de koningen' - verzet zich tegen de [[renaissance]] die eraan vooraf gaat. Het Antwerps Maniërisme start omstreeks 1500. Daar schildert iemand personages met onnatuurlijke lichaamshoudingen en hun kledij in een plooival die ontsnapt aan de zwaartekracht. Het is een esthetiek vol gratie en elegantie. Het heeft veel weg van 'maniertjes', een schilder die wil tonen wat hij kan, vandaar. Zo komt deze 'maniera' in de buurt van het begrip [[sprezzatura]], een schijnbaar spontaan gespeelde, maar goed ingestudeerde act. Uitwendig moeiteloos en nonchalant, inwendig goed voorbereid en ingestudeerd dat is sprezzatura. De Italiaanse schrijver [[Baldassare Castiglione]] (1478-1529) introduceert het begrip in zijn handleiding voor het hofleven. Na de Antwerpse periode ontwikkelt de stijl zich in het tweede en derde kwart van de zestiende eeuw. De gekunsteldheid, felle of koele kleuren krijgen de voorkeur op de strenge Renaissanceregels die streven naar ideale verhoudingen of realistisme. Het is vakmanschap verborgen achter losse penselen, iets waar velen zich aan mispakken. Erg beroemde maniëristische kunstenaars zijn [[Giuseppe Arcimboldo]] (°1527-⁺1593) en de schilder en schrijver [[Karel van Mander (I)|Karel van Mander]] uit [[Meulebeke]] (°1548). Op de vlucht voor de godsdiensttwisten sterft hij in Amsterdam in 1606. In de [[Sint-Maartenskerk (Kortrijk)|Sint-Maartenskerk]] in Kortrijk is zijn onthoofding van [[Catharina van Alexandrië]] te bekijken.<ref>Voor een beschrijving van de onthoofding van deze heilige zie: ttps://issuu.com/communicatie_kortrijk/docs/sint_maartenskerk_brochure-voor_iss. Van Mander is vooral bekend van zijn publicatie van het [[Schilder-boeck]] dat kunstenaars en hun werk in de Lage Landen belicht. Hierin beschrijft hij de sprezzatura-stijl van [[Titiaan]] (waar Rembrandt later zijn inspiratie vindt). Zie: https://www.okv.be/artikel/karel-van-mander-marteldood-van-de-heilige-catharina.</ref> Maniëristen imiteren op het eerste zicht het klassieke schoonheidsmodel. In werkelijkheid ondermijnen ze de regels ervan door het fantastische, het irrationele en het surreële te beklemtonen. De maniëristische architectuur heeft aandacht voor trappen en doorlopende zuilen over meerdere verdiepingen die van een voorgevel een geheel maken. In de tuinarchitectuur ontstaat de grotto, reusachtige nepgrotten met groteske beeldengroepen die verwijzen naar de oudheid zoals in het Park der monsters, beter gekend als de [[Tuinen van Bomarzo]] (zie verder, het labyrint van Bomarzo). [[Giuseppe Arcimboldo]] (ca. 1527-1593) groeit als post-[[renaissance]]-kunstschilder uit tot een schilder van het [[maniërisme]]. Zijn speelse compositie-portretten van groenten, fruit, bloemen en vissen zijn wereldberoemd. Hij werkt aanvankelijk als schilder aan de [[kathedraal van Milaan]] tot [[Keizer Maximiliaan II]] (Wenen 1527—Regensburg 1576) hem in [[1562]] aan het hof in [[Praag]] ontbiedt. Als maniërist zoekt hij met vormen naar emo en drama. [[Gebruiker:Benedict_Wydooghe/Evoluties_in_het_welzijns-_en_veiligheidsdenken_deel5a#De_jaren_negentig|Deze link leidt naar zijn werk.]] [[Rudolf II van Habsburg]] die in 1576 zijn vader opvolgt, roept Praag uit tot de keizerlijke hoofdstad omdat die een beter defensie heeft dan Wenen tegenover de Turken. De stad bloeit kort, indrukwekkend en nooit geëvenaard. De breeddenkende keizer is tegen het gewelddadige anti-protestantisme, schenkt [[Bohemen]] de godsdienstvrijheid en zoekt met natuurcollecties naar de samenhang in de wereld. Aan zijn hof werken geleerden en kunstenaars uit de Nederlanden. [[Carolus Clusius|Clusius]] is er een tijd hofbotanicus en de Bruggeling [[Anselmus Boëtius de Boodt]] (1550-1632) klimt er in 1588 op tot hofarts. Daar schildert hij honderden planten- en dierenaquarellen en staat hij in voor het [[lapidarium]]. De Barok die op het Maniërisme volgt vanaf omstreeks 1600, haalt haar neus op voor de stijl wegens te speels, weinig dynamisch, te gekunsteld, te onnatuurlijk en te oneerlijk.]] [[Bestand:Vertumnus_årstidernas_gud_målad_av_Giuseppe_Arcimboldo_1591_-_Skoklosters_slott_-_91503.tiff|thumb|550px|In 1591 laat Rudolf II zich door Giuseppe Arcimboldo schilderen [[Vertumnus]], de Romeinse god van de herfst en de boomgaarden.]] . ♥ [https://www.youtube.com/watch?v=uPJKDWj8X3I '''BEELDFRAGMENT REFORMATIE''' (14.31 Min.)] . === 1510 === . * De Portugezen onder [[Afonso d'Albuquerque]] veroveren [[Goa (India)|Goa]] en maken het tot hoofdstad van de Portugese bezittingen in Azië. . * Luther reist naar Rome, de eeuwige stad om bij de paus de onafhankelijkheid van zijn orde te bepleiten. Het komt tot een confrontatie van mentaliteiten: Luthers Duitse strengheid botst met de Mediterrane moraal van overdaad, te grote kerken, hete nachten en een geloof zonder diepgang. . . === 1511 === . * [[Lof der zotheid]] van [[Desiderius Erasmus|Erasmus]] verschijnt. Hij schreef het in 1509, na zijn terugkeer van een reis naar Italië en in Engeland, waar hij bij Thomas More verbleef. . . === 1512 === . * In februari zakt een processie door het ijs van de Maas bij de inwijding van de kerk van [[Charlois]]. Een duizendtal (?) gelovigen verdrinken in de [[Monnikenput]]. . * Geboorte van [[Gerardus Mercator]] (⁺1594). . . === 1513 === . * [[Macchiavelli]] schrijft zijn politieke filosofie: [[De vorst]]. . . === 1514 === . * [[Andreas Vesalius]], de Zuid-Nederlands anatoom, geboren in Brussel (waar nu het Justitiepaleis staat). Hij zal de persoonlijke geneesheer van Karel V worden. De Keizer kampt met jicht, maag- en kaakproblemen. . * [[Donato Bramante]] (70), Italiaans architect overlijdt. . * [[Quinten Matsijs]] penseelt De goudweger en zijn vrouw. Nu de ontdekkingsreizen op kruissnelheid zijn, komen goud en zilver in steeds grotere hoeveelheden Europa binnen waardoor het betaalverkeer en de aflatenhandel vergemakkelijken. . * [[Albrecht Dürer]] maakt zijn gravure [[Melencolia I]]. Let op de wiskundige objecten en het [[magisch vierkant]]. . . === 1515 === . * In de Brusselse [[Sint-Goedelekathedraal|Sint-Goedele]] wordt Karel V (1500-1558) meerderjarig en verlaat hij Mechelen om te resideren in het Brussels [[Paleis op de Koudenberg]]. Ondanks zijn vele toekomstige reizen en oorlogen zal hij de Brusselse Koudenberg altijd als zijn huis beschouwen. Tijdens zijn (korte) leven onderneemt Karel V indrukwekkende reizen die hij van voorbijgaande aard beschouwt. Negen reizen naar Duitsland, zeven naar Italië, zeven naar Spanje, vier naar Frankrijk, twee naar Engeland en Noord-Afrika. . * [[Thomas More]] is in Brugge. . * De geboorte (waarschijnlijk) van [[Johannes Wier]] in [[Grave (plaats)|Grave]]. (⁺[[Tecklenburg (stad)|Tecklenburg]], [[1588]]). Deze [[Nederland]]s [[arts]] die als een van de eersten protesteert tegen de [[Europese heksenvervolging|heksenvervolging]] en geldt als grondlegger van de [[psychiatrie]] en [[mensenrechten]]verdediger avant la lettre. Hij publiceert over zeldzame ziektes, bezeten [[Kloosterorde|vrouwenkloosters]], [[seksueel misbruik]], [[Faust (Goethe)|Faust]] en [[de rattenvanger van Hamelen]]. Wier beïnvloedt tijdgenoten zoals [[Michel de Montaigne]] en latere denkers: [[Jacobus Scheltema]], [[Sigmund Freud]], [[Karl Marx]] en [[Victor Hugo]]. Zijn lijfspreuk is ´Vince te ipse!´ 'overwin jezelf!'.<ref>VERA HOORENS. ''Een ketterse arts voor de heksen: Jan Wier (1515-1588)''. Bert Bakker, Amsterdam, 2011. 'Vince te ipsum' verscheen voor het eerst bij zijn portret in [[1576]]. Over Wier zijn in de loop der tijd zo veel meningen gevormd dat T.J. Schoeneman zijn verhandeling de titel ''[https://web.archive.org/web/20110807071740/http://legacy.lclark.edu/~schoen/weyer.html Will the real Johan Weyer please stand up]?'' gaf.</ref> . * ♣ [[Isabella van Habsburg]] (1501-1526) huwt als tiener met de [[Christiaan II van Denemarken|koning van Denemarken en Noorwegen]] en neemt haar tuinbazen mee om de horticultuur in het Noorden te introduceren. De Vlaamse en Brabantse tuinmannen genieten immers een uitstekende reputatie vanwege hun plantenkennis en hoe die tot bloei te brengen. Isabella is de één jaar jongere zus van de latere [[Keizer Karel V|Karel V]] en groeide net als haar broer op in [[Mechelen (stad)|Mechelen]] waar haar tante, [[Margaretha van Oostenrijk (1480-1530)|Margaretha van Oostenrijk]] hen opvoedt. . . === 1516 === . * In [[Augsburg (stad)|Augsburg]] laat [[Jacob Fugger]] de [[Fuggerei (Augsburg)|Fuggerei]] bouwen. Fugger is een telg uit een Zwabische bankiersfamilie en de rijkste man in Europa. Zijn koopmansactiviteiten situeren zich in de zilvermijnen en de handel in specerijen. Hij zal twee keizers, Karel V en Maximiliaan I financieren en voor de paus organiseert hij de aflatenhandel, hij steekt de helft van de opbrengsten in zijn eigen zak en bouwt er de allereerste [[sociale woonwijk]] in de geschiedenis mee. . * Erasmus zorgt voor de eerste kritische uitgave van (de Griekse grondtekst) van het [[Nieuwe Testament]] wat hem het verwijt oplevert, een wegbereider te zijn voor Luther. . * Jheronimus Bosch (° 's-Hertogenbosch, ca. 1450), de Zuid-Nederlandse kunstschilder overlijdt. Hij kreeg de bijnaam 'den duvelmakere'. In zijn laatste jaren werkte hij aan '[[Hooiwagen-drieluik|De Hooiwagen]]' dat in thema vrij gelijk loopt met zijn tuin der lusten. Bosch is tijdens zijn leven beroemd en krijgt vaak opdrachten van het hertogelijk hof in Brussel, waar Juan Vives dit jaar verblijft. Van hieruit pendelt hij nu en dan naar Leuven als huisleraar van de Jacques de la Potterie. . * [[Utopia (boek)|Utopia]] van [[Thomas More]] verschijnt. Daarin (in Utopia) schrijft More: 'Nu zien jullie dat je daar nergens maar wat rond kun hangen; er is nooit een aanvaardbare reden om niets te doen. Er zijn geen wijnhuizen, geen kroegen, nergens bordelen, geen gelegenheden voor misdragingen, geen geheime plekjes en besloten bijeenkomsten. Integendeel, het alziende oog van de omgeving maakt het noodzakelijk om je gewone werk te doen of je in je vrije tijd niet onfatsoenlijk te gedragen.' Het lijkt wel de aankondiging van de [[Surveillance (film)|surveillance]]. Nu we Erasmus en More in eenzelfde jaar aantreffen, stellen we een essentiële vraag: 'In hoeverre moet/mag/kan een Bachelor in de Maatschappelijke Veiligheid of de Sociaal Assistent zich inlaten met macht en politiek?' Moet hij afstand houden of moet hij zijn invloed aanwenden om zijn idee en ideaal vorm te geven, op het gevaar af afhankelijk te worden? Zijn, zoals Thomas More wist, verstandige inzichten ondergeschikt aan de politiek? Mag deze intellectueel vuile handen maken? En, zal ernaar geluisterd worden? [[Desiderius Erasmus|Erasmus]] werd hij raadsheer van [[keizer Karel V]] en verblijft tot 1521 in de Vlaamse steden zoals Antwerpen, Brugge, Leuven, Mechelen en Anderlecht. [[Thomas More]] werd adviseur van [[Hendrik VIII van Engeland|Hendrik VIII]]. Het kost hem zijn hoofd. . . === 1517 === [[File:Luther95theses.jpg|thumb|550px|Lang dachten historici dat het timmeren van de stelling een soort symbolische betekenis had, maar de geschriften van Luthers secretaris bevestigen dat het werkelijk timmeren was.]] [[File:95Thesen.jpg|thumb|550px|Twee bladzijden uit de "95 stellingen" uit Luthers ''Disputatio pro declaratione virtutis indulgentiarum'', uitgegeven in Wittenberg door Melchior Lotter d.J. in 1522.]] [[File:Pope_cartoon.jpg|thumb|550px|De katholieke paus zou tijdens de zestiende eeuw meermaals voorwerp van spot of als een instrument van de duivel opduiken.]] <big>'''De epidemie uit Wittenberg'''</big> . [[Maarten Luther]] (zijn oorspronkelijke naam is Maarten Luber) slaat [[95 stellingen]] aan de kerkdeur in [[Wittenberg (stad)|Wittenberg]] en stuurt ze naar meerdere bisschoppen. Wittenberg is een ingeslapen dorp met één gammele drukpers. Bij de dood van Luther in 1546 is dit de Duitse drukkershoofdstad. De Lutherse propagandamachine is een succes dankzij 1. de portretten die [[Lucas Cranach de Oude|Lucas Cranach]] ([[hofschilder]] en de latere beschermer van Luther, [[Frederik III van Saksen]]) maakt; 2. de [[boekdrukkunst]] die Luthers ideeën snel verspreiden en 3. zijn huwelijk met de uitgetreden non, de adellijke [[Katharina van Bora]] die Wittenberg en haar huishouden met zes kinderen tot een soort bedevaartsoord uitbouwt. Luther voorziet met zijn actie niet dat daaruit een eeuw vol godsdienstoorlogen, een eeuw vol brandstapels, moord- en slachtpartijen volgen. De [[Bartholomeusnacht]], de Engelse blijde intrede van [[Filips II van Spanje|Filips II]] aan de vooravond van zijn huwelijk met [[Maria I van Engeland]], de dochter van [[Hendrik VIII van Engeland|Hendrik VIII]]… dat soort gebeurtenissen overtrof Luthers stoutste dromen. . Wat Luther in [[1517]] wou, was niets meer en niets minder dan een nieuw kwaliteitslabel voor de katholieke kerk op basis van zijn 95-puntenprogramma dat de katholieke wantoestanden in kaart bracht. Het zit Luther hoog dat gelovigen hun zondags- en paasplicht niet nakomen, dat priesters het celibaat niet letterlijk nemen en te vaak te diep in het glas keken, de heiligverklaringen en de vele heiligenbeelden die de aandacht van Christus en de bijbel - de kern van de zaak - afleiden. De aflatenhandel zinde hem nog minder… Een aflaat, een soort tegoedbon als sleutel tot de hemel waarmee rijkaards hun zonden afkochten, was in wezen niets anders dan een lucratief religieus spel waarmee de paus één van de grootste bouwprojecten financierde sinds de piramides of de Acropolis: de [[Sint-Pietersbasiliek]] in Rome. Met deze machtspolitiek gedragen de paus en de bisschoppen alsof ze zelf god zijn. . '''Protestant''' Dit protest maakt Luther tot [[protestant]]. En het slaat aan. Niet dat Luther de eerste was. In Brussel duiken aan het begin van de zestiende eeuw individuen op die in 1500, 1502 en 1503 als ketter op de brandstapel eindigen omdat ze de doctrine, de macht van de kerk en de sacramenten- en Mariacultus aanvallen.<ref>LUCAS CATHERINE. ''Brussel. Van Renaissance tot republiek'', Epo, Berchem, 2014, p. 44.</ref> In wezen is de actie van Luther in 1517 een uitloper en de kers op de taart van de diverse Middeleeuwse kerkelijke oppositie die streeft naar soberheid én naar het gebruik van de volkstaal in de religie in plaats van het onbegrijpelijke Kerklatijn. De geboorte van het [[protestantisme]] leidt tot kerkhervormingen onder de noemer ‘de [[reformatie]]’. Luther vindt dat gelovigen zelf in staat zijn om te communiceren met god, in tegenstelling tot het katholieke ‘herder-gedrag’ waarbij een intermediair, de [[priester]] of de [[paus]], de interactie tussen god en volk verzorgt. Die rechtstreekse communicatie met god verloopt voor protestanten via het lezen van de [[Bijbel (christendom)|bijbel]], een bijbel sinds bijna driekwart eeuw tijd gedrukt in het [[Latijn]] én in [[Volkstaal|volkstalen]]. De uitvinding van de [[boekdrukkunst]] omstreeks [[1450]] geeft wie het kan betalen of bereid is om te leren lezen toegang tot het woord van god. Gods woorden zijn niet langer het monopolie van de elitaire geestelijkheid in [[abdijschool|abdijscholen]] en in [[Klooster|bergkloosters]], vergeven boven het alledaagse [[Boer|boerenbestaan]] of het periodiek terugkerende [[Oorlog|krijgsgeweld]]. Gods woorden zijn niet langer het monopolie van de paus die de bijbel interpreteert. Protestanten waarderen het woord en de [[Alfabetisering|alfabetisering]] hoger dan katholieken. Het maakt hen zelfstandig, het werkt emanciperend. Antwerpen herbergt ongeveer de helft van alle drukkers uit de Nederlanden als Luther met zijn ideeën op de proppen komt. Voor een vertaalde bijbel betaalt een goed betaalde ambachtsman een half maandloon, vergelijkbaar met een dure gsm. Het is een revolutie: het geheime, gesloten boek dat enkel toegankelijk voor geestelijken, ligt plots in de huiskamer. Met als gevolg dat die zelfstandige lezing van de bijbel resulteert in een bonte bende bijbel-interpretaties. Vandaar dat er bij de protestanten geen [[paus]] bestaat. Die katholieke paus zal tijdens de [[Tachtigjarige oorlog]] meermaals als voorwerp van spot of als een instrument van de duivel opduiken. Bij protestanten is het gebruikelijk om over ‘kerken’ te spreken in plaats van ‘de kerk’. Al naar gelang de lezing of interpretatie ontstaat er de [[Lutheranisme|Lutheraanse]] kerk (kerk-kritisch maar loyaal, konings- of keizersgezind met centra in Worms en [[Wittenberg (stad)|Wittenberg]]), de [[Calvinistische]] kerk (radicaal, populistisch of republikeins, met centra in [[Geneve]] en de Noordelijke Nederlanden), die van de [[baptisten]] en de [[anabaptisten]] (naïef, met centra in Munster en in [[Witmarsum (Nederland)|Witmarsum]]). Sommige protestanten volgen de leer van [[Huldrych Zwingli]], anderen die van [[John Knox]]. In Noord Frankrijk en in Vlaanderen heeft het zo’n succes dat de kerk spreekt over afvalligen. In Frankrijk komt hun leer tot uiting bij de [[Hugenoten]] en in 1566 begint in Vlaanderen de beeldenstorm... Het nieuwe geloof, dat zich over Europa uitzaait, blijft weg uit het Italië, Portugal en Spanje. Daar triomfeert het katholicisme. De Spaanse kathedralen baden in het goud uit het net ontdekte Zuid-Amerika en in Rome verrijst tussen 1506 en 1626 de Sint-Pietersbasiliek in late-renaissance en barokstijl waar aldus de overlevering Petrus begraven is. . . === 1518 === . * Op 30 augustus wordt Lauken van Moeseke in Brussel onthoofd na een foltering op de pijnbank en het doorpriemen van zijn tong met gloeiend metaal. Een rad stelt zijn lijk tentoon buiten de stadsmuren. . * [[Hernan Cortez]] leidt een expeditie naar [[Yucatan]] en laat zijn schepen zinken. . * [[Dansplaag van 1518|Dansplaag]]. . * Ketterijproces in Rome tegen Luther. . * [[Huldrych Zwingli]] maakt in Zwitserland bezwaar tegen de verkoop van aflaten. . * [[Leonardo Da Vinci]] breekt een vertoog over geometrie vroegtijdig af met '[[Etcetera|etcetera]]', wat ongeveer staat voor 'zoek het zelf maar uit'. Waarom hij deze tekst - waar hij nooit iets meer mee deed - niet afwerkte schrijft hij: 'omdat de soep bijna koud was.' Net zoals [[René Descartes|Descartes]] vindt Da Vinci dat er geen zekerheden zijn en dat alles te bevragen is. . . === 1519 === [[File:Ulrich Zwingli.png|thumb|550px|In 1519 komt het tot een definitieve breuk tussen Luther en [[Leo X]] en slaagt de hervormer [[Huldrych Zwingli]] (1484-1531) erin om van [[Zürich (stad)|Zürich]] een reformatiebolwerk te maken. Zwingli komt in 1531 om het leven - samen met de vader van [[Conrad Gesner|Conrad Gessner]] - in een gevecht tussen het protestantse leger en de katholieke liga van Zwitserse kantons.]] . * [[Keizer Karel V|Karel V]] benoemd tot kandidaat keizer (wat in 1530 zal volgen). . * [[Leonardo da Vinci]] overlijdt in [[Amboise]] Frankrijk. Van zijn 13.000 vellen met tekst, tekeningen, wiskunde, muziek... is de helft bewaard. De linkshandige schreef in spiegelschrift in het Toscaans. Als autodidact kende hij geen Latijn.<ref>PATRICK LATEUR. ''Leonardo literair.'' Athenaeum - Polok & Van Gennep, 2019?</ref> . * Reis om de wereld door [[Ferdinand Magellaan]]. . * [[Hernan Cortés]] is in Mexico. . . ;Kijken <gallery> File:Bundesarchiv Bild 183-16879-0021, Wittenberg, Schlosskirche, Hauptportal, Thesentür.jpg|De kerk in Wittenberg waar Luther zijn 95 stellingen prestenteerde Bestand:Albrecht_Dürer_080.jpg|[[Jacob Fugger]] Bestand:Gasse_in_der_Fuggerei,_Augsburg.JPG|Een steeg in de Fuggerei Bestand:Franz_Mozart_Gedenktafel_Fuggerei.jpg|Gedenktafel aan de metselaar Franz Mozart, overgrootvader van... Bestand:Fugger_Fuggerei-Markuskirche+Herrengasse.jpg|Sint-Marcuskerk in de Herrengasse Bestand:Fugger_Fuggerei_Herrengasse.jpg|De Herrengasse vanuit het zuiden Bestand:Augsburg - Herrengasse.jpg|Herrengasse Bestand:Fugger_viertel_brunnen.jpg|De Mittelgasse met de Fontein Bestand:Fugger_Fuggerei_Fuggereimuseum.jpg|Het Fuggereimuseum Bestand:Fugger_Fuggerei_Schauwohnung.jpg|De museumwoning File:Hernan_Fernando_Cortes.jpg|[[Hernán Cortés|Hernan Fernando Cortés]] File:Raffael_058.jpg|[[Rafaël Santi]] voltooit [[de School van Athene]]. File:Massysm Quentin — The Moneylender and his Wife — 1514.jpg|De goudweger (1514) [[Quinten Matsijs]], Louvre. File:Petersdom_von_Engelsburg_gesehen.jpg|Om de bouwkosten te dekken verkocht de kerk aflaten. Dat zou leiden tot de Reformatie. File:Wittenberg,Luthers_Hochzeit.jpg|Wittenberg. File:Statenvertaling_title_page.jpg|Titelpagina Statenvertaling File:Hans_Holbein_d._J._049.jpg|[[Hendrik VIII van Engeland|Hendrik VIII]] File:Anne_boleyn.jpg|[[Anna Boleyn]] </gallery> . . == De jaren twintig == [[File:Cranach_Katharina_von_Bora.jpg|thumb|550px|De adelijke non [[Katharina von Bora]] huwt op 13 juni 1525 met Maarten Luther. Hiermee breekt het protestantisme van Luther definitief met Rome.]] . ;1520 . * [[Filips Wielant]], Vlaams jurist, oud burgemeester van het [[Brugse Vrije]] overlijdt. . * [[Blijde intrede]] van [[Keizer Karel V|Karel V]] in [[Antwerpen (stad)|Antwerpen]]. Dochters uit vooraanstaande families begeleiden de jonge keizer met [[Topless|ontblote borsten]]. . * [[Albrecht Dürer]] arriveert op 27 augustus in [[Brussel (stad)|Brussel]], hij bezoekt het [[Stadhuis (Brussel)|stadhuis]], bekijkt er vier schilderijen van [[Rogier van der Weyden]] en in het stadspaleis van [[Hendrik III van Nassau]], aan de rand van de [[Koudenberg]], bekijkt hij een tableau van [[Hugo van der Goes]]. De reden van zijn komst is een pensioensverlies. Hij bezoekt Erasmus. Vriendschappelijk is de kennismaking niet.<ref>LUCAS CATHERINE. ''Brussel van renaissance tot republiek.'' Epo, Berchem, 2014, p. 20-21.</ref> . * De Leuvense universiteit verbrandt ketterse boeken. . * [[Adriaan Boeyens]] schipt het tot grootinquisiteur en regent in Spanje. . * In Aken kroont men Karel tot keizer. . . * 1521 . * De Rijksdag van Worms slaat [[Lutheranisme|Luther]] in de ban en criminaliseert met het [[Edict van Worms]] de [[reformatie]]. De keurvorst van Saksen - waar Luther woont - voert het vonnis niet uit waardoor de Reformatie zich handhaaft. . * Leuven verbrandt de Lutherse geschriften en een plakkaat bedreigt ketters met executie, verbanning en inbeslagname van goederen. . * Antwerpen maakt als eerste kennis met het Lutheranisme. In het Augustijnenklooster wonen oud-leerlingen Luther. [[Jacob Proost]], een Ieperling en prior van de [[Augustijnen]] herroept zijn Lutherse roeping, hervalt en vlucht naar [[Wittenberg (stad)|Wittenberg]]. . * ♣ Op 27 april doodt de lokale bevolking van het Filipijnse eiland [[Mactan]] [[Ferdinand Magellaan|Magellaan]]. Onder leiding van de latere volksheld [[Lapu-Lapu (persoon)|Lapu-Lapu]] laten ze zich niet bekeren tot het Christendom noch laten ze zich onderwerpen aan de Spaanse kolonisatie. Van Magellaans vijf schepen en zijn 237-koppige bemanning keert één schip met achttien opvarenden terug. [[Antonio Pigafetta]] (1491-1534) is onder hen en schrijft een reisverslag dat na zijn dood is gedrukt. Hij heeft het onder meer over 'godenvogels', afkomstig uit het aards paradijs: de paradijsvogel. In 1522 voegt de secretaris van Karel V twee door Pigafetta beschreven vogels samen tot een nieuw verhaal in zijn brief aan de bisschop van Salzburg met de titel ''De Mollucas Insulis''.<ref>HANS MULDER, p. 27.</ref> . * [[Hernan Cortez]] vermoordt de [[Azteken]] in [[Tenochtitlan]], waar de [[pokken]] zijn uitgebroken. Na een belegering van drie maanden geeft de laatste Azteekse leider [[Cuauhtemoc (tlahtoani)|Cuauhtémoc]] zich over. . . ;1522 ** [[Adriaan Boeyens]] wordt paus [[Paus Adriaan VI|Adriaan VI]]. ** [[Rhodos]] in handen van sultan [[Suleyman I]] ** De [[hospitaalridders]] verlaten het eiland na twee eeuwen en gaan naar Malta. ** Het Antwerpse Augustijnenklooster wordt op bevel gesloten en de monniken afgevoerd. De meesten herriepen hun dwalingen, op twee na. ** [[Inquisitie]] ingevoerd in onze regio. . . * 1523 ** Eerste [[Executierecht|executie]] van [[protestanten]] op de [[Grote Markt (Brussel)|Grote Markt]] in Brussel. De monniken [[Hendrik Voes]] en [[Jan van Essen (geestelijke)|Jan van Essen]] sterven zingend op de brandstapel. Er is belangstelling. De monniken zingen het [[Te Deum (hymne)|Te Deum Laudamus]] en zijn de eerste [[martelaren]] van de Lutherse religie. ** Luther schrijft een pamflet waarin hij hoopt de Joden zich tot het christendom zullen bekeren. Twintig jaar later, in 1543 verwijt hij hen de 'duivel in eigen persoon te zijn' en in het pamflet ''Over de Joden en hun leugens'' stelt hij zijn [[antisemitisme]] op scherp:hij wenst hen de verbanning en dwangarbeid toe, hun huizen en synagogen mogen tot as worden herleid. Is er, zoals meerdere Nederlandse organisaties stellen, een rechtstreeks verband tussen Luther en Hitler? . . * 1524 ** Pastoor [[Ulrich Zwingli]] van [[Zürich]] maakt tijdens de dienst zijn geheim huwelijk met de weduwe [[Anna Reinhard]] bekend. ** Overlijden [[Vasco da Gama]] (°1460 of 1469). ** Boerenopstanden, gekend als de [[Duitse Boerenoorlog]] zetten Zuid en Zuid-Oost Duitsland in vuur en vlam. De boeren verwijzen naar het traktaat van Luther ''Over de vrijheid van een Christen'' uit 1520 en verzetten zich tegen de eisen van de edellieden. Voor de boeren is Luther hun held en in zijn naam verwoesten ze honderden kloosters en kastelen. Grofweg honderduizend mensen vinden de dood. Deze acties, geleid door [[Thomas Müntzer]] (die de doodstraf krijgt), een leerling van Luther en andere verzetspredikanten, vallen niet in de smaak van Luther. Die veroordeelt de opstanden en hij kiest partij voor de adel. Het leidt er toe dat het [[Lutheranisme]] uitgroeit tot een staatsgodsdienst/instrument van de overheid en tot het feit dat Luther een beperkte betekenis krijgt als kritische maatschappijhervormer. Vooral de opstandige adel - geuzen- zullen zich aangetrokken voelen tot de leer van Luther: ze bestrijden de mistoestanden in de kerk, maar voelen zich nog aangetrokken tot hun vorst. Het volk daarentegen zal zich vooral tot het Calvinisme aangetrokken voelen. . . [[Bestand:Index_Librorum_Prohibitorum_1.jpg|thumb|550px|De eerste verboden boekenlijst verschijnt in de Nederlanden in [[1529]]. Daarna volgden Venetië (1543) en Parijs (1551). Rome neemt het idee over in 1557. In 1564 verschijnt de Index van Trente met de Tien Regels van Trente. De [[Index librorum prohibitorum]] bestaat tot [[1966]] om te vermijden dat de boekdrukkunst leken zou corrumperen. Voor de zestiende eeuw kan de kerk ketterse teksten makkelijk vernietigen. Met de boekdrukkunst wordt dat moeilijker. De laatste lijst uit 1948 omvat 4.000 titels met ketterse, moreel verwerpelijke of seksuele inhoud.]] * 1525 ** Huwelijk van [[Maarten Luther]] en de voormalige non [[Katharina von Bora]] in [[Wittenberg (stad)|Wittenberg]]. ** Na de Boerenoorlog schrijft Luther een nieuw pamflet: ''Tegen de moorddadige en roofzuchtige boerenbendes''. ** Karel V verslaat zijn rivaal [[Frans I van Frankrijk|Frans I]], de koning van Frankrijk en houdt hem een jaar lang gevangen. . . * 1526 ** [[Juan Luis Vives |Juan Vives]] (1492-1540) schrijft ''De subventione pauperum'', een boek over de ondersteuning van de armen dat aanleiding geeft tot het [[Ieperse stelsel]]. Het stelsel is gebaseerd op onderzoek, registratie en begeleiding en zal het [[plakkaat]] van Karel V in 1531 inspireren. De principes zijn: 1. het samenvoegen van de inkomsten van alle [[Liefdadigheidsorganisatie|liefdadigheidsinstellingen]] maakt de herverdeling transparanter; 2. armen worden in hun woning bezocht; 3. bedelarij is verboden; 4. onverzorgde kinderen moeten een ambacht leren. ** Keizer Karel V huwt [[Isabella van Portugal (1503-1539)|Isabella van Portugal]] in het [[Alcazar van Sevilla|Alcazar]] van [[Sevilla (stad)|Sevilla]]. Van daaruit reist het koppel naar [[Cordoba]]. De door de Arabieren geplaveide straten, riolen en zuivere wateraanvoer maken indruk. Dit is ongezien zelfs in Brussel, de stad waarmee Karel V vertrouwd is. In [[Granada (stad)|Granada]] maakt het koppel kennis met een stad die beschikt over stromend water, riolen en toiletten in vele huizen. Door dit huwelijk versterkt Karel V zijn (Spaanse), invloed in de Noord-Afrikaanse kuststeden. Ook de Portugezen hebben er voet aan wal. Daar laat Karel in het Moorse middeleeuwse fort, gekend als het Rode Paleis of het [[Alhambra (fort)|Alhambra]] (dat sinds 1492 door het katholieke koningspaar op de Turken veroverd is) een renaissancepaleis bouwen. Zijn vrouw zorgt ervoor dat wat nu rest, blijft. De islamitische kunst en de decoraties van [[Yusuf I]] gelden als voorbeelden van Moorse kunst op het Europese vasteland. In de tuinen staat het klooster van [[Sint-Franciscus]] waar de katholieke koningen - de voorvaderen van Karel en zijn vrouw - begraven zijn. ** [[Suleyman I]] wint de [[Slag bij Mohács (1526)|Slag bij Mohács]] en vernietigt het [[Hongaarse]] leger. De Hongaarse koning sneuvelt. Hongarije is voor 150 jaar [[Ottomaanse Rijk|Ottomaans]], Noord-Hongarije, [[Bohemen]] en [[Silezië]] zijn Oostenrijks bezit. Een jongere broer van Karel V, Ferdinand volgt de koning op en gaat de geschiedenis in als de grondlegger van de [[Donaumonarchie]]. Hoewel Oostenrijk in centraal Europa ligt zal het tot het einde van de zeventiende eeuw zich aan de Turkse grens bevinden. . . * [[1527]] ** [[Sacco di Roma]]: 25.000 Duitse en Spaanse soldaten plunderen, verkrachten en moorden negen maanden lang. Na de capitulatie van de [[Zwitserse Garde]], vlucht de paus door een geheime gang naar de [[Engelenburcht]]. De rest van Rome is aan de indringers overgeleverd, waar ook de pest uitbreekt. Het graf van [[paus Julius II]] wordt opengebroken, het lijk van zijn sieraden beroofd. Priesters moeten naakt de spot drijven met God. Een lutheraan vermoordt een priester die weigert om een ezel de hostie te geven. De schedel van [[Heilige Johannes|Sint-Johannes]] wordt door de straten gekegeld; de zweetdoek van [[Sint-Veronica]] in een herberg verkocht. Nonnen worden in de kloosters tot orgieën gedwongen. Moeders en vaders zien onder bedreiging met de dood toe op de verkrachting van hun dochters. Op het hoogaltaar van de [[Sint-Pietersbasiliek]] worden Romeinse vrouwen afgemaakt. Schattingen ramen dat er zes- tot twaalfduizend mensen een gewelddadige dood sterven. De stad Rome beleeft de ergste plundering uit haar geschiedenis sinds de [[Visigoten]] in 410. Het wapenfeit beslecht de vijandelijkheden tussen Karel V en paus Clemens VII. ** Niccolò Machiavelli overlijdt (°1469). '''[https://www.youtube.com/watch?v=AOXl0Ll_t9s FILM]''' ** Geboorte van [[Filips II van Spanje|Filips II]]. ** De intelligentsia rond de Brusselse [[Sint-Gorikskerk (Brussel)|Sint-Gorikswijk]] bekeren zich tot het protestantisme. Het gaat onder meer om de hofschilder [[Barend van Orley]], zijn leerling [[Pieter Coecke van Aelst]] en de hofleveranciers Pieter en Willem De Pannemaker. . . * 1528 ** In Wenen wordt de [[Wederdoper]] en ex-priester [[Balthasar Hubmaier]] levend verbrand. ** [[Baldassare Castiglione]] beschrijft in zijn boek ''De Hoveling'' de hofetiquette en legt de basis voor de met gemak gespeelde uitmuntendheid, een houding die de maniëristen graag overnemen in hun schilderwerk. ** De Spaanse veroveraar Fernando Cortez brengt als eerste cacaobonen naar Europa. . . * 1529 ** [[Syfilis]] verspreidt zich over Europa. ** De [[Damesvrede van Kamerijk|damesvrede]] knipt de feodale band tussen Frankrijk en Vlaanderen door. [[Margaretha van Oostenrijk (1480-1530)|Margaretha van Oostenrijk]] en [[Louise van Savoye (1476-1531)|Louise van Savoye]] vertegenwoordigen [[Keizer Karel V|Karel V]] en [[Frans I van Frankrijk|Frans I]]. Zo wordt [[Frans I van Frankrijk|Frans I]], de koning van Frankrijk de belangrijkste rivaal van Karel V. Frans I voelt zich omsingeld door de vele Habsburgse gebieden en zoekt bondgenoten achter de Habsburgse linie: in [[Gelre (hertogdom)|Gelre]], [[Saksen (deelstaat)|Saksen]], Italië en bij [[Ottomaanse Rijk|de Sultan en de Turken in Hongarije, de Middelandse zee en Algerije]]. ** Ottomanen staan voor de poorten van Wenen. . . ;Kijken <gallery> Bestand:OttomanEmpireMain.png|Het Ottomaanse Rijk eind 17de eeuw File:400Behandlung_der_Syphilis.jpg|Eerste afbeelding van syfilis (Wenen, 1498); Columbus bemanning verspreidde de SOA in Europa. Bestand:Lucas van Leyden 010.jpg|''Maagd met kind'' (1522) [[Lucas van Leyden]]. File:Cuauhtemoc_cropped.jpg|Cuauhtemoc (1502-1525) was de laatste Azteekse leider. File:Codex_Mendoza_folio_67r_bottom.jpg|Azteekse krijgers. File:Spanish_Conqueror_Helmet.jpg|Helm van een [[Conquistador (historisch)|conquistador]] (Spaans voor 'veroveraar'). Bestand:Hans Holbein d. J. 046.jpg|''[[Desiderius Erasmus]]'' door [[Hans Holbein de Jongere]]. File:La_emperatriz_Isabel_de_Portugal,_por_Tiziano.jpg|Isabella van Portugal door [[Titiaan]]. File:Sack_of_Rome_1527.jpeg|De Plundering van Rome door [[Maarten van Heemskerck]] (1527) File:HabsburgMaria.jpg|Na de dood van haar tante Margaretha van Oostenrijk in 1530 werd Maria van Hongarije door haar broer Karel V aangesteld als landvoogdes der Nederlanden. </gallery> . . == De jaren dertig == [[Bestand:Waldseemuller_map_2.jpg|thumb|550px|De [[Universalis Cosmographia]] van [[Martin Waldseemüller]] (1507) is de eerste kaart die America aanduidt. Oudere kaarten dienen als inspiratie, zoals de Geografie van [[Ptolemaeus]] en de tekeningen van [[Martin Behaim]]. De Caraïben en wat de kaart Florida lijkt, zijn afgebeeld op de Cantino-kaart (van Portugal naar Italië gesmokkeld in 1502), en de Caverio-kaart (1503-1504) die de Golf van Mexico toont. Is Waldseemüller de eerste Europeaan die een Grote Oceaan op kaart afbeeldt? Of lijkt alleen zo omdat Waldseemüller de oostkust van Azië twee keer toont? In die dagen neemt men aan dat Columbus een vaarweg naar Azië vond. Van de duizend exemplaren van de kaart is er één bewaard. Sinds 2007 is ze te zien in de [[Library of Congres]].]] . {{Cquote|''''Het is onbehoorlijk iemand te groeten die bezig is te wateren of zich te ontlasten. Een welopgevoed mens moet ervan afzien lichaamsdelen, waaraan van nature een schaamtegevoel is verbonden, onnodig te ontbloten. Wanneer de noodzaak ertoe dwingt, moet het met de gepaste schroom gescheiden, ook al is er niemand als getuige bij. Want de engelen zijn altijd aanwezig, en zij zien niets liever bij kinderen dan de schroom, de metgezelling en bewaakster van de zedigheid. Aangezien het al beschamend is om deze lichaamsdelen aan vreemde ogen bloot te stellen, betaamt het nog veel minder om ze door een ander te laten aanraken. Het is schadelijk voor de gezondheid om zijn water op te houden; wie zich afzondert om het te lozen, gedraagt zich kies.'|Uit: De civilitate morum puerilium, geschreven door [[Desiderius Erasmus in de kunst|Erasmus]]'''}} . ;1530 . * [[Karel V (keizer)|Karel V]] schenkt het eiland [[Malta (eiland)|Malta]] aan de hospitaalridders die hun naam veranderen in [[Maltezer Ridders]]. . * De [[Confessio Augustana]] op de [[Rijksdag van Augsburg (1530)|Rijksdag van Augsburg]] moet (georganiseerd door Karel V) hoopt het protestantisme en het katholicisme te verzoenen. Luthers medewerker [[Melanchthon]]s Confessio Augustana leidt niet tot verzoening en het [[Edict van Worms]] uit 1521 dat Luther afwijst wordt behouden. Alleen de katholieken ondertekenen het besluit. . * [[Desiderius Erasmus|Erasmus]] schrijft een opvoedkundig werkje: De civilitate morum puerilium. Het slaat aan bij katholieken én protestanten. . * Karel V is druk in de weer met zijn oorlogen en verlaat Brussel voor een lange periode. Hij stelt zijn zus [[Maria van Hongarije (1505-1558)|Maria van Hongarije]] aan als landvoogdes. . . ;1531 . * [[Lissabon]] lijdt onder een zware aardbeving. . * Het katholieke leger van [[Schwyz]] verslaat het leger van de reformatieleider [[Huldrych Zwingli]]. Die komt om op het slagveld bij het Zwitserse [[Kappel am Albis]]. Sommige Zwitserse kantons erkennen het protestantisme als officiële godsdienst. . * De protestante Duitse vorsten en de rijkssteden sluiten het [[Schmalkaldisch Verbond]] en ijveren voor de erkenning van het lutheranisme. . . ;1532 [[File:Pizarro.jpg|thumb|550px|In 1532/1533 buit [[Francisco Pizarro]] het verzwakte Incarijk uit (de pokken in Europese dekens verpakt, leiden tot een oorlog tussen de broers Atahualpa en Huáscar - [[verdeel en heers]] is een oud en machtig principe) waardoor Pizarro tot in het hart van het rijk doordringt en de Inkakeizer kan gijzelen. Het blijkt een militair voordeel. Enkele honderden Spaanse ruiters met vuurwapens verslaan met gemak het 'onthoofde' en 'gepokte' Incaleger. Intussen levert Atahualpa als 'losgeld' een kamer vol goud en zilver aan Pizarro. Het houdt zijn ter dood veroordeling niet tegen. Voor zijn executie bekeert de Incakeizer zich tot het christendom, ook dat baat niet. Pizarro, heer en meester in het rijk, sticht de stad [[Lima (stad)|Lima]] tot afgunstige conquistadores hem vermoorden. In zijn geboortestad [[Trujillo (Spanje)|Trujillo]] herinnert een bronzen ruiterstandbeeld hem.]] . * [[Thomas More]] neemt ontslag als lord chancellor in Engeland omdat hij de eis tot echtscheiding van koning [[Hendrik VIII van Engeland|Hendrik VIII]] niet steunt. . * De schepenbank van Brugge laat [[Ghileyn Wouters]] opgehangen wegens hekserij. . * Karel V verdrijft de Turken uit [[Hongarije]]. . . '''Ziektes zijn zwaarwichtiger dan zwaarden bij botsende beschavingen''' Al vroeg in de zestiende eeuw, nog voor het nieuwe continent de naam Amerika krijgt, verspreidden de Europese, Afrikaanse en Aziatische ziektekiemen zich er, met een snelheid die zelfs de Spaanse veroveraars op hun paarden niet bijhouden. Aangevoerd door kolonisten en [[conquistadores]] die zich aanvankelijk van geen kwaad bewust zijn, plaveien de [[Pokken|pokkenepidemie]] en ziekten zoals [[griep]], [[dysenterie]], [[Roodvonk (ziekte)|roodvonk]], [[gele koorts]], [[dengue]], [[tyfus]], [[malaria]], [[builenpest]], [[waterpokken]], [[kinkhoest]], [[trachoom]], [[difterie]], [[mazelen]]... het pad voor de Europese expansie. [[Indianen]] overleden sneller op hun ziekbed en in aantal dan hun collega’s op het slagveld. Wapengekletter is vaak onnodig. Dichtbevolkte Indiaanse koninkrijken en gesofisticeerde gemeenschappen verdwenen voor de Europeanen er neerstreken. Het spoor van de ziektekiemen is te volgen van [[Columbia (rivier)|Columbia]], de [[Mississippi (rivier)|Mississippivallei]] en [[Mexico (land)|Mexico]] naar Panama en Zuid-Amerika. 'Zij stierven bij honderden, bij duizenden, bij tienduizenden, bij honderdduizenden, bij tientallen miljoenen' schrijft de Amerikaanse historica [[Jill Lepore]].<ref>JILL LEPORE, Vertaald door Riet Dal, Ineke van den Elskamp, Sjaak de Jong Ea. ''Deze waarheden. Een geschiedenis van de Verenigde Staten,'' Arbeiderspers, Antwerpen, 2020, p. 41-42.</ref> De kolonisten zien er een goddelijke verklaring in, hun verovering is voorbestemd. Het duurt tot Darwin het mysterie van de superieure Europeaan oplost: Het langdurig geïsoleerde Amerika van de rest van de wereld resulteerde in een immuniteitsgebrek. De Europese, Aziatische en Afrikaanse volkeren kwamen in contact met elkaar en met het hun vee en wisselden ziektekiemen met elkaar uit.<ref>Ibidem.</ref> Als Columbus op [[Hispaniola]] (nu Haïti en de Dominicaanse Republiek) aan land gaat, treft hij er de [[Arowakken]]. Hij merkt op dat ze waardeloos zijn als slaaf in de mijnbouw of als knecht in de landbouw. Hun weerstand tegen de Europese pokken en [[mazelen]] is nihil en decimeert hen. Tegen 1512 – twee decennia na de ontdekking van Columbus zijn er van de miljoen Arowakken nog veertig duizend over. Dertig jaar later trekt [[Hernando de Soto (ontdekkingsreiziger)|Hernando De Soto]] (ca. 1497-1542) in 1540 door de vruchtbare Mississipivallei en treft hij verlaten Indianensteden aan. '''Hernan Cortés, een schoolvoorbeeld''' De Europese vuurkracht en de zwaarden zijn niet te onderschatten bij de verovering maar zonder de ziektekiemen, is de verovering onmogelijk. De geheimzinnige ziekte breekt niet allen veel Indiaanse levens; het breekt het verzet en het moreel van de overlevende Indianen én bevestigt de Spanjaarden in hun goddelijke missie. Ze zijn onoverwinnelijk. In 1519 landt [[Hernan Cortés]] met zeshonderd troepen op de Mexicaanse kust om het [[Azteken|Azteekse keizerrijk]] te onderwerpen. Het plan is ambitieus. Cortés neemt het met een handvol mannen op tegen een militaristische miljoenenmaatschappij waarin bloemen en het tuinieren een deel van de cultuur zijn. Hij bereikt de eilandhoofdstad [[Tenochtitlan]] vol bloemen in het voormalige [[Texcocomeer]] in de [[Vallei van Mexico]] (nu een wijk in [[Mexico-Stad]]). Cortés ziet er privé stadstuinen voor burgers, openbare tuinen, koninklijke- en tempeltuinen van de Azteekse aristocratie. De tuinbloemen die we nu vanzelfsprekend beschouwen zijn er op kleur geordend en zullen hun weg naar Europa en India vinden: [[Afrikaantje|Tagetes]] spp (die merkwaardig genoeg het afrikaantje heet), [[Dahlia]] spp, [[Agave amica|tuberrozen]], [[zinnia|zinnia's]] en mogelijks [[Bromelia (geslacht)|bromelia's]], cactussen en [[yucca|yucca's]]. We weten dat de Azteken bloemen kweken uit hun liefdespoëzie. Half augustus valt Cortés Tenochtitlan binnen met zeshonderd voetsoldaten en vijftien ruiters. De Spanjaarden geloven hun ogen niet. Vijftienduizen huishoudens, een massa tuinen, 'een architectonisch wonderland met brede, rechte wegen, kanalen, vijvers en bruggen' iets wat ze in Spanje nooit zagen. Cortés is zo onder de indruk dat hij de stadtuinen van Chalco beschrijft: 'Het zijn de grootste, friste en mooiste tuinen ooit waargenomen. Ze zijn tien kilometer in omtrek in het midden bevind zich een plezierige waterstroom. Op een afstand van twee boegschoten staan gebouwen, omringd door terrein beplant met verschillende fruitbomen, met struiken en geurige bloemen. Werkelijk, het is een heerlijke ruime en plezierige plek.' Daarnaast zijn er beschrijvingen van de tuinen in de naburige stadstaat [[Texcoco]]. De koning [[Nezahualcoyotl]] (1402-1472) houdt van doolhoven en buitenbaden, er zijn kanalen, fonteinen, bloembedden. Nezalhualcoyotl laat tweeduizend dennen planten en voor zijn tuinen gebruikt hij geurende bloemen en bomen. Sommige zijn geïmporteerd. [[Motecuhzoma I|Montezuma I]] legt een koninklijke botanische tuin aan in Oaxtepec en wikkelt de wortels van struiken en bomen in matten om ze te transporteren.<ref>STEPHEN L. BUCHMANN, vertaald door Meile Snijders. ''Bloemen. Een cultuurgeschiedenis'', Contact, Antwerpen, 2016, p.113-115.</ref> Na zijn veroverzicht baant Cortés zich met een verlies van ‘slechts’ twee-derde van zijn mannen een weg terug naar zijn schepen. Dit succes realiseert hij door zijn militaire slagkracht van zwaarden, een handvol kanonnen, stalen harnassen, helmen en paarden in combinatie met de Indiaanse naïviteit. Bij een tweede aanval zijn de Azteken alert en verdedigden ze standvastig, straat na straat. Een onverwachte verrassing bevoordeelt de Spanjaarden: een besmette Cubaanse slaaf veroorzaakt er een epidemie. Op korte termijn sterf bijna de helft van de twintig miljoen Azteken aan pokken. Een eeuw later zijn ze vrijwel verdwenen. Minder dan tien procent (1,6 miljoen indianen) overleeft. Alle curiosa, de zilver- en goudschatten belanden in het hart van Europa: Brussel. In het paleis van [[Karel V (keizer)|Karel V]] op de [[Koudenberg]] worden die tentoongesteld en [[Albrecht Dürer]] beschrijft ze bij één van zijn bezoeken in 1520. 'Een grote, gouden zon ter grootte van een vaam, een maan uit zuiver zilver van dezelfde grootte en twee zalen vol harnassen, bizar wapentuig, schiettuigen, curieuze kledij en beddengoed en nog veel meer. Het een al fascinerender dan het andere. Alles wordt geschat op minstens 100.000 florijnen. Nooit in mijn leven was ik zo onder de indruk van wat ik zag. Ik zag er kunstwerken van ongekende schoonheid en ik was onder de indruk van het vakmanschap van deze mensen.'<ref>Geciteerd in: LUCAS CATHERINE. ''Brussel van renaissance tot republiek''. Epo, Berchem, 2014, p. 18-19.</ref> '''Francisco Pizarro, de beste leerling''' Wat in 1519 in het [[Azteken|Aztekenrijk]] gebeurt, herhaalt zich een decennium later in [[Peru]]. De ontmoeting tussen veroveraar [[Francisco Pizarro|Pizarro]] en zijn legertje van 168 soldaten (106 infanteristen en 62 te paard) met de Incakeizer en zonnegod [[Atahuallpa]] is straffer dan het verhaal van Cortés. Net zoals zijn collega Cortés vertegenwoordigt Pizarro het [[Roomse Rijk|heilige Roomse rijk]] van [[Keizer Karel V|Karel V]], de machtigste vorst van Europa, zo niet de wereld, die ook over onze Nederlanden heerst. Aanvankelijk ziet er niets naar uit dat Pizarro het zal redden. Hij staat met een troepje soldaten op onbekend terrein, onbekend met de plaatselijke gebruiken, onbekend met de taal. Zijn meest nabije steuntroepen bevinden zich zestienhonderd kilometer verderop. Atahuallpa staat in het centrum van zijn rijk, omringd door miljoenen onderdanen en een leger van 80.000 soldaten. De locatie van de confrontatie? De stad [[Cajamarca (stad)|Cajamarca]]. Pizarro’s soldaten getuigen dat ze bang en verward het gebied intrekken. Angst tonen of rechtsomkeer maken is geen optie. Hun Indianengidsen zouden hen doden als zwakte of onzekerheid bovendrijven. Dus doen ze alsof ze vol goede moed zijn. Dat de besmettingen en de sterfte onder de Inca’s het grootste werk doen, komt bij de Spanjaarden niet op. Nog voor ze een Inca zien leiden de pokken er tot een catastrofale crisis in het hoogst ontwikkelde rijk van de Nieuwe Wereld: een burgeroorlog. En dat tot genoegen van Pizarro. '''Cajamarca''' Als Pizarro de eeuwenoude Incastad [[Cajamarca (regio)|Cajamarca]] nadert, ziet hij in de verte, aan de voet van de bergen het kamp van Atahuallpa. Een van zijn schrijvers, duidelijk onder de indruk noteert: ‘Een prachtige stad, vol tenten. (…) Tot nu toe zagen we in Indië nooit zoiets.’ Merk op: ze spreken over Indië. Het is 1532. Veertig jaar eerder zette Columbus op dit continent voor het eerst voet aan wal. De tijdgenoten van Columbus, noch in Spanje, noch in Italië, noch in Frankrijk realiseren zich het belang van het jaartal dat nu in de geschiedenisboeken staat: 1492. In 1534 komen Christoffel Columbus en [[Amerigo Vespucci (persoon)|Amerigo Vespucci]] niet voor op de lijst van ontdekkingsontdekkers. Die vermelden Cabral en [[Marco Polo]]. Noch [[Niccolo Machiavelli]] noch [[Lodovico Guicciardini]] schrijven over 1492. Het duurt tot na 1538 voor de term ‘Amerika’ ingang vindt bij de publicatie van [[Gerard Mercator|Mercators]] kaart die met ‘Terra Americi’ het continent benoemt. Terra Americi gaat terug op Amerigo Vespuccis populaire brieven over de Nieuwe Wereld. Deze ‘Mundus Novus’ beschreef hij als een vruchtbaar en schoon continent. Amerigo’s brieven verkochten als zoete broodjes en overtuigden de Europeaan dat het nieuwe Westen geen deel van Indië is. De Duitse cartograaf [[Martin Waldseemüller]] noemde het ontdekte land in 1507 naar Vespucci op zijn kaart [[Universalis Cosmographiae]]. Mercator nam het over en institutionaliseerde het begrip. Maar dit terzijde. Het is 16 november 1532. Na het kamp en de stad zorgvuldig te observeren, trekken ze de vallei in en gaan ze de stad in. En we zijn in Indië waar de Incakeizer zich in een mum van tijd gevangen laat zetten. In een mum van tijd slachten de Spanjaarden een leger af dat meer dan vijfhonderd keer zo groot is af. Niet één Spanjaard laat het leven. Ooggetuigenverslagen documenteren ons tot op vandaag wat daar – binnenkort vijfhonderd jaar geleden – gebeurde. . . ;1533 . * [[Paus Clemens VII|Clemens VII]] weigert de ontbinding van het huwelijk tussen [[Hendrik VIII van Engeland|Hendrik VIII]] en [[Catharina van Aragon]]. . * Een tweede protestantse stroming, de [[wederdopers]] vestigen in [[Münster (Westfalen)|Munster]] met geweld een heilstaat waar alle mensen gelijk zijn. Luther verwerpt het experiment en kiest de kant van de vorsten. . . ;1534 . * [[Hendrik VIII van Engeland|Hendrik VIII]] wordt hoofd van de [[Anglicaanse kerk]]. . * [[Ignatius van Loyola]] sticht de orde van de [[Jezuïeten]]. . * In [[Münster (stad)|Munster]] verjagen de wederdopers bisschop [[Frans van Waldeck]] en roepen de stad uit tot nieuw Jeruzalem. [[Jan Matthijs]], de geestelijke leider, radicaliseert en tolereert er uitsluitend wedergeborenen. . * De Brusselse [[wederdopers]] of [[anabaptisten]] leiden de opstand in Brussel tijdens de hongersnood. Ze prediken gemeenschap van goederen, gelijkheid in rang, fortuin of afkomst. In hun ogen moeten de Christenen hun bezit delen en omdat de bijbel niets zegt over het aantal vrouwen dat een man kan huwen, zijn ze [[Polygamie|polygamisch]]. De [[Anabaptisme|anabaptische]] leiders zijn doorgaans geen geestelijken maar ambachtslui. . . ;1535 . * Executie van [[Thomas More]]. . * Bisschop [[Frans van Waldeck]] stelt een wreedaardig leger samen van protestanten en katholieken en belegert Munster. . * ♣ Karel V neemt [[Tunis]] gewelddadig in met zijn adellijke fine fleurde een expeditieleger. Op 25 mei vertrekt hij uit [[Barcelona (Spanje)|Barcelona]] met een vloot van vierhonderd schepen en 30.000 manschappen waaronder de veteranen van de [[Conquistador (historisch)|Conquista]] [[Hernan Cortés]] en de hertog van Alva, Hendrik van Nassau, [[Graaf van Egmond|Lamoraal van Egmond]]... De belegering duurt een maand en levert een buit van driehonderd kanonnen. Niet zoveel later maakt Brussel kennis met vier leeuwinnen, een leeuw en de eerste [[Anjer|anjers]] en de[[Afrikaantje|tagetes]], 'het afrikaantje' genoemd. In de [[Warandepark|warande]], het [[Egmontpaleis|Egmont]]- en Nassaupaleis bloeien ze.<ref>LUCAS CATHERINE. ''Brussel van renaissance tot republiek''. Epo, Berchem, 2014, p. 92-94; MICHAEL PYE, vertaald door Pon Ruiter & Annemie de Vries. ''Antwerpen. De gloriejaren'', Bezige Bij, Amsterdam, 2012, p. 103.</ref> Dit is, aldus de chroniqueurs het wapenfeit van de eeuw en een succesvolle heruitgave van de kruistochten. In werkelijkheid gaat het om een slachting en een vandalenstreek. Er is de ontheiliging van de grote moskee van al Zaituna en de plundering van de bibliotheek. De soldaten vertrappelen duizenden boeken. Van de 180.000 inwoners slaat een derde op de vlucht. Vrouwen en kinderen zien een slavenbestaan in het vooruitzicht en zestigduizend lijken rotten tot hun pestdampen Karel op eind juli naar het naburige [[Radès]] dwingen. [[Karel van Gelre|Karel van Egmont]] sterft, zijn broer [[Lamoraal van Egmont]] ontsnapt na zijn evacuatie naar Spanje. . . ;1536 [[Bestand:Lucas_Cranach_d._Ä._035.jpg|thumb|550px|[[Lucas Cranach de Oude]] schildert in 1536 Hof van Eden. Het is te in de [[Gemäldegalerie Alte Meister]] in [[Dresden]].]] . * [[Anna Boleyn]] wordt onthoofd. . * Erasmus sterft (°1469). . * De flamboyante, vijfentwintigjarige [[Jan van Leiden]] wordt samen met twee anderen publiekelijk doodgemarteld. Van Leiden (kleermaker, koopman, herbergier, rijmdichter, zager en acteur) ontmoet drie jaar eerder de [[wederdoper]] [[Jan Matthijs]]. De twee vestigen zich in [[Münster]], een stad die uitgroeit tot een wederdoperbolwerk. Tijdens een belegering sneuvelt Matthijs en roept van Leiden zichzelf uit tot koning. Er volgt een schrikbewind waarbij van Leiden zich van alle luxe voorziet; hij houdt er zeventien vrouwen op na. Bloedige straatgevechten maken een eind aan zijn terreur en herstellen de katholieke orde. Een half jaar lang is van Leiden als circusbeer in een kooi te zien; een rondreizende attractie waarna men hem executeert. De kooien met de lijken hangen een halve eeuw aan de toren van de [[Sint-Lambertuskerk (Münster)|Sint-Lambertuskerk]]. Aan die kerk hangt de kooi er nog steeds. . * Jean of [[Johannes Calvijn]], een jonge Fransman die aan de universiteit van Parijs geen gehoor vindt met zijn ideeën, verhuist naar [[Genève (stad)|Genève]] in Zwitserland, een uitnodigende, gastvrije feest- en universiteitsstad en publiceert zijn ''Onderwijs in de christelijke godsdienst'' dat zijn strenge leer verkondigt: dansen is verboden, feesten is decadent, het theater een zondige plek. Zuinigheid, werken en eerlijkheid zijn de waarden om na te streven. . * Neemt [[Diego de Amalya]] de eerste aardappel mee uit Peru of Chili? Het is een hypothese. De [[Inca's]] verbouwen de plant al eeuwen in het Andesgebergte op hoogtes waar andere planten nauwelijks groeien. . . ;1537 . * Amsterdam onthoofdt drie wederdopers wegens ketterij en [[Verbanning|verbant]] drie anderen. [[Bestand:Gerechtigkeit-1537.jpg|thumb|550px|Rond 1537 schildert [[Lucas Cranach de Oude]] Vrouwe Justitia, een Romeinse godin die de [[personificatie (beeldende kunst)|personificatie]] van het [[rechtspraak|recht]] werd. Haar beeltenis is vaak te zien op [[gerechtsgebouw]]en en de rechtsfaculteiten. Haar [[Griekse mythologie|Griekse]] collega is [[Themis (godheid)|Themis]]. Vrouwe Justitia is geblinddoekt (de blinddoek komt uit het gebedshuis van de Joden, de [[synagoge]]), ze draagt rechts een [[zwaard (wapen)|zwaard]] (dat kreeg ze van [[Judith (boek)|Judith]]) en links een [[weegschaal (voorwerp)|weegschaal]] (geërfd van de [[aardsengel]] [[Michaël (aartsengel)|Michael]]). De [[blinddoek]] staat voor rechtspraak voor iedereen gelijk, de [[weegschaal (voorwerp)|weegschaal]] stelt de afweging voor en het [[zwaard (wapen)|zwaard]] verwijst naar het [[vonnis]].]] . . ;1538 . * [[Johannes Calvijn]] verlaat Genève. Zijn denken jaagt inwoners in het verzet en ze zetten hem de stad uit. Als Calvijn in 1564 overlijdt is de situatie volledig gekeerd: Calvijn is de paus van Genève, aldus zijn critici. . * De paus excommuniceert koning [[Hendrik VIII van Engeland]]. . * [[Titiaan]] schildert zijn [[Venus van Urbino]] . . ;1539 . * Er breekt rond Kortrijk een volksopstand uit. . * [[Johannes Lupi]] de Nederlandse [[polyfonie|polyfonist]] overlijdt. . * [[Isabella van Portugal (1503-1539)|Isabella van Portugal]], de vrouw van Karel V sterft samen met haar zesde kind in het kraambed. . . ;Kijken <gallery> Bestand:Friedrich_Hundt_Münster_Lambertikirche_1870er.jpg Bestand:2005-11_Münster_Lamberti_Goethe.JPG|[[Goethe]] is in een muur van de Lambertikirche afgebeeld. Bestand:Muenster-100725-16110-Lamberti.jpg Muenster_Lamberti_Koerbe_6428.jpg File:Francisco_Pizarro.jpeg|Francisco Pizarro. Bestand:Tizian - Venus von Urbino.jpg|''[[Venus van Urbino]]'' (1538) [[Titiaan]]. File:Marinus_Claesz._van_Reymerswaele_001.jpg|De geldwisselaar en zijn vrouw (1539) [[Marinus van Reymerswale]]. File:Studio_of_Joos_van_Cleve_Francis_I_of_France.jpg|[[Frans I van Frankrijk]] 1515-1547. Bestand:Hans_Holbein_d._J._049.jpg|[[Hendrik VIII van Engeland]] Bestand:EmperorSuleiman.jpg|[[Süleyman I]] Bestand:Jakob_Seisenegger_001.jpg|Karel V Bestand:La_emperatriz_Isabel_de_Portugal,_por_Tiziano.jpg|[[Isabella van Portugal (1503-1539)|Isabella van Portugal]], vrouw van Keizer Karel. </gallery> . . == ♣ De jaren veertig: meerpadige doolhoven & botanische tuinen == [[File:Naturalis_Biodiversity_Center_-_Solanum_lycopersicum_var._lycopersicum_-_old_tomato_herbarium_sheet_-_detail.jpg|thumb|550px|♣ Oudst bekend herbariumblad met tomaat, 1542-1544, bewaard in Leiden. In Meso-Amerika kweken de voorvaderen van de Azteken en de Maya's diverse varianten. De conquistadores stuurden de gele 'xitomatl' en de 'xipotatl (Asteekz voor tomaat en aardappel) de 'giftige' plant naar Spanje als sierobject. Rond 1750 ontdekken Italianen en Fransen uit de Provence dat de "pomo d'oro" (gouden appel) eetbaar is. Door kruisen en selecteren krijgt de tomaat haar rode kleur. Na 1850 is het een veelgebruikte groente. In 1893 beslist het Hooggerechtshof in de V.S dat de tomaat een groente (en geen fruit) is. Het proces kwam er naar aanleiding van de verschillen in taxen voor groeten en fruit.]] [[Bestand:Fuchscannabis.jpg|thumb|550px| ♣ Een van de heilzame planten in het Kruidenboek van Leonhart Fuchs dat in 1542 verschijnt, is cannabis.]] . === 1540 === . * De eerste gebastioneerde vesting in onze streken is de Gentse dwangburcht, het [[Spanjaardenkasteel]] aan de stadsrand; men spreekt over het Italiaans stelsel, dat krijgt vaste vorm rond 1525: ze zien er uit als stervormige veelhoeken met vooruitspringende bastions op de hoeken. . * Geboorte van Filips van [[Marnix van Sint-Aldegonde]], de latere diplomaat en raadgever van [[Willem van Oranje]] (1533-1584) in Brussel. . . === 1541 === . * [[Michelangelo Buonarroti|Michelangelo]] schildert [[Het laatste oordeel (Michelangelo)|Het laatste oordeel]]. . * [[Mississippi|Mississipip]] ontdekt. . * Turken nemen de Hongaarse hoofdstad [[Boedapest|Boeda]] in. . * Karel V slaagt er niet in om [[Algiers]] in te nemen tijdens zijn tweede Afrikaanse veldtocht. De nederlaag is smadelijk en vele Flamenco's komen om. . . === 1542 === . * Om Fransen het hoofd te bieden, bouwt [[Maria van Hongarije (1505-1558)|Maria van Hongarije]], landvoogdes der Nederlanden en zus van Karel V in [[1542]] een versterking: de 'Burcht van Maria'. Het plan toont geometrische straten in een ster die vertrekken vanuit een centraal plein. Van de versterkingen is niets over. De Franse koning [[Hendrik II van Frankrijk|Hendrik II]] neemt de oninneembare stad in twaalf jaar na zijn ontstaan. Het noodzaakt Karel V tot de vesting Philippeville. [[File:Marinus van Reymerswale, Ein Notar, 1542.jpg|thumb|550px|In het [[New Orleans Museum of Art]] hangt ''De roep om rechtvaardigheid'' van [[Marinus van Reymerswale]]. De vadsige advocaat en zijn klerk tonen de bureaucratische traagheid. Reymerswale schildert de cliënt drie keer: als jongeling, als volwassene, als bejaarde. Als de zaak ver genoeg gevorderd is en de cliënt eindelijk genoeg spaarde, schuift hij de corrupte advocaat een geldbeugel toe. Het schilderij baseert zich op een rechtszaak die twaalf jaar duurde. Geld in [[contanten]] speelt steeds meer rol in het leven vanaf de [[Renaissance]]. Dat heeft te maken met de [[ontdekkingsreizen]] die de [[Goudstandaard|goud]]- en [[Zilver|zilverhandel]] stimuleren na de rooftochten van de [[conquistadores]].]] . * Antwerpen start een nieuwe omwalling met stenen en een gracht, negen bastions en vier stadspoorten door [[Donato de' Boni]]. . * Het ''New Kreüterbuch'' van [[Leonhart Fuchs]] (1501-1566), een Duits botanicus en arts verschijnt in Basel. . . === 1543 === . * [[Nicolaas Copernicus]] publiceert over de planeten. . * [[Andreas Vesalius]] publiceert zeven boeken over het menselijk lichaam en schopt het tot lijfarts van keizer Karel. . * ♣ Rembert Dodoens (Mechelen 1517–Leiden 1585) bewerkt en vertaalt het kruidenboek van Leonhardt Fuchs naar de volkstaal en voegt tweehonderd nieuwe planten toe. Edities zullen elkaar opvolgen: in 1554 beschrijft hij 1060 planten met 719 prenten, in 1563 lopen de aantallen op tot 1406 en 861. . <gallery> PMa_B_501_Antwerpen.jpg Dodoens02.jpg Rembert_Dodoens_(1517-1585)_-_Cruydeboeck_(1554)_Museum_Hof_van_Busleyden_Mechelen_6-07-2018.jpg Rembert_Dodoens_29-6-1517,_Leiden_-_Gedenksteen_te_Schilde,_waar_hij_zijn_Cruydeboeck_in_1554_schonk.jpg Bestand:Rembertdodoens.jpg File:DodonaeusLeiden.JPG File:Title_page_of_Cruydt-Boeck,_1618_edition.jpg </gallery> . . === 1544 === . * Op de Amsterdamse zeedijk komt een vaste kaarslantaarn, een voorloper van de straatverlichting. . * De Franse koning richt een korps op voor ordehandhaving: de [[Marechaussée]]. De ruitereenheid bewaakt de wegen en controleert de weggebruikers. . * Willem van Oranje is elf en gaat in Brussel wonen. . * [[Gerard Mercator |Mercator]] ontsnapt aan de doodstraf wegens zijn lutherse sympathie. Zijn medearrestanten niet. . * ♣ Oprichting van de [[Orto botanico di Pisa]] gelieerd aan de Università di Pisa onder [[Cosimo I de' Medici]]. . . === 1545 === [[File:Orto dei semplici PD 01.jpg|thumb|550px|♣ De botanische tuin van [[Padua (stad)|Padua]] is bekend als Orto dei Semplici met op de achtergrond de Sint-Antoniusbasiliek. Wetenschappers leggen in 1543 de eerste botanische tuin ter wereld aan: de [[Orto botanico di Padova]]. Omdat mensen de [[medicinale plant]]en stelen, komt er een muur. De tuin lijkt van buiten uit op een vesting, binnen de muren kennen de bedden een ingewikkeld fantasiepatroon. De planten komen van de streken die handel drijven met Venetië dat veertig kilometer ten oosten van Padua ligt. De stad neemt een voortrekkers rol bij de introductie van exotische planten. De Venetiaanse vertaler van Vitruvius' De Architectura [[Daniele Barbaro]] ontwerpt de cirkelvormige tuin volgens het patroon van de [[Hortus conclusus|Hortus Conclusus]]. Na de inwijding in 1545 komen er herbaria, een bibliotheek en laboratoria bij. De botanische tuin kent vrij laat haar oorsprong in de geschiedenis. Tegen mijn intuïtie in ontstaan ze niet kort na de ontdekking van Amerika of tijdens de voorbereidende reizen. De biografie van de machtigste vors van het moment - die van [[Keizer Karel V]] - is illustratief. Bij zijn dood in 1555 blijft Amerika onvermeld. In de halve eeuw na 1492 is er nauwelijks interesse voor lokale levensgewoonten of de dieren- en plantenwereld aan de andere zijde van de oceaan. De plaatselijke culturen en de omringende natuur percipiëren ze als barbaars en bizar, als een wildernis vol wilden. De ontdekking en de bezetting van de nieuwe wereld gaat gepaard met een goud- en zilverdorst van de [[Conquistador (historisch)|conquistadores]] en hun religieuze beschavingsdrift. Het missionaire en [[messianisme|messianistische]] katholicisme zullen ze als wereldgodsdienst uitbouwen met missionarissen die de heidenen bekeren. En net zoals in de vroege middeleeuwen kiezen ze voor een hybride missionering waarbij ze de locale symboliek een plaats gunnen. Vanaf de tweede helft van de zestiende eeuw verandert die godsdienstig eenzijdigheid. Die godsdienstige motieven zijn de Nederlandse en Engelse zeevaarders die Amerika koloniseren eerder vreemd. De handel in ongekende luxeproducten is hun codewoord en brengen de ontdekkingsreizen terug naar de essentie, namelijk de zoektocht naar nieuwe handelsroutes sinds de Turken de oude zijderoutes en de oude specerijenroutes bezetten.]] . * De Antwerpse drukker [[Jacob van Liesveldt]] wordt onthoofd wegens [[ketterij]]. Hij drukte een bijbelvertaling met annotaties van [[Maarten Luther|Luther]]. . * Begin [[Concilie van Trente]] (tot 1563). . * ♣ Begin van de [[Giardino dei Semplici]] of de botanische tuin in [[Florence (stad)|Florence]], opgericht door Cosimo I de' Medici. De directeur zoekt men onder de tuinlui uit het Noorden en men benoemt [[Joseph Goedenhuyse]] waarvan de naam veritaliaanst tot Guiseppe Casabona. Na de Orto botanico di Pisa en de Orto botanico di Padova is dit de op twee na oudste botanische tuin ter wereld. . * De Bibliotheca Universalis van [[Conrad Gesner]] verschijnt en maakt de man beroemd. Het lijvig boekwerk vermeldt alfabetisch drieduizend Griekse, Latijnse en Hebreeuwse auteurs van de klassieke tijd tot heden. . . === 1546 === . * Luther overlijdt. . * De doopsgezinden Dirk Pietersz Smuel en Jacob de Geldersman worden als ketters verbrand op de [[Dam (Amsterdam)|Dam in Amsterdam]]. . * Schotse protestanten gaan vermomd [[St Andrews Castle|Saint Andrews Castle]] binnen, vermoorden er kardinaal Beaton en hangen zijn lichaam aan de kasteelmuur. . * De [[Index van Leuven]] krijgt kracht van wet door keizerlijk edict. . * ♣ Het valt de Portugezen op dat hun buitengewesten sommige soorten struikwinde ([[smilax]]), een glanzende klimplant gebruiken als medicijn. De thee ervan zou syfilis aanpakken. [[Andreas Vesalius|Vesalius]] beschrijft de wortels in een brief. Samen met peper, kruidnagel, gember en kaneel importeren de Portugezen ze in Antwerpen, waar ze in de handel te krijgen zijn. Zo ontwikkelt [[Syfilis]] zich tot de hedendaagse ziekte. Doordat de bacterie de slachtoffers langer laat leven, overleeft ze en kent ze een brede actieradius.<ref>MICHAEL PYE, vertaald door Pon Ruiter & Annemie de Vries. ''Antwerpen. De gloriejaren'', Bezige Bij, Amsterdam, 2012, p. 103.</ref> . . [[Bestand:Monster_in_Parco_dei_Mostri_(Bomarzo).jpg|thumb|550px|♣ 'Een doolhof heeft geen Minotauros nodig' schrijft Umbeto Eco ergens. 'Het is zijn eigen Minotauros, met andere woorden, de poging van de bezoeker om de wege te vinden, dat is de Minotauros.' Net zoals Jorge Luis Borges vergelijkt Eco de bibliotheek met een doolhof. 'De Minotauruos is het die het bestaan van het labyrint volledig rechtvaardigt' schrijft Borges. Eco: 'Ondoorgrondelijk als de waarheid die ze in zich bergt, bedrieglijk als de leugen die ze behoedt, is de bibliotheek een geestelijk en teven een aards labyrint. Wie er binnentreedt, komt er nooit weer uit.' Een labyrint verschilt van een doolhof. Een labyrint is een symbolisch pad naar een centraal punt via één pad. De pelgrim wandelt als vanzelf via een onvertakt pad naar het eindpunt toe: het vinden staat centraal, verdwalen of afleiding zijn onmogelijk. Van oudsher zijn ze aangelegd. Een Romeinse sarcofaag gebruikt de beide begrippen en stelt cryptisch: 'Voor de levenden is dit hier een doolhof. Vrienden, zorg dat jullie altijd aardigheid blijven houden aan het labyrint.' Een doolhof alludeert op het verdwalen, het vertwijfeld zijn: zoeken staat centraal. De veelpadige doolhof is een vinding van de zestiende eeuw en zet het dolen [stjolen], het vertwijfeld zijn centraal. Vanaf die eeuw confronteert de doolhof de mens met zijn oer-angst, verruimt het zijn blik in het onbekende en het dwingt de bezoeker stil te staan bij de schoonheid en de verschrikkingen van de (innerlijke) levensweg.<ref>MARION & WERNER KÜSTENMACHER, vertaald door A. C. Swierienga. ''Labyrinten. Een ontdekkingsreis door de wereld van labyrinten en doolhoven, Panta Rei, Katwijk, 2001, p. 3-4.</ref> De dodentempel van farao [[Amenhotep III]] die bij [[El-Fajoem|Medinet al Fajoem]] gebouwd is, is wellicht het oudste bouwwerk met de naam van een klassiek labyrint. Er is weinig over van de tempel met drieduizend vertrekken die gebouwd is rond 1.800 v.Chr. [[Herodotus|Herodotos]] ziet het duizend jaar oude bouwwerk omstreeks 450 v.Chr. en prijst de kunstzinnige orde. Een associatie met verdwalen of verwarring maakt hij niet. Die komen er met de [[Minotaurus|Minotaurussage]] waarbij de Kretenzische [[Minos|koning Minos]], zijn vrouw [[Pasiphaë]], een witte stier, de bouwmeester [[Daedalus (mythologie)|Daedalos]], de [[Minotaurus]], [[Ariadne (mythologie)|Ariadne]] en [[Theseus]] de hoofdrollen spelen met het conflict tussen Athene en Kreta op de achtergrond. Als koning Minos, de vader van de Minoïsche/Kretenzische (?) beschaving aan Poseidon vraagt om te oordelen over de rechtmatigheid van zijn koningschap, brengt een witte stier zekerheid: Minos is koning, zijn broers hebben geen recht op de erfenis. Als wederdienst voor zijn juridisch advies vraagt Poseidon de stier te offeren. Minos weigert en als straf maakt Poseidon Minos' vrouw verliefd op het beest. In een holle houten koe – een constructie van Deadalus – bestijgt de (dek)stier haar. Ze bevalt van de Minotaurus, een wezen met een stierenkop en -staart in een mannelijk lijf. Het brave beest proeft (mensen?)vlees (taboe op kannibalisme) en ontpopt het zich tot een onverzadigbaar monster. Om de mens-stier op te sluiten bouwt Daedalus het λαβύρινθος, een labyrintische, geheimzinnige gevangenis die de archeoloog Sir [[Arthur John Evans|Arthur Evans]] bekendheid gaf. Zijn vergelijking tussen Minos’(?) paleis op het Kretenzische Knossos en het Minataurische labyrinth is onwaarschijnlijk mooi. Wie er binnen gaat, vindt geen weg terug. De eilandbewoners voeden de Minotaurus met vaste regelmaat - om de negen jaar -met zeven Antheense meisjes en jongens. Theseus, een koningszoon is één van hen. Met de hulp van de smoorverliefde dochter van Minos – Ariadne (en dus de halfzus van de Minautourus) vindt hij na het fatale gevecht de weg terug. Voor de lezer die nog kan volgen... twee kanttekeningen. 1. De draad van Ariadne lijkt een uitstekend hulpmiddel in een doolhof, maar is in een labyrint toch volstrekt onnodig, niet, vermits er slechts één pad is? Een klein woordenboekonderzoek verklaart dit. Sommige talen onderscheiden een doolhof van een labyrint. Voor de Fransen, de Engelsen en de Nederlanders is een labyrint geen doolhof. Net zoals het Ests, het Fins, het Tsjechisch en het Japans geven ze de begrippen een tegengestelde inhoud. Voor deze talen is een labyrint een pad naar een centraal punt. Voor het Duits, het Pools, het Hongaars, het Bulgaars en het Chinees zijn een labyrint en een doolhof synoniemen, net zoals in het Italiaans, het Spaans en het Grieks. 2. Herman Kern, een Duits labyrint-onderzoeker verwijst naar Homeros en stelt dat het om een Kretenzisch dansritueel gaat tijdens een 'heilig huwelijk' waarbij de draad de dansstructuur of de choreografie (van het Griekse korros) illustreert. Homeros schrijft dat Daedalos een 'prachtig gevoerde koros maakte' voor Ariadne. 'Ze liepen in cirkels rond als op de draaischijf van een pottenbakker' en 'dansten elkaar in rijen tegemoet.' Het eiland Delos kent de traditie van de nachtelijke kraanvogeldans die Theseus als eerste danst bij het Apollo-altaar. Mannen dansen er zingend, vrouwen zwijgend. Onder het licht van fakkels gebruiken de dansleiders een touw om de bewegingen te coördineren en verwarring te creëren of te vermijden. Belangrijk is dat de dansleider zelf de 'draad niet kwijt raakt' opdat hij geen gezichtsverlies zou leiden. Ook de gotische kerklabyrinten zijn met dans geassocieerd. Noord-Franse kathedralen voeren heilige paasdans op na de vespers. De deken danst er in driepas door het labyrint en werp een gouden bal naar de geestelijken rond hem.<ref>MARION & WERNER KÜSTENMACHER, vertaald door A. C. Swierienga. ''Labyrinten. Een ontdekkingsreis door de wereld van labyrinten en doolhoven, Panta Rei, Katwijk, 2001, p. 5, 9, 10, 34.</ref> Naar de middeleeuwen dan maar? Middeleeuwse vloerlabyrinten zijn te zien in de [[Notre-Dame van Amiens]] (een achthoekige vorm uit 1288), in de [[kathedraal van Chartres]] (de roos van Chartres met een doorsnede van 12,5 meter, elf ommegangen en een weglengte van 294 meter) en die van Reims (?). Een baroklabyrint is te vinden in de [[Onze-Lieve-Vrouw van Hanswijk (Mechelen)|Onze-Lieve-vrouw van Hanswijk in Mechelen]]. Het labyrint maakt het voor iedereen - rijk en arm - mogelijk om een 'mini-bedevaart' of een pelgrimstocht te ondernemen. De bedevaarten naar [[Pelgrimsroute_naar_Santiago_de_Compostella|Compostella]] langs de [[Camino Primitivo|Camino]] of naar [[Rome (stad)|Rome]] langs de [[Via Francigena]] vanuit Canterbury zijn financieel of fysiek niet voor iedereen weggelegd.<ref>Vaak ontstaan bedevaartplekken rond een heiligenrelikwie die bescherming biedt bij kwalen en ziektes, nood en ontbering. Voor elke kwaal wordt een andere heilige aanroepen - dit is typisch magisch denken: [[Sint-Rochus]] bij de pest, [[Sint-Apollonia]] bij kiespijn, [[Sint-Barbara]] bij brand, bliksem of een plotselinge dood... Deze reliekencultus stamt uit een heidens bijgeloof en is voor ongeletterden veel beeldender dan de abstracte [[sacramenten]]. Vandaar dat de vroege missionarissen water bij de wijn doen en cultussen overnemen, net zoals ze heidense bomen en tempels omvormen tot christelijke bedevaartplekken. Een pelgrimslied heeft het over het doorbreken van de muren die hen gevangen houden en het uitbreken om zich vrij te maken van de zonde: 'Eer we de lange reis beginnen / moeten we ons op onszelf bezinnen / tegen de muur stoten totdat ze valt / en ons niet meer gevangen houdt. / In tijden van zonde zijn we gevangen. / Zodra we ons op de boeteweg bevinden, / komt de hul waarnaar we verlangen. Gedicht geciteerd in: MARION & WERNER KÜSTENMACHER, vertaald door A. C. Swierienga. ''Labyrinten. Een ontdekkingsreis door de wereld van labyrinten en doolhoven, Panta Rei, Katwijk, 2001, p. 96.</ref> [[Albrecht Dürer]] (1471-1528) beschrijft labyrinten bij zijn bezoek aan Brussel in 1520. Achter het [[paleis op de Koudenberg]] ziet hij fonteinen, labyrinten en een dierentuin. Hij noemt het 'een mooie en wonderlijke plek' zoals hij ze nooit eerder zag. De keizerlijke warande, of anders gezegd het jachtpark en een uitloper van het [[Zoniënwoud]] waar everzwijnen, damherten en edelherten te bejagen zijn, toont exotische planten en dieren uit alle hoeken van het rijk van de keizer.<ref>Waarom is Dürer in Brussel? Ook dat is gedocumenteerd. Zie Lucas Catherine.</ref> Er is een wijngaard of misschien wel meerdere, een gesloten tuin met de naam 'la Feulllée' en een vijver die de 'Clutinck' wordt genoemd. De kaatsbaan en het tornooiveld... het speleveld kent geen grens. Dürer schetst er een leeuw, een leeuwin en een baviaan, later zal [[Pieter Coecke van Aelst]] (1502-1550), de schoonvader van [[Breugel]] daar een kameel en olifant aan toevoegen. Een andere tijdgenoot, de Brusselaar [[Bernard van Orley]], geboren ergens tussen 1487 en voor Columbus afvaart (overleden op 6 januari 1541) maakt glas-in-lood en wandtapijten. Het tapijt ''De Jachten van Maximiliaan'' illustreert de uitstraling, de invloed en de intensiteit van het Warandepark. Karel V (1500-1555) en de aartshertogen (1598-1621) zullen het park koesteren, in tegenstelling tot de tussenliggende periode onder de regering van Filips II die zich liever niet in Brussel laat zien en er Alva op af stuurt. Karel en de aartshertogen toveren het park om tot een fabuleus theater met fris gebladerte, kabbelend water, klaterende beekjes, elegante fonteinen, paviljoenen vol planten, sculpturen, galerijen en grotten, het maniërisme indachtig. 'Vanaf 1601 zullen ook de ingrepen van de Franse ingenieur [[Salomon de Caus]], in Europa befaamd om zijn kunstmatige, op mythologische thema's geïnspireerde fonteinen en machines bijdragen tot de verfraaiing van deze tuinen. Een doolhof symboliseert geen [[pelgrimage]] waarbij een pelgrim van a naar b stapt, maar een echte zoektocht niet wetende waar men uitkomt. Sinds de reformatie en de ontdekkingsreizen is het traditionele pad is niet langer duidelijk. Daarom beschikt een doolhof over meerdere verdwaalwegen. [[Giacomo Barozzi da Vignola]] en [[Pirro Ligorio]] (beiden architect en oudheidkundige) ontwerpen in 1547 de [[tuinen van Bomarzo]], omschreven als één der befaamste doolhoven. Als doolhof is Bomarzo wellicht de oudste, de raadselachtigste en de spannendste dwaaltuin. [[Hella Haasse]] schreef een monografie over 'Il Parco dei Mostri di Bomarzo' en noemt het een geheim park van de dood, een behekst woud. Deze tuin is een metafoor voor het berekenbare (het wereldse, de verkenning ervan) en het onberekenbare (het goddelijke). Een erg oude doolhoftekening duikt enkele jaren later op in een schetsboek uit 1550 van de stad [[Mantua (stad)|Mantua]]. Het is niet toevallig dat de meerpadige doolhof ontstaat tijdens de [[Italiaanse renaissance]] en het [[maniërisme]], ten tijde van de [[ontdekkingsreizen]], de [[reformatie]] en de [[contrareformatie]]. Deze tuin typeert de mens als een zoekend wezen die geestelijk of fysiek de wereld verkent én daarbij graag terugblikt op de oudheid. De tuin fascineert de heren van het huis [[Gonzaga (geslacht)|Gonzaga]] in die mate dat ze hun klassiek labyrint voorzien van zij- en dwaalwegen. Vanuit Italië verspreidt die dwaal- of renaissancetuin zich. Het grondplan is vaak vierkant. Het is een verwijzing naar de Middeleeuwen en het illustreert dat de overgang van de Middeleeuwen naar de Nieuwe Tijd niet zo bruusk verloopt als vaak wordt voorgesteld. De vier paden van de Hortus Conclusus, de vier wegen naar de Waarheid zijn vervangen door een doolhof waarin men dwalend op zoek kan gaan naar de levensboom, de fontein of de waterput. De goddelijke waarheid is dus nog bereikbaar, maar eenvoudig is het niet meer. Hella Haasse ziet Bomarzo als de obscure veruiterlijking van de [[kabbalistiek]], het [[magisch denken]] en de [[alchemie]] die goochelt met de middeleeuwse [[Allegorie (beeldende kunst)|allegorieën]]. Ook dit is de renaissance, met één verschil met het Middeleeuwse symbolische/magische denken: door de ontelbare symbolische lagen treedt nu een betekenisloosheid in. De eenhoorn die afwisselend Christus en de duivel symboliseert blaast, net zoals de [[Hortus Conclusus]] binnenkort zijn laatste adem uit. Het [[Concilie van Trente]] laat niet meer op zich wachten. Symbolen duiken in labyrinten op: het privé-graslabyrint in Somerton bij Branbury, Oxfordshire in Engeland is aangelegd als een draad van Ariadne en is 365 meter lang. (p. 16) en de lengte van het vloerlabyrint ^een diagonaal kruis - van de Ely-kathedraal in Cambridgeshire is even lang als de torenhoogte (p. 132). In die dagen en de komende eeuw, tussen 1550 en 1650 kent Europa de mode van de liefdeslabyrinten. Manshoge heggen in concentrische cirkels beschutten en beschermen de verliefden tegen weer en spionage. In het midden van het labyrint staat een prieel of een paviljoen als rendeze-vousplaats. Andere bekende labyrinten in de primaire bronnen: * Derde eeuw. Een Romeins uit Gargates bij Vienne/Lyon; * Derde eeuw. Rechthoekig vloermozaïek in Sousse (Hadrumentum), Tunesië. Enkel de tekeningen bestaan nog; * Vierde eeuw. Monochroom Romeins vloerlabyrint, met Christelijke invloed in [[Cirencester]] in Engeland; * Twaalfde eeuw. Miniatuur op perkament in kleur. Verzamelhandschrift, Sint Emmeram, Regensburg. Toont Yeriho - de oudste stad ter wereld en genoemd naar de maan en de vorm ervan. De stad is beroemd om zijn balsemienbosjes, zijn specerijen en het winterpaleid van Herodes de Grote, op de pelgrimsweg tussen Galilea en Jerusalem. * Vijftiende eeuw: Banier met een layrinth, geillustreerd in het militaire handboek 'De re miliatri' van Roberus Valturius (Italië). * Ca. 1460. Baccio Baldini maakt een kopergravure in Florence met een poortgewelf waarin Theseus verdwijnd met het touw in de hand; * 1539. Koperplaat uit het schrijfmeesterboek van Johann Neudörffer, Nürnberg; * Ca. 1550. Een onbekende Duitse meester ontwerpt een haaglabyrint op houtsnede met vijf medaillons. In het midden vecht Thesus tegen de Minotaurus die in wezen op de duivel lijkt. * 1579. D. Loris van Mömpelgard (Montbéliard) publiceert in Genève 'Le Thresor Des Parterres De L'Univers', liefdeslabyrinten met een toren of een paviljoen; * Zestiende eeuw. F rancesco Segala, een architect uit Padua (Italië) toont in zijn 'Libro de laberinti' houtsnedes van labyrinten in de vorm van een slak (een tuindier dat alles aanvreet), een spin/krab (angst), een jachthond (die beschermt), een dolfijn (het exotische), een schip (de ontdekkingsreizen) en een nar (wijsheid, de onnozele kijkt in de spiegel); * Zestiende eeuw. Vloerlabyrint in de San Vitale in Ravenna (Italië); * 1607. Gabriele Bertazzolo ontwerpt een doolhof voor de hertog van Gonzaga in Mantua (Italië). Tekening is te vinden in zijn 'Carta Topografica di Mantova' uit 1628; * 1664. Tuinlabyrinten van Georg Andreas Boeckler in Architectura Curiosa Nova, Neurenberg; * 1690. De aanleg start van [[Hampton Court Palace|Hampton Court]], East Molesey, in het graafschap [[Surrey (graafschap)|Surrey]], een ontwerp van [[George Londen]] en [[Henry Wise]]. De aanleg duurt vijf jaar. Een plantage in Suriname draagt dezelfde naam. De koninklijke haagdoolhof is mogelijks de beroemdste en met één miljoen bezoekers per jaar meest bezochte doolhof ter wereld. De trapezevormige aanleg meet aan de langste kant zeventig meter. Waarschijnlijk is er sprake van een ouder labyrint op de zelfde plek.<ref>MARION & WERNER KÜSTENMACHER, vertaald door A. C. Swierienga. Labyrinten. Een ontdekkingsreis door de wereld van labyrinten en doolhoven, Panta Rei, Katwijk, 2001, p. 122.</ref> * 1711. Ontwerp van een Benedictijner kloosterdoolhof in de abdij van [[Lambach (Oostenrijk)|Lambach]] in Oostenrijk. Vermoedelijk gemaakt door de tuinman Stefan Schwarz; * 1721. Haagdoolhof naar een plan van [[Girolamo Frigimelica]], Villa Pisani, Strà bij Padua; * 1728. [[Batty Longley]] graveert voor een Londens tuinlabyrint en in zijn boek 'New Principles of Gardening' verbetert hij labyrint van Versailles. * 1730. Het Engelse graslabyrint in Pimpern bij Blandford, Dorset wordt omgeploegd. De bevolking noemde het Troje. * 1775. Labyrintontwerp door [[P.J. Galimard]] in het boek 'Architecture des jardins'; * 1977. Het Haaglabyrint van [[Kasteel van Belœil]] kent een sleutel met baardpatroon en ligt bij 'het mooiste Belgische kasteel' aldus sommigen, in een ontwerp van [[Randoll Coate]]]]; * 1995. Adreian Fisher ontwerpt in Paradise Valley ([[Pennsylvania]], het land van de [[Amish]] in de VS) een maïslabyrint van 12.000 vierkante meter, verwijzend naar een historische stoomspoorlijn en de Amerikaanse maïslabyrinten. Een labyrintmeester geeft de bezoeker uit een toren raad of zet hem op het verkeerde been. Het maïslabyrint met als titel de 'Gouden hinde' krijgt een plaats krijgt in het [[Guinness Book of Records|Guiness Book of Records]] als het grootste ter wereld. De Gouden hinde was het schip van [[Francis Drake]] (1543-1596) dat bij een Indonesisch eiland vol kruidnagel teloor gaat.]] . === 1547 === . * ♣ Een nieuw tuintype... de meer-padige doolhof. . * [[Hendrik VIII van Engeland|Hendrik VIII]] van Engeland overlijdt, net zoals Frans I, de koning van Frankrijk. . * Karel V vergunt de Vlamingen voor het graven van de [[Sassevaart]], de voorloper van het [[kanaal Gent-Terneuzen]]. . . === 1548 === . * In [[Brugge]] wordt [[Simon Stevin]] geboren (⁺Den Haag of Leiden, 1620). Hij wordt natuurkundige, waterbouwkundige, landmeetkundige, wiskundige en ingenieur die het decimale stelsel voor breuken introduceert. Hij geeft de [[vestingbouw]] een rationele grondslag. . . === 1549 === . * Kroonprins [[Filips II van Spanje|Filips]] arriveert uit Spanje in [[Brussel (stad)|Brussel]], nu de officiële hoofdstad van de Nederlanden. Karel V stelt zijn troonopvolger voor tijdens een grote Ommegang. . * De [[Sassevaart]] wordt onder water gezet. . * [[Christoffel Plantijn]] vestigt zich in Antwerpen. . . ;Kijken <gallery> Bestand:Pieter_Coecke_van_Aelst.jpg|[[Pieter Coecke van Aelst]] File:Bernard_van_Orley.De_jachten_van_Maximiliaan01.JPG|[[Bernard van Orley]], De jachten van Maximiliaan File:Rome_Sistine_Chapel_01.jpg|[[Michelangelo Buonarroti|Michelangelo]] schildert Het laatste oordeel, 1541. File:BelagerungOfen4.jpg|Beleg van Buda. File:Martin-Luther-1526.jpg|Maarten Luther in 1526 File:Lucas_Cranach_(I)_workshop_-_Martin_Luther_(Uffizi).jpg|Maarten Luther in 1529 door [[Lucas Cranach de Oude]] File:MCC-10185_Portret_van_Maarten_Luther_(1483-1546)_(1).tif|Maarten Luther in 1546 File:Portrait_john_calvin_reverse.jpg|Calvijn File:Hans_Holbein_d._J._049.jpg|[[Hans Holbein]] schildert Hendrik VIII van Engeland. </gallery> . . == De jaren vijftig == . [[File:Hendrick_Avercamp_-_Winterlandschap_met_ijsvermaak.jpg|thumb|550px|♣ Winterlandschap met ijsvermaak, [[Hendrick Avercamp]], omstreeks 1608. Metingen in West- en Midden-Europa tonen dat het na 1550 verkoudt: meer sneeuw en ijs tijdens de langer durende winters (van november tot april) en herfstige zomers met storm. Dit is de [[Kleine IJstijd]]. De oorzaken zijn viervoudig. 1. Een overvloed aan bomen slurpt de CO2 uit de atmosfeer. Een gebied zo groot als Frankrijk is nu bos na het uitsterven van de [[Indianen]]). Daardoor koelt de aarde af. 2. In Europa verwilderen gebieden na de pest. 3. De zon vertoont minder activiteit door een slechte aardbaan. 4. Een reeks vulkaanuitbarstingen zorgt dat het zonlicht de aarde niet bereikt. In de Lage landen lijdt de kleinschalige wijnbouw onder de koude. De druivenranken op de zeventiende eeeuwse landgoederen hebben enkel nog een esthetische functie. De eenvoudige middeleeuwse wijnproductie verdwijnt in de Noordelijke en Zuidelijke Nederlanden. De schaarste en de vele oorlogen maken wijn tot een luxe importproduct. Alleen elites permitteren zich de drank, dat is te zien op veel doeken. Tot 1585 verloopt de wijnimport via Antwerpen, daarna nemen de Nederlandse havens Dordrecht, Nijmegen, Amsterdam en Rotterdam de (erg gevarieerde) wijnhandel over. Tuinbouwers zien de noodzaak om anders te gaan tuinieren. In 1561 wijst de Zwitser Conrad Gessner in zijn boek ''De Hortis Germaniae'' op de effecten van muurwarmte bij het rijpen van aalbessen en vijgen. Vrijstaande latwerken uit de vijftiende eeuw komen nu tegen warme muren te staan. In Antwerpen publiceren de botanici Dodonaeus en Clusius samen met Plantijn een serie Nederlandstalige kruidenboeken en in 1566 - het jaar van de beeldenstorm - verschijnt ''De Veltbouw''. Karel Stevens en Jan Liebaut - beiden doctor in de medicijnen - beschrijven hoe druiven op een afdak of op een 'somerhutte' meer van de warmte genieten. Prenten van Johan Vredeman de Vries en Pieter Brueghel tonen boogvormige pergola's en in moestuinen komen verhoogde bedden met luchtige grond vol mest, kalk en strooi die de warmte van de voorjaarszon gebruiken. De opgehoogde bedden maakt dat de grond sneller opwarmt en makkelijker droogt. In zo'n warme tuin is het ook aangenaam toeven. De belangstelling voor het leifruit verdwijnt op het einde van de achttiende eeuw, als de Kleine IJstijd voorbij is.<ref>PIETER VAN DOOREN. ''Conquistadores sloegen deuk in het klimaat''. In: ''De Standaard'', donderdag 7 februari 2019, p. D9; PIETER VAN DOOREN. ''Zilvervloot veroorzaakte oudste luchtvervuiling.'' In: ''De Standaard'', dinsdag 10 februari 2019, D8; WYBE KUITERT & JAN FRERIKS. ''Hovenierskunst in Palmet en Pauwstaart. Geschiedenis en techniek van het snoeien van leifruit,'' Nationale Plantentuin, Meise, 1994, p. 12-17; JANNY VAN DER HEIJDEN. ''Smaakpalet van de Lage Landen. De geschiedenis van de eetcultuur in beeld'', Nijgh & Van Ditmar, sp., 2023, p. 112 & 180.</ref>]] '''Sinds het midden van de zestiende eeuw verbinden koetsen steden. Door een gebrek aan vering is het comfort ver te zoeken. Reizigers brengen hun uren liever door in het zadel op het paard. In deze jaren is Keizer Karel gebroken, moe en vermoeid door een halve eeuw paardrijden in het uitgestrekte rijk dat hij regeerde. Gewone mensen die reizen hebben niets anders dan kopzorgen: het vervangen van de zadels, de teugels, de sporen, de halsters, de tassen, de hoefijzers... de stallingen en het voer. Reizigers bereiden in die dagen hun reis grondig voor. Wisselbrieven voorzien hen van contanten in geld en bij de plaatselijke magistraat zoeken ze een paspoort. Zo krijgen ze toegang tot de steden en passeren ze de ontelbare grenzen tussen de baronieën, de graafschappen en de vorstendommen. Het sust de douaniers en vergemakkelijkt het tolrecht. Tol- en gezondheidsbrieven maakten het mogelijk om te reizen in pestregio's. Wie musea, bibliotheken of curiositeitenkabinetten wil bezoeken heeft aanbevelingsbrieven nodig van geleerden.<ref>GERRIT VERHOEVEN. ''Ploeteren of pleisteren. Op weg in de 16de eeuw''. In: WERNER VAN HOOF (Ed.). ''Op reis met Plantijn. Onderweg in de 16de eeuw.'' Museum Plantin-Moretus, Antwerpen, 2021, p. 8-23.</ref> En met de koets verspreidt zich een nieuw wondermiddel uit de Nieuwe Wereld. Columbus vermelde het sporadisch in zijn dagboek. Omstreeks 1550 is er tabakskweek in een Mechelse tuin en [[Rembert Dodoens]] (Mechelen 1517–Leiden 1585) beschrijft het in 1554 in zijn [[Cruydeboeck]]. Nadat Clusius (1520-1600) het werk in 1557 in het Frans vertaalt tot ''Histoire des plantes'' doet de tabak zijn intrede in Frankrijk. [[Jean Nicot]] stuurt het in 1560 als geneeskrachtig wondermiddel naar koningin [[Catharina de' Medici]] om haar hoofdpijn weg te nemen. In 1564 beschrijft hij het in zijn populaire ''L'agriculture ou maison rustique.'' In Engeland is het de ontdekkingsreiziger [[Francis Drake]] die de tabak in 1573 introduceert. In 1580 vaardigt Enkhuizen het eerst gekende rookverbod in de geschiedenis uit.<ref>BENEDICT GOES. ''De eerste tabak in Europa''. In: GARY SCHWARTZ. ''Flora in Leiden. De verborgen tuinen van de stad'', SDU Maarssen, 's-Gravenhage, 1990, p. 28-35.</ref>''' [[File:Tridentinum.jpg|thumb|550px|♣ Het [[Concilie van Trente]] begon in 1545 en eindigde in 1563. In de tweede helft van de zestiende eeuw groeit de katholiek-protestantse kloof. Als de katholieke [[Filips II van Spanje]], even schuchter als streng, zijn vader [[Keizer Karel V|Keizer Karel]] opvolgt, is de rollende sneeuwbal onhoudbaar: beide partijen, zowel katholieken als protestanten radicaliseren. Het [[Concilie van Trente]] begeleidt als drievoudige kerkvergadering (1545-1547, 1551-1552 en 1562-1563) in het midden van de zestiende eeuw de [[abdicatie]] van Karel en de kroning van Filip. In de Italiaanse stad [[Trente (stad)|Trente]] zoeken de katholieken hun tweede adem en ondernemen ze acties tegen de [[reformatie]]: ze organiseren de [[contrareformatie]]. Waar de reformatie sober en somber is, daar is de contrareformatie barok: theatraal en luisterrijk. Die contrareformatie is niet enkel, zoals de naam laat uitschijnen, de antithese van de reformatie; het is tegelijk een interne hervorming van de katholieke kerk: het middeleeuwse [[symbolisme]] wordt verboden (het leidt tot een ijdel spel en zet aan tot onzedigheid, denk aan de eenhoorn in de Hortus Conclusus), priesters krijgen opnieuw een gedegen scholing in het klein en in het groot[[seminarie]], de [[Jezuïetenorde]] ontstaat (een keurkorps dat niet alleen de pas ontdekte gebeden in Zuid-Amerika, in Azië en China moet kerstenen, maar in Vlaanderen als stoottroepen te werk gaan en discipline, scholing en geloofsijver beklemtoont). Overal duiken kerkinspecties op, de biechtcultuur maakt opmars (biechten gebeurt vanaf nu in een biechtstoel, niet meer in de publieke ruimte), mentale training is nooit veraf. Kortom, alles wordt uit de kast gehaald om de [[contrareformatie]] te organiseren.]] [[File:Pieter_Bruegel_de_Oude_-_De_val_van_Icarus.jpg|thumb|550px|♣ Ploegen omstreeks 1558, door Pieter Bruegel de Oude: De val van Icarus.]] . 1550 * Oudste schets van een Labyrint? Dürer spreekt er al over in 1520, of hij ze tekent is niet bekend. * In Antwerpen krijgt het [[calvinisme]] veel aanhang. Dat hoeft niet te verwonderen met een [[Plantin-Moretus|drukkerij]] in het stadscentrum. * Het [[Bloedplakkaat]] van [[Keizer Karel V]] verbiedt het drukken, schrijven, verspreiden en bezitten van ketterse werken, het bijwonen van hun bijeenkomsten, het prediken en het huisvesten van ketters met de doodstraf. . 1551 * Stichting van de eerste universiteiten in Zuid-Amerika: [[Lima (stad)|Lima]] en [[Mexico-Stad]]. * De gereformeerde predikant Jan van Oostende belandt in Antwerpen op de brandstapel. * De Oostenrijkse ambassadeur voor Turkije, [[Ogier Gisleen van Busbeke]] (Ca. 1522-1592) maakt in het Turkse Edirne kennis met de tulp (Tulipa), een eenzaadlobbige plant uit de leliefamilie. Hij zendt de bollen naar Wenen en in zijn Legationis Turcicae epistolae quatuor' schrijft hij: 'We bleven een dag in [[Adrianopel]] en vervolgden dan onze weg naar [[Constantinopel]] dat niet ver meer was. Op onze tocht door deze streken werd ons overal een geweldige hoeveelheid bloemen aangeboden: [[narcissen]], [[Hyacint (soort)|hyacinten]] en bloemen die de Turken "tulipan" noemen. De [[tulp]] heeft nagenoeg geen geur, zij is geliefd om haar kleurschakeringen en haar schoonheid.' . 1552 * Het [[Verdrag van Passau]] geeft de lutherse vorsten godsdienstvrijheid. * In Brussel worden de eerste calvinisten onthoofd. * [[Pieter van Gent]] (ca. 1480-1572) schrijft een kritische brief aan keizer Karel over de behandeling van de Indianen. 'Nog dertig of veertig jaar zulke uitbuiting en dan zal dit land voorgoed verloren gaan, want zonder indianen is het niets waard.' Het is een uitzonderlijke stem die opkomt tegen de volkerenmoord van de Conquista. . 1553 * [[Maria I Tudor (Engeland)|Maria Tudor]], de katholieke oudste dochter van [[Hendrik VIII van Engeland|Hendrik VIII]], wordt koningin van Engeland. . 1554 . * [[Filips II van Spanje|Filips II]] huwt met [[Maria I van Engeland]] en blijft achttien maanden in Engeland . * De hevige vervolging van de protestanten geeft Maria haar bijnaam "Bloody Mary". . * Val fort [[Mariembourg]]. . * ♣ [[Conrad Gesner|Konrad Gessner]] (1516-1565), een getalenteerde en veelzijdige geleerde uit Zwitserland verwerft de positie van stadsgeneesheer en sticht in Zürich de botanische tuin. . . 1555 * Eerste troonsafstand [[Keizer Karel V]] als vorst van de Nederlanden en Spanje. De Nederlandse gebieden en de Franche-Comté draagt hij over aan zijn zoon, [[koning Filips II]]. Het keizerschap draagt hij bij zijn tweede troonsafstand in 1556 over aan zijn broer, de latere [[Keizer Ferdinand I (1503-1564)|keizer Ferdinand I]]. Hiermee splitst Karel zijn Habsburgse wereldrijk in een Oostenrijkse en Spaanse tak. * [[Filips II van Spanje|Filips II]] benoemt nieuwe leden van de Raad van State, onder wie [[Willem van Oranje]] en [[Lamoraal van Egmont]]. * [[Christoffel Plantijn]] sticht in Antwerpen zijn drukkerij en verwerft het monopolie in missalen en brevieren onder de Spaanse kroon. Op 1 mei drukt hij zijn eerste werk: ''Institution d'une fille de noble maison'' in opdracht van de drukker Johannes Bellerus. Plantijns bedrijf wordt de grootste drukkerij ter wereld. Op het hoogtepunt zijn er 22 persen en meer dan 80 werknemers in dienst. Hiervoor speelt hij in op trends, spreidt hij zijn investeringen, bouwt hij een uitgebreid netwerk uit, trekt hij vaklui aan en huwt hij zijn zeven dochters uit aan goed gekozen schoonzoons. Hij zal 1800 titels drukken waaronder werk van [[Justus Lipsius]], [[Rembert Dodoens]], [[Carolus Clusius]], [[Mathias de Lobel]], [[Abraham Ortelius]], [[Simon Stevin]], [[Cornelis Kiliaan]], [[Andreas Masius]] en [[Juan Valverde de Amusco]]. Als het [[concilie van Trente]] in 1563 de herdruk van alle liturgische werken ordonneert, gaat het hem voor de wind tot hij in 1565 betrapt wordt op het drukken van katholiek-kritische teksten. Plantijn vlucht naar Parijs en op de Antwerpse Vrijdagmarkt wordt zijn inboedel verkocht. Na zijn terugkeer zal hij aldaar zijn atelier herinrichten. * [[Nostradamus]] publiceert zijn profetieën. * Bouw vesting [[Philippeville]], na de val van [[Mariembourg]]. * In Geneve roept Calvijn op tot zuinigheid en vlijt. Hij legt er de basis van het kapitalisme. '''[https://www.youtube.com/watch?v=dIuaW9YWqEU&list=RDCMUC7IcJI8PUf5Z3zKxnZvTBog&index=4 FILM]''' . . ;Kijken <gallery widths="175" heights="130"> Bestand:Monastery El Escorial Spain Gardens Old Style Cut Into A Maze Pattern for Walking.jpg|[[Filips II van Spanje|Filips II]] liet het [[Escorial]] bouwen als rustplaats voor [[Karel V|zijn vader]] en als pleisterplek om te spreken met God en met zijn vader. Vaak hield hij die twee niet goed uit elkaar. Bestand:Labyrinth im Hortus Palatinus von Jacques Fouqueres vor 1620.jpg|[[Hortus Palitanus]] van Jacques Fouqueres (1620) Bestand:Choisy Labyrinth.jpg|[[Choisy (gemeente)|Choisy]] Bestand:Parc del Laberint d'Horta Barcelona 1.jpg|Parque del laberinto de Horta, [[Barcelona (Spanje)|Barcelona]] Bestand:Labyrinth - Parc del Laberint d’Horta - Barcelona.svg|Parque del laberinto de Horta, [[Barcelona (Spanje)|Barcelona]] Bestand:Longleat-maze.jpg|Doolhof met bruggen Bestand:Labyrinth Versailles plan.jpg|Voormalig doolhof van [[Versailles]] Bestand:Labyrinth, Schönbrunn garden.jpg|[[Schloss Schönbrunn]] Bestand:Boulogne-sur-mer - Labyrinthe.jpg|[[Boulogne-sur-Mer]] Bestand:Frans_Francken_II_-_Troonsafstand_Karel_V.jpg|Troonsafstand van Karel V, [[Allegorie (beeldende kunst)|allegorie]] door [[Frans Francken II]] in 1620. File:Henry_II_of_France..jpg|Henry II, koning van Frankrijk van 1547-1559. File:Frans_Hogenberg_(1535-1590)_Hendrik_II_dodelijk_verwond_door_Gabriel_de_Lorges_(1559)_19-1-2018_12-54-10.JPG|Dodelijke verwonding van Hendrik II tijdens een steekspel in 1559. File:Titian_-_Portrait_of_Charles_V_Seated_-_WGA22964.jpg|Karel V in 1548 door [[Titiaan]]. File:Antonio_Moro_-_Willem_I_van_Nassau.jpg|Willem van Oranje. File:Mary_I_of_England.jpg|Mari I van Engeland, liever gezien als [[Bloody mary|Bloody Mary]]. File:Plantin_(after_Goltzius).png|Plantijn met zijn 'De Gulden Passer' en de spreuk ‘Labore et constantia’. </gallery> . . = De zestiende eeuw onder Filips II: 1555-1598 = . [[File:Portrait_of_Philip_II_of_Spain_by_Sofonisba_Anguissola_-_002b.jpg|thumb|right|550px|Filips II (1527-1598) was heerser over Spanje en de [[Spaanse Nederlanden]] en het grootste koloniale rijk ter wereld. Met die inkomsten streed hij tegen de islamitische [[Ottomanen]] en mengde hij zich in de godsdiensttwisten. Samen met zijn tweede echtgenote [[Maria I van Engeland]] was hij, tot haar dood, vier jaar koning van Engeland. Om zijn nieuwe residenties vorm te geven in Spanje, deed hij beroep op Vlaamse hoveniers.]] == Beginjaren onder Filips II == [[File:Pieter_Bruegel_the_Elder_-_The_Ass_in_the_School_-_WGA03526.jpg|thumb|550px|Gravure naar Pieter Brueghel de Oude, 1556. 'Al rijst den esele ter scholen om leeren, ist eenen esele hij en zal gheen peert weder keeren.' (Ook al komt de ezel naar de school om te leren, hij is een ezel en zal niet als paard terugkeren.)]] . * 1556 ** Tweede troonsafstand Karel V. . * 1557 ** Spanje is bankroet. ** Eerste tekening van een [[tulp]]. . * 1558 ** [[Maria I van Engeland]] overlijdt zonder zwanger te zijn. ** Filips II is niet langer koning van Engeland. ** In zijn laatste maanden geniet Karel V het gezelschap van zijn zestigtal personeelslieden en zijn bastaardzoon, [[Juan van Oostenrijk]]. Die zal [[landvoogd]] worden van de Nederlanden. Sinds zijn troonsafstand brengt Karel V zijn tijd door met mijmeren, vissen en zijn uurwerken van onder meer [[Gianello Torriani]] en de politiek die hij vanop een afstand bekijkt. Hij sterft in het [[Klooster van Yuste]] op 21 september 1558. Twee dagen later wordt zijn lichaam in een crypte onder het altaar van de kloosterkerk bijgezet. Overal ter wereld zijn er herdenkingsmissen: tot in Mexico, Cuzco en Peru. . ;1559 . * [[Verdrag van Cateau-Cambrésis]]. Om dit verdrag te vieren - en het huwelijk van Elisabeth de Valois met Filips II - betreedt de vader koning [[Hendrik II van Frankrijk]] het toernooiveld. Zijn tegenstrever, Gabriel de Lorges verwond hem dodelijk met een speer afbreekt in zijn linkeroog. De zorgen van [[Ambroise Paré]] en [[Vesalius]] baten niet. Het voorval beëindigt het steekspel in Frankrijk. . * [[Johannes Calvijn]] sticht in [[Genève (stad)|Genève]] een academie (de huidige universiteit) om predikanten op te leiden. . * De bisschoppelijke herindeling van de Nederlanden richt het [[bisdom Gent]] op en introduceert twee nieuwe aartsbisdommen: Utrecht en Mechelen. In Gent krijgt de [[Sint-Baafskerk]] de titel van kathedraal en Filips II installeert er de bisschop. In de Mechelse [[Sint-Romboutskathedraal]] komt [[Antoine Perrenot de Granvelle]] (1517-1586) als aartsbisschop aan de macht in 1561. . * De Bervoetse Broers van de Brusselse [[rederijkers]] is de start van een protestantse propagandacampagne. . * [[Margaretha van Parma]], de halfzus van Filips II aangesteld als [[landvoogdes]] der Nederlanden. . . ;Kijken <gallery> Bestand:Paulus_Hector_Mair_Tjost_fig2.jpg|Het laatste Franse steekspel. </gallery> . . == ♣ De jaren zestig: van het Escorial tot de hagepreken == . [[File:Vista_aerea_del_Monasterio_de_El_Escorial.jpg|thumb|550px|♣ In 1563 start Filips II - blijkbaar een groot natuurliefhebber - de werken aan zijn kloosterpaleis El [[Escorial]]. De werken duren tot 1584. Het [[Escorial]] is een kasteel, klooster en koninklijk [[mausoleum]] Filips II laat in 1573 de stoffelijke resten van zijn vader overbrengen. Nu rust hij samen met zijn nakomelingen onder het hoofdaltaar. 45 kilometer verderop, in het noordwesten ligt Madrid. Het Escorial is gebouwd na de Spaanse overwinning bij de [[Slag bij Saint-Quentin (1557)]] op de feestdag van de heilige [[Laurentius van Rome]]. Het vierkante kloosterpaleis is opgetrokken uit grijs graniet in een woest, verlaten berglandschap. Het bouwwerk symboliseert het rooster dat Laurentius boven het vuur roosterde. Zo toont de bouw Filips' principes: soberheid, gezag, orde en eensgezindheid in het geloof (contrareformatie). De vertrekken van de koning die een uitsteeksel vormen, worden het handvat genoemd. Voor de indrukwekkende hoftuin, de jardin de los frailes of de tuin van de broeders importeert hij zaden, gereedschap en tuinlui uit de Nederlanden. [[Manuel Azaña]] (1880-1940), de Spaanse premier in 1931-1933 en tijdens de Spaanse Burgeroorlog studeerde in de Augustijnerschool van het klooster. Hij beschrijft de tuinen in zijn memoires en zijn toneelwerk ''El jardín de los frailes.'' Daarin verhaalt hij hoe een leerkracht het lesgeven in de tuin prefereerde boven het koude, kille klaslokaal. In de vroege februarilente neemt de leerkracht hen heimelijk mee naar de tuin der broeders. Ze dwalen door koele holle gangen met zuurwitte, naakte muren in de echo van treurig schoolgeluid. In ruil krijgen ze de blauwe lucht in een dampige, grenzeloze omgeving vol stilte. Hij noemt het 'een van de heerlijkste plaatsen ter wereld, geregeerd door het egoïsme van de hagedis.'<ref>MANUEL AZAṄA. ''El jardín de los frailes.'', Alianza, Madrid, 1981, p. 25.</ref> Tot de dag vandaag gebruiken de leerlingen de tuin om te studeren, tijd te doden, te rusten, te mediteren. [https://commons.wikimedia.org/wiki/Monasterio_de_El_Escorial?uselang=nl Klik hier voor de afbeeldingen].]] [[File:Pieter-Corneliszoon-Hooft-Geeraert-Brandt-Nederlandsche-historien_MGG_0372.tif|thumb|550px|Hagenpreek in Oosterweel bij Antwerpen in 1566. Uit P.C. Hooft Nederlandsche historien, 1703. Een hagenpreek is een predicatie in het open veld, het woord is voor het eerst gebruikt in 1619.]] [[File:14-4003_Print_Baudartius_Arrival_Duke_of_Alba_Brussels_1567_1.jpg|thumb|550px|Aankomst van Alva in Brussel 1567. Prent uit 'de Nassausche Oorloghen' van [[Willem Baudartius]], uit Deinze.]] [[Bestand:Bor-Nederlantsche-oorloghen_MGG_1257.tif|thumb|550px|Alva laat graaf Egmont arresteren.]] ♥ [https://www.youtube.com/watch?v=aRLO9ZjoH9U '''BEELDFRAGMENT BEELDENSTORM''' (14.36 Min.)] . ♥ [https://www.youtube.com/watch?v=ogUEWOhoDP4 '''BEELDFRAGMENT TACHTIG JARIGE OORLOG 1'''] . ;1560 . * In de Brusselse wolstraat bouwen [[Lamoraal van Egmont]] en zijn moeder een stadspaleis dat nu bekend staat als het Egmont- of [[Egmontpaleis|Arenbergpaleis]], een huis van de Belgische diplomatie en de Europese diplomatie. Hier werd het toetredingsverdrag van het Groot Brittanië tot de Europese Gemeenschap getekend en verbleven koningin [[Christina I van Zweden]], koning [[Lodewijk XV van Frankrijk]], tsaar [[Peter I van Rusland|Peter de Grote]], de familie [[Thurn und Taxis]], kardinaal [[Antoine Perrenot de Granvelle]] en [[Voltaire]]. . . ;[[1561]] . * [[Madrid]] hoofdstad van Spanje in plaats van [[Toledo (Spanje)|Toledo]]. . * Installatie van [[Antoine Perrenot de Granvelle]] als aartsbisschop van Mechelen. . * Oranje, Egmont en Hoorne verzetten zich te vergeefs tegen de benoeming van Granvelle en blijven weg bij de plechtigheid. . * Antwerpen start de bouw van het renaissance [[Stadhuis van Antwerpen|stadhuis]]. In 1564 zal het klaar zijn en in 1565 ingehuldigd. De burgemeesters Jan Van Schoonhoven en [[Nicolaas Rockox]] promoten het project en [[Cornelis Floris de Vriendt]] leidt de werken. De beweeglijke interpretatie van de [[Renaissancestijl]] resulteert in gebouw dan op een Italiaans palazzo lijkt en kondigt de [[Barokarchitectuur|barok]] aan. Het Schoon Verdiep dient de politiek en het huwelijk. . . ;1562 . * De eerste Franse [[Hugenoten]] gaan aan land in [[Florida (staat)|Florida]]. . * In het Vlaamse [[Westkwartier]] gaat de eerste [[hagenpreek]] door. . * Een vracht tulpenbollen vindt zijn weg naar Antwerpen en luidt het begin in van de Europese tulpenteelt. . . ;1563 . * [[Concilie van Trente]] zet aanval in op [[protestanten]]. . * [[Pieter Bruegel de Oude]] vestigt zich in de Hoogstraat in Brussel en schildert in datzelfde jaar de [[Dulle Griet (schilderij)|Dulle Griet]]. . * ♣ Filips II - blijkbaar een groot natuurliefhebber - start de werken aan zijn kloosterpaleis El [[Escorial]]. De werken duren tot 1584. [[Bestand:Dulle_Griet,_by_Pieter_Brueghel_(I).jpg|thumb|550px| Waarom focust Bruegel zo op de wereld waar vrouwen zich de baas wanen? Heeft het te maken met het jaar waarin dit schilderij tot stand komt? In 1563 regeren vrouwen over de Nederlanden, Engeland, Frankrijk en Schotland. Sinds 1559 is [[Margaretha van Parma]] landvoogdes in de Nederlanden voor Filips II, in Engeland is [[Elizabeth I]] sinds 1558 aan de macht en in Frankrijk neemt [[Catharina de' Medici]] vanaf 1560 het regentschap waar. In 1561 neemt [[Maria Stuart van Schotland|Maria Stuart]] officieel de regering van Schotland op zich. Geweld, oorlog en woede zijn geen van hen vreemd.]] [[Bestand:Facade of Antwerp town hall close up.jpg|thumb|550px|Detail voorgevel stadhuis van Antwerpen, met Brabo op de voorgrond. De drie wapenschilden tonen 1. de Brabantse Leeuw (links), het wapen van het [[hertogdom]] waarvan deze stad de haven is, 2. het wapenschild van [[Filips II van Spanje|Filips II]] (midden) en (rechts) het wapenschild van het blazoen en de [[markgraaf]] van de stad met erboven de keizerlijke adelaar. Het (te grote) Mariabeeld erboven kwam er met de [[contrareformatie]]. Voorheen stond er een Brabobeeld dat beter in de nis paste.]] [[Bestand:Bruxelles-SquarePetitSablon.jpg|thumb|550px|♣ De [[Tachtigjarige Oorlog|tachtigjarige oorlog]] begint met de executie van Egmond en Horne, niet hier in dit park op de [[Zavel (Brussel)|kleine zavel]], maar op de [[Grote Markt (Brussel)|grote markt van Brussel]].]] . . ;1564 . * [[Michelangelo Buonarroti]] overlijdt. . * [[Johannes Calvijn]] overlijdt. . * [[Andreas Vesalius]] overlijdt. . * Oranje, Egmont en Hoorne dwingen de staatsman in dienst van de Habsburgers [[Antoine Perrenot de Granvelle]] om de Nederlanden te verlaten. . . ;1565 . * De Spanjaarden vestigen zich in St. Augustine in Florida en introduceren planten uit Spanje en nieuwigheden uit West-Indië. . * De Turken vallen [[Beleg van Malta (1565)|Malta]] binnen. De Ridders van Sint Jan en de Maltezen verdedigen het strategische eiland in de [[Middellandse Zee]]. Rome gaf het in [[454]] uit handen aan de [[Vandalen]], daarna kwamen de [[Goten]], de [[Byzantijnen]] en de de islamitische [[Arabieren]] in [[870]]. In [[1091]] veroverden de [[Normandiërs]] het eiland en in [[1530]] schonk [[Karel V (keizer)|Karel V]] het de aan [[Maltezer Orde]]. In mei belegert een [[Ottomaanse Rijk|Ottomaanse strijdmacht]] van 40.000 soldaten de [[Kruisridders]]. Samen met 8.000 Maltese troepen vernietigden die de gewassen, vergiftigen ze het water en verschansen ze zich in versterkte steden. De Ottomaanse nederlaag is de beroemdste uit de eeuw. 'Niets is bekender dan de belegering van Malta' wist [[Voltaire]]. . . ;1566 . * Rederijkersfestival in Brussel en de eis tot de erkenning van het calvinisme. . * Hongerjaar en wonderjaar . * [[Beeldenstorm]]. Eerste fase: de Westhoek (10-18 augustus): [[Steenvoorde (gemeente)|Steenvoorde]], Dranouter, Veurne, Ieper, Wervik, Waasten (Warneton), Belle (Bailleul), Sint-Winoksbergen (Bergues), Kassel, Broekburg (Bourbourg). . * Tweede fase: de Schelde (20-27 augustus): Antwerpen, Oudenaarde, Gent, Breda, Den Bosch, Middelburg, Amsterdam, Delft, Utrecht, 's-Gravenhage. . * Derde fase: Noord- en Oost-Nederland (september/oktober): Leeuwarden en Groningen. . * [[Eedverbond der edelen]] en het ontstaan van de [[geuzen]]. . * [[Nostradamus]] overlijdt. . . '''Hagepreken!''' ♣ Waar het protestantisme de ‘woordcultuur’ promoot, richten de katholieken zich op de ‘beeldcultuur’. Het model van de herder staat er op dat de priester de bijbel uitlegt, preekt, expliciteert aan de gelovige. Dat is zijn missie. Zo komt de gelovige niet tot een foute interpretatie. Preken en bijbelexplicitatie vragen een didactiek. In een tijd zonder film of PowerPoint vormen brandramen en baldakijnen, altaren, missalen, sculpturen en schilderijen, crucifixen, kleden en koorbanken, beelden en ornamenten het geschikte medium om verhalen te vertellen. Tussen 1520 en 1566 zijn in de Nederlanden zo'n dertienhonderd protestanten geëxecuteerd. Die onderdrukking leidt op 10 augustus 1566 in Steenvoorde tot de [[beeldenstorm]]: het oor (het woord) mag zich niet langer door het oog (het beeld) laten onderdrukken. Tijdens een [[hagepreek]] die doorgaans grote aantallen mensen op de been brengt, zet een lutherse of calvinistische predikant zijn toeschouwers aan om de beelden te vernielen. En dat gebeurt als ware men bezeten. Het is een reiniging van de visuele onrechtvaardigheid. Kalendermatig ligt de beeldenstorm perfect in het verlengde van de hagepreken. Men beseft dat de winter er aan komt en dat prediken in open lucht - en dus het uitoefenen van invloed - steeds moeilijker wordt. Wie straks in november en de maanden erna een kerk in bezit heeft, zal logistiek voordeel hebben. En zo geschiedt. De beeldenstorm trekt van Zuid naar Noord en arglistigste plunderaars infiltreren de ordeloze bende gelovigen. Op 20 augustus gaat het interieur van de Antwerpse kathedraal aan diggelen en op 25 augustus en enkele dagen daarna treft de beeldenstorm de [[Pieterskerk (Leiden)|Pieterskerk]] in Leiden: "een quaet beginsel van twee manspersonen, mit geweer op de beelden slaende"<ref>W. MOLL & N.C. KIST. ''De Beeldenstorm in Leiden''. In: ''Kerkhistorisch Archief 3'', 1862, p. 438; ELISABETH DEN HARTOG. ''De verdwenen interieurs voor de beeldenstormen van 1566 en 1572''. In: ''De Pieterskerk in Leiden'', Zwolle, 2011, p. 147.</ref> zetten agitatie in gang. Burgemeester Isaac Claesz. van Swanenburg redt Het laatste Oordeel van [[Lucas van Leyden]] op het nippertje door het van de beeldenstormers te kopen en naar het stadhuis over te brengen. Nu is het te zien in het Stedelijk Museum De Lakenhal; in de kerk hangt een kopie. Als het nieuws begin september Filips II in [[Madrid (stad)|Madrid]] bereikt, krijgt hij prompt een koortsaanval. In de lente van 1567 zijn de gemoederen grotendeels bedaard, maar die kunnen niet vermijden dat een jaar na het uitbreken van de beeldenstorm [[Fernando Álvarez de Toledo]], bekend als de hertog van Alva met een leger van tienduizend soldaten en een mars van zesenvijftig dagen vanuit Italië via tussenstops in Namen (25 augustus) en het [[Kasteel van La Roche-en-Ardenne]] in Brussel arriveert, dat hij er de [[Raad van Beroerten]] installeert en er de tachtigjarige oorlog begint. Alva neemt in Brussel zijn intrek in het huis van de markiezin van Jauche op de hoek Karmelieten- en Naamsestraat en in het [[Paleis van Nassau]] dat [[Willem van Oranje]] is ontvlucht. Tegenwoordig is dit het [[Paleis van Karel van Lotharingen]], enkel de [[Nassaukapel]] dateert uit die dagen. Alva onteigent Willem van Oranje en verkoopt de kunstschatten uit het paleis, waaronder [[De tuin der lusten]] van [[Jheronimus Bosch]]. . De accentverschillen tussen het protestantisme en de katholieke invulling van het Christelijke geloof zorgen voor een andere arbeidsethos en een andere culturele invulling en aldus ook een andere maatschappij. . '''Arbeid en de Weberthese''' De arbeidsethos van de naar Nederland en Engeland gevluchte Calvinisten bestaat uit twee kernwoorden: zuinigheid en vlijt. Die eigenschappen komen zowel de Engelsen als de Nederlanders van pas, het zijn zeevarende naties en Calvinisten blijken uitstekende zeelui. Die nieuwe mentaliteit is voorwerp van correspondentie tussen kapiteins die een bemanning zoeken met werkkracht en een sober leven. Aan boord zijn dit twee onmisbare eigenschappen. Franse matrozen? Daar valt geen land mee te bezeilen: zonder kaas, worst, wijn, brood en boter functioneert een fransoos niet en gaat hij niet aan boord. Voor de Calvinist volstaan brood en water. Bij de komst van Alva vlucht er dus meer dan zuinigheid en vlijt de Scheldegrens over. Gezien hun zuinigheid beschikten de Calvinisten intussen over aardig wat spaarcentjes. Die namen ze mee en die kunnen ze investeren als het nodig is. In Engeland zal hun kapitaal in de achttiende eeuw aan de basis liggen van de Industriële Revolutie – een stoommachine kost immers handen vol geld - die in de (niet toevallig) textielsector losbarst. En gezien de Calvinistische vlijt en bedrijvigheid in de Vlaamse weefateliers, beschikken deze over een uitgebreide technologische kennis. Hun vlucht is dus voor de Zuidelijke provincies behalve een financiële aderlating evenzeer een braindrain. De soberheid van de protestantse kerkinterieurs staan in schril contrast met de overdadige luxe van de barok. In de Antwerpse Boromeuskerk schuift vier-maandelijks achter het altaar een ander schilderij omhoog, afwisseling om de verveling tegen te gaan. [[Pieter-Paul Rubens]], de [[Sint-Annakerk (Brugge)|Sint-Annakerk in Brugge]] en [[Église_Saint-Loup]] in Namen: de kunst van de contrareformatie moet imponeren. Vandaag is het onderscheid tussen de katholieke beeld- en de protestantse woordcultuur nog herkenbaar. Wie ’s avonds langs de Amsterdamse grachten doolt, ziet achter de glasramen van de hoge herenhuizen de oranje gloed van het avondlicht: vrijwel elk huis beschikt over een ruime, wand vullende huisbibliotheek. Hier wonen boekenmensen. In Vlaanderen zijn huisbibliotheken een uitzondering, strips, die vind je er wel. Brussel kent zijn stripmuren, een stripwandeling en een stripmuseum, Charleroi kent Rataplan en Jommeke heeft een standbeeld op de zeedijk in Middelkerke. Sommige Nederlanders kennen dit medium niet eens. Een ander gevolg van de gebeurtenissen in de zestiende eeuw: Vlamingen percipiëren de Hollander van boven de Moerdijk als bendig en zuinig. Boze tongen spreken zelfs over gierigheid. Ook in de rechtbank en het onderwijs dringen het katholieke en het protestantse model binnen. In Vlaanderen blijven docenten en professoren nadrukkelijk aanwezig in het klaslokaal. Aan zelfstudie, afstandsonderwijs en projectwerk heeft het Vlaamse onderwijs een broertje dood, in tegenstelling tot onze Noorderburen die elke onderwijsinnovatie als een kans grijpen. De rechtspraak in Vlaanderen blijft hiërarchisch, terwijl die in de Noordelijke Nederlanden recht toe, recht aan wordt. . . ;1567 [[File:Pieter Aertsen Pieter Aertsen The vegetable seller 1567 9885.jpg|thumb|550px|right|♣ [[Pieter Aertsen]] schildert De groenteverkoopster in 1567. In 1564 schildert Joachim Beuckelaer een gelijkaardig tafereel. Deze fruit- en groetensoorten zijn in werkelijkheid niet tegelijk op de markt verkrijgbaar. Dit is geen fake news maar een artistieke keuze vergelijkbaar met de prenten van de Middeleeuwse tuinen waarin planten te zien zijn die in ons klimaat niet kunnen gedijen. Daar is de symbolische betekenis van belang. Aardappelen zijn op het stilleven niet te zien. De oudste officiële vermelding dat de aardappel richting Lage Landen gaat is te vinden in een transportbeschrijving tussen de Caribische eilanden en Antwerpen in 1567. Het duurt nog dertig jaar voor [[Carolus Clusius]] (1525-1609) de aardappel wetenschappelijk beschrijft. Clusius legde op vraag van keizer Maximiliaan de Hortus Botanicus in Wenen aan en beschikte over een grote privécollectie aan planten en zaden. In 1588 plant hij de eerste knollen in de Mechelse tuinen van de Commanderij van Pitzemburg. Hij noemt de knol die tot de giftige nachtschadefamilie behoort, ''Papas Peruvianum''. De Inca's noemden de knol immers Papa en van papa naar pata, is een kleine sprong. In 1593 wordt Clusius directeur van de Hortus Botanicus in Leiden.]] . * [[Hertog van Alva|Alva]] maakte een einde aan de [[geuzentijd]] en laat de [[Citadel van Antwerpen]] bouwen met dwang. Tienduizenden calvinisten vluchten naar de Noordelijke Nederlanden, met een voorkeur voor de stad [[Leiden]]. Willem van Oranje verlaat Brussel. . * In Brugge is het altaar van [[Michelangelo Buonarroti|Michelangelo]]'s (1475_1564) [[Madonna met kind (Michelangelo)|Madonna met kind]] zo beschadigd dat het wordt afgebroken. De steen wordt gerecupereerd in een portaal van het stadhuis. Wat er met het beeld zelf gebeurde tijdens de beeldenstorm is niet geweten. Het beeld, nu een halve eeuw oud, is onbeschadigd. . * Hertog Alva stelt de [[Raad van Beroerten]] of de bloedraad in namens [[Filips II van Spanje|Filips II]] om iedereen te vonnissen deelnam aan de troebelen 1566 en de beeldenstorm. Veel van de rechters en de stafleden waren katholieke Nederlanders of Spanjaard. Door de raad deed slaan veel edelen, onder wie Willem van Oranje, op de vlucht naar Duitsland of Engeland. In de komende de vijf jaar zal de raad meer dan duizend mensen ter dood veroordelen en executeren. Een tienvoud wordt verbannen. 'Zevenstuiverslieden', ingehuurde spionnen geven de Calvinisten voor zeven stuivers aan. Na Alva's vertrek in december 1573 spreekt de Raad geen doodstraffen meer uit. . * De [[Raad van Beroerten]] zet theoloog [[Dirck Volkertsz. Coornhert]] in de [[Gevangenpoort (Den Haag)|Gevangenpoort]] in Den Haag gevangen omwille van zijn contact met [[Willem van Oranje]]. Hij schrijft er “[[Boeventucht]]” waarin hij de zinloosheid van lijfstraffen, wraak en vergelding aankaart. Veroordeelden aan het werk te zetten kan leiden tot hun verbetering. Katholieken en Calvinisten wijzen het idee af. Coornhert vlucht na zijn vrijlating naar het buitenland. Zijn werk “Boeventucht” werd twintig jaar later gepubliceerd. . * ♣ De Italiaanse bioloog, zoöloog en medicus Ulysses Aldrovandus (1522-1605) legt in Bologna de universitaire kruidentuin aan en stelt in 1574 een handboek samen voor de bereiding van geneesmiddelen. Deze officiële farmacopee is een modelwerk. . . ;1568 . * De opstandige [[Graaf van Egmont]] en [[Graaf van Hoorn]] worden [[Onthoofding van Egmont en Horne|onthoofd op de Grote Markt]] in Brussel. Alva kijkt toe vanuit een venstertje. Hun hoofden worden op staken tentoongesteld en daarna in kisten van ebbenhout verpakt en naar het [[Escorial]] in [[Madrid (stad)|Madrid]] gestuurd via de postkoerierdienst van [[Thurn en Taxis (Brussel)|Thurn en Taxis]]. Negentien andere edelen onthoofd op de [[Zavel (Brussel)|Zavel]]. . * [[Willem van Oranje]] zet de aanval in met een bevrijdingsleger van huurlingen ([[Oranjes eerste invasie]]). . * Het begin, het officiële althans van de [[Tachtig jarige oorlog]]. . . ;1569 . * [[Gerard Mercator]] maakt een onsterfelijke [[kaartprojectie]] die tot op heden gebruikt wordt: de [[mercatorprojectie]]. . * [[Fernando Álvarez de Toledo|Alva]] schrijft de [[Tiende Penning]] uit om zijn bezetting te financieren. De belasting leidde tot woede en de directe aanleiding voor de [[Tachtigjarige Oorlog van A tot Z|opstand tegen Spanje]]. . * Willem van Oranje vraagt hulp in Istanbul. . * Op de Kortrijkse grote markt verbrandt de stadsbeul, [[Pieter Bailliu]] zes ketters op evenveel brandstapels. . . ;Kijken <gallery> Canon van Zeeland, venster 17 Hagenpreken bij Dishoek, 1565-1566.webm|thumb|550px|BEELDFRAGMENT [[Hagenpreek|HAGENPREKEN]], 1565-1566. Bestand:Frans_Hogenberg_Bildersturm_1566.jpg|Beeldenstrom in Antwerpen en de vernieling van de [[Onze-Lieve-Vrouwekathedraal (Antwerpen)|Onze-Lieve-Vrouwekathedraal]] op 20 augustus (gravure [[Frans Hogenberg]]). Palais_d'Egmont_Egmontpaleis_Brussels_2012-08.JPG|Egmontpaleis in Brussel. Bestand:Egmontstandbeeld,_Markt,_Zottegem,_Vlaanderen,_België_02.jpg|Lamoraal van Egmont, markt Zottegem. File:Anthonis_Mor_006.png|Granvelle. File:Cardinal_Granvelle's_Dwarf.jpg|Naar Spaans gebruik had Granvelle een dwerg aan zijn hof, afgebeeld door [[Anthonis Mor van Dashorst]] (ca. 1560) File:Granvellepaleis2.PNG|Het paleis van Granvelle in Mechelen. File:Hof_van_Margareta.JPG|Het paleis van Granvelle in Mechelen. File:Zitadelle_von_Antwerpen_1572.jpg|Antwerpse Citadel. File:Nostradamus_by_Cesar.jpg|Nostradamus. File:The_Harvesters_by_Brueghel.jpg|[[Pieter Bruegel de Oude]], 1568. File:Pieter_Bruegel_the_Elder_-_Peasant_Wedding_-_Google_Art_Project.jpg|[[Pieter Bruegel de Oude]], 1568. File:3_Geuzenpenning,_halve_maan.jpg|"Liever Turks dan paaps", geuzenpenning als Turkse halve maan, symbool voor de calvinistische opstand tegen de katholieke landvoogd. File:14-4003_Print_Baudartius_Arrival_Duke_of_Alba_Brussels_1567_1.jpg|Alva in Brussel 1567. Prent uit 'de Nassausche Oorloghen' van [[W. Baudartius]]. File:Detail_of_a_portrait_of_Fernando_Alvarez_de_Toledo_by_Antonio_Moro.jpeg|Volgens Wikipedia Spanje is Alva, in tegenstelling tot wat we denken, dé generaal en "één van de beste in de geschiedenis." File:Gerardus Mercator2.jpg|Mercator in [[1574]]. Hij is dan 62. File:Lamoral_d%27Egmont.jpg|Comte Lamoral d'Egmont 1522-1568. File:Last_Judgement,_by_Lucas_van_Leyden.jpg|Het laatste Oordeel van [[Lucas van Leyden]] ontkwam op het nippertje aan de beeldenstorm. File:Gysius-Oorsprong-en-voortgang_9090.tif|Horne, in [[Johannes Gysius]], Oorspronck ende voortgang der Nederlandtscher beroerten, 1616. File:Bor-Nederlantsche-oorloghen_MGG_1257.tif|De hertog van Alva arresteert Egmont en Horne. File:Gysius-Oorsprong-en-voortgang_9089.tif|Gravure van de onthoofding afgedrukt in 1616. File:Onthoofding_van_Egmont_en_Horne.jpg|Gravure van de onthoofding uit 1570 afgedrukt in 1869. </gallery> . . == De jaren zeventig == [[Bestand:De_ontdekking_van_Guaiacum_als_middel_tegen_syfilis,_anoniem,_Museum_Plantin-Moretus,_PK_OPB_0186_007.jpg|thumb|550px|Columbus bracht de [[syfilis]] naar Europa. Ergens in de zestiende eeuw (ik kon niet achterhalen wanneer) zorgt de ontdekking van [[Guaiacum]] voor een zekere genezing of verlichting van de pijn. Deze [[kopergravure]] dateert uit de jaren 1590-1595]] . ♥ [https://www.youtube.com/watch?v=ixDOA3CDv34 '''BEELDFRAGMENT TACHTIG JARIGE OORLOG 2''' (11.36 Min.)] . [[File:Giorgio_Vasari_San_Bartolomeo.jpg|thumb|right|550px|Na de [[Bartholomeusnacht]] verspreidt zich een golf van geweld over Frankrijk.]] . [[Bestand:Martyrs_de_Gorkum.jpg|thumb|550px|De Martelaren van Gorcum zijn negentien katholieke religieuzen en seculiere priesters die om hun geloof door de watergeuzen in 1572 zijn vermoord in Den Briel. Hun relieken liggen in de [[Sint-Niklaaskerk (Brussel)|Sint-Nicolaaskerk]] in Brussel.]] . ;1570 . * Den Haag brengt 33 straatlantaarns aan in de binnenstad.<ref>NEIL WALLINGTON. ''Encyclopedie van brandweerwagens en brandbestrijding.'' Veltman, Utrecht, 2005.</ref> . . ;1571 . * Bij de [[Slag bij Lepanto]] stoppen Genuezen en Venetianen de [[Ottomaanse]] opmars. [[Miguel de Cervantes]] kan na de krijgsverrichtingen zijn linkerarm niet langer gebruiken. Nu de Turkse macht in de Middenlandse zee gebroken kunnen de Turken de geuzen geen hulp bieden in hun strijd tegen de Spanjaarden, waar Willem van Oranje om had gevraagd. De geuzen houden er de slogan 'Liever Turks dan paaps' aan over. . . ;1572 . * Tijdens de [[Bartholomeusnacht]] of de Parijse bloedbruiloft worden de [[hugenoten]] uitgemoord. Filips II is tevreden. . * In de eerste oktoberweek trekken de troepen van don Frederik, de zoon van Alva vier dagen moordend en plunderend door Mechelen. Deze Spaanse furie is een straf voor hun zomerse gastvrijheid voor de troepen van Willem van Oranje. . * Executie van de laatste Inca-heerser, [[Túpac Amaru]]. Ziektes verwoesten de inheemse bevolking tijdens de ([[Columbiaanse uitwisseling]]). . * Op 1 april landen de watergeuzen in [[Brielle|Den Briel]]. Ze zijn uit Engeland verbannen en starten nu de Hollandse en Zeelandse opstand tegen Spanje. In juli executeren ze 19 priesters die de geschiedenis ingaan als de [[martelaren van Gorcum]]. . . ;1573 . * [[Beleg van Alkmaar]] 'In Alkmaar begint de zege' is een gezegde dat op dit jaar teruggaat. Dankzij het water was dit de eerste stad die de Spanjaarden sinds het begin van de tachtigjarige oorlog niet in handen krijgen sinds Alva. De herfstregen overwon het leger van [[Frederik van Toledo]], een zoon van [[Fernando Álvarez de Toledo]]. Alkmaar is een waterig gebied, dat valt uit de naam af te leiden: een '[[Alk (soort)|alk]]' is een watervogel verwant aan de [[pinguin]] en 'maar' staat voor moeras. Het centrum van Alkmaar is zeventiende-eeuws. . * Alva houdt het voor bekeken en verlaat de Nederlanden. . * De oudst bekende Nederlandse [[donderbus]]. . * ♣ In Istanboel zijn er sinds 1570 meer dan zeshonderd cafés nadat de koffie de stad ergens in de jaren 1550 bereikte. In dit jaar reist de Duitse botanicus Leonhard Rauwolf naar Syrië en Mesopotamië (Irak) en bezoekt de steden Aleppo, Bagdad en Mosul. Zijn verslag vermeldt de koffieplant en het gebruik ervan. . ;1574 . * [[Slag bij Reimerswaal]]: Spaanse hoofdvloot verslagen. . * [[Middelburg (gemeente)|Middelburg]] in handen van Oranje. . * In [[Den Haag]] (een stad zonder vesting) strijden prinsgezinden en Spanjaarden, Hagenaars vluchten. . * De Spanjaarden geven het [[Beleg van Leiden (1573–1574)|beleg van Leiden]] op. Het scheelde geen haar: de stad is de hongerdood nabij. De Douzastraat verwijst tegenwoordig naar de bevelhebber [[Jan van der Does]]. Daar zijn - ondanks de explosie van een kruitschip in 1807 - drie hofjes te vinden: dat van Sint Jacob (1672), dat van Samuel de Zee (1724) en dat van Barend van Namen (1728). Velen lopen voorbij deze verborgen plekken. Het hofje van Samuel de Zee is ingeklemd tussen een bakker en een bloemist. Een poortje, nauwelijks zichtbaar en een schemerige, claustrofobische gang voert het drie eeuwen oude bouwblok met een prachtige tuin in.<ref>WILLEMIJN WILMS FLOET. ''Het hofje als architectonisch idee''. Naio10, Technische Universiteit Delft, 2021, p. 15.</ref> . ;1575 . * Spanje is bankroet. . * Na [[Nederlandse Opstand|de opstand]] komen alle universiteiten in Spaans/katholiek gebied te liggen. [[Leiden]] richt haar [[Universiteit Leiden|universiteit]] op. . . ;1576 . * Omdat [[Filips II van Spanje|Filips II]], de koning van Spanje zijn troepen niet betaalt, gaan ze muiten. Op 15 juli breekt op het eiland [[Schouwen (voormalig eiland)|Schouwen]] een oproer los. Ze plunderen en zakken naar Brabant af. Het land raakt in paniek naarmate de bende groeit. Via [[Herentals]], [[Mechelen (stad)|Mechelen]], [[Brussel (stad)|Brussel]], [[Grimbergen]] bereiken ze [[Aalst (Oost-Vlaanderen)|Aalst]], dat ze innemen. In [[Vissenaken]], tussen [[Tienen]] en [[Leuven]] vermoorden ze zonder veel moeite een burgerwacht van tweeduizend studenten, boeren, burgers en edellieden zonder militaire ervaring. De rijke havenstad [[Antwerpen (stad)|Antwerpen]] wordt hun ultieme doelwit. Antwerpen geniet op dat ogenblik een Oosterse weelde. De kooplui, makelaars en scheepskapiteinen zijn er schatrijk en hebben koningen onder hun schuldenaars. Nu [[Brugge]] geen economische betekenis meer heeft, is Antwerpen de stapelplaats van Europa. Ter Beurze hoort men Spaans, Portugees, Florentijns, Duits, Engels, Deens, Hollands en Frans en dragen welgestelden de meest vreemde kostuums. Daar vermoorden de Spanjaarden zevenduizend inwoners, het gaat de geschiedenis in als de [[Spaanse Furie (Antwerpen)|Spaanse Furie]]. . * Met de [[Pacificatie van Gent]] sluiten de 17 provincies aaneen tegen Filips II. Steden roepen zich uit tot republiek: de Brugse (1577-1584), de Gentse republiek (1577-1584), de Kortrijkse republiek (1577-1580), de Antwerpse republiek (1577-1585), de Brusselse (1576-1585). Omstreeks 1584 komt Vlaanderen opnieuw onder Spaanse gezag. De enige uitzondering is Oostende dat standhoudt tot 1604. . * De pest velt de kunstschilder van de [[hoogrenaissance]] [[Titiaan]] (°1487) op een indrukwekkend hoge leeftijd. . * De Italiaanse arts, hoogleraar en wiskunde- en dobbelfanatieker [[Girolamo Cardano]] (°1501) overlijdt. Naar hem is de [[cardanaandrijving]], de [[Formule van Cardano]] en het cardanrooster genoemd. Het rooster is een vorm van steganografische tekstversleuteling in de [[cryptografie]] en genereert verborgen berichten in normale tekst. In 2003 gebruikte computerwetenschapper [[Gordon Rugg]] dit om een tekst te maken, vergelijkbaar met het laat-middeleeuwse [[Voynichmanuscript]]. . * [[Roelant Savery]] (⁺1639) geboren in Kortrijk. . * ♣ [[Christoffel Plantijn|Plantijn]] geeft zijn drukkerij een naam: De Gulden Passer. In dit jaar drukt hij onder meer ''Plantarum seu stirpium historia'' van [[Mathias de Lobel|Mathias de l'Obel]] (1538-1616). Uit angst voor de [[Spaanse Furie (Antwerpen)|Spaanse Furie]] neemt hij de wijk naar de Vrouwensteeg in Leiden waar hij drukt voor de universiteit en de Staten-Generaal. . . ;1577 . * Er breekt een veilige tijd aan voor de protestanten (de zogenoemde [[Pacificatie van Gent]]) na de calvinistische staatsgreep in vele delen in Vlaanderen. Spaansgezinde gezagsdragers worden gevangen gezet. Gent roept zich na de staatsgreep van de radicalen [[Jan van Hembyze]] en [[François van Ryhove]] uit tot Republiek. De stad beheerst Vlaanderen en haar terreur richt zich tegen de oude geestelijkheid en hun heiligdommen. [[Simon Stevin]] keert terug naar Brugge, [[Marnix van Sint Aldegonde]] en [[Willem van Oranje]] keren terug in Brussel waar een oranjegekte ontstaat. Na de inname van de [[Citadel van Antwerpen]] zal Antwerpen het komende decennium de anti-Spaanse opstand leiden. In Brugge houden de calvinisten stand tot [[1584]]. Katholieke plechtigheden zijn er verboden. . . ;1578 . * [[Geuzen]] ontzetten [[Leiden]]. . * Vanaf 12 februari zetelen [[staatsen]] en [[calvinisten]] in het Kortrijkse stadhuis. Aanhangers van Willem van Oranje bezetten Mechelen en verwoesten in zijn opdracht enkele kloosters buiten de wallen. . * Calvinisten pogen om de [[prostitutie]] in de Amsterdamse [[De Wallen]] - een bruisende zeemansstad sinds de 14de eeuw - te verbieden. . * [[Jan Baptist Houwaert]], een revolutionaire rederijker wordt minister van Financiën in Brabant en [[Willem van Oranje]] luitenant-generaal. . * Bij de ontdekking van Romeinse catacomben verwerven Beierse plattelandskerken martelaarslichamen die ze aankleden met goud en sieraden. . ;1579 . * De [[Unie van Atrecht]] (Spaanse trouw) en de [[Unie van Utrecht (1579)|Unie van Utrecht]] (Oranje) beëindigen de [[Pacificatie van Gent]]. Waarop volgen: [[Slag bij Borgerhout]], het [[Beleg van Maastricht (1579)|beleg van Maastricht]], de inname van Valkenburg en Dalhem door [[Alexander Farnese]], een [[Schermersoproer]] in 's-Hertogenbosch ten voordele van de katholieken, Gent roept zichzelf uit tot republiek en de [[slag om Baasrode]]. . * [[Menen]] ingenomen door [[calvinisten]]. . * [[Olivier van den Tympel]] krijgt de leiding over de [[Brusselse republiek]] en schrijft zijn ''Burgermanifest''. . . ;1580 [[Bestand:Kortrijk_ingenomen_door_de_Malcontenten,_1580.JPG|thumb|550px|Bij de listige inname van Kortrijk zijn er aan de [[Rijselpoort |Rijselpoort]] en op de Grote Markt gevechten. Voor de protestanten is het te laat. Kortrijk valt zoals in [[Slag_bij_Westrozebeke|1382]] ten prooi aan gruwel en wreedheid. De protestantse predikant [[Fransciscus Lansbergen]] klimt over de stadsomwal en slaat op de vlucht. [[Simeon van Torre]] wordt zijn baard uitgetrokken en sterft in een kerker. De calvinistische Wouter Wilge verstopt zich maandenlang tot men hem vindt: de pijnbank en de galg wachten hem op nadat hij blijft weigeren het protestantisme af te zweren. Na de inname worden alle volwassen mannen op het stadhuis gevraagd trouw aan de koning te zweren. Wie dit weigert wordt verbannen, waarop duizenden inwoners Kortrijk en hun bezittingen achterlaten om zich te vestigden [[Haarlem]]. Het jonge kind [[Roelant Savery]] is een van hen. Priester [[Jacob Tsantele]] keert terug als deken van de [[Onze-Lieve-Vrouwekerk (Kortrijk)|Onze-Lieve Vrouwekerk]].]] . * De listige [[Inname van Kortrijk]] in de nacht van 26 februari door de katholieke [[malcontenten]]. De Kortrijkse protestanten verzoeken met een brief om versterking. [[Emanuel Filibert van Lalaing]] krijgt de brief in handen en leidt zijn troepen op het verwachte tijdstip zonder problemen de stad binnen. . . ;Kijken <gallery> Bestand:Roelant_Savery_-_het_gulden_cabinet.png|Roelant Svery, geboren in 1576 in Kortrijk. Bestand:Simon-stevin.jpeg|[[Simon Stevin]] ontvlucht Brugge. Als calvinist? File:Battle_of_Lepanto_1571.jpg|Na de Slag bij Lepanto, een van de grootste zeeslagen uit de wereldgeschiedenis tegen het Ottomaanse Rijk kan Filips II zich concentreren op de Nederlandse Opstand. File:Francois_Dubois_001.jpg|[[Bartholomeusnacht]] File:Spaanse_Furie,_vluchtende_burgers.jpg|Sommige Spaanse soldaten ontvingen al 2,5 jaar geen soldij. File:Spaanse_Furie_Antwerpen.jpg|De muiters roepen [[Sint-Jakob]] aan met de leuze: ''Moord, verkracht, brand, plunder'' en dringen woningen binnen. File:Incendio_Ayuntamiento_Amberes.jpg|De muiters doden de bewoners, stelen, verkrachten en slaan mannen het hoofd in. Honden drinken uit de bloedplassen. File:Tizian - Venus von Urbino.jpg|Titiaan overlijdt in 1576; Deze [[Venus van Urbino]] dateert uit 1538. File:Tachtigjarigeoorlog-1579.png|Utrecht en Atrecht File:Jan_van_Diepenbeeck_(act._1573-1621)_Schermersoproer_Den_Bosch_1579_Noordbrabants_Museum_'s-Hertogenbosch_26-8-2016.JPG|[[Jan van Diepenbeeck]] schildert de schermersoproer. File:Vaenius_-_Alexander_Farnese.png|Alexander Farnese. Bestand:Cardano.jpg|[[Rafael Bombelli]] las het werk van [[Girolamo Cardano]] (prent) en legde de grondslag voor de [[complexe getallen]]. </gallery> . . == De jaren tachtig == [[Bestand:WilliamOfOrange1580.jpg|thumb|550px|Willem van Oranje als de antithese van Filips II: de prins en de koning, de protestant en de katholiek, de extravert en de introvert.]] . ;1580 . * De Spaanse koning [[Filips II van Spanje|Filips II]] is koning van Portugal. . * [[Elsevier (uitgeverij)|Elsevier]] in de universiteitsstad [[Leiden]]. Leiden is een magneet voor Calvinisten. Simon Stevin en Plantijn volgen. . * In Antwerpen organiseert stadhouder [[Willem van Oranje]] een godsdiensttelling: 33% is Calvinist, 17% Lutheraan en 50% Katholiek. . . ;1581 . * [[Simon Stevin]] trekt naar [[Leiden]] en sticht er een ingenieursschool voor [[vestingbouw]], [[dijken]]bouw en [[civiele bouw|civiele bouwkunde]]. Stevin is overtuigd dat wetenschap ten dienste van de maatschappij staat, vandaar zijn keuze voor de volkstaal. . * Rechtsgeleerde [[Joos de Damhouder]] overlijdt. Hij is begraven in de [[Onze-Lieve-Vrouwekerk (Brugge)]]. . * Brusselse beeldenstorm. . * ♣ [[Mathias de Lobel|Matthias de l'Obel]], gekend als Lobelius publiceert zijn ''Kruydtboeck oft beschrijvinghe van allerleye ghewassen, kruyderen, hesteren ende gheboomten''. Lobelius verblijft tussen 1571 en 1587 in de Nederlanden als lijfarts van [[Willem van Oranje]]. Hij publiceert bij Plantijn. Beschrijvingen van zijn botanische tuinbezoeken zoals die van [[Karel van Sint-Omaars]] in [[Moerkerke]], een humanist vol botanische belangstelling en een hoog aanschreven tuin zijn erg interessant. In zijn opdracht kregen de ''Libri pictuari'' - een collectie botanische aquarellen - vorm. Ze vermelden de humanist [[Marcus Laurinus]] als tuinliefhebber. Hij woont in het Hof van Watervliet en heeft een zomerverblijf in Sint-Kruis. . . ;1582 . * [[Plantin-Moretus|Plantijn]] vlucht naar Leiden. . * De invoering van de de [[gregoriaanse kalender]] door paus [[Paus Gregorius XIII|Gregorius XIII]] schrapt tien dagen uit de kalender en maakt de tijdrekening nauwkeuriger. Op donderdag 4 oktober [[1582]] volgt vrijdag 15 oktober. ** Vijf oktober 1582 bestaat niet. ** Zes oktober 1582 bestaat niet. ** Zeven oktober 1582 bestaat niet. ** Acht oktober 1582 bestaat niet. ** Negen oktober 1582 bestaat niet. ** Tien oktober 1582 bestaat niet. ** Elf oktober 1582 bestaat niet. ** Twaalf oktober 1582 bestaat niet. ** Dertien oktober 1582 bestaat niet. ** Veertien oktober 1582 bestaat niet. Bij de niet katholieken in Europa stuit dit besluit op verzet. Engeland houdt zijn verzet meer dan een eeuw vast en loopt op een gegeven moment meer dan elf dagen achter op het continent. . . ;♣1583 . * [[Willem van Oranje]] verlaat Antwerpen. . * Een kapelaan van Filips II die dicht bij de tuin van het Escorial leeft, een zekere Montanus correspondeert met [[Christoffel Plantijn]] en bestelt eldzame knollen, zaad en bollen.<ref>FLORIKE EGMOND & SVEN DUPRE. ''Collecting and Circulating Exotic Naturalia in the Spanish Netherlands.'' In: SVEN DUPRE (Ea.) (Eds.) ''Embattled Territory. The Circulation of Knowledge in the Spanish Netherlands,'' Academia Press, Gent, 2015.</ref> . . ;1584 . * De Engelsen laten zich (in tegenstelling tot de Spanjaarden en de Portugezen) in met het Amerikaanse verhaal. Bijna een eeuw geleden, in de jaren negentig van de vijftiende eeuw verdween [[John Cabot]] en zijn kleine vloot spoorloos. Nu vraagt de vurige, eigenzinnige en protestantse koningin van Elisabeth van Engeland (de opvolgster van de diep katholieke Mary, ooit gehuwd met Filips II) of ze er goed aan doet kolonies aldaar te vestigen. Haar Engelse verovering zou een andere strategie volgen dan de Spaanse. Die van [[Iberisch Schiereiland|Iberia]] kwamen als mannelijke militairen, zonder vrouwen en namen de indiaanse vrouwen tot zich en kweekten [[Mesties|Mestiezen]]. Zestig jaar eerder, in 1523 zette [[Hernán Cortés|Cortez]] een zoon op de wereld. Het precedent dat leidde tot een 'kastensysteem' gebaseerd op huidskleur. Bovendien blonken de Spanjaarden uit in martelzucht, wreedheden en repressie. De Engelsen brachten hun vrouw en hun gezin naar Amerika. Zij kenden enkel zwart of blank. Hun imago zouden ze danken aan een propagandastrijd waarbij ze zichzelf in de kijker werkten als hoffelijk en strevend naar vrijheid. . * [[Beleg van Antwerpen (1584-1585)|Beleg van Antwerpen]]. . * De prins van Parma neemt Gent in. Ruim vierduizend calvinisten wijken uit naar de Zeven Verenigde Provinciën. . * [[Balthasar Gerards]] vermoordt de prins [[Willem van Oranje]], gekend als Willem de Zwijger. Gerards wordt na een achtervolging veroordeeld tot de zwaarste lijfstraf die er is: {{Cquote|'''Zijn rechterhand waarmee hij het moorddadige feit gepleegd heeft, zal met een gloeiende tang afgeknepen worden; vervolgens zal men met gloeiende tangen op verscheidene plaatsen op zijn lichaam het vlees afknijpen tot op het bot. Vervolgens vierendele men hem levend waarna het hart uit zijn borstkas gesneden en hem in het gezicht geworpen zal worden. Ten slotte zal men zijn hoofd afhakken waarna zijn vier uiteengetrokken delen op de Haagpoort, Oostpoort, Ketelpoort en de Waterslootsepoort tentoongesteld dienen te worden. Zijn hoofd moet op een staak gespietst en vervolgens bij het voormalige huis van de prins geplaatst worden.'''}} . ;1585 [[Bestand:Rembert_Dodoens_(1517-1585)_-_Cruydeboeck_(1554)_Museum_Hof_van_Busleyden_Mechelen_6-07-2018.jpg|thumb|550px|♣ In 1585 overlijdt de plantkundige [[Rembert Dodoens]]. Het gemeentelijk domein van [[Schilde]] nabij Antwerpen is een historische kasteeltuin met een vijver, oranjerie, bossen, een bloemen- en insectentuin en de Dodoenstuin als blikvanger. Het gaat om een reconstructie van een 16e-eeuwse renaissancetuin zoals [[Rembert Dodoens]] die beschrijft in zijn [[Cruydeboeck]] 1554. Vanaf 1541 is Dodoens stadsgeneesheer in Mechelen en geïnteresseerd in plantkunde ter ondersteuning van zijn praktijk. Tussen 1575 tot 1578 is hij hofarts van keizer Maximiliaan II in Wenen. In deze jaren reist hij in het gevolg van de keizer en ontdekt nieuwe planten in [[Oostenrijk]], [[Hongarije]] en [[Duitsland]]. In 1583 laat hij zijn verzamelde ideeën drukken bij Christoffel Plantijn onder de titel ''Stirpium historia pemptades sex''. Een jaar eerder, in 1582 krijgt hij een leerstoel in Leiden als hoogleraar geneeskunde. Na drie jaar docentschap overlijdt hij. Hij is in de Pieterskerk aldaar begraven.]] . * Einde van de Brusselse republiek op 10 maart. . * [[Alexander Farnese|Farnese]] verovert na een beleg dat meer dan een jaar duurt, Antwerpen. Na de [[Val van Antwerpen (1585)|Val van Antwerpen]] wordt Amsterdam - een koningsgezinde stad - wereldhaven dankzij de braindrain en het kapitaal van de migranten uit het Zuiden. Die vormden er handelsnetwerken en introduceren er het kapitalistische principes zoals de scheepsverzekering en de dubbele boekhouding. Zonder de bijdrage van de Antwerpse migranten had de Hollandse Gouden Eeuw nooit bestaan.<ref>JONAS ROELENS. ''Antwerepse risico-investeerders maakten Amsterdam mee groot.'' In: ''De Standaard der Letteren'', 16.12.2023, p. 14.</ref> . * [[Plantijn]] keert terug naar Antwerpen. . * De helft van de Antwerpenaren vlucht naar Duitsland, Frankrijk en Engeland en Holland. Onder hen belangrijke Vlamingen: [[Willem Usselincx]], de latere stichter van de [[West-Indische Compagnie]], [[Simon Stevin]], [[Joost van den Vondel]], de geleerde en bibliothecaris [[Daniël Heinsius]] van de [[universiteitsbibliotheek Leiden]], [[Marnix van Sint-Aldegonde]], een schrijver, diplomaat en raadgever van Willem van Oranje. Het bevolkingscijfer daalt tot 45.000. . . ;1586 . * [[Prins Maurits van Oranje-Nassau|Prins Maurits]] verovert de stad [[Axel (plaats)|Axel]] op de Spaansen. . * De katholieke bevolking vlucht naar [[Gent]]. . . ;[https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Botanical_garden,_Leiden 1587] . * [[Dirck Volkertsz. Coornhert]] publiceert zijn twintig jaar oude boek dat hij in de gevangenis in [[Den Haag]] schreef: ''Boeventucht ofte middelen tot mindering der schadelijke ledighgangers.'' . * De katholieke [[Maria Stuart i Skottland|Maria Stuart]] onthoofd na een poging tot staatsgreep. . * Aanleg [[Hortus botanicus Leiden|Botanische tuin]] in de universiteitsstad [[Leiden]]. . * De Republiek '[[Sluiting van de Schelde|sluit]]' de Schelde en vernedert militair en economisch de Spaanse koning en de Zuidelijke Nederlanden. Antwerpen compenseert zich cultureel als rooms-katholiek bolwerk van de contrareformatie en de barok met de 'grote drie': [[Peter Paul Rubens|Rubens]], [[Jacob Jordaens|Jordaens]] en [[David Teniers I|Teniers]]. . . ;1588 . * De Spaanse vorst, Filips II wil Engeland opnieuw katholiek maken en onderneemt actie. . * De latere Engelse filosoof [[Thomas Hobbes]] (⁺1679) wordt op 5 april in Westport (Wiltshire) geboren als de [[Spaanse Armada]] van de Spaanse koning op Engeland afstevent. De gebeurtenis zal Hobbes later doen zeggen: 'Fear and I were Twins.' De barensweeën van zijn moeder moeten op hem als ongeboren kind indruk hebben gemaakt. De 'gewapende vloot' (= Spaans voor Armada) van honderdvijftig Spaanse oorlogsbodems wil Engeland binnenvallen door een invasieleger te begeleiden dat op schuiten van Vlaanderen het Kanaal oversteekt. Het plan mislukt omwille van een Nederlandse havenblokkade waarop Engelse vloot de wachtende Armada uiteen slaat. De Armada raakt zo beschadigd ze via een omweg rond Schotland naar Spanje terugvaart. . * ♣ De oudst bekende afbeelding van de [[aardappel]] wordt bewaard in het [[prentenkabinet]] van het [[Plantin-Moretus|museum Plantin Moretus]] in [[Antwerpen (stad)|Antwerpen]] en in de Mechelse [[commanderij van Pitzemburg]] / de [[Kruidtuin (Mechelen)|Hortus Botanicus van Mechelen]] plant [[Carolus Clusius]] (Atrecht, 1526-Leiden 1609), een Franstalige arts en botanist aardappelen. Ook de tulp begeestert hem. In de negentiende eeuw maakt de Société Royale d'Horticulture van deze botanische tuin een landschapstuin. Het prieel en de [[oranjerie]] verdwenen na WOII, het in 1862 onthulde standbeeld van de plantkundige [[Rembert Dodoens]] (1517-1585) staat er nog. Wie het standbeeld maakte is mij nog onduidelijk: ik vond de onbekende [[Joseph Tuerlinckx]] (1809-1873), een man uit Mechelen en de Duitse landschapsarchitect en in Brussel overleden [[Louis Fuchs]] (1818-1904). . ♥ [https://www.youtube.com/watch?v=4kID4EZp_qA '''BEELDFRAGMENT TACHTIG JARIGE OORLOG 3''' (9.31)] . ;1589 . * [[Christoffel Plantijn]] overlijdt. Hij is 69. . . ;Kijken <gallery> Bestand:Rembert_Dodoens_-_Archive-ugent-be-3760E4A8-D028-11E5-ACAE-1346D43445F2_DS-3.jpg|Dodoens Bestand:PMa_B_501_Antwerpen.jpg|Dodoens Bestand:Rembertdodoens.jpg|Dodoens standbeeld in Mechelen. Bestand:Dodoens02.jpg| Bestand:Rembert_Dodoens_29-6-1517,_Leiden_-_Gedenksteen_te_Schilde,_waar_hij_zijn_Cruydeboeck_in_1554_schonk.jpg|Dodoens in Schilde, waar hij zijn Cruydenboeck schonk aan... File:Joos_de_Damhouder.jpg|"Opera omnia" - heruitgave van Joos de Damhouder in 1646. File:Pieter_Pourbus.Aanbidding_van_de_herders.jpg|"De aanbidding der herders" uit 1574 door [[Pieter Pourbus]]; links: Joos de Damhouder en zijn zonen; rechts: [[Louise de Chantraines]] met haar dochters. Tachtigjarigeoorlog-1583.png|Tachtigjarige oorlog, situatie in 1583. File:Marnix_van_st._aldegonde.gif|[[Filips van Marnix van Sint-Aldegonde|Marnix van Sint-Aldegonde]]. File:Execution-of-Mary-Queen-of-Scots.jpg|Maria Stuart onthoofd in 1586. File:Leiden_1610.jpg|Universiteitsbibliotheek Leiden, 1610. File:Atlas de Wit 1698-pl017b-Leiden - Kruythoff (hortus).jpg|Atlas de Wit 1698, Leiden Kruythoff. File:Palais_Farnese.jpg|[[Palazzo Farnese]], Rome (1589). File:2007-05 PMM 10.jpg|[[Christoffel Plantijn]]. Bestand:Thomas_Hobbes_(portrait).jpg|[[Thomas Hobbes]]. Bestand:Leviathan frontispiece cropped British Library.jpg|Leviathan door Hobbes. Bestand:De_Spaanse_Armada_voor_de_Engelse_kust.JPG|De Spaanse Armada voor Engeland. </gallery> . . == De jaren negentig == . {{Cquote|'''Zonder slaven geen plantages, zonder plantages geen kolonie, zonder kolonie geen industriële revolutie en zonder industriële revolutie geen imperium.'''|Césaire & Datta, geciteerd door Hans Achterhuis in ''Het rijk van de schaarste''.}} . [[File:Woudanus2.jpg|thumb|550px|Leidse Hortus 1610.]] [[File:Sprenger_-_Malleus_maleficarum,_1669_-_BEIC_9477645.tiff|thumb|550px|♣ Malleus Maleficarum, Lyon, een uitgave uit 1669. De oorspronkelijke Malleus is geschreven kort na het ontstaan van de boekdrukkunst. Deze uitvinding zorgde mee voor de popularisering van het boek. Dit decennium kenmerkt zich door de heksenverbrandingen die in Vlaanderen hun hoogtepunt bereiken en dat tot 1610. Tussen 1590 en 1610 zijn er 250 verbrandingen in twintig jaar tijd. Wat heksen met tuinieren te maken hebben? Hun medicinale kruiden halen ze toch van ergens?]] [[Bestand:Rasphuis_Heiligeweg_Amsterdam_001.jpg|thumb|550px|1590 Het Amsterdamse rasphuis is een tuchthuis waar gestrafte misdadigers hout raspen om tot inkeer te komen. In plaats van te straffen, ligt de klemtoon op orde en regelmaat. Op de ingangspoort staat: 'Wilde beesten moet men temmen.' Gestrafte vrouwen werken in het Spinhuis. Het rasphuis vindt onderdak in een voormalig Clarissenklooster aan de Heiligeweg (nu is het een winkelcentrum, de [[Kalverpassage]]). Hout van de [[brazielboom]] uit [[Brazilië]] raspen ze tot een textielverfpoeder. De heropvoedingsidee van de dwangarbeid komt tot stand door de ideeën van [[C.P. Hooft]] (de vader van [[P.C. Hooft]]) en [[Dirck Volkertsz. Coornhert]]. Al snel krijgt het Rasphuis een economische functie. De goedkope arbeid staat er centraal en het het agogische effect gaat verloren. Een geheime afdeling geeft onderdak aan losbandigen of krankzinnigen, opgesloten door hun familie. Een bekende gevangene is de in 1668 opgesloten Verlichtingsdenker [[Adriaen Koerbagh]]. Niet gewoon aan dit soort regime sterft hij in 1669. Leiden neemt de formule in 1598 over met het Pestdolhuis. Dollen sluiten ze op, op het gelijkvloers in donkere cellen. De pestlijders bevolken de hoge en luchtige verdieping. Het voormalige Cecilienklooster, de binnenplaats en de ommuurde tuin zijn nu het [[Rijksmuseum Boerhaave|Boerhaavemuseum]]. In Gent herinnert de rasphuisstraat aan een soortgelijke instelling.]] . ;1590 * [[Leiden]], waar veel Vlaamse protestanten en intellectuelen hun toevlucht zoeken, richt zijn eerste [[Anatomisch theater]] in. Deze interesse voor het menselijk lichaam valt samen met de start van de [[Hortus botanicus Leiden|Hortus botanicus]] in de stad. Na de oprichting van de rijksuniversiteit in 1575 ontstaat de behoefte om planten te verzamelen, te bestuderen en hen te klasseren. Het collectiebeheer laat de universiteit over aan de beroemde botanicus, de 67 jarige [[Carolus Clusius]] (1520-1600). Op 19 oktober is hij in Leiden. Het tuinonderhoud geeft hij in handen van een apotheker uit Delft, [[Dirck Outgaertsz. Cluyt|Dirck Outgaertszoon Cluyt]] die er zijn privé collectie onderbrengt. In september 1594 maken ze een inventaris met een plattegrond. De tuin is bescheiden van oppervlakte en groots van ambitie. Ondanks de beperkte oppervlakte en de gebrekkige classificatie willen ze de studenten een zo volledig mogelijk plantenoverzicht geven. Op minder dan 1.400 vierkante meter groeien meer dan duizend planten. Na de dood van Clusius neemt de tropenbotanicus Paul Hermann het beleid in handen. Er komen permanent verwarmde kassen die het klimaat in de tropen nabootsen. De directeurs na Hermann zijn onder meer Paulus Hotton (van 1695 tot 1709), [[Herman Boerhaave]] (1709-1730) en [[Adriaan van Royen]] (1732-1754). . ;1591 * Voltooiing van de [[Rialtobrug]] in [[Venetië (stad)|Venetië]]. . ;1592 * [[Jan Huygen van Linschoten]] is terug in Nederland en publiceert de "geheime" Portugese zeeroutes naar [[Oost-Indië]]. De [[Gouden Eeuw (Nederland)|Gouden Eeuw]] is niet veraf. * ♣ Even voor zijn overlijden stuurt de [[botanist]] [[Ogier Gisleen van Busbeke]] (1521/22-1592) uit Zuid-West-Vlaanderen, tulpenzaden aan [[Carolus Clusius]], hoogleraar in Leiden en directeur van de pas aangelegde [[Hortus botanicus Leiden|Hortus Botanicus]]. Busbeke reist in de jaren vijftig en zestig als gezant van de Oostenrijkse koning naar het door de Turken bezette West-Hongarije, hij logeert in Turkse hotels, komt in [[Edirne (stad)|Adrianopel]] en [[Constantinopel]]. Daar verscheept hij antieke teksten naar Europa. Zijn reis beschrijft hij in ''Vier brieven over mijn gezantschap in Turkije'' dat postuum verschijnt. Daarin meldt hij (als eerste?) de tulp. 'Op onze tocht door deze streken werd ons overal een geweldige hoeveelheid bloemen aangeboden: narcissen, hyacinten en bloemen die de Turken 'tulipan' noemen. De tulp heeft nagenoeg geen geur, zij is geliefd om haar kleurschakeringen en haar schoonheid.' . ;1593 * ♣ [[Carolus Clusius]] plant in de [[Hortus botanicus Leiden]] de eerste [[tulp]]. De [[botanische tuin]] verhoudt zich tot de plantage zoals de Engelse tuin zich verhoudt tot de Franse. Het is these en anti-these uit de 16de en de 17de eeuw. De [[plantage]] kenmerkt zich door slavernij en gewelddadige onderdrukking, afzondering, uit het licht van de massa, opbrengst, monocultuur en macht terwijl de Botanische tuin voor vrijheid, openheid, multicultuur, experiment en wetenschap staat. Niettemin zijn het twee kanten van eenzelfde medaille: die van het opkomende kapitalisme, met winstmaximalisatie enerzijds en uitbuiting anderzijds.Sommige Nederlandse steden kennen een buurt met de naam 'Plantage'. In [[Leiden]] en [[Amsterdam]] gaat het om een groene bourgeoisiebuurt. In de Amsterdamse [[Plantage (Amsterdam)|Plantage]] liggen de [[Hortus Botanicus Amsterdam|Hortus Botanicus]] en dierentuin [[Artis]]. * [[Giuseppe Arcimboldo]] overlijdt. Hij laat een ongezien oeuvre na. * In Londen breekt de pest uit. Een telling registreert 11.503 slachtoffers, het is een onderschatting. Veel gezinnen geven de sterfgevallen niet aan uit de angst opgesloten te worden door de overheid. Londenaren die naar het platteland vluchten, worden door boeren met hooivorken terug gestuurd. . ;1594 * [[Tintoretto]], de Italiaanse schilder overlijdt. * [[Orlando di Lasso]], de componist overlijdt. * [[Gerard Mercator]], de cartograaf overlijdt. * ♣ Ca. [[William Shakespeare]] schrijft [[Romeo en Julia]]. Romeo dringt de gesloten tuin van Julia in het geheim binnen om haar zijn liefde te verklaren. . ;1595 * [[Gerard Mercator|Mercators]] Noordpoolkaart toont een noordelijke doorgang naar andere continenten. [[Henry Hudson|Hudson]] slaagt niet in die ambitie. Hij ontdekt [[Geschiedenis van New York (stad)|New York]] in september [[1609]] en vaart de stroom op die nu zijn naam draagt, de [[Hudson (rivier)|Hudson]]. . ;1596 * [[Albrecht van Oostenrijk]] arriveert als landvoogd in Brussel en op 7 mei staat hij drie hoeren toe per compagnie van tweehonderd man in de garnizoenstad Brussel. De vrouwen zijn ingeschreven als wasvrouw en mogen niet minderjarig zijn.<ref>LUC SURDIACOURT. ''De [[Marollen]]. Een eeuwenoud misverstand'', Davidsfonds, Leuven, 2018, p. 61.</ref> * In [[Touraine]] wordt [[Rene Descartes]] in een welstellend milieu geboren. Hij zal een opleiding genieten in het Jezuïetencollege van [[La Flèche (Frankrijk)|La Flèche]]. Hij verlaat het college in 1614. * [[Shakespeare]] schrijft zijn '[[Romeo en Julia]]', een geschiedenis van twee steenrijke rivaliserende families in [[Verona (stad)|Verona]]. [[Baz Luhrmann]] regiseerde in 1996 de relatief onbekende [[Leonardo DiCaprio]] en [[Claire Danes]]. * In Amsterdam start het [[Rasphuis (Amsterdam)|Rasphuis]] en toont een juridische omslag. . ;1597 * [[Slag bij Turnhout (1597)|Slag bij Turnhout]], [[Maurits van Nassau]] verslaat de Spaanse ruiterij. . ;1598 * Het [[Edict van Nantes|Het Edict van Nantes]] geeft de [[Hugenoten]] burgerrechten. Het zal geen eeuw stand houden. In 1685 beëindigt het [[Edict van Fontainebleau (1685)]] onder de regering van Lodewijk XIV dit edict. * De oudste zoon van [[Willem van Oranje]] komt vrij. [[Hertog van Alva|Alva]] nam hem als gijzelaar mee naar Spanje na de [[beeldenstorm]] in 1566. Zijn halve leven bracht hij door in gevangenschap. Zijn jongere halfbroer, Mauritis nam intussen de rebellenrol van hun vader over. . . ;Kijken <gallery> File:Oghier_Busbeck_SIL14-B9-13a.jpg|Ogier Gisleen van Busbeke Bestand:Henry_Hudsons_Halve_Maen.jpg|De Halve Maan van Hudson. File:JanHuygenVanLinschoten.png|Spionage: [[Jan Huygen van Linschoten]]. File:Mercator_north_pole_1595.jpg|Mercators Noordpoolkaart uit 1595 toont een noordelijke doorgang naar andere continenten. File:Baco,_por_Caravaggio.jpg|De Italiaanse barokmeester [[Caravaggio (schilder)|Caravaggio]] schildert [[Bacchus (Caravaggio)|Bacchus]]. Image:Giuseppe Arcimboldo.jpg|Zelfportret Image:Vertumnus årstidernas gud målad av Guiseppe Arcimboldo 1591 - Skoklosters slott - 91503.tif|Rudolf II Image:Arcimboldo Vegetables.jpg|The Greengrocer Image:Arcimboldo Vegetables upsidedown.jpg|Greengrocer Giuseppe Arcimboldo - Fruit Basket.jpg|Fruitmand File:Giuseppe Arcimboldo - The Cook - WGA00840.jpg|De kok File:Giuseppe Arcimboldo - The Waiter - WGA0835.jpg|The Waiter Image:Arcimboldo Librarian Stokholm.jpg|The Librarian Image:Giuseppe Arcimboldo - The Jurist - WGA00837.jpg|The Jurist Image:Arcimboldo Air (copy).jpg|Powietrze Image:Arcimboldo Fire.jpg|Fire Image:Arcimboldo Tierra.jpg|Earth Image:Arcimboldowater.jpg|Water Image:Arcimboldo Spring 1563.jpg|Lente Image:Arcimboldo Summer 1563.jpg|Zomer Another organic man (8423469393).jpg|Herfst Image:Arcimboldo Winter 1563.jpg|Winter File:Giuseppe Arcimboldo, Italian; Summer; 1572.jpg|Zomer Image:Arcimboldo Autumn 1572 (private).jpg|Lente File:Giuseppe Arcimboldo - Winter - WGA00816.jpg|Winter Image:Arcimboldo - Les saisons - Le printemps - Sans cadre.jpg|Lente Image:Arcimboldo Verano.jpg|Zomer Image:Giuseppe Arcimboldo - Autumn, 1573.jpg|Lente Image:Giuseppe Arcimboldo - Winter, 1573.jpg|Winter File:Giuseppe Arcimboldo - Spring - WGA00817.jpg|Lente File:Giuseppe Arcimboldo - Summer - WGA00818.jpg|Zomer File:Giuseppe Arcimboldo - Winter - WGA00819.jpg|Winter File:Giuseppe Arcimboldo - Four Seasons in One Head - Google Art Project.jpg|De vier seizoenen in één hoofd File:Arcimboldo, Giuseppe (attr.) - Flora - c. 1591.jpg </gallery> . . = De zeventiende eeuw onder Albrecht en Isabella = [[File:De Lente Lente Ver (titel op object) Vier jaargetijden (serietitel), RP-P-1902-A-22368.jpg|thumb|right|550px|De Vlaamse graveur Nicolaes de Bruyn (Antwerpen, 1571 - Rotterdam, 1656) is een zoon van een suikerfabrikant, een beroep dat tot voor kort niet bestond. Hij vertrekt na zijn opleiding in Antwerpen naar de Republiek. Vormde hij zijn stijl naar die van [[Lucas van Leyden]]? Deze lentetuin past in een reeks van de vier seizoenen.]] {{Cquote|'''Toen de Spanjaarden en Portugezen samen de Nederlandse handelaren de toegang ontzegden tot de haven van [[Lissabon]] (via welke zij lange tijd aan Aziatische goederen waren gekomen, die ze vervolgens in Europa verhandelden) namen de handelaren drastische maatregelen, ze laadden hun vaartuigen vol kruid en kanonskogels en trokken rechtstreeks naar de oorden waar de [[Iberiërs]] hun handel haalden, de [[Oost-Indonesië|Oost-Indische archipel]], via de zuidelijke route meer dan een jaar varen. Daar schoten ze hun kanonnen leeg op de militaire handelsposten van de Portugezen en ze namen deze in, en maakten ze aldus [[Java (eiland)|Java]], [[Sumatra]] en het [[Maleisië|Maleisische schiereiland]] tot de buitenposten van hun rijk. Toen de succesvolle vloot in 1599 terugkeerde, met laadruimen vol gepakt met 600.000 pond peper en evenveel [[nootmuskaat]], [[kruidnagel]] en andere [[specerijen]] waren de Amsterdammers verbijsterd over zoveel rijkdom, in de hele stad luidden de kerkklokken en de opkomst van een wereldmacht kon beginnen.'''|RUSSEL SHORTO. ''Nieuw Amsterdam. De oorsprong van New York'', Forum, Amsterdam, 2015, p. 41-42.}} [[File:Atelier_van_Frans_Pourbus_II_(1569-1622)_-_Portret_van_aartshertog_Albrecht_-_Noordbrabants_Museum_%27s-Hertogenbosch_26-8-2016.JPG|thumb|550px|Albrecht VII van Oostenrijk (1559—1621) was landvoogd van de Zuidelijke Nederlanden.]] [[File:Citadel_Kortrijk.jpg|thumb|550px|Citadel van Kortrijk, nu: Het Plein]] [[File:Palmanova1600.jpg|thumb|550px|De 17e-eeuwse Italiaanse stad [[Palmanova]] ligt 27 meter boven zeeniveau en ontstond op de voor Venetië symbolische datum 7 oktober 1593 (de verjaardag van de [[Slag bij Lepanto]] en herdenking patroonheilige Sint Justine. De vesting begrensde het Turkse rijk. De Italianen waren meesters in de vestingsbouw. In het midden ligt een plein met witte beelden op de straathoeken.]] . == Laatste jaren van de eeuw == . ;1598 . * De Franse koning [[Hendrik IV van Frankrijk|Hendrik IV]] ondertekent het [[Edict van Nantes]] en garandeert de protestantse [[hugenoten]] godsdienstvrijheid. . * Filips II bepaalt in de Akte van Afstand in de hoop de opstand te eindigen, dat de Nederlanden bij zijn dood niet overgaan op zijn zoon, maar op zijn [[Isabella_van_Spanje|dochter]]. . ;1599 [[File:HenriIV.jpg|thumb|550px|Hendrik IV (1553–1610) was koning van Frankrijk van 1589 tot 1610 en bekeerde zich tot het protestantisme. Als hugenoot was hij betrokken bij de Hugenotenoorlogen; hij ontsnapte aan een moordaanslag van de [[Bartholomeusnacht]].]] . * Geboorte van [[Antoon van Dyck]], Rubens' leerling. . * [[Shakespeare]] schrijft [[Julius Caesar (toneelstuk)|The Tragedy of Julius Caesar]]. . * Caravaggio schildert [[Judith onthoofdt Holofernes (Caravaggio)|Judith onthoofdt Holofernes]]. . ;Kijken <gallery> Bestand:Paus_Nicolaas_V_door_Peter_Paul_Rubens.jpg|[[Paus Nicolaas V]] door Rubens. Bestand:Judith_Beheading_Holofernes_-_Caravaggio.jpg|Judith onthoofd Holofernes (Caravaggio) </gallery> . . == Een nieuwe eeuw == [[File:Mauritius_-_Detail_uit_Het_uitzeilen_van_een_aantal_Oost-Indiëvaarders_van_Hendrick_Cornelisz_Vroom_(1600).jpg|thumb|550px|Het uitzeilen van de Oost-Indiëvaarders, geschilderd door [[Hendrick Cornelisz Vroom]] in 1600.jpg]] [[File:Slag_bij_Nieuwpoort_-_Nicaise_De_Keyser.jpg|thumb|550px|Slag bij Nieuwpoort door [[Nicaise De Keyser]].]] [[Bestand:BourtangeExerzieren2010.ogg|thumb|550px|Musketiers en piekeniers, vesting [[Bourtange]]. De [[piekenier]] vecht in een dichte formatie en vormt een woud van pieken tegen de ruiters. [[Piekenier|Piekeniers]] worden in de 17e en begin 18e eeuw ondersteund met [[musketier]]s met [[Voorlader (wapen)|voorladers]]. Die dragen een helm en een half [[harnas]] in de eerste rijen en zijn bewapend met een degen omdat het laden van het musket te lang duurt. Eind 17e eeuw komt de [[bajonet]] waardoor de musketier piekenier wordt. In West-Europa verdwijnt de piek na 1715. De training en de uitrusting van een [[Ridder (ruiter)|ridder]] (of de [[Samoerai]] in Japan) en de boogschutters waren kostelijk en duurden jaren. Een [[Musketier|musketiersopleiding]] verloopt snel, enkele weken volstaan dankzij de exercitie. [[Maurits van Oranje-Nassau]] laat eind 16e eeuw zijn soldaten gecoördineerd marcheren, laden, aanlegden en vuren. Vooral het salvo blijkt effectief tegen de infanterie. Tegen de ruiterij is de tactiek minder effectief vanwege de lage vuursnelheid. Hierdoor blijven musketiers in de buurt van piekeniers. Musketierbrigades tellen drieduizend eenheden die elkaar in drie ploegen afwisselen met een beurtelings salvo. Het opleiden van een musketier is niet alleen kort en goedkoop. Waar de ridder zich het hakken en het autonoom functioneren eigen maakt, is de musketier onderworpen aan de overgave aan de discipline en het bevel. Enkel zo zijn musketten effectief. De eerste musketiers gaan 'eerloos' door het leven. In Europa functioneert het musket als oorlogswapen van 1530 tot eind zeventiende eeuw. De [[Snaphaan (wapen)|snaphaan]], een vergelijkbaar wapen met een [[vuursteenslot]], vervangt het.]] . . ♥ [https://www.youtube.com/watch?v=NlGjwfKWwTQ '''BEELDFRAGMENT VERENIGDE OOST INDISCHE COMPAGNIE''' (40.36 Min.)] . ;1600 . * [[Slag bij Nieuwpoort]]. . * (Ca.) [[Johann Schult]] is de uitvinder van de tandspiegel. . ;1601 . * [[Beleg van Oostende]] . * Engeland neemt de Armenwet aan en maakt [[armenzorg]] tot staatszaak. . ;1602 . * Nederlandse kooplui verenigen zich in de [[Vereenigde_Oostindische_Compagnie|VOC]]. Dit zien historici vaak als startpunt van de Hollandse [[Gouden Eeuw (Nederland)|Gouden eeuw]] (een begrip dat sinds september 2019 ter discussie staat), die Gouden eeuw duurt tot het [[Rampjaar 1672|rampjaar]] of tot de afloop van de [[Hollandse Oorlog]]. Gedetailleerde logboeken van de VOC leren dat de gemiddelde duur van een reis van Amsterdam naar Batavia (Jakarta) acht maanden duurt en een extra maand vroeg om van Batavia naar Deshima te varen, een gemiddelde snelheid van vijf kilometer per uur. In de komende tweehonderd jaar bouwen de Hollanders jaarlijks gemiddeld zeven nieuwe met een capaciteit van 700 tot 1.000 ton en gaan er één miljoen mannen aan boord: dat zijn er 5.000 per jaar waarvan 15 procent nooit de eindbestemming haalt. . ;1603 . * In Tielt bezwijkt [[Tanneke Sconyncx]], een boerin na een half jaar gevangenschap met scherp verhoor. . * In [[La Flèche (Frankrijk)|La Flèche]] stichten [[Jezuïeten]] met goedkeuring van de Franse koning [[Hendrik IV van Frankrijk|Henrik IV]] een veelzijdige school. René Descartes is er waarschijnlijk de beroemdste leerling. . ;1604 . * Oostende capituleert voor [[Ambrogio Spinola]], een kwart miljoen protestanten ontvluchten Zuidelijke Nederlanden. . * [[Karel van Mander]] publiceert zijn [[Schilder-boeck]] waarin hij de biografie van schilders uit het verleden als uit zijn tijd beschrijft. Het boek is geïnspireerd op [[Giorgio Vasari]]'s kunstenaarslevens uit 1568. . ;1605 . * [[Miguel de Cervantes]] publiceert [[Don Quijote]]: de [[Middeleeuwen|riddertijd]] is voorbij. Het verhaal gaat over de edelman Alonso Quijano die door een overdaad aan ridderromans te lezen, zijn gezond verstand kwijt raat. Hij trekt door het Spaanse platteland op zijn paard Rosinante en met zijn hulpje Sancho Panza om onrecht te verslaan. Zijn waanideeën doen herbergen transformeren in kastelen, windmolens in reuzen, een hoertje in een prinses en een schapenkudde in een vijandelijk leger. . ;1606 . * [[Oost-Huis (Amsterdam)]] in gebruik. . ;1607 ♣ [[Jamestown (Virginia)|Jamestown]] is de eerste permanente basis van de Britten in de [[Nieuwe Wereld]]. Ze dopen het tot [[New England (Verenigde Staten)|New England]]. De Engelse kolonisten hebben zaden mee uit Engeland en verbouwen Indiaanse gewassen zoals tabak, maïs, bonen en pompoen. . ;1608 . * [[Verrekijker (doorverwijspagina)|Verrekijkerdemonstratie]]. [[Maurits van Oranje]] ziet tot zijn verbazing de kerkklok van [[Delft]]. . ;1609 . * In [[Parijs]] zijn pas uitgevonden optische instrumenten te koop. . * [[Johannes Kepler]] publiceert [[Wet van Kepler|zijn eerste wet]] over de beweging van de planeten. . * [[Galilei]] toont zijn eerste [[Telescoop (optica)|telescoop]] aan een publiek. . * [[Henry Hudson]] brengt voor de Nederlandse [[Vereenigde Oostindische Compagnie|VOC]] [[Manhattan (New York)|Manhattan]] in kaart en ontdekt dat de pelzenhandel lucratief is. Hudson leidt Nederlandse handelsschepen naar het gebied, voorlopig zonder permanente nederzettingen.<ref>RUSSELL SHORTO, vertaald door Edzard Krol. ''Nieuw Amsterdam. De oorsprong van New York'', Forum, Amsterdam, 2015.</ref> . . ;Kijken <gallery> File:Cinta_muraria_di_Palmanova.jpg|[[Citadel (bouwwerk)|Citadel]] [[Palmanova]]. File:Isabella_Spaanse_Mode.jpg|Landvoogdes Isabella File:Atelier_van_Frans_Pourbus_II_(1569-1622)_-_Portret_van_aartshertogin_Isabella_-Noordbrabants_Museum_%27s-Hertogenbosch_26-8-2016.JPG|Isabella van Spanje - atelier van [[Frans Pourbus (II)]] File:Monumento_a_Miguel_de_Cervantes.jpg|Buskruit maakt een einde aan de riddertijd. File:Supper at Emmaus-Caravaggio (1601).jpg|De Emmaüsgangers van [[Caravaggio (schilder)|Caravaggio]] uit 1601. File:Retrato_ecuestre_del_duque_de_Lerma_(Rubens).jpg|Hertog van Lerma van [[Peter Paul Rubens]] uit 1603. File:Jan_Brueghel_the_Elder_-_Bouquet_of_Flowers_in_an_Earthenware_Vase.jpg|Bloemenbouket van [[Jan Brueghel de Oude]] uit 1603. File:Tanneke_Sconyncx_statue,_Tielt,_Belgium_-_20110108.jpg|Werk van [[Jef Claerhout]] in Tielt: Tanneken stijgt ten hemel. Het kneveltouw slingert rond de paal waarlangs ratten lopen. File:Conquests_of_Ambrosio_Spinola_(Crispijn_van_der_Passe_I).jpg|Spinola (links) boven de door hem veroverde steden. File:Michiel_Jansz_van_Mierevelt_-_Ambrogio_Spinola.jpg|[[Michiel Jansz van Mierevelt]] schildert [[Ambrosio Spinola]]. File:VOC-huis.jpg|[[Oost-Indisch Huis]] Oude Hoogstraat, Amsterdam door [[Hendrick de Keyser]]. File:Abel_Grimmer_001.jpg|Der Herbst van [[Abel Grimmer]] uit 1607. File:The Beheading of Saint John-Caravaggio (1608).jpg|De onthoofding van Johannes de Doper (Caravaggio). File:Scaldis_and_Antwerpia_by_Abraham_Janssens.jpg|Scaldis et Antverpia van [[Abraham Janssens]] uit 1609. File:Peter_Paul_Rubens_106.jpg|Rubens en zijn vrouw omstreeks 1609. Bestand:Aanwijzing_12_voor_het_hanteren_van_het_musket_-_Schiet_(Jacob_de_Gheyn,_1607).jpg|Een musketier, begin 17e eeuw. Het opleiden van een musketier is anders dan die van de ridder. Bestand:Aanwijzing_1_voor_het_hanteren_van_het_musket_-_Marcheert_met_de_furquet_inde_hant_(Jacob_de_Gheyn,_1607).jpg|Eerste aanwijzing voor het hanteren van het musket. Bestand:Quad_Flandria.jpg|Kaart van Vlaanderen uit 1609. </gallery> . . == ♣Tienerjaren == [[File:Algemene_kaart_van_Suriname,_Alexander_de_Lavaux,_Hendrik_de_Leth,_Directeurs_van_de_soci%C3%ABteit_van_Suriname,_1737_-_1757_-_Rijksmuseum.jpg|thumb|550px|Kaart van De Lavaux uit de 18e eeuw toont de plantages in [[Suriname]]. Ook in Cariben en op het Amerikaanse vasteland kwamen gewassen in monocultuur: suikerriet, koffie, thee, bananen, soja, ananas, aloë vera, teakhout, cacao, coca, hennep, opium en tabak zijn op grote schaal gekweekt in de 16de en de 17de, de 18de en tot diep in de 19de eeuw door Portugezen, Spanjaarden, Engelsen, Fransen, de Nederlanders en de Belgen. Reacties bleven lang uit, tot [[John Henry Newton]] in [[1772]] [[Amazing Grace (hymne)|Amazing Grace]], de bekende christelijke [[hymne]] schreef of tot [[Harriet Beecher Stowe]] in 1852 ''De hut van Oom Tom'' schreef of [[Eduard Douwes Dekker]] in 1859, berooid in Brussel, [[Max Havelaar (boek)|Max Havelaar]] publiceerde.]] [[Bestand:'Vase_of_Flowers_in_a_Stone_Niche'_by_Roelant_Savery,_Mauritshuis.jpg|thumb|550px|♣ Roelant Savery schildert het rijke [[Boeket|bloemenboeket]] in een [[berkemeyer]] in een boogvormige [[Nis (muur)|nis]]. Het bestaat uit [[Lis (geslacht)|lis]] en zeldzame bloemen uit de 17de eeuw: de [[apothekersroos]], [[akelei]], [[Ridderspoor (Consolida)|ridderspoor]], de [[tulp]], de [[Turkse lelie]], [[egelantier (soort)|egelantier]] en [[cyclaam]]. Het [[driekleurig viooltje]] is populair in die dagen. Shakespeare gebruikt het omstreeks 1600 in zijn [[Een Midzomernachtdroom|A Midsummer Night's Dream]] en laat er Oberon een liefdesdrank van maken. De achtergrond is een [[trompe-l'oeil]] [[marmerimitatie]] met de koperen nagels die het werk aan een muur hangen. Barsten en twee vliegen op de lijst versterken het effect.]] [[File:Sint-Annakerk_Brugge_interieur_1.jpg|thumb|550px|Brugge, [[Sint-Annakerk (Brugge)|Sint-Annekerk]], een perfect voorbeeld van [[Barok (stijlperiode)|barokkunst]]. Tussen [[1600]] en [[1610]] zorgt de heropleving van het katholieke geloof voor een hernieuwde culturele bloei. Die is te zien in steden zoals [[Antwerpen (stad)|Antwerpen]], [[Brussel (stad)|Brussel]], [[Gent]] en [[Mechelen (stad)|Mechelen]] en is vergelijkbaar met de zich simultaan afspelende [[Gouden Eeuw (Nederland)|Gouden Eeuw]] van Holland. De Vlaamse [[Barok (stijlperiode)|barok]] bloeit in de schilderskunst, de beeldhouwkunst en de architectuur. In de literatuur is de jezuïet [[Antoine de Balinghem]] (1571-1630) uit Sint-Omaars een fenomeen.<ref>Zie: ALEXANDER SOETAERT. ''1600. Een nieuwe religieuze wind uit Zuid-Europa'', in: MARNIX BEYEN, MARC BOONE & BRUNO DE WEVER (Eds.) (Ea.). ''Wereldgeschiedenis van Vlaanderen'', Polis, Kalmthout, 2018, p. 221.</ref>]] [[File:The_Nightwatch_by_Rembrandt_-_Rijksmuseum.jpg|thumb|550px|De compagnie van kapitein Frans Banninck Cocq en luitenant Willem van Ruytenburgh maakt zich gereed om uit te marcheren, ook wel ''De Nachtwacht'' genoemd. Het is geschilderd aan de vooravond van de Verlichting, in 1642. Het betreft geen Middeleeuwse schuttersgilde, die bewapenden zich met pijl en boog.]] [[File:Jan_Brueghel_de_Oude_en_Peter_Paul_Rubens_-_Het_aards_paradijs_met_de_zondeval_van_Adam_en_Eva.jpg|thumb|550px|♣ [[Jan Brueghel de Oude|Jan Brueghel]] en [[Peter Paul Rubens]] schilderen een nieuw type tuin: de baroktuin. Een tuinopschrift uit die dagen luidt: 'Ik dwaal door verwarde doolhoven, zo goed uitgerust met bocht en kromme lijn, en ik wil wachten zonder bang te zijn, op de hulp die jouw woorden me beloven.'<ref>MARION & WERNER KÜSTENMACHER, vertaald door A. C. Swierienga. ''Labyrinten. Een ontdekkingsreis door de wereld van labyrinten en doolhoven, Panta Rei, Katwijk, 2001, p. 86.</ref> Tijdens de barok komen 'geestelijke recepten' tot stand die de verloren zielen terug brengen van de dwaalweg naar het rechte pad. Anderen stellen de relatie tot god voor als een labyrint waarin een liefdevol vertrouwen naar het ware leidt. Dit schilderij is ''Het aards paradijs met de zondeval van Adam en Eva''. Let op de exotische planten en dieren die het tafereel vormen. Het is geïmporteerde weelde zoals die in de havenstad Antwerpen te zien, te kopen en te verkopen valt. Maatschappelijk aanzien is te verwerven met onbekende en nooit geziene dingen. De Antwerpse haven moet een doorlopende ontdekkingstocht geweest zijn. De barokke Adam en de zwoele Eva komen zo uit een eigentijds pornokanaal gestapt - maakt de barok komaf met de preutsheid van de vroege Renaissance? Barok is de kunst van de contrareformatie en contrasteert met de soberheid van het Noordelijke Calvinisme. Tijdgenoten die Antwerpen in die dagen bezoeken staan versteld van het cultuurlandschap dat de moerassen, polders en bossen overwonnen heeft. Ze zien 'meer soorten en variëteiten' dan welk land ook in Europa: vruchtbomen, moestuinen, planten uit Constantinopel, Afrika en uit de nieuwe wereld, men spreekt over sierheesters, medicinale kruiden, onbekende bloemen. De botanicus en arts uit Rijsel [[Mathias de Lobel|Matthias de Lobel]] (1538-1616), is er de getuige van. [[Johannes Goropius Becanus|Jan van Gorp]] (1519-1573) uit Maastricht werkt in opdracht van het Antwerpse stadsbestuur aan zijn ''Origines Antwerpianae'' en benadrukt dat tuinen behalve farmacologisch vooral esthetisch zijn, een 'verrukking' voor het oog.<ref>MICHAEL PYE, vertaald door Pon Ruiter & Annemie de Vries. ''Antwerpen. De gloriejaren,'' De Bezige Bij, Amsterdam, 2021. Zie vooral hoofdstuk IV, ''De tuin der kennis'', p. 101-106.</ref>]] . {{Cquote|'''Het was de grootste deportatie uit de geschiedenis. Ruim veertien miljoen mensen werden tussen de zestiende en de negentiende eeuw uit Afrika naar Amerika verscheept. In Zuid-Amerika was de behoefte aan goedkoop labeur voor de suiker- en tabaksplantages groot, en de trans-Atlantische slavenhandel kon die leveren. Algauw werden ook Midden- en Noord-Amerika klant bij de slavenjagers. (...) Waar de slavenrovers hun levende koopwaar vandaan haalden, is nooit helemaal goed gedocumenteerd.'''|HILDE VAN DEN EYNDE in D.S., 25.03.2015.}} . {{Luister2|Amazing Grace with vocals and guitar by Rocks From The Garden - 20060603.ogg|Amazing Grace|Een uitvoering van ''Amazing Grace'' met zang en gitaar}} . ♥ [https://www.youtube.com/watch?v=Di_O7Rwci4w '''BEELDFRAGMENT SLAVERNIJ 1''' (14.58 Min.)] . ♠ [https://www.youtube.com/watch?v=CGGhiStEKAY '''BEELDFRAGMENT SLAVERNIJ 2''' (6.32 Min.)] . ♥ [https://www.youtube.com/watch?v=MIAtWKv_VtM '''BEELDFRAGMENT DRIEHOEKSHANDEL''' (3.28 Min.)] . ;1610 . * [[François Ravaillac]], een fanatieke katholiek steekt de populaire [[Hendrik IV van Frankrijk|Hendrik IV]] dood in Parijs. De moordenaar wordt gekookt in olie en lood en gevierendeeld. * Het CO<small>2</small> gehalte is historisch laag na de dood van tientallen miljoenen indianen sinds 1492. Wouden die CO<small>2</small> uit de lucht plukken vervangen hectaren landbouwgrond en leiden een [[kleine IJstijd]] in. . . ;1611 . * Eerste opvoering van [[The Tempest]], traditioneel gezien als [[William Shakespeare]]s laatste stuk. Nadrukkelijke thema's zijn magie en ontdekkingsreizen. . * [[Henry Hudson]] die zijn leven lang zocht naar de noordelijke doorsteek, maakt zijn laatste reis. . * Een sekte met meer dan twaalfduizend leden die de 'duivel aanbidden' krijgt een zware klap door de inquisitie.<ref>FERNAND BRAUDEL, dl. 1, p. 45.</ref> . ;1612 . . ;1613 . * Albrecht & Isabella erkennen de eerste schermclub ter wereld in [[Gent]]. . * [[Adriaen Block]] verkent het gebied dat [[Henry Hudson]] ontdekte. . * Antwerpen bouwt (nog geen twintig jaar na het eerste [[Rasphuis (Amsterdam)|rasphuis]] in Amsterdam) zijn pesthuis om tot een correctiehuis om vagebonden en bedelaars te werk te stellen. Later volgen initiatieven in Brugge, Brussel, Gent, Ieper en Mechelen. . . ;1614 . * Bouw van [[Fort Nassau (Noortrivier)|Fort Nassau]] in [[New York (stad)|New York]]. . * Stichting van de kolonie [[Nieuw-Nederland]]. . * Stichting van de [[Rijksuniversiteit Groningen]] met de faculteiten: protestantse godgeleerdheid, Rechten, Geneeskunde en Filosofie. Op het universiteitswapen staat: "Het woord van de Heer is een lamp voor onze voeten". . . ;1615 . * De eeuwig vermoeide [[René Descartes]] verlaat het [[La Flèche (Frankrijk)|Jezuïetencollege van La Flèche]] dat hij later hekelt omwille van zijn onkritische en autoritaire beheersing. . * De Franse Koning maakt de extreem dure [[Chocolade|chocoladedrank]] gebruikelijk bij [[Audiëntie (hoorzitting)|audiënties]]. Sinds 1585 wordt cacao op commerciële schaal van [[Veracruz (stad)|Veracruz]] naar [[Sevilla (stad)|Sevilla]] getransporteerd. . * Start bouw van de [[Sint-Carolus Borromeuskerk (Antwerpen)]]. . * [[Roelant Savery]] schildert zijn [[Vaas met bloemen in een stenen nis]]. In 2016 koopt het Mauritshuis het voor 6,5 miljoen euro (met steun). . . ;1616 . * De paus doet pater [[Galilei]] de theorie van [[Nicolaas Copernicus]] (de aarde is rond en beweegt zich om de zon), intrekken. Het maakt indruk op René Descartes die zijn publicatie uitstelt. . * ♣ [[William Shakespeare]] (°1564-1616) overlijdt. Zijn zinnen blijven en de tuin beschreef hij als 'het allermooiste labyrint / dat ooit een mens betreden heeft... / hierin zit meer dan onder leiding der natuur / ooit voorviel: daarin moet een orakel / ons inzicht verschaffen.' Graslabyrinten zijn een Engelse specialiteit. Ze ontstaan in de middeleeuwen, aangelegd door pelgrims in de dertiende en de veertiende eeuw die hun inspiratie vonden in Noord Frankrijk. Hun graslabyrint vragen veel onderhoud: afscheidingen steken, graszoden opwerpen tot hoge grasranden, het maaien. Die arbeid vermijdt, schrijft Shakepaere dat het werk verdwijnt het onder het "welig woekrend groen". Het graslabyrint in Hilton bij Coberton, [[Huntingdonshire]] is er de getuige van. De stenen zuil met de koepel dateert uit 1660. De doolhof is ouder. . . ;1617 . * Aanleg [[Wallen van Damme|wallen in Damme]] door de katholieke Spanjaarden omdat [[Sluis (gemeente)|Sluis]] in Staatse handen is en men Brugge wil beschermen tegen invallen. . . ;1618 . * [[René Descartes]] doet dienst in verschillende legers (tot 1621) tijdens de [[Dertigjarige oorlog]]. In 1618 trekt hij naar [[Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden]], waar hij zich vrijwillig aansluit bij het leger van Prins [[Maurits van Oranje|Maurits van Nassau]] bij [[Breda]]. Wellicht raakt hij gefascineerd door de toegepaste wiskunde van de [[ballistiek]] en de [[vestingbouw]] van [[Simon Stevin]]. Descartes raakt bevriend met de acht jaar oudere arts [[Isaac Beeckman]]. Na het uitbreken van de [[Dertigjarige Oorlog]] wordt hij officier in het leger van de katholieke [[Maximiliaan I van Beieren (keurvorst)|Maximiliaan I van Beieren]], dat in Bohemen vecht. . * [[Pieter-Paul Rubens|Rubens]] schildert ''Het hoofd van [[Medusa (mythologie)|Medusa]]'', gekeeld door [[Perseus (mythologie)|Perseus]]. . . ;1619 . * Onthoofding [[Johan van Oldenbarnevelt]]. . * Descartes komt tot het inzicht dat zijn jong leven voorbij is en dat hij een roeping heeft. In een brief aan Isaac Beeckman schrijft hij dat Beeckman hem uit zijn 'passiviteit haalde' en ervoor zorgt dat hij zich dingen herinnert die hij ooit leerde. 'Toen mijn geest afdwaalde van serieuze zaken, zette u mij terug op het rechte pad.' De briefwisseling tussen de twee intellectuelen start als Descartes in april [[Breda]] verlaat en via veel omwegen richting [[Kopenhagen]] trekt. Op 10 november beleeft hij in de buurt van [[Ulm (Baden-Württemberg)|Ulm]] een goddelijk visioen en dromen die hij als aanziet als een startpunt van zijn levenswerk, het ontwikkelen van een wetenschappelijke methode.<ref>Zie hiervoor bijvoorbeeld: TOM SOREL, (vertaald door Willemien de Leeuw). ''Descartes''. Lemniscaat, Rotterdam, 2000, p. 16 & 17.</ref> . . ;Kijken <gallery> Bestand:Simon_Stevins_zeilwagen_voor_Prins_Maurits_1649.jpg|[[Simon Stevin]]s zeilwagen voor [[Prins Maurits van Oranje-Nassau|Prins Maurits]] File:Rubens Medusa.jpeg|Rubens, Medusa. File:NavioNegreiro.gif File:Westerkerk_Amsterdam_20041002.jpg|De soberheid van de protestantse interieurs contrasteert met de barokke kerken in de Zuidelijke Nederlanden. File:Namur-St.Loup_-_interieur.jpg|Namen, Sint-Loup. File:Voorgevel_Carolus_Borromeuskerk.jpg|Antwerpen, Borremeuskerk. File:Death-of-Henry4.jpg|Hendrik IV wou een leger naar de Duitse gebieden sturen om een calvinistische prins te helpen. File:William_Hogarth_017.jpg|Prospero en Miranda in The Tempest door [[William Hogarth]], circa 1728. File:The Tempest (1908).webm|''The Tempest'' (1908) File:Miranda_-_The_Tempest_JWW.jpg|Miranda - The Tempest; schilderij van [[John William Waterhouse]], 1916. File:Galileo_moon_phases.jpg|Schijngestalten van de maan door Galilei. File:Last_Voyage_Of_Henry_Hudson.jpg|Henry Hudsons laatste reis, door [[John Collier (schilder)|John Collier]] (1850-1934). File:Mayflower_in_Plymouth_Harbor,_by_William_Halsall.jpg|Mayflower in [[Plymouth (Verenigd Koninkrijk)|Plymouth]] door William Halsall, 1882. File:Hugo_de_Groot_1622.jpg|Hugo de Groot klimt in de boekenkist (ets uit 1754). </gallery> . . = Van 1620 tot Descartes' dood in 1650 = . [[Bestand:Rubens tuin.jpg|550px|thumb|♣ De tweeëntwintigjarige en waanzinnig getalenteerde [[Antoon van Dyck]] (1599-1641) vertrekt naar Italië vanuit Rubens tuin, die tot op heden herkenbaar is. Dit negentiende-eeuws schilderij uit 1814 van [[Philippe-Jacques van Bree]] (1786-1871) uit de collectie van het [[Rubenshuis]] toont de binnenplaats van het Rubenshuis. Rubens en van Dyck kijken elkaar in de ogen en het witte, hengstig paard en een Moorse paardenfluisteraar die de teugels viert zijn wellicht symbolisch bedoeld. Is het paard is een cadeau van Rubens aan zijn leerling? Onderliggend symboliseert het paard de bronstigheid of de hengstigheid van van Dyck. De dames rechts kijken geamuseerd toe en dragen allebei een kind op hun schoot. Is Van Dyck de vader? Laat Rubens zijn leerling naar Italië reizen om van Dycks 'meer dan gezonde interesse' voor zijn vrouw Isabella Brant in een andere baan te leiden? Het zijn verhalen die sedert 1621 de ronde doen. Op weg naar Italië lost Van Dyck een tussenstop in [[Zaventem (gemeente)|Zaventem]] waar hij twee doeken schildert voor de [[Sint-Martinuskerk (Zaventem)|Sint-Martinuskerk]]. Het verhaal gaat dat van Dyck daar halsoverkop verliefd werd op een herbergiersdochter en dat Rubens weken later een bericht kreeg uit Italië om te vragen waar van Dyck bleef. Rubens reist daarop zelf naar Zaventem af om van Dyck een les te leren en hem de weg naar Italië te wijzen. [[Philippe-Jacques van Bree]]Behoudens een korte terugkeer naar Parijs tussen 1818 en 1821 en diverse reizen door [[Europa (werelddeel)|Europa]], zou hij er uiteindelijk tot 183 schilderde dit twee eeuwen na de feiten en schopt het later tot conservator van het [[Koninklijke Musea voor Schone Kunsten van België]] in Brussel. Hij overlijdt er in 1871, 85 jaar oud. Hij zal de geschiedenis ingaan als een man van het [[oriëntalisme]], de exotische en veelal naakte tableaus, vol van sensualiteit en felle, zoete tinten.<ref>GIDSENVERENIGING ANTWERPEN. ''Antwerpen, door het oog van de stadsgidsen. De leukste plekjes, de strafste verhalen'', Davidsfonds, Leuven, 2012, deel I, p. 202-203.</ref>]] [[Bestand:(1-5) Waarom werd porno vanaf de Gouden Eeuw zo populair-.webm|thumb|550px|[[Inger Leemans]]: ''Waarom wordt porno in de Gouden Eeuw populair?'']] . {{Cquote|'''Wie in de zeventiende eeuw Amsterdam bezocht, moet zijn bestookt met indrukken. Gekrijs van over elkaar heen tuimelende zeevogels en geklepper van roeispanen; een mengeling van geuren: kool, gebakken pannenkoeken, de moerasdampen uit de grachten. En dan de sensatie die de aanblik van het netwerk van blauwgrijze (???) moet hebben gegeven, het gevoel een strak omkaderde ruimte te betreden. De bakstenen huizen waarvan de omhoog wijzende geveltoppen de horizon begrensden, kwamen verfijnd en bescheiden over. Op de met kinderkopjes bestrate kades wemelde het van de werklui die karren voor zich uit duwden, of voortwaggelden onder de last van de zakken die ze aan boord van de lichters brachten; vrouwen met bolgerokte billen schrobden hun stoepjes, die ze met handenvol zand bestrooiden; overal waren honden, paarden en kinderen.'''|RUSSELL SHORTO. ''Nieuw Amsterdam. De oorsprong van New York'', Forum, Amsterdam, 2015, p. 41.}} . == De jaren twintig == . [[Bestand:View_of_Goudestein_with_a_woman_and_a_child_walking_beside_a_dyke_by_Jan_van_der_heyden.jpg|thumb|550px|♣ Dit ongedateerde schilderijtje van [[Jan van der Heyden]] (1637–1712) steekt in een privécollectie. Het is 23 centimeter hoog, 28.5 breed, quasi A4. Van de schilder is een portret bekend als twintiger uit 1661 met in zijn linkerhand een passer, in zijn rechter een document en op de achtergrond een schildersezel. Aan de onderkant staat dat hij een 'uitmundent schilder' is, geboren in [[Gorinchem|Gorcum]], overleden in Amsterdam. Het onderschrift brengt weinig eer aan deze veelzijdige uitvinder.<ref>Het stadsarchief bewaart de prent, die bij leven is gemaakt en nadien van twee regels onderschrift is voorzien. Schilderwerk van [[Jan van der Heyden]] is te vinden in het [[Amsterdams Historisch Museum]] en het [[Rijksmuseum]], het [[Mauritshuis]] in Den Haag, het [[Musée du Louvre]], de [[Galleria degli Uffizi]] in Florence en het [[Metropolitan Museum of Art]] in New York.</ref> Naast zijn uitvindingen (de stadsverlichting, een mobiele waterpomp en de organisatie van de brandweer) werkt hij aan [[baggermolen]]s, [[scheprad]]eren, [[kachel]]s, de [[scheepskameel]], waterbeheersing en het [[dijkonderhoud]]. Het thema van dit schilderijtje in één woord samen te vatten: stadsvlucht. Stadsvlucht is geen suburbanisatie. Dit fenomeen beschrijft de stad die aanhoudend inwoners verliest en waarbij de stedelijke kern krimpt. Dit is niet het geval in het overvolle Amsterdam, in Rotterdam of in Leiden bij het begin van de gouden eeuw. Stadsvlucht is voorbehouden aan een elite die het zich permitteert om op de buiten te wonen. Hun (tijdelijke) wegtrekken beïnvloedt de stadsdemografie niet en de stadseconomie wellicht nog minder vermits ze vrijwel alle consumptiegoederen op het voedsel na in de stad vinden.<ref>De Belgische suburbanisatie in de eerste helft van de twintigste eeuw komt er dankzij een dicht netwerk van buurtspoorwegen (trams), lokale treinen en goedkope abonnementen. In de tweede helft van die eeuw is koning auto daar verantwoordelijk voor.</ref> 'Stadslucht of stadsvlucht? In de Middeleeuwen geldt het spreekwoord 'stadslucht maakt vrij'. Wie op het platteland woont is meer dan een stedeling gebonden aan de heerlijke verplichtingen. Poorters kopen hun stad en zichzelf vrij, bieden onderdak aan verschoppelingen, organiseren jaarmarkten... De stadsmaquettes van Brussel in het [[broodhuis]]-museum tonen dat de stad tijdens haar de [[Stadsomwallingen van Brussel|eerste omwalling]] in de dertiende eeuw veel groen en open ruimte kent. Dit is geen fantasietje van de makers van de maquette. En als Brussel een eeuw later uit haar voegen barst, bouwt ze een tweede omwalling die tegemoet komt aan het tekort aan open ruimte. Door die uitbreiding van de omwalling houdt de middeleeuwse stad zich rein met relatief weinig inwoners op een relatief grote oppervlakte. De gemiddelde stadstuin is eenvoudig, klein en vaak geometrisch zoals plattegronden dat illustreren. Er groeien vruchten en groenten: abrikozen, perziken, asperges, aardbeien. Het zeventiende-eeuwse Amsterdam breidt zich nog vlotter uit dan steden met een Middeleeuwse erfenis. Amsterdam kent geen omwalling. Het omliggende platteland neemt ze grachtengordel na grachtengordel in. Later lijkt de stad een magneet met wisselende polen: aantrekken en afstoten, ondanks dat er van industrialisatie geen spoor is. In dat stadsleven komen reizigers ogen en oren te kort om alle indrukken op te nemen. Meeuwen tuimelen krijsend over elkaar heen, overal zijn honden, paarden en kinderen, roeispanen klepperen en de geuren wisselen elkaar af: pannenkoeken, walgelijke kool, stront, wijn, de dampen uit de grachten... verfijnde en bescheiden bakstenen gevels begrenzen de horizon. Op de kades met kinderkopjes duwen werklui karren of waggelen ze onder zakken die ze aan of van boord brengen; vrouwen schrobben stoepjes schoon en strooien een handvol zand. Hoe ziet de tuin er uit van wie dit soort taferelen de rug toe keert en de stad verlaat, op de vlucht voor de vieze, groezelige stadslucht van de op elkaar troepende menigte? Uiteraard gaat het hier niet om de lochting van de keuterboer maar om de elitaire villa. Vier jaar nadat [[Lodewijk XIII van Frankrijk|Lodewijk XIII]] bij een onbenullig gehucht met de naam Versailles een bescheiden jachtoord in bak- en en zandsteen bouwt, doet de machtigste man van Holland hetzelfde. [[Johan Huydecoper van Maarsseveen (1599-1661)|Joan Huydecoper van Maarsseveen]] (1599-1661) koopman, zes keer burgermeester van Amsterdam en bewindvoerder van de [[Vereenigde Oostindische Compagnie|VOC]] bouwt in 1628, om de stadslucht en de bijhorende ziekteverspreiding te ontlopen een buitenhuis. Zijn voorvader kocht het domein als belegging zonder ambitie. Nu betrekt zijn familie het van voorjaar tot najaar. Tweemaal per jaar verhuizen ze. Het huis in [[Maarssen]], zo'n dertig kilometer ten zuiden van Amsterdam, krijgt de naam [[Goudestein]] en ligt bij de rivier de [[Vecht (Utrecht)|Vecht]]. De plek ligt ver genoeg van de stedelijke zorgen en dichtbij genoeg om de zaken niet uit het oog te verliezen. Water vergemakkelijkt de verhuis. En, water is esthetisch en idyllisch. Trekschuiten brengen huisraad heen in de lente en terug in het najaar. Het servies, het linnengoed, de bibliotheek en de biljarttafel... alles verhuist. De familie zelf, de genodigden, de schrijvers en kunstenaars zoals [[Jan van der Heyden]] komen per koets. In de tuin combineert de eigenaar de stilaan dominante Franse stijl met Hollandse extra's. In het theehuis of onder de theekoepel nipt het gezelschap aan dure aftreksels uit China. Ze noemen het thee. De moes- en kruidentuin, de boomgaard en de visvijvers, de kwekerij en de plantage zijn behalve praktisch - de oogst gaan naar de keuken - kapitalistisch. De stedelijke mentaliteit waarbij alles om geld, winst en groei draait, is bij de oogst te zien. Dan komen de opbrengsten op de stedelijke markt die op een hoorn des overvloeds lijkt. De overvloed stilt niet alleen de stedelijke honger, het is een streling voor het oog die de kunstnijverheid niet ontgaat. De zoon van Joan Huydecoper, eveneens [[Joan Huydecoper van Maarsseveen (1625-1704)|Joan Huydecoper]] (1625-1705) heeft niet de beste vaderrelatie. Toch doet hij niet onder. Dertien keer is hij burgermeester van Amsterdam, in 1666 schopt hij het tot bewindvoerder van de VOC en in 1681 tot de [[Admiraliteit van Amsterdam]]. In zijn dagboek rapporteert over zijn drink- en rookgezelschap, schrijft hij over een papegaai, een aap die alle glaswerk aan diggelen gooit en telt hij hoe vaak hij de liefde bedrijft. Hij verbouwt taxus en meloenen en noteert welke zaden en gewassen, welke planten met bijbehorende tekeningen hem uit alle uithoeken van de wereld bereiken, van [[Amboina (VOC-gebied)|Amboina]] tot [[Zuid-Afrika]], over [[Batavia (Nederlands-Indië)|Batavia]] en [[Bengalen (gebied)|Bengalen]], over [[Ceylon (VOC-gebied)|Ceylon]] en [[Coromandel (schiereiland)|Coromandel]], [[Mauritius (land)|Mauritius]], [[Suriname]]… overal heeft ''zijn'' VOC ''haar'' vestingen. Rond 1682 richt hij samen met [[Jan Commelin]] de [[Hortus Botanicus Amsterdam|Hortus Botanicus in Amsterdam]] op. [[Simon van der Stel]], de eerste gouverneur van Kaap de Goede Hoop met interesse voor botanie, start op vraag van Huydecoper een VOC-tuin. Hij kweekt er [[kaneel]]-, [[kruidnagel]] en [[kamfer|kamferboompjes]] om ze te acclimatiseren voor hun verscheping. Wellicht bereikten de planten Amsterdam nooit. Tot het wetenschappelijke netwerk van Huydecoper behoren de uitvinder van de microscoop [[Antoni van Leeuwenhoek|Antonie van Leeuwenhoek]] die hij in [[Delft]] meermaals bezoekt om naar ‘allerlei dierkens’ te kijken en [[Cosimo III de' Medici]], met wie hij correspondeert, mogelijk over botanie. [[Hendrik Adriaan van Reede tot Drakestein|Hendrik van Rheede]] draagt zijn magistrale boek, de Hortus Malabaricus mee op aan Huydecoper. Tegenwoordig is huis Goudenstein het stadhuis van Maarssen. Veel families verlaten na de Engelse zeeoorlogen (wegens economische redenen) hun buitengoed. De gebouwen herbestemmen ze tot stal of als industrieel pand. In deze periode ontstaan aan de rand van Rotterdam tuincomplexen. Particulieren kopen amen delen van het platte land en leggen er lanen aan die de grond opdelen in tuinpercelen. Op deze 'laanorganisaties’ kweken ze groenten en siergewassen. In de omgeving van Leiden gebeurt buiten de stadsmuren hetzelfde met de zogenaamde ’speculatie-thuyntjes’. Die hebben ook een recreatieve functie. Dit is bezit van een welgestelde burgerij die zich een buiten-stadse tuin permitteren maar geen buitenhuis. Tussen die luxueuze plekken ontstaan herbergen met pleziertuinen voor een uitstapje. Balthasar Florisz’ kaart uit 1625 toont een vierkante doolhof vol attracties op de Prinsengracht. Doolhofboekjes begeleiden en wijzen op de herberg met ‘goewijn’, het spannende overgroeide pad en de bedriegertjes die onverwacht water spuiten uit het plaveisel. Sprookjesachtige attracties zijn Besje van Meurs (een bedrieglijke vrouw die 32 jaar niet eet) en Goliath, de mechanische reus die nu in het restaurant van het Amsterdams Historisch Museum huist. Het succes leidt tot gelijkaardige initiatieven: de Nieuwe doolhof, de Franse Doolhof (1640) en de Rode Doolhof die zich richt op boeren die zich vergapen aan mechanische loeiende koeien. Een inventaris uit 1664 toont waar de elite zich mee ontspant: grotten, fonteinen en beelden, speeltoestellen, een planetarium, een tafereel van Alva’s schrikbewind, de moord op Oranje, een brullend ossenhoofd, vechtende wijven…<ref>WANDA NIKKELS. ‘’Pleziertuinen, kolfbanen en lusthoven. Zomers vermaak in de stad’’, https://onsamsterdam.nl, 1 juli 2006.</ref> Langs de Amstel beschikken herbergen als de IJsbreker, de Beerebijt en de Pauwentuin over pleziertuinen. ‘Beerebijt’ dankt zijn naam aan de hane-, honden en berengevechten. De ‘Pauwentuin’ laat graag horen dat Rembrandt van Rijn er kwam en beschrijft het heerlijk: ‘Men zit in d’open lugt, bedekt voor zon en winden / Door digte boomen, / die met hun verheven kruin een schaduw geven / aan deez’ aangenamen tuin’. ’t Vosje, een ruige kroeg bij Amsterdam vol veekoopmannen, verandert in een beschaafde theetuin met een schommel en wip waar ‘s zomers middenstanders verblijven. ¨Paard- of ezelsrijden is er populair. Herberg Roomtuintjes, trekt op zonnige dagen ‘kinderwagentjes, zuigflesschen, vliegers en springtouwen’ en dankt haar naam aan de veemarchants die er hun koeien door de herbergier laten melken om de room aan gasten te verkopen. De burgerij bezoekt de pleziertuinen en betaalt entreegeld en voor versnaperingen. De chique tuin van de Keizerskroon bij de Kwakerspoel is af te huren voor partijen, bruiloften of deftige diners. De Ridders van het Metalen Kruis eten er in 1856 schildpaddensoep, kalfsfricandeau en getruffeerde kalkoen. De pleziertuin van de Claudius Civilis schutters is het schouwtoneel voor statige muziek, feesten of ballonspektakels. De Plantage is een drinkplek, zo blijkt uit het gedicht ‘De Kroeg’ van J.P. Heije: ‘Al in de Plantage, daar is een kroeg / Wel onder de bomen / daar drinken ze laat en daar drinken ze vroeg / daar drinken ze nooit haast jenever genoeg / Mijn lief zeit: ik mag er niet komen.’ Het gebied komt in de 17de eeuw binnen de stadswallen. De stagnatie van de gouden eeuw laat het onbebouwd. Er verschenen kleine uitspanninkjes, lusthoven en pleziertuinen. In 1844 opende een zekere A.J. de Boer er de Fransche Tuin, een uitspanning met een doolhof, fonteinen, prieeltjes, een Turkse tent en een veranda van Oosterse bamboe. In de Aloëfontein houdt een waterstraal een bronzen kogel zwevend. In de 17de en 18de eeuw richtten de pleziertuinen zich op volwassenen. In de 19de eeuw is het een gezinsplek. Doolhoven transformeren tot kinderattracties: ‘Blijf voor de poort niet staan, treedt binnen lieve jeugd. De Doolhof, thans vernieuwd, biedt u de schoonste vreugd: fontein en orgelspel, vertooningen van ’t leven, dit alles zal u veel blijdschap geven.’ Eind 19de eeuw valt het doek voor veel pleziertuinen. Herberg de Pauwentuin verloor zijn glans en is rond 1850 gesloopt. De Oude Doolhof sluit in 1862 de deuren voor een schoolproject en in 1869 gaat de kolfbaan bij herberg Stadlander ten onder aan de stadsuitbreiding. De uitspanning dankte zijn naam aan de 17de-eeuwse uit Duitsland afkomstige herbergier Dirck Stadlander. In 1850 dichtte J. Brester over de herberg: ‘Als langs Uwe kleine baren / de lichte tentschuit henenschiet / en Amstels jeugd aan ’t spelenvaren / En ’s avonds koelte en pret geniet.’ Schuttersvereniging Claudius Civilis vierde in 1901 zijn vijftigjarig jubileum. Het is het laatste evenement. Enkele weken later is de herberg gesloopt en zijn de bomen gerooid. Samuel Sarphati koopt de Borneostraat (??) en de Beerebijt aan met zijn bouwmaatschappij om er een stadspark aan te leggen (een plan dat niet werd gerealiseerd). Enkele tuinen bleven tot ver in de 20ste eeuw voortbestaan zoals Flora, later Maison Boer op het huidige Weteringsplatsoen. In 1940 werd het gesloopt voor de bouw van een flat. De stadsuitbreiding bezegelt het lot van de particuliere pleziertuinen. Die ontwikkeling gaat samen met de komst van het voor iedereen vrij toegankelijke stadspark – met een overgangsfase weliswaar, die van de bewaakte stadsparken. Daar had men de politie voor in het leven geroepen? De particulieren pleziertuingeschiedenis leeft voort in het kinderliedje: ‘Schuitje varen, theetje drinken, varen we naar de Overtoom / Drinken er zoete melk met room / Zoete melk met brokken / Kindje mag niet jokken.']] ;1620 . * ♣ Uit de haven van [[Plymouth (Verenigd Koninkrijk)|Plymouth]] vertrekt de [[Mayflower (schip, 1609)|Mayflower]] naar Amerika met een honderdtal [[Pilgrim Fathers]], Engelse kolonisten om er te leven vrij van de religieuze vervolging. Een aantal van hen woonde in [[Leiden]]. Tegenwoordig zijn veel Amerikanen trots dat ze zo'n [[Pilgrim Fathers]] als voorouder hebben. Omdat ze niet vertrouwd zijn met het land, volgen ze de gebruiken van de plaatselijke [[Massachusett (taal)|Wampanoag]]-stam om gewassen te verbouwen en in hun levensonderhoud te voorzien: maïs, bonen, pompoenen, tarwe, gerst, haver, erwten en kruiden in velden en tuinen bij hun huizen. . . ;1621 . * [[Hugo de Groot (rechtsgeleerde)|Hugo de Groot]] ontsnapt in boekenkist. . * Nederland richt de [[West-Indische Compagnie]] op. . * ♣ [[Petrus de Hondt]] (1578-1621), bekend als [[Hondius]], een leerling van Clusius legt vol trots een kruidentuin aan op een uitgestrekt landgoed van zijn beschermheer, de burgemeester van Terneuzen. [[Terneuzen (stad)|Terneuzen]] is een grensgebied tussen het katholieke Vlaanderen en de protestantse Noordelijke Nederlanden. In zijn ''Dapes inemptae of de Moufeschans'', een ode aan het 'zoete buitenleven' die nu verschijnt, schrijft hij een 16.000 regels tellend gedicht dat hij in tien gangen 'opdient' en opdraagt aan een vriend of een leermeester. Het Bloemhof draagt hij op aan zijn vriend Christiaan Porret, een apotheker in Leiden. Het boek rekent af met het de verdorven stad en prijst het landelijke leven aan. Het is een trend in de zeventiende eeuw: als literatuurgenre en als houding die het buitenleven opzoekt. De tuin is een plek om te werken, te genieten en te experimenteren. Hondius krijgt er de primeur van de artisjok. Het boek rond af met Hondius' hofwetten, strenge gedragsregels voor wie de tuin in 'ter Neuzen' bezoekt.<ref>Zie voor het volledige werk: https://www.dbnl.org/tekst/hond001dape02_01/hond001dape02_01_0001.php.</ref> . . ;1622 . * De [[gregoriaanse kalender]] maakt 1 januari tot de eerste dag van het jaar. . * Na een reis met het leger van de Hertog van Beieren keert Descartes terug naar Parijs en naar zijn familie in Bretagne. Hij verkoopt een reeks bezittingen die hij van zijn vader erfde, met de opbrengst kan hij de rest van zijn leven in zijn onderhoud voorzien. . . ;1623 . * Werken van [[Shakespeare]] gebundeld. . * Descartes maakt een reis naar Italië voor twee jaar. Na zijn pelgrimstocht naar de tombe van [[Loreto (Italië)|Onze Lieve Vrouw van Loretto]] (een belofte die hij maakte na zijn visioen) bezoekt hij Rome en Florence. . ;1624 . * 32 protestantse Waalse families vestigen zich in [[Nieuw-Nederland]] (in het Latijn: Nova Belgica) op Manhattan. Streekgenoten en Duitse, Nederlandse en Britse families volgen. De nederzetting krijgt later de naam Nieuw-Amsterdam. . * Bij het dorp [[Versailles]] trekt [[Lodewijk XIII]] een jachtslot van rode baksteen en zandsteen op. . . ;1625 . * De [[West-Indische Compagnie]] beveelt de bouw van een fort en bouwwerken op [[Manhattan (New York)|Manhattan]]: [[Fort Amsterdam (Nieuw-Nederland)|fort Amsterdam]]. . * Het [[kanaal Gent-Brugge]] is een feit. . * [[Peter Minuit]] wordt de eerste gouverneur van [[Nova Belgica]]. . * ♣ Vadertje [[Jacob Cats (dichter)|Jacob Cats]] (1577-1660) is wereldberoemd sinds 1618. De Noord-Nederlandse moraliserende dichter vergelijkt de zedige vrouw met een tuin (zie quote). De meeste mensen in de Republiek hebben zijn verzameld werk vol spreekwoorden en spreuken vanaf 1655 naast de bijbel als tweede boek liggen. Daarin vergelijkt hij de huisvrouw met de seizoenen. In de lente is ze een maagd, in de zomer een vrouw, een moeder in de herfst en tenslotte een winterweduwe. 'Als een jonge knop bot ze, draagt ze vrucht en verliest ze blad.'<ref>Zie ook info over zijn buitenverblijf, een film en p. 84 in Flora in Leiden. Titelpagina zoeken op de Commens. https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Hof-gedachten_(1655)</ref> {{Cquote|'''Een sedig wijf is gelijck een tuyn, die, om den hof gevlochten, bewaert het edel fruyt van alle snoep-gedrochten.'''|JACOB CATS. ''Houwelijck, Amsterdam, 1625.}} . . ;1626 [[Afbeelding:MuntingHortus1646Cover.png|thumb|550px|Henricus Muntings ''Hortus et Universæ Materiæ Medicæ Gazophylacium'' uit 1646.]] . * [[Pierre Minuit]] ruilt het gebied van de Manhattes-indianen of de Canarsie-indianen voor snuisterijen en sticht er Nieuw-Amsterdam, in 1664 omgedoopt tot New York. . * [[Sint-Pietersbasiliek]] in Rome klaar. . * Rubens verliest zijn eerste vrouw, [[Isabella Brant]] (°1591) aan de pest. . * Henricus Munting (1583-1658), een Nederlandse apotheker en botanicus richt nadat hij lijfarts was van vorsten in Napels en Praag, de Hortus Botanicus op in zijn Groningen. De hortus komt in 1642 in handen van de [[Rijksuniversiteit Groningen|Academie]]. In 1646 publiceert Munting een tuincatalogus: ''Hortus et Universæ Materiæ Medicæ Gazophylacium''<ref>H. Munting. ''[https://books.google.nl/books?id=-a5kAAAAcAAJ Hortus et universæ materiæ medicæ Gazophylacium].''</ref> waarbij ''Gazophylacium Materiae Medicae'' staat voor een medicinaal museum van simplicia, stenen, harsen, aromata, dieren en preparaten in zijn huis. De oorspronkelijke hortus maakt later plaats voor de universiteitsgebouwen van de alfawetenschappen. In 1967 verhuisde de collectie naar Haren en ging de locatie in Groningen op slot. . . ;1627 . * In de droogmakerij [[De Moeren (polder)|De Moeren]] start de landbouw. . . ;1628 . * [[Piet Heyn]] berooft de [[zilvervloot]]. . * [[William Harvey]] toont in zijn [[De motu cordis]] hoe het hart een [[mechanische]] [[Pomp (machine)|pomp]] is en het bloed door het lichaam pompt. Tot nu toe nam men aan dat de warmte het bloed stuwt. [[Christian Patte]] zal een eeuw later het beeld gebruiken voor een stadsontwerp met een eenrichtingsverkeer. . . ;1629 . * ♣ Nederlanders vestigen zich in New York en stichten nederzettingen in Manhattan, Long Island en langs de Hudson. Ze cultiveren boomgaarden en boerderijen en introduceren Europese bloemen. De kolonist [[Adriaen van der Donck]] schrijft over de kweek van rozen, tulpen, keizerskronen, witte lelies, anemonen, viooltjes en goudsbloemen. . * ♣ [[John Parkinson]] schrijft ''A Garden of Pleasant Flowers'' vol wijsheid. Het gedestilleerde water van lelies is heilzaam voor zwangere vrouwen en bevordert een vroege bevalling. Het sleutelbloemen-sap reinigt littekens in het gezicht. Edele dames kennen het. . * Overgave van [['s-Hertogenbosch]]: de zwaarste klap voor Spanje sinds [[1588]] . * [[Piet Hein (zeevaarder)|Piet Hein]] sneuvelt. . * In september neemt Descartes zijn intrek in de buurt van [[Franeker]] (Zeeland) waar er een universiteit is gevestigd om er een beschouwing te schrijven over metafysica. Net zoals zijn eerdere werkstukken, voltooit hij dit niet. . . ;Kijken <gallery> Bestand:Copy_after_Bartholomeus_van_der_Helst_-_Portrait_of_Joan_Huydecoper_van_Maarsseveen_(1599-1661).jpg|Joan Huydecoper (senior). Bestand:Jacob_van_Loo_-_Portrait_of_Joan_Huydecoper_2000_AMS_02458_0148.jpg|Joan Huydecoper (junior). Bestand:Jan_Moninckx01.jpg|Zijn wapen. Bestand:IMG_botanici.new.jpg|Botanici aan het werk. Bestand:Portrait_of_Joan_Huydecoper_(1625-1704)_and_wife.jpg|Met zijn vrouw. Bestand:Buste_van_J._Huydecoper_in_de_hal_-_Amsterdam_-_20011735_-_RCE.jpg|Buste in Amsterdam. Bestand:Peter_Paul_Rubens_(1574-1640)_Rubens_en_Isabella_Brant_in_een_prieel_van_kamperfoelie_-_Alte_Pinakothek.jpg|Rubens en zijn eerste vrouw. File:LouisXIII.jpg|Het begin van een paleis in Versailles. File:Joan_Willemsz_Blaeu.jpg|[[Joan Blaeu|Joan Willemsz Blaeu]] File:Peter_Minuit_portrait_New_Amsterdam_1600s_light.jpg|Pieter Minuit (1594–1638) koopt Manhattan voor 60 gulden. File:Piet_Hein.jpg|[[Piet Hein (zeevaarder)|Piet Hein]] (1577–1629) was een Nederlandse West-Indische Compagnie-commandant die de [[zilvervloot]] leeg roofde. File:Piet_Hein_memorial.jpg|Praalgraf van Piet Hein in de Oude Kerk in [[Delft]]. </gallery> . . == De jaren dertig == [[Bestand:Rembrandt_-_The_Anatomy_Lesson_of_Dr_Nicolaes_Tulp.jpg|thumb|550px|In de Amsterdamse chirurgijnsgilde in de [[Waag (Amsterdam)|Waag]] in Amsterdam geeft [[Nicolaes Tulp]] op 31 januari een openbare ontleding. [[Rembrandt van Rijn|Rembrandt]] legt het tafereel vast en breekt door op 26 jarige leeftijd. De chirurgijnsgilde staat één openbare ontleding per jaar toe. Het lichaam is van de geëxecuteerde crimineel, de 41-jarige Aris Kindt (Adriaan Adriaansz.). Hij was eerder die dag opgehangen voor diefstal. Het schilderij is te zien in het [[Mauritshuis]] (gebouwd in 1640 en sinds 1822 Koninklijk schilderijenkabinet) in Den Haag.]] . ;1630 . * De Nederlanders nemen de winstgevende suikerrietproductie in Brazilië over van de Portugezen. Het product burgert snel in en ontwikkelt zich van medicijn tot zoetstof. Een kookboek uit 1656 vermeldt 74 keer suiker tegenover drie keer het gebruik van honing. Aanvankelijk wordt suiker gebruikt als peper, kaneel en zout. De Arabieren introduceren het in het Middellandse zeegebied in de vroege Middeleeuwen. Met de West Indische Compagnie komt de suikerraffinage tot ontwikkeling op plantages in de Caraïben. Als halffabricaat komt het terecht in de havens van Rotterdam, Dordrecht en Amsterdam die er een afgewerkt product van maken. In de achttiende eeuw wordt het betaalbaar voor velen. . * Stichting [[Boston]] . * ♣ De Engelsen kweken appels, peren, pruimen, seringen, buxus en taxus in hun tuinen in [[New England (Verenigde Staten)|New England]] in de V.S. . * De 53-jarige Rubens trouwt met de 16-jarige [[Hélène Fourment]]. . ;1631 . * De Amsterdamse [[De_Otter_(Amsterdam)|'Zaagmolen Compagnie']] bouwt houtzaagmolens tot groot ongenoegen van de 'houtzagersgilde'. . ;1632 . * In de Amsterdamse chirurgijnsgilde geeft [[Nicolaes Tulp]] een ontleding. [[Rembrandt van Rijn|Rembrandt]] legt het tafereel vast. . ;1633 . * De [[Romeinse Curie]] veroordeelt [[Galileo Galilei|Galilei]] omdat die (in zijn ''Over de twee grote systemen van de wereld'') beweert dat de aarde beweegt. . * ♣ [[John Gerard]] schrijft zijn ''The Herbal, or General History of Plants'' over rozenwater. Het sap ervan, en vooral dat van de [[Rosa damascena]], houdt de buik soepel en verzorgt de stoelgang. Siroop ervan verkoelt en bevochtigt en bestrijdt brandende koorts. . ;1634 . * [[René Descartes|Descartes]] staakt zijn publicatie over het heelal die hij in 1630 startte onder de titel ''De Wereld''. Aanvankelijk dacht hij niet veel tijd nodig te hebben om deze theorie neer te pennen. Het lot van Galilei boezemt Descartes angst in. . ;1635 . ;1636 . * Stichting van [[Nieuw Haarlem]] in [[Nieuw-Nederland]] door een groep boeren onder leiding van [[Peter Stuyvesant]].<ref>Lees ter voorbereiding van je reis naar New York: [[Edward Rutherfurd|EDWARD RUTHERFURD]] (vertaald door Carla Hazewindus en Anne Jongeling). ''New York''. De Fontein, Utrecht, 2014.</ref> . ;1637 . * In [[Leiden]] verschijnt [[Discours de la méthode]]. [[René Descartes|Descartes]] legt hiermee de grondslag voor [[De Verlichting]] en l'[[Encyclopedie van Diderot en d'Alembert|Encyclopédie]]. . ;1638 [[File:IMG_botanici.new.jpg||thumb|550px|right|♣ Botanici aan het werk, door [[Gerbrand van den Eeckhout]] (1621–1674), geschilderd in het midden van de zeventiende eeuw. De [[Hortus Botanicus Amsterdam|Medicinalen Cruythoff]] in het Amsterdamse Reguliershof, net buiten de stadswallen (waar de Keizersgracht en de Utrechtsestraat elkaar kruisen) komt er na de pestepidemie in 1638 om geneeskrachtige planten te kweken. De botanicus [[Johannes Snippendaal]] beschrijft in de catalogus het succes en de plantenaanvoer. Nauwelijks zijn er achthonderd soorten gepubliceerd, of er schieten nieuwe soorten uit de grond.<ref>HANS MULDER. ''De ontdekking van de natuur.'' Terra, Amsterdam, 2021, p. 64.</ref>]] . * [[Slag bij Kallo]] . ;1639 . * ♣ De [[West Indische Compagnie]] laat het monopolie op de [[Pelsjager|pelshandel]] vallen. . * ♣ In de kolonie Jamestown nemen de ambtenaren een wet aan die alle kolonisten met meer dan honderd hectare land verplicht boomgaarden en tuinen aan te planten en te omheinen. . ;Kijken <gallery> Bestand:Anthony-van-Dyck_Selbstportrait.jpg|Zelfportret van Dyck, ca. 1630. File:GMG171_240_Flan_Occi.jpg|[[Joan Blaeu]] maakt een kaart van West Vlaanderen (1635). File:La_Tour_Le_Tricheur_Louvre_RF1972-8.jpg|Georges de La Tour schildert ''De valsspeler'' omstreeks 1635. File:1662_1725_Neobelgii_Allard_Ottens%C2%B3.jpg|[[Nieuw Haarlem]] in [[Nieuw-Nederland]]. </gallery> . . == De jaren veertig == [[File:Blaeu_1645_-_Morelanden.jpg|thumb|550px|De Moeren tijdens de eerste drooglegging op een kaart van [[Joan Blaeu]] (1645).]] . ;1640 . * Portugal is onafhankelijk met [[Johan IV van Portugal|Johan IV]] als koning. . * ♣ In Boston kopen puriteinen 44 hectare grond aan als openbare groene ruimte, bekend als de Boston Common, een openbaar park in de Nieuwe Wereld. . ;1641 . * [[Antoon van Dyck]], de Zuid-Nederlands barokschilder overlijdt. Hij is 42. . ;1642 . * [[Rembrandt van Rijn]] schildert de [[De compagnie van kapitein Frans Banninck Cocq en luitenant Willem van Ruytenburgh maakt zich gereed om uit te marcheren|Nachtwacht]]. . ;1643 . * [[Lodewijk XIV van Frankrijk|Lodewijk XIV]] wordt koning van Frankrijk. Hij is vijf. . * De [[bollandisten]], een instituut van de jezuïeten publiceren hun Acta Sanctorum. Het gaat om een hagiologie van heiligenlevens. Hun tijdschrift ''Acta Bollandiana'' verwijst naar de jezuïet-stichter [[Jean Bolland]] (1596-1665). . ;[[1644]] . ;1645 . * [[Hugo de Groot (rechtsgeleerde)]] overlijdt. . * [[Athanasius Kircher]] ontwerpt de [[toverlantaarn]], de eerste diaprojector. . ;1646 . * In Bredevoort slaat de bliksem in op de kruittoren van het kasteel Bredevoort. Veertig mensen komen om, het kasteel is onherstelbaar. . ;1647 . * Franse troepen bouwen de [[citadel van Kortrijk]] tegen de Spanjaarden. . * [[René Descartes]] is in Parijs, (volgens [[Hubert Dethier]] was dat in 1649 maar daar vond ik geen bevestiging van) op uitnodiging van Lodewijk XIV. De zonnekoning is negen). Geen mens had zijn werk gelezen en in een brief aan A.M. Chanut vermoedt hij de ware reden van zijn bezoek: {{Cquote|'''Wat me het meest verafschuwde, was dat geen van hen enige belangstelling toonde om iets anders van mij te weten dan mijn gezicht; zo heb ik reden te geloven dat zij me alleen maar in Frankrijk willen als een olifant of een panter, vanwege de schaarste, en niet om nuttig te zijn. Ik denk niet dat er iets gelijks zal gebeuren op de plaats waar u bent, maar het slechte succes van mijn reizen van de afgelopen twintig jaar, doet me vrezen dat het enige wat me in deze reis nog te doen staat, is onderweg dieven te vinden die me beroven, of een schipbreuk die me het leven kost. Dit zal me echter niet weerhouden, indien gij oordeelt dat deze onvergelijkelijke Koningin mijn mening wil onderzoeken.'''|[[René Descartes]], Oeuvres philosophiques de Descartes publiées d'après les textes originaux, p. 756.<ref>Raadpleegbaar op Google books.</ref>}} . ;1648 . * ♣ De [[vrede van Münster]] / de [[Vrede van Westfalen]] beëindigen de [[Tachtigjarige Oorlog]]. In Nederland komt de oranjeriecultuur tot ontwikkeling om niet winterharde gewassen te verzamelen. De oranjerie is een statussymbool dat het contact met exotische gebieden van de eigenaar illustreert, zijn zin voor het avontuurlijk uitproberen van nieuwe teelten en zijn kennis van de wereld toont. . * De internationale rol van [[Spanje]] is uitgespeeld. De vredesakkoorden kleuren de landgrenzen van Europa accuraat in en maken ze zichtbaar in het landschap: Zweden en Brandenburg-Pruisen plaatsen grensstenen. De belangstelling voor exacte grensafbakening valt samen met de komst van de driehoeksmeetkunde. [[Gemma Frisius]] (1508-1555) beschreef de methode voor het eerst en gebruikt de lengte van de zijden van de driehoek en de scherpte van de hoeken in de formule. Wat [[Gerard Mercator]] (1512-1594) betekent voor de wereldzeeën, zijn [[Jacob van Deventer (cartograaf)|Jacob van Deventer]] (ca. 1505-1575) en [[Willebrord Snel van Royen]], bekend als Snellius (1580-1626) voor de landmassa. De cartografie evolueert eind zestiende eeuw van een beschrijvend natte vingerwerk tot een nauwkeurige wetenschap. . ;1649 . [[Oliver Cromwell]] onderdrukt de [[Ierse]] opstand. . ;Kijken <gallery> Bestand:Athanasius_Kircher.jpg|[[Athanasius Kircher]] (1602-1680). Bestand:Kircherears.jpg|De illustratie uit [[Musurgia Universalis]] toont de oren van een mens en dier. File:Leiden_-_Rapenburg_21.jpg|[[René Descartes]] woont in Leiden in 1640. File:Frans_Hals_-_Portret_van_René_Descartes.jpg|René Descartes (1596-1650). File:Blaise_Pascal_Versailles.JPG|[[Blaise Pascal]] (1623-1662). File:Anthonis_van_Dyck_034.jpg|[[Antoon van Dyck]] (1599-1641). Bestand:Jean_bolland.jpg|[[Jean Bolland]] (1596-1665) File:Rembrandt_Self-portrait_(Kenwood).jpg|[[Rembrandt van Rijn|Rembrant]] (1606-1669). </gallery> . . = Examen = . ;A-Vragen . (S&V).Aflatenhandel, Alva, Amerigo Vespucci, Andreas Vesalius, Antwerpse Boromeuskerk, Bartolomeus Dias, beeldenstorm, boekdrukkunst, Calvinisme, Christoffel Columbus, Columbiaanse uitwisseling, Christoffel Plantijn, Benvenuto Cellini, Concilie van Trente, contrareformatie, de Grote Markt in Brussel, de mens van Vitruvius, Desiderius Erasmus, Don Quijote, Ferdinand Magellaan, Filips II van Spanje, Filips Wielant, Gerard Mercator, graaf van Horne, Gregoriaanse kalender, Gutenberg, hagepreken, heksenvervolging, Hernan Cortez, het Spanjaardenkasteel, humanisme, Johanna -de waanzinnige- van Castilië, Juan Vivès, Juliaanse kalender, Kaap de Goede Hoop, Keizer Karel V, Lamoraal van Egmont, Leonardo da Vinci, Maarten Luther, Machiavelli, Malleus Maleficarum, Maria I Tudor (Engeland), Maria van Bourgondië, Maria van Hongarije (1505-1558), Mercatorprojectie, Michelangelo Buonarroti, Miguel de Cervantes, Nicolaas Copernicus, Oost-Indiëvaarders, Ottomaanse Rijk, Philippeville, protestantisme, reconquista, reformatie, Rembrandt, Simon Stevin, Sixtijnse Kapel, slag bij Nieuwpoort, Spaanse Armada, specerijenhandel, Steenvoorde, Tachtigjarige Oorlog, Thomas Hobbes, Thomas More, Utopia, val van Constantinopel, Verdrag van Tordesillas, vestingbouw, VOC, Weberthese, Wittenberg. . . ;B-Vragen . * (S&V).Leg uit: Als de tachtigjarige oorlog in 1648 tussen Spanje en de Noordelijke Nederlanden ten einde loopt, luidt dit geen periode vol vrede in. . * (V).Leg uit: Bij het begin van de eeuw, omstreeks 1500 moderniseert de artillerie. Wat zijn de gevolgen hiervan? . * (S&V).Leg uit: Het beleg en de Val van Constantinopel betekende het begin van de Renaissance. . * (S&V).Leg uit: Het was de grootste deportatie uit de geschiedenis. Ruim veertien miljoen mensen werden uit Afrika naar Amerika verscheept. . * (S&V).Leg uit: Omstreeks 1453 gebeuren vijf dingen die de wereld een andere wending zullen geven. . * (S&V).Leg uit: wat zijn de gevolgen van de ontdekkingsreizen? . * (V).Leg uit: Welke oorzaken kunnen de kleine IJstijd verklaren? . * (S&V).Leg uit: Welke voorwaarden moeten vervuld zijn om tot ontdekkingsreizen over te gaan? . * (S&V).Leg uit: Wie in de zeventiende eeuw Amsterdam bezocht, moet zijn bestookt met indrukken. . * (V).Periode en karakteriseer 'de Renaissance': beginjaren en eindjaren, wat kenmerkt de periode? Welke veiligheidsproblemen heb je ontdekt? . * (S&V).Plaats in chronologische volgorde en leg uit: 1. Syfilis verspreidt zich over Europa; 2. Christoffel Columbus; 3. Filips II van Spanje; 4. Plato; 5. Socrates; 6. Verlichting (stroming). . * (S&V).Plaats in chronologische volgorde en leg uit: 1. Beeldenstorm; 2. Bouw van Mariembourg; 3. De Malleus Maleficarum; 4. Karel V wordt geboren op de weg naar Gent; 5. Lodewijk XIV geboren; 6. Val van Constantinopel. . * (S&V).Plaats in chronologische volgorde en leg uit: 1. Beleg en val van Antwerpen; 2. Boekdrukkunst; 3. De eerste gebastioneerde vesting in deze streek is het Spanjaardenkasteel; 4. Eerste hagepreken; 5. Lof der zotheid van Desiderius Erasmus verschijnt; 6. Slag bij Nieuwpoort. . * (S&V).Plaats in chronologische volgorde en leg uit: 1. Eerste executie van protestanten in de Nederlanden op de Grote Markt; 2. Einde van de Tachtigjarige oorlog; 3. Hertog van Alva rukt op naar Vlaanderen; 4. Maarten Luther slaat 95 stellingen aan de kerkdeur in Wittenberg; 5. Miguel de Cervantes schrijft Don Quichot; René Descartes overlijdt. . . ;C-Vragen . * (S&V).Leg uit: De accentverschillen tussen het protestantisme en de katholieke invulling van het Christelijke geloof zorgen voor een andere arbeidsethos en een andere culturele invulling en aldus ook een andere maatschappij. . * (S&V).Leg uit: De economische opkomst van Engeland heeft veel te danken aan de bannelingen, die van de vijftiende tot de zeventiende eeuw hun land om godsdienstige redenen verlaten en een toevluchtsoord op Engelse bodem vinden. . * (S&V).Leg uit: De periode 1500-1648 laat zich omschrijven als de periode van Oranje tegen Spanje: Eenheid en scheiding van de Nederlanden onder Habsburgers. . * (S&V).Leg uit: De Renaissance blikt terug op de antieke denkers: Socrates, Plato, Aristoteles en Archimedes. Hun onderzoek creëren in Europa een mens- en wereldbeeld dat systematiek toont, stilaan ontdaan van magische en religieuze interpretaties. . * (S&V).Leg uit: Max Weber ziet in zijn verhandeling ''Die protestantische Ethik und der Geist des Kapitalismus'', gepubliceerd in de Archiv für Sozialwissenschaft (XX en XXI, 1904-1905) de religie niet als een belemmering, maar als één van de belangrijkste oorzaken van de industrialisering. . * (S&V).Leg uit: Ziektes zijn zwaarwichtiger dan zwaarden bij botsende beschavingen. . * (S&V).Leg uit: Tussen 1600 en 1610 zorgt de heropleving van het katholieke geloof voor een culturele bloei. Die is te zien in Antwerpen, Namen en Brugge. . * (S&V).Leg uit: In 1650 overlijdt René Descartes. Dat is op 11 februari en aan een longontsteking. Zijn overlijden is symbolisch en illustreert een breuk met het eerder elitaire [[Humanisme]] en het magische middeleeuwse denken. Descartes pleit voor een wetenschap die universeel verstaanbaar is, een wetenschap die het esoterisme zoals de alchemie, de astrologie, het gnosticisme, de kabbala, de magie en mystiek uitsluit en een didactiek aanbiedt die alle mensen van de ratio bedient. . * (S&V).In de periode 1450-1650 ontstaan nieuwe tuintypes. Het gaat om het de tuin der lusten, de tuin van het humanisme (niet gezien), het labyrinth, de botanische tuin, de plantage en de barokke tuin. Toon aan hoe deze tuinarchitectuur een reactie is op maatschappelijke (r)evoluties. . . == Bibliografie == cse0xy6vkrdm2opfek79n77jx81vyd7 0 46782 430532 429481 2026-10-06T08:53:37Z Erik Baas 2193 Erik Baas heeft de pagina [[Welzijnenveiligheid/Deel5b]] hernoemd naar [[Welzijn en veiligheid/Deel5b]] zonder een doorverwijzing achter te laten 429481 wikitext text/x-wiki <big>'''HOOFDSTUK V. RENAISSANCE, HUMANISME & VERLICHTING, DEEL II'''</big> ;<big>'''1500-1800'''</big> '''<small>Hoofdstuk V bestaat uit twee delen. Dit is het tweede deel, over de Verlichting. [https://nl.wikibooks.org/wiki/Welzijnenveiligheid/Deel5a|Klik Klik hier om terug te keren naar het eerste deel.]</small>''' . <big>'''DEEL II. VERLICHTING: 1650-1789'''</big> . [[Bestand:Ziegenhagen_-_Chodowiecki_2.jpg|thumb|550px|Cquote|René Descartes vertelt: 'Ik was nog jong toen men mij naar school stuurde, en aangezien mij was verteld dat dat de manier was om heldere en zekere kennis te vergaren over alles wat voor het leven nuttig is, was ik een ijverige leerling. Maar zodra ik mijn studie voltooide en opgenomen kon worden in de rijen der geleerden, dacht ik daar volstrekt anders over. Want ik was opgezadeld met zo veel twijfels en dwalingen dat mijn poging om iets te leren mij niets anders leek te hebben opgeleverd dan dat ik mij meer en meer mijn onwetendheid realiseerde.' Op deze prent van Daniel Niclaus Chodewiecki uit 1792, bijna twee eeuwen na Descartes kindertijd schrikt een onderwijzer zijn jongelingen af door hen bang te maken voor de hel, satan, de duivel enzovoort. De prent toont intussen hoe onderwijs niet moet. De realiteit is vaak anders.]] . {{Citaat|'''Kranten hebben geen geheugen: het ene 'nieuwtje' verjaagt het andere, elke gebeurtenis vervangt een vorige, die zonder een spoor na te laten verdwijnt. De geruchten worden opgeblazen voor ze het loodje leggen. De praatjes volgen elkaar op.'''|[[Frédéric Gros]]}} . {{Citaat|'''Het grootste deel van de mensheid kan niet weten en moet daarom geloven.'''|[[John Locke (filosoof)|John Locke]]}} . {{Citaat|'''Try again, fail again, fail better.'''|[[Samuel Beckett]], Worstward Ho<ref>Geciteerd in: MARTIN CAPARROS, vertaald door Hendrik Hutter, Marjan Meijer & Corrie Rasink. ''Honger.'' Wereldbibliotheek, Amsterdam, 2014, p. 7.</ref>}} . {{Citaat|'''De omgang met mensen uit het verleden [het lezen van oude boeken] heeft iets weg van reizen. Het is goed iets te weten over de zeden en gewoonten van andere volkeren, om daardoor beter te kunnen oordelen over die van ons en zo te voorkomen dat we alles wat anders is dan bij ons belachelijk en dom vinden, zoals de gewoonte is van mensen die nooit verder hebben gekeken dan hun neus lang is. Maar wie te veel reist, wordt op den duur een vreemdeling in eigen land; en wie te te nieuwsgierig is naar wat in vroeger tijd gebeurde, blijft onwetend van de praktijk van vandaag. Afgezien daarvan worden ons in fabels gebeurtenissen voorgesteld die onmogelijk kunnen plaatsvinden.'''|[[René Descartes]]}} . [https://nl.wikipedia.org/wiki/Gebruiker:Benedict_Wydooghe/Evoluties_in_het_welzijns-_en_veiligheidsdenken#Waar_halen_de_optimisten_hun_mosterd? ♥ De verlichting kwam hier eerder in de cursus aan bod.] . ♥ . = Tijdzone 1650-1789 = [[File:Sebastien_le_Prestre_de_Vauban.png|thumb|550px|Sébastien Le Prestre de Vauban (1633-1707) was een Frans maarschalk en bouwmeester in de tijd van Lodewijk XIV die verdedigingswerken bouwde en verbeterde langs de toenmalige Franse grens. Sommige zijn nu [[Vestingwerken van Vauban|werelderfgoed]].]] '''De periode 1500-1648 liet zich omschrijven als de periode van Oranje tegen Spanje. De [[Verlichting (stroming)|Verlichting]] die hierop volgt, periodiseren we van 1648-1650 tot 1789, van het einde van de [[Dertigjarige Oorlog|Dertigjarige]] en [[Tachtigjarige oorlog]] of van de dood van [[René Descartes]] tot de [[Franse Revolutie]].<ref>Deze periodisering is een persoonlijke en didactische keuze. Sommige historici laten de Verlichting vroeger beginnen, sommigen later. De Franse historicus en filosoof [[Paul Hazard]] (1878-1944) laat de 'tijd der filosofen' aanbreken in 1680. Hij noemt het in 1935 de 'crisis van het Europees bewustzijn' waarbij rede en de natuurwetenschappen botsten met magie en geloof. Zie hiervoor het tweedelige ''La crise de la conscience européenne: 1680-1715'' dat het conflict beschrijft tussen het [[Classicisme (literatuur)|classicisme]] uit de zeventiende eeuw, met als idealen de orde en de perfectie, en de Verlichting. Anderen laten de verlichting reeds beginnen bij de geschriften van Thomas Hobbes (1588-1679).(</ref> Het einde van de tachtig- en dertig jarige oorlog in 1648 met de [[Vrede van Westfalen]] en de [[Vrede van Münster|Vrede van Munster]], luidt geen vrede in voor Vlaanderen. Spanje is nu een zwakke schakel en verdwijnt als te duchten macht. Redenen die het verval en de neerwaartse spiraal van de grootmacht verklaren zijn: 1. POLITIEK: De gebrekkige centralisatie van het logge staatsapparaat met torenhoge uitgaven; 2. ECONOMISCH: De staat Spanje gaat bankroet in de jaren 1557, 1560, 1575, 1596, 1607, 1627, 1647, 1662 en 1666. De teruglopende zilverproductie in de kolonies in Amerika zorgt voor inflatie. 3. MENTALITEIT: Het voeren van handel - een activiteit die naties in dit tijdperk groot maakt - strookt niet met het lang vervlogen ridderideaal waar de adel blijft aan vasthouden; 4. SOCIAAL: Spanje ontvolkt, communicatielijnen ebben weg. 5. MILITAIR: Spanje kan niet langer op tegen de expansiedrift van de handel voerende zeenaties: Holland, Engeland en vooral Frankrijk komt ten tonele en is belust op de [[Spaanse Nederlanden]]. Dit leidt tot een confrontaties met de machtigste vorst van Europa: [[Lodewijk XIV]] (1638-1715). Zijn bijnaam de 'Zonnekoning' dankt hij letterlijk aan een ballet waarin hij de rol van de zon danste en figuurlijk als de geopolitiek leider waar alle andere naties/landen/werelddelen omheen cirkelen. Het ballet ontwikkelde zich trouwens uit de militaire instructies die de musketiers kregen om hun musket te hanteren. Lodewijk XIV verschuift de frontlijn van de Noordelijke naar de Zuidelijke of de Spaanse Nederlanden, het leidt tot vier zware en langdurige confrontaties: de [[Devolutieoorlog]] (1667-68), de [[Hollandse Oorlog|Hollandse oorlog]] ((1672-79), de [[Negenjarige Oorlog (1688-1697)|Negenjarige oorlog]] (1688-97) en de [[Spaanse Successieoorlog]] (1701-13) waarbij ingenieurs een defensieve linie bouwen tussen de Maas en de Samber. Technici krijgen greep op de infrastructuur én op de mens: het is de erfenis van Descartes. In de zeventiende eeuw doet de gedachte zijn intrede dat arbeid zaligmakend is, ook buiten de Calvinistische oevers. Met 'grote opsluiting' verwijst de Franse filosoof en historicus [[Michel Foucault]] (1926-1984) naar de opkomst van instellingen, werk- en tuchthuizen die zieken, gekken, werklozen, ouderen, vagebonden, prostituees en marginalen van diverse pluimage aan het werk zetten. Die marginalen zijn vaak 'systeemfouten' of '[[Collateral Damage (uitdrukking)|collateral damage]]': burgerslachtoffers of aan lager wal geraakte [[veteranen]] die met hun oorlogswonden en -littekens nauwelijks aan werk geraken. Op cultureel vlak breekt het ganzenspel door - het is gedocumenteerd in de zestiende eeuw - en toont een nieuwe rage: wandelen is razend populair in de 17de en 18de eeuw. Het spelbord met 63 vakjes beloont en straft de speler tijdens zijn symbolische levenswandel. De cijfers zijn magisch. De geluksgetallen zeven en negen hebben als product 63. De spiraalvorm verwijst naar een cyclische oneindigheid. Gevaar, verwarring of verderf zijn te vinden in de vakjes met de brug, de herberg, de bron, het doolhof of de gevangenis.''' . * 1667-1668: de [[Devolutieoorlog]] met Spanje. . * 1672-1678 de [[Hollandse oorlog]] met Nederland. . * 1683-1684 de Luxemburgse oorlog. . * 1688-1697 [[Negenjarige Oorlog (1688-1697)|Negenjarige oorlog]] met Rijnland-Pfaltz (met het beleg van Namen in 1692, de herovering van Namen en het bombardement op Brussel in 1695). . * 1701-1713 [[Spaanse Successieoorlog]] Spanje. . . ;Vijf stadstypes In de Zuidelijke Nederlanden zijn er omstreeks 1650 vijf soorten steden. [[Sébastien Le Prestre de Vauban]] moderniseert de grenssteden die na 1650 in Franse handen vallen samen met [[Bavay]], [[Binche]] en [[Bouchain]]. Na 1701 stopt de modernisering.<ref>ETIENNE ROOMS. ''Inleiding 17de en 18de eeuw fortificaties en oorlogvoering''. In: LUC DE VOS. ''Burchten en forten en andere versterkingen in Vlaanderen''. Davidsfonds, Leuven, 2002, p. 107-114.</ref> * De open stad, zonder wal of gracht: Hondschoote, [[Kassel (Frankrijk)|Kassel]], Komen, [[Menen]], Poperinge, Waasten, [[Wervik]]. . * De stad met grachten: [[Armentiers]], Bastenaken, Blankenberge, La Bassée, Landen, Ninove. . * De stad met muren: Aalst, Aarlen, Aarschot, Bergen, Brugge, Charlemont, Damme, Dendermonde, Diest, Diksmuide, Gelre, Geraardsbergen, Givet, Halle, Herentals, Hesdin, [[Ieper]], Lens, Leuven, Lier, [[Maubeuge]], Mechelen, Nieuwpoort, Nijvel, Oostende, [[Oudenaarde]], Philippeville, [[Rijsel]], Roermond, Sint-Truiden, [[Sint-Winoksbergen]], Tienen, Tongeren, [[Veurne]], Zoutleeuw. . * De stad met muren en bastions of ander voorwerk: [[Ariën-aan-de-Leie]], Atrecht, [[Dowaai]], [[Sint-Omaars]], Stevensweert, [[Valenciennes]]. . * De stad met citadellen en gebastioneerde wallen: [[Aat]], Antwerpen, Avesnes, Bapaume, Béthune, Brussel, [[Cambrai]], [[Charleroi]], Dampvillers, [[Doornik]], Gent, Grevelingen, [[Kortrijk]], [[Luxemburg (stad)|Luxemburg]], Namen, Vilvoorde. . . = Tweede helft zeventiende eeuw = . [[File:David_Teniers_(II)_-_Flemish_Kermess_-_WGA22088.jpg|thumb|550px|Vlaamse kermis uit 1652 [[David Teniers (II)]], Koninklijke Musea voor Schone Kunsten van België, Brussel.]] [[File:Vermeer-view-of-delft.jpg|thumb|550px|[[Gezicht op Delft]] (ca. 1659) [[Johannes Vermeer]], [[Mauritshuis]].]] == Jaren vijftig van de zeventiende eeuw == . ;1650 . * [[René Descartes]] overlijdt op 11 februari aan een [[longontsteking]] in [[Stockholm]]; Zijn overlijden is symbolisch en illustreert een breuk met het eerder elitaire [[Humanisme]]. Descartes pleit voor een wetenschap die universeel verstaanbaar is, een wetenschap die het [[esoterisme]] zoals [[alchemie]], [[astrologie]], [[gnosticisme]], [[kabbala]], [[magie]], [[mystiek]], [[rozenkruisers]] uitsluit en een didactiek aanbiedt zodat alle mensen zich van de ratio kunnen bedienen. . * De onderzoeker van luchtdruk en elektrostatische fenomenen [[Otto von Guericke]] ontwerpt de [[vacuümpomp]]. . ;1651 . * Lodewijk XIV bezoekt het oude jachtdomein van zijn voorvader, [[Lodewijk XIII van Frankrijk|Lodewijk XIII]] en ontdekt er Versailles - het domein dat hij hiertoe zal uitbouwen. . ;1652 . ;1653 . * [[Lodewijk XIV]] danst in "Ballet de La nuit" van [[Jean Baptiste Lully]] als "Zonnekoning", verfilmd in [http://www.artifilm.nl/Html/leroidanse.asp Le Roi Dance]. . ;1654 . * Pestepidemie in Amsterdam. . ;1655 * [[Christiaan Huygens]] ontdekt Titan, de grootste maan van [[Saturnus (planeet)|Saturnus]]. . * ♣ De VOC legt naast haar boomgaarden en groentetuinen wijngaarden aan op [[Kaap de Goede Hoop]]. Ze dienen om haar schepen te bevoorraden. De wijnstokken hebben geen succes. Het duurt tot wijnliefhebber [[Simon van der Stel]] gouverneur van de Kaap wordt in 1679 en het landgoed Constantia aanlegt in 1685 en de komst van enkele Franse wijnkenners met wijnstokken op zak, dat de beroemde [[Vin de Constance]] tot stand komt. Van der Stel is geïnteresseerd in botanie en kreeg opdracht zaden en planten op te sturen naar [[Joan Huydecoper van Maarsseveen (1625-1704)|Joan Huydecoper]], zijn neef en commissaris van de Hortus Botanicus Amsterdam. . ;1656 . * De Portugese synagoge in Amsterdam spreekt een banvloek uit over [[Baruch de Spinoza]] en [[Johan de Wit]] verbiedt filosofen zich met de theologie in te laten en theologen om zich met filosofie te bemoeien en hoopt de strijd over Descartes leer in te tomen. . * [[Rembrandt van Rijn]] schildert [[De anatomische les van Dr. Deijman]]. . ;1657 . * [[Christiaan Huygens]] neemt een patent op zijn [[Slingeruurwerk (uurwerk)|slingeruurwerk]]. . ;1658 . ;1659 . ;Kijken <gallery> Bestand:Dr_Deijman’s_Anatomy_Lesson_(fragment),_by_Rembrandt.jpg|De anatomische les van Dr. Deijman. Bestand:Christiaan_Huygens-painting.jpeg|Christiaan Huygens. </gallery> . . == Jaren zestig == [[Bestand:Charleroi_-_plan-relief_-_copie.jpg|thumb|550px|Model van Charleroi, gesticht in 1666. De reliëfmaquette dateert van 1696 en is te zien in het [[Museum voor Schone Kunsten (Rijsel)|Palais des beaux-arts in Rijsel]]. Deze kopie maquette is te zien in het [[Stadhuis van Charleroi]], foto vanuit het zuidwesten.]] [[File:Rembrandt_(Rembrandt_van_Rijn)_-_A_Woman_in_Bed_-_Google_Art_Project_-_cropped.jpg|thumb|550px|Rembrandts maîtresse [[Hendrickje Stoffels]] sterft aan de pest in [[1663]]. Hier modelleert ze 'Sarah in verwachting van Tobias' uit 1645.]] . ;1660 . * [[Jacob Cats (dichter)|Jacob - vadertje - Cats]] (dichter) overlijdt in [[Den Haag]]. . * ♣ (Ca.) Aanleg van het parklandschap [[De Kleefse tuinen]] in Duitsland in opdracht van stadhouder [[Johan Maurits van Nassau-Siegen]]. Eerder trok die in Brazilië voor de [[West-Indische Compagnie]] moerassen droog om er [[Katoenplantage|katoenplantages]] aan te leggen. In Den Haag bouwde hij het stadspaleis, het [[Mauritshuis]]. . * ♣ Oprichting van de [[Royal Society of London for the Improvement of Natural Knowledge]] met [[Francis Bacon (filosoof)|Francis Bacon]] als boegbeeld. . . ;1661 . * ♣ Opening kasteel van [[Vaux-le-Vicomte]] door de minister van financiën [[Nicolas Fouquet]]. De [[Franse tuin]] van [[André le Nôtre]] staat model voor [[Versailles]]. . . ;1662 . * [[Blaise Pascal]] overlijdt. Hij is 39. . * De barokke [[Belfort van Bergen|belforttoren]] van [[Bergen (België)|Bergen]] verrijst op de onderbouw van het verwoeste gravenkasteel dat sinds de negende eeuw het verblijf van de graven van Henegouwen en sommige Vlaamse graven zoals [[Margareta van Constantinopel]] en [[Boudewijn I van Constantinopel|haar vader]]. Het belfort bekoort [[Victor Hugo]] die de stad eeuwen later bezoekt niet. Niettemin is het enige Belgische [[Barok (stijlperiode)|barokke]] belfort. . . ;1663 . * Londense arbeiders zien technologie als een bedreiging en vernietigen [[zaagmolen|zaagmolens]]. . * De paus plaatst [[René Descartes]]' werk op de [[Index librorum prohibitorum]] omdat hij God loskoppelt van de wetenschap. . . ;1664 [[Bestand:Versailles M2.JPG|thumb|♣ De menagerie van Versailles onder Lodewijk XIV|thumb|550px|De barokke menagerie in Versailles ontstaat in 1664. De cirkelvorm met middenin een paviljoen, de wandelpaden, de omheiningen en de kooien zijn een voorafspiegeling van het Panopticum.]] [[Bestand:Tuileries.jpg|thumb|550px|♣ '''Het uur van de Tuilerieën''' Op late zomeravonden, voor het begin van de zwoele Parijse nachten, ondergaan de Tuilerieën een metamorfose. Het oranje en paarse licht van de avondzon en het spiegelend water in de fonteinen maken van tuin een theater. In dit ‘land van de beau monde’ aldus [[Pierre Corneille]], is de getemde natuur het decor. Langs touw geschoren buxus, kaarsrechte lanen en wellustige standbeelden. Wie de gesnoeide bomen bekijkt ziet meskrassen met namen van minnaars en vrouwen, liefdessymbolen. Hier acteert men het liefdesspel. Alle types zijn er: snobs, zatlappen, hopeloze amants, parade militairen, blaaskaken, de aanstellers… iedereen is er, op voorwaarde gefortuneerd te zijn. De lakeien en het gepeupel wachten aan het voorportaal, op de opgedirkte snolletjes met een prettig gezicht na. Op de catwalk - de prominente tuinlaan, de Grande Allée zoekt de bonte bende avontuur. Aanbidders, jonkers, bloeiende meisjes, weduwes, getrouwde vrouwen… alleen echtparen met slechte smaak gaan er samen heen. ‘Voor een mooie vrouw is er niets zo stomvervelend als maar één man voor haar neus te hebben; haar echtgenoot.’ Charles Sorel in Polyandre: ‘De meeste geestige vrouwen genoten van de (…) Tuilerieën, waar ze dagelijks vol gemak nieuwe mannen zien.’ Op de scène zijn de taferelen voorspelbaar. Een jongeheer volgt een onbekende dame, zij verliest haar handschoen, de man knielt en de gemompelde complimenten monden uit in overdreven hartelijkheid. In de dwarslanen zijn de kleinere, niche-podia: droomplekken voor mensen met melancholie, zitbanken voor roddelaars en azijnpissers en schaduwrijke coulissen voor de geheime ontmoeting. Het oordeel bij de acteerprestatie is gebaseerd op het kalme wandelen, het gemaniëreerde bewegen, het bestudeerd wiegen. Een sociale galanterie waarbij halt houden geen politiek protest is tegen snelheid maar een traagheid om de ander in zich op te nemen, te taxeren en te tonen hoe geestig men is. Het is kijken en zich laten bekijken, het is oordelen en oordelen krijgen. Daarbij komt men voorbereid aan de dag. Opschik en bekoorlijkheid zijn tot in de puntjes verzorgd: diamanten, heldere stem en een als een meesterwerk geverfd gezicht ‘waar de natuur part nog deel aan heeft’, spot iemand in 1700. Een dienstmeid adviseert haar acterende meesteres als een regisseur: ‘U moet zich hier net zomin als andere dames wagen aan een natuurlijke manier van doen. Bent u bijvoorbeeld met mij in de Grande Allée, zeg dan maar het een of ander tegen me om geestig te lijken en lach zonder enige reden om een vrolijke indruk te maken, rek elk moment uw nek om uw boezem beter uit te laten komen, open uw ogen om ze groter te maken en bijt op uw lippen om ze roder te krijgen.’ Les promenades de Paris dicht: ‘Daar ligt het plankier van de beau monde / Zodra de zon ondergaat, begint de revue, / Wanneer zich daar in groot tenue / Komen showen, de brunette en de blonde. / Alles is er tentoongespreid / Kantjes, linten en stoffen / Waarmee ze gezicht en lichaam opdoffen. / Om te tonen: we zijn tot alles bereid. / Daar hebben ze rendez-vous in het openbaar / En lopen met de hele mikmak te leuren / Om elkaar toch steeds weer af te keuren, / Want ze lijken immers allemaal op elkaar.’ En zoals het een actrice betaamt, is er in het geniep de verachting en de spot met de andere en spiedt ze vanuit haar ooghoek naar het effect dat ze sorteert ‘om de vruchten van haar toilet te plukken’ aldus de moralist [[Jean de La Bruyère]] (1645-1696).<ref>FREDERIC GROS, vertaald door Liesbeth van Nes. ''Wandelen. Een filosofische gids'', Bezige Bij, Amsterdam, 2022, p. 286-288.</ref>]] . * [[Peter Stuyvesant]] - een zoon van een Nederlandse [[Calvinistische]] [[predikant]] - capituleert en draagt [[Nieuw-Amsterdam (Nieuw-Nederland)|Nieuw-Amsterdam]] over aan de Engelsen. Tot op heden zien onze Noorderburen dit als een historische fout. Zonder deze gebeurtenis sprak men nu Nederlands in New York :-) Het woord [[Yankee (scheldwoord)|Yankee]] vindt zijn oorsprong in de Nederlandse periode. Het is, volgens een legende een samentrekking van Jan en Kees, die aangeroepen werden door hun moeders om te komen eten. Zo vertelde een gids in New York. . * [[Colbertisme|Colbert]] geeft tuinarchitect [[André le Nôtre]] de opdracht de [[Tuilerieën]] te verfraaien met een laan en geometrische bloemperken. Catharina de' Medici, die het [[Tuilerieënpaleis]] in 1553 bouwde deed dit in Italiaanse stijl. Bij de afbraak van het paleis in 1883 sluit het park aan met de [[Arc de Triomphe (Parijs)|Arc de Triomphe]]. . . ;1665 . * [[Michiel de Ruyter]] en [[Johan de Witt]] richten het Nederlandse [[Korps Mariniers]] op. . * [[Joan Blaeu]] publiceert de "Grooten Atlas" met zeshonderd kaarten in negen banden. . * Filips IV, de Spaanse koning overlijdt. Zijn schoonzoon is [[Lodewijk XIV van Frankrijk|Lodewijk XIV]] en die claimt op basis van het [[devolutierecht]] de Spaanse Nederlanden. . * ♣ De Amsterdamse Hortus Botanicus verplaatst zich naar het Binnengasthuisterrein bij het [[Allard Pierson Museum]] en richt zich tot het medisch onderwijs. Dat zal zo blijven tot 1682, dan krijgt de tuin zijn definitieve locatie in de [[Plantage (Amsterdam)|Plantage]]. . . ;1666 . * [[Grote brand van Londen]]. . * Bouw van de vestingstad [[Charleroi]], genoemd naar [[Karel II van Spanje]], geboren in 1661. Hij komt aan de macht als driejarige in 1664 en regeert zonder gezag. Hij is geestelijk en fysiek gehandicapt door de inteelt bij zijn voorouders. Omdat inteelt niet gekend is als oorzaak van '[[degeneratie]]' heet, noemt men hem 'El Heckizado', de behekste. Hij overlijdt impotent in 1700, de aanleiding tot de [[Spaanse Successieoorlog]] met Frankrijk die dertien jaar aansleept. . * De pestepidemie in [[Brugge]] maakt [[Thomas Montanus]] (de gelatiniseerde naam voor Thomas Van den Berghe) tot hoofd van de 'Kamer van Gezondheyd'. Die registreert de plaagevolutie van dag tot dag. Zo volgt Montanus de omvang van de plaag op, zondert hij besmetten af en evacueert hij gezonde mensen. . . [[Bestand:Vue_de_la_marche_de_l'armée_du_roi_sur_Courtray,_qui_fut_prise_le_18_juillet_1667_(detail).png|thumb|550px|Kortrijk tijdens het beleg van 1667, een schilderij van [[Adam Frans van der Meulen]]. Lodewijk XIV bezet Kortrijk vijf keer tussen 1646 en 1706. Het resulteert in vestingbouw en de aanleg van de citadel nabij het huidige Plein. De [[Vrede van Utrecht (1713)|Vrede van Utrecht]] wijst Kortrijk toe aan de Oostenrijkers.]] ;1667 . * De [[Devolutieoorlog]] start, een successieoorlog tussen Frankrijk en Spanje en het [[Beleg van Kortrijk]]. Daarnaast verovert Lodewijk XIV Charleroi, Doornik, Rijsel en Oudenaarde. . * Parijs krijgt een politiemacht ter bestrijding van de [[Pest (ziekte)|pest]]. . * Professor Horn munt in Leiden het woord 'Middeleeuwen' als de periode en het terrein waar kerk en geleerden heersen. Het Oost-Romeinse rijk komt voor deze wereldgeschiedenis nauwelijks in aanmerking.<ref>OSWALD SPENGLER, deel I, p. 41.</ref> . . ;1668 . * Lodewijk XIV maakt een maquette van de havenstad [[Duinkerke]] en start een strategisch instrumentarium dat tot de militaire, geheime toptechnologie behoort en tot diep in de negentiende eeuw gebruikelijk is. De maquettes van [[Brest (Frankrijk)|Brest]] en [[Luxemburg (stad)|Luxemburg]] dateren uit de tijd van [[Napoleon Bonaparte]]. De laatste maquettes zoals die van [[Sebastopol]] zijn rond 1870 gebouwd. Met het [[Verdrag van Aken]] verwerft hij Veurne, Rijsel, Armentiers, Dowaai, Doornik en Aat, Menen, Kortrijk, Oudenaarde, Binche en Charleroi. Vauban versterkt die steden. Hun maquettes zijn te zien in Parijs en Rijsel. . * Met de [[Vrede van Lissabon]] maakt Portugal zich los van Spanje. . * ♣ De Antwerpenaar [[Frans van Sterbeeck]] (1630-1693) publiceert ‘De verstandige hovenier’. Van Sterbeeck is een bekende Zuid-Nederlandse herborist en priester (sinds 1655). Zijn zwakke gezondheid en zijn ‘lichte bediening’ verklaren zijn interesse en zijn tijdsinvestering in de botanica. In zijn kruidentuin kweekt hij paddenstoelen of kampernoelies. Die komen steeds meer op het menu. Van Sterbeeck is gulzig. Hij zoekt contact met [[Jan Commelin|Johannes Commelin]], de stichter van de [[Hortus Botanicus Amsterdam|Hortus Botanicus in Amsterdam]] en een reis naar Holland brengt hem in 1671 in contact met de geschriften van Carolus Clusius. In 1675 publiceert hij een overzichtswerk: Theatrum fungorum, een overvloedig geïllustreerd werk, met 349 [[Kopergravure|kopergravures]], een druktechniek die de houtsnede stilaan vervangt. In het werk gaat veel aandacht naar de giftige of 'quaede fungi, kruyden en bloemen.' . . ;1669 . * In Nederland verschijnt 'Het Vermaeckelijk landtleven' van Joannes van der Groen. Zijn bestseller bestaat uit drie delen. Het eerste is ''Den Nederlandtsen hovenier'', het tweede ''Den verstandigen hovenier'' en deel drie is getiteld ''Den ervaren huyshouder; mitsgaders De verstandige kok.'' Het is het enige gedrukte Nederlandstalige tuin- en kookboek uit de zeventiende eeuw. Het richt zich tot de happy few die op hun modieuze buitenplaatsen zelfvoorzienend willen zijn en naar de middenklasse met een speeltuintje aan de stadsrand. Het boek presenteert het platteland als gezonder dan de stad: 'Het landleven is het gezondste leven, het voordeligst leven, het zaligste leven'. Nieuw zijn de groenterecepten, salades en de luxe-groenten, zoals artisjokken en asperges. Een illustratie in Den ervaren huys-houder komt van [[Gerbrand van den Eeckhout]]. . . * Amsterdam installeert [[straatverlichting]]. [[Jan van der Heyden]], een schilder en werktuigbouwkundige ontwerpt en plaats meer dan duizend lantaarns. Anderen volgen: Den Haag, Haarlem, Groningen... . * [[Hennig Brand]] ontdekt [[fosfor]]. . . ;Kijken <gallery> Bestand:Thomas_Montanus.JPG|Thomas Montanus (Diksmuide 1617-Brugge 1685) in Brugge. Bestand:Blaise_Pascal_Versailles.JPG|Blaise Pascal (1623–1662) in [[Versailles]]. Bestand:Castelloplan.jpg|New York omstreeks 1660. Bestand:AMH-6740-NA_View_of_New_Amsterdam.jpg|New York omstreeks 1665. Bestand:Charles_II_of_Spain_anonymous_portrait.jpg|thumb|550px|Karel II van Spanje en de Nederlanden. Bestand:Hennig_Brand_(Joseph_Wright).jpeg|[[Hennig Brand]], 'de laatste [[alchemie|alchemist]]'. [[Fosfor]] raakt echt bekend na [[Robert Boyle]]'s ontdekking in [[1680]]. File:Zeelandia_from_Dutch.jpg|1662: [[Fort Zeelandia (Formosa)|Fort Zeelandia]] capituleert. [[Cheng Cheng-kung]] maakt een einde aan veertig jaar Nederlandse handel op [[Formosa (Taiwan)|Formosa]]. Bestand:Great_Fire_London.jpg|[[Londen]] brandt in het jaar des duivels: [[666]]. </gallery> . . == Jaren zeventig == [[File:Afbeelding_van_alle_Nederlandse_vestingsteden_die_in_1672_veroverd_werden_-_Dutch_fortified_cities_taken_in_1672.jpg|thumb|550px|Alle Nederlandse vestingsteden veroverd in 1672.'De overwinningen van de Zonnekoning waren zo opzienbarend en vernietigend voor de Republiek dat de Staten-Generaal hem vrede aanboden. Lodewijk nam echter geen genoegen met de vredesvoorwaarden; op instigatie van zijn meest ambitieuze raadslieden stelde hij zulke zware condities dat de Hollanders de oorlog liever voortzetten. Zijn troepen wisten tot diep in de Republiek door te dringen. In de stad Utrecht - het gewest gaf zich wel heel snel over, evenals de [[IJsselsteden|IJselsteden]] - werd de Dom voor korte tijd weer een rooms-katholieke kerk. In [[Holland |Holland]] werden de sluizen geopend en liep het water over het lage polderland; zo werden de Franse legers in hun opmars gestuit door de in allerijl aangelegde Hollandse Waterlinie. De regie viel in deze dagen Johan de Witt volledig uit handen.'<ref>ANNE DOEDENS & LIEK MULDER. ''Spaanse Successieoorlog. Het definitieve einde van de Nederlandse Gouden Eeuw,''Walburg Pers, Zutphen, 2021, p. 28-29.</ref>]] . ;1670 . * [[Spinoza]] legt Bijbelcontradicties bloot en stelt dat religie en filosofie gescheiden moeten zijn en dat democratie de meest natuurlijke regeringsvorm is. . * [[Marcello Malpighi]] ontdekt met een [[microscoop]] de [[bloedcel]]. . . ;1671 . * [[Lodewijk XIV]] verbiedt het onderwijs in het [[cartesianisme]]. . * [[Jean-Baptiste Colbert]] neemt het bestuur van de botanische [[Jardin des Plantes (Parijs)]] in handen. . * [[Gottfried Wilhelm Leibniz]] maakt naam als (vermeende) bedenker van de [[differentiaalrekening]]. . . ;1672 . * Het rampjaar leidt de [[Hollandse Oorlog]] in. . * [[Moord op de gebroeders De Witt]] in Den Haag. De knecht van Spinoza houdt zijn meester tegen bij zijn protest, in de vrees dat het volk ook hem zal ombrengen. . * De vernietiging van [[Trompenburgh]] leidt tot een nieuw paleis in de vorm van een boot. . * ♣ De botanicus [[Abraham Munting]] (1626-1683) publiceert de eerste druk van zijn ''Waare oeffening'', een rijk herbarium met praktische tips om zaden en vruchten te bewaren en de planten te kweken. In 1696 verschijnt het geïllustreerde boek in de volkstaal. Planten en bloemen zijn afgebeeld met een levendige achtergrond van huizen, landschappen, mensen of dieren. Zijn vader, [[Henricus Munting]] (Groningen 1583-1658) was in 1626 de grondlegger van de kruidentuin in Groningen met Lobelius als leermeester. . . ;1673 . * [[Beleg van Maastricht (1673)|Beleg van Maastricht]], de 'eerste' musketier [[d'Artagnan]] vindt er de dood. Tijdens de bezetting tot 1678 laat [[Lodewijk XIV van Frankrijk|Lodewijk XIV]] om strategische redenen een (eerste) maquette van de stad maken maken. Die gaat verloren, een tweede komt er in 1748. Ze bestaat nog. . * In Engeland bestemt de [[Test Act]] hoge functies in leger en staat voor aan Anglicaanse protestanten. . * [[Jan van der Heyden]] ontvangt 93 gulden van Den Haag voor zijn ontwerp van een straatlantaarn. . . [[Bestand:Design_for_a_street_light_lantern_(between_1674-1679)_by_Jan_van_der_Heyden.jpg|thumb|550px|Schets van een koperen straatlantaarn (schets tussen 1674 en 1679) ontworpen door [[Jan van der Heyden]] met een hoogte van bijna zestig centimeter, vier vensters en één deur voor ontsteek en schoonmaak. De schoorsteen voert rook en roet af. Een nieuw beroep ontstaat: de [[Lantaarnopsteker|lantaarnaansteker]]. Die belooft tijdens zijn eed de overgebleven olie (een mengsel van raap- en lijnolie) terug te bezorgen aan de stad.]] ;1674 . * De Nederlandse leraar [[Franciscus van den Enden]] beschuldigd van een complot tegen Lodewijk XIV en voor de Bastille opgehangen. . * [[Slag bij Seneffe]]. . . ;1675 . * Franse troepen nemen de [[citadel van Luik]], [[citadel van Dinant|Dinant]] en [[citadel van Hoei|Hoei ]] in. . * ♣ In Amsterdam bouwt Jan Westerhoff in zijn herberg 'Blauw Jan' naar zijn bijnaam. Aan de Kloveniersburgwal 87 veramelt zijn [[Menagerie Blauw Jan|menagerie]] wilde dieren zoals panters, tijgers, leeuwen]], struisvogels en papegaaien.<ref>https://onsamsterdam.nl/pleziertuinen-kolfbanen-en-lusthoven</ref> Opvallende mensen krijgen eveneens een plaats in de collectie. Amsterdammers vergapen zich in 1774 aan de Friese dwerg Wybrant Lolkes, 'niet hoger dan 30 duim'. Westerhoff dankt zijn faam aan zijn dierentuin avant la lettre aan een prentenboek dat onder de titel ''De Wonderen der Natuur'' beschrijft. Meer dan een eeuw later, in 1784 stopt de menagerie. . . ;1676 . * Lintenmakers slaan hun machines kapot, omdat de technologie hun positie als werkman in het gedrang brengt. . . ;1677 . * [[Baruch Spinoza]] overlijdt in [[Den Haag]] aan de gevolgen van [[tuberculose]]. Hij is 45. . * [[Antoni van Leeuwenhoek]] ontdekt de [[zaadcel]]. . . ;1678 . * In Ieper start [[Sébastien Le Prestre de Vauban]] in opdracht van [[Lodewijk XIV]] de bouw van de vesting. . * Vauban neemt Gent korte tijd in. . . ;1679 . * De Engelse [[Habeas Corpus Act]] beschermt burgers tegen een willekeurige justitie en garandeert de persoonlijke vrijheid van 'my home, my castle' of 'u moet/zult het lichaam hebben.' Het beginsel stelt dat een verdachte binnen een termijn kennis krijgt van de aanklacht, dat hij levend bij een rechter verschijnt en dat inhechtenisneming enkel kan bij gerechtelijk bevel. In tegenstelling tot de V.S. is dit recht in Europa niet op te schorten bij een noodtoestand. . * [[Jan van der Heyden]] publiceert "'t Licht der Lamp Lantaarens ontsteken, Inventeur derselve en opsigter der Stads Lantaarns van Amsterdam". . ;Kijken <gallery> File:Louis_XIV_crosses_the_Rhine_at_Lobith_-_Lodewijk_XIV_trekt_bij_het_Tolhuis_bij_Lobith_de_Rijn_over,_12_juni_1672_(Adam_Frans_van_der_Meulen).jpg|Als Lodewijk XIV de Rijn oversteekt begint het rampjaar in Nederland: "het volk redeloos, de regering radeloos en het land reddeloos". File:A.F._van_der_Meulen_The_French_army_at_Naarden,_20_July_1672.jpg|Het Frans leger voor Naarden door [[Adam Frans van der Meulen]]. File:Jan_de_Baen-_De_lijken_van_de_gebroeders_de_Witt.jpg|Johan en Cornelis de Witt door een volksmenigte gelyncht. File:Lambert-van-den-Bos-Schauplatz-des-Krieges_MG_9529.tif|Slag bij Seneffe. File:Trompenburg_op_16_juni_2009.JPG|Trompenburg, de Amsterdammer Cornelis Tromp had behalve zijn pand aan de Oudezijds Voorburgwal een tweede (zomer)huis. Twee keer per jaar verhuizen bewoners en personeel per schip. File:Dartagnan-musketeers.jpg|De drie musketiers van [[Alexandre Dumas père|Alexandre Dumas]] maakt [[d'Artagnan]] in 1844 bekend. Hij wordt een mascotte in [[Maastricht]]. File:Jardin_des_plantes.jpg|Plattegrond van de botanische tuin uit 1820. Bestand:Jan_Verkolje_-_Antonie_van_Leeuwenhoek.jpg|[[Johannes Verkolje|Jan Verkolje]] schildert Antonie van Leeuwenhoek. Bestand:Leeuwenhoek_boerhaave.jpg|Microskoop van van Leeuwenhoek. </gallery> . . == Jaren tachtig == . ;1680 . * Nicholas Barbon richt in Londen het eerste [[brandverzekering|brandverzekeringskantoor]] op en gaat falliet. . * [[Kruittorenramp van Heusden]]. . * (Ca.) De uitvinding van de tropische kas is een feit. Is [[Paul Hermann (botanicus)|Paul Herman]] van de universiteit in Leiden daar verantwoordelijk voor? Eerder werkte hij op Ceylon. . . ;1681 . * Het [[Canal du Midi]] verbindt de Middellandse Zee met de Oceaan. . . ;1682 [[Bestand:Versailles potager du roi statue de La Quintinye.JPG|thumb|right|550px|Jean-Baptiste de La Quintinie, standbeeld met uitzicht op het centrale plein van de moestuin van de koning, met een ent in zijn linkerhand en een snoeimes in zijn rechter. In 1690 twee jaar na zijn dood, verschijnt zijn boek ''Instructions pour les jardins fruitiers et potagers''. De wetenschappelijke verhandeling gaat in op de smaak en de imponerende gerechten die op de koninklijke tafels verschijnen, de snoei van fruitbomen - dit was voorheen ongebruikelijk - en het selecteren van geschikte arbeidskrachten en tuinlieden. Zijn moes- en fruittuin in Versailles wordt een prototype voor noordwest Europa.]] . * De Franse ontdekkingsreiziger [[René Robert Cavelier de La Salle]] verklaart de monding van de [[Mississippi (rivier)|Mississippi]] tot Frans gebied. Hij noemt het land naar zijn koning: [[Louisiana (Nieuw-Frankrijk)|Louisiana]]. . * ♣ Het Franse hof neemt het [[paleis van Versailles]] op 6 mei in permanent gebruik. De moestuin is net klaar. Vier jaar is er aan gewerkt. Aan het hoofd staat [[Jean-Baptiste de La Quintinie]] (1626-1688). . * Berlijn plaatst 1600 straatlantaarns naar het model van [[Jan van der Heyden]]. . * In Amsterdam hervormt diezelfde Van der Heyden de brandweer. Alle zestig wijken krijgen brandspuiten met leren slangen, bediend door een equipe van gildebroeders en vrijwilligers die geregeld oefenen. Omstreeks 1780 vervangt hennep het leer van de slangen. . . ;1683 . * Franse inname van [[Kortrijk]] en [[Diksmuide]]. . * Het Ottomaans leger van 140.000 man belegert [[Wenen]]. De Pool Jerzy Franciszek Kulczycki (die Turks spreekt, aldaar in een gevangenis zat en koffie kent) opent een koffiehuis met de achtergelaten koffie van de Turken. Generaal Jan Sobieski gaf de koffie aan de uitbater cadeau voor zijn spionagedienst.<ref>FRANCESCO ANTINUCC, vertaald door Els Naaijkens. ''Specerijen. Een geschiedenis van ontdekkingen, hebzucht en luxe,'' Ad. Donker, Rotterdam, 2017, p. 151.</ref> . . ;1684 . * Het jaar start met [[Winter van 1683-1684|The Long Freeze]], tot de winter van 1708-1709 de koudste van het tweede millennium. . * Op 23 oktober wordt [[Martha van Wetteren]] verbrand in [[Belsele]]. Ze is 38 en heeft net een kind op de wereld gezet. Beschuldiging? Ze gebruikte [[magie]]: ze genas schapen van de [[pokken]], deed [[graan]] groeien en vond een gestolen koe terug. Voor zover we weten is dit de laatst verbrande heks in Vlaanderen. In de meeste steden doven de brandstapels vroeger: in [[Brussel (stad)|Brussel]] in [[1595]], de laatste verbranding vond in [[Antwerpen (stad)|Antwerpen]] in [[1603]] plaats, in Leuven in [[1612]] en in Brugge in [[1634]]. . '''Magie en symboliek''' [[Magie]] bestond en bestaat. Sinds het einde van de [[heksenprocessen]] overleeft het als een marginaal fenomeen, maar het bestaat. Magie is te definiëren als het geloof in intermediairen (priesters, priesteressen, heksen, tovenaars, magiërs…) die via [[Rituelen|rituelen]] in contact komen met het bovennatuurlijke (god of de duivel) om te kunnen overleven in de onzekere, agrarische wereld. Concreet gaat het over het beïnvloeden van de vruchtbaarheid bij planten, dieren en mensen (onder meer via schoonheidscrèmes en een reeks seksuele functies), het genezen van planten, dieren en mensen, het voorspellen van de toekomst en het beheersen van natuurelementen. Tot de vijftiende eeuw is magie vrij probleemloos en wordt het nauwelijks bestraft. De hoeveelheid bronnen toont dat magie geen marginaal verschijnsel is, integendeel. . De bevolking vindt de gebruiken normaal en gaat te rade bij de mannelijke en vrouwelijke magiërs. Een onderscheid tussen magie en wetenschap, tussen geloof en bijgeloof is er niet. Wiskunde, astrologie, handlezen vloeien probleemloos in elkaar over. In de vijftiende eeuw verandert die houding. In 1412 betalen een Brussels prostituee en iemand in Leuven boetes voor het bezit van lichaamsdelen van een dief. In 1491 verstrengt de bestraffing. In Antwerpen worden drie vrouwen op pelgrimstocht gestuurd omdat ze een terechtgestelde ontdeden van handen en hoofd. Het hoofd begraven ze onder hun voordeur, de handen onder de achterdeur. Wat betekenen deze magische rituelen? In het volksgeloof houden overblijfselen van de terechtgestelde kwade geesten tegen… vandaar. . '''Heksenhamer''' Een bron om de heksenleer te bestuderen is de Heksenhamer of de [[Malleus maleficarum]] uit [[1486]] van twee dominicanen. Henricus Institoris schreef deze handleiding voor heksenprocessen. Hij voegde de bekende [[Jacob Sprenger]] toe als auteur (hij had niets met het boek te maken) om het boek meer bekendheid te geven. Het boek kwam eerst in Duitsland uit en en kende een snelle en massale verspreiding dankzij de [[boekdrukkunst]]. Het document maakt Satan tot hoofd van de antikerk en construeert de demonologische heks. Hogere groepen zien hierin het kwade, voor de lagere klassen blijft magie echter een overlevingssysteem. De heksenverbrandingen die de zestiende eeuw zullen doorkruisen, kunnen starten. Een vraag waar historici hun tanden op breken is waarom deze gruwelijke heksenverbrandingen net in de [[Renaissance]] plaatsgrepen. . Ik poog de keerzijde van de renaissancemedaille uit te leggen. Bijgeloof, volksgeloof en magie bevinden zich van oudsher op het machtskruispunt waar ook de staat, de wetenschap en het geloof samenkomen. In de zestiende eeuw creëren de staatvormingsprocessen, de wetenschappelijke belangstelling voor de oudheid, de reformatie en de contrareformatie een gemeenschappelijke vijand: de vrouw (80% van alle beschuldigingen) die magie bedrijft. Het wederkerig belang van wetenschap, kerk en staat materialiseert zich respectievelijk in 1. de vermannelijking van de wetenschap, 2. in een herkerstening en 3. in het strafrecht. Ik leg het uit. 1. De prille wetenschap in de zestiende en zeventiende eeuw verdrijft vrouwen uit de medische stand. De opkomende mannelijke geneeskunde tolereert niet langer het vrouwelijke bijgeloof en ziet zich hierin gerugsteund door de kerk. Die stelt de onprofessionele genezing gelijk aan ketterij. De kerk houdt bovendien toezicht op de beginnende medische wetenschap. Universitaire artsen oefenen geen praktijk uit zonder priester en behandelen geen patiënten die de biecht weigeren. 2. Het onderscheid tussen "vrouwelijk" bijgeloof en "mannelijke" wetenschap kristalliseert zich uit, op hetzelfde moment dat de godsdiensttroebelen een hoogtepunt bereiken: de herkerstening gebeurt onder meer door het uitbannen van alle vormen van bijgeloof. 3. Hekserij verdwijnt in de 18de eeuw uit het strafrecht. Daarvoor is het fenomeen nu te marginaal geworden. . Samengevat: in de zestiende en zeventiende eeuw slaan kerk, wetenschap en staat de handen in elkaar om de scheiding tussen hun actieterreinen te voltrekken. Op dat actieterrein bevindt zich één gemeenschappelijke vijand, de magie, met zowel religieuze, wetenschappelijke als bestuurlijke aspiraties. . . ;1685 . * In [[Bois-du-Luc]] delft de Société du Grand Conduit et du Charbornage de Houdeng steenkool. . * ♣ [[Lodewijk XIV]] criminaliseert het protestantisme door het [[Edict van Nantes]] te herroepen. Meer dan een kwart miljoen Franse en Belgische handwerklieden zijn [[vogelvrij]] en wijken uit naar Engeland, de Republiek en Schotland: wevers uit Antwerpen, glasblazers uit Parijs, scheepstimmerlieden uit Le Hâvre, zijdebewerkers uit Lyon... Deze vluchtelingen, deze ‘displaced persons’ of deze [[Hugenoten]] bevestigen het statuut van Holland en Engeland als voorposten van de [[Verlichting (stroming)|Verlichting]] en ze beïnvloeden hun beider economieën met hun technische skills en hun opgebouwde kapitaal aan de vooravond van de [[Industriële Revolutie]]. Hun [[individualisme]], hun onbevangenheid tegenover routine en hun afkeer van stedelijke [[Privilege (recht)|privileges]] vergroot hun [[Adam Smith|economische emancipatie]]. Wat hier gebeurt, gebeurde meer dan een eeuw geleden in de Spaanse Nederlanden bij het begin van de Tachtigjarige Oorlog in 1568 en tijdens de Parijse bloedbruiloft in de nacht van 23 op 24 augustus 1572, een massale slachting door katholieken op de hugenoten. Mocht Lodewijk XIV die geschiedenis kennen, dan had hij misschien deze intellectuele en financiële aderlating vermeden. De Franse economische schade is onoverzienbaar. De hugenoot [[Nicolas Lemery]] (1645-1715), een scheikundige opgeleid aan de Parijse Jarin des Plantes, maakt de omgekeerde beweging. Hij keert als geneeskundeprofessor teurg uit een ballingschap in Londen en bekeert zich tot het katholieke geloof om zijn apotheek te heropenen en zijn lezingen te hervatten. . . ;1686 [[File:Voltaire and Diderot at the Café Procope.jpeg|thumb|550px|''Le Souper des philosophes'' door Jean Huber (1721-1786) kan doorgaan als een scène in café Le Procope maar is dat niet. We zien onder meer Voltaire, d'Alembert, Condorcet, Diderot. In de tweede helft van de zeventiende eeuw verschijnen in Engeland en in de [[Republiek der Verenigde Provinciën]] de eerste kranten en tijdschriften met een doelpubliek: dames, wetenschappers, de massa... en verspreiden ze de nieuwe denkbeelden die de Verlichting kenmerken. In Frankrijk blijft [[persvrijheid]] moeilijk tot 1777 vooraleer het eerste blad er legaal verschijnt. Het vluchtige drukwerk stimuleert de openbare publiekscultuur en de dagelijkse politieke discussie. Ze worden gretig gelezen in koffiehuizen die nu net zoals tabakswinkels in de mode zijn. Koffie bereikt Venetië en Engeland in de eerste helft van de 17de eeuw. Francis Bacon schrijft er omstreeks 1625 over en in 1638 vermeldt Henry Blount (1602-1682) het product in zijn ‘’Voyage into the Levant.’’ Een dik decennium later zijn er koffiehuizen in Londen, Oxford en Cambridge en het eerste Italiaanse tijdschrift heet ''Il Caffé''. Het koffiehuis stimuleert aanvaardbare discussies, meer dan een herberg waar de alcohol naar dronkenmansgesprekken leidt. Het ‘au serieux’ is dermate groot dat Robert Boyle 1655 medeoprichter is van de Engelse koninklijke academie voor wetenschappen, voorlopig onder de naam The Oxford Coffee Club. De koffiegeschiedenis van Hamburg start in 1679 waar een koffiehuis de deuren opent voor Nederlandse en Engelse zeelui. Wenen laat haar koffiegeschiedenis graag beginnen in 1683. Na de mislukte Turkse belegering van de stad blijven een aantal zakken met koffiebonen achter. Het is een populair verhaal dat de Weense handelsbetrekkingen met Constantinopel buiten beschouwing laat. In het Parijse café Le Procope, opgericht in 1686 drinkt Voltaire (1694–1778) dagelijks tot vijftig kopjes koffie. Zijn buste en zijn schrijverstafel zijn er op heden te zien. In dat decor begroet vrijdenkende essayist zijn schrijversvrienden: markies de Condorcet (1743–1794), [[Denis Diderot]] (1713–1784) en [[Benjamin Franklin]] (1705/6-1790). Later behoren [[Victor Hugo]] (1802–1885) en [[Honoré de Balzac]] (1799–1850) tot de klanten. Deze laatste drinkt makkelijk tot veertig koppen koffie tijdens zijn nachtelijke schrijven bij overvloedig kaarslicht vanop de vele kandelaars. Balzac sterft in Parijs als hij 51 is, Voltaire haalt tachtig jaar. Een oudere vriend en leermeester van Voltaire, de libertijnse [[Bernard Le Bovier de Fontenelle]] (1657-1757) besluit de 'is koffie gezond discussie' met een zin: ‘Als koffie een gif is, dan is het een traag werkend gif.’ Koning [[Gustaaf III van Zweden]] (1746-1792) die dit wetenschappelijk laat onderzoeken door twee gevangen te vergelijken, kan bevestigen. De gevangene die gedwongen koffie drinkt, overleeft de gedwongen theedrinker die op 83 jaar overlijdt.<ref>De toenmalige koffie bevat veel minder cafeïne dan nu en is geserveerd in kleine kopjes, aangelengd met melk of chocolademelk. BERTIL FREDHOLM, vertaald door Jasper Popma. Koffiekunde. Wat de wetenschap ons vertelt over dit geliefde drankje, Veen Media, Amsterdam, 2022, p. 26-29.</ref>]] . * De [[Sint-Maartensvloed]] doodt 1.558 mensen, 1.387 paarden en 7.861 koeien. 631 huizen spoelen weg en 616 huizen raken beschadigd. . * De Ottomanen belegeren tevergeefs Buda. . * Café Le Procope ziet in het Parijse Saint-Germain het levenslicht. De Siciliaan Francesco Procopio Cuto sticht het. Danton, Marat, Voltaire, Diderot zijn er klant. <gallery> Atelier_de_Nicolas_de_Largillière,_portrait_de_Voltaire,_détail_(musée_Carnavalet)_-002.jpg Inconnu,_portrait_de_madame_Du_Châtelet_à_sa_table_de_travail,_détail_(château_de_Breteuil)_-001.jpg Le_Procope_1,_Paris_2010.jpg Ben_Franklin_plaque.jpg Café_Procope_1.jpg Le-Procope.jpg Voltaire_nederlands.jpg Plaque_Café_Procope,_13_rue_de_l'Ancienne-Comédie,_Paris_6e_1.jpg Plaque_Café_Procope,_13_rue_de_l'Ancienne-Comédie,_Paris_6e_2.jpg </gallery> . . ;1687 . * In de [[Slag bij Mohacs]] verslaat het keizerlijke leger de Ottomanen en maakt een einde aan hun ambities richting Europa. . * ♣ [[Jan van der Groen]] publiceert ''Den Nederlandtsen Hovenier''. Van der Groen is hovenier van het huis van Oranje en beschrijft de Nederlandse hof als een 'gemene' gewone maar warme tuin, zonder wiskundige geometrische vormensnoei, alleen de indeling is simpel en geometrisch. Een afbeelding toont een tuinhuis dat wijnranken 'opleidt'. Komt het werkwoord 'opleiden' in de betekenis van studeren en het verwerven van kunde hiervandaan? In dit jaar komt ook het Franse standaardwerk in de Hollandse boekhandel. Het is geschreven door Le Gendre, een pastoor uit Henonville en vertaald door Jan Commelin - de bestuurder van de Hortus. Het boek binnen een half decennium achterhaald, als de baanbrekende, breedsprakerige bestseller van La Quintinye verschijnt. Het boek is geen praktische gids, eerder een cultureel hebbeding dat de buitenplaats-bezitter overtuigt dat het fruitkweken een aristocratisch voorrecht is, de sier- en de moestuin van elkaar gaat scheiden en de Franse smaak van tuin naar tafel loodst. De Franse tuinkunst blijft beperkt in de Nederlanden. Hun zelfvoorzienende tuin ondergaat na het Franse imponeren soms het imiteren maar vaker het combineren zoals een hofdicht van Ad. Reets en een prent van [[Isaac de Mucheron]] (1670-1744) van een tuin in Heemstede bij Utrecht toont. . . ;1688 . * De [[Glorious Revolution]] maakt Engeland tot de allereerste democratie ter wereld. De betekenis is niet te onderschatten. Voor Engeland betekent het 1. De scheiding tussen wetgevende en uitvoerende macht, gefundeerd door [[John Locke (filosoof)|John Locke]] in Two treatises on goverment; 2. De koning heft niet langer zonder goedkeuring van het parlement belastingen, noch kan hij in vredestijd een leger op de been brengen. Wetten worden uitsluitend door de king in parliament gemaakt en zijn niet door de koning te schorsen; 3. De parlementsleden komen regelmatig bijeen en nadat ze verkozen zijn. Iedereen mag ongestraft zeggen wat hij wil ([[Vrijheid van meningsuiting|vrijheid van het woord]], zelfcensuur is onnodig, [[Speakers' Corner|speakers corner]] ontstaat); 4. De koning benoemt de rechters niet langer, uitzonderingsrechtbanken verdwijnen; 5. De ondernemende burgerlijk-aristocratische elite met belangen in grond, geld, handel en industrie verwerft staatsmacht en creëert een sterke staat met sociale mobiliteit. 6. De eerste [[Enclosure|Enclosures]]. Op Europees/wereld niveau betekent de revolutie een nieuwe bestuursvorm waar lonkend naar gekeken wordt. Tegenover het absolutisme plaatst zich de constitutionele monarchie, wat voeding geeft voor de Engels–Franse controverse. Hun rivaliteit ter zee draait in het voordeel van Engeland uit. . * ♣ (Ca.) De [[Moninckx-atlas]] verschijnt. Het is omvangrijke verzameling van etsen en geschilderde planten met beschrijvingen van [[Caspar Commelin]], de latere botanicus van de Amsterdamse universiteit (in 1696), en als medicus gepromoveerd in Leiden (1694). De Moninckx-atlas is genoemd naar de schilders Jan Moninckx en [[Maria Moninckx]]. De altlas toont de nauwe relatie tussen wetenschap en kunst. . . ;1689 . * William & Mary aanvaarden de [[Bill of Rights van 1689|Bill of Rights]]. Die somt de vrijheden van het volk en het parlement op. Met de [[Magna Carta]] uit 1215 is dit de basis voor de Engelse democratie. . . ;Kijken <gallery> File:Kasteel_heusden.jpg|Het kasteel van de vestingstad [[Heusden (vestingstad)|Heusden]] na de explosie. File:Heusden_Panorama_7.JPG|In 1581 begon Willem van Oranje de modernisering van de vesting Heusden. Haven en kasteel komen binnen de omwalling. Latere verbeteringen maken het bruggenhoofd 'oninneembaar'. File:Schloss-Versailles.jpg|Het kasteel in 1715 door de ogen van Pierre-Denis Martin. File:Bed_Lodewijk_XIV.jpg|Het bed van de Zonnekoning. File:Bois-du-Luc CM12JPG.jpg|De geschiedenis van Bois-du-Luc gaat terug op 1685. File:Arrival_of_William_III_of_Orange_in_England.jpg|Landing van Willem III in Engeland. File:1662_Mary_II.jpg|Maria II van Engeland (1662-1695) besteeg de troon in 1689. File:William_III_of_England.jpg|Willem III van Oranje besteeg de Engelse troon in 1689, na de Glorious Revolution. File:English_Bill_of_Rights_of_1689.jpg|De Engelse Bill of Rights. </gallery> . . == Jaren negentig == [[File:Bombardement_Bruxelles_1695_02.jpg|thumb|550px|'t Ghebombareert ent brandent Brusselen (G. Bouttats)]] Op het einde van de zeventiende eeuw verschijnen er op de klokken geleidelijk aan minutenwijzers en op geavanceerde toestellen verschijnen secondewijzers. . ;1690 . * De [[dodo]] sterft uit. . . ;1691 . * Negenjarige Oorlog: Franse troepen nemen [[Bergen (België)|Bergen]] in. . * In Brugge wordt een complot verijdelt om Franse soldaten de Smedenpoort binnen te smokkelen. . * De Ottomaanse sultan [[Süleyman II]] sterft. Zijn broer Ahmed II wordt sultan. . * De predikant van Amsterdam, [[Balthasar Bekker]], schrijft "De betoverde wereld" en zet zich af tegen het geloof in heksen. Hij wordt uit zijn ambt gezet. . * De Franse Koning verbiedt de universiteiten om les te geven over [[René Descartes]]. . . ;1692 . * De Negenjarige Oorlog: Franse troepen nemen [[Namen (stad)|Namen]] in. Het beleg gaat de geschiedenis in als de ingenieursstrijd tussen [[Sébastien Le Prestre de Vauban]] en [[Menno van Coehoorn]]. . * De heksenjacht in [[Salem (Massachusetts)|Salem]] heeft haar eerste slachtoffer: Bridget Bishop. 14 vrouwen en 5 mannen zullen het leven laten. . ;1693 . * Franse inname van [[Hoei]] en [[Charleroi]] (Negenjarige Oorlog). . ;1694 . * De Engelse minister van Financiën, [[Charles Halifax]], richt de [[Bank of England]] op. . * Misoogsten en het belastingstelsel brengen een hongersnood in Frankrijk. Eén op tien Fransen sterft. De aartsbisschop [[François Fénelon]] (1651-1715) stuurt een anonieme brief naar [[Madame de Maintenon]] met kritiek: . {{Citaat|'''Sinds ongeveer dertig jaar hebben uw ministers alle principes van de staat aan het wankelen gebracht om uw gezag naar ongekende hoogten te voeren, een gezag dat voorheen het hunne was. Van staat en regels is geen sprake meer. Alleen de koning en zijn wensen lijken nog van belang te zijn. Men heeft uw inkomsten en uitgaven opgedreven als nooit tevoren; men heeft u verheven tot in de hemel omdat u, naar men zegt, de grandeur van uw voorvaderen wilt uitwissen, dat wil zeggen omdat u heel Frankrijk in armoede hebt gestort, zodat het hof kan leven in een luxe die even monsterlijk als ziekelijk is.'''|[[François Fénelon]]}} . * ♣ Het spreekt voor zich dat er in dit soort tijden vals middelen met ronkende namen tegen veel geld circuleren. Het onderscheid tussen de wetenschappelijke apothekers en de oplichters is niet altijd duidelijk. Om de werking van wortels, basten en gommen van de valse te onderscheiden publiceert Pierre Pomet (1658-1699), een drogist of kruidenkoopman met kennis van de natuurgeneeskunde de ''Histoire generale des drogues traitant des des plantes, des animaux et des minéraux''. Vierhonderd burijngravures stellen de planten levendig voor. In de publicatie ''Elements de botanique ou Méthode pour connaître les plantes'' deelt botanicaprofessor [[Joseph Pitton de Tournefort]] (1656-1708) de plantengeslachten consequent op in 22 klassen. Het classificeren stelt hoge eisen aan de illustraties. Daarvoor werkt hij samen met Claude Aubriet die eerder opdrachten uitvoerde in dienst van de vorst en in 1706 opklimt tot koninklijke tuinschilder. Die maakt 489 burijngravures. Tijdens een reis naar de Levant in de jaren 1700-1702 beklimt Tournefort de [[Ararat (berg)|Ararat]] op zoek naar de Ark van Noah. . . ;1695 . * Frans wraakbombardement op Brussel in de [[Negenjarige Oorlog (1688-1697)|Negenjarige Oorlog]], na de herovering van Namen door koning-stadhouder [[Willem III van Oranje|Willem III]]. De [[Grote Markt (Brussel)|Grote Markt]] is verdwenen. . * Het wetenschappelijk archief van [[Christiaan Huygens]] gaat na zijn dood naar de bibliotheek van de [[Universiteit van Leiden]]. De familie Huygens behoudt zijn instrumenten en lenzen. . . ;1696 . * [[Aansprekersoproer]] in Amsterdam. . . ;1697 . * [[Sprookjes van Moeder de Gans]] van [[Charles Perrault]] (1628–1703) verschijnt. . . ;1698 . * [[Thomas Savery]] patenteert de eerste stoommachine. . * De [[Man met het ijzeren masker|De man met het ijzeren masker]] wordt overgeplaatst naar de [[Bastille Saint-Antoine|Bastille]]. . . ;1699 . * De Brusselse Grote Markt is opnieuw een feit. . . ;1700 . * [[André Le Nôtre]] (87), Frans tuin- en landschapsarchitect, overlijdt. . . ;Kijken <gallery widths="155" heights="190"> File:Siege_of_Namur_(1692).JPG|Het beleg van Namen, 1692. File:Equestrian_portrait_louis_xiv_1692.jpg|Lodewijk XIV bij het beleg van Namen door [[Pierre Mignard]]. File:NIND_MVB-Bombardement_ISO200.jpg|In 1695 bombardeert Lodewijk XIV Brussel, de meest vernietigende ramp uit de stadsgeschiedenis. File:LouisXIV_maps1700_Bruxelles.jpg|Plan van Brussel uit de collectie van Lodewijk XIV. File:Brussel-War.jpg|Grote Markt na het bombardement. File:Grand-place_1695.jpg|Grote Markt na het bombardement. File:Maisons_Grand-Place_BXL_De_Rons_04.jpg|Brussel herrijst uit zijn as. File:Maisons_Grand-Place_BXL_De_Rons_03.jpg|De Brusselse markt heropgebouwd. </gallery> . . = Achttiende eeuw = '''De zin voor wetenschap en de ontdekkingsreizen doen in het begin van de achttiende eeuw de reizende [[Menagerie|menagerieën]] ontstaan. Het zijn een soort dierentuinen die het midden houden tussen een tentoonstelling, een circus, een dierentuin en de adellijke menagerie. Ze ontstaan als publieke attractie in Engeland. Ondernemers zoals [[George Wombwell]] spelen in op het publiek. In de Verenigde Staten slaat de rage aan. In 1710 is er een leeuw in [[Boston]] te gast en een jaar later ziet het publiek aldaar een [[kameel]]. In augustus 1717 maakt [[Philadelphia (Pennsylvania)|Philadelphia]] voor acht jaar kennis met een leeuw. Een Indische [[Olifanten|olifant]] is in 1796 in [[New York (stad)|New York]] te zien, hij reist de hele oostkust van de VS af. De '[[New York Menagerie]]' van James and William Howes tourt door Engeland met een olifant, een neushoorn, een kameel, twee tijgers, een ijsbeer, papegaaien en apen. De recessie van de jaren 1840 vermindert de Amerikaanse menagerie-reizen en het fenomeen vermindert sterk met de burgeroorlog. Na de burgeroorlog trekt de [[menagerie van Van Amburgh]] als monopolist nog veertig jaar door de VS. Het ontstaan van dit soort menagerieën vindt zijn oorsprong in de vertrouwdheid met het voedings- en verzorgingspatroon van de dieren en een comfortabeler verschepen. Het maandenlange transport van een volwassen [[Sumatraanse tijger]] die dagelijks tien kilo vlees eet *is nagenoeg onmogelijk. De dieren dienden zo jong mogelijk hun habitat te verlaten en enige studie gaat hieraan vooraf.''' . == Beginjaren == ;1701 . * [[Jethro Tull (landbouwwetenschapper)|Jethro Tull]] vindt de [[zaaimachine]] uit en legt de basis voor de [[Britse agrarische revolutie|Britse landbouwrevolutie]]. [[File:Jethro Tull seed drill (1762).png|thumb|550px|[[Jethro Tull (landbouwwetenschapper)|Jethro Tull]]s zaaimachine en zijn andere vindingen zorgden voor een landbouwrevolutie aan de vooravond van de Industiële Revolutie. De [[landbouwrevolutie]] (meer opbrengsten met minder inspanningen) gaat dus de Industriële vooraf. De landbouwmaatschappij krijgt een technologische (de keerploeg), wetenschappelijke (de selectie van zaaizaad) en een geglobaliseerde boost (nieuwe gewassen zoals aardappel en maïs doen hun intrede). Vruchtwisseling vervangt het middeleeuwse drieslagstelsel, een betere bemesting en vervanging van ossen door paarden als trekdieren, de massale boskap, het droogleggen van vijvers en moerassen en het in cultuur brengen van woeste gronden (de [[enclosure]]) verhogen de landbouwopbrengsten.]] . . ;1702 . * Begin [[Spaanse Successieoorlog]]. . . ;1703 . * De Franse botanicus Plumier vernoemt een plantenfamilie op [[Martinique]] naar de botanicus [[Pierre Magnol]]: de [[Magnolia (geslacht)|magnolia]]. . . ;1704 . * [[John Locke (filosoof)|John Locke]] (72), Brits filosoof overlijdt. . . ;1705 . * Tussen 1705 en 1738 publiceert [[Nicolas de La Mare]] zijn vierdelige ''Traité de la police'' in Parijs. Daarin definieert hij [[politie]] als 'orde in de publieke ruimte ten gunste van wie daar aanwezig is.' Als we politie in eigentijdse termen vertalen dan houdt die het midden tussen de ordehandhaving en welzijnswerk. [[File:Traité_de_la_Police_par_Nicolas_de_La_Mare.jpg|thumb|550px| Waar komt 'politie' vandaan? Politiek en politie liggen in elkaars verlengde en zijn afgeleid zijn van het Griekse polis (stad). De Latijnse equivalent is ‘civates’, een woord dat leidde tot civilisatie of beschaving. De 'Civiele bescherming' kent er zijn oorsprong. Tijdens de [[Middeleeuwen]] is er geen politie in de huidige betekenis van het woord: die politie draagt geen [[uniform]], is niet permanent bereikbaar (24 uur per dag) en er is geen politieschool. In de Middeleeuwen verzekert de [[baljuw]] de rechtsorde. De [[meier]], de [[ambtman]], de [[Landdrost|Drost]], de [[hofmeier]], de [[Huisman (hoofdbetekenis)|Huisman]] of de ''Huesman'' de [[Schout (hoofdbetekenis)|Schout]] of de ''Schult(heiss)'' nemen gelijkaardige taken waar. Dé vertegenwoordiger van de vorst is in het [[graafschap Vlaanderen]] de hoogbaljuw. Die heeft meerdere schouten onder zich. De functie komt in de [[Lage Landen (hoofdbetekenis)|Lage Landen]] vanaf de [[hoge middeleeuwen]] voor en varieert volgens het werkgebied. Doorgaans is zijn bevoegdheid ruim: hij ziet toe op de vorstelijke verordeningen, hij is openbaar aanklager en het hoofd bij opsporingen, hij is rechter en helpt bij bestuurlijke zaken. In een [[marke (bestuur)|boerenambacht]] wordt de schout een [[huisman (hoofdbetekenis)|huisman]] of ''huesmann'' genoemd. Vanaf de [[17e eeuw]] duikt de naam ''[[Landdrost|drossaard]]'' of ''officier'' op. De functie verdwijnt in de [[Franse tijd in Nederland|Franse tijd]]. Naast het ambt van de baljuw bestaat de [[Schutterij (historisch)|schuttersgilde]], een lokale militie uit de middeleeuwen. Burgers verenigen zich om hun stad of dorp te beschermen en verdedigen bij een aanval van rondzwervende roversbenden of vreemde legers en intern de orde te handhaven bij oproer, brand of persoonsbewaking. De taken zijn vergelijkbaar met de hedendaagse orde en hulpdiensten. De naam schutterij komt van het schieten, niet van het beschutten. Tussen 1705 en 1738 publiceert [[Nicolas de La Mare]] in Parijs zijn vierdelige ''Traité de la police'' en definieert hij het nieuwe begrip [[politie]] als 'orde in de publieke ruimte ten gunste van wie daar aanwezig is.' Het gaat om regels en instructies inzake de breedte, de lengte en de organisatie van de straat en het straatleven, richtingsaanwijzers, de verlichting, wegreparaties, het vegen en het schoonmaken met water, de bouw van huizen, het bepalen van de [[rooilijn]] en hoe er te leven zonder gevaar. Denk aan regels inzake vallende bloempotten, de productie en het bewaren van voedsel, het transport, het slachten van vee, waar en hoe te vissen, het bebouwen van tuinen en wat er te kweken, het opslaan van brandbare stoffen zoals hout of kolen, hoe overstromingen voorkomen, regels inzake het ontplooien van industriële initiatieven, het inrichten van wijnwinkels, eethuizen, over de hygiëne in bordelen... Kortom, al het noodzakelijke om de stadsbewoner gezond te houden en zijn of haar veiligheid te waarborgen. Tijdens de achttiende eeuw breidt de politie van Parijse haar takenpakket uit. Clandestiene boeken neemt ze in beslag, er komen afluisteracties en routinecontroles in wijnkroegen, herbergen, eethuizen, cafés en huizen van plezier. Die spionnen in de etablissementen worden ''mouches'' (vliegen) en later ''mouchards'' genoemd. Ze voorzien het overheidsapparaat van aanvullende inlichtingen als een soort barometer die revoluties, overvallen of andere illegale acties voorspelt. Althans, dat was het doel. Hun afluisterpraktijken resulteren vaker in het arresteren van verliefde priesters of het betrappen vooraanstaande figuren met hun minnares. Een controlemaatschappij die doet denken aan Berlijn ten tijde van de [[Stasi]]. In beide gevallen gaat er een verhaal over een pochende politie-inspecteur die beweert dat als er in het achttiende eeuwse Parijs of in het Berlijn van na 1945 drie of vijf personen een gesprek voeren, dat één van hen een agent is. <ref>ADAM ZAMOYSKY, p. 41-44.</ref>]] . . ;1706 . * [[Dendermonde]] ligt door toedoen van de Engelse troepen in puin. . . ;1707 . * Geboorte [[Carl Linnaeus]] . * (Ca.) Johann F. Böttger maakt het eerste Europese [[porselein]]. . . ;1708 . * [[Slag bij Oudenaarde]] . * [[Slag bij Wijnendale]] . . ;1709 . * ♣ Terwijl Parijs ernstige voedseltekorten kent, schopt [[Herman Boerhaave]] (1668-1738) het tot prefect van de [[Hortus botanicus Leiden|Hortus Botanicus]] in Leiden. Hij zal de functie uitoefenen tot 1730. In die periode voegt hij tweeduizend planten toe aan de collectie. Boerhaave is geboren in [[Voorhout]], een dorp met twee kerken, een katholieke en een protestantse. Het huidige [[Boerhaavehuis]] was toen de protestantse pastorie. Boerhaave gaat degeschiedenis in met zijn geneeskundige lesmethodiek van het doceren bij de patiënt en als botanicus met aandacht voor medicinale kruiden. In de 20ste eeuw is de tuin bij het Boerhaavehuis gerestaureerd/gereconstrueerd. Een gedenksteen toont het motto van de protestantse tuin. Simplex sigillum veri of Eenvoud kenmerkt het ware, is het motto van Boerhaave. Het protestantse 'less is more' toont het calvinistische pleidooi voor soberheid, de strenge vormentaal en de eenvoud als anti-these van de Vlaamse barok. In dit jaar schenkt Amsterdam een koffieplant aan [[Lodewijk XIV van Frankrijk|Lodewijk XIV]]. Het is een verjaardagscadeau. De stekken van de Parijse [[Jardin des Plantes (Parijs)|Jardin des Plantes]], de hortus botanicus vinden hun weg naar de Franse Caraïben waarna de koffieproductie op gang komt. Een verhaal dat in de vele koffiegeschiedenissen opduikt, getuigt over een officier die het gerantsoeneerde en kostbare drinkwater met de stekjes deelt. Rond 1727 doet de koffie haar intrede in Brazilië. . * Giovanni Paola Feminis ontwikkelt de Aqua Mirabilis. [[Johann Maria Farina]] (1685-1766) geeft het de naam [[Eau de cologne]], een revolutie in de parfumerie. Napoleon is er dol op en zal het met zijn troepen over Europa verspreiden. . . ;Kijken <gallery> File:BenFranklinDuplessis.jpg|Franklin, geboren in 1706. File:Charles_Perrault_-_Versailles_MV_2924.jpg File:Plan de Paris Lutece BNF07710744.png|Eerste kaart (Romeins Parijs) File:Plan de Paris Lutece2 BNF07710745.png|Tweede kaart (Circa 508) File:Plan de Paris 1180 BNF07710746.png|Derde kaart (1180) File:Plan de Paris 1223 BNF07710747.png|Vierde kaart (1223) File:Plan de Paris 1383 BNF07710748.png|Vijfde kaart (1383) File:Plan de Paris 1422 1589 BNF07710749.png|Zesde kaart (1589) File:Plan de Paris 1589-1643 BNF07710699.png|Zevende kaart (1643) File:Plan de Paris 1705 BNF07710700.png|Achtste kaart (1705) File:Nicolas-delamare.jpg|Cartoon over Nicolas de La Mare </gallery> . . == Tienerjaren == . [[File:Old_knitting_machine.jpg|thumb|550px|De breimachine die mechanisch stof en kleding maakt, is wellicht uitgevonden door [[Willam Lee]] in [[1589]]. De man stierf in armoede, zijn vinding vond weinig acceptatie. Zijn principe bepaalt de latere machines. Voor een stoomkoppeling met de machine is het te vroeg, niettegenstaande de protesten in 1710 tegen dit soort 'robotisering.']] ;1710 . * Protesten tegen de nieuwe [[breimachine|breimachines]]. . . ;1711 . * Londen heeft een nieuw monument: [[St Paul's Cathedral (Londen)|Saint Paul's Cathedral]] . . ;1712 . * Pokkenepidemie in de Nederlandse [[Kaapkolonie]]. . ♣ In Amsterdam bejubelt een lofdicht de oogst van de nieuwe plantagebuurt achter de Hortus Medicus in ''De Amsteldamsche Tempe, of Nieuwe Plantagie.''<ref>Geciteerd in: WYBE KUITERT & JAN FRERIKS. ''Hovenierskunst in Palmet en Pauwstaart. Geschiedenis en techniek van het snoeien van leifruit,'' Plantentuin, Meise, 1994, p. 25.</ref> ‘Wanneer de Rijpe Herfst genaakt, En al de boomen zijn gelaaden Met schoone vrucht, die ’t oog vermaakt En graage snoepers kan verzaaden; Dan nodigt u de geurige Aagt, De gulde Pipeling, Bergamotten, Kaneelpeer; pluk wat u behaagt, Eer zij door wind en reegen rotten, Pluk lekkertand aar ’t oog naar helt Maar zorgt dat u geen buikwee kwelt (…) Hier toont de Hovenier zijn’ kunst, En wacht na d’arbeid ’s Hemels gunst.’ . . ;1713 . * De pokken vernietigen in [[Zuid Afrika]] de [[San (volk)|San]]-bevolking. . * De [[Vrede van Utrecht (1713)|Vrede van Utrecht]] bepaalt de Frans-Belgische grens die 620 kilometer lang is. Sinds 1650 is de grens, onder Lodewijk XIV een onstabiele zone vol enclaves. . Met de [[Vrede van Utrecht (1713)|Vrede van Utrecht]] krijgt [[Karel VI van het Heilige Roomse Rijk|Karel VI]] de Zuidelijke Nederlanden in handen. Die heten nu de Oostenrijkse Nederlanden. De Habsburgers installeren een geheime politie m edelen op te sporen die de nieuwe heerser ten val willen brengen. Sinds 1568 kennen de Zuidelijke Nederlanden aanhoudend oorlog. De Vrede van Utrecht beëindigt de laatste in de reeks, de in 1701 begonnen oorlog tussen het Heilig Roomse Rijk en Lodewijk XIV. Beide partijen maken aanspraak op de Spaanse troon en komen na een decennium bloedvergieten (400.000 mannen sneuvelen, het aantal gewonden is een veelvoud) tot een compromis in Utrecht. Van dan af vallen de Zuidelijke Nederlanden onder de Oostenrijkers en kalmeert de regio. De markantste ingreep is de aanleg van de loodrechte en door bomen omzoomde steenwegen met tolheffing: de Therisiaanse wegen. In Vlaanderen, Brabant en Henegouwen leiden deze wegen de reiziger van kerktoren naar kerktoren zoals: * [[Brussel (stad)|Brussel]] - Laken - [[Drie Fonteinen]] - Mechelen - Kontich - [[Antwerpen (stad)|Antwerpen]] * Brussel - Leuven - Tienen - [[Halle (Zoutleeuw)|Halle]] (grens [[Hertogdom Brabant|Brabant]] / [[Prinsbisdom Luik|Luik]]) * Brussel - Anderlecht - Halle - Bergen (Anderlecht - Halle rond de periode 1704-1706) * Brussel - Asse - Aalst - Gent * Brugge - Torhout - Roeselare - Menen ([[N32 (België)|N32]]) * Torhout - Oostende ([[N33 (België)|N33]]) * Deinze - Tielt - Roeselare ([[N35 (België)|N35]] en [[N37 (België)|N37]]) * Gent - Oudenaarde - [[Leuze-en-Hainaut|Leuze]] ([[N60 (België)|N60]]) * Bergen - Binche (deels [[N90 (België)|N90]]) * Aalst - Geraardsbergen ([[N460 (België)|N460]]) * Antwerpen - Boom ([[A12 (België)|A12]]) * Leuven - Mechelen ([[N26 (België)|N26]]) * Leuven - Diest ([[N2 (België)|N2]]) * Luik - Sint-Truiden ([[N3 (België)|N3]]) * Leuven - Aarschot - Diest ([[N10 (België)|N10]]) * Halle - Edingen - Ath - Leuze - Doornik ([[N7 (België)|N7]]) * Luik - Hasselt - 's Hertogenbosch ([[N715 (België)|N715]]) * Leuven - [[Éghezée]] - Namen ([[N91 (België)|N91]]) * Namen - Dinant - Beauraing - Habay - Arlon (deels [[N40 (België)|N40]]) * Namen - Marche-en-Famenne ([[N4 (België)|N4]]) * Luik - Ciney - Dinant ([[N97 (België)|N97]]) * Arlon - Attert ([[N4 (België)|N4]]) . . ;1714 . * De [https://en.wikipedia.org/wiki/Riot_Act Riot Act], de oproerwet moet de veiligheid in Engeland ten goede komen. . . ;1715 . * [[Lodewijk XIV]] overlijdt en zijn achterkleinzoon, [[Lodewijk XV]] komt aan de macht. Lodewijk XIV is sinds [[1643]] koning. . . ;1716 . * De Nederlanders zetten op [[Curaçao]] [[Maria (rebellenleider)|Maria (rebellenleidster)]] met de strop op de brandstapel en werpen haar as in zee. . . ;1717 . * Water Music van [[Georg Friedrich Händel]] wordt uitgevoerd op een boot van koning [[George I van Groot-Brittannië]] op de [[Theems]]. [[Bestand:3-George Frideric Handel - Water Music Suite in F major (Allegro-Andante-Allegro) HWV348.ogg|thumb|Water Music Suite in F-majeur HWV348: Allegro-Andante-Allegro]] . . ;1718 . * [[Sint-Petersburg]] benoemt [[Politiecommissaris|politiecommissarissen]]. . . ;1719 . * Brussel onthoofdt [[Frans Anneessens]] wegens ongeregeldheden in 1717. . * [[Daniel Defoe]] schrijft zijn boek Life and Strange Surprising Adventures of [[Robinson Crusoe]]. . . ;Kijken: De Nederlanden onder Oostenrijk <gallery> File:Johann_Gottfried_Auerbach_005.jpg|Karel VI. File:Kaiserin_Maria_Theresia_(HRR).jpg|Maria Theresia (1740-1780). File:Kaiser_Joseph_II_in_Uniform_mit_Ordensschmuck_c1780_2.jpg|Jozef II (1780-1790). File:Kaiser_Leopold_II_in_Feldmarschallsuniform_c1790.jpg|Leopold II (1790-1792). File:Francesco_I.jpg|Frans I (1792-1806). File:StPaulsCathedralSouth.jpg|Hier ligt Nelson, Churchill had er zijn uitvaart en Florence Nightingale haar standbeeld. Charles huwde er Diana. Bestand:GeorgIvonGroßbritannienGeorgFriedrichHaendelHamman.jpg|George I en Händel op de Theems. File:Eugene-Henry-Fricx-Table-des-cartes-des-Pays-Bas_MG_0566.tif|Antwerpen, 1712 door [[Eugene Henry Fricx]] (1644-1730). File:Child_with_Smallpox_Bangladesh.jpg|Pokken. File:Curacao_Location.png|Curaçao ligt in de zuidelijke Caraïbische Zee, voor Venezuela, tot 2010 de Nederlandse Antillen. File:Dyn007_original_550_800_pjpeg_5a2dcbc7961fbe3fa0c7711129b35de1.jpg|Anneessens op weg naar het schavot. </gallery> . . == De jaren twintig == . ;1720 . * In [[Londen]] beschikken twaalf concurrerende verzekeringsmaatschappijen over een eigen brandweerkorps. Als brandweerlui constateren dat een pand niet bij hun maatschappij hoort, blussen ze niet. Deze situatie houdt een halve eeuw aan. . * Begin van het inenten tegen pokken met menselijke entstof. . * Een brand in het [[Louvre]] vernietigt kunst schilderijen van [[Rafaël (kunstenaar)|Rafaël]] en [[Pieters P. Rubens|Rubens]] en vele andere. . . ;1721 . * [[Jacob Roggeveen]] vertrekt voor een reis, waarop hij toevallig het [[Paaseiland]] ontdekt in 1722. . . ;1722 . * [[Oostendse Compagnie]] opgericht. . * ♣ [[Josehp Miller]], een kruidendokter schrijft het boek ''Botanicum Officinale'' over anjers en beweert da de bloemen opwekken, cefalisch (?) zijn en 'alle ziekten van het hoofd en de zenuwen, evenals bij alle koortsen, kwalen, flauwvallen en hartkloppingen' aankunnen. . ;1723 . * ♣ [[Antonio Vivaldi]] voltooit zijn 'Vier jaargetijden' of 'Le quattro stagioni', een cyclus van vier vioolconcerten, zijn bekendste werk en één van de populairste klassieke werken. . . ;1724 . * De eerste schepen van de [[Oostendse Compagnie]] varen op [[China]], [[Bengalen (gebied)|Bengalen]] en [[Mokka (Jemen)|Mokka]]. . * Een anonieme dichter produceert dit schrijfsel: Sij comen bij paren, Om te vergaren, In den Haegh. Sij sijn 'er so graegh. Sij drinken een glas, Sij pissen een plas En laten de saak soo als hij was. Sondaghs absent, Maandaghs in 't Logement, Dinghsdags present Woensdaghs compleet Donderdaghs niet gereet, Vrijdaghs niets gedaan, Saterdagh na huijs gegaan. . . ;1725 . * In het najaar voltooit de Ierse schrijver [[Jonathan Swift]] zijn satire onder de titel ''Travels into Several Remote Nations of the World, in Four Parts. By Lemuel Gulliver, First a Surgeon, and then a Captain of Several Ships'', beter bekend als [[Gullivers reizen]]. Het zal in 1726 verschijnen. . . ;1726 . * Na zijn verbanning woont [[Voltaire]] tot 1729 in Engeland en raakt leert er de ideeën van [[John Locke |John Locke]] en [[Isaac Newton]] kennen. . * [[Jonathan Swift]]'s [[Gullivers reizen]] verschijnt. . * ♣ John Bartram uit Philadelphia richt zijn botanische tuin op, die bekend staat als de oudste bestaande in Noord-Amerika. In 1732 begint Bartram zaden en planten te verhandelen met Peter Collinson, een Londense botanicus. Zijn reputatie in de internationale handel en plantkunde levert hem de titel "Royal Botanist" op van koning George III. Bartram zal 150 Noord-Amerikaanse plantensoorten in Europa itroduceren. . ;1727 . * [[Johann Sebastian Bach]] componeert de [[Matthäus-Passion (J.S. Bach)|Matthäus-Passion]]. . * [[Isaac Newton]] overlijdt. . . ;1728 . * Stockholm telt 15 Caffe-Huus. . . ;1729 . * [[Jonathan Swift]] (°1667-⁺1745) publiceert zijn ''Bescheiden voorstel''. [[Martin Caparros]] (zie deel II) noemt het een van de grootste [[satires]] uit de geschiedenis. De tekst is een suggestie om de Ierse hongersnood op te lossen door de hongerlijders zelf op te peuzelen. . ;Kijken <gallery> Bestand:Gran_coloso_dormido_(Goya).jpg|[[Francisco Goya]] schets van de ''Grote slapende reus''. File:Vivaldi.jpg|Vivaldi Bestand:Gullivers_travels.jpg|Frontpagina van [[Gullivers reizen]]. Bestand:Jonathan_Swift_by_Charles_Jervas_detail.jpg|[[Jonathan Swift]] door [[Charles Jervas]]. Bestand:Inconnu,_portrait_de_madame_Du_Châtelet_à_sa_table_de_travail,_détail_(château_de_Breteuil)_-001.jpg|Voltaires geliefde madame Du Châtelet Bestand:Atelier_de_Nicolas_de_Largillière,_portrait_de_Voltaire,_détail_(musée_Carnavalet)_-002.jpg|Voltaire </gallery> . . == De jaren dertig == [[Bestand:Boilly_La_Toilette_intime_ou_la_Rose_effeuillée.jpg|thumb|550px|Even voor de jaren dertig komt er een vroege hygiënische kentering. Het [[bidet]] zorgt voor een intieme praktijk. De wc wordt stilaan privé bij de hogere klasse en zij die hen nabootsen in de 'zindelijkheidskabinetten, voorlopers van de sanitaire badkamer.<ref>ROBERT MUCHEMBLED, vertaald door Rosalie Siblesz & Tess Visser. ''De uitvinding van de moderne mens. Collectief gedrag, zeden, gewoonten en gevoelswereld van de Middeleeuwen tot de Franse Revolutie'', Contact, Amsterdam, 1990, p. 230-231.</ref> Het hygiëne offensief start hier een lange weg met als mijlpunten 1. Het [[Baden (activiteit)|baden]] dat in het midden van de achttiende eeuw opnieuw zijn intrede doet; 2. De stichting van de ''Société royale de médecine'' omstreeks 1777 in Frankrijk die een nieuwe ziektebeleving bepleit en de gedachte verspreidt dat ziekte geen goddelijke straf maar een natuurlijk gegeven is dat met [[Rationalisme|ratio]] en [[empirisme]] te bestrijden is; 3. De komst van de sanitaire [[badkamer]] in het [[Victoriaans tijdperk|victoriaanse tijdperk]] waarbij het bidet de slaapkamer verlaat en de [[Po (voorwerp)|nachtpot]] overbodig maakt; 4. De grote hygiënische stadsprojecten uit de negentiende eeuw waarbij een stad benadert wordt als het menselijk lichaam; 5. (...)]] . ;1730 . ;1731 . * Een brand verwoest het [[Koudenbergpaleis]] in Brussel. . . ;1732 . . ;1733 . * [[Boston]] heeft een goed werkende vrijwillige brandweer. . * De uitvinder van de schietspoel [[John Kay (schietspoel)|John Kay]] krijgt patent. Het werktempo van de wevers verdrievoudigd omdat het weefgetouw meer gesponnen draad verwerkt. Tot dan zijn drie tot vier arbeiders nodig om één wever van werk te voorzien. Nu moeten meer spinners aan het werk en is het wachten tot het spinnewiel meer draad kan produceren. . . ;1734 . * [[Vincent la Chapelle]] richt in het logement 'Le Lion d'Or' in Den Haag de eerste Nederlandse vrijmetselaarsloge op. . * Eerste monumentenwet redt [[hunebedden]] in plaats van ze als dijkversterking te gebruiken. . * In café Zimmerman in [[Leipzig]] speelt de [[Schweigt stille, plaudert nicht|Koffiecantate]] van [[Johann Sebastian Bach|Johan Sebastian Bach]]. . . ;1735 [[File:Syst-sex.jpg|thumb|550px| ♣ De Zweed [[Carl Linnaeus]] (1707-1778) promoveert. Toen hij twintig was ging Linnaeus naar de universiteit van Lund en daarna naar die van Uppsala. Om te doctoreren ambieert hij een studie in de Republiek van de zeven verenigde Nederlanden. Hij vindt een geldschieter, de vader van een collega student van hem, Claes Sohlberg, op voorwaarde dat Linnaeus Claes meeneemt en hem onderwijst. Hun reis vangt aan in februari 1735. In een rariteitenkabinet in Hamburg zien ze de hydra, een zevenkoppige draak met een kroontje op elke kop die het nieuwe testament beschrijft in Openbaring 12:3. Linnaeus stelt al snel vast dat het om een knutselwerkje gaat en maakt dat bekend, tot woede van de eigenaar, de burgemeester van Hamburg die er dacht aan te verdienen. Het duo moet de stad hals over kop verlaten. Op zondag 12 juni arriveren ze in Amsterdam. Ze aanschouwen in de Hortus Medicus de uitzonderlijke plantencollectie en zien er een vroege tropische kas. De beroemde botanist [[Johannes Burman]] geeft Linnaeus een rondleiding in zijn botanische bibliotheek en bij de apotheker en zoöloog [[Albertus Seba]] ziet hij zijn internationaal bekende natuurhistorische collectie. Omdat promoveren in Amsterdam niet kan, kiest hij de universiteit van Harderwijk. Daar had ook [[Herman Boerhaave]] (1668-1738) zijn titel verworven. Daar verdedigt hij op 23 juni zijn in Zweden voorbereide proefschrift over malaria en promoveert tot dokter in de geneeskunde. In [[Leiden]] maakt hij kennis met [[Jan Frederik Gronovius|Johan Frederik Gronovius]] die hem introduceert bij de oude Boerhaave en hem een som geld toeschiet om zijn [[Systema naturae]] te publiceren. Het werk vormt het uitgangspunt voor wie zich tot op heden met de taxonomie inlaat. Hij draagt het werk ietwat ongebruikelijk op aan god onder het motto Deus creavit, Linnaeus disposuit of God schiep, Linnaeus ordende de schepping. Adam verdiende Linnaeus' hulp. Het werk deelt de natuur in drie rijken in: de mineralen, de planten en de dieren. Het dierenrijk bestaat uit zes klassen: I de Viervoeters, II de Vogels, III de Amfibieën (reptielen en amfibieën), IV de Vissen (inclusief walvissen), V de Insecten (geleedpotigen) en de VI Wormen (de overige ongewervelden), en tot slot de Paradoxa, de lijst met dieren waarvan hij aan hun bestaan twijfelt zoals de hydra, de eenhoorn en de draak. Linnaeus deelt de planten in naar hun geslachtsorganen: stampers en meeldraden. Volgens het aantal meeldraden komt hij tot 24 klassen en subklassen naar gelang het aantal stijlen. De expliciete seksuele indeling maakt zijn systeem controversieel, temeer hij de mens als viervoeter in het dierenrijk plaatst en ingaat tegen de bijbel die stelt dat Adam naar gods beeld is geschapen en boven de dieren staat. Deze eerste druk is een aanzet tot een ordening van de natuur en het binominale stelsel dat hij in 1753 zal presenteren.<ref>HANS MULDER. ''De ontdekking van de natuur.'' Terra, Amsterdam, 2021, p. 86-89.</ref>]] . * De jonge wetenschapper [[Peter Artedi]] uit Zweden en studiegenoot van Linnaeus valt in een Amsterdamse gracht en verdrinkt. In 1905 krijgt hij in Artis in Amsterdam een gedenkteken. Linnaeus laat hem ontvallen dat Artedi nu bij zijn vrienden is: de vissen. . * IJzerwinning door middel van cokes (Darby). . . ;1736 . * De Pools-Duitse natuurkundige [[Gabriel Fahrenheit]] overlijdt in Den Haag. . . ;1737 . * In New York zijn 35 vrijwillige brandweerlui actief. . * ♣ [[Robert Prince]] opent met zijn zoon William een moderne commerciële kwekerij in [[Flushing (Queens)|Flushing]], New York. De kwekerij, bekend onder de naam [[Linnaean Nursery]], verwerft naam om haar plantenhandel tussen Europa en Noord-Amerika en bestaat als familiebedrijf 130 jaar. . * ♣ Elisabeth Blackwell (een naamgenote van een arts, een eeuw later) beschrijft in haar boek ''A Curious Herbal'' viooltjes als een hartversterkend en heilzaam, koelend, 'vochtigmakend en laxerend bij borst- en longaandoeningen, tegen het hoesten en pleuritische pijn. Sleutelbloemen prijst ze wegens hun werking tegen een flegmatisch temperament. . * ♣Linnaeus is in dienst van [[George Clifford (1685-1760)|George Clifford]], een directeur van de VOC. In zijn tuin bij zijn buitenverblijf Hartekamp bij Heemstede schrijft Linnaeus het boek [[Hortus Cliffortianus]]. . . ;1738 . * Grootste scheepsramp in de Nederlandse geschiedenis. Het slavenschip [[[Leusden_(schip,_1719)|Leusden]]] zinkt bij Suriname. . . ;1739 . * [[John Wesley]] predikt het [[methodisme]]. Bij zijn dood in 1791 is het dé stroming in de Anglicaanse kerk. . ;Kijken <gallery> File:John_Wesley_by_William_Hamilton.jpg|John Wesley. File:Slaveshipposter.jpg|De doorsnede van een slavenschip toont de stockage van de slaven: zie [[Trans-Atlantische slavenhandel]]. </gallery> . . == De jaren veertig == [[File:Hogarths-Servants.jpg|thumb|right|550px|Enkele bedienden van [[William Hogarth]].]] [[File:GinLane.jpg|thumb|right|550px|[[William Hogarth]] maakt in 1750-51 'Gin-Lane, een stedelijke scène uit de onderwereld in Londen met de Gin-verslaafden, een vrouw die haar baby laat vallen en een dronken liedjesverkoper. Op de achtergrond zien we de toren van Sint George's in Bloomsbury. Onder het tafereel is een gedicht te lezen: 'Gin, cursed Fiend, with Fury fraught / Makes human Race a Prey. / It enters by a deadly Draught / And steals our Life away. (...) In 1794 dwaalt [[William Blake]] door de drukke Londense straten, dicht bij de drukke Thames en schrijft dat hij in elk gezicht tekenen van zwakte en ellende ziet. 'In elke schreeuw van elk persoon, in elke angstkreet van een kind, in elke stem, in elk verbod, hoor ik door de geest gesmede handboeien: hoe de kreet van de schoorsteenveger elke zwart wordende kerk ontstelt, en de zucht van de ongelukkige soldaat in bloed de paleismuren afstroomt. Maar het meest, in de middernachtelijke straten hoor ik hoe de vloek van de jonge prostituee de tranen van het pasgeboren kind wegblazen, en de huwelijkskoets aantasten met plagen.']] . ;[[1740]] * [[Voltaire]] woont in [[Brussel (stad)|Brussel]] en schrijft 'Pour la triste ou je suis / C'est le séjour de l'ignorence / De la pesanteur, des ennuis, / De la stupide indifférence / Un vieux pays d'obédience / Privé d'esprit, rempli de foi.' * Een woedende menigte maakt het huis van [[John Kay (schietspoel)|John Kay]] - de uitvinder van de [[schietspoel]] - met de grond gelijk. Kay vlucht het land uit. * [[Maria Theresia van Oostenrijk (1717-1780)|Maria Theresia]] start haar heerschappij over het Oostenrijkse rijk (en Vlaanderen), de [[Oostenrijkse Successieoorlog]] barst los tot 1748. . ;1741 * ''A present for a serving maid'' verschijnt, een boekje dat zich richt tot jonge meisjes met tips om zelf aan de slag te gaan. Hun 'fortuin' moeten ze aanvullen met hun verstand. 'Dat besef dwong ongeveer tachtig procent van de plattelandsmeisjes omstreeks hun twaalfde jaar het ouderlijk huis te verlaten - twee jaar eerder dan hun broers - om zich toe te rusten voor de tijd dat ze hoopten te trouwen (...) Waarschijnlijk betekende dat een ontmoedigend en angstaanjagend vooruitzicht van een moeizame weg vol kuilen en hobbels. Voor de dochters van de armen duurde de kindertijd maar kort.<ref>OLWEN HUFTON. ''Vrouwen, werk en gezin''. In: GEORGES DUBY & MICHELLE PERROT (Ed.). ''Geschiedenis van de vrouw. Van Renaissance tot de moderne tijd'', Agon, Amsterdam, 1992, p. 14.</ref> * ♣ Henry Middleton begint een landschapstuin op zijn plantage, de oudste landschapstuinen in de V.S. Een Engelse tuinman staat in voor het ontwerp van zes terrassen en een paar "vlindermeren". Slaven verzorgen voor de graafwerken van Middleton Place. * [[Antonio Vivaldi]] overlijdt. Ter nagedachtenis: [[File:01 - Vivaldi Spring mvt 1 Allegro - John Harrison violin.ogg|01 - Vivaldi Spring mvt 1 Allegro - John Harrison violin]] . ;[[1742]] * [[Berlijn]] benoemt [[Politiecommissaris|politiecommissarissen]]. * [[Anders Celsius]] bedenkt de schaal Celsius met twee meetpunten: het smeltpunt en het kookpunt van water. * [[Jan Jacob Mauricius]] introduceert als gouverneur van [[Suriname]] er de Verlichting. . ;1743 * [[Gabriël Brühl]] wordt samen met tien [[Bokkenrijders]] terechtgesteld. * ♣ Nicolas Andry de Boisregard publiceert ''Orthopedia'', met een duidelijke verwijzing hoe opvoedkunde hoort: scheefgroeiende bomen dienen ingesnoerd. Voor het opvoedkundige werk van J.J. Rousseau, Émile, ou De l’éducation, is het nog twee decennia wachten. . ;1744 * Keizerin [[Maria Theresia van Oostenrijk (1717-1780)|Maria Theresia]] ingehuldigd als landsvrouw in de Oostenrijkse Nederlanden. . ;1745 * [[William Hogarth]], een vroege kunstenaar die verhalend werkt in serie, moraliserend, satirisch en populair, een voorloper van het stripverhaal, schildert zijn zelfportret. . ;1746 * Een groep boekhandelaars stelt [[Samuel Johnson (schrijver)|Samuel Johnson]] 1.575 pond ter beschikking om [[A Dictionary of the English Language]] te publiceren. De [[Académie Française]] neemt veertig geleerden in dienst om in veertig jaar voor een gelijkaardig project te zorgen. . ;1747 . ;[[1748]] * [[Jan de Lichte (bendeleider)|Jan de Lichte]] door radbraken geëxecuteerd in [[Aalst (Oost-Vlaanderen)|Aalst]]. Zijn standbeeld staat sinds 2009 voor het [[justitiepaleis van Antwerpen]]. [[Louis Paul Boon|Lowie Paul Boon]] maakte van de struikrover een volksheld, [https://www.knack.be/nieuws/boeken/de-waarheid-over-het-standbeeld-van-boons-jan-de-lichte/article-normal-52487.html een beeld met een historie]. * Archeologen ontdekken [[Pompeï (hoofdbetekenis)|Pompeï]] dat sinds 79 onder de as ligt. * Einde [[Oostenrijkse Successieoorlog]]. Frankrijk, Pruisen en Spanje namen het op tegen [[Maria Theresia van Oostenrijk]]. De nederlaag zet de keizerin aan om de 'blauwe muggen' op te richten: spionnen die de politie informeren. * [[John Fielding]], halfbroer van de romancier [[Henry Fielding]] klimt op tot vrederechter bouwt een korps op van 150 runners en 800 vrijwilligers. * Bouw van de (tweede) maquette van Maastricht in [[Parijs]] tot 1752 in opdracht van [[Lodewijk XV van Frankrijk|Lodewijk XV]] op een [[schaal (verhouding)|schaal]] van 1:600. De maquette past in de militaire strategie om de vestingen bij de Franse grens in 3D af te beelden. Tijdens de zeventiende, achttiende en negentiende eeuw tekenen, meten en bouwen ingenieurs en spionnen meer dan 250 steden na. Tegenwoordig bestaan er daar nog meer dan honderd van. Hun opstelling in het Parijse [[Tuilerieënpaleis]] en later in het [[Hôtel des Invalides]] was strikt geheim. De maquettes brengen elke straat en elk huis, elk vestingwerk en mogelijks elke boom minutieus in kaart. De maquettecollectie is sinds 1943 toegankelijk voor publiek in het [[Musée des Plans-Reliefs]] in Parijs. In 1991 verhuisde is de Maastrichtse maquette met een vijftiental Noord-Franse en Zuid-Nederlandse steden naar de kelders van het museum voor schone kunsten in [[Rijsel]]. De rest steekt in het Musée des Plans-Reliefs. De Maastrichtse maquette is middelgroot, ligt op dertien tafels en meet 5,80 op 6,89 meter. . ;Kijken <gallery widths="150" heights="150"> File:Nicolas Andry de Boisregard, Orthopedia, 1743, Title page Wellcome L0015788.jpg|♣ Nicolas Andry de Boisregard, ''Orthopedia'', 1743, Titelpagina File:Nicolas Andry de Boisregard, Orthopedia, 1743 Wellcome L0018019.jpg|♣ Welkompagina Bestand:Plan Relief 02 Maastricht 4 PBA Lille 2019.jpg|De maquette van Maastricht in het [[Museum voor Schone Kunsten (Rijsel)|Museum voor Schone Kunsten]] te Rijsel Bestand:Lille PdBA plans reliefs.jpg|Zaaloverzicht met ''plan-reliefs'' Rijsel. Bestand:Franse maquette van Maastricht, Bonnefantenmuseum 1973 (2a).jpg|De 'Parijse' maquette, in 1973 te gast in het oude [[Bonnefantenmuseum]], ter gelegenheid van 300 jaar [[Beleg van Maastricht (1673). Bestand:Permanente opstelling centrale deel kopie Maquette van Maastricht (Centre Céramique, 4e etage).JPG|Vaste opstelling van de kopie op de vierde etage van [[Centre Céramique]] Bestand:Maquette van Maastricht (kopie), Centre Céramique, 2013-01.jpg|De complete maquette. Bestand:Maquette van Maastricht in de 18e eeuw.ogg|NOS-filmpje over de bouw van de maquette, 1977. Bestand:Vervaardiging kopie maquette van Maastricht (05).jpg|Afwerking maquette in Breda, 1977. Bestand:Overdracht kopie maquette van Maastricht, 1977 (007).jpg|Overdracht in het Stadhuis van Maastricht, 1977. Bestand:Presentatie kopie maquette van Maastricht, Bonnefantenmuseum 1979 (2).jpg|Presentatie van de maquette in het Bonnefantenmuseum, 1979. Bestand:Maquette Fort St Pieter, Centre Céramique, Maastricht2.JPG|[[Fort Sint-Pieter]] en omgeving, maquetteonderdeel 1867. Bestand:2018 Maastricht, maquette Tagage (2).jpg|Maquette van Tagage. Bestand:Maastricht1749LarcherDAubencourt3.jpg|De gedetailleerde d'Aubencourtkaart. Bestand:Plan Relief 02 Maastricht 3 PBA Lille 2019.jpg|Middendeel Franse maquette met Vrijthof-omgeving. Bestand:20171017 Maquette van Maastricht (kopie), Wyck.jpg|Middendeel van de kopie met stadsdeel Wyck. Bestand:Plan Relief 02 Maastricht 9 PBA Lille 2019.jpg|Detail van de Franse maquette: Markt en stadhuis. Bestand:Wycker vestingwerken met Duitse of Akerpoort en ravelijn De Raaf, detail kopie Maquette van Maastricht, collectie Centre Céramique.JPG|Detail van de kopie: Duitse Poort in Wyck. </gallery> . * [[1749]] ** [[Thomas Nugent]] publiceert ''De Grand Tour'', een reis door de Nederlanden, Duitsland, Italië en Frankrijk. ** De censuur verbiedt [[Denis Diderot]]s ''Brief over de blinden ten nutte van de zienden''. Diderot - in het oog gehouden als staatsgevaarlijk - verdwijnt enkele maanden als gevangene in het [[Château de Vincennes]], ten Zuid-oosten van Parijs. Zijn verhandeling gaat over het verband tussen denken (cognitie) en de zintuigen (input). Diderot krijgt frequent bezoek van [[Jean-Jacques Rousseau|Rousseau]], zijn 'meest volhardende vriend' in die dagen. Andere bekende gevangenen in het kasteel zijn de schatbewaarder van Lodewijk XIV [[Nicolas Fouquet]] (tot zijn dood), [[Markies de Sade]] en [[Honoré Gabriel de Riqueti|Mirabeau]]. Die liep er zijn nierkwaal op die hem uiteindelijk het leven kost. . ;Kijken <gallery> File:Château_de_Vincennes_Paris_FRA_002.jpg|Château de Vincennes waar Denis Diderot enkele maanden in gevangenschap doorbracht. File:Honoré_Mirabeau_3.jpg|[[Honoré Gabriel de Riqueti]] alias Mirabeau. File:William_Hogarth_006.jpg|[[William Hogarth]]. File:IMA-Samuel Johnson1.jpg|[[Samuel Johnson (schrijver)|Samuel Johnson]] lezend. File:Encyclopedie_1pageA.JPG|Eerste tekstpagina van de Encyclopedie. </gallery> . . == De jaren vijftig == [[Bestand:Encyclopedie_de_D'Alembert_et_Diderot_-_Premiere_Page_-_ENC_1-NA5.jpg|thumb|550px|[[Diderot]] en [[d'Alembert]] systematiseren met hun ''[[Encyclopédie|Encyclopédie ou Dictionnaire raisonné des sciences, des arts et des métiers, par une société de gens de lettres]]'' - de belangrijkste tekst van de [[Verlichting (stroming)|Verlichting]] - de orde en de aaneenschakeling van kennis.<ref>''Discours préliminaire'' in ''Encyclopédie ou Dictionnaire raisonné des sciences, des arts et des métiers, par une société de gens de lettres.'' Parijs, 1751-72, I, I.</ref> De Encyclopedie is niet zomaar een woordenboek dat de kennis alfabetisch rangschikt. 'Encyclopedie' komt van het Griekse 'cirkel' of 'aaneenschakeling van wetenschapen'. Metaforisch verwijst het naar de in kaart te brengen kennis of de kennisboom (met een organische groei en vertakkingen). De kennisstructuur maakt de Encyclopedisten bewust van de willekeur en de relativiteit van classificaties. Wat de ene filosoof samenbrengt, trekt een andere in twijfel. Niettemin functioneert dit collectief van 140 participanten die regelmatig individueel werken om zich niet te conformeren. Ze benadrukken de kennisovervloed en voorzien tegenstrijdigheden van details, waardoor ze de grootst mogelijke kennis over een onderwerp verkrijgen. Het verschil met voorgaande naslagwerken bestaat er in dat dit een ''machine de guerre'' is zoals John Lough het voor het eerst uitdrukt. De relatie tussen informatie en ideologie verwijst naar het verband tussen kennis en macht tijdens van de Verlichting, vergelijkbaar met wat Google, Facebook en Wikipedia doen voor het informatietijdperk van de 21ste eeuw.<ref>MICHEL FOUCAULT. ''The Order of Things: An Archeology of the Human Sciences.'' New York, 1973, p. xv.</ref> Elementen, kennis en lemma's blijven bijeen omdat ze passen in een classificatie die niet betwijfeld wordt. Dit maakt van classificeren macht. Een fout geplaatst boek kan verdwijnen, een vijand die als onmenselijk wordt bestempeld, is uit te roeien. Al het sociale beweegt zich langs de grenzen van de classificatie. Daarom zijn grenzen gevaarlijk: 'Blijven ze onbewaakt, dan kunnen ze vervagen, kunnen onze categorieën instorten en kan onze wereld tot chaos vervallen. Daarom is het opstellen en bewaken van categorieën een serieuze zaak. Een filosoof die zou proberen nieuwe grenzen te trekken in de wereld der kennis schendt het taboe. Zelfs wanneer hij gewijde onderwerpen met rust zou laten loopt hij gevaar; want kennis is van nature ambigu. (...) Diderot en d'Alembert namen dus risico's toe ze de oude orde van de kennis omver wierpen en nieuwe grenzen tussen het bekende en het onbekende trokken.'<ref>ROBERT DARNTON. ''De Grote Kattenslachting.'' Bert Bakker, Amsterdam, 1984, p. 216-242.</ref> ♣ Het eerste deel van de encyclopedie behandelt 'Agriculture' en 'Jardinage' samen. Daarover schrijft Diderot: 'Landbouw is, zoals het woord al zegt, de kunst van het land bewerken. Deze kunst is de eerste, de meest nuttige, de meest uitgebreide en misschien wel de meest essentiële van alle kunsten.'<ref>Uittreksel uit het artikel Agriculture, Volume I 1751.</ref> Deze 'onschuldige' kunst ligt aan de basis van de maatschappij. Het achttiende-eeuwse Frankrijk van Diderot is landelijk en haar economie is gebaseerd op een landbouwproductie vol prijsschommelingen en -variaties. Niettemin toont l'Encyclopédie weinig gedetailleerde platen over de tuinbouw en haar machines. Mogelijks is dit te verklaren door de verouderde technieken in Frankrijk en door het feit dat het land de technologische vooruitgang van Engeland niet kan bijbenen. De platen over de (Franse) tuin- en landbouw zijn eerder allegorisch dan beschrijvend. Grondstoffen uit Frankrijks eerste koloniale rijk, Amerika, krijgen evenmin aandacht.]] . ;♣ Het begrip ''moderniteit'' duikt op. Vanaf nu verschijnen in Europa tientallen gedetailleerde en rijk geïllustreerde botanische studies die geografische gebieden botanisch documenteren. De studies willen de natuur begrijpen, controleren en landbouwers helpen in hun strijd tegen onkruid en in hun zoektocht naar goed zaad. In Vlaanderen gaat de landbouw boomen.''' . === 1750 === . * [[Johann Sebastian Bach]] overlijdt in [[Leipzig]]. . . [[File:Johann Sebastian Bach - Klavierkonzert d-moll - 1. Allegro.ogg|[[Johann Sebastian Bach]], Klavierkonzert d-moll - 1. Allegro]] . === 1751 === . * Het eerste deel van l'[[Encyclopédie]] verschijnt. . * [[Wenen]] benoemt [[Politiecommissaris|politiecommissarissen]]. . ;Agriculture <gallery> Image:Encyclopedie volume 1-007.png Image:Encyclopedie volume 1-008.png Image:Encyclopedie volume 1-009.png Image:Encyclopedie volume 1-010.png Image:Encyclopedie volume 1-011.png Image:Encyclopedie volume 1-012.png Image:Encyclopedie volume 1-013.png Image:Encyclopedie volume 1-014.png Image:Encyclopedie volume 1-015.png Image:Encyclopedie volume 1-016.png Image:Encyclopedie volume 1-017.png Image:Encyclopedie volume 1-018.png Image:Encyclopedie volume 1-019.png Image:Encyclopedie volume 1-020.png Image:Encyclopedie volume 1-021.png Image:Encyclopedie volume 1-022.png Image:Encyclopedie volume 1-023.png Image:Encyclopedie volume 1-024.png Image:Encyclopedie volume 1-025.png Image:Encyclopedie volume 1-026.png Image:Encyclopedie volume 1-027.png Image:Encyclopedie volume 1-028.png Image:Encyclopedie volume 1-029.png Image:Encyclopedie volume 1-030.png Image:Encyclopedie volume 1-031.png Image:Encyclopedie volume 1-032.png Image:Encyclopedie volume 1-033.png Image:Encyclopedie volume 1-034.png Image:Encyclopedie volume 1-035.png Image:Encyclopedie volume 1-036.png Image:Encyclopedie volume 1-037.png Image:Encyclopedie volume 1-038.png Image:Encyclopedie volume 1-039.png Image:Encyclopedie volume 1-040.png Image:Encyclopedie volume 1-041.png Image:Encyclopedie volume 1-042.png Image:Encyclopedie volume 1-043.png Image:Encyclopedie volume 1-044.png Image:Encyclopedie volume 1-045.png Image:Encyclopedie volume 1-046.png Image:Encyclopedie volume 1-047.png Image:Encyclopedie volume 1-048.png Image:Encyclopedie volume 1-049.png Image:Encyclopedie volume 1-050.png Image:Encyclopedie volume 1-051.png Image:Encyclopedie volume 1-052.png Image:Encyclopedie volume 1-053.png Image:Encyclopedie volume 1-054.png Image:Encyclopedie volume 1-055.png Image:Encyclopedie volume 1-056.png Image:Encyclopedie volume 1-057.png Image:Encyclopedie volume 1-058.png Image:Encyclopedie volume 1-059.png Image:Encyclopedie volume 1-060.png Image:Encyclopedie volume 1-061.png Image:Encyclopedie volume 1-062.png Image:Encyclopedie volume 1-063.png Image:Encyclopedie volume 1-064.png Image:Encyclopedie volume 1-065.png Image:Encyclopedie volume 1-066.png Image:Encyclopedie volume 1-067.png Image:Encyclopedie volume 1-068.png Image:Encyclopedie volume 1-069.png Image:Encyclopedie volume 1-070.png Image:Encyclopedie volume 1-071.png Image:Encyclopedie volume 1-072.png Image:Encyclopedie volume 1-073.png Image:Encyclopedie volume 1-074.png Image:Encyclopedie volume 1-075.png Image:Encyclopedie volume 1-076.png Image:Encyclopedie volume 1-077.png Image:Encyclopedie volume 1-078.png Image:Encyclopedie volume 1-079.png Image:Encyclopedie volume 1-080.png Image:Encyclopedie volume 1-081.png Image:Encyclopedie volume 1-082.png Image:Encyclopedie volume 1-083.png Image:Encyclopedie volume 1-084.png Image:Encyclopedie volume 1-085.png Image:Encyclopedie volume 1-086.png Image:Encyclopedie volume 1-087.png Image:Encyclopedie volume 1-088.png Image:Encyclopedie volume 1-089.png Image:Encyclopedie volume 1-090.png Image:Encyclopedie volume 1-091.png Image:Encyclopedie volume 1-092.png Image:Encyclopedie volume 1-093.png Image:Encyclopedie volume 1-094.png Image:Encyclopedie volume 1-095.png Image:Encyclopedie volume 1-096.png Image:Encyclopedie volume 1-097.png Image:Encyclopedie volume 1-098.png Image:Encyclopedie volume 1-099.png Image:Encyclopedie volume 1-100.png Image:Encyclopedie volume 1-101.png Image:Encyclopedie volume 1-102.png </gallery> . . === 1752 === . * Brand in [[Moskou]] verwoest 18.000 huizen. . * [[Benjamin Franklin]] ontdekt de bliksemafleider als hij een vlieger oplaat. . * Engeland voert de [[Gregoriaanse kalender]] in en slaat elf dagen over: wie huur betaalt of een weekloon ontvangt, voelt zich benadeeld door deze tijdssprong. . * ♣ In de paleistuin van Scholss Schönbrunn laat Habsburgse [[keizer Frans I Stefanus|Frans I Stefanus]] een barokke menagerie inrichten: [[Tiergarten Schönbrunn]] bij [[Wenen]]. Het is de oudst bestaande dierentuin. . . === 1753 === . * [[Maria Theresia van Oostenrijk (1717-1780)|Maria Theresia van Oostenrijk]] bouwt in Mechelen een [[infanterie]]kazerne. In 1936 krijgt het de naam [[Kazerne Dossin]], naar [[Émile Dossin de Saint-Georges]]. . * In [[Berlijn]] starten de bouwwerken voor een paleis dat in 1810 de oudste universiteit van de stad wordt. In 1828 kreeg ze de naam Friedrich-Wilhelms-Universität en in 1949 de naam [[Humboldt Universität]]. Humboldt verwijst naar de Pruisische staatsman en drijvende kracht achter de universiteit, [[Wilhelm von Humboldt]] en naar zijn broer [[Alexander von Humboldt|Alexander]], de grondlegger van de fysische geografie. De twee marmeren beelden van [[Paul Otto]] (1883) bij de ingang, stellen de broers voor. Kwamen hier over de vloer: 29 Nobelprijswinnaars, [[Rudolf Virchow]], [[Robert Koch]], [[Max Planck]], [[Albert Einstein]], [[Heinrich Heine]], [[Karl Marx]], [[Friedrich Engels]]. In 1933 vindt hier een boekenverbranding plaats en na de Tweede Wereldoorlog ligt de universiteit in de Russische zone. . * ♣ Op 1 mei verschijnt [[Carl Linnaeus|Linnaeus]] boek [[Species plantarum]]. Het geldt als het beginpunt van de moderne identificatie van planten en hun nomenclatuur. [[François-Antoine Roucel]] (1735-1831) die zich in 1777 als chirurgijn in Aalst vestigt, is een vroege volgeling van Linnaeus' systematiek. In 1792 verschijnt zijn 'Verhandeling over de minst frequente planten die van nature groeien in de omgeving van Genst, Aalst, Dendermonde en Brussel.' en in 1803 schrijft hij 'Flora van Noord-Frankrijk.' De lange tijd tussen Linnaeus en Roucel wijst op weinig locale botanische interesse. Exoten genieten wel belangstelling. Een andere enthousiaste volgeling is Jean Jacques Rousseau. Botanie stelde hem als bezigheid nooit teleur. Tegen een Zweedse bezoeker heet hij het over zijn leraar, Linnaeus. 'Vertel hem dat ik mijn gezondheid en mijn leven aan hem te danken heb.' Rousseau haalt energie uit zijn dagenlange natuurwandelingen en excursies die zijn gezondheid, zijn zintuigen en zijn kennis op peil houden. Als hij van een herder een onbekende plant krijgt, antwoordt hij ironisch: 'Van de vijftienhonderd planten in de omgeving van Parijs is er geen die ik niet ken, behalve deze.' De bijziendheid van Rousseau is bij de identificatie van planten geen handicap maar een troef. Zijn ogen werkten als een vergrootglas en zijn oren associëren het gezang van de nachtegaal met de hoge en de lage noten van de musici. Als Rousseau thuiskwam neigde hij de planten en de bloemen te drogen om ze te bewaren in elegant geordende herbaria. Zijn botanische geschriften publiceerde hij bewust niet. 'Als je de botanie bestudeert omwille van haarzelf, zo verteld hij een kennis, 'verzacht het je karakter. Als je haar bestudeert om anderen er les in te geven, komt de afgunst, de jaloersheid en de intolerantie.' Na zijn dood verschijnen ze. Goethe vindt dat ze Emile compleet maken als pedagogisch model.<ref>LEO DAMROSCH, vertaald door Karl van Klaveren. ''Jean-Jacques Rousseau. Een rusteloos genie,''Ten Have/Veen, sp. 2011, p. 538-539.</ref> . * ♣ Adriaan Stekhoven, een beroemde Leidse bloemkweker neemt als directeur de leiding over de keizerlijke tuinen in Wenen. . . === 1754 === . * [[Benjamin Franklin]] is zijn tijd vooruit met zijn plan voor een verenigd Amerika. . * ♣ [[George Washington]] erft [[Mount Vernon (Washington)|Mount Vernon]] en ontwikkelt de tuinen. Hij schrijft: '... het bewerken van land is mijn favoriete vermaak.' . === 1755 === [[Bestand:Traitesdesarbres.jpg|thumb|550px|Ingekleurde prent uit ''Traité des arbres et arbustes que l'on cultive en France'' van Duhamel du Monceau uit 1806, voor het eerst verschenen in 1755. Het werk is gedrukt in Parijs en is te zien in de openbare bibliotheek van Brugge. Voor zijn illustraties beroept Duhamel zich op houtsneden uit de kruidenboeken van [[Pietro Andrea Mattioli]] (1501–1578), een botanicus en lijfarts van aartshertog Ferdinand II en van [[keizer Maximiliaan II]].]] [[Bestand:1755_Lisbon_earthquake.jpg|thumb|550px|Kopergravure, 1755. Ruïnes, vlammen en een tsunami in Lissabon. In het jaar dat [[Charles de Montesquieu]] overlijdt en [[Marie Antoinette van Oostenrijk|Maria Antoinette]] geboren wordt, treft een aardbeving en een tsunami in november de Portugese stad [[Lissabon]]. Overstromingen, branden en omgeslagen boten resulteren in 60.000 doden en vegen in tien minuten twee-derde van de stad weg. De schokken zijn voelbaar tot in het Franse [[Chambéry]] nabij de Zwitserse en Italiaanse grens waar de weldoenster en minnares van Jean-Jacques Rousseau woont. Schoorstenen vallen er om en klokken gaan er luiden. Predikanten weten dat het gaat om een straffe Gods. Voltaire is gechoqueerd en schrijft een oprecht, uitzichtloos gedicht. Als [[Deïsme|deïst]] gelooft hij dat natuurfenomenen de goddelijke goedheid illustreren.<ref>Het deïsme staat bekend als een natuurlijke religie. De Bijbel en het kerkgezag zijn niet de enige bron voor de kennis over God. God is bovendien niet langer belonend of straffend zoals in de Middeleeuwen. Het zichtbare universum en de natuur zijn vergelijkbaar met een ingewikkelde horloge, een goddelijke constructie waaraan god zelf niet langer deelneemt.</ref> Met dit noodlot kan hij niet om. Hij omschrijft het als een gesloten boek, zelfinzicht is onmogelijk. Waarom dansen de Parijzenaren en waarom lijden de Lissabonners? Zijn mensen niets meer dan 'atomen, gemarteld op deze hoop modder, opgeslokt door de dood'? Jean Jacques Rousseau gelooft conform Voltaire in een rechtvaardig universum en krijgt het gedicht in 1756 onder ogen. In een brief aan Voltaire redeneert hij dat aardbevingen minder destructief zijn als mensen zich niet dwaas opeenstapelen. De grillen van de mens en haar beschaving, niet het universum zijn de oorzaak van dit geologisch verschijnsel. Rousseau draait Voltaires argumentatie om. De deuk in het verlichte rationalisme en optimisme resulteert in de [[seismologie]]. Rousseau bekritiseerde het optimisme al eerder en Voltaire zal het belachelijk maken in ''Candide''.]] . * [[Charles Montesquieu]] overlijdt. . * [[Marie Antoinette van Oostenrijk|Marie Antoinette]] geboren in [[Wenen]] als jongste dochter van zestien kinderen van [[Maria Theresia van Oostenrijk (1717-1780)|Maria Theresia van Oostenrijk]]. . * Johnson voltooit [[A Dictionary of the English Language]]. . * ♣ [[Carl Linnaeus]] (1707-1778) publiceert ''Somnus plantarum'' (Plantenslaap). . === 1756 === . * Geboorte [[Wolfgang Amadeus Mozart]], Oostenrijks componist (+ 1791). . * 'Het was op negen april dat ik de stad verliet om die nooit weer te bewonen...' schrijft Jean Jacques Rousseau. 'Adieu, Parijs, de gevierde stad van lawaai, rook en modder, waar de vrouwen niet langer geloven in eer of de mannen in deugd. Adieu, Parijs. We zoeken liefde, geluk en onschuld en we zullen nooit ver genoeg van jullie vandaan zijn.' In 1770 zal hij terugkeren en er al wachtend op zijn arrestatie die er nooit komt, vaak de [[Jardin du Luxembourg]] frequenteren. Hij kleed zich niet langer als Armeen en trekt net en eenvoudig gekleed een groot publiek dat nauwelijks weet wie hij is. Descartes maakte kort voor zijn dood iets gelijkaardigs mee. . === 1757 === . * Mislukte moordaanslag op [[Lodewijk XV van Frankrijk]] door [[Robert François Damiens]] (1715-1757). [[File:Robert_Francois_Damiens_before_the_judges.jpg|thumb|550px|De mislukte moordaanslag op [[Lodewijk XV van Frankrijk]] door [[Robert François Damiens]] (1715-1757) vindt plaats in 1757. Als de koning één van zijn dochters in [[Versailles]] bezoekt, krijgt hij bij het uitstappen van de koets een oppervlakkige messteek van Damiens. Damiens, onmiddellijk gearresteerd blijkt een goedgelovige en beïnvloedbare man die het Koninklijke leger diende en er verschillende baantjes op nahoudt. Hij frequenteert vaak in de omgeving van de rechtbank van Parijs. Die is conflictueus met Lodewijk XV en soms is er ook opruiende taal te horen. Als het proces op diezelfde rechtbank voorkomt, verdoezelde die de betrokkenheid van haar magistraten als inspiratiebron, ze geeft de [[Jezuïeten]] de schuld en veroordeelt tot de wreedste straf om de betrokkenheid te verbergen. De vierendeling vindt plaats op [[Place de Grève]] voor het stadhuis. [[Giacomo Casanova]] woont de executie en [[Michel Foucault]] opent met de executie zijn boek "[[Discipline, toezicht en straf]]". De koning zelf vindt de zaak nauwelijks de moeite.]] . . === 1758 === [[Bestand:Darstellung verschiedener Birnensorten aus Knoops Werk "Pomologia".jpg|thumb|right|550px|Illustratie uit Knoops "''Pomologie of beschrijving van de beste soorten appels en peren''" uit 1771]] . * [[François Boucher]] portretteert [[Madame de Pompadour]]. . * ♣ [[:es:Johann Hermann Knoop|Johann Hermann Knoop]] (1700-1769) publiceert "Pomologia" de eerste, met handgekleurde platen geïlustreerde wetenschappelijke beschrijving van Europese fruitrassen en is de grondlegger van de [[pomologie]], de leer van de fruitsoorten. 'Pomum' is [[Latijn]] voor boomvrucht en [[Pomona (godin)|Pomona]] is er de godin van. . . === 1759 === . * [[Antoine de Sartine]] leidt de Parijse politie en informeert Lodewijk XV over 'beschamende geheimen' en 'alle blote ondeugden.' Hij kocht zijn aanstelling aan de kroon en wil zoals zijn collega's de investering terugverdienen. . * ♣ [[Henri Louis Duhamel du Monceau]] (Parijs, 1700-1782), een adellijke wetenschapper met passie voor botanie en een carrière in de marine sticht een landbouwschool. Eerder focust hij op de [[dendrologie]], bestrijdt hij de [[saffraan]]-ziekte en verhoogt hij de visserijvangst. Zo krijgt hij toegang tot de [[Académie des sciences|Académie des Sciences]], die hem het onderzoek toevertrouwt inzake de duurzaamheid van het scheepsbouwhout. Zijn belangstelling voor bomen, bosbouw en groenparken is te zien in zijn familiebezit en zijn passie voor het weer komt tot uiting in zijn huis in Denainvillers ([[Loiret (departement)|Loiret]], bij [[Pithiviers]]). Daar staat op de boerderij de oudst werkende thermometer van Frankrijk en tonen vier zonnewijzers de geschilderde zonnestanden op muren en trappen. Zijn weerkundige waarnemingen zijn in zijn werkkamer te vinden. . * ♣ Voltaire publiceert zijn [[Candide|Candide ou l’Optimisme]], een satire op utopieën, ideologieën en het streven naar het paradijs. De beroemste zin? 'Il faut cultiver notre jardin.' . ;Kijken <gallery> Bestand:Denis Diderot by Louis-Michel van Loo.jpg|Denis Diderot. Bestand:Alembert.jpg|Jean le Rond d'Alembert. Image:Encyclopedie cover page.jpg|Encyclopédie voorpagina deel I. Image:ENC SYSTEME FIGURE.jpeg|Kennisboom, structuur van de Encyclopédie. Image:Encyclopedie frontispice full 473px.jpg|[[Frontispice (boek)|Frontispice]] uit 1772. Image:Herstellung-eines-Kupferstichs.png|Het maken van gravures. Image:Camera_obscura.jpg|Camera obscura. Image:Classical_orders_from_the_Encyclopedie.png|Klassieke zuilen. Image:Encyclopédie_de_Diderot,_plate_1-143.jpg|Anatomie. Bestand:Frontansicht_des_Hauptgebäudes_der_Humboldt-Universität_in_Berlin.jpg|Hoofdgebouw van de Humboldtuniversiteit. File:Johann_Sebastian_Bach.jpg|Portret van [[Johann Sebastian Bach]] in 1748. File:Mozart Portrait Croce.jpg|Mozart, geboren in 1756. File:Robert-damiens.jpg|[[Robert François Damiens]]. File:Casanova_ritratto.jpg|[[Giacomo Girolamo Casanova|Casanova]]. File:Usdollar100front.jpg|[[Benjamin Franklin]] op een 100-dollarbiljet. File:Antoine_de_Sartine.png|[[Antoine de Sartine]]. File:Sartine_letter_de_cachet_1759.jpg|[[Lettre de cachet]]. File:Chateau_de_Versailles_Petit_appartement_du_roi_Gabriel_de_Sartine.jpg|Versailles. Bestand:Maurice Quentin de La Tour - Madame de Pompadour dans son cabinet de travail.jpg|Madame de Pompadour, door [[Maurice-Quentin de La Tour]] met deel IV van de Encyclopédie. </gallery> . . == De jaren zestig == [[File:Candide_Moreau_a_I.jpg|thumb|550px|♣ Voltaire, een pseudoniem voor François Marie Arouet (1694-1778) schrijft eind jaren vijftig het achttiende-eeuwse meesterwerk van de Franse literatuur: [[Candide|Candide ou l’Optimisme]]. Een maand na de publicatie zijn zesduizend exemplaren verkocht. Bij leven gaat het werk twintig keer in herdruk. De satire op utopieën en ideologieën uitgegeven in Genève maakt in één beroemde zin komaf met twee tegenstrijdige ideeën. Voltaire maakt komaf met het idee dat de mens het aards paradijs bewoont én met het fatalistische idee dat we aan ons lot zijn overgelaten. Voltaire noemt zijn hoofdpersonage Candide. Het is een mooie jongeling die opgroeit in een kasteelomgeving (een gouden kooi) die doordrongen is van het ideeëngoed van [[Gottfried Wilhelm Leibniz|Gottfried Wilhelm (von) Leibniz]] (1646-1716). Leibniz erkent de gedachte te leven in de beste van alle mogelijke werelden, een gedachte die Voltaire lange tijd genegen is. Twintig jaar voor Candide, in 1738 stelt Voltaire in zijn ‘Elementen van Newtons filosofie’ dat ‘wat slecht is ten opzichte van u, goed is in de algemene ordening’ en is zijn minnares, [[Émilie du Châtelet|Emilie du Châtelet]] (1706-1749) die hij leert kennen na zijn ballingschap in Londen, een rabiate aanhangster van Leibniz naïeve optimisme. In 1759 neemt Voltaire dit gedachtengoed op de korrel met de creatie van dokter Pangloss, een man die alle (pan) talen (gloss) spreekt. Pangloss is gespecialiseerd in de 'cosmolonozelogie' en relativeert, negeert of redeneert alle ellende op de wereld weg. In een adelijk decor met een kasteel en kasteeltuin, het aards paradijs dus onderwijst deze kamergeleerde de naïeve Candide en de bloedmooie Cunégonde, de dochter van de baron. Ze leren dat alles een nobel doel dient: benen passen in broekspijpen, daarom dragen mensen broeken, een neus is voorbestemd om een bril te dragen, daarom draagt iedereen een bril… Als Pangloss een dienstmeid onderwijst in de experimentele biologie is Cunegonde er de getuige van. Voltaire zet het zo in scène: ‘Toen Cunegonde op een dag een wandelingetje maakte bij het kasteel onder een groepje bomen dat ‘het park’ werd genoemd, zag zij hoe doctor Pangloss tussen de struiken een experimentele biologieles gaf aan het kamermeisje van haar moeder, een heel knappe, leergierige brunette. Aangezien freule Cunegonde veel aanleg had voor de exacte vakken, bleef ze ademloos staan kijken naar de proefnemingen die voor haar ogen verscheidene malen werden herhaald; zij zag duidelijk wat de voldoende reden van de geleerde was, begreep de gevolgen en de oorzaken, en opgewonden keerde ze huiswaarts, peinzend en vol verlangen om ook zo geleerd te worden, en ze dacht eraan dat zij weleens de voldoende reden van de jonge Candide kon worden en hij van haar.’<ref>VOLTAIRE, vertaald door Hannie Vermeer-Pardoen. ''Candide of het optimisme. Uit het Duits vertaald door doctor Ralph. Met de aantekeningen die werden gevonden in de zak van de geleerde, toen deze te Minden overleed in het jaar des Heren 1759,'' Van Gennep, Amsterdam, 2003, p. 8.</ref> In alle naïviteit bootsen Cunegonde en Candide de biologieles van hun leermeester na, tot woede van de baron, die hen betrapt en Candide uit het paradijs verstoot. Candides zwerftocht doet hem mondjesmaat ontwaken: niet iedereen heeft het beste met elkaar voor, zo leert hij. Hij ontmoet Pangloss en samen reizen ze de wereld af. Ze zien oorlogsgeweld en religieuze radicalisering, ze zien de destructie onder de indianengroepen na de komst van de [[Conquistador (historisch)|conquistadores]], ze zien slavernij, ze zien het verwoeste landschap in Lissabon, geteisterd door een aardbeving, een tsunami en brand. De ramp van Lissabon in 1755 en het begin van de Zevenjarige Oorlog een klein jaar later, zorgen voor een wending in het denken van Voltaire. In 1756 herinnert niets nog aan zijn ooit optimistische ideeënwereld. ‘Bijna de hele geschiedenis is een opeenvolging van nutteloze wreedheden’ noteert hij met een ganzenveer in zijn ‘Essai sur les moeurs et l'esprit des nations.’ De ongeziene aardbeving op 1 november 1755 kostte zestigduizend levens en veroorzaakte de complete destructie van Lissabon en haar omgeving. De willekeur over leven en dood beïnvloedt niet alleen Voltaires gedachten, elke Verlichtingsfilosoof debatteert over het fatalisme en het kwaad. Heel Europa snelt Portugal ter hulp. Als Voltaire zijn Candide in 1759 publiceert is hij nog radicaler en rekent hij bijna persoonlijk af met Leibniz. Na dertig hoofdstukken vol satirisch schrijven en ellende houdt Pangloss voet bij stuk en zijn ongebreidelde optimisme. Het lukt hem niet zichzelf tegen te spreken: ‘Leibnitz kan geen ongelijk hebben’ roept hij uit. Cunegonde is al haar jeugdige schoonheid verloren en huwt Candide. Niemand is gelukkig. Een [[derwisj]] geeft raad: vraag niet waarom god de mens ongelukkig maakt, een kapitein vraagt evenmin of de muizen in het schip gelukkig zijn. Een oude Turk is wijzer. Hij raadt het gezelschap aan te werken. Werken verdrijft verveling, ondeugd en armoede. De beroemde zin 'Il faut cultiver notre jardin' die Candide op het einde van het verhaal formuleert is er de samenvatting van en een aansporing om niet bij de pakken te blijven zitten, te doen wat mogelijk is en dat zo dichtbij als mogelijk: in de tuin. Op zich een bizarre keuze. Voltaire kon evengoed schrijven 'als iedereen voor zijn deur veegt, dan is de straat netjes.' Hij doet het niet en grijpt naar een metafoor waar weinig filosofische interesse voor bestaat: die van het plantenrijk en het tuinieren. Filosofen hadden nooit veel belangstelling voor het plantenrijk. Zelfs de tegenpolen Hegel en Schopenhauer zijn het wat planten betreft met elkaar eens. Als vanouds plaatsen ze de plant op de laagste plaats in de rangorde van alle leven. De afbeelding van Jean-Michel Moreau duikt op in het eerste hoofdstuk van een uitgave in 1787.]] . === 1760 === . * In Nederland breken dijken. Uit het [[Land van Maas en Waal]], het [[Rijk van Nijmegen]] en andere laagliggingen vluchten boerengezinnen en vee naar het droge waar ze in hutten overleven. . . === 1761 === . * De vijfjarige [[Wolfgang Amadeus Mozart|Amadeus]] geeft op de [[Salzburg (stad)|universiteit van Salzburg]] zijn eerste optreden. . * Het [[Bridgewater Canal]] verbetert de steenkoolaanvoer voor de industrie. . * Lyon start de eerste opleiding in diergeneeskunde. . * In [[Yucatán (schiereiland)|Yucatán]] leidt [[Jacinto Canek]] tevergeefs een opstand tegen de Spanjaarden. . . === 1762 === . * [[Emile,_of_Over_de_opvoeding|Émile, ou De l'éducation]] verschijnt. . * [[Jean-Étienne Liotard]] schildert de 7-jarige [[Marie Antoinette van Oostenrijk|Marie Antoinette]] met de [[Orde van het Sterrenkruis]]. . * De Russische troonopvolger, Prins Peter, huwt een dame die zal uitgroeien tot [[Catharina de Grote]]. . * De Europese winter van 1762-63 is één van de strengste van de eeuw. De Theems en de Seine zijn bevroren. Jean Jacques Rousseau klaagt op de laatste dag van april dat het blijft sneeuwen. 'Ik heb het gevoel dat er voor mij geen lente meer zal zijn.' In de winter van 1764, 1765, 1767 en 1769 klaagt hij opnieuw over de bijtende kou die de mensen thuishoudt. . . === 1763 === . * [[James Boswell]] reist drie jaar door Europa en ontmoet [[Jean Jacques Rousseau]]. . * Het einde van de [[Franse en Indiaanse oorlog]] zorgt voor een paradox: [[Groot Brittannië]]'s expansiedrift en een begrotingstekort. De Amerikaanse kolonisten - Britse onderdanen zonder parlementaire vertegenwoordigers - negeren de Engelse wetten en genieten zelfbestuur. Hun mentaliteit botst met het Engelse vestigingsverbod voor kolonisten ten Westen van de [[Appalachen]]. Na hun oorlogsoverwinning hebben ze toegang tot het gebied. In het komende decennium neemt de wrok tegen het moederland toe door de accijnzen: de Sugar Act (1764), de [[Stamp Act]], de Quartering Act (1765), de Townshend Acts (1767), de Tea Act (1773). Sommige wetten houden geen stand omdat ze tot bloedige protest leiden met als triest hoogtepunt de [[Boston Massacre]] in 1770 en de [[Boston Tea Party]] in 1773. . . === 1764 === . * De Schot [[James Watt]] maakt de in 1705 uitgevonden stoommachine van [[Thomas Newcomen]] en [[Thomas Savery]] operationeel, dit is - om het met [[Walt Whitman Rostow]] te zeggen - de take off van de [[Industriële Revolutie]]. . * [[James Hargreaves]] ontwerpt de [[Spinning Jenny]], een spinmachine met meerdere klossen die snel draad produceert. . . === 1765 === . * [[Jozef II (keizer)|Jozef II]] neemt het bewind als heilig rooms keizer geleidelijk aan over van zijn moeder, tot 1790. Hij staat bekend als een [[Verlicht despotisme|verlicht despoot]] en zal een politiemacht scheppen die in Europa zijn gelijke niet kent, uitgebouwd door [https://en.wikipedia.org/wiki/Johann_Anton_von_Pergen Johann_Anton_von_Pergen]. . * In september is de negenjarige [[Wolfgang Amadeus Mozart|Wolfgang Amadé Mozart]] twee dagen in Antwerpen en speelt er op het orgel in de Kathedraal. Op 30 april 1766 zou hij een concert spelen in de Beurs van Antwerpen. Leopold Mozart, de tirannieke manager van zijn zoon omschrijft als Antwerpen 'treurig'. Van de 'eertijds grootse handelsstad' is niets meer merkbaar. . * ♣ Opening van het Royal Naval Hospital in [[Stonehouse]] met zestig zalen. Ze bieden plaats aan 1.200 patiënten. De rechthoekige tuin is omsloten door door een stafgebouw en vier gebouwen voor de zieken met drie verdiepingen. Open wandelgangen verbinden de gebouwen. [[File:Johann_Anton_Graf_von_Pergen_1725-1814_Vienna.jpg|thumb|550px|Johann Anton Graf von Pergen (1725-1814) uit Wenen geloofde dat de staat enkel functioneerde als de regering alle keizerlijke onderdanen controleerde. Ze moesten geregistreerd per woonplaats en gezinshoofden waren verantwoordelijk voor hun logees en gasten. Pergen wilde alles weten over hun doen en laten, zijn spionnen hielden zich schuil in alle andere plaatsen waar mensen bijeenkomen: winkels, koffiehuizen, tuinen, theaters. Zijn spionnen rekruteerde hij uit alle sociale klassen; adel, priesters, dokters, winkeliers, prostituees en allerlei bedienden. Gewone burgers moedigt hij aan om over hun collega's te rapporteren. Deze politiepraktijk ontwikkelde zich tot een belangrijk element in het speurwerk.'<ref>ADAM ZAMOYSKI, p. 44-45.</ref>]] . . === 1766 === . * [[Henry Cavendish]] ontdekt waterstof. . * [[Leiden]] richt de [[Maatschappij der Nederlandse Letterkunde]] op. . * ♣ Toekomstig president [[Thomas Jefferson]] kweekt honderden soorten groenten, fruit en bloemen op zijn landgoed [[Monticello (landgoed)|Monticello]] in Virginia. Jefferson schrijft aan kunstenaar [[Charles Willson Peale]]: 'Geen bezigheid is mij zo verrukkelijk als de cultuur van de aarde, en geen cultuur vergelijkbaar met die van de tuin. Ik ben toegewijd aan de tuin. Hoewel een oude man, ben ik een jonge tuinman.' . . * De landmeters Mason en Dixon bereiken na vier jaar de [[Mason-Dixonlijn]], de grens tussen [[Pennsylvania]] en [[Maryland]]. [[Mark Knopfler]] maakte in 1990 het nummer [[Sailing to Philadelphia (nummer)|Sailing to Philadelphia]]. . . === 1768 === . * In [[Londen]] stelt sergeant en rijschoolhouder Philip Astley zijn paarden en andere dieren voor: het moderne [[Circus (attractie)|circus]] begint. . * De historicus [[Jan Wagenaar]] publiceert: "Amsterdam" in 13 delen. . * [[Limoges]] vindt zijn [[Porselein|porseleinaarde]]. . . === 1769 === . * [[Josiah Wedgwood]] opent een [[fabriek]] voor aardewerk in [[Etruria]] in [[Staffordshire]]. . * Het [[waterframe]] van Arkwright drijft de spinmachine aan. De machine heeft zo’n proportie dat ze niet thuis te installeren is. Het spin- en weefwerk concentreert zich in fabrieken: machines, stoom en arbeid worden optimaal benut en verhogen de productie. Thuisarbeid verdwijnt geleidelijk (in Vlaanderen na 1848). . * [[Izegem]] installeert een [[beiaard]] in de toren van de [[Sint-Tillokerk |Sint-Tillokerk]]. . * [[Marquis de Sade]] zoekt in de [[Lage Landen]] in het geheim een uitgever voor zijn eerste erotische tekst. Op 28 september schrijft hij over Antwerpen waar hij één dag verblijft dat de stad op zijn retour is: 'Er zijn veel koetsen in de stad (...). De weinige tijd dat ik hier verbleef, merkte ik op dat de inwoners, vol van kwezelarij en bijgeloof, verbazingwekkend de zeden van hun oude meesters, de Spanjaarden, hebben bewaard. De devotie staat centraal.' . * De hongersnood in Frankrijk doet de Academie van Besançon een prijsvraag uitschrijven over dit vraagstuk. Vier jaar later zal een zekere [[Antoine-Augustin Parmentier|Parmentier]] (die zijn naam geeft aan het gehakt Parmentier) de prijs winnen. [Zie 1771 en 1773]. . ;Kijken <gallery> File:Canaletto_(I)_034.jpg|Ansicht von Wien, Mehlmarkt, Bernardo Bellotto, Kunsthistorisches Museum Wien. File:Kaiser_Joseph_II_in_Uniform_mit_Ordensschmuck_c1780_2.jpg|Keizer Jozef II, broer van Marie-Antoinette. File:Jean-Étienne_Liotard,_L'Archiduchesse_Marie-Antoinette_d'Autriche,_future_Reine_de_France,_à_l'âge_de_7_ans_(1762)_-_02.jpg|Pastelportret van [[Jean-Étienne Liotard]] van de 7-jarige Marie Antoinette met de Orde van het Sterrenkruis File:Mason-dixon-line.gif|Mason-Dixon lijn uit de ''National Atlas of the United States''. </gallery> . . == De jaren zeventig == === 1770 === . * Huwelijk van [[Marie Antoinette van Oostenrijk|Marie Antoinette]] met de toekomstige [[Lodewijk XVI]]. Culinair zorgt dit huwelijk voor de blijde intrede van heel wat gebak in Frankrijk: de Weense croissants, appelflappen, chocoladekoeken en luxebrood (brioches). Is dit de symbolische voorbode van haar naïeve uitspraak in het revolutiejaar 1789: 'Laat ze brioche eten'? . * [[Kapitein Cook]] ontdekt [[Australië]]. . * Het bloedbad in [[Boston]] voor het Old State House, waar de de Britse gouverneur zetelt markeert het begin van de [[Amerikaanse Revolutie]]. De militaire bezetting door Groot-Brittannië in Boston leidt tot conflicten waarop een regiment soldaten het vuur opent op burgers. [[Bestand:Boston_Massacre.jpg|thumb|550px|Voor [[John Adams (politicus)|John Adams]], de tweede president van de V.S. begint de [[Amerikaanse Revolutie]] met schermutselingen en geweld tussen Amerikanen en Engelse soldaten. In de commotie werd het order "Niet vuren" waarschijnlijk fout verstaan, waarna soldaten vijf Amerikanen de dood in jagen en zes mensen verwonden.]] . === 1771 === . * [[Richard Arkwright]] start een fabriek op waterkracht in [[Cromford]]. . * Het [[Ferrariskaarten|Ferrarisproject]] start en loopt tot 1778. Deze topografische collectie 275 brengt de Oostenrijkse Nederlanden gedetailleerd in kaart. [[Joseph de Ferraris]], een Oostenrijkse artilleriegeneraal en veldmaarschalk zorgt voor de eerste systematische en kartering van onze regio. . * ♣ De apotheker [[Antoine-Augustin Parmentier]] is een pleitbezorger van de aardappel. Na zijn gevangenschap tijdens de [[zevenjarige oorlog]] (1756-1763) leert hij de knol kennen en appreciëren. Niemand van de mannen in zijn omgeving raakte ondervoed. In zijn boek ''Examen chimique de la pomme de terre'' pleit hij om dit voedsel dat licht verteerbaar en gezond is, aan te bieden in gevangenissen en ziekenhuizen. Het is op vele wijzen te bereiden. Zijn betoog wordt door [[Voltaire]] gretig gelezen en zal een dik decennium later (zie 1785) tot bij Lodewijk XVI gehoor vinden. . === 1772 === . * De (vermeende) [[Bokkenrijders|bokkenrijder]] [[Joseph Kirchhoffs]] opgehangen. . === 1773 === . * [[Boston Tea Party]]. Op 16 december gaan Amerikaanse kolonisten, verkleed als [[Mohawk (volk)|Mohawk-indiaan]] aan boord van de Darmouth, de Eleanor en de Beaver en gooien veertig ton thee in zee. De Engelsen vaardigen nieuwe wetten uit die de kolonisten omschrijven als 'intolerable' en op het [[Continental Congress|Eerste continentaal congres]] in [[Philadelphia (Pennsylvania)|Philadelphia]] in 1774 als 'ongrondwettelijk'. . === 1774 === . * De vijventwintig jarige [[Goethe]] publiceert [[Die Leiden des jungen Werthers]] en neemt er afstand van omdat het boek tot een zelfmoordgolf leidt. Vier weken tijd had hij nodig om het te schrijven. Het verschijnt aanvankelijk anoniem, later maakt het hem wereldberoemd. [[Gerrit Komrij]] schrijft hierover: 'Het succes van de Werther, die roman over een verliefde dweper, die zichzelf aan flarden schiet omdat zijn beminde object reeds is uitbesteed, was onvergelijkelijk. Over heel Europa raasde een zelfmoord-epidemie, dé grote mode werd de Werthermode: een blauwe rokjas met een geel vest en een gele broek. Geëxalteerde jongemannen gingen in deze kledij aan tafel zitten, waarop pistolen lagen, zoals in de roman, en schoten zich door het hoofd met de deur wijdopen, zodat iedereen het zien kon. Zielenherders en veldpredikanten schuimbekten - omdat zij er een apologie van de zelfmoord in zagen - over zoveel zedeloosheid. Werther verscheen op serviezen en souvennirs, lezers besprenkelden zich met het parfum Eau de Werther. Napoleon verzekerde Goethe het boek meer dan eens gelezen te hebben.'<ref>GERRIT KOMRIJ. ''Nawoord bij een heruitgave.'' In: JOHANN WOLFGANG GOETHE (vertaald door Thérese Cornips). ''Het lijden van de jonge Werther''. Querido, Amsterdam, 1999, p. 169-175.''</ref> . * [[Lodewijk XVI]] komt aan de macht. . * [[Prins Willem V]] bouwt een [[Galerij_Prins_Willem_V|zaal]] om zijn schilderijen te exposeren. . === 1775 === . * Begin van de [[Amerikaanse Onafhankelijkheidsoorlog]]. . === 1776 === [[File:Adam Smith statue inside.jpg|thumb|550px|De beeltenis van [[Adam Smith]] (1723-1790) op de universiteit van [[Glasgow]]. De Schotse econoom publiceert ‘de bijbel van het kapitalisme’, ''An Inquiry into the nature and causes of the wealth of nations'' met een economisch systeem dat ten grondslag ligt van de klassieke economie, richtinggevend in de negentiende eeuw en verder bouwend op het [[fysiocratisme]] (Grieks voor heerschappij der natuur) van de lijfarts van Lodewijk XV, [[François Quesnay]], die de landbouw als productief ziet, handel en ambacht zijn steriel. Smith stelt dat iedereen zich door zijn eigenbelang laat leiden door 'an invisible hand to promote an end which has no part of his intension'. De uitspraak is religieus en seculier tegelijk, Smith verwijst naar wat niet te berekenen valt en rechtvaardigt een goddelijk denken. 'Laissez faire, laissez passez' eist een staat die de ‘natuurlijke ordening’ niet beïnvloedt: eigendom en ambachtsbeoefening, concurrentie en handel dienen 'vrij' te zijn om de economische vooruitgang, de sociale harmonie, het recht en de welvaart te waarborgen. Uit dit eigenbelang ontstaan goederen die op de markt (ruil)waarde krijgen volgens van vraag en aanbod. Smith ziet de arbeid als bron van de welvaart en de staat beperkt zich tot de bescherming met militaire verdediging naar buiten toe en rechtspraak en politie naar binnen toe. Smith is lang verkeerd begrepen en gaat de geschiedenis in als de opponent van Karl Marx. Smith kent de overheid een belangrijke rol toe om de vrije markt mogelijk te maken. De overheid is de waarborg voor de eerlijke concurrentie, de verdediging van de eigendommen en het garanderen van veiligheid, de openbare instellingen zoals scholen, kanalen, havens, bruggen, en wegen. Smith keert zich tegen protectionisme, monopolies en machtsconcentratie.<ref>ADAM SMITH, vertaald door Jabik Veenbaas. ''De welvaart van landen''. Uitgever en plaats op te zoeken, 2019.</ref>]] . * [[Adam Smith]]s [[The Wealth of Nations]] verschijnt. . * ♣ De op 4 juli gepubliceerde de [[Amerikaanse Onafhankelijkheidsverklaring]], geschreven door [[Thomas Jefferson]] en [[John Adams (politicus)|John Adams]], [[Benjamin Franklin]], [[Robert Livingston]] en [[Roger Sherman]] steunt op de principes van de [[Verlichting (stroming)|Verlichting]]. In hun verklaring noemen de initiatiefnemers [[dertien kolonies]] 'staten', installeren ze een revolutionaire regering en verklaren ze Engeland de oorlog. De stichting van Amerika is gelieerd aan landschappen, botanica en tuinen, natuurbescherming en landbouw. De landgoederen van de presidenten [[George Washington]] ([[Mount Vernon (Washington)|Mount Vernon]], een parkachtige tuin van 200 hectare bij de rivier de [[Potomac (rivier)|Potomac]]), [[Thomas Jefferson]], wetenschapper en politicus tegen wil en dank,(Monticello met een breed groen terras, weidse gazons, bomenstroken en een panorama op de [[Blue Ridge Mountains|Blue Ridge-bergen]], met ordelijke rijen vol indrukwekkende pompoenen, kalebassen en kolen), Madison (Montpellier) en [[John Adams (politicus)|John Adams]] (Peacefield) tonen de hun passie. In Philadelphia experimenteer [[Benjamin Franklin]] met gewassen. Hij ziet de landbouw als een middel om de onafhankelijkheid ten aanzien van Engeland te realiseren en daarna rijkdom te vergaren. Natuurlijke hulpbronnen maken de nieuwe natie zelfvoorzienend. De vrijheidsboom, een oude iep in [[Boston]] symboliseert de nieuwe natie. De kolonisten hangen de beeltenis van een gehate belastingsinner die de Stamp Act uit 1765 als heilig beschouwt en tot de revolutie leidt, vol spot aan de takken. Tijdens de onafhankelijkheidoorlog schrijft generaal Washington vanop zijn landgoed brieven met aanwijzingen voor zijn hoveniers, hij plant inheemse bomen (witte pijnbomen, hoge pijnbomen, rode ceders, tulpenbomen, espen...). De bomen staan voor de wiskracht van de nieuwe natie. Dit soort landgoederen in parkstijl zijn een nationale mode waar Britse import niet welkom is. Alhoewel, Washington, Jefferson en Madison kopen hun planten bij [[Bartram's Garden|John Bartram]] (1699-1777) en zijn zoon William Bartram (1739-1823), twee Amerikaanse boeren, botanici en plantenevangelisten. Als het op winst en commercie aankomt, drijven de Bartrams handel. Vier decennia lang sturen ze stekken en zaden naar Europa. Flora van de Amerikaanse oostkust bezorgen Europa een metamorfose. De Britten en de Amerikanen wisselen planten uit in een continue goederenstroom. In de V.S. toont een oktoberbezoek aan Jeffersons landgoed een kleurenpalet van esdoorns, eiken-, okkernoot- en tulpenbomen, ordelijke rijen appel-, peren- en kersenbomen en gazons vol inheemse en exotische bloemenborders. Jefferson is er even enthousiast bezig met de plantenkweek als met de opzwepende Onafhankelijkheidsverklaring.<ref>STEPHEN L. BUCHMANN, vertaald door Meile Snijders. ''Bloemen. Een cultuurgeschiedenis'', Contact, Antwerpen, 2016, p. 121.</ref> Als de Franse Revolutie uitbreekt is Jefferson in Paris... en volgt het tweede deel van de Amerikaanse tuin. UIT TE SCHRIJVEN. . === 1777 === . * Een eerste stoommachine van [[James Watt]] in een mijn in [[Cornwall]] in gebruik. . * [[Charles Godonnesche]] laat de eerste mijnschacht graven in [[Grand-Hornu]] . * Het operagebouw [[La Scala]] in [[Milaan (stad)|Milaan]] opent met een opera van [[Antonio_Salieri]]. . * [[Keizer Jozef II]] wil de [[Oostenrijkse Nederlanden]] ruilen tegen delen van [[Beieren]]. [[Frederik de Grote]] weigert. . === 1779 === . * Eerste fabrieken op [[stoomkracht]]. België is er ook vroeg bij: in Bois-du-Luc installeert de maatschappij de [[stoommachine]] van de Engelsman [[Thomas Newcomen]]. . ;Kijken <gallery> Bestand:FerrarisMaastricht.jpg|De [[Ferrariskaarten]] komen tussen 1771 en 1778 tot stand. File:Boston_Tea_Party_Currier_colored.jpg|[[Boston Tea Party]]. File:Haydn_portrait_by_Thomas_Hardy_(small).jpg|[[Joseph Haydn]] (1732-1809) door [[Thomas Hardy]]. File:2015_1001_Galerij_Prins_Willem_V_interior.jpg|[[Galerij Prins Willem V]]. File:Dampfma_gr.jpg|[[Stoom en stroom|Stoommachine]]. </gallery> . . == De jaren tachtig == [[Bestand:Ferraris_maps_legend.png|thumb|550px|Het Ferrarisproject is eind jaren zeventig klaar. [[Napoleon Bonaparte]] zal de terreinkennis gebruiken tijdens zijn veldtochten.]] . ;1780 . * De [[Gordon Riots]] tonen de kwetsbaarheid van de Londense politie. Het leger komt tussen en herstelt de orde. Er vallen bijna 300 doden. . ;1781 . * [[Keizer Jozef II]] reist [[Incognito (persoon)|incognito]] als Graaf Von Frankenstein door de [[Nederlanden]]. . ;1782 . * Jozef II schaft de [[universiteit van Graz]] af omdat hij zijn onderdanen wil beschermen tegen het fanatisme van 'de Verlichting'. . ;1783 . * In Engeland wordt de eerste ploegenfabriek gesticht. . * Mac Adam ontwikkelt het procedé van de wegverharding: over de steenslag en steenbrokken legt hij een fijne slijtlaag. . * De [[vrede van Parijs]] erkent de Amerikaanse onafhankelijkheid. . ;1784 . * ♣ Oprichting in Nederland van de [[Maatschappij tot Nut van 't Algemeen]]. In de negentiende eeuw stimuleert deze vereniging tuinen voor ‘het gewone volk’. Verlichte burgers willen de ontwikkeling en de levensomstandigheden van de lagere klassen verbeteren. In veel handboeken is dit de oorsprong van het sociaal cultureel werk. Franeker start als eerste in 1834, het westen en het zuiden laten op zich wachten tot de laatste jaren van de eeuw. De Hoornse dominee Jan Bruinwold Riedel, die van 1887 tot 1915 secretaris van het Nut is, neemt initiatief. Zijn boodschap stimuleerde de Bond van Nederlandsch Spoorwegpersoneel tot de creatie van moestuintjes langs het spoor voor spoormensen. Die kunnen er groenten telen en de groenstroken en de sloten langs het spoor onderhouden. De huurders mogen geen gewassen zetten die hinderlijk zijn voor het uitzicht van de reiziger. . * [[Immanuel Kant|Kant]] schrijft zijn ''[[Beantwortung der Frage: Was ist Aufklärung?]]'' Dit is de 'late' Verlichting die een antwoord biedt op wat de Verlichting is. . * De Britse ingenieur [[James Watt]] perfectioneert de stoommachine. . * In Wenen laat keizer Jozef II de architect Josef Gerl de Narrentoren bouwen, een cirkelvormig gebouw met vijf verdiepingen en 28 kamers per verdiep. Het heeft smalle ramen en een centrale vleugel die in noord-zuidrichting. In totaal zijn er 139 individuele cellen voor patiënten en gedetineerden. Elke cel is 13 vierkante meter groot en is te betreden vanuit de ronde gang. De bewakers werden ondergebracht in de middenvleugel. De trapzijde zorgt voor een grote en een kleine binnenplaats. . ;1785 . * [[Jean-Pierre Blanchard]] en John Jeffries steken in een [[luchtballon]] [[Het Kanaal]] over. . * In Engeland dient de regering een wet in om een reguliere politiemacht te installeren. Het parlement verwerpt het voorstel omdat het niet strookt met de vrijheidsgedachte. . * ♣ [[Antoine-Augustin Parmentier]] legt op de [[Champ-de-Mars]] (waar nu de Eiffeltoren staat) een gigantisch aardappelveld aan. Het bezoek van [[Lodewijk XVI van Frankrijk|Lodewijk XVI]] en [[Marie Antoinette van Oostenrijk|Marie-Antoinette]] zorgt voor een opwaardering van de knol. [[Bart Van Loo]] schrijft: 'In een vlaag van zetmeelopwinding steekt zijne majesteit een aardappelbloem in een van zijn knoopsgaten, en een andere in de pruik van zijn eega. (...) Aangedreven door een uitzinnige vleierijcultus draagt het hele hof de aardappel hoog in het vaandel. De burgerij staat natuurlijk klaar om hen te imiteren. In een mum van tijd zie je overal aardappelvelden opduiken.' Bij een groot diner in het [[Hôtel des Invalides]] presenteert Parmentier een bijna uitsluitend op aardappelen gebaseerd menu: soepen, puree, patés, salades, beignets, gebak en brioche op basis van aardappelzetmeel. 'De genodigden spoelen daarna alles door met een aardappellikeur. En zo treedt de knobbelvrucht met een dubbel gelaat de geschiedenis binnen. Terwijl de armen ervan eten uit noodzaak, is het voor de rijken een luxeproduct. De aardappel wordt eventjes 'parmantière' genoemd, maar de naam van de apotheker zal alleen maar overleven in een van Frankrijks mythische nationale gerechten: de [[Aardappelpuree|hachis Parmentier]], een beproefde mengeling van aardappelpuree en rundergehakt.'<ref>BART VAN LOO. ''Frankrijktrilogie. Reizen, eten, vrijen'', Bezige Bij, Antwerpen, 2011, p. 474.</ref> Twee jaar later kweekt Parmentier op het domein van de koning. Op een bord schrijft hij 'Verboden toegang, aardappelveld van de koning'. Het veld dat overdag bewaakt wordt, is 's nachts voorwerp van diefstal. Tien jaar later worden er aardappelen in de [[Tuilerieën|Tuilerien]] geplant en vijftien jaar later is de aardappel Frankrijks belangrijkste basisvoedsel. 'De aardappel was afkomstig van de koele bergbossen en graslanden van de Andes. Aan deze tropische knol werd in eerste instantie geen aandacht geschonken omdat men traditioneel van graan afhankelijk was voor het voedsel. Maar door de slechte oogsten door de "Kleine IJstijd", prijsschommelingen, regelmatige hongersnoden en publieke onrust brak de glorietijd van de aardappel aan. De knol werd uitgebreid geprezen door landbouweconomen, wetenschappers en zelfs vorsten (met name de Pruisische 'Kartöffelkönig', Frederik de Grote. Hij werd vanaf de tweede helft van de achttiende eeuw overal geteeld door zowel kleine boeren als grote landeigenaren. Begin negentiende eeuw speelde de aardappel een rol bij het ontstaan van de 'agrarische revolutie'. Die revolutie hield onder ander in het gezonde gebruik van meststoffen (zoals de zeevogelguano uit Peru) en industriële ploegmethoden. Met als resultaat een behoorlijk grotere en betrouwbaardere Europese voedselvoorziening, die tot een snelle bevolkingstoename leidde en zelfs tot het begin van de industriële revolutie in Engeland. De aardappelteelt was het ultieme voorbeeld van een monocultuur. In tegenstelling tot de oorspronkelijke aardappelvelden in de Andes, verving deze vorm van voedselproductie de genetische diversiteit door uniformiteit, waardoor de aardappel gevoelig werd voor ziekten, met de rampzalige gevolgen van dien. De Grote Hongersnood van Ierland (1845-1849) werd veroorzaakt door de enorme verwoesting van deze nieuwe homogene voedselvoorraad van het land, ten gevolge van de aardappelziekte die vanaf het Amerikaanse continent was meegebracht.'<ref>PATRICK ROBERTS, vertaald door Bep Fontijn. ''Jungle. Een nieuwe geschiedenis van tropische bossen, de wereld en onszelf,'' Nieuw Amsterdam, 2021, p. 257-258.</ref> . ;1786 . * [[Dorsmachine]], ontwikkeld door [[Andrew Meikle]]. . * De regering van [[George III van het Verenigd Koninkrijk|George III]] besluit [[Australië]] in te zetten als strafkolonie. Eerder stuurde Engeland zijn gedetineerden naar de gebieden in Noord-Amerika. Dat is na de vrede van Parijs niet langer mogelijk. Australië is in 1770 ontdekt door [[James Cook]]. . ;1787 . * [[Wolfgang Amadeus Mozart]] componeert [[Eine kleine Nachtmusik]] * [[Edmund Cartwright]] vindt het [[mechanisch weefgetouw]] uit, dat door tegenwerking van thuiswevers, pas na de eeuwwisseling ingang vindt. * Een zelfmoord-epidemie raast over Europa na een tweede versie van [[Het lijden van de jonge Werther]]. [[Goethe]] schreef zijn eerste versie in 1774 toen hij midden de twintig was. * ♣ [[William Curtis]] (1746-1799) start het eerste plantentijdschrift: [[Curtis's Botanical Magazine|The Botanical Magazine]]. Het loopt nog steeds. Het is geïllustreerd met kleurplaten en benadruk aanvankelijk op uitheemse planten die in serres gecultiveerd worden.<ref>Meer informatie over dit soort tijdschriften is te vinden in RENE DE HERDT. ''Tuinen van Eden, van Keizer Karel tot heden.'' Miat, Gent, 2000, p. 59 ev.</ref> . ;1788 . * Fans van de overleden [[Jean Jacques Rousseau]] richten [[Société des amis des Noirs]] op om de slavernij af te schaffen. . * De eerste scheepslading Engelse gevangenen arriveren in [[Port Jackson]] in Australië. De 192 vrouwen en 586 mannen zijn doorgaans veroordeeld voor kleine vergrijpen. Australië vangt tot 1867 Engelse gevangenen op, zo'n 160.000 mensen. Velen zitten er hun straf uit en blijven er. Van sommigen komt de familie over. Evenmin keren alle soldaten en ambtenaren die er voor het Engelse gevangeniswezen werken terug naar het moederland. ;1789 . * Kort na de stichting van [[Sydney (Australië)|Sidney]] decimeert een epidemie de [[Aborigines (Australië)|Aboriginals]]. . * 14 juli: de [[Bestorming van de Bastille]] zorgt voor een eerste emigratiegolf van de adel en boerenopstanden. * Eind augustus: [[Verklaring van de rechten van de mens en van de burger (1795)|Verklaring van de rechten van de mens]]. * 5 oktober: de Parijse vrouwen trekken naar Versailles. . ;Kijken <gallery> File:Josef_Mutterer_Narrenturm_c1895.jpg|De Narrentoren omstreeks 1895 File:Narrenturm_Ausstellung_1090.jpg|Interieur. File:Belt_and_handcuffs_on_insane_person,_"Fools_Tower",_Vienna_LCCN2014683187.jpg| File:Campus_Uni_Wien_Narrenturm_01.jpg| File:Darwin-Coxe_Machine,_in_which_insane_were_swung_until_quiet,_"Fool_Tower",_Vienna_LCCN2014683155.jpg| File:English_coffin_for_confining_insane,_Fool_Tower,_Vienna_LCCN2014683153.jpg| File:Fool_Tower,_for_insane,_exterior,_Vienna_LCCN2014683154.jpg| File:Halbmondförmiger_Innenhof_des_Narrenturms.JPG File:Innenhof_des_Narrenturms.jpg| File:Michael_von_Viszanik_Litho.jpg| File:Examen_physique_pdt-Parmentier.jpg|Parmentiers pleidooi voor de aardappel. File:Parmentier_Antoine_1737-1813.jpg|Antoine Parmentier (1737-1813). Bestand:Treaty_of_Paris_by_Benjamin_West_1783.jpg|[[Benjamin West]] portretteert bij de vrede van Parijs (1783) in Hotel d'York (nu Rue Jacob 56) [[John Jay]], [[John Adams (politicus)|John Adams]], [[Benjamin Franklin]], [[Henry Laurens]] en William Temple Franklin. De Britten weigeren te poseren en het schilderij raakt niet afgewerkt. File:Jethro_Tull_(agriculturist).jpg|[[Jethro Tull (landbouwwetenschapper)|Jethro Tull]], de uitvinder van de zaaimachine in 1701. File:Jethro Tull seed drill (1762).png|Afbeelding 4 uit het boek ''Horse-hoeing husbandry'' van Jethro Tull, 4de editie. File:Giovanni Paolo Pannini by Blanchet.jpg|[[Giovanni Paolo Pannini]] geschilderd door Blanchet. File:Pannini, Giovanni Paolo - Interior of a Picture Gallery with the Collection of Cardinal Silvio Valenti Gonzaga - 1740.jpg|[[Giovanni Paolo Pannini]], schildert deze kunstgalerij in Rome, 1740. </gallery> = Examen = . == A-Vragen == . S&V.Wie of wat zijn: Aufklärung, Immanuel Kant, Diderot, D'Alembert, Voltaire, John Locke (1632-1704), 1776, Amerikaanse Onafhankelijkheidsverklaring, Montesqieu (1689-1755), Newton, Jean Jacques Rousseau, Franse Revolutie, Glorious Revolution, 1688, Robespierre, René Descartes. . . == B-Vragen == . * S&V."De verlichting is geen soort filosofie, maar een 18de eeuws fenomeen, waarbij groepen intellectuelen gefascineerd worden door de ontdekkingen van de wetenschap en door de filosofische reflecties die hierover gemaakt worden in de vorige eeuw. Het is een nieuwe geest die door Europa waait. Men wordt er zich van bewust dat de denkwijzen van de 17de eeuw reeds heel wat realiseerden in de fysica. Nu de tijd gekomen is om..." 1. Welke kenmerken kun je met betrekking tot de verlichting aangeven; 2. Wat zegt Kant over die verlichting; 3. Kun je ook een kritiek op dit vooruitgangsoptimisme formuleren? . * S&V.Kan je aantonen hoe het Escorial een middeleeuws, symbolisch denken illustreert (zie deel A)? . * Illustreer en dateer de Engelse, de Franse en de Amerikaanse tuin. Hoe zijn de Franse en de Engelse tuin een verwijzing naar twee tegengestelde maatschappijtypes? . * Illustreer en dateer: de Nederlandse Hortus Botanicus. . * S&V.Plaats in chronologische volgorde en wat weet je over... 1. De Amerikaanse Onafhankelijkheidsverklaring, 2. Glorious Revolution, 3. René Descartes overlijdt, 4. l'Encyclopedie verschijnt, 5. De geboorte van Lodewijk XIV 6. E. Kant geeft een definitie van de verlichting. . . == C-Vragen == . * S&V.L.F. Céline: "De filosofen [...] zijn ermee begonnen het brave volk van alles wijs te maken..." Waar heeft Céline het over in dit citaat, genomen uit ''Reis naar het einde van de nacht''? Geef een persoonlijke kritiek. . * S&V.Waar zou de auteur [[Michael Ende]] het in dit citaat over hebben? 'Tussen struiken, heggen, weiden en bloembedden met de meest zeldzame, vreemde bloemen liepen brede wegen en smalle paden in zo'n kunstzinnig, vertakt patroon dat de hele aanleg een onvoorstelbaar groot doolhof vormde met een oneindige afwisseling. Natuurlijk was het enkel aangelegd voor spel en plezier en niet om iemand ernstig in gevaar te brengen en niet om aanvallers buiten de deur te houden. Daar leende het zich niet voor en zo'n beschutting had de kind-keizerin ook niet nodig. In haar grenzeloze rijk der fantasies was er niemand waartegen ze zich hoefde te beschermen.' . . == D-Vragen == <gallery widths="155" heights="190"> File:Sebastien_le_Prestre_de_Vauban.png Bestand:Dr_Deijman’s_Anatomy_Lesson_(fragment),_by_Rembrandt.jpg Bestand:Tuileries.jpg Bestand:Vue_de_la_marche_de_l'armée_du_roi_sur_Courtray,_qui_fut_prise_le_18_juillet_1667_(detail).png Bestand:Thomas_Montanus.JPG Bestand:Great_Fire_London.jpg File:Jan_de_Baen-_De_lijken_van_de_gebroeders_de_Witt.jpg File:Dartagnan-musketeers.jpg File:Jardin_des_plantes.jpg Bestand:Jan_Verkolje_-_Antonie_van_Leeuwenhoek.jpg Bestand:Leeuwenhoek_boerhaave.jpg File:Voltaire and Diderot at the Café Procope.jpeg File:Schloss-Versailles.jpg File:Bed_Lodewijk_XIV.jpg File:Bois-du-Luc CM12JPG.jpg File:1662_Mary_II.jpg File:William_III_of_England.jpg File:English_Bill_of_Rights_of_1689.jpg File:Bombardement_Bruxelles_1695_02.jpg File:Equestrian_portrait_louis_xiv_1692.jpg File:NIND_MVB-Bombardement_ISO200.jpg File:LouisXIV_maps1700_Bruxelles.jpg File:Brussel-War.jpg File:Grand-place_1695.jpg File:Traité_de_la_Police_par_Nicolas_de_La_Mare.jpg File:Charles_Perrault_-_Versailles_MV_2924.jpg File:Old_knitting_machine.jpg File:Kaiserin_Maria_Theresia_(HRR).jpg File:Kaiser_Joseph_II_in_Uniform_mit_Ordensschmuck_c1780_2.jpg Bestand:Gullivers_travels.jpg Bestand:Jonathan_Swift_by_Charles_Jervas_detail.jpg Bestand:Inconnu,_portrait_de_madame_Du_Châtelet_à_sa_table_de_travail,_détail_(château_de_Breteuil)_-001.jpg Bestand:Atelier_de_Nicolas_de_Largillière,_portrait_de_Voltaire,_détail_(musée_Carnavalet)_-002.jpg Bestand:Boilly_La_Toilette_intime_ou_la_Rose_effeuillée.jpg File:Slaveshipposter.jpg File:Hogarths-Servants.jpg File:Nicolas Andry de Boisregard, Orthopedia, 1743, Title page Wellcome L0015788.jpg File:William_Hogarth_006.jpg File:Encyclopedie_1pageA.JPG Bestand:Encyclopedie_de_D'Alembert_et_Diderot_-_Premiere_Page_-_ENC_1-NA5.jpg Bestand:1755_Lisbon_earthquake.jpg Bestand:Alembert.jpg Image:Encyclopedie cover page.jpg Image:ENC SYSTEME FIGURE.jpeg Image:Encyclopedie frontispice full 473px.jpg Bestand:Frontansicht_des_Hauptgebäudes_der_Humboldt-Universität_in_Berlin.jpg Bestand:Maurice Quentin de La Tour - Madame de Pompadour dans son cabinet de travail.jpg File:Kaiser_Joseph_II_in_Uniform_mit_Ordensschmuck_c1780_2.jpg Bestand:Boston_Massacre.jpg File:Boston_Tea_Party_Currier_colored.jpg File:Dampfma_gr.jpg File:Narrenturm_Ausstellung_1090.jpg File:Belt_and_handcuffs_on_insane_person,_"Fools_Tower",_Vienna_LCCN2014683187.jpg File:English_coffin_for_confining_insane,_Fool_Tower,_Vienna_LCCN2014683153.jpg File:Fool_Tower,_for_insane,_exterior,_Vienna_LCCN2014683154.jpg File:Jethro_Tull_(agriculturist).jpg File:Jethro Tull seed drill (1762).png </gallery> . . quxl4whkadu8gxkt8jd47c5g26vnm5m 0 46783 430533 429675 2026-10-06T08:53:38Z Erik Baas 2193 Erik Baas heeft de pagina [[Welzijnenveiligheid/Deel6a]] hernoemd naar [[Welzijn en veiligheid/Deel6a]] zonder een doorverwijzing achter te laten 429675 wikitext text/x-wiki [[File:Eugène_Delacroix_-_La_liberté_guidant_le_peuple.jpg|thumb|550px|De Vrijheid leidt het volk van Eugène Delacroix uit 1830, jaren na de Revolutie geschilderd. Let op het okselhaar van Marianne, nooit eerder was dit geschilderd. Het schilderij breekt met het classisisme.]] <big>'''HOOFDSTUK VI. REVOLUTIETIJD, DEEL I'''</big> ;<big>'''1789-1890'''</big> <small>'''Hoofdstuk 6 bestaat uit drie delen. Dit is het eerste deel dat focust op de Franse Revolutie, 1789-1815. Deel 2 focust op de Belgische Revolutie, 1815-1830 en deel drie op de Industriële Revolutie, 1770-1890.'''</small> . ♦ [https://www.slideshare.net/benedictwydooghe/nieuwetijden-200364161 '''Klik hier voor de Powerpoint die bij de cursus hoort''']. (De ppt start eerder dan de hier behandelde periode, ze begint bij het einde van de Middeleeuwen loopt tot eind 19de eeuw.) . <big>'''DEEL I. FRANSE REVOLUTIE: 1789-1815'''</big> . {{Citaat|'''Deze dromen en pogingen [om het beschavingsproces of de Verlichting te bereiken] zijn reeds lange tijd onder ons. Ze hebben een omvangrijk en krachtig arsenaal aan technologische en bestuurlijke vaardigheden voortgebracht. Ze hebben het leven geschonken aan instellingen die er uitsluitend op gericht zijn het menselijk gedrag zodanig te instrumentaliseren dat elk doel efficiënt en krachtig kan worden nagestreefd, ongeacht of de medewerkers van het instituut deze zaak ideologisch zijn toegedaan of haar moreel goedkeuren. Ze rechtvaardigen dat de heersers het monopolie op de doelen hebben en dat de overheersten aan de rol van middel gebonden zijn. Ze definiëren de meeste handelingen als middelen, en middelen als ondergeschiktheid - aan het uiteindelijke doel, aan hen die dit bepaald hebben, aan de opperste wil, aan de boven-individuele kennis. Dit betekent uiteraard niet dat we allen dagelijks volgens de principes van Auschwitz leven.'''|Zygmunt Bauman, 1989}} . {{Citaat|'''De heersende ideologie is de ideologie van de heersende klasse. Een visie op de geschiedenisgang is een wezenlijk onderdeel van die ideologie.'''|Friedrich Engels & Karl Marx}} . {{Citaat|'''Voor de analfabeten onder het gewone volk was de wereld van woorden volkomen oraal en was bijgevolg de officiële schrijftaal niet van belang, behalve – steeds meer - als een herinnering aan hun eigen gebrek aan kennis en macht.'''|Eric Hobsbawm}} . {{Citaat|'''Vrijheid is niet iets wat men aanvaardt, maar wat men bemachtigt.'''|Louis de Potter}} . ♠ [https://www.youtube.com/watch?v=bt6Q7x2Xvgw '''BEELDFRAGMENT FRANSE REVOLUTIE (06.08 Min.)'''] [[File:Bastille_-_Project_Gutenberg_eText_16962.jpg|thumb|550px|Voor wie zich identificeert met de Europese Verlichting is de Bastille het symbool voor de onderdrukking die het Ancien Regime typeert. De burcht, gebouwd tussen 1370 en 1383, is eind achttiende eeuw een bijna lege gevangenis. Het stoort de revolutionairen niet. Het is het model voor alles wat fout loopt: de willekeurige rechtspraak, onderdrukking, absolutisme. De bestorming ervan is de voorbode van een nieuwe tijd. Van Londen tot in Sint-Petersburg, van Duitsland tot in de Verenigde Staten golft de euforie. Immers, niemand minder dan Voltaire zat hier gevangen in 1717 omwille van zijn scherpe tong, zijn superieure pen en zijn sublieme geest. Na een hekeldicht aan het adres van de regent van Frankrijk, Philippe d’Orléans resideert Voltaire bijna een jaar in de middeleeuwse gevangenis. In zijn Candide blikt hij met een quote terug op het verblijf: in het koele vertrek heeft hij ‘nooit last van de zon’. De bestorming van de Bastille op 14 juli 1789 zou volgens een verhaal mee uitgelokt zijn door markies de Sade die op 2 juli uit zijn celraam getuigt over de afslachting van de gevangenen. Wellicht is dit feit onwaar maar de volkswoede viel niet tegen te houden en de revolutionairen lieten hun oog vallen op het daar opgeslagen buskruit. Bij de bestorming vinden ze zeven gevangenen: vier valsemunters, twee krankzinnigen en een incestpleger. De Sade is enige dagen eerder overgeplaatst naar een gesticht bij Charenton-le-Pont. De bevrijden stappen een triomftocht door de Parijse straten maar veel valt met hen niet aan te vangen. De krankzinnigen worden opnieuw opgesloten in het gekkenhuis van Charenton waar de Sade verblijft en het gerecht pakt de valsemunters opnieuw op. Om de ontgoocheling goed te maken, verzinnen de revolutionairen een fictieve gevangene: de graaf van Lorges, die 32 jaar opgesloten zat, halfnaakt aangetroffen in ketenen met een baard tot zijn middel.<ref>FRANTZ FUNCK-BRENTANO. ''Les secrets de la bastille tirés de ses archives'', Flammarion, 1932.</ref>]] [[File:Panopticon.jpg|thumb|550px|Vijf principes liggen aan de basis van een panopticon: 1. Individualisering (elke bewoner zit vast in zijn cel zonder contact, in scherp contrast met de kerkers die [[Francisco Goya]] in die tijd penseelt); 2. De zichtbaarheid van het individu; 3. De mens wordt gezien zonder zelf te zien en is object van info en wetenschap, nooit iemand die met anderen praat; 4. De macht van de opzichter is asymmetrisch (de opzichter wordt zelf niet gezien); 5. Machtsmaximalisering: het is onnodig dat de opzichter er permanent is (het besef gecontroleerd te zijn is voldoende). In Engeland mondt de panoptische controledwang uit in het Victoriaanse denken en in Vlaanderen krijgt het een dubbele variant. Enerzijds zijn er de puriteinse rituelen die het leven onderwerpt aan de kerk van de geboorte tot aan de dood. Anderzijds is er het industriële regime dat het best gedocumenteerd is door de uitbouw van de spoorwegen. Beide regimes vinden elkaar in 1869 als het wetsvoorstel er komt tot de werkmanstreinen. We beginnen met het oudste, het religieuze regime. De pastoor en de gewapende kerkbaljuw creëren een regime van stabiliteit, stilte en stilzwijgen, complete controle, gedisciplineerde orde en hiërarchie. De kerkbaljuw lijkt met zijn uniform op een pauselijke zoeaaf waarbij zijn alziend oog het priesterlijke gezag binnen en buiten de kerk informeert en bevestigt. Met de rug naar de massa en in een onbegrijpelijk Latijn draagt de onbereikbare priester de mis op om vervolgens onder de bescherming van de baljuw van het koor naar het preekgestoelte te schrijden. De ongewijde, ongeschoolde, de dierlijke kerkhangers scheiden ze geslachtelijk en hermetisch van elkaar. De volkse hitsige mannen en wulpse vrouwen dienen hun plaats te kennen. Hun gedwongen sereniteit doet denken aan die van het gevangeniswezen, bijgehouden door een parochiale administratie. Gedetailleerde tabellen en registers produceren en klasseren kennis in normatieve matrixen. Observatie, registratie, Illustratie: de begrafenistarieven en de vrouwelijke kerkgang, zorgen voor een onderscheid in rang en stand bij het begin en het einde van het leven. Klasseren impliceert uitsluiten en corrigeren. De administratieve toedekking van het marginale bestaan contrasteert met het gepronk van de gefortuneerden die hun privileges publiekelijk tonen met klokkengebeier en decoraties. Deze discriminerende ordening trekt de kerk door tot in details: de toonhoogte van de klok, de marktwaarde van het tijdstip van de geboorte, het huwelijk of de begrafenis, de voorbehouden plaats, het aantal kaarsen, de dresscode, het bidprentje, de giften en legaten.<ref>Vgl. JULIEN VERMEULEN. ''Gezelle in context: taal, macht en identiteit'', Guido Gezellekring, Kortrijk, 2021, p. 348-352.</ref> Twee. Spoorwegen, fabrieken, de industrie kunnen slechts functioneren met organisatie, schema en voorbereiding op onverwachte situaties. gehoorzaamheid is een essentiële voorwaarde om het raderwerk te laten draaien. Niet alleen de panoptica lenen zich tot het experiment om de bevolking een ijzeren discipline bij te brengen. Bij de uitbouw van de spoorwegen vindt deze jonge organisatie inspiratie in de structuren van het leger. Stationschefs hebben bij aanvang het recht tot het dragen van een sabel en tot vandaag klinken aankondigingen als een militair bevel. Het arbeidsreglement uit van 1838 bepaalt dat de werklui in de stations en de werkplaatsen 12 uur per dag presteren, zondagsrust is onbestaande, van vakantie is geen sprake. De bedienden zijn altijd beschikbaar voor hun werk. Zij met veel verantwoordelijkheid krijgen een woonplaats toegewezen. Tucht is essentieel, groeten, respect tonen, strenge straffen staan op verzuim. ]]. '''Dit hoofdstuk maakt de overgang van de verlichting naar de negentiende eeuw met [https://www.youtube.com/watch?v=othno5mxjSQ wat ik in deze MP4 de ‘laatste verlichtingsfilosoof’ noem]. Dat er over 'de verlichting' massa's boeken geschreven zijn, vormde een probleem: hoe verkoop je deze ‘nastrevenswaardige idealen’ aan een volk dat niet kan lezen en in een wereld zonder TV? Een slogan vormde de oplossing: drie kernwoorden begeleidden de Franse revolutie: vrijheid, gelijkheid en broederlijkheid. Dat begreep iedereen en daar kon je niet tegen zijn. En iedereen kon het scanderen. De revolutionairen wisten dat deze drie idealen een eenheid vormen. Totale gelijkheid was en is onwenselijk: dat experiment speelde zich af in het communistische Rusland tussen 1917 en 1989. Het leidde niet tot wat Marx met het communisme bedoelde. Totale vrijheid was eveneens onwerkbaar: ziedaar de VS. Wapendracht is geen probleem, een verplichte ziekteverzekering wel. De broederlijkheid houdt de begrippen vrijheid en gelijkheid in evenwicht. Hoe meer gelijk, hoe minder vrij en omgekeerd. Die balans kenden de revolutionairen of ze leerden ze kennen. Na de Franse revolutie kapselen politieke partijen deze begrippen in: al vroeg in de negentiende eeuw zet het liberalisme (verwijzend naar de blauwe kleur in de Franse vlag) de vrijheid centraal. Het zal leiden tot de Belgische revolutie in 1830. Liberalen zijn in die mate vrij, dat het enerzijds ten koste gaat van de armoede van het proletariaat en het anderzijds de industrialisering op gang trekt. Het proletariaat zal ‘onvrij’ zijn. Dit is de zogenaamde 'sociale kwestie'. Oude middeleeuwse steden die in de negentiende eeuw industrialiseren, proletariseren. Wie het zich kan permitteren gaat in de betere wijken of buiten de stadsmuren wonen. Oude herenhuizen worden overbevolkt, bewoond door arbeiders en hun kroost die eveneens uit werken gaat. Binnentuinen verdwijnen: er komen beluiken. Maar het kan anders, zoals in Le Grand Hornu. Hornu of in Bois du Luc.''' . Beide industriestadjes zijn een vroege illustratie van de tuinstadgedachte (ziedaar, de socialistische tuin ontspruit). Hornu is een mijnstad gebouwd in de vroege 19de eeuw die geen middeleeuwse structuren kent. Moderner is niet denkbaar. Elke arbeider heeft een huis, alle vijfhonderd huizen zijn er (bijna) gelijk en zijn voorzien van een tuin: elke tuin is er even groot (ziedaar de gelijkheidsgedachte). Scholen, een openbare bibliotheek en ontspanningslokalen maken er een stad van. Niettemin. Voor de ''echte'' tuinstadgedachte die het socialisme genegen is, is het wachten tot de ontwerpen van de Phalensteres en die van Ebenezer Howard. Voortuinen tonen na de eerste wereldoorlog het vertrouwen in de arbeider en een stabiele arbeidersklasse. Toch is het leerzaam eerst te kijken naar de voorlopers van de tuinstadgedachte. De vroege industriesteden zijn geen uiting van een overtuigde bekommernis van de patroon om het welzijn van de arbeider en zijn gezin en noch minder een uiting van vertrouwen ten aanzien van de arbeidersklasse. Henri De George, de stichter van Le Grand Hornu moest - ondanks het feit dat elke arbeider van hem over een degelijk huis en achtertuin beschikte - het op een lopen zetten toen enkele van zijn mijnwerkers hem met doodsverachting bedreigden. En dat (vaak terechte) patronale wantrouwen weerspiegelt zich in de arbeiderstuin. Elke arbeiderswoning beschikt over een tuin zolang die maar niet aan de straatzijde ligt. En waarom dat zo is, ontdek ik op de Philipssite in Eindhoven die ruim een eeuw ouder is dan Hornu en Bois-du-Luc. Philips behoefte aan geschoolde arbeiders uitte zich in een woningprobleem. Anton Philips koopt in 1909 16 hectare. Rond een sport- en ontspanningsterrein ontwerpt zijn schoonvader een kleine stad gebaseerd op naar voorbeelden uit Hengelo (Stork) en Engeland (Lever). Tussen 1910 en 1923 verrijst het Philipsdorp: vierhonderd woningen verrijzen. De winkelpanden op de straathoeken zijn Philipswinkels met als doel de prijzen laag te houden. Ze voorzien in zuivel, groenten, sigaren, vlees en brood. Er is een schoenlapper en een kapper. En dat allemaal tot ongenoegen en minachting van de katholieke kerk. Die beschuldigt Philips van de creatie van een eigen (protestantse) samenleving. Straten dragen de naam van een Philips-familielid zoals de Johannastraat of verwijzen naar groen: de Lijsterbuurt, de Plataanbuurt en de Iepenlaan... Samen met de gebogen straten wil Philips een rustiek, romantisch dorp creëren dat paradoxaal genoeg uitblinkt door de afwezigheid van voortuinen. Op een infobordje lees ik: ‘Anton Philips had er geen vertrouwen in dat de arbeiders die netjes bij zouden houden, waardoor het er rommelig uit zou gaan zien.’ De directie is onverbloemd. Voortuinen en arbeiders? Dat kan alleen maar tot wanorde en chaos leiden. De arbeider zal zijn voortuin als stapelplaats of berging gebruiken. En als hij tuiniert, zal dat smakeloos en grillig zijn. Jan van der Linden maakt er in 1920 een tekening van. Van esthetica en smaak heeft de arbeider geen kaas gegeten. Daar is mogelijks iets voor te zeggen. Zonder voorbeeld, zonder geld, zonder tijd en zonder instructie is de aanleg en het onderhoud van een petieterige (voor)tuin niet evident. Het vraagt discipline, denkwerk en smaak. Een handboek uit 1901 waarschuwt: ‘Men versiere de plant niet met strikjes en lintjes, dat alleen getuigt van wansmaak.’ En als de voortuin geen optie is, dan is er mogelijks de kamerplant als alternatief. Ook daar is het burgerlijke vertrouwen in de plant en zijn kweker niet groot. Handboeken hebben het over kamerplanten als fout opgevoede instellingskinderen: het zijn ‘stumperds en invaliden’, ze zijn gebrekkig en onverzorgd. Andere schrijfsels zien de vensterbank als een gevangenis. Kamerplanten zijn aldus De La Blanchère in 1880 ‘uit hunne omgeving weggerukte ballingen.’ En dat is begrijpelijk: in die dagen zijn de woningen donker, stoffig, koud. Arbeiders leven er met de rug naar de straat, anoniem, in een in zichzelf gekeerde privacy. Voortuinen daarentegen sturen vanaf het begin van de twintigste eeuw een boodschap uit: we horen er bij. Het inzicht van de woonopvoeders toont dat de voortuin een buffer is tussen het heilige gezin en de straat - die soms deel uitmaakt van de fabriek. Buiten versus binnen, de voortuin trekt de grens tussen stabiliteit, gezelligheid en veiligheid en het gevaarlijke, luidruchtige fabrieksleven. De voortuin is er voor de hele gemeenschap. De tuin geeft de buren en de passanten informatie over de hygiëne, het fatsoen en de omgangsvormen van de bewoner. In de achtertuin is er plaats om te zwoegen, de voortuin toont de aard het nest, een eerste indruk bij kleine ontmoetingen.<ref>KAAT SCHAUBROECK. ''Kom eens naar mijn voortuin.'' In: ''De Standaard,'' 9.11.2019.</ref> [[File:The_First_Snow,_Minnesota.png|thumb|550px| Vroege kamerplanten kunnen tegen een stootje. Na de palmen en varens komen de begonia en de bromelia, de cyclamen, de clivia’s en de cineraria’s, de fuchsia, de hedera, de orchidee, de primula… Robert Koehler (1850-1917) schildert ‘First snow’, ca. 1895.]] Het wantrouwen ten aanzien van de kamerplant leidt in Nederland tot het spreekwoord: ‘achter de geraniums zitten’ dat een totale nutteloosheid en verveeldheid uitdrukt. En toch is de trend niet te houden. Planten en kleine decoraties doen hun intrede op een alternatieve plek: op de vensterbank. Bebloemde vazen in de huiskamer zijn eeuwenoud, potplanten daarentegen worden omstreeks de tweede helft van de 19de eeuw een huishoudelijk verschijnsel. De combinatie van de burgerlijke moraal, de ontgroenende verstedelijking en de serrekwekerijen die volop inzetten op sier- en kamerplanten leiden tot de cultivatie van de vensterbank. Die brengt civilisatie, een stukje gecultiveerde natuur in de woning en is onderdeel van de volksverheffing. Floraliaverenigingen leren het stekken aan, stimuleren de uitwisseling en de kweek ervan. Want, zo stelt M.A. Perk, de voorzitter van de in 1873 opgerichte Amsterdamse ‘Floralia, Vereeniging tot volksbeschaving voor het kweeken van planten’, leidt plantenverzorging tot de ontwikkeling van de ‘schoonheidszin, het opwekken van edel en zachter gevoel, zodat geen ruwheid of zelfzucht huizen kan in een land waarin liefde voor de bloemen woont.’ Omstreeks de eeuwwissel leeft de huisvrouw zich uit in de compositie van haar groene nageslacht. Ze rangschikt in hoekjes, er komen tafels en kastjes voor potten en overdadige hangplanten brengen de jungle in huis.<ref>HARRY STALKNECHT. ‘’Een kleine geschiedenis van alledaagse dingen. Van kamerplant tot winteruur, van frietkot tot prikkeldraad, van kauwgom tot beha’s.’’ Houtekiet, Antwerpen, 2019, p. 82-85. Wat de geranium is in Nederland, is de sanseveria in België: het toonbeeld van kleinburgerlijkheid. Tegenwoordig is de kamerplant als woonaccessoir in te wisselen als consumptieproduct. Wie zijn oude interieur naar het containerpark brengt, brengt zijn kamerplanten naar het plantenasiel tot een ander er zich over ontfermt. Verder verwerken: De drogisterij (foto) met besteller. Op 31 augustus 1913 is er een sportfeest vol muziek, voetbal, atletiek, rugby (later komt er een wielerpiste) dat aanleiding is tot de oprichting van de Philips Sportvereniging die uitgroeien tot de voetbalclub in Eindhoven.</ref> . In 1848 is de toestand van het proletariaat dermate afschuwelijk, dat er een nieuwe revolutie uitbreekt – niet toevallig is dit het jaar dat Marx zijn Communistisch manifest schrijft. Dat begint met de zin: ‘Een spookt waart door Europa, het spook van het Communisme’. Waarom een spook? Voor Marx is het niet duidelijk wat het Communisme zal betekenen. De laatste zin is even spannend: 'Proletariërs aller landen verenigt u.' Marx wist dat de arbeiders zich internationaal dienen te organiseren om de klassenstrijd te beginnen. In 1914 is alles anders uitgedraaid. De angst voor het proletariaat leidde tot een oorlog waarin arbeiders uit Duitsland en Oostenrijk, arbeiders uit Engeland en Frankrijk en België afslachtten. Burgerij en adel bleven buiten schot. Voor Marx is broederlijkheid geen evenwichtsbrenger tussen vrijheid en gelijkheid: het is het panopticon die dat doet: de individualisering (denk aan de MP4 van hierboven) zorgt voor gelijkheid en het feit dat het panopticon niet onderdrukkend aanvoelt, garandeert de zogenaamde vrijheid. Was het dit soort samenleving dat men wou? 1848 wordt klassiek gezien als het jaar waarin het socialisme ontspruit. De gelijkheidsgedachte staat centraal en het socialisme verwijst naar de rode kleur van de Franse vlag. Na de revolutie van 1848 is het duidelijk dat het zo niet verder kan: het proletariaat is gevaarlijk! Krottenwijken worden afgebroken, de bevolking weggejaagd en in de plaats komen er grote stadsparken (de tuin van het liberalisme!), een gevangenis, een justitiepaleis, een politiekazerne, de boulevard… instrumenten die burgerij en proletariaat uit elkaar moeten houden. Lees er de initiatieven van baron Haussmann maar op na. En dan komt de Frans-Duitse oorlog van 1870. Tot dusver hebben de katholieken zich nauwelijks iets aangetrokken van de sociale kwestie, op wat caritas na. Het aanleggen van de spoorwegen hebben de katholieken wel toegejuicht. Immers, zo kan de proletariër pendelen en blijft hij onder de vleugels van de dorpspastoor. Het is wachten op Adolf Daens en de encycliek Rerum Novarum, maar dan zijn we al begin jaren negentig van de negentiende eeuw. En dat is het begin van een nieuw tijdperk: het [[Fin de siècle]] en de [[Eerste Wereldoorlog]].''' . = STARTSCHOT IN 1789: DE FRANSE REVOLUTIE = [[File:Panopticon Animation by Myles Zhang.webmhd.webm|thumb|550px|VR animatie van Jeremy Benthams panopticon. In dit model staat niet de centrale toren in het midden, maar een herscholingsaula. Waar haalde hij de inspiratie? Om zijn machtsideeën uit te werken, reist hij in februari 1786 naar het Wit-Russische [[Krichev]], waar hij zijn broer Samuel ontmoet. Jeremy zal er schrijvend verblijven tot eind 1878. Zijn denken vindt de neerslag in brieven aan zijn vader en die hij in 1791 bundelt onder de titel ‘Het panopticon’. Bentham schrijft zijn innovatie toe aan een hersenspinsel van zijn broer uit 1787. [[Krichev]] is sinds 1785 de thuisbasis van de [[Zwarte Zeevloot]]. Samuel Bentham werkt er als ingenieur voor prins [[Grigori Potjomkin|Grigory Potemkin]], een favoriet van Catherine II. Krichev ondergaat in die dagen een metamorfose. Manufacturen specialiseren in zeil, leer, touw, glas, koper... De prins huurt Samuel Bentham in als verantwoordelijke voor de technische installaties en de arbeiders. Voor zijn creative kennis krijgt hij een comfortabel huis met lakeien en ongelimiteerd bedrag om uitvindingen te doen. Omdat zijn bedienden en arbeiders het moeilijk hebben met discipline, ontwikkelt hij een centrale inspectiepost om ze te observeren. '''Zeven jaar voor het 'Panopticon' en drie jaar voor het ‘idee’, verrijst in Wenen de Narrentoren in 1784 , de eerste kliniek voor mentaal gestoorden.''' Het is een cilindervormig gebouw van vijf verdiepingen tussen de Alserstrasse en de Währingerstrasse dat verdacht goed op het latere Panopticon lijkt. Keizer Jozef II financiert het en naar verluid bezoekt hij het regelmatig om naar het achthoekig torentje te snellen van waaruit hij het hele medische complex overschouwt. De Narrentoren is de trots van Wenen en dé bijdrage met voorsprong van de Keizer aan de Verlichting. Minder dan drie jaar was er nodig om het unieke bouwwerk te realiseren. Het behoort tot een medisch complex met een trainingsruimte voor dokters, tweeduizend burgerbedden en twaalfhonderd bedden voor militairen. De medische kruidentuin ontbreekt niet. Over de architect bestond in die dagen enige verwarring: was het de bekende Isidore Canevale of Joseph Gerl? Een vertrouweling van deze laatste Johann Alexander von Brambilla beëindigde de speculatie door te stellen dat het ontwerp en het concept van de keizer zelf kwamen. Is het mogelijk dat de gebroeders Bentham het concept uit Wenen kenden? Ervan hoorden? Plannen zagen? De Narrentoren vindt zijn oorsprong in de keizerlijke interesse in architectuur en zijn medische bekommernissen. Beide thema’s bestudeert hij nauwgezet tijdens zijn vele reizen. Jozef II besteedt ongeveer een derde van zijn leven aan reizen. In 1777 bezoekt hij Frankrijk, als er een discussie gaande is over een te bouwen hospitaal, na het Hôtel-Dieu in Parijs, vijf jaar eerder in 1772 in vlammen opging. De designwedstrijd is gaande en diverse plannen zijn gebaseerd op cirkelvormige plattegronden. Jozef II krijgt inzage in de plannen en bezoekt de beroemde Franse architect Claude-Nicolas Ledoux. Op dat ogenblik werkt die aan de koninklijke zoutziederij van Arc-et-Senans. Het plan baseert hij op het principe van centrale observatie en een disciplinair apparaat. In zijn masterthesis ’Architect on the Imperal Throne or Fools’ Tower by Joseph II’ stelt Jekaterina Medvecka de vraag of Josef II het concept van het Panopticon beïnvloedde?<ref>JEKATERINA MEDVECKA. ’Architect on the Imperal Throne or Fools’ Tower by Joseph II.’ Technische Iniversität, Wien, sd.</ref> Tijdens zijn Russische reizen laat Jozef II zich in 1780 en 1787 begeleiden door prins Potemkin. Zijn eerst reis vind drie jaar na zijn inspirerend bezoek aan Frankrijk. Bij het tweede bezoek – de Narrentoren is dan een feit – op de Krimm ontmoet Jozef II, Catharina II, bijgenaamd de grote. Potemkin plande de reis om de staatshoofden zijn ambities en realisaties te tonen. Potemkin droomt van een ‘Verlicht aards paradijs’ in Zuid-Rusland. Gebruik makend van kennis, technologie en economie stimuleert hij een verlicht project bij uitstek. Hij laat wijngaarden aanleggen, bouwt zuivelfabrieken, kaasmakerijen, er komen botanische tuinen, nieuwe havens, nieuwe steden en gemeenten. En dat allemaal op grote schaal: van Kherson tot Sebastopol, van Balaclava, Theodosia en Kerch tot Yenikale. En terug. Het is niet onwaarschijnlijk dat Potemkin, Jozef II en Samuel Bentham het over de Narrentoren hadden.]] . * 4 februari 1789: [[George Washington]] eerste [[president van de Verenigde Staten]] . * 28 april: [[Muiterij op de Bounty]] . * 4 mei: Eerste samenkomst van de [[Staten-Generaal (Frankrijk)]] in [[Versailles]] sinds [[1614]] . * 12 mei: [[William Wilberforce]] houdt zijn toespraak tegen de [[slavernij]] . * 20 juni: De derde stand komt ondanks een koninklijk verbod bijeen voor de [[Eed op de Kaatsbaan]] . * 14 juli: De [[bestorming van de Bastille]] is het begin de [[Franse Revolutie]] . * 5&6 oktober: De Parijzenaars naar Versailles, [[Lodewijk XVI]] naar Parijs. . . '''Angst!''' . De onvoorspelbaarheid en de verschrikking van de [[Franse Revolutie]] en haar eindeloze bloedvergieten boezemde de hogere en leidende klassen een serieuze angst in. Geen enkel land, geen enkele heer was voorbereid op deze uitdaging. De speculaties omtrent haar oorzaak gingen niet alleen terug op de [[Verlichting (stroming)|Verlichtingsidealen]]. Duivelse complotten en samenzweringstheorieën over [[Illuminati (orde)|Illuminati]] deden volop de ronde en ondermijnden zo de nieuwe sociale en politieke orde. De Verlichting was in de ogen van het [[establishment]] oplichterij. Dat viel te lezen bij de [[Conservatieven (19e-eeuwse stroming)|conservatieven]] zoals bij de voormalige [[jezuïet]] abbé [[Augustin Barruel]] die de revolutie omschreef als een samenzwering die begon eind jaren 1720, toen [[Voltaire]] Diderot en D'Alembert voor zijn kar spande. Een zelfde geluid viel te horen bij [[Edmund Burke]] die in 1790 in zijn ''Reflections on the Revolution in France'' de revolutie omschreef als een schending van de wet en de ondermijning van religie en eigendom, kortom een ondermijning van de sociale orde waarop Europa steunde. De Oostenrijkse [[Keizer Jozef II]] meende dat hij zijn [[discipelen]] diende te behoeden voor de valse, fanatieke Verlichting door hen de 'juiste manier van denken' bij te brengen. Dat die zienswijze vruchten oogstte, bewijst de houding van zijn kwekeling en opvolger [[Keizer Frans II]]. Die meende uit het diepste van zijn hart dat de Verlichting charlatanerie was. De historicus [[Adam Zamoyski]] toont in zijn boek ''De fantoomterreur'' hoe de leidende klassen hun spionage- en politieweb in tempo uitbreidden, tot ongenoegen van wie overal ter wereld de bestorming van de Bastille toejuichte. Hoewel die bestorming van de Bastille nauwelijks het niveau oversteeg van opstoten, muiterij of straatgevechten, zagen mensen de bestorming symbolisch. In plaats van de evolutie af te wachten en daarna een mening te vormden, namen zelfs de meeste ontwikkelden een standpunt in dat diametraal tegenover het andere stond, alsof het ging om een langverwacht signaal. Na [[Slag bij Waterloo|Waterloo]] in 1815 - vijfentwintig jaar later - herstelden de overwinnaars de orde van voor [[1789]]. Althans dat proberen ze. Tijdens deze zogenaamde '[[Restauratie (Frankrijk)|Restauratie]]' onderdrukken ze elke (vermeende) [[Oppositie (politiek)|oppositie]] en is de jacht op samenzweerders, complotdenkers en terroristen open. De politie ontwikkelt zich als instituut en zal de [[Industriële Revolutie]] begeleiden.<ref>ADAM ZAMOYSKI, (vertaald door Gerrit Jan Zwier). ''De fantoomterreur. Revolutiedreiging en de onderdrukking van de vrijheid 1789-1848'', Balans, sp. 2015, p. 28.</ref> . . == De jaren negentig van de achttiende eeuw == [[File:Jeremy_Bentham_by_Henry_William_Pickersgill_detail.jpg|thumb|550px|De Engelse filosoof [[Jeremy Bentham]] creëert in 1791 een architectuur ter controle, ter discipline, om de mens te bewaken, te bestuderen en te verbeteren. Dit [[Panopticum (architectuur)|panopticum]] bestaat uit een centrale toren met een cellenring. Alle cellen - met een raam naar buiten en naar binnen toe - hebben slechts één opzichter nodig die in staat is het geheel te observeren. Etymologisch is het panopticum een samentrekking van het Griekse pan (alles) en optica, een verwijzing naar de optica of het zicht: alles is er zichtbaar. In de oorspronkelijke plannen neemt Bentham ook een buizensysteem op die elke cel kan afluisteren. Dit bleek in de praktijk onhaalbaar en onnodig, vermits elke cel slechts één bewoner telt. Het gebouw functioneert niet alleen als gevangenis, het is inzetbaar als school, fabriek, hospitaal, psychiatrische instelling, kazerne of als rusthuis en staat voor een geordende maatschappij die alles beheerst. Volgens Bentham is het gebouw 'nuttig voor regeerders.' Gaat het om gevangenen dan is er geen gevaar voor ontsnappen of opstootjes; gaat het om scholieren dan is er geen gevaar voor afkijken of wanorde; gaat het om arbeiders dan wordt sabotage en geklets vermeden; betreft het zieken of gekken dan kunnen ze elkaar niet besmetten of aansteken. Zo dringt de macht tot in de kleinste segmenten van de maatschappij door, terwijl ze nauwelijks als onderdrukkend aanvoelt. Deze 'machtsmachine' weerspiegelt een nieuw denken dat zich met [[de Verlichting]] en met de komst van het [[kapitalisme]] manifesteert: de [[Discipline, toezicht en straf|disciplinering]]. Macht en kennis gaan samen. Voor de Industriële Revolutie eigenden alleen de adel en de geestelijkheid zich de 'discipline' toe. Nu wordt de 'discipline' een noodzakelijk voorwaarde voor de ontwikkeling van het kapitalisme en de industrie, maar dat wist Bentham wellicht nog niet. De machtsuitoefening produceert bovendien extra kennis via experimenten. De droom van Bentham is dat het panoptisch mechanisme uitgroeit tot een alles bewakend en alles doordringend maatschappelijk netwerk. [https://web.archive.org/web/20040211164555/http://cartome.org/panopticon2.htm Lees het oorspronkelijke geschrift].]] . {{Cquote|'''Het is een troostrijke gedachte, dit zij terloops opgemerkt, te bedenken, dat de doodstraf, die nog drie eeuwen geleden met haar ijzeren rad, haar stenen galg, met al haar folterwerktuigen overal duurzaam in het plaveisel zat vastgegroeid: op het Zandplein, bij de Hallen, bij het Prinsenplein, de kruissprong Trahoir, de Varkensmarkt, het gruwzame Montfaulcon, de Schutterspoort, het Kattenplein, de Poort van Saint-Denis, de Velden, de Poort van Baudet, de Poort van Sint-Jacob, zonder nog de talloze galgen van de schouten, van de bisschop, van de kapittels, van de abten en van de priors, die recht van justitie hadden, mee te tellen; zonder de gerechtelijke verdrinkingen in de rivier de Seine mee te tellen; het is een troostrijke gedachte, dat heden ten dage, nadat zij achtereenvolgens alle stukken van haar wapenrusting heeft verloren, haar rijkdom aan toepassingen, haar lijfstraffen naar willekeur en verbeeldingskracht, haar martelingen, waarvoor zij alle vijf jaren een leren bed bij het Grote kasteeltje opnieuw overtrok, deze oude opperleenvrouw uit de tijd van het leenstelsel bijna buiten de wet en buiten de stad is gezet, van wetboek tot wetboek is verdrongen, van plaats tot plaats verdreven, en dat zij in ons ontzaglijke Parijs nog slechts een eerloos hoekje op het Zandplein heeft, een ellendige, haastige ongerust, beschaamde guillotine, die voortdurend schijnt te vrezen, dat zij op heterdaad zal worden betrapt, zo snel verdwijnt zij, na haar slag te hebben geslagen!'''|[[Victor Hugo]]<ref>VICTOR HUGO. [[''De Klokkenluider van de Notre Dame'']]. Skarabee, Utrecht 1982. p. 57-58.</ref>}} . === 1790 === . * [[Keizer Jozef II]] van het Heilige Roomse Rijk overlijdt (48) net zoals [[Benjamin Franklin]] (84), een Amerikaans politicus en wetenschapper. . . === 1791 === . * Een fabriek in [[Manchester]] bestelt 400 [[mechanische weefgetouwen]] bij [[Edmund Cartwright]]. Arbeiders steken de fabriek in brand. . * De Engelse Verlichtingsfilosoof [[Jeremy Bentham]] beschrijft [[Panopticum (architectuur)|het panopticum]] als een alziende architectuur. . * [[Wolfgang Mozart|Mozart]] schrijft in zijn laatste levensjaar het [[Requiem (Mozart)|Requiem]]. . . === [https://www.youtube.com/watch?v=WrFa7mTK0KE 1792] === [[File:Champsdemarsolifantenwillemv.jpg|thumb|550px|♣ De [[Willem V van Oranje-Nassau|stadhouder Willem V]] erft een menagerie met mogelijk een exotische vlindercollectie bij de [[Hofstede De Loo|Grote Loo]] in Den Haag. [[Aernout Vosmaer]] laat de dieren gedetailleerde portretteren in de ''[[Regnum Animale]]''. De meesten zijn geschonken. In 1776 arriveert een chimpansee; ze sterft een half jaar later. De olifanten Hans en Parkie zijn een cadeau van kooplui op [[Ceylon (VOC-gebied)|Ceylon]]. Na de vlucht van de stadhouder en zijn familie naar Engeland, confisqueren de Fransen hun bezit en varen ze via binnenwateren naar de Parijse [[Ménagerie du Jardin des Plantes|menagerie van de botanische tuin van het Jardin des Plantes]]. Deze tekening toont intocht van de stadhouderlijke collectie in 1798 op het Parijse drilveld.]] . * Nederlaag van de Pruisisch invasie in de [[Slag bij Valmy]] (Champagne). . * Lodewijk XVI afgezet, beschuldigd van complot met buitenlandse legers. . * Uitroeping van de Franse Republiek en start republikeinse kalender. . * Première van de [[guillotine]] om een snellere en menswaardiger doodstraf. [[Victor Hugo]] schreef er in 1831 een terugblik over in zijn [[De Klokkenluider van de Notre Dame]]. . * [[Jean-Baptiste Joseph Delambre]] en [[Pierre Méchain|Pierre-François-André Méchain]] beginnen aan een onderzoek naar de universele meter. Wat ze denken te kunnen in zeven maanden, zal uitlopen in een onderzoek van zeven jaar.<ref>KEN ALDER, vertaald door Rogier van Kappel. ''De maat van alle dingen. De zevenjarige zoektocht naar de universele meter'', Anthos, Amsterdam, 2002.</ref> . * Alsof hij het afkeek bij Jeremy Bentam pakt de kunstschilder Robert Barker in [[Edinburgh]] uit met een nieuwigheid. Een cilindervormig en meterslang en hoog schilderij: het [[Panorama (schilderij)|panorama]]. Het panorama zal de toeristische attractie van de negentiende eeuw worden. In België is er nog een gebouw waarin de panorama's werden geschilderd, tegenwoordig is dit de [[Grote Moskee van Brussel|grote moskee]] aan de [[Cinquantenaire]]. In Waterloo kan je het laatste panorama bekijken, het gaat om een weergave van de slag bij Waterloo. In Nederland is het [[Panorama Mesdag|panorama Mesdag]] in [[Den Haag]] erg bekend. Een panoramisch schilderij is doorgaans 5 meter hoog en honderd meter lang. Door zijn opstelling in een cirkel is het een soort virtual reality avant la lettre. . ;Kijken . ♥ '''[https://www.youtube.com/watch?v=HkZrcIQ96_Q&list=TLPQMDcwNzIwMjDt5Mb7yROtSg&index=1 BEELDFRAGMENT, UNIVERSITEIT VAN VLAANDEREN: Waarom is een meter een meter?]''' . [[bestand:Panorama_of_London_Barker.jpg|centre|Het panorama van Londen waar Robert Baker schatrijk mee werd. De vinding van Barker verschijnt een jaar na de publicatie van het Panopticon van Bentham. Tot nu toe zag ik geen enkele publicatie die beiden in verband brachten met elkaar. Wie vond inspiratie bij wie? Is de chronologie een bewijsvoering of liggen de zaken anders?]] . === 1793 === [[File:Goya - La casa de los locos.jpg|thumb|550px|[[Francisco Goya]] (°1746–⁺1828) schildert ''La casa de los locos'' voor 1820, een exacte datum is er niet. Het revolutionaire boek ''Het panopticon'' van [[Jeremy Bentham|Bentham]] vindt tot op dat moment weinig ingang: martelen en duistere opsluiting, de doodstraf, kerkers en folteringen blijven nog even gebruikelijk.]] . * De Franse revolutionairen breken de koningsgraven open en vernielen de restanten. Lodewijk XIV werpen ze op zijn populaire grootvader, [[Hendrik IV van Frankrijk|Hendrik IV]]. . * Marie Antoinette van Oostenrijk [[Guillotine|geguillotineerd]]. . . === 1794 === . * Frankrijk schaft de slavernij af en voert de Tricolore in. . * Executie van [[Jacques-René Hébert]], [[Georges Danton]], [[Robespierre]] en Saint-Just. . * Bij de [[Slag bij Fleurus (1794)|Slag bij Fleurus]] veroveren de Fransen de Oostenrijkse Nederlanden. (Fleuris ligt ten noorden van de Samber en is steeds opnieuw het eerste trefpunt bij de verdediging van Brussel). . . === 1795 === . * [[Jean Pierre Blanchard]] vliegt per ballon van [[Dover (Engeland)|Dover]] naar [[Calais]] . * Het schilderij [[De dood van Marat]] van [[Jacques-Louis David]] wordt uit de [[Nationale Conventie (Frankrijk)|Nationale Conventie]] verwijderd, nu de Marat-cultus in ongenade valt. . * [[Tula (slavenleider)|Tula]] voert de Slavenopstand op [[Curaçao]] aan. . * ♣ [[Philippe Pinel]] is hoofdarts in het [[Hôpital de la Salpêtrière]]. In plaats van mensen met psychische problemen op te sluiten, biedt hij hen regelmaat en routine. Werken in de tuin hoort daar bij. Daarover schrijft hij 'Ik werd op een dag bijna doof door het geschreeuw en het onaangepaste gedrag van een maniak. We zochten werk voor hem op het platteland, waarvan ik wist dat het hem zou bevallen. Vanaf die tijd heb ik nooit nog enige verwarring of losbandigheid in zijn handelen opgemerkt.' . . === 1796 === . * Bonaparte benoemd tot opperbevelhebber. . * [[Edward Jenner]] krijgt de pokken onder controle. . * Franse generaal Wirion bedenkt de Belgische [[Rijkswacht]] (gedecreteerd in Parijs) als een centrale, verenigde en gecoördineerde politie. . * De V.O.C. gaat failliet. . * McMahon is een internationale handelaar in zaden beroemd om het bewaren van zaden die waren meegebracht van de expeditie van Lewis en Clark en levert aan Thomas Jefferson. . . === 1797 === . * Met de [[Vrede van Campo Formio]] draag Oostenrijk haar Nederlanden over aan Frankrijk. . * [[Lieven Bauwens (ondernemer)|Lieven Bauwens]] koopt bij [[James Watt]] een [[stoommachine]]. . * Bij de plantentuin van het (voormalige) Nassaupaleis komt de École centrale met 'Le Jardin Botanique de Bruxelles'. In 1822 komt de tuin onder beheer van de Société de Flore. 1829: verhuis naar de Kruidtuin. Tussen 1939 en 1958 verhuis naar Meise. De begingeschiedenis van het domein in Meise dateert uit de 12de eeuw met een burcht tussen Vlaanderen en het grondgebied van Grimbergen. De laatste bewoner van het kasteel is de zus van Leopold II, keizerin Charlotte. Tegenwoordig zijn er 18.000 plantensoorten te zien. Botanisch betekent: rechtstreeks afkomstig uit de natuur. Tuinbouwkundigen kruisen en veredelen ze tot cultuurvariëteiten met een eindeloze vormenrijkdom. De hoofdtuinier van deze plantentuin Bresiers cultiveerde het witloof en een Belgisch-Luxemburgse expeditie ontdekte de robustakoffie en redde zo de koffieteelt die teloorging door een schimmel. De plantentuin bezit een zaadbank (bewaring bij -20 °C), volgens Wikipedia, de grootste in de wereld. . . === 1798 === . * De Franse legers veroveren Zwitserland, Italië en trekken tot in Egypte. . * In Vlaanderen breekt de [[Boerenkrijg]] uit: [[brigands]] komen in opstand tegen de Franse conscriptie, het Franse antiklerikalisme en de Franse onderdrukking van het Vlaams. . * [[Lieven Bauwens (ondernemer)|Lieven Bauwens]] zeilt weg uit Londen met onderdelen van een [[Mule Jenny]] en haar ingenieurs. . * [[Thomas Malthus]] publiceert [[An Essay on the Principle of Population]] en voorspelt dat de industrialisatie de bevolkingsgroei niet zal bijhouden. . * ♣ De uitvinding van de steendruk laat een veelkleurige, vlotte druk in grote oplages mogelijk. De kostprijs en hun volume houdt de litho's beperkt voor een publiek dat zich een grote tuin en bergruimte kan permitteren. Dit keerpunt voor de illustratietechniek leidt er begin negentiende eeuw toe dat het tekenen en schilderen van planten tot een burgerlijke rage de uitgroeit. Er komen handleidingen en bloemenschilders krijgen uitnodigingen om hun ervaringen te delen of om les te geven. Voor tekst is de lithografie minder interessant. . === 1799 === . * Tijdens de Franse expeditie naar Egypte ontdekken genietroepen de [[Steen van Rosetta]]. Bonaparte keert terug uit Egypte. . * [[Staatsgreep van 18 Brumaire]]. . . ;Kijk <gallery> File:Portret_Tula_Curacao.jpg|Moderne verbeelding van Tula, door Edsel Selberie (ca. 2015). File:Jacques-Louis_David_-_Marie_Antoinette_on_the_Way_to_the_Guillotine.jpg|Marie Antoinette op weg naar de guillotine. [[Jacques-Louis David|David]]. File:Jacques-Louis_David_-_De_moord_op_Marat_-_MSK_Brussel_25-02-2011_13-11-35.jpg|De dood van Marat door [[Charlotte Corday d'Armont|Charlotte Corday]], David. File:Exécution_de_Marie_Antoinette_le_16_octobre_1793.jpg File:Jeremy_Bentham_Auto-Icon.jpg File:Panopticon.jpg File:Haarlem_panopticon_under_construction.jpg File:Haarlem_gevangenis.jpg File:Francisco de Goya - La casa de locos - Google Art Project.jpg|De Bastille als de these die voorafgaat aan het panopticon. Presidio Modelo.JPG Presidio-modelo2.JPG Kilmainham 1.JPG File:Benjamin_Franklin_Coloured_Drawing.png|Benjamin Franklin. J F A McNair, architectural drawing of a proposed prison at Outram, Singapore (1880s).jpg File:Carl_Friedrich_Gauss.jpg|Carl_Friedrich_Gauss File:William_Turner_-_Fishermen_at_Sea.jpg|Fishermen at Sea (1796), J.M.W. Turner, Tate Gallery, Londen </gallery> . . == Een nieuwe eeuw == [[File:Mitchell_LeicesterSquareRotunda_05-11-20.jpg|thumb|550px|Robert Mitchell, doorsnede van een panoramagebouw op Leicester Square. [...].]] [[Afbeelding:David napoleon.jpg|thumb|550px|[[Jacques-Louis David|David]] toont [[Napoleon Bonaparte|Napoleon]] in [[1800]] die de [[Grote Sint-Bernhardpas]] oversteekt de rug van [[Marengo (paard)|Marengo]]. In werkelijkheid stak Napoleon de pas over op een ezel.]] . === 1800 === . * Een divisie van het Franse leger vormt zich om tot de Brigade des Sapeur-Pompiers. . === 1801 === . * In de V.S. wordt [[Thomas Jefferson]] de derde president. . * Herschikking van de bisdommen. . === 1802 === . * ♣ De term 'biologie' duikt op als de wetenschap van het leven. . * ♣ In New York verkoopt [[Grant Thorburn]] met een geïllustreerde catalogus zaden in zijn ijzerwinkel. . * [[Lieven Bauwens (ondernemer)|Lieven Bauwens]] schrijft aan de Franse regering: 'Ik schep een tweede [[Manchester]]'. Enkele jaren eer kocht hij op het Gentse Fratersplein een leegstaand klooster dat hij inricht als fabriek.<ref>JOS VANDERVELDEN & ALEXANDER DUMAREY. ''[https://www.vrt.be/vrtnws/nl/2020/12/12/achter-de-muren-van-dit-klooster-werd-de-industriele-revolutie-i/ Baanbrekende plekken: achter deze Gentse muren werd de industriële revolutie in Vlaanderen ingezet.]'' VRT NWS, 12.12.2020.</ref> . === 1803 === . * De [[London Steam Carriage]] is geen succes. . * ♣ Door de aankoop van Louisiana verdubbelt het grondgebied van de V.S. en opent "het Westen" officieel zich voor kolonisten uit Europa, hun zaden, planten en tuingewoontes. === 1804 === . * [[Richard Trevithick]] ontwerpt een locomotief en gebruikt hem in de Pen-y-Darren ijzermijn bij [[Merthyr Tydfil]] in Wales waar hij stoom en spoor combineert. . * De vijfentwintigjarige [[Joseph Louis Gay-Lussac]] maakt een ballonvlucht boven Parijs tot op ruim 7.000 meter. . * Napoleon benoemt zich tot keizer in de aanwezigheid van een beteuterde [[Pius VII]] en groeit uit tot de synthese van de goddelijke Lodewijk XIV, het volkse van de revolutie en de Verlichtingsidealen. . * De [[Code Napoleon]] legt de basis voor het [[Burgerlijk Wetboek (België)|Belgisch Burgerlijk Wetboek]]. . [[File:Pierre-Joseph Redoute's school of botanical drawing in the Salle Buffon in the Jardin des Plantes 2.jpg|thumb|550px|Parijs is opnieuw Frans hoofdkwartier. Tijdens de revolutie trekt Parijs alle aandacht naar zich toe. Versailles heeft afgedaan als machtscentrum. [[Georges-Eugène Haussmann]] is niet de eerste die het middeleeuwse Parijs moderniseert. [[1848]] is nog ver weg. Napoleon is hem voor als die eind 1804 een reeks [[vakwerkhuizen]] sloopt en er pleinen, fonteinen en boulevards aanlegt. Stedelingen spreken de dames niet langer aan met het revolutionaire 'citoyenne'. Ze koesteren het elegante 'mademoiselle' of 'madame'. Restaurants en cafés schieten als paddenstoelen uit grond. De stad telt een half miljoen inwoners, na Londen is dit de tweede wereldstad, de eerste wereldstad op het continent. Een kanaal van honderd kilometer brengt Parijs van schoon water en een politiekorps ziet toe op de orde in het stadsleven. De [[Jardin du Roi]] krijgt een naam die ''niet'' naar de ''oude'' kroon verwijst. Dit is de geboorte van de [[Jardin des Plantes (Parijs)|Jardin des Plantes]]. Die omvat een botanische tuin, een [[menagerie]], een bibliotheek en een (hét) natuurhistorisch museum. De collectie groeit parallel met Napoleons oorlogsbuit. In het [[Louvre]] komt een werk uit Kortrijk aan. Een [[Antoon van Dyck]]. De man schilderde 'zijn' Christus-afneming toen hij 33, net zoals zijn leermeester Rubens deed, jaren eerder. Van Dyck schilderde op vraag van kanunnik [[Rogier Braye]]. De verzameling schilderijen, planten, fossielen en dieren van wetenschappers stromen binnen. Eind achttiende eeuw kent Europa zesduizend plantensoorten. Als [[Alexander von Humboldt]] rond zijn vijfendertigste in Parijs arriveert, heeft hij 60.000 planten bij zich.<ref>Hoe het er in Parijs aan toegaat, beschrijft [[Andrea Wulf]]. Haar Parijs is vergelijkbaar met Amsterdam een kleine twee eeuwen eerder.</ref> Professor [[Pierre-Joseph Redouté]] (1759-1840), gekend als de ‘Prince des Roses’ moet von Humboldts collectie gekend hebben. Professor Pierre-Joseph Redouté (1759-1840) gaat niet zomaar als de ‘Prince des Roses’ door het leven. Deze telg uit een kunstenaarsfamilie uit Saint-Hubert schildert aquarellen voor koningin Marie-Antoinette en keizerin Joséphine. Na hun beider dood is ook de eerste Belgische koningin onder de indruk: Louise-Marie van Orléans. De aquareltechniek is een product van de 18de eeuw. Vroegere experimenten zijn te vinden bij Albrecht Dürer (1471-1528), Hans Bol (1534-1593) en Antoon van Dyck (1599-1641). Ontwikkelingen in de papierproductie maken het medium mogelijk. De rage ontstaat in Engeland met [[Thomas Gainsborough]] (1727-1788) en [[John Constable]] (1776-1837). Net voor de revolutie steekt de mode met de ‘transparante effecten’ het kanaal over. Redouté verlaat zijn geboortestad zeven jaar voor de revolutie – hij is dan 23 – op uitnodiging van een broer. Die staat hij in Parijs en omstreken bij als schilder decorateur. Hij leert er Gerard van Spaendonck, de directeur van de Jardin des Plantes kennen en geniet van zijn lessen. In het Petit Trianon, de tuin van Marie-Antoinette bij Versailles combineert hij als hofartiest de aquarel met botanica. Met andere woorden, hij schildert bloemen. Na de executie van de koningin komt hij in dienst van de (eerste) echtgenote van Napoleon, keizerin Joséphine de Beauharnais en documenteert hij de genationaliseerde tuinen. Een andere broer vergezelt Bonaparte tijdens de Franse expeditie naar Egypte. Zo gaan zijn platen bloemen tonen uit het hele keizerrijk en dankzij de rozen van Malmaison bereikt het aquarel een cultstatus. De groeiende vraag leidt tot de uitvinding van de snelle en goedkope diepdruk. Na de dood van de keizerin in 1814 komt hij in dienst bij het [[Muséum national d'histoire naturelle]] (1822) en werkt hij aan rozenverzamelingen. Redoute maakt meer dan 2.100 plantentekeningen waarvan vele onbekende. In Saint-Hubert herinnert een museum aan hem.]] [[File:Stieler,_Joseph_Karl_-_Alexander_von_Humboldt_-_1843.jpg|thumb|right|550px|Toen von Humboldt in het Parijs van Napoleon in 1804 arriveerde, had hij 60.000 planten (zesduizend soorten) bij zich waarvan botanisten er bijna tweeduizend niet kenden. Hun kennis beperkte zich toen tot ongeveer 6.000 soorten. Verder puilden de kisten en de koffers van von Humboldt uit van de aantekenschriften en schetsen met 10.000 waarnemingen omtrent de astronomie, de geologie, de meteorologie.]] {{Cquote|Buitenlanders stonden er vaak van te kijken hoezeer het Parijse leven zich op straat afspeelde. Iedereen leefde in het openbaar, 'alsof de huizen uitsluitend zijn gebouwd om in te slapen', meende de Engelse dichter [[Robert Southey]]. Langs de oevers van de Seine, vlak bij Alexander Von Humboldts bescheiden huurappartement in Saint-Germain, stonden honderden wasvrouwen met opgerolde mouwen hun linnengoed te boenen, in het volle zicht van iedereen die een van de vele bruggen overstak. Langs de straten stonden rijen kraampjes met allerlei koopwaar, van oesters en druiven tot meubilair. Schoenmakers, scharensliepen en marskramers boden luidruchtig hun diensten aan. Dieren deden kunstjes, jongleurs wierpen hun ballen in de lucht en 'filosofen' stonden te oreren of voerden experimenten uit. Op de ene straathoek zat een oude man harp te spelen, ergens anders sloeg een kind op een tamboerijn en trad een orgeldraaier op, bijgestaan door zijn hondje. ''Grimaciers'' trokken de angstaanjagendste gezichten en de geur van geroosterde kastanjes mengde zich met minder prettige luchtjes. Het was, zo merkte een bezoeker op, alsof de hele stad 'zich uitsluitend aan genoegens wijdde. Zelfs om middernacht was het nog druk op straat en werd de mensenmassa vermaakt door muzikanten, toneelspelers en goochelaars. Parijs leek 'in voortdurende opwinding' te verkeren, schreef een andere toerist. Waar buitenlanders ook versteld van stonden, was het feit dat alle standen in grote huizen onder één dak leefden: van een hertog in zijn riante vertrekken op de begane grond tot een dienstmeisje of hoedenmaakster in een armetierig kamertje op zolder. Ook de geletterdheid was niet aan de hoge klasse voorbehouden. Zelfs bloemenmeisjes en sieradenverkoopsters zaten, zodra ze even geen klandizie hadden, met hun neus in een boek. Rijen boekenkraampjes stonden langs de straten en op de overvolle stoepterrassen voor cafés en restaurants gingen de gesprekken veelal over schoonheid, kunst of 'en ander ingewikkeld wiskundig probleem'. Humboldt vond Parijs geweldig.|Andrea Wulf<ref>ANDREA WULF (Vertaald door MARIELLA DUINDAM & FENNIE STEENHUIS). ''De uitvinder van de natuur. Het avontuurlijke leven van Alexander Von Humboldt'', Contact, Antwerpen, 2016, p. 151 ev.</ref>}} . === 1805 === . * Oostenrijk, Rusland, Zweden en Groot-Brittannië sluiten een verbond tegen Frankrijk. . * De Britten verslaan de Fransen in de [[Slag bij Trafalgar]]. . * Von Humboldt bezoekt na Parijs en Rome, Berlijn. Het lijkt hem een provinciestad, er is niet eens een universiteit. . . === 1806 === . * Napoleon marcheert Berlijn binnen en vervangt het [[Heilig Roomse Rijk]] door de [[Rijnbond (1806)|Rijnbond]]. . * Een epidemie treft [[Fiji]] in de [[Stille Zuidzee]]. . === 1807 === . * Franse overwinning op Rusland bij Friedland. . === 1808 === . * Het [[Wetboek van Strafvordering (België)|Wetboek van Strafvordering]] bepaalt regels van het opsporen van misdrijven, het onderzoek, de vervolging, de rechten en plichten van de partijen en de beslissingen. . * In de herberg ''Au Jardin'' de Frascati (in Gent?) ontstaat de Maatschappij voor Landbouw en Kruidkunde, later bekend als de Koninklijke Maatschappij voor Landbouw en Plantkunde van de [[Gentse Floraliën]]. . === 1809 === . * Napoleon verslaat Oostenrijk bij Wagram. . . ;Kijken: <gallery> File:Humboldt,_Alexander_von_1847.jpg|Alexander von Humboldt, [[daguerreotypie]] uit [[1847]]. File:Portrait de Pierre-Joseph Redout.jpg|Pierre-Joseph Redout File:Rosa clinophylla.jpg File:Rosa turbinata 001.JPG File:Rosa sulfurea 001.JPG File:Redoute - Rosa gallica flore giganteo.jpg File:Redoute - Rosa gallica pontiana.jpg File:Rosa Gallica Aurelianensis 001.JPG File:Rosa Damascena Celsiana 001.JPG File:Brown of Lady Tankerville.jpg File:Redoute flowers01.jpg File:Campanula tomentosa.jpg File:01 Ilex aquifolium par Pierre-Joseph Redouté.jpeg File:09 Daphne laureola par Pierre-Joseph Redouté.jpg File:24 Buxus sempervirens fruticosa par Pierre-Joseph Redouté.jpeg File:Allium ramosum.jpg Bestand:Candolle_Augustin_Pyrame_de_1778-1841.jpg|[[Augustin Pyramus de Candolle]] (1778-1841). </gallery> . . == Tienerjaren van de negentiende eeuw == [[File:Grand-Hornu_house.JPG|thumb|right|550px|Le Grand-Hornu is een industrieel mijnbouwcomplex in de Borinage, Henegouwen en een vroeg voorbeeld van functionele stedenbouw begin van de 19e eeuw. Henri De Gorge (1774-1832) bouwde de stad, de werkplek, de kantoren en zijn residentie tussen 1810 en 1830 in neoklassieke stijl met booggewelven, geveldriehoeken en halfronde vensters. Dit huis is/was als enige nog in de originele kleuren te zien.]] . === 1810 === . * ♣ In de zomer bezoekt de Zwitserse botanicus [[Augustin Pyramus de Candolle]] (1778-1841) Vlaanderen. Net zoals andere buitenlandse agronomen maakt de landbouw indruk op hem. Hoge opbrengsten, intens wieden en draineren, slimme vruchtwisselingen en bemesting zorgen voor ongeziene opbrengsten. Sanitair en huishoudelijk afval, afvalwater en slachtresten belanden in de Gentse cisternen en beerputten. Een schip brengt het via het Lievekanaal naar de boerenbuiten waar de boeren de stadsbeer met hun vinger of op een lepel proeven. Zout, zoet, sterk, slap, het aandeel duivenmest... het zijn aanwijzingen die de kwaliteit van de beer laten inschatten. Na het ploegen werken ze het zuinig het land in en in de groei mesten ze bij. Graszoden en hagen vermijden het wegspoelen van het kostbare goed. In zijn reisverslag belicht de Candolle Vlaanderens keerzijde. De regio mist vegetatievariatie. De landbouwers dulden geen onkruid en de elite heeft geen aandacht voor de inheemse flora. Hun kasteeltuinen, parken en (Gentse) serres bulken uit van de exoten en sierplanten.<ref>KATRIJN VANNERUM & THIJS LAMBRECHT. ''Groen van toen. De verdwenen flora van Oost-Vlaanderen,'' Academia, Gent, 2022, p. 12, 96.</ref> . * Napoleon scheidt van [[Joséphine de Beauharnais]] en trouwt met [[Marie Louise van Oostenrijk]]. . * De ondernemer [[Henri De Gorge]] koopt de steenkoolexploitatie [[Grand-Hornu]] van de weduwe van Charles Godonnesche. Rond het industriële complex bouwt vanaf 1816 een arbeiderswijk met straten, honderden woningen, nutsvoorzieningen, een school en een bibliotheek. Bij elk arbeidershuisje hoort een eigen tuin. De waterput en de oven zijn gemeenschappelijk. . * In [[Luik (stad)|Luik]] zorgt de gasverlichting dat een staalfabriek de klok rond kan werken. Een nieuw arbeidersritme ontstaat: het ploegentelsel. En dat vraagt discipline. . === 1811 === . * [[Luddieten]] slaan de textielmachines in [[Nottingham]] kort en klein. Het Engelse leger draaft op. Velen krijgen strenge straffen: een terechtstelling of een deportatie naar Australië. . * [[Lord Byron]] bekritiseert de strafmaatregelen. . === 1812 === . * Napoleon trekt terug uit Moskou na zijn nederlaag op de Russen. . * Londense gasverlichting in werking. . * [[Robert Owen]] richt de eerste [[bewaarschool]] van Groot-Brittannië op. Later zal hij een school voor kinderen openen opdat zij niet langer in fabrieken moeten werken. Het is het begin van Owens pleidooi voor een arbeidswetgeving. . === 1813 === . * In de [[Slag bij Leipzig]] in de herfst verslaan de coalitielegers van Rusland, Pruisen, Oostenrijk en Zweden Napoleon. Bij deze 'volkerenslag' zijn 500.000 soldaten betrokken, de grootste veldslag in Europa vóór de Eerste Wereldoorlog. . * ♣ De Maatschappij voor Landbouw en Kruidkunde heeft het kritisch reisverslag van De Candolle gelezen en start een programma op om de Oost-Vlaamse plantenwereld in kaart te brengen. . === 1814 === . * ♣ De [[Koninklijke Maatschappij voor Landbouw en Plantkunde|Gentse Maatschappij voor Land en Kruidkunde]] ontvangt zes anonieme [[Herbarium|herbaria]]. De maatschappij streeft naar een compleet plantenoverzicht in de provincie en doneert een gouden medaille en een geldbedrag aan [[Charles Van Hoorebeke]] (1790-1821), de (latere?) directeur van de [[Plantentuin Universiteit Gent|Gentse Plantentuin]].<ref>De Plantentuin Universiteit Gent is een erkend erfgoedmuseum en kent zijn oorsprong in 1794 bij de [[Baudelokapel|Baudeloo-abdij]]. Vanaf 1804 beheert de stad Gent de site en na de oprichting van UGent in 1817 door Willem I krijgt de universiteit het vruchtgebruik. In 1903 verhuist de tuin naar het Citadelpark. Tijdens de jaren dertig komen er serres en het Marshallplan financiert de rotstuin. Het [[Ledeganck (campus)|Ledeganck-complex]] typeert tegenwoordig het tuinzicht.</ref> In de komende jaren haalt hij vele prijzen binnen. Hij bezoekt en documenteert Berchem, Kwaremont, Orroir, Ruien, Oudenaarde, Dendermonde en Eeklo. De zaden voor zijn ''Flore de la Flandere Orientale'' zijn geworpen. Van Hoorebeke studeerde op de [[Baudelobibliotheek|Baudelosite]] van de Gentse centrale school waar een botanische tuin, een natuurhistorische collectie en bibliotheek zijn. Na de opheffing van de school in 1804 specialiseert hij zich in kruiden in de nieuwe Ecole de médecine, chirurgie et pharmacie. Later werkt hij (waarschijnlijk als apotheker) in het Gentse militair hospitaal en neemt na de val van Napoleon in 1816 een apothekerszaak over in de [[Oudburg]]. Hij blijft focussen op natuuronderzoek en verzamelt gesteenten en opgezette dieren. De Oost-Vlaamse boeren leren van hem meeldauw te bestrijden. Rond 1818 is hij assistent op de Universiteit en conservator van het fysisch en mineralogisch kabinet. Als botanicus noemt hij een plant naar hemzelf, de ''Hoorebekia chiloensis''. Na zijn dood verdwijnt zijn roem. . * Een stoommachine drijft de drukpersen van [[The Times]] aan. . * Geallieerden nemen Parijs in en verbannen Napoleon naar Elba. Bonaparte verblijft er van 4 mei 1814 tot 26 februari 1815 als balling en als soeverein vorst van het eiland met een leger van 600 man. Napoleon verbetert de economie, bouwt twee vestingen en twee residenties waaronder het Palazzina dei Mulini. Napoleon ervaart de luxe als vernederend en ontsnapt na tien maanden voor zijn [[Honderd Dagen (1815)|Honderd Dagen]]. . * Lodewijk XVIII betreedt als restauratiekoning de troon (tot 1824). . === 1815 === . * [[Waterloo (België)|Waterloo]] maakt een definitief einde aan Napoleon. . * Dit jaar staat bekend als het jaar zonder zon en de uitvinding van de loopfiets. . * Gasverlichting in Parijs. De Parijse [[Jardin des Plantes (Parijs)|Jardin des Plantes]] die onder [[Napoleon Bonaparte|Napoleon]] een nooit geziene uitstraling kende, is na zijn verbanning naar [[Elba]] op 6 april 1814 en zijn definitieve nederlaag bij Waterloo bedreigd door het Pruisische leger. In 1814 wil dit ijzersterke leger er zijn kamp bouwen en in 1815 slaan tweeduizend soldaten er effectief hun kamp op. 'De soldaten prutsen aan fragiele objecten of zeldzame prularia met wetenschappelijke waarde, de dieren worden onrustig' noteert een tijdgenoot. In beide gevallen kan kan [[Alexander von Humboldt]] de collecties vrijwaren. . . ;Kijken <gallery> File:Trevithick_Richard_Linnell.jpg|[[Richard Trevithick]], stoompionier. File:Trevithicks_Dampfwagen.jpg|London Steam Carriage, weglocomotief ontworpen door [[Richard Trevithick]] en gedemonstreerd in Londen in 1803. Paardenkracht bleek goedkoper. File:Napoleon_i_Poniatowski_Lipsk.jpg|Napoleon en generaal [[Józef Poniatowski]] bij Leipzig, door January Suchodolski. File:Karte_Voelkerschlacht_bei_Leipzig_18_Oktober_1813.png|Slag bij Leipzig. </gallery> . . g3xsrltalmnryopq5o3xu492wi70bdr 0 46784 430534 429484 2026-10-06T08:53:38Z Erik Baas 2193 Erik Baas heeft de pagina [[Welzijnenveiligheid/Deel6b]] hernoemd naar [[Welzijn en veiligheid/Deel6b]] zonder een doorverwijzing achter te laten 429484 wikitext text/x-wiki [[File:Willem_I_in_kroningsmantel.jpg|thumb|550px|Willem I der Nederlanden (1772-1843).]] [[File:Guy_Du_Cheyne_Standbeeld_Willem_I_der_Nederlanden_Gent_3-11-2018_11-19-35.jpg|thumb|550px|Gent is Willem I tot op heden dankbaar voor zijn inspanningen ten aanzien van de industrialisatie.]] [[Bestand:Wappers belgian revolution.jpg|thumb||550px|De Belgische weerstand tegen koning [[Willem I der Nederlanden]] leidde tot de Belgische onafhankelijkheid. Na de Franse Revolutie en de val van Napoleon creëeren de toenmalige grootmachten een bufferzone door de Belgische gebieden toe te wijzen aan het nieuwe Nederlandse koninkrijk. Het bestuur komt er zonder binnenlandse inspraak en leidt tot het afscheuren van de zuidelijke gebieden in 1830. [[Johan Op de Beeck]] noemt in zijn ''Het verlies van België'' diverse oorzaken: 1. Zo is er de wil van koning Willem I om alle macht rond zijn hof te verzamelen, 2. zijn economische beleid valt evenmin in goede aarde, 3. er is de de onderlinge walging tussen de zuidelijke katholieken en de noordelijke protestanten, 4. het miskennen van het Frans in het ambtenarenapparaat en in de militaire kringen en 5. de antiklerikale onderwijspolitiek. Deze cocktail leidt ertoe dat tegenstanders van uiteenlopende strekkingen -zowel reactionairen als progressieven - elkaar vinden. Het centrum van de opstand is niet Gent of Antwerpen maar Brussel. Waarom? 1. Wegens zijn centrale ligging. 2. Hier had [[Edouard Ducpétiaux]] met een bevriend journalist de nationale Belgische driekleur (met de kleuren van het wapenschild van het voormalige hertogdom Brabant) ontworpen om te herinneren aan én zich te onderscheiden van de Franse vlag. 3. Brussel beschikt over een succesvolle eigen burgerwacht. 4. Brussel is na [[Den Haag]] de tweede hoofdstad van het land en hier had Willem I zijn residentie die hij nauwelijks betrok (hij gaf de voorkeur aan Den Haag). 5. De Brusselaars stelden zich erg uitdagend op ten aanzien van de Hollanders. 6. De Luikenaars zakten onder leiding van Rogier af naar Brussel om te helpen.<ref>JOHAN OP DE BEECK. ''Het verlies van België. De strijd tussen de Nederlandse koning en de Belgische revolutionairen in 1830,'' Overamstel, Schoten, 2015.</ref>]] <big>'''HOOFDSTUK VI. REVOLUTIETIJD, DEEL II'''</big> ;<big>'''1789-1890'''</big> . <small>'''Hoofdstuk 6 bestaat uit drie delen. Het [[Gebruiker:Benedict_Wydooghe/Evoluties_in_het_welzijns-_en_veiligheidsdenken_deel6a|eerste deel focuste op de Franse Revolutie]]. Dit deel focust op de Belgische Revolutie en deel drie op [[Gebruiker:Benedict_Wydooghe/Evoluties_in_het_welzijns-_en_veiligheidsdenken_deel6c|de Industriële Revolutie, 1770-1890]].'''</small> . '''<big>DEEL II. DE RESTAURATIE, DE NEDERLANDERS EN DE BELGISCHE REVOLUTIE: 1815-1830</big>''' . {{Cquote|'''Er zal een tijd komen, dat de volken van Europa te wijs zullen zijn om elkander te beoorlogen, en dan zal de zware post, voor het maken en onderhouden van vestingen, op al de begrotingen geschrapt zijn.'''|G.K. van Hogendorp, [[1819]]}} . {{Cquote|'''Het volk heeft de revolutie gemaakt en de burgerij heeft ze in beslag genomen.'''|[[Alexandre Gendebien]], revolutionair van het eerste uur.}} . = Na Napoleon = . '''Tegen het einde van de Napoleontische Oorlogen verschijnen er in Parijs artikelen, boeken en pamfletten over bloemensymboliek. De bloementaal laat geliefden toe om in geheime bewoordingen te corresponderen. Na het congres van Wenen in 1814 en 1815 verliest de stad haar status van Europese hoofdstad. Oostenrijk en Engeland nemen het roer in handen. Op het continent is Wenen de place to be en in Engeland is Londen aan de beurt. Beide steden zuigen na Napoleons nederlaag macht en cultuur naar zich toe. Van heide en ver zoeken opportunisten de steden op om er hun geluk te vinden. De moeder van Gustaaf Klimt belandt in Wenen waar neostijlen domineren. Als kunststijl passen ze bij de 'restauratie', de politieke poging om de autoritaire, stabiele situatie van voor de revolutie te herstellen. De restauratie is van korte duur en kan de industrialisatie niet tegen houden. Bij de aanvang van de eeuw telt Wenen 230.000 inwoners. Dat getal stijgt tot ruim twee miljoen omstreeks de eeuwwissel<ref>DONALD J. OLSON, vertaald door XXX. ''De stad als kunstwerk: Londen, Parijs, Wenen, 1814-1914.'' Amsterdam: Agon, 1991, p. 85-113; GEERT MAK. ''In Europa. Reizen door de twintigste eeuw,'' Amsterdam, Atlas, 2012, p. 78-100.</ref> Londen ontwikkelt anders na de memorabele brand sinds het satansjaar 1666. De houten huizen gaan de vernieling in en stenen constructies vervangen hen al geruime tijd.<ref>BUCHMANN, p. 231 ev.</ref>''' . == 1815 == . * Bouw van dertig [[Kazematten van Menen|Meense kazematten]] in [[Menen]], een barrièrestad aan de Franse grens. . * [[Uitbarsting_van_de_Tambora_(1815)|Tambora]], een vroege milieuramp. . == 1816 == . * Ten zuiden van Vaals wordt het dwergstaatje [[Neutraal Moresnet]] opgericht. . * Koning Willem I keurt de reconstructie van de [[Citadel van Luik]] goed en in de [[citadel van Namen]] beginnen moderniseringswerken. . * [[Friedrich Jahn]], de grondlegger van het turnen legt een labyrintachtige 'Wunderkreis' aan op het [[Volkspark Hasenheide]] bij Berlijn. Bewegen, daar draait het om in een labyrint. In 1844 illustreert de turnleraar van de keizerlijke grootvorst in Sint-Petersburg, Eduard Linden, het boek 'Wunderkreis und Irrgarten. Für Turnplätze und Gartenanlagen.' . . == 1817 == . * ♣ Patrick Neill, een Schotse reiziger merkt op dat het water in het [[kanaal Gent-Brugge]] zo helder is dat hij vissen op de bodem ziet zwemmen. . * De eerste tweewieler, de [[Draisine (loopfiets)|draisine]] . * Opening universiteit Gent. . * Diefstal van [[Manneken Pis van Brussel|Manneken Pis]]. . * Hongeroproer in Europa; Plunderingen in Rotterdam. . * Oprichting [[New York Stock Exchange]]. . * Willem I steunt [[William Cockerill]] in [[Seraing]] bij de bouw van de grootste stoommachinefabriek in Europa. . * [[Jane Austen]] (°1775) overlijdt. '''[https://www.youtube.com/watch?v=LIYiThAyY8s FILM]''' . == 1818 == . * Oprichting van de [[Maatschappij van Weldadigheid]] door generaal [[Johannes van den Bosch]]. . * Afschaffing van de gilden in Nederland. . * Op 5 mei ziet een baby met de naam [[Karl Marx]], een bourgeois [[Joodse geschiedenis|Jood]] in [[Trier]] het levenslicht. Trier is overwegend [[katholiek]], Duitsland overwegend [[protestants]]. [[Goethe]] omschreef in [[1793]] - dertig jaar voor de geboorte van Marx - deze oudste stad in het [[Rijnland (Duitsland)|Rijnland]] als verstikkend spiritueel, beladen en gedomineerd door kerken, kapellen, kloosters, abdijen, seminaries en vol ridder- en religieuze orden die de stad versmachten. Marx zou er later, in zijn ''De achttiende brumaire van Lodewijk Napoleon'' een zin op improviseren: 'De traditie van alle dode generaties drukt als een zware last op de geest van de levenden.' Als de Franse revolutionairen Trier annexeren, sijpelden on-Duitse begrippen binnen zoals religieuze tolerantie en persvrijheid. De verlokkende Verlichting waait er niet meer weg en Marx is er het product van. Een geboren spreker bovendien, zoals zijn dochter Eleanor later bekent: 'een uniek, een ongeëvenaard verteller'. == 1819 == . * Start bouwwerken van de [[citadel van Gent]] (af in 1831). In datzelfde Gent ontstaat een vroege weerstand tegen de vorst, [[Willem I der Nederlanden|Willem I]]. De burgemeester van Gent rapporteert dat zijn surveillance en zijn verklikkers, de marechaussee en het leger geen greep krijgen op de verspreiding van de clandestiene onheilsberichten tegen de vorst. 'De verspreiding van deze libellen blijft een mysterie' schrijft hij. 'Ze geschied bij nacht en zo snel dat elke politieactie te laat komt, want de eerste en de laatste exemplaren worden ongeveer gelijktijdig verdeeld. De verspreiders verdelen de stad in kwartieren en bijgevolg hoeven ze maar een klein deel ervan te bestrijken.'<ref>JOHAN OP DE BEECK. ''Het verlies van België. De strijd tussen de Nederlandse koning en de Belgische revolutionairen in 1830'', Horizon, Schoten, 2015, p. 62.</ref> . * [[Adolphe Quetelet]] (°1796-⁺1874) verdedigt de eerst ingediende doctoraatsthesis aan de Gentse universiteit. . * In Engeland komt mede dank zij [[Robert Owen]] de fabriekswet tot stand die bepaalt dat kinderen onder de negen niet mogen werken in katoenweverijen en -spinnerijen. Oudere kinderen mogen niet langer dan twaalf uur per dag werken. Owen is teleurgesteld omdat de wet zich beperkt tot weverijen en spinnerijen. Sinds 1817 pleit Owen voor de invoering van de achturige werkdag. . * ♣ In Parijs publiceert Charlotte de Latour (pseudoniem wellicht voor Louise Cortamert (1775-1853) - de vrouw van de geograaf Eugène Cortambert - ''Le langage des fleurs''. Ze deelt bloemen in per seizoen en hun symbolische boodschap die ze overbrengen. Oranje bloemen staan voor hoop en maagdelijkheid, afrikaantjes staan voor wanhoop, zonnebloemen tonen trouw en rozen schoonheid. Het boek is ongezien populair. De bloementaal arrangeert romantische ontmoetingen. Deze trend is er sinds het einde van de Napoleontische oorlogen. In de toekomst zullen de liefdesgedichten van Charles-Louis Molevant (1844) en Sirius de Massilie's Le nouveau langage des fleurs (1891) opgeld maken. Witte bloemen tonen zuiverheid, rode vurigheid, viooltjes zijn goed voor weduwen. Verder: de cartoonist Jean Ignace Isidore Gérard (1803-1847) pupliceert Les fleurs animées in 1847, satirische gedichten.<ref>VERDER LEZEN: STEPHEN L. BUCHMANN, vertaald door Meile Snijders. ''Bloemen. Een cultuurgeschiedenis,'' Contact, Antwerpen, 2015, p. 234. (Zie fotodatabank 20.02.23).</ref> . ;Kijken <gallery> File:Nicaise_de_Keyser,_by_Charles_Baugniet.jpg|De Keyser volgt in 1855 [[Gustaaf Wappers]] op als directeur van de Antwerpse academie. File:Francisco_Goya_y_Lucientes_Pintor.jpg|Francisco José De Goya (1746-1828) was een Spaans kunstschilder. File:Beethoven.jpg|De stijl van Ludwig van Beethoven (1770-1827) sluit aan bij die van [[Wolfgang Amadeus Mozart]] en [[Joseph Haydn]].]] </gallery> . = Jaren twintig van de negentiende eeuw = . == 1820 == . * In Parijs wordt [[Charles Ferdinand van Bourbon]], zoon van de kroonprins vermoord, waarop de eerste minister [[Élie Decazes]] aftreedt. . * Politie verijdelt de [[Cato Street Conspiracy]], een moordplan op de Britse regering. . * [[William Cockerill]] bouwt zijn eerste stoomboot. . * 28 maart: [[Verdrag van Kortrijk]] bepaalt de landsgrens tussen Frankrijk en het Verenigd Koninkrijk der Nederlanden. . * ♣ Samen met Pieter De Cock publiceert Charles Van Hoorebeke een werk over de courante tuin- en landbouwinstrumenten uit Oost-Vlaanderen. . == 1821 == . * De [[citadel van Dinant]] krijgt zijn huidige vorm, het eerste bouwwerk dateert van [[1051]]. . * De Amerikaanse Savannah steekt als eerste stoomboot de oceaan over. . == 1822 == . * [[Winkel van Sinkel (Utrecht)|Winkel van Sinkel]] groeit uit tot het eerste grootwarenhuis in [[Amsterdam]]. . * Koning Willem I richt de [[Generale Maatschappij van België|Generale Maatschappij]] op om de welvaart in de zuidelijke gewesten te stimuleren. Hij staat hiervoor het [[Zonienwoud]] af. De maatschappij ontgint tussen 1836 en 1843 bijna 60 procent van het woud waarna de resterende 4.400 hectare weer in staatshanden komt. Ze zijn tot heden bewaard. Na de revolutie van 1830 functioneert de Générale als Nationale Bank. . == 1823 == [[Bestand:Jean-Louis_van_Aelbroeck01b.jpg|thumb|550px|♣ De landbouwkundige [[Jan Lodewijk van Aelbroeck]] (Zottegem, 1755–Gent, 1846) publiceert bij J. Snoeck-Ducaju 314 pagina's over de ''Werkdadige landbouw-konst der Vlamingen, verhandeld in zes samenspraken, tusschen eenen grond-eigenaar en zijnen pachter.'']] . * [[Beethoven]] schrijft zijn [[Negende Symfonie]] en verwerkt daarin [[Ode an die Freude]], een gedicht van de Duitse dichter en historicus [[Friedrich von Schiller]] in 1785. . * Koning Willem I sticht een bank die de industriële expansie zal begeleiden. . * Een Franse spion meldt in een vertrouwelijk dat de Brusselse wijken karikaturen van de koning ophangen. De politie vindt de daders niet. Er zijn 'evenveel schuldigen als inwoners.' . [[File:New Harmony, Indiana, por F. Bates.jpg|thumb|550px|In 1824 vertrekt Robert Owen naar de Verenigde Staten en koopt er in 1825 een landgoed dat hij New Harmony noemt. Hier richt hij een coöperatiedorp op met ongeveer 800 leden. Na een machtsruzie in 1828 schoof hij het bestuur van het landgoed door naar zijn zonen.]] == 1824 == [[File:Edinburgh_fire_engine,_1824.JPG|thumb|550px|Een vroege brandweerwagens uit [[Edinburgh]], 1824.]] . * [[Lord Byron]] sterft te [[Mesolongi]] aan [[malaria]]. . * Stichting van de kolonie voor bedelaars en ‘onmaatschappelijken’ in [[Merksplas]] door de Maatschappij van Weldadigheid. . * Het Verenigd Koninkrijk legaliseert vakbonden. . * De Spaanse kunstenaar [[Francisco Goya]] verhuist naar Frankrijk. . == 1825 == [[File:StocktonDarlingtonOpening.jpg|thumb|550px|Opening [[Stockton and Darlington Railway|spoorlijn Stockton-Darlington]], 1825 geschilderd door John Dobbin in de jaren 1880.]] . * [[George Stephenson]] bouwt een spoorweg van 32 km tussen [[Darlington (Engeland)|Darlington]] en [[Stockton and Darlington Railway|Stockton]]. Kort daarna stellen Londense investeerders hun revolutionaire transportmiddel voor in Brussel. Het model lijkt ideaal voor een spoorweg tussen de Samber en de Maas. De onderhandelingen over de winsten slepen aan en de Belgische Revolutie steekt stokken in de wielen. Toch is de plek goed gekozen. Dit Belgische eldorado is een van de rijkste geologische gebieden op het continent: ijzer, zink, bariet, lood, steenkool, marmer, dolomiet, leisteen, alles is er voor handen. Kleine gehuchten hebben eeuwenoude hoogovens en smidsen. De driehoek Charleroi, Philippeville en Mariembourg staat op kaarten bekend als het Rich Iron Mine District. Zelfs de Romeinen kennen de regio. Marcus Tullius Cicero (106-43) schijft over kooplui die er metaal kopen. Grootschalige export met paard en kar blijft millennia lang een probleem, tot de trein soelaas biedt. In 1844 komt er opnieuw schot in de zaak.<ref>PASCAL VERBEKEN. ‘’Grand Central Belge. Voetreis door een verdwijnend land,’’ Bezige Bij, Antwerpen, 2014, p. 20-21.</ref> . . == 1826 == [[Bestand:View_from_the_Window_at_Le_Gras,_Joseph_Nicéphore_Niépce.jpg|thumb|550px|Dit is de alleroudste, bekende foto genomen door [[Joseph Nicéphore Niépce]] in de Franse gemeente [[Saint-Loup-de-Varennes]]. Het is een uitzicht vanuit het raam uit 1826 of 1827.]] . * In de kazerne van Oostende ontploft het buskruit: 20 doden, 200 gewonden. . * Oprichting Sterrenwacht van Brussel op initiatief van [[Adolphe Quetelet]]. De instelling groeit uit tot de Koninklijke sterrenwacht van België en verhuist in 1890 naar [[Ukkel]]. Aanvankelijk is er een dienst meteorologie. In 1913 splitst die af als het [[KMI]]. . * De [[Aula Academica]] van de Universiteit Gent is klaar. Willem I legde de eerste steen in 1819 in de Voldersstraat. Het gebouw speelde een prominente rol in de geschiedenis. . * The Co-operative Magazine, de krant van de sociale hervormer [[Robert Owen]] (1771–1858) gebruikt voor het eerst in de geschiedenis het woord ''socialist''. . == 1827 == . * Start van de graafwerken aan het [[kanaal Brussel-Charleroi]]; afwerking in [[1832]]. . * In Grand Hornu start de bouw van de machinehal. . == 1828 == . * In de Zuidelijke Nederlanden sluiten de katholieken en hun traditionele vijanden de liberalen een [[monsterverbond]]. Dit [[Unionisme (Nederlanden)|unionisme]] is de oppositie tegen koning [[Willem I der Nederlanden|Willem I]]. In 1848 zal het opnieuw opduiken. . * [[Edouard Ducpétiaux|Edward Ducpétiaux]] publiceert armoedecijfers. Op de officiële lijsten staan 564.565 armen ingeschreven over de provincies die later België vormen. Dit is één op zeven. <ref>DIRK VAN DAMME. ‘’Welzijnswerk en kapitalisme. Inleiding op de marxistische theorie en geschiedenis van het welzijnswerk in België’’, Masereelfonds, Gent, 1981, p. 152.</ref> . == 1829 == . * ♣ De slaaf James F. Brown uit Maryland werk als meester-tuinman op Mount Gulian, het landgoed van de Verplanck's in Fishkill Landing, New York. Brown hield dagboeken bij van zijn dagelijks leven en was actief in de tuinbouwbeweging. Hij woonde vergaderingen bij en correspondeerde met belangrijke tuinders zoals Andrew Jackson Downing en Henry Winthrop Sargent. . * De Nederlandse regering trekt de taal- en belastingwetten ten dele in. In het Zuiden zijn er teveel bezwaren. . * Gent vervangt zijn zevenhonderd straatfakkels door veiligere gaslantaarns. . * In Brussel vieren Franse politieke vluchtelingen (republikeinen, bonapartisten, jakobijnen...) de veertigste verjaardag van hun revolutie. 1789 roept emotie op en Franse vlaggen duiken in het straatbeeld op. Even wappert de Franse driekleur boven het stadhuis over de grote markt en de [[Marseillaise]] weerklinkt. 'Vive la France!' scandeert de menigte en het straalt af op de Belgen die in cafés en op het werk zich afvragen wanneer het hun beurt is. Er gaan geruchten dat ronselaars de manifestaties en de straatincidenten betalen: arbeiders en volksmensen krijgen enkele guldens om de boel op te zwepen. De geruchten komen er niet zomaar. Ze komen van getuigenissen. Adolphe Sax, de saxofoonbouwer uit Dinant die tachtig werknemers in dienst heeft vangt het gerucht op. En van Rodenbach die in het leger van Napoleon diende en van de advocaat [[Alexandre Gendebien]] - 'de Vader des Vaderlands' en geboren in het symbolische jaar 1789 - is geweten dat ze voor een geldbeurs amok lieten maken. . * Vanaf eind mei trekt koning Willem I voor vijf weken door alle 'Belgische' provincies. Zes koetsen brengen hem onder meer in [[Roeselare]] waar Pierre Rodenbach hem een petitie overhandigt die de onmiddellijke vrijlating van [[Louis de Potter]] eist. Voor de rest leek het bezoek van de koning in België een rimpelloze triomftocht en mocht de vorst overal op enthousiasme van de omstaanders rekenen. Het was voor de vorst mis begrepen vriendelijkheid, applaus en gejuich van het volk dat voor en na het bezoek van de overheden drank en eten toegeschoven kreeg. Op het einde van zijn reis maakt hij op 23 juni een uitschuiver van formaat die het wederzijds begrip onmogelijk zou maken. In de stad Luik kijkt hij overmoedig terug op zijn reis en concludeert hij - ten onrechte - dat het gemor en de klachten aan zijn adres te danken zijn aan enkele schandelijke individuen. Het [[Unionisme (Nederlanden)|unionisme]] vond er zijn voedingsbodem. . * Vanaf november is de winter streng in België. Honderd dagen lang zal de thermometer beneden het vriespunt blijven, tot in februari 1830 dus. Gewassen bevriezen op het veld, de veestapel sterft af, de voedselprijzen gaan de hoogte in. In Kortrijk, Brabant en in Luik dreigen plunderingen. Daarenboven bedreigt de mechanisering en de industrialisering de broodwinning van de handarbeiders die tot voor de [[wet Le Chapelier]] ambachtslui werden genoemd. Voor hun werkloosheid hebben katholieken en liberalen nog geen oog, maar de parallel met 1789 is duidelijk: de massa is in beweging te brengen. . * In [[Liverpool]] opent het eerste gemeentelijk zwembad de deuren. Het is een vroege reactie op een gevolg van de aanbrekende Industriële Revolutie. De demografische groei van de stad en het ontbreken van een rioolinfrastructuur maakt het zwemmen in de rivieren quasi onmogelijk. . * In Groot-Brittannië ontwikkelt zich vanuit Londen een politiesysteem: voltijdse agenten opereren er onder toezicht van de overheid. Frankrijk kent het systeem als sinds 1700 en in Berlijn krijgen de agenten een uniform in 1848.<ref>Bronnen omtrent de politiegeschiedenis zijn bijzonder schaars. Voor een inleiding zie: JÜRGEN OSTERHAMMEL, vertaald door W. Hansen. ''De metamorfose van de wereld. Een mondiale geschiedenis van de negentiende eeuw'' Contact, Antwerpen, 2022, p.656 ev.</ref> . ;Kijken <gallery> Bestand:Alexandre_Gendebien.PNG|[[Alexandre Gendebien]] (°1789-⁺1869) File:De_la_peine_de_mort_Edouard_Ducpétiaux.png|Over de doodstraf, uit 1827, titelpagina. File:Gardens_of_the_Zoological_Society_Regent's_Park_1828_-_Project_Gutenberg_eText_11389.png|De Londense Zoo start haar wetenschappelijk onderzoek in 1828. </gallery> = ♣ DE REVOLUTIE VAN 1830 EN HET WARANDEPARK = [[Bestand:Malenchini-Potter.jpg|thumb|550px|De adelijke journalist [[Louis de Potter]] (Brugge 1786-1859) of de bezieler van de Belgische revolutie interesseerde zich in de [[Verlichting (stroming)|Verlichting]] en was een antiklerikale liberaal. Zijn vroege publicaties belichten de scheiding tussen kerk en staat. In Brussel huwt hij in 1826 met de niet adelijke Sophie van Weydeveldt. Hij en zijn krant keerden zich tegen [[Willem I der Nederlanden|Willem I]] en zijn absolutisme. Met een pamflet van [[8 november]] [[1828]] tegen de koninklijke ministers sloot de krant aan bij de opstandigelingen en het ''[[Unionisme (Nederlanden)|unionisme]]''. De minister van justitie [[Cornelis Felix van Maanen]] liet De Potter oppakken en veroordelen tot een gevangenisstraf van achttien maanden in de Brusselse Karmelietenstraat, waar minister Van Maanen schuin tegenover woonde. Op zijn proces zorgden [[Alexandre Gendebien]], [[Sylvain Van de Weyer]] en hijzelf voor zijn verdediging. De Potters redevoering kreeg veel weerklank en maakte van hem tot de bekendste martelaar van en de populairste opposant tegen het regime. Vanuit zijn cel, stuurde hij in juli 1829 zijn brochure naar de koning over het 'unionisme' tussen katholieken en liberalen. Op [[8 januari]] [[1830]] ontsloeg de koning de leden van de [[Staten-Generaal van het Koninkrijk der Nederlanden|Staten-Generaal]] die zich tegen zijn politiek verzetten waarop de Potter het idee lanceerde om de afgezette leden te vergoeden via een omhaling. Hij stelde tegelijk voor om een nieuwe staatsvorm te kiezen. Van Maanen liet hem een tweede keer vervolgen. Op [[30 april]] [[1830]] veroordeelde het [[hof van assisen]] de Potter tot een ballingschap. Vanuit Parijs en [[Rijsel]] bleef hij opruiende taal verspreiden. Na de [[Belgische Revolutie]] en de de septemberdagen werd hij geestdriftig in Brussel onthaald en opgenomen als leider van het ''[[Voorlopig Bewind (België)|Voorlopig Bewind]]'' en de onafhankelijkheidsverklaring voor te lezen. Als voorzitter van het 'Nationaal Congres' (dat de grondwet zou opstellen) stelde hij vast dat hij te radicaal was. Op 13 november 1830 koos de meerderheid koos een constitutionele [[monarchie]]. De Poter trok zich terug en ging in 1831 op de vlucht als tegenstander van de Belgische monarchie naar Parijs. In 1838 is hij terug in Brussel waar hij vaststelt dat België minder vrijheid kent dan voorheen waarop hij zich tot het socialisme bekeert.]] [[File:Gouvernement-provisoire-1830.jpg|thumb|550px|[[Voorlopig Bewind (België)|Het Voorlopig Bewind]] met onder meer [[Charles Rogier]], [[Louis de Potter]] en de Mérode.]] [[File:Appel_1830_Saint-Ghislain_-_Belgique.JPG#/media/File:Appel_1830_Saint-Ghislain_-_Belgique.JPG|thumb|550px|Oproep tot de oprichting van een burgerwacht.]] [[File:Arrivée des volontaires liégeois à Bruxelles.jpg|thumb|550px|De Luikse vrijwilligers en Rogier komen aan in Brussel.]] . [[Bestand:Page_from_original_working_manuscript_of_Democracy_in_America_by_Alexis_de_Tocqueville.jpg|thumb|550px|In 1835 beschrijft [[Alexis de Tocqueville]] het democratische belang van het [[middenveld]], de organisaties tussen de overheid en de burger. Hij doet dat na een reis naar Amerika in het boek ''[[Over de democratie in America]]'': 'In democratische landen is de wetenschap van vereniging de moederwetenschap.']] . ;♥ [https://www.youtube.com/watch?v=MwN4Wx2kdco Even luisteren.] . ;♥ [https://www.youtube.com/watch?v=mG5pk_50krg&t=181s Even kijken.] . ;1830 . * ♣ Het kerkhof op Mount Auburn (met een oppervlakte van 175 acres) van de Massachusetts Horticultural Society is de eerste begraafplaats met sierplanten, vijvers, monumenten, hekken, fonteinen en kapellen in een kader om te herdenken. . * ♣ Tramvervoer maakt reizen makkelijker vanuit drukke en onhygiënische stadscentra, waardoor de middenklasse zich aan de rand van de stad vestigt. Welgestelde stadsbewoners kopen een landgoed en krijgen belangstelling voor het aanleggen van tuinen en het natuurbehoud. . == Augustus == ;Dinsdag 24 augustus . * In het Warandepark in Brussel zijn feestelijkheden met vuurwerk gepland voor de verjaardag van [[Willem I der Nederlanden|Willem I]]. De overheden annuleren het feest, officieel omwille van het slechte weer en officieus omwille van het gemor van de paupers in de benedenstad die het kostenplaatje niet willen dragen. Op een lantaarn op het [[Muntplein (Brussel)|Muntplein]], tegenover de Opera waar weldra de [[Stomme van Portici]] opgevoerd wordt, hangt een manshoge affiche met de tekst: 'Maandag vuurwerk, dinsdag Verlichting, woensdag revolutie.' . ;Woensdag 25 augustus [[File:Plundering van het huis van Libry-Bagnano, 1830 Maison de Libry-Bagnano, dans la nuit du 25 au 26 Août 1830 (titel op object) Evénemens de Bruxelles, Anvers (..) (1831) (serietitel), RP-P-OB-88.093.jpg|thumb|right|550px|Plunderende revolutionaire stichten brand in de boekhandel Libry-Bagnano op woensdag 25 augustus.]] . * In de [[Muntschouwburg]] van Brussel, één van de mooiste theaterzalen op het continent voeren acteurs en zangers de controversiële spectakelopera '[[La Muette de Portici]]' op, speciaal ter gelegenheid van de verjaardag van de vorst. De politiechef en tegelijk de chef van de geheime politie, één en dezelfde man, De Knijff roept extra manschappen op omdat hij herrie voelt. De opera verbieden zit er niet meer in. Het stuk is al sinds 1828 op de planken. De revolutionair [[Alexandre Gendebien]] woonde de opera al eerder bij, weten de politiespionnen. Het stuk gaat over de onderdrukte Napolitanen die rebelleren tegen de koning van Spanje. Explosief materiaal dat erg lijkt is op de Belgische situatie. Tijdens de voorstelling loopt het plein voor de schouwburg vol en nog voor het laatste bedrijf, lopen mensen naar buiten met de leuze 'Aux armes!' en 'Leve de Potter!'. De massa vindt haar weg naar belangrijke locaties. Iemand moet de chaos sturen, we hebben er het raden naar. Maar zo klinkt het onder het volk: 'Au National', de boekhandel Libri-Bagnano in de Magdalenastraat. De hele inboedel belandt er op straat en de wijnflessen eindigen in de revolutionaire monden. Daarna volgt het huis van procureur Schuermans. De menigte zwelt aan: uit alle volkswijken stromen mensen toe. Ze roven wapendepots leeg, verwoesten koninklijke symbolen en zwaaien met de geroofde degens. De politiechef De Knijff duikt onder in het stadhuis en zijn manschappen lijken niet opgewassen tegen de situatie: de brandweerlui blijven in hun bed en de zeldzame gendarmes en soldaten verbroederen met de menigte. . ;Donderdag 26 augustus . * Omstreeks middernacht duiken de revolutionairen op in de Karmelietenstraat. Aan de overkant van de Potters gevangeniscel ligt de woning van de minister van justitie. Cornelis van Maanen - na de koning de belangrijkste man in de natie - is niet in Brussel, maar in Den Haag. Het huis wordt platgebrand. Drie dagen later komt het ter ore van de minister in Den Haag. . * Politiecommissaris De Knijff krijgt in het stadhuis een rampbericht. Zijn huis in de Berlaimontlaan is tot vijf keer toe leeggeroofd. Zijn vrouw en vier kinderen waren aanwezig. Als ze het pand verlaten, wordt het in brand gestoken. De brandweer mag alleen tussenkomen om de omliggende woningen te sparen. . * Het leger dringt in de vroege uren Brussel binnen. Infanteristen zien de zon opkomen in de Magdalenastraat en treffen er een groep zelfverzekerde relschoppers. De soldaten in linie schieten vijf plunderaars neer. Urenlang klinken er schoten in de stad. . * De dag begint slecht. Het leger slaagt er niet in de orde te handhaven. De woning van generaal Gautier en gouverneur Van der Fosse moeten er volgens het gebruikelijke patroon aan geloven. De opstandelingen dingen winkels, kledingzaken en bakkerijen en slagerijen binnen. Fabrieken en hun installaties slaan ze kort en klein. . * Oprichting [[Burgerwacht (België)|burgerwacht]] (na 1831 valt de Burgerwacht in een slaap wegens duur en overbodig), mede door Ducpetiaux omwille van de volgende redenen: 1. Het leger - dat onder leiding staat van generaal Van Bijlandt - wil/kan niet ingrijpen wegens te druk bezig met het bewaken van de paleizen in de Brusselse bovenstad. 2. De politie is overrompeld of verlamd door de baldadigheden. 3. De schutterij (een onderdeel van de koninklijke politie en erg geminacht door de bevolking) is ontwapend. De burgerwacht moet ervoor zorgen dat het losgeslagen volk niet blijft plunderen. De burgerwacht staat onder de leiding van Emmanuel van der Linden baron d'Hoogvorst. De vier- tot vijfhonderd vrijwilligers, allen uit de burgerij zien toe op het samenscholingsverbod (tot vijf personen), doen patrouilles en richten wachtposten op. . ;Zaterdag 28 augustus . * Gendebien arriveert om 5 uur in de morgen in Brussel, het is een dag om de balans op te maken. De burgerwacht slaagt erin om de laatste schermutselingen en plunderingen in de kiem te smoren en zet de prille revolutie naar de hand van de liberale burgerij die er een politieke revolutie van maakt in plaats van een sociale revolte. In tegenstelling tot de Luikse burgerwacht zijn er in de Brusselse geen arbeiders te vinden. Om het proletariaat en het 'canaille' aldus (voorlopig) niet verder op te hitsen en komen er enkele zwakke sociale ingrepen: het afschaffen van de gemaalbelasting, het uitdelen van honderden broden en er is de creatie van (onnuttige) jobs, als de rust maar terugkeert. Dit maakt duidelijk dat bij de oproer van 25 en 26 augustus het politiek en sociaal protest door elkaar liepen en dat het sociaal protest primeerde. Bij het gewone volk draaide het niet om persvrijheid, een nieuw kiessysteem of de Franse taal, noch om de vrijheid van onderwijs of het invoeren van de ministeriële verantwoordelijkheid (ministers hoefden zich niet bij het parlement te verantwoorden voor hun daden, alleen bij de koning deden ze dat). De revolte en de rellen die toen uitbraken gingen om basale dingen: de mensen hadden honger en smeken om werk. Toen de burgerwacht de rellen kon stoppen werd de burgerwacht niet ontbonden, integendeel: ze groeide aan. Begin september zullen er zesduizend burgers onder de wapens zijn en zo begon de burgerij haar eigen revolutie. . * De Franse, revolutionaire driekleur wappert aan de gevel van Brusselse stadhuis. Wie ze optrok is niet duidelijk. De journalist [[Lucien Jottrand]] haalt ze weg en vervangt ze door een eigen ontwerp dat hij samen met Ducpetiaux bedacht om duidelijk te maken dat noch de Fransen noch de Hollanders het in België voor het zeggen hebben. Ze gebruikten hierbij de kleuren van het [[hertogdom Brabant]]. Op de hoek van de [[Grasmarkt]] en de heuvelstraat kopen ze bij Marie Abts-Emmens de stoffen en haar man, een kleermaker naaide de stukken textiel horizontaal (!) tot een vlag aan elkaar. Hetzelfde gebeurt met de [[Brabançonne (volkslied)|Brabançonne]] (voor het eerst en vol dreiging ten aanzien van [[Willem I der Nederlanden|Willem I]] gezongen op 12 september 1830) als alternatief voor de in die dagen veel gezongen [[Marseillaise]] . * In de avond is er een vergadering van de revolutionairen op het stadhuis. Onder hen is de steenrijke Felix de Mérode en dat is merkwaardig. De Mérode behoort tot de oude adel en die is doorgaans koningsgezind. Op die vergadering krijgt te horen dat een troepenmacht op weg is naar Brussel. . ;Zondag 29 augustus . *Het Nederlandse leger trekt onder leiding van de twee Hollandse prinsen, de troonopvolger Willem en zijn broer Frederik, op naar Brussel. Via Antwerpen gaat het naar Wuustwezel voor een overnachting en via Mechelen komen ze op 30 augustus in Vilvoorde aan. . ;Maandag 30 augustus . * De Merode en Gendebien in Den Haag, tot de 31ste. . ;Dinsdag 31 augustus . * Kroonprins Willem wil in de vroege morgen Brussel binnenvallen. Hij verzaakt het plan. . * Burgerwachten verbroederen goed- en kwaadschiks met het gepeupel, het 'grauw'. [[Nicolas Rouppe]], de eerste burgemeester van Brussel die de Industriële Revolutie meemaakt speelt het hard en doet (opnieuw) beroep op het gepeupel, dat nu opnieuw uit zijn holen kwam gekropen. [[Johan Op de Beeck]] omschrijft de Brusselse situatie op deze laatste dag van augustus als volgt: 'Bomen werden omgehakt. Straten werden van hun plaveisel ontdaan. Barricades versperden de voornaamste straten van de stad. Voor het stadhuis stond een menigte van vele honderden gewapende mannen van divers pluimage, burgers, slagers, werklozen en nog vele anderen. Brussel stond in rep en roer. De leiding schrok er zelf van. Zo erg zelfs dat om acht uur 's avonds opnieuw een delegatie naar de prinsen in Vilvoorde ging. Om een verdere escalatie te voorkomen kreeg de kroonprins het aanbod de volgende dag met een beperkte staf, maar zonder de troepen naar het stadhuis te komen. De prins gaf toe. Hij stelde slechts één voorwaarde: de driekleur van de burgerwacht moest gestreken worden en de vlag van het koninkrijk opnieuw gehesen.'<ref>Op de Beeck, p. 196-197.</ref> . . == September == [[Bestand:Alfons_Mucha_-_1896_-_La_Dame_aux_Camélias_-_Sarah_Bernhardt.jpg|thumb|550px|♣ [[Sarah Bernhardt]] als La Dame aux camélias op een theateraffiche van [[Alfons Mucha]] uit 1896. In de negentiende eeuw is er de Cameliarage en die vindt haar oorsprong in de Belgische revolutie. De Camelia is als salonplant een erg gevraagde bloem. Ze komen uit Japan (de [[Camellia |Camellia japonica]], een alleenstaande rode bloem) en China (de theeplant). De Belgische revolutie van 1830 zorgde ervoor dat België en niet Nederland zich ontwikkelde tot Cameliaproducent. De door [[Philipp Franz von Siebold]] in Japan verzamelde ''Camellia''-soorten (nu zijn dit de Masayoshi-camellia's) stranden in de Antwerpse haven. Hun werkelijke bestemming, de [[Hortus botanicus van Leiden]] zouden ze nooit bereiken. In plaats daarvan komen ze terecht in de plantentuin van de [[Katholieke Universiteit Leuven|Universiteit van Leuven]]. Samen met 'Ocroleuca,' 'Tricolor,' Candidissima,' 'Delicatissima,' 'Multiflora' en cultivars uit Engeland en Italië vormen ze de basis voor de teelt in België van meer dan vierhonderd cultivars. De kwekers zijn de Société Royale d’horticulture en Gillot in Brussel, Vandermaelen in Molenbeek, Gillo in Sint-Gilles, Reinders in St. Josse en Verschaffelt in Gent. In 1848 start Alexandre Verschaffelt, een telg uit deze familie de ''Nouvelle iconographie de caméllias'', een luxueus tijdschrift dat zich dertien jaar lang aandient als opvolger Laurent Berlèzes tijdschrift ''Iconographie du genre caméllia''. Tegenwoordig zijn er meer dan vierduizend variëteiten.]] . ;Woensdag 1 september . * In Brussel wapperen overal zwart-geel-rode vlaggen. De kroonprins Willem laat zich overhalen om de stad toch te bezoeken. Hij laat zich nauwelijks begeleiden en komt de opstandige stad binnen via de Lakense Poort. Later zou hij getuigen over dit 'vreselijk spektakel' waarbij hij zich erg bedreigd voelde. 'Slagers onder het bloed met de hakbijl paraat alsof het een instrument van onze terechtstelling was.' Er komt geen gejuich als Willem het volk toespreekt en hoe dieper de prins de stad binnendringt hoe grimmiger de sfeer wordt. Van het [[Muntplein (Brussel)|Muntplein]] gaat het naar de [[Grote Markt (Brussel)|Grote Markt]] en als het paard van de prins met zijn achterpoten een Brusselaar doodtrapt, slaat hij op vlucht via de [[Stoofstraat (Brussel)|Stoofstraat]], [[Manneken Pis van Brussel|Manneken pis]], de [[Zavel (Brussel)|Zavel]] en de [[Ruisbroek (Vlaams-Brabant)|Ruysbroekstraat]] naar het [[Paleis der Academien]] in de buurt van het Koninklijke Paleis. Het paleis was speciaal voor hem ingericht en zijn Russische echtgenote Anna Pavlovna. . ;Donderdag 2 september . * Linchpartij op kolonel Gaillard in Leuven. . * Gendebien is op het paleis. . ;Vrijdag 3 september . * Ducpetiaux gaat naar Luik om hulp te vragen. Rogier gaat hier op in, rooft 2600 geweren en twee kanonnen en trekt met een menigte naar Brussel waar ze op 7 september zullen aankomen. (Zie JODB, p. 215) . * Kroonprins Willem verlaat Brussel en gaat onderhandelen met zijn vader in Den Haag. Zijn broer blijft in Vilvoorde met zesduizend troepen. . ;Dinsdag 7 september . * Aankomst van de Luikenaren in Brussel. . ;Zondag 12 september . * Voor het eerst zingen mensen de [[Brabançonne (volkslied)|Brabançonnde]] (in de [[Muntschouwburg]]). Het lied ontpopt zich tot een hit. . ;Maandag 13 september . * De troonrede die Willem I houdt voor de Staten Generaal toont weinig tot geen begrip voor de situatie in het Zuiden. In Hôtel de la Paix - uitgebaat door Ducpétiaux - leest Charles Rogier de tekst voor aan een radicaal revolutionair gezelschap dat er een banket houdt. De tekst wordt onthaald op boegeroep en 'A bas le roi!' Bij de afloop van het banket trekken de aanwezigen de stad in met de (onwaarachtige) uitgeschreven troonrede op pamfletten die ze uitdelen. Het leidt tot samenscholingen op het Muntplein en op de Grote Markt. Daar roepen ze 'Vive De Potter' en zingt men de Brabançonne. De burgerwacht heeft tweeduizend manschappen nodig op de rust terug te laten keren. In deze dagen zijn de communicatielijnen tussen Brussel en Den Haag traag om de crisis efficiënt het hoofd te bieden. Een ruiter deed er al snel een halve dag over om een bericht van de ene stad naar de andere te brengen en een tegenbericht liet even lang op zich wachten. Bewust verspreidde geruchten doen dus goed hun werk, nestelen zich en polariseren beide steden. Die avond nog maken de radicalen (Rodenbach uit Roeselare, Rogier uit Luik, Ducpetiaux, [[Ernest Grégoire]] en een aantal anderen in Hôtel de la Pais een lijstje met hun eisen en ondertekenen het. Het is zo revolutionair dat hun hun kop kan kosten. . ;Donderdag 16 september . * Voor het stadhuis van Brussel staan boze werklui met houwelen en spades. Ze eisen een loonsverhoging. Liefdadigheid is aan de orde uit angst voor de volkswoede. De burgerwacht zal collectes houden, er werd brood uitgedeeld... alles beter dan amok op dit moment. . ;Zaterdag 18 september . * Gendebien verneemt via een informant in Den Haag dat een militaire interventie op komst is, waarschijnlijk begin oktober. Gendebien wordt zelf ook bespioneerd en heeft dit door. Hij toont zich listig en reageert met fake-berichten die het aantal wapens en manschappen schromelijk overdreef. De bomen rond de stad worden gekapt en dienen als versperringen. . ;Zondag 19 september . * De toestand loopt uit de hand. . ;Maandag 20 september . * Rellen op de markt van Brussel. . ;Donderdag 23 september . * Het leger van prins Frederik trekt vol vertrouwen en overmoedig op. De tienduizend troepen trekken door [[Evere]] en [[Schaarbeek]] onder het zingen van [[La Muette de Portici]]. Zullen de rebellen net zoals in de opera in het zand bijten? . * [[Charles Rogier]] slaat op de vlucht als hij de klaroenen van het Nederlandse leger hoort. [[Charles de Brouckère (1796-1860)]] draaide al eerder zijn kar bij de Staten Generaal en Chazal, de latere minister van oorlog vluchtte naar Noord Frankrijk. Rodenbach en de Merode zijn eveneens niet meer in Brussel. Kortom, van het zogenaamde voorlopige bewind is er geen spoor te bekennen. Geen enkele naam met faam is in Brussel. De professionele nieuwlichters die de touwen in handen nemen, zijn de bonapartistische Fransman [[Anne-François Mellinet]] (die zich in Brussel schuilhoudt sinds 1815) en de Belg [[Charles Pletinckx]], een balsturige en vechtlustige dertiger die graag zijn sabel op de tafel werpt bij discussies. Samen met dokter [[Ernest Grégoire]] kiest hij de artillerieposities, organiseert hij barricades, regelt hij de musketkogel- en cardoes-productie in smidsen en in huiskamers, leidt hij de vrijwilligers naar de gevechten en organiseert hij de fourage- en verpleegposten. De revolutionairen bestonden vooral uit 'het canaille' - het proletariaat zeg maar - geholpen en aangestuurd door veteranen uit het Napoleontische leger waarbij hun leeftijd in hun nadeel speelde, maar hun ervaring in hun voordeel. Die factor droeg onmiskenbaar bij tot een snelle afhandeling van de strijd. Rooney schat het aantal actieve opstandelingen op een zeventienhonderd.<ref>JOHN W. ROONEY. ''Profil du combattant de 1830''. In: ''Revue Belge d'Histoire Contemporaine'', jg. 12, 1981.</ref> Negentig procent van de revolutionairen kwam uit Brussel en nog een hoger percentage behoorde tot de arbeidersklasse: brandweermannen, dagloners, bouwvakkers, arbeiders, werklozen. Velen onder hen spraken Vlaams omdat ze de afgelopen jaren of decennia naar Brussel migreerden om aan de crisis op het platteland in West- en Oost-Vlaanderen om te ontkomen. In Brussel wachtte hen echter een even onzekere toekomst en nu was het moment gekomen. Het was erop of eronder, veel hadden ze niet meer te verliezen. Slechts een kleine minderheid revolutionairen behoorde tot de Franssprekende bourgeoisie: een handvol schrijvers, kunstenaars en ambachtslieden. In het heetst van de strijd nemen ze het op tegen 7.000 soldaten. Onder hen waren echter veel Belgen die aldus niet erg strijdlustig en ongemotiveerd bleken om het tegen hun eigen mensen op te nemen. Desertie vormde al een probleem nog voor de slag bij Brussel begon. . ;Vrijdag 24 september . * Bij het horen van de successen van de opstandige Belgen en de nederlagen van het Nederlandse leger keren de Mérode, Gendebien en Rogier spoorslags terug naar Brussel. Versterkingen stromen toe. De Hollanders in het park worden noch afgelost noch versterkt. De propaganda en de troepen die De Potter rond zich verzamelt in Parijs zijn plots niet meer nodig. Evenmin zijn denkbeelden over de Belgische Republiek en het algemeen stemrecht. . ;Zaterdag 25 september . * De vijandelijkheden hervatten. . ;Zondag 26 september . * De slag om Brussel bereikt zijn hoogtepunt, de hele stad raakt betrokken. Hollandse kanonskogels fluiten door de straten, waarop Belgen ze laten afkoelen en voor eigen gebruik naar het Koningsplein brengen. Dit plein bleef steeds in Belgische handen en vormde samen het het [[Hôtel Belle Vue]] met op het dak een kanon en Café de l'Amitié de voorpost. Van daaruit veroveren ze eerst de huizen in de Koningsstraat met zicht op het park. In de tussenmuren maken ze gaten zodat er één bolwerk ontstaat waarbij de revolutionairen niet op straat hoeven te verplaatsen en ze zich parallel met de Nederlandse troepen in het park bewegen. Daarna krijgen ze alle huizen rond het park in handen, het park en het Koninklijk paleis blijven in Hollandse handen. Laat in de avond krijgen de Hollanders te horen dat ze hun posities om 3.30 uur in de nacht zullen verlaten. . ;Maandag 27 september . * Onder een dekking van een dikke mist verlaten de Hollandse troepen Brussel. De revolutionairen merken er niets van. Een opstandig leger van 1.700 werklozen, arbeiders, dagloners, ambachtsmannen (1,6% van de toenmalige Brussels bevolking) verdreef een professioneel leger van zevenduizend soldaten. . * Het park is een ruïne vol doorkliefde bomen, standbeelden lijken op kazen met gaten, overal liggen brokstukken, karkassen van paarden. Gesneuvelden zijn bedekt met wat loof en aarde. Zeshonderd Nederlanders lieten het leven in Brussel en een veel hoger aantal raakte gewond. . ;Dinsdag 28 september . * De Potter daagt op in Brussel. . * In deze dagen verlaten politieke vluchtelingen België: het gaat om zuiveringen. De stoomboot (? JODB, p. 290) van Antwerpen naar Amsterdam zit vol vluchtende gezagsdragers en ambtenaren. In het Noorden heerst wantrouwen: zijn dit spionnen of oranjegezinden? Verspreiden deze lui het republikeinse virus of zijn hun motieven bonafide? . ;Woensdag 29 september . * Het Comité Central neemt als voorloper van het Voorlopig Bewind de macht van de koning over. . * [[Willem I der Nederlanden|Willem I]] verzoekt om militaire bijstand bij alle leden van de latere [[Conferentie van Londen (1830)|conferentie van Londen]]. . == Oktober == * De grootmachten Rusland, Frankrijk, Engeland, Oostenrijk en Pruisen erkennen [[België]] als nieuwe staat, tot ongenoegen van de Nederlandse vorst. . * Zeevaartpolitie ontstaat samen met de Belgische [[staatsveiligheid]] - de oudste ter wereld. . ;Vrijdag 1 oktober . * De dienstplicht van bijna tienduizend Belgen in het Hollandse leger loopt af en is een aderlating voor de Nederlandse vorst. Ze keren terug of sluiten zich aan bij de revolutionairen. . ;Dinsdag 4 oktober . * Het Voorlopig Bewind roept de onafhankelijkheid van België uit. . ;Woensdag 5 oktober . * De Nederlandse kroonprins Willem neemt zijn intrek in het paleis op de Meir in Antwerpen. Henegouwen, Luik, Brabant, Oost- en West-Vlaanderen hebben ze opgegeven, Antwerpen, Limburg, Namen en Luxemburg niet. . ;8 oktober . * De kiesstelselhervorming voor de gemeenteraad is ondemocratisch. [[Joseph Lebeau]] schrijft later in zijn memoires: 'Een gevaarlijke klip diende omzeild te worden, de klip van het algemeen stemrecht. Tenslotte was de revolutie gemaakt door het volk. Het was het volk dat gevochten had in het park en de Hollanders uit België verjaagde. Dat volk kon zijn aandeel in de regering opeisen, temeer daar het algemeen stemrecht toen meer voorstanders had dan nu. Ondanks de roes van het moment begrepen onze staatsmannen dat een grondwet slechts ten uitvoer kon gebracht worden in een staat waar de burgerij de macht heeft.'<ref>LEBEAU J. ''[https://unionisme.be/souvenirspersonnelsLebeau_quatrieme_partie.htm Souvenirs personnels et correspondance diplomatique 1824-1841]''. Office de publicité, Brussel, 1883.</ref> . ;10 oktober . * In [[Grand-Hornu|Le Grand Hornu]] ligt de allereerste Belgische spoorweg. Paarden trekken op dit ‘fabelachtig technologisch laboratorium’ vrachten tot ongenoegen van de koetsiers die hun werk verliezen. Ze slaan aan het plunderen bij [[Henri De Gorge]]. Het voorval gaat de geschiedenis in als de [[koetsiersopstand]]. Ongeveer gelijktijdig komt de eerste spoorweg met een stoomtrein tot stand op de lijn [[Manchester]] tot [[Liverpool]]. Manchester is het archetype van de industrie-textielstad dankzij Vlaamse wevers die zich er vestigden tijdens of na de Tachtigjarige oorlog. Bij de industriële ontplooiing van Manchester spelen de rivier de Irwell, het Manchester Ship Canal, het Rochdale Canal en het Bridgewater Canal een essentiële rol. . ;16 oktober . * Generaal Chassé neemt het bevel in Antwerpen over van prins Frederik die er de brui aan geeft en gaat resideren op he paleis op de Meir. Antwerpen raakt steeds meer omsingeld. . * Op initiatief van De Potter komt er de vrijheid van politieke, religieuze, filosofische, industriële verenigingen. . ;17 oktober . * België erkent de algemene vrijheid van eredienst en meningsuiting. . ;20 oktober . * Anarchie in de arme Antwerpse wijken. . ;21 oktober . * Verovering van de brug wij Walem. [[Paulus Lauters]] maakt er een fraaie [[lito]] van. . * Afschaffing van de censuur in de Belgische theaters . ;23 oktober . * Chassée kondigt de staat van beleg af. Er wordt gevochten in Berchem bij de Mechelse poort. . ;24 oktober . * [[Frédéric de Merode]] sneuvelt na een beenamputatie in Mechelen. Zijn dood is de geboorte van een martelaar. . ;25 oktober . * Prins Willem verlaat het paleis op de Meir, dat op een boogscheut ligt van het Rubenshuis. (Je kan het paleis tegenwoordig binnenwandelen - doe dat als je er bent.) Op advies van zijn verontwaardigde vader (die vond dat hij de strijd moest blijven aangaan) wijzigt hij zijn vlucht naar Nederland tot een asiel in Londen. . ;26 oktober . * Frans Van den Herreweghe uit Boom en andere geheim agenten bereidden de Antwerpse opstand voor door een hondertal medestanders te bewapenen. Ze overmeesteren de Nederlandse wachtposten bij het stadhuis. ze sluiten honderdzeventig soldaten op, de rest van de Nederlandse troepen verschanst zich in de citadel en de stadspoorten van Antwerpen. . ;Kijken [https://www.youtube.com/watch?v=soJ8XichxiQ '''♥ OVER DE BELGISCHE REVOLUTIE EN DE ONAFHANKELIJKHEIDSSTRIJD TEGENOVER DE NEDERLANDSE VORST.'''] . ;Kijken <gallery> File:Belgian revolution - Political tract - 1830.jpg| File:Attaque du parc de Bruxelles.jpg|Aanval bij het park van Brussel. File:Begraafplaats op het Martelaarsplein te Brussel, 1830 Bruxelles. Place des Martyrs. Dédiée a la Garde-Civique (titel op object) Prenten toegevoegd aan de serie Evénemens de Bruxelles, Anvers (..) (1831) (serietitel), RP-P-OB-88.142.jpg|Martelaarsplein. File:Café de l'Amitié.png|Het zwaargehavende café de l'Amitié. File:Déroute d'une division hollandaise par la porte de Flandre.jpg|Gevechten aan de Vlaamsepoort. File:Nederlandse troepen in Brussel 1830.jpg|Vlaamsepoort File:Intrede der Hollandse troepen.jpg|Intrede van de Hollandse troepen aan de Naamsepoort File:Jambe de Bois achter het geschut in Brussel, 1830 Bruxelles. Journée du 23.7.bre 1830, ou de la Jambe de Bois (titel op object) Prenten toegevoegd aan de serie Evénemens de Bruxelles, Anvers (..) (1831) (serietitel), RP-P-OB-88.128.jpg|Geschut op het park Bestand:Gouvernement-provisoire-1830.jpg|Het voorlopig bewind. File:Edouard_Ducpetiaux1871.jpg|[[Edouard Ducpetiaux]] in 1871. Bestand:Buste_de_Louis_de_Potter_(1830)_par_M._Jacquet_(1870),_Salle_de_Lecture_du_Sénat_du_Royaume_de_Belgique.JPG|Buste van de Potter in de Senaat. File:Arrivée_de_Léopold_Ier_à_la_frontière_belge_le_17_juillet_1831.jpg|Aankomst van Leopold I aan de Belgische grens. De Panne, 17 juli 1831. File:Hendrik_Conscience.jpg|[[Hendrik Conscience]] File:De_slag_de_gulden_sporen_Nicaise_De_Keyser_9-01-2010_15-00-33.JPG|Voorstudie over De guldensporenslag door [[Nicaise De Keyser]] in 1836. File:Leeuwvanvlaenderen.gif File:2016-08-24 D3 3980 Q 3 O BD K1 Musee de l armee KLM MRA K2 Veterans de 1830 K3 K4.jpg|Veteranen van de revolutie. Bestand:Louis_de_Potter_en_prison.gif|Louis de Potter in de gevangenis File:Bruxelles à travers les âges (1884) (14576755848).jpg File:Bruxelles à travers les âges (1884) (14763065002).jpg Bestand:Ancien_observatoire_royal_de_Bruxelles_1.JPG|Het gebouw van de Brusselse sterrenwacht. Bestand:Adolphe_Quetelet_Standbeeld.jpg|Quetelet in Brussel door [[Charles Auguste Fraikin]] (1817-1893). </gallery> . = De jaren dertig = . [[File:Blue_Monday_LCCN90711964.tif|thumb|550px|♣ Een blauwe maandag op de bleekweide. In de jaren dertig waait het begrip ‘Blauwe maandag’ uit de Verenigde Staten over naar Europa. In de V.S. ontvangen arbeiders hun loon vaak op zaterdagavond. Het scenario laat zich raden: de avond brengen ze drinkend door in de ‘grog-shop’, zo schrijft de ''Washington Globe'' in 1831. Ook ‘s zondags drinken ze verder en op maandags zijn ze nauwelijks tot werken in staat. Voor iedereen is het een verloren dag, werkgevers hebben er last van: een dag vol slecht werk of een productie loze dag terwijl machines niet renderen. De arbeiders zelf zien blauw in hun gezicht van de alcohol. Blijkbaar geeft niet alleen het ‘ongedisciplineerde proletariaat’ zich over aan de ‘blauwe zonde’. In 1837 klaagt de ''Washington Daily National Intelligencer'' dat de maandag ‘geen dag is om zaken te doen.’ Zakenlui ontwaken op dinsdag of woensdag. De mannelijke blauwe maandag verschilt van de vrouwelijke. Het begrip duidt eveneens de dag aan voor het wassen van de kledij: bleken met ''blauw''middel op maandag. Deze thuisarbeid is een lastig karwei en voorbehouden voor vrouwen. Boven hun stomende schrobplanken spoelen en wringen ze. Alles moet aan de waslijn of op de bleekweide. Voeg daar een katerende man aan toe, herstellende van een weekend vol alcohol: dat is blauwe maandag. In de negentiende eeuw is er geen ontkomen aan, ondanks dat uitvinders hoopvol zoeken naar een machine die dit leed kan vervangen. Meer dan 1700 wasmachinepatenten verschijnen. ‘Elke prutser die een ossenslee kan maken vond een wasmachine uit’ klaagt een tijdschrift. Helaas vereisen de meeste ontwerpen ‘de kracht van een os’ om ze te bedienen. De Weekly Standard van 1860 ziet een verband tussen de vrouwelijke was- en plasdag en de hangover van hun echtgenoten. Naar aanleiding van een zoveelste wasmachine die op de markt komt zijn de ‘zo gevreesde wasdag en blauwe maandag’ binnenkort ‘achterhaald’ net zoals het koud avondeten en de berispende echtgenotes.’ Het blijkt een illusie. In 1905 is er de muzikale hit ‘Iedereen werkt, behalve vader’. Het liedje bezingt een alcoholische vader die zijn gezin dwingt te werken terwijl zijn voeten voor het vuur liggen en zijn liggen een kleien pijp roken. ‘Moeder doet de was, en zus Ann ook, iedereen werkt in ons huis, behalve de ouwe.’ Het handmatige wassen is in de V.S. marginaliseert in de tweede helft van de negentiende eeuw tot een plattelandsfenomeen. Steden beschikken van dan af over commerciële wasserijen voor de midden- en hogere klasse. Sommigen sturen hun vuile was per post op. Vóór dit soort wasserijen zijn er voorbeelden van succesvolle mijnwerkers die hun wasgoed naar China sturen, zoals tijdens de goudkoorts in Californië (1849). Na een rondreis van zes maanden zijn hun kleren proper en wel terug. Een vroege commerciële wasserij komt er in 1854 in San Francisco, ter concurrentie met China. Begin twintigste eeuw komt de elektrische wasmachine. Samen met de aandacht voor de drankbestrijding kondigt een krant, opnieuw het einde van blauwe maandag aan. De Edison Light Company adverteert in 1904 ‘elektrische wasmachines’ en in 1907 introduceert de Automatic Electric Washer Company een in massa geproduceerde machine. Tegen 1910 verkoopt de firma jaarlijks veertigduizend machines met als slogans ‘Iedereen werkt, behalve moeder’ en ‘tien uur en de was is klaar.’ Een redacteur uit Oklahoma parodieert: ‘Everybody Works but Mother’, een lied over de bevrijde vrouw: moeder gaat naar vrouwenbijeenkomsten, naar de matinee en vader zwoegt.<ref>ORVILLE R. BUTLER. Blue Mondays: Mama’s washday… papa’s too? http://ultimatehistoryproject.com/blue-mondays.html, SD.</ref>]] == [[1831]] == [[File:NICAISE_Leopold_ANV.jpg|thumb|550px|right|Leopold I door [[Nicaise De Keyser]] regeert België van 1831 tot 1865.]] . * [[Charles Darwin]] vertrekt op zeereis met de Beagle. . * De grijswitte [[Marengo (paard)|Marengo]], het lievelingspaard van Napoleon overlijdt op hoge leeftijd: 38 jaar. Zijn skelet is te bekijken in het National Army Museum in Londen. Sommige historici trekken het verhaal in twijfel. . * Op 7 februari is de [[Belgische Grondwet|Belgische - liberale - grondwet]] een feit die het land organiseert als parlementair en grondwettelijk koninkrijk met ministeriële verantwoordelijkheden en een scheiding der machten. Volgens de (meest moderne) grondwet (ter wereld) zijn alle Belgen gelijk (voor de wet) en het papier garandeert vrijheden inzake vergadering, onderwijs, godsdienst en in meningsuiting. Een aantal straten en pleinen in de omgeving van het Parlement in Brussel zijn er de illustratie van. In de nabijheid van het Parlement en het Vlaams Parlement herinneren het [[Erasme Louis Surlet de Chokier|Surlet de Shokier]]plein en het allegorisch beeld van de Brabanconne aan de omwenteling. Ironisch kijkt het beeld uit op een plek waar Karl Marx ooit woonde. In de buurt wandel je door de Omwentelingsstraat, de Verenigingsstraat, de Voorlopig Bewindstraat, de Bond- en de Regentstraat, de Congresstraat, Staatsblad- en Drukpersstraat, Vrijheidsplaats… een voor een brengen ze de revolutie in herinnering. Het elitaire stemrecht remt tot na de Eerste Wereldoorlog de praktijk ervan. . * ♣ De staatkundige scheuring die van België en Nederland twee onderscheiden naties maakt, verduidelijkt ook het tuinbouwkundige en het geografische onderscheid tussen beide landen, vooral na de revolutie van 1848. In het weinig bevolkte en weidse landschap ontginnen Nederlanders hun woeste gronden en produceren ze kaas, boter en melk. Hun tuinbouw richt zich op sierheesters en bloemen. In het dichtbevolkte Vlaanderen richt het kleinschalige platteland zich op de voedselvoorziening. Bijna elke Belg heeft een tuin. De inspanningen in de fruitteelt en de 'beredeneerde snoei' zijn een onderdeel van een opvoedkundig, paternalistisch en volksverheffend concept. De teelten zijn arbeidsintensief en vragen veel snoei- en vruchtenkennis. Pomologen opereren als verlichte ondernemers op grootschalige kwekerijen met proeftuinen voor nieuwe variëteiten. Ze publiceren bevindingen in (hun eigen) tijdschriften, nemen deel aan congressen, organiseren tentoonstellingen. Als directeur hebben ze de status van een wetenschapper die het personeel eigenhandig opleiden. Daarbij nemen ze de ontwikkelingen in de Franse fruitteelt over en profiteren ze van het vroege Belgische treintransport. Een ministerie voor landbouw bestaat niet. Een zekere A. Ronnberg - werkzaam aan de 'Divisie voor den landbouw aan het Ministerie van Binnenlandse Zaken' schrijft in 1856 een boekje 'in eene tael die de boer verstaet'. In een dialoog beantwoordt Monsieur Mathys alle vragen van de boerengast Peer-Jan, Nikolaes en de anderen. Na de zondagsmis is het gezelschap gezeten bij de kachel en in de lente verplaatsen de lessen zich naar de tuin. Theorie bij de kachel, praktijk op het veld. Ronnberg is een optimist en gelooft dat 'van den dag af dat de grondigste en gemakkeykste begrippen onder het volk zullen verspreid worden, [dat] de boomgaerden en de hoven weldra [zullen] veranderen.' De dagelijkse omgang met fruitbomen leidt tot een moreel reveil dat drankzucht en andere mistoestanden bestrijdt. Wie bomen verzorgt, wordt eeuwig gelukkig. . * Vanaf 1831 is Jozef Guislain betrokken bij het onderzoek van [[Edouard Ducpétiaux]] naar de situatie in de instellingen voor krankzinnigen. {{Cquote|Bijna alle inrichtingen waren in oude gebouwen ondergebracht en geen enkele beantwoorde volledig aan de eisen van een verpleeginrichting, die naam waardig. De medische zorg was slecht georganiseerd, de registers voor opname en ontslag van de patiënten werden niet voldoende bijgehouden. Weinig of geen aandacht werd besteed aan de tewerkstelling van de patiënten en de ontspanning van de zieken werd verwaarloosd. Erger, de meeste instellingen werden beheerd door personen die hun taak als winstgevend bedrijf opvatten.|Rapport onderzoekscommissie [[1840]]}} . == [[1832]] == [[File:Uitgraving Kanaal, Vitzthumb, 1830.png|thumb|550px| Het [[Kanaal Charleroi-Brussel|kanaal Brussel Charleroi]] waarvan de werken in 1827 startten zijn klaar. De Belgische Revolutie legde het project kort stil. Op 22 september is er de plechtige opening. Het kanaal heeft kleine afmetingen, om de kostprijs te drukken. In 1854-57 vergroot de capaciteit tot 350-tonners.]] . * Huwelijk van de ijdele [[Leopold I van België|Leopold I]] die tot vijf keer per dag van kledij wisselt, met de schuchtere [[Louise Marie van Orléans]], dochter van de koning van Frankrijk. Hij, Leopold is ongeveer zo oud als haar vader. . * [[Beleg van Antwerpen (1832)|Beleg van Antwerpen]]. . * In Londen wordt [[James Braidwood]] commandant van de London Fire Engine Establishment. Hij voegt de korpsen van de verzekeringen samen en hij zorgt voor zwarte, praktische uniformen, leren helmen en laarzen. Hiërarchie, training, onverwachte oefeningen doen hun intrede. . * Op 24 december geeft de Nederlandse generaal [[David Hendrik Chassé]] zich in [[citadel van Antwerpen|de citadel van Antwerpen]] na bombardementen en een beleg van 25 dagen over. . * Een [[cholera]]-epidemie/pandemie (de blauwe dood) slaat toe. [[Henri De Gorge]] is een van de slachtoffers. . * In Engeland breidt de [[Reform Act]] het stemrecht uit tot mannen uit de middenklasse. . * [[Johann Wolfgang von Goethe]] overlijdt (°1749). '''[https://www.youtube.com/watch?v=zNEpojtXotE FILM]''' . * ♣ Joseph Roques, een Frans militair geneesheer publiceert over paddenstoelen. De vragen over hun eetbaarheid zorgt dat het werk snel verkoopt. In 1841 volgt een tweede editie. Zijn toxicologie - de kennis van vergiftiging en antigif - distilleert hij uit de [[mycologie]] van [[Elias Magnus Fries]] (1794-1878) die drieduizend zwammen beschrijft en uit experimenten op dieren en op hemzelf. . == [[1833]] == . * Nederland sticht haar de eerste jeugdinrichting. . == 1834 == . * Koning Leopold van België sticht de [[Koninklijke Militaire School (België)|Koninklijke Militaire School]]. . * Herschikking van de bisdommen. . * In het Verenigd Koninkrijk verplicht de nieuwe Armenwet elke gemeente om een "workhouse" te stichten. Bedelarij wordt verboden. . * Oprichting [[Université Libre de Bruxelles]]. [[Adolphe Quetelet]] wordt onmiddellijk een leerstoel aangeboden. Hij slaat het aanbod af. . == 1835 == {{Cquote|'''Misschien is 5 mei 1835 de echte geboortedag van België, veel meer dan de officiële 21 juli 1831, toen Leopold I de eed als koning aflegde. (...) De trein werd meteen verheven tot een motor van de natievorming, net zoals de TGV vandaag de Europese integratie moet bespoedigen.'''|'''Pascal Verbeken'''<ref>PASCAL VERBEKEN. ‘’Grand Central Belge. Voetreis door een verdwijnend land,’’ Bezige Bij, Antwerpen, 2014, p. 19.</ref>}} [[Bestand:View_of_the_Zoological_Gardens1835.jpg|thumb|550px|♣ Beeld van de Londense Zoo uit 1835, opgericht in 1828, de oudste ter wereld. De zoo zal zijn deuren openen voor het publiek in 1847.]] [[File:Zoological_Gardens._Regent's_Park._(BM_1862,1108.575).jpg|thumb|550px|♣ Litho uit 1835 met zicht op de dierentuin in Regent's Park, met berenverblijf, waar een bezoeker zich opmaakt om een beer te voeren die op een paal is geklommen; linksachter gekooide vogels.]] [[File:Zoological_Gardens._Regent's_Park._(BM_1862,1108.576).jpg|thumb|550px|♣ Gezicht in de dierentuin in Regent's Park, met links drie kamelen in een gedeeltelijk open gebied, en rechts een zebra en geiten in een omheining. 1835 Litho]] [[File:Gent - Station Gent-Zuid 1.jpg|thumb|550px|Station Gent-Zuid]] [[File:Kortrijk Station rond einde 19de eeuw.jpg|thumb|550px|♣ In de stationsbuurt is het stationsplein de place to be als een nieuw park. Rondom dit oord kruisen de negentiende eeuwse technieken elkaar: stoom, staal, bouw... Cafés, restaurants en hotels, buurt- en krantenwinkels, post- en telegraafkantoren verrijzen als investering van speculanten. Op deze plekken verspreidt het nieuws zich snel en zo vervult het stationsplein veel functies en behoeften, ook voor de niet reiziger. Voorheen had de stad geen nood aan zo'n gigantisch plein, tenzij voor legerparades. Huurkoetsen draven nu op hetzelfde ogenblik aan met reizigers die hun trein willen halen. Die koetsen en karren hebben standplaatsen en opslagruimtes nodig. Waar het spoor aanmeert, gaan de infrastructuur, de personages en de transacties op een haven lijken. De lijnvorm dwingt het stationsplein tot een theatraal uitzicht met het uurwerk als richtpunt. Het station is hierbij het visitekaartje tot de stad en de stationsstraat functioneert als een 'waardige' toegang tot de stad, beschreven in reisgidsen. In 1837 doorbreekt het spoor van Mechelen de Gentse stadsomwalling. Het stratenpatroon verandert zodat de reiziger het stadscentrum vlot bereikt Het stadsbestuur aanziet volkse wijken als een hindernis tussen het stationsplein en de oude stad. Onteigeningen zijn schering en inslag, saneringen maken plaats voor residenties. In 1848 maakt het voorlopige Zuidstation in Gent plaats voor een prestigeproject van de architect [[Auguste Payen]] uit Brussel (1801-1877). Herbergen, rijkversierde herenhuizen en hotels blazen de jonge wijk leven in op een boogscheut van het historische hart. Het Zollikofer-De Vigneplan resulteert midden jaren tachtig in de eclectische verbindingsstraten tussen Gent-Zuid en de centrumlanen. Parijs dient als voorbeeld.]] . * In het jaar van de stichting van de [[Banque de Belgique]], de uitvinding van de elektrische [[Telegrafie|telegraaf]] en even na de geboorte van Leopold II rijdt de eerste trein op het Europese vasteland van [[Brussel-Groendreef]] naar [[Mechelen (stad)|Mechelen]]. Waar nu het [[Maximiliaanpark]] is, staat een houten station waar op 5 mei duizenden joelende Brusselaars toestromen om onder kanongebulder de eerste drie treinritten op het vaste land plechtig uit te zwaaien. De stoomtreinen van dienst zijn de [[Stephenson's Rocket|Stephenson]], de [[De Olifant (locomotief)|Olifant]] en [[De Pijl (locomotief)|de Pijl]]. De Stephensonstraat herinnert het historische feit. Om tolgelden te vermijden ligt het traject buiten de stadswallen van Brussel, Vilvoorde en Mechelen. Negenhonderd passagiers stappen aan boord. De koning stapt om veiligheidsredenen niet op in Brussel, bij verrassing stapt hij onderweg in Vilvoorde op. [[Victor Hugo]] is tijdens zijn eerste reis door België in 1837 in de war omschrijft zijn ervaring met het 'stoompaard'. ''Het vraagt een inspanning om niet te denken dat het stalen ros geen echt dier is. Men hoort hem uitblazen als hij rust, klagen als hij moet vertrekken, keffen onderweg, hij zweet, beeft, fluit, hinnikt, vertraagt, windt zich op. Hij strooit onderweg een spoor van stront met brandende kolen en urine van kokend water: grote waaiers van vonken springen op elk ogenblik uit zijn wielen of poten, als je wil, en zijn adem verdwijnt boven de hoofden in mooie wolken van witte rook die door de bomen naast de weg verscheurd worden. De trein heeft een geweldige beweging die men moet ervaren hebben om het te geloven. De snelheid is weergaloos. De bloemen op de berm zijn geen bloemen meer, het zijn slechts vlekken of rode of witte strepen. De tarwevelden lijken op en wuivende, gouden haardos.''<ref>LIEN LAMMAR. ''Vertraging op de lijn Brussel-Mechelen. Te voet in het spoor van de eerste trein'', in: ''DS Weekblad'', 2.11.2019, p. 35; PASCAL VERBEKEN. ‘’Grand Central Belge. Voetreis door een verdwijnend land,’’ Bezige Bij, Antwerpen, 2014, p. 18-19, p. 33-34.</ref> De snelheid waarover Hugo het heeft, bedraagt ongeveer dertig kilometer per uur. Niettemin zijn de gevolgen van de komst van de spoorwegen zijn ingrijpend op sociaal, economisch, politiek en cultureel, militair en ecologisch vlak: . * 1 * Er komen massa's nieuwe beroepen: de machinist en de stationschef genieten de hoogste status. . ** Spoorwegen vereisen kennis van dienstregelingen, de bouw van stations, bruggen en tunnels, juridische kwesties (onteigeningen) ijzer en staaltechnologie, machinebouw, geologie, mijnbouw, personeelsbeheer, financiering, communicatie, reusachtige bouwplaatsen . ** De aanleg en de bouw van de infrastructuur, de locomotieven en de wagons scheppen werkgelegenheid. . ** Arbeiders kunnen (vanaf 1869 goedkoop) pendelen naar de stad en in hun (katholieke) Vlaamse dorpen blijven wonen. . ** Industriële en andere producten vinden hun weg tot in de uithoeken van het continent. . ** De hogere en de middenklasse leert reizen. Het hotelwezen, het kusttoerisme is een nieuw begrip en steden waarvoor men eerder zijn neus ophaalde zijn plots succesvolle vakantieoorden: Oostende, de Panne, Blankenberge, Cannes en Nice. In het laatste kwart van de negentiende eeuw schieten luxehotels als paddenstoelen uit de grond. De kok [[Auguste Escoffier]] (1846-1935) en de hoteluitbater [[César Ritz]] (1850-1918) verwerven wereldfaam. . ** Reistijden verkorten. [[Honoré de Balzac]] (1799-1850) reist per postkoets van Parijs naar Tours in 23 uur. Vanaf 1846 doet hij er zes uur over. In 1910 reizen toeristen met één onderbreking (omwille van de spoorbreedte) van Lissabon naar Beijing. [[Diligence]]s verdwijnen, koetsiers zijn een uitstervend beroep of beperken zich tot korte ritten. . ** Troepen verplaatsen zich sneller. In de Frans-Duitse oorlog van 1870 en in 1914 speelt de trein een beslissende rol. Aan de Russische grens wordt een andere spoorbreedte gebruikt om de snelheid van vijandelijke troepen te remmen. . ** Ontstaan van de (Belgische) [[Spoorwegpolitie]]. . ** De 'lokale tijd' verdwijnt. . ** Vrees en angst voor de nieuwe technologie. De ''Satanswagen'' uit 1837 van [[Gustaaf Wappers]] toont een trein als een vuurspuwende salamander die uit de hel komt. Sommige steden of dorpen willen geen spoor op hun grondgebied, het zou hun gemeenschap vernietigen, het vee gek maken en kinderen naar de zedeloze stad lokken. . * Adolphe Quetelet, de Belgische astronoom, statisticus en socioloog een 'eenmansorkest' van de negentiende eeuwse wetenschap schrijft een essay over 'sociale fysica' waarin hij aantoont dat grote datahoeveelheden wetmatigheden, correlaties en causaliteit in het sociaal gedrag aan het licht kunnen brengen. . * [[Alexis de Tocqueville]] beschrijft het democratische belang van het [[middenveld]], de organisaties tussen de overheid en de burger. Hij doet dat na een reis naar Amerika in het boek ''[[De la démocratie en Amérique|Over de democratie in America]]'': 'In democratische landen is de wetenschap van vereniging de moederwetenschap.' . * [[Charles Darwin]] bezoekt de [[Galapagoseilanden|Galapagosarchipel]]. . ;Kijken <Gallery> Bestand:Anciens pavillons d'octroi de la Porte de Namur 01.JPG|Voormalig tolhuisje v.d. [[Naamsepoort]] '''(1834-1836)'''. Bestand:Gent - Station Gent-Zuid 1.jpg|Voormalige [[station Gent-Zuid]] '''(1837)'''. Bestand:Théâtre du Parc Bxl.JPG|[[Koninklijk Parktheater]] '''(1839)'''. Bestand:Brugge eerste station.jpg|1^-ste [[station Brugge]] '''(1841-1844)''', heropgebouwd te Ronse. Bestand:Ronse - Station 1.jpg|[[Station Ronse]] ex: Brugge. Bestand:Gare-Leuze-CPancienne.jpg|2^-de [[station Doornik]] '''(1850)''', heropgebouwd te Leuze. Bestand:Lier station gevelschuin.JPG|[[Station Lier]] '''(1861)'''. Bestand:NELS - BRUXELLES - Gare du Midi.JPG|2^-de [[station Brussel-Zuid]] '''(1864-1869)'''. Bestand:Groendreef.PNG|De Brusselse Groendreef aan de Willebroekse Vaart voor de komst van het station. Bestand:Maquette_of_the_Groendreef_station.jpg|Maquette van het eerste station in het voormalige spoorwegmuseum van Brussel-Noord. Bestand:Groendreefstation.jpg|Groendreef station in Brussels (1835-1954). Bestand:Neuhuys_Départ_de_la_Flèche_le_5_mai_1835.jpg|Vertrek van de Pijl op 5 mei 1835 (Jan Antoon Neuhuys, 1885). Op de achtergrond is het station te zien. Bestand:Wachtershuis_in_Brussel_Noord.jpg|Vroegere wachtershuis bij de spooroverweg op de aansluitlijn naar Groendreef Bestand:On_rembobine_-_Le_train_bruxelles-Malines_1885.jpg|Kleurenprent van de treinrit door Armand Heins (1885) Bestand:George_Stephenson.jpg|George Stephenson. Bestand:L'Eléphant_4-11-2008_14-38-52.JPG|In 1885 gebouwde replica van De Olifant - spoorwegmuseum De Mijlpaal in Mechelen. Bestand:Belgische_spoortrein_La_Rapide,_1835-1836.jpg|Belgische spoortrein La Rapide, 1835-1836. </Gallery> fkcg2m5iz80su7108u8p52dh2m7y3b3 0 46785 430535 429486 2026-10-06T08:53:39Z Erik Baas 2193 Erik Baas heeft de pagina [[Welzijnenveiligheid/Deel6c]] hernoemd naar [[Welzijn en veiligheid/Deel6c]] zonder een doorverwijzing achter te laten 429486 wikitext text/x-wiki [[File:'Owd_Shevvield'.jpg|thumb|550px|Na 1740 doen innovaties in de staal- en bestekindustrie de plaats Sheffield uitgroeien tot industriestad. Tot op heden is Sheffield gekend als het 'grootste dorp van Engeland'.]] [[Bestand:Quartier du Deuvelshoek, couloir sud de l'impasse de la Perle d'Amour - Jacques Carabain.jpg|thumb|550px|De verdwenen Paarlemoergang in het Deuvelshoekquartier, door [[Jacques Carabain]] eind negentiende eeuw in Brussel. In 1904 beschrijft [[Léopold Courouble]] de Zenne vanuit zijn tuin. Het is een nostalgische terugblik op zijn kindertijd, een terugblik op een betoverde tuin die vijftig meter lang aan de Zenne grenst. Langs de andere oever van de Zenne, die diep beneden langs de tuin stroomt kijkt de schrijver uit op huizen die hij bekijkt als 'een zwarte puinhoop, een ets van houten krotten op ontelbare pilaren, verrot, smerig, elkaar uit het lood stotend, en waarlangs de kleine raampjes met hun gebarsten en smerige ruiten in alle seizoenen in prachtige lompen pronkten.' 's Winters stromen brouwsels langzaam door de Zenne. Hun geurige nevels blijven hangen; de Zenne is een open riool. Courouble heeft het over zwaar, slibachtig water vol manden, stro, hoeden, gezwollen aas en ratten 'behaard als otters, rondzwemmend, hun vacht uiteen gespreid en drijvend, een lang kielzog makend.'<ref>LEOPOLD COUROBLE. ''La Maison espagnole.'' J .Lebègue & Cie, Brussel, 1904.</ref> ]] [[File:Brussel_-_Ooievaarsstraatje.jpg|thumb|550px|right|Brussel, het Ooievaarsstraatje.]] [[File:1939_Impasse_Saint_Jacques_dessin_par_Léon_van_Dievoet_15_août_1939.JPG|thumb|550px|right|De Sint-Jakobsgang door [[Léon van Dievoet]] in 1939.]] <big>'''HOOFDSTUK VI. REVOLUTIETIJD, DEEL III'''</big> ;<big>'''1789-1890'''</big> . <small>'''Hoofdstuk 6 bestaat uit drie delen. Het eerste deel focuste op de Franse Revolutie, deel 2 op [[Gebruiker:Benedict_Wydooghe/Evoluties_in_het_welzijns-_en_veiligheidsdenken_deel6ba|de Belgische Revolutie, 1815-1830]] en dit op de industriële.'''</small> . <big>'''DEEL III. INDUSTRIËLE REVOLUTIE: 1763-1890'''</big> {{Cquote|'''De ervaring uit de periode van 1848 tot 1864 toont zonder twijfel dat coöperatieve arbeid, hoe excellent en nuttig ook, nooit de groei of de monopolies van het kapitaal kan stoppen, als ze zich beperkt tot een kleine kring van occasionele ondernemingen van private arbeiders.'''|[[Karl Marx]]}} . '''Charles Dickens, Friedrich Engels en Alexis de Tocqueville zien Manchester als oermoeder: het is een industriële machinerie die de beschaving omzet in barbarij. Manchester en zijn soortgenoten schokken: viezigheid, gruwelesthetica, kabaal, sociale wantoestanden, stank... het lijstje is eindeloos. Niets doet de tijdgenoot nog denken aan de eeuwenoude stabiele stadstructuur. De Belgische [[industriële revolutie]] bij het begin van de negentiende eeuw volgt kort na de Engelse en is de eerste op het vasteland. Ze doet de eeuwenoude [[ambachten]] en de van recentere datum opgerichte manufacturen verdwijnen. De [[Take-off|take off]] markeert de industrialisatie in Engeland vanaf 1763. In deze eerste fase (die in Engeland tot 1790 duurt) veranderen fabrieken pre-industriële-dorpen in kleine steden. Schoorstenen kenmerken de nieuwe economie en gaan het middeleeuwse stadsbeeld domineren zoals in [[Sheffield]], [[Manchester]] en [[Gent]]. Op andere locaties duiken steden als uit het niets op zoals [[Le Grand-Hornu]] en [[Bois-du-Luc|Bois du Luc]]. Dit soort industriesteden zijn vrijwel uitsluitend te bekijken vanuit het perspectief van de fabriek, waar de ondernemer naast zijn fabriek woont - patriarchaal ondernemerschap heet dit - en instaat voor aanvaardbare werkplekken en nooit eerder geziene arbeiderswoningen. De mijnsite van Bois du Luc die sinds het einde van de zeventiende eeuw steenkool uit de ondergrond haalt, plaatst haar eerste stoommachine in 1779. Omstreeks de eeuwwisseling is het Samber- en Maasbekken de meest geïndustrialiseerde regio in Europa en start [[Lieven Bauwens (ondernemer)|Lieven Bauwens]] in Gent met zijn door stoom aangedreven [[Spinning Jenny]]. In korte tijd krijgt de stad de bijnaam ‘het Manchester van het continent’ en dat is niet optimistisch bedoeld. Vanaf 1803 schakelt Engeland over op massaproductie en richten particuliere kapitaalbezitters zich op de anonieme wereldmarkt. In datzelfde jaar bezoekt Napoleon Bonaparte Lieven Bauwens’ katoenfabriek in het Kartuizerklooster bij het Fratersplein. Zo kenmerkt de negentiende eeuw zich als uitloper van de Verlichting: de overtuiging dat de samenleving maakbaar is, domineert. Techniek, wetenschappelijke vorderingen en onderzoek illustreren dat vooruitgangsgeloof, al blijven de verworvenheden voorbehouden voor een welstellende klasse. Naast de [[burgerij]] ontwikkelt zich het [[proletariaat]] als nieuwe klasse.''' . = VOORBEREIDENDE FASE: 1763-1800 = [[Bestand:Prof_W_W_Rostow_(VS)_geeft_persconferentie_over_zijn_boek_The_World_Economy,_Bestanddeelnr_929-8997.jpg|thumb|550px|Professor W.W. Rostow geeft een persconferentie over zijn boek ''The World Economy''.]] . [[Walt Whitman Rostow]] (1916-2003), een econoom aan het [[Massachusetts Institute of Technology]] faseert de geschiedenis in vijf stadia: (1) de traditionele maatschappij, (2) de voorbereidende fase, (3) de take off, (4) de ontplooiing tot maturiteit en (5) de fase van de massaconsumptie. Rostow, een raadgever van president [[John F. Kennedy|Kennedy]], gebruikt het jargon van de maanrace voor de economische, politieke en sociale geschiedenis waarbij de 'take off' de doorbraak of de lancering van de industriële revolutie aanduidt. De take off verschilt van land tot land: Groot-Brittanië: 1763-1803, België: 1801-1830, Frankrijk: 1830-1860, Verenigde Staten: 1845-1860, Duitsland (in de literatuur omschreven als het land dat te laat kwam): 1850-1875, Nederland: 1860-1890, Japan: 1875-1900, Rusland: 1890-1914.<ref>VERSCHAFFEL H., DE VROEDE M. & HEUS J. ''Beschavingen 5''. Plantyn, Antwerpen, 1993, p. 105.</ref> De [[fasentheorie van Rostow|fasentheorie]] ontwikkelt hij tijdens de [[Koude Oorlog]] in zijn ''The Stages of Economic Growth: A Non-Communist Manifesto'' (1960). De subtitel suggereert dat de 'eerste wereld', Europa en de VS deze ontwikkeling in de [[Derde wereld|derdewereldlanden]] diplomatiek of militair kunnen stimuleren. Na de "take-off" komt de welvaart ook daar als vanzelf. Zijn werk wijkt af van de centrum-periferie modellen zoals de [[wereld-systeemtheorie]] van [[Immanuel Wallerstein|Wallerstein]]. In 1763 of 1764 repareert en verbetert James Watt een Newcomen-stoommachine. In 1769 komt het patent en in 1774 begint hij samen met de ondernemer Matthew Boulton een bedrijf in Soho (bij Birmingham) dat stoommachines produceert. Het voordeel van stoommachines ten aanzien van water- en windmolens is, dat hun energie (uitgedrukt in paardenkracht!) overal en om het even wanneer te produceren is. Als Lieven Bauwens (1769–1822) uit de Gentse Waaistraat, waar zijn ouders een leerlooierij leiden, gaat op zijn zeventiende naar Groot-Brittannië om zich te bekwamen in het moderne leerlooien. Na zijn terugkeer in 1789 is de kwaliteit van zijn product zo hoog dat hij concurreert met de Engelsen en mag leveren aan het Franse leger. Omdat Groot-Brittannië de katoenmarkt monopoliseert met de spinmachine, de Mule Jenny (uit 1779) neemt hij het risico, om aan de vooravond van de negentiende eeuw tijdens 32 reizen allerlei machineonderdelen en gekwalificeerd personeel het continent in te smokkelen. Daarna bouwt hij in het Gentse Kartuizerklooster de machines. Naast het machineatelier komt een katoenspinnerij. Daar schakelt hij gevangenen, daklozen, werklozen en bedelaars als goedkope arbeidskracht in. Als burgemeester laat hij hen oppakken om in het 'correctiehuis' in de Rasphuisstraat voor hem te werken. De stad groeit uit tot een tweede Manchester. In 1805 koopt Bauwens de Norbertijnerabdij van Drongen waar hij het Gentse scenario herhaalt. Napoleon, een jaargenoot uit 1769 sleept Bauwens mee in zijn val. Bauwens gaat failliet in eind 1814, zeven maanden voor Waterloo. Napoleon overlijdt in 1821, Bauwens in 1822, respectievelijk 51 en 52 jaar. . = DE EERSTE FASE: 1800-1848 = . [[File:Houses_seen_from_the_Back_-_My_Dream.jpg||thumb|550px|Zoals vele anderen schildert [[Vincent van Gogh]] (1853-1890) de 'achterhuizen' eind negentiende eeuw. [[A. Loontjes]] beschrijft in zijn '''Geschiedenis van Kortrijk I.''' hoe hij het beluik ervaart. '...door een poort of een smal gangetje, soms niet meer dan 75 cm breed, dat naar een koertje leidt met scheeve, kleine huisjes, die nauwelijks recht blijven, en daar staan als oude paarden met ingevallen ruggen. Hier spelen en vechten havelooze kinderen, met besmeurde gezichtjes, die bij uw verschijnen, plots hun spel staken om u te bezien met groote ronde oogen van onder tot boven. De gordijntjes der kreupele woningen rondom het hobbelige koertje, worden door onzichtbare handen op zij geschoven en ge gevoelt u van alle zijden angstvallig beloerd. Het bezoek van een vreemde verwekt daar altijd eenig wantrouwen, ge staat daar als een indringer op vreemd gebied! Ga nu een der huisjes binnen! Hoe kunnen ze daar in leven blijven? En welke miraculeuze behendigheid is er in geslaagd al dat verschillend gerief op zoo’n kleine ruimte te schikken! Boven uw hoofd, in ’t lage gebarsten plafond, een valdeur of slechts een donkere peilloze opening. Tegen den muur staat een ladder geplakt. Die zal men ’s avonds schraag in de opening plaatsen om naar boven te klauteren. Naar boven… Is daar wel een boven? Ga er maar eens op, Mijnheer!... En daarvoor betalen wij 150 fr. Te maande! … Wilt ge eens het boekje zien?']] [[File:Sint-Rochusgang_in_Brussel_(aquarel_van_Jacques_Carabain,_1894).png|thumb|550px|right|De Sint-Rochusgang in Brussel (aquarel van [[Jacques Carabain]], 1894)]] [[File:Beluikingent_25-07-2008_15-26-12.JPG|thumb|550px|right|Cité Delacroix in Gent.]] [[File:Aquarel_van_Jacques_Carabain_uit_reeks_over_Brussel-_Koer_van_de_Regenbooggang.png|thumb|550px|rightAquarel van Jacques Carabain, De koer van de Regenbooggang.]] [[File:Aquarel_van_Jacques_Carabain_(4).png|thumb|550px|right|Aquarel van Jacques Carabain: Maagdenpalmgang en Hellegang in de Kandersteen.]] [[File:Quartier_du_Deuvelshoek,_couloir_nord_de_l'impasse_de_la_Perle_d'Amour_-_Jacques_Carabain.jpg|thumb|550px|right|Jacques Carabain, Quartier du Deuvelshoek, couloir nord de l'impasse de la Perle d'Amour.]] ;Dure machines, goedkope werkplekken De industrialisatie wordt mee mogelijk dankzij de goedkope werkplekken waar de industriëlen beroep op doen: de leegstaande klerikale infrastructuur. Kerken en kloosters staan sinds de Franse Revolutie leeg. De geestelijkheid is er in het beste geval verdreven. Doorgaans draaide het uit op verkrachting en plundering, moord en doodslag. Vanwege die religieuze intolerantie schenkt de kerk aanvankelijk weinig aandacht aan de slachtoffers van de industrialisatie, ze heeft het al moeilijk genoeg om aan zichzelf te denken. De priesters en kloosterlingen zijn gedecimeerd en zijn tot 1801 voorwerp van strenge vervolgingen. Deze getuigenis illustreert hoe moeilijk de geestelijkheid het heeft na de Franse Revolutie. In de jaren 1860 zoekt een oude zuster Elisabeth, die niet meer voor zichzelf kan zorgen onderdak bij de zusters Verrue in Kortrijk. In haar jonge jaren maakte ze de Franse furie mee en op haar oude dag vertelt ze er geregeld over. Het verhaal fascineerde zuster Barbara in die mate dat ze het in haar dagboek noteerde. Het verhaal gaat over de [[Beloken tijd|beloken]] of de geheime tijd van 1796 tot 1801 waarin de geestelijken onderduiken, omdat de Franse bezetter eist dat ze trouw zweren aan de Republiek. Geestelijken die weigerden vreesden voor hun leven. Zuster Elisabeth, geboren in Moorsele op 18 maart 1772, trad op haar eenentwintigste in het Kortrijkse klooster van Sion. Dat was op 26 mei 1793, en onder Frans bestuur profeste ze op 5 juli 1796. In datzelfde jaar verdrijven de republikeinen de kloosterzusters van Sion. Eerst leiden ze een novice naar de kapel en laten haar voor het tabernakel knielen. Onder het scanderen van de leuze ‘vrijheid, gelijkheid en broederlijkheid’ klieven ze haar hoofd. Daarna rooft de bende alle goederen zoals in alle kloosters en sluiten ze het. ‘De verdreven zusters doolden alhier en aldaar, stierven de een na de nadere en zuster Elisabeth bleef gansch alleen van hare gemeente over.’<ref>ZUSTER BARBARA. ‘’Dagboek’’. Tentoonstelling naar aanleiding van Open Monumentendag, Kortrijk, 2018.</ref> . Als het ergste na de eeuwwisseling achter de rug is, wijzigt de kerk haar houding ten aanzien van het pauperisme niet. Het is alsof de industrialisatie aan de kerk voorbij gaat. In 1806 verwoordt de bisschop van het zich industrialiserende Gent, monseigneur Fallot de Beaumont het als volgt: ‘De goederen van de aarde zijn ongelijk verdeeld, sommigen leven in armoede, anderen in weelde, zo heeft de Voorzienigheid het gewild en het is een van de tastbaarste bewijzen van de Goedheid en de Wijsheid Gods; het is de sterkste band van de maatschappij.’<ref>P.F. BROECKAERT. ‘’Predikatie en arbeidersprobleem. Onderzoek naar de sociale opvattingen van de seculiere en reguliere clerus in Vlaanderen (1800-1914)’’, Uitgeverij Sint-Franciscus, Mechelen, 1963.</ref> Die infrastructuur is bovendien permanent te gebruiken nu de gasverlichting het werken in twee of drie ploegen mogelijk maakt. Londen heeft gas in 1812, Parijs in 1815 en Gent voor 1830. . ;Wachten op de trein In deze vroeg industriële fase is er geen sprake van pendelarbeid: de eerste treinen rijden in België vanaf 1835. Ofwel vestigen fabrieken zich dicht bij een steenkoolmijn en wordt er bij die fabriek een compleet nieuw stadje uit de grond gestampt zoals [[Le Grand-Hornu]] in 1810 of in [[Bois-du-Luc]] in 1838. Ofwel vestigen fabrieken vestigen zich in de oude, middeleeuwse stad: kapitalisten bouwen vervallen kloosters en nutteloze burchten zoals het Gentse [[Gravensteen (Gent)|Gravensteen]] om tot primitieve fabrieken. Die trekken landjongens en –meisjes aan die een onderkomen zoeken in die stad. Immers, ook op het platteland is er een ongezien crisis: tussen 1840 en 1850 is in Oost-Vlaanderen één op vier behoeftig, in West-Vlaanderen leeft in deze periode 1 op 2 van de openbare onderstand. Velen trekken naar de stad waar hun huisvesting (het sanitaire of hygiënische probleem) en hun disciplinering (ordehandhaving en het leven volgens de regelmaat van de klok) twee problemen zijn waarmee de vroeg industriële stad zich geconfronteerd ziet. Neem nu Londen. De bevolking verdubbelt er in de halve eeuw tussen 1800 en 1850. De woonruimte doet dat niet. Terwijl de rijken verhuizen naar de zich ontwikkelende buitenwijken aan de stadsrand slopen projectontwikkelaars de armoedige woningen die plaats maken voor handelspanden en spoorlijnen. Deze openbare werken worden steevast "verbeteringen" genoemd, maar ze leveren weinig verbeteringen op, behalve voor de investeerder. Armen en arbeidersklasse verhuizen naar de wijken rond de Londense historische City zoals Whitechapel, Clerkenwell en Holborn in West End die geleidelijk aan ook overbevolkt, vuil en duur worden. Het proces zorgde voor meer 'vuile steegjes, groezelige hoven en smerige holen' in plaats van ze te vernietigen. . Als de oude herenhuizen de overbevolking niet meer dragen, geeft de Vlaamse stad zich over aan de bouw van gangetjes, forten of [[beluiken]]. Op basis van de [[volkstelling]] van 1829 - een jaar voor de Belgische opstand - en andere schattingen telt Brussel in het revolutiejaar 100.000 tot 110.000 inwoners. Dat zijn er zo'n 20.000 tot 35.000 of 20% tot 35% meer dan ten tijde van de slag bij Waterloo.<ref>Zie hiervoor JOHAN OP DE BEECK. ''Het verlies van België. De strijd tussen de Nederlandse koning en de Belgische revolutionairen in 1830'', Horizon, Schoten, 2015. Vgl. hiervoor p. 168 en 246.</ref> In ongeveer dezelfde tijdspanne verzesvoudigt het jenevergebruik, het huizenaantal daarentegen stijgt echter nauwelijks. In de armere wijken is de bevolkingsdichtheid dermate hoog dat er gemiddeld elf mensen onder één dak leven zonder dat ze elkaar kennen. De Anderlechtsestraat worstelt met de grootste miserie van de stad, het komt de stadsontwikkeling niet ten goede. Als de revolutie van 1830 uitbreekt heeft de burgerij het over 'het canaille'. Gent telt op dat moment 16.000 arbeiders en, net zoals in Brussel, bij de revolutie van 1848 omschrijft men hun wijken als ‘stadskankers’. Intussen houden de patroons de lonen onder het bestaansminimum omdat de kleine man op de liefdadigheid beroep kan doen. Zelforganisatie van het proletariaat wordt niet toegestaan. Heren van stand beheren de bijstandskas en kunnen zo hun invloed laten gelden op wie niet beantwoordt aan de normen van de patroon. Dit wordt omgezet in wetten en besluiten. Een besluit van de stad Gent: “iedere vereniging van werklieden of gezellen van een zelfde bedrijf welke zich zouden veroorloven onder voorwendselen een beurs te vormen om in de behoeften der zieke werklieden te voorzien, of om ze te voorkomen, zal volgens de politiereglementen vervolgd worden.” . ;Beluikspeculatie In Brussel spreken de Franstaligen over ‘impasses’ of een 'quartier', de Antwerpenaars hebben het over ‘gangen’ en in Brugge en Mechelen spreekt men van ‘fortjes’. In [[Kortrijk]] is de term ‘beluik’ gangbaar. Het maakt niet uit, elke term is een [[eufemisme]] voor de systematische bouw van bakstenen krotten-, getto- en sloppenwijken zonder elementair comfort. Stedelijke binnenplaatsen en –tuinen, braakliggende terreinen, eigendommen van de oude stedelijke elite, raken snel volgebouwd tot sombere doolhoven, labyrintische gangen waarbij het uitkijken is voor plassen en modderpoelen, waar ondervoede kinderen met holle ogen de voorbijganger aankijken, met houten planken afgesloten van de betere stadsdelen. De crisis op het platteland, het aanzuigeffect van de stad en zijn fabrieken en het gebrekkige spoorwegennet leidt in de jaren veertig tot een massale plattelandsuittocht die de proportie aanneemt van een [[Volksverhuizing (algemeen)|volksverhuizing]]. De ontredderde en ongeschoolde mensenmassa zwerft weg van het platteland om te ontsnappen aan de hongerdood. Aanvankelijk zoeken ze kleinere steden met een landelijk karakter (Roeselare, Torhout, Izegem, Lichtervelde…). Als daar de nood ook toeslaat, verhuizen ze naar industriecentra zoals Gent, Aalst, Antwerpen, Brussel. De sociale omstandigheden in de Brusselse volksbuurten, voornamelijk in de lager gelegen stadsdelen, in een doolhof van stegen en straatjes wonen wasvrouwen, venters, kantwerksters, dagloners en arbeiders met een altijd boven hun hoofd hangende werkloosheid. De volkstelling van 1829 leert dat er op dat moment 100.000 mensen in Brussel wonen, een stijging van 20.000 mensen in nauwelijks twaalf jaar tijd. Hygiëne is een onbekend begrip in de Anderlechtsestraat. De genoemde steden kunnen de massa slechts ten dele huisvesten en doet welgestelden lucratief speculeren in beluiken. De foto’s zijn zeldzaam maar alle foto’s tonen de wanhoop. In de beluiken leunen kleine huizen tegen elkaar aan, er is een gebrek aan sanitair en ondergrondse riolen zijn afwezig. Boven het open riool, een lage goot in het midden van de weeg, meer is het niet, hangt steevast kledij te drogen, ernaast staat een wastobbe. Doorgaans komen alle bewoners de fotograaf aanstaren, voor zijn stukje toptechnologie dat hen zal vereeuwigen. Hun foto zullen ze wellicht nooit hebben gezien. Van het beluikexterieur zijn foto’s een zeldzaamheid, foto's van het interieur zijn gewoonweg rariteiten. Dat hoeft nauwelijks te verwonderen. De negentiende eeuw legt meer nadruk op privacy dan om het even welke eeuw tot dan toe. Soms beschrijven tijdgenoten of historici dergelijke interieurs, daar moeten we het dan mee doen, zoals met deze getuigenis uit Kortrijk. . ;Veertien kubiek In 1850 berekent de Antwerpse stadsarchitect Bourla hoeveel plaats een mens (lees: het gepeupel) nodig heeft: veertien kubiek, dat is een ruimte van twee meter hoog, met een grondoppervlak van twee op 3,5. Een caravan is groter. [[Karel van Isacker]]: ‘binnen zitten de mensen opgepakt in de verwaarlozing van de spullenrommel, elk beschikkend over twee of drie kubiek.’ In 1866 woont twintig procent van de Brusselaars in dit soort dodelijke opeenhopingen. Brussel telt dan bijna 400 gangen volgepropt met koterijen met zicht op een koertje. Daarna neemt hun aantal geleidelijk aan af. Een stad als Kortrijk telt aan de vooravond van de Tweede Wereldoorlog zeshonderd beluikwoningen. . ;De vrek Voor de ‘vrekkige’ middenklasse is het beluik een uitstekende belegging, voor de landverhuizers is het een magneet die hen handen vol geld kost. Terreinen die voorheen niet renderen, brengen nu geld in de lade van een klasse die stilaan de betere wijken opzoekt of de vervuilde stad definitief verlaat. In Engeland bouwen kapitalisten de industriesteden vol. Beluiken reiken tot zeven verdiepingen hoog: zonlicht is er een schaars goed en de hygiëne onbestaande. Hygiëne, zo schrijft Johan Op de Beeck was 'een luxe die men niet kon betalen, maar meestal niet eens kende.'<ref>JOHAN OP DE BEECK. ''Het verlies van België. De strijd tussen de Nederlandse koning en de Belgische revolutionairen in 1830. Horizon, , Schoten, 2015, p.169.</ref> En mochten de toenmalige architecten het hebben gekund: ze bouwden nog hoger. Maar hun constructies lieten dat gewoonweg niet toe. De Belgische wet van 1 februari 1844 leerde van de Engelse toestanden dat de hoogbouw onwenselijk is. Die wet bepaalde dat beluiken er enkel met overheidstoestemming komen (dat bleek een farce) en onder politiecontrole staan (en die bleek nutteloos). De doorgaans kleinburgerlijke beluikeigenaars zijn vergelijkbaar met de huidige huisjesmelkers. De tegenwoordige getuigenissen van Hans Van de Kendelaere zijn vergelijkbaar met die van Rina Lis indertijd. . {{Cquote|'''Eén enkel pissijn, zoals dat steeds het geval is geweest, volstaat ruimschoots voor de behoeften van dertien gezinnen. De ervaring heeft mij geleerd dat met de pissijnen ook het aantal ongezonde en vieze plaatsen toeneemt en die dient men in het belang van de openbare gezondheid zoveel mogelijk te vermijden.'''|De eigenares van een beluik in de 3de wijk met 13 woningen en 80 huurders, Wildiers D.H. Lawrence]]}} Na de revolutie van 1848 breekt een tweede fase in de Industriële Revolutie aan. De tol die de steden betalen voor hun verkrotting is groot (epidemische ziektes, kleine criminaliteit, pauperisme) en komen de industrialisatie niet altijd ten goede. De verkrotting lijkt enkel op te lossen met drastische ingrepen: het saneren van de beluiken is vaak zinloos en de oude volkswijken zijn de projectontwikkelaars vaak een doorn in het oog. In Parijs zet baron Haussmann de trend in. Infrastructuurwerken maken een einde aan het amalgaam van steegjes en koertjes, huizen en woonblokken die er al van hun eerste dag bouwvallig bij stonden. In de plaats komt een assenstelsel van boulevards die uitmonden op de Arc de Triomphe. Die boulevards zijn het toonbeeld van efficiëntie: rechte, brede lanen met een voetpad en een bomenrij (ecologische functie), goed te overschouwen, te bewaken en in te sluiten door de politiediensten (militaire functie), doeltreffend in hun transport (economische functie). Onder de boulevard: een scheiding tussen afvalwater en proper water. Fonteinen en marktpompen zijn passé: een rioleringssysteem doet denken aan de cloaca maxima uit Rome en de waterleiding brengt water tot in de huizen. Niet via een aquaduct, maar via een ondergronds pompsysteem. Niet alleen het keukenpersoneel profiteert van deze vinding, het doet ook een nieuwe ruimte ontstaan die voorheen ondenkbaar was: de badkamer mét WC! Het ‘water closet’ is zo revolutionair dat appartementen blijven leegstaan: mensen begrijpen het niet dat men zijn gevoeg in huis doet. Dat doe je op de koer, op het gemak of in het kotje. Niet in huis: onhygiënisch. De mentaliteit is er niet rijp voor. En toch zullen andere steden volgen. Brussel bijvoorbeeld. Waar de volkswijk de Marolle is, bouwt Poelaert het Justitiepaleis, een grotesk toonbeeld van een klassenjustitie. De volksmensen die hier eeuwenlang woonden kunnen ophoepelen en vinden beneden de heuvel een nieuwe stek, rond het Vossenplein. Waar nu het centraal station is, was er ooit een gelijkaardige volkswijk. Alleen een metalen sculptuur brengt die nu nog in herinnering. Het spoor bracht verlossing in de stadskankers: de pendelarbeid bracht het proletariaat ’s avonds terug naar het dorp waar het thuishoorde: onder de hoede van de geestelijkheid. . Verder uitschrijven: Stadsparken markten: eiermarkt (Brugge), melkmarkt (Antwerpen), De stad ontwikkelt zich als een machine: De passage, het grootwarenhuis, de bazar, de talloze cafés, de hoerenbuurt Robert Owen (1771-1858), sticht coöperaties, dorpen met gemeenschapsbezit als kern. Charles Fourier (1772-1837), ijvert voor Phalanstères, communes. Louis Blanc (1811-1882), ijvert voor ateliers sociaux Joseph Proudon (1809-1865), coöperatieven. Marx schrijft dat de periode 1848-1864 aantoont dat coöperatieven de ellende van de massa niet kunnen verlichten noch het monopolie van het kapitaal kunnen stoppen. Daarvoor is de kring van coöperatieven te klein. Daarom juichen dat edelieden, filantropen en economisten de coöperatie toe. Zolang die geen nationale noch politieke dimensie heeft, zijn de initiatieven gedoemd tot mislukking. Alleen politieke macht kan de arbeidersklasse vooruit helpen. In 1887 herhaalt de socialist Louis Bertrand deze gedachte, twee jaar nadat hij aan de doopfont stond van de BWP op de Brusselse grote markt, in café De Zwaan, waar Marx zijn laatste Belgische oudejaar in 1847 had gevierd. Zie verder: LUDO DE WITTE, Als de laatste boom... p. 158. * Marechaussee, onder Willem I (reeds opgericht in 1544 door de Franse koning richt een korps op voor ordehandhaving: de [[Marechaussée]]. Deze ruitereenheid bewaakt de veiligheid van de wegen en houdt in de gaten wie de weg gebruikt. . . [[Bestand:Modelklas.jpg|thumb|550px||Dit soort klassen bereidt jongeren voor op hun rol in de industriële/gemilitariseerde samenleving. Een zekere [[Andrew Ure]], geciteerd in [https://en.wikipedia.org/wiki/E._P._Thompson EP Thompson]s ''The Making of the English Working Class'', schrijft in 1835 dat het 'nagenoeg onbegonnen werk is om mensen na de puberteit te vormen tot bruikbaar fabriekspersoneel -ongeacht ze boerenwerk hadden uitgevoerd of een ambacht uitoefenden.'<ref>The Making of the English Working Class is een werk uit de Engelse sociale geschiedenis, geschreven door EP Thompson, een links historicus. Het werd gepubliceerd in 1963 en herzien 1968. Het concentreert zich op de Engelse ambachts- en arbeidermaatschappij in de 'vormende' jaren 1780 tot 1832. Het stond op de dertigste plaats in de honderd beste non-fictieboeken van de twintigste eeuw van het Modern Library Board.</ref> De eerste mijnbazen, de vroege eigenaars van fabrieken en spinnerijen ontdekken dat arbeiders te disciplineren zijn, en dat dit een slok op de borrel kan schelen. Dit kon via [[intimidatie]], [[Propaganda (communicatie)|propaganda]], dwang, loon, het [[trucksysteem]], het stichten van gemeenten (zoals in [[Grand-Hornu|Le Grand Hornu]], [[Bois-du-Luc|Bois du Luc]] of in de stadjes die [[Thonet]] sticht). Het meest efficiënte systeem blijkt op lange termijn het onderwijs. Het zal aan het einde van de negentiende eeuw leiden tot een onderwijs dat zich op het fabrieksmodel ent. Het expliciete leerplan bestaat uit lezen (met speloefeningen als dril) en wiskundetafels (dril), wat aardrijkskunde en geschiedenis (als ideologie ter motivatie van de natie). 'Daaronder evenwel ging een onzichtbaar "impliciet leerplan" schuil' schrijft [[Alvin Toffler]]. Het bestaat in de meeste geïndustrialiseerde nog. Herhaling van dezelfde handelingen, nauwgezetheid, gehoorzaamheid en geheugtraining zijn belangrijker dan nadenken. Het fabriekswerk eist stipte arbeiders (vooral bij de lopende-band) die zonder morren de orders opvolgen. En het vereist arbeiders die bereid en in staat zijn in de fabriekshal of op kantoor steeds opnieuw dezelfde 'gruwelijk monotone arbeid' doen.<ref>ALVIN TOFFLER. ''De derde golf.'' Veen, Antwerpen, 1989, p.35.</ref> Kinderen gaan steeds jonger naar school, de leerplicht doet zijn intrede en het schooljaar verlengt almaar. Maar het onderwijs is ook een humaniserende stap vooruit. In 1829 verklaart een groep handwerklieden en arbeiders: 'Na het leven zelf en vrijheid, beschouwen wij onderwijs als de grootste zegen voor de mensheid.' En toch, de scholen maken elke generatie jongeren tot kneedbare, 'geprogrammeerde' arbeiderslegioenen die de elektromechanische technologie en de lopende band verlangen. Alles bij elkaar vormen het gezin en de school een systeem dat de jeugd voorbereidt op haar rol in de industriële maatschappij. En wanneer deze jongeren tegen dit soort systemen protesteren (denk aan de klimaatspijbelaars) dat treedt een mechanisme in werking waarbij rapporten, leerkrachten en andere specialisten op de proppen komen met het 'dalende niveau' van het onderwijs.]] [[Bestand:Boulevard du Temple by Daguerre.jpg|thumb|550px|Boulevard du Temple gefotografeerd door Daguerre, die in de negentiende eeuw de Boulevard du Crime wordt genoemd was allerminst onveilig. Elke avond dagen er 20.000 mensen op voor het rijke uitgaansleven en de vele misdaadmelodrama's die zich elke nacht in de theaters afspelen. Vrijwel alle theaters gingen onder de sloophamer van Baron [[Haussmann]] in 1862. Dit is het jaar 1838 of 1839, we weten het niet zeker. [[Louis Jacques Mandé Daguerre]] schenkt deze foto in een drieluik aan koning [[Lodewijk I van Beieren]] die het een tijdje in een museum onderbrengt. Wat op het middenpaneel staat weten we niet. De twee buitenpanelen zijn nagenoeg identieke illustraties van deze boulevard. Deze foto is 's morgens gefotografeerd, de andere 's middags. Op de middagfoto staan geen mensen en dat in het centrum van Parijs. Dat heeft te maken met de lange belichtingstijd van ongeveer vijf minuten. De foto die we hier zien is de meeste bekende foto van de twee, omdat hier de allereerste mens gefotografeerd is. Het enige personage op de foto is de schoenenpoetser en zijn klant die beiden onbewegelijk genoeg waren om hun silhouet achter te laten. In 1936 werden de twee foto's ontdekt in het depot van het museum waar het een tijdje heeft gehangen.]] [[File:Jan_Antoon_Garemijn_-_The_Pandreitje_in_Bruges_-_WGA08468.jpg|thumb|right|550px|Het Pandreitje in Brugge, van de voormalige gevangenis zijn slechts nog de contouren zichtbaar.]] . === Tweede helft jaren dertig === ==== 1836 ==== [[Bestand:Meridien_de_Bruxelles.jpg|thumb|550px|De pijl wijst de oculus aan, de Brusselse meridiaanlijn is op de voorgrond van de Sint-Goedelekathedraat te zien]] . * Voltooiing [[Arc de Triomphe (Parijs)|Ark de Triomphe]], begonnen in [[1806]]. . * In Engeland start de tweede [[enclosure]]-golf. . * [[Samuel Colt]] verkrijgt het patent op de revolver en bouwt een fabriek in [[New Jersey]], een snelgroeiend industriegebied. . * Op het [[Salon van Brussel]] krijgt het schilderij De Slag der Gulden Sporen van [[Nicaise De Keyser]] veel aandacht. De Keyzer toont hoe de Franse aanvoerder, [[Robert II van Artesië]] zich overwonnen toont nadat hij uit het zadel is gelicht door [[Willem van Saeftinghe]] (rechts met goedendag). Het doek inspireerde [[Hendrik Conscience]] bij het schrijven van [[De leeuw van Vlaanderen]]. . * De eerste [[gemeentewet]] in België verplicht de lokale besturen om de straten een vaste naam te geven. . * Om tot een universele tijd voor de Belgische spoorwegen te komen, legt [[Adolphe Quetelet]], de directeur van de sterrenwacht meridiaanlijnen aan met zijn zogenaamde [[bol van Quetelet]]. Die bol is in Brugge te zien sinds 1837. De lijn bepaalt dagelijks de [[middelbare zonnetijd|lokale middelbare zonnetijd]] op de ware middag, als de zon op haar hoogste punt is. Zo worden de stationsklokken geijkt. In Brussel is de lijn in de [[Kathedraal van Sint-Michiel en Sint-Goedele]] te zien, in Antwerpen kent de [[Onze-Lieve-Vrouwekathedraal (Antwerpen)|Onze-Lieve-Vrouwekathedraal]] drie oculi. Verder zijn ze in Aalst (Sint-Martinuskerk), Dendermonde (Onze-Lieve-Vrouwekerk), Brugge (Grote Markt), Lier (Grote Markt), in Gent (universiteitsaula), Zutendaal (kerk van Wiemesmeer), Genk (Zonnewijzerpark) en Hasselt (kruidentuin van de Abdij van Herkenrode). Het project achterhaalde zichzelf. Van de veertig lijnen zijn er tien uitgevoerd. . ==== [[1837]] ==== . * Jenny, de eerste [[Orang-oetans|orang-oetan]] arriveert in de [[London Zoo|Londense zoo]]. Enkele maanden later zal [[Charles Darwin]] haar bestuderen in de hoop verwantschap te ontdekken. De London Zoo is de oudste wetenschappelijke dierentuin ter wereld, en dateert uit 1828 en ging open voor het publiek in 1847. . * Eerste spoorweg in Frankrijk tussen [[Parijs]] en [[Saint-Germain]]. . * Kroning koningin [[Victoriaans tijdperk|Victoria]]. . ==== [[1838]] ==== [[File:Joseph_Mallord_William_Turner_-_Flint_Castle.jpg|thumb|550px|[[Zonsondergang]] bij Flint Castle in Wales van [[William Turner]] uit 1838.]] . * [[Hendrik Conscience]] publiceert [[De Leeuw van Vlaanderen]]. . * ♣ Rond de Saint-Emmanuelmijn krijgt het dorp [[Bois-du-Luc]] vorm. De site bleef intact met [[Steenberg (mijn)|terrils]], spoorweg, ateliers, burelen, het directeurskasteel, de ingenieursvilla's en 166 mijnwerkerswoningen, een café en de Sint-Barbarakerk (Barbara is de patrones van veel veiligheidsberoepen en de mijnwerkers)... . * ♣ Eerste volkstuin in het Nederlandse Franeker. . * De [[ijsgang]] doet de [[Donau]] buiten haar oevers treden en zet [[Boedapest]] onder water: 153 mensen verdrinken, 60.000 burgers zijn dakloos. . * ♣ [[Artis]] is de oudste dierentuin van Nederland en ligt in de Amsterdamse [[Plantage (Amsterdam)|Plantagebuurt]]. De tuin is opgericht door het Koninklijk Zoölogisch Genootschap Natura Artis Magistra en stimuleert natuurzorg. De dieren- en plantentuin verzamelt wetenschappelijke en museale collecties. Het motto van Artis laat zich lezen als 'de natuur is de leermeesteres van de kunsten en de wetenschappen'. Artis verwijst daarbij naar de zeven vrije kunsten van de antieken: astronomie, muziek, geometrie, [[Rekenen|aritmetica]], retorica, dialectica en grammatica.<ref>HANS MULDER. ''De ontdekking van de natuur''. Terra, Amsterdam, 2021, p. 9.</ref> . ==== 1839 ==== . * [[Édouard Ducpétiaux]], inspecteur-generaal van het Gevangeniswezen en de Weldadigheid richt een strafinrichting voor jonge gedetineerden in, in [[Saint-Hubert (België)|Saint-Hubert]]. . * Van [[Hans Christian Andersen]] verschijnt 'De tuin van het paradijs'. . * [[Charles Dickens]] publiceert 'De avonturen van [[Oliver Twist]]' over de ellende in het industriële [[Londen]]. Het verscheen in afzonderlijke delen, van februari 1837 tot april 1839. 'Een smeriger en ellendiger oord had hij nog nooit gezien. Het was een heel smalle en mod- derige straat, en de lucht was doortrokken van kwalijke geuren. er waren heel wat winkeltjes, maar al wat ze in voorraad leken te hebben, wa- ren hopen kinderen, die zelfs op dat uur van de avond de deuren in en uit krioelden of binnens- huis krijsten. De enige zaken die leken te gedijen in die poel van verderf, waren de kroegen waarin Ieren van het laagste allooi uit alle macht herrie zaten te maken. Aan de overdekte stegen en bin- nenplaatsen die zich hier en daar van de hoofd- straat afsplitsten, lagen kluitjes huizen waar dronken mannen en vrouwen zich letterlijk in het vuil wentelden.' Uit: [[Oliver Twist|De avonturen van Oliver Twist]]. . . ;Kijken <gallery> File:Opening_Liverpool_and_Manchester_Railway.jpg|Openingsrit van de [[Liverpool and Manchester Railway]] File:Charles_Darwin_by_G._Richmond.jpg|De jonge Darwin. File:HMS_Beagle_by_Conrad_Martens.jpg|[[Beagle: In het kielzog van Darwin|De Beagle]] nabij [[Vuurland]] in 1832. Schilderij door Conrad Martens. File:Darwin_tree.png|Darwins schets van een evolutionaire boom, 1837. File:Dickens_by_Watkins_detail.jpg|Charles Dickens File:Twist_serialcover.jpg|Oliver Twist Bestand:Adolphe_Quételet_by_Joseph-Arnold_Demannez.jpg|Adolphe Quetelet (1796–1874) is astronoom, wiskundige, statisticus en socioloog en pas als pionier de statistiek toe op de sociale wetenschappen. Bestand:Bicycling-ca1887-bigwheelers.jpg File:Bruxelles_à_travers_les_âges_(1884)_(14576755848).jpg File:Anvers_1832_horace_vernet.jpg File:Turner,_J._M._W._-_The_Grand_Canal_-_Venice.jpg File:Ordinary_bicycle01.jpg Bestand:Bodie ghost town.jpg|[[Bodie]], spookstad Bestand:Shotgun hospitality.jpg |Shotgun hospitality, [[Frederic Remington]] Bestand:Remington-endofday.jpg Bestand:Daltongang.jpg Bestand:Billy the Kid corrected.jpg Bestand:Keelboat-Clark-topvw.jpg Bestand:Westward the Course of Empire.jpg Bestand:Bodmer Missouria Otoe Ponca Indians.jpg Bestand:Confluence of the Fox River and the Wabash. Watercolor by Karl Bodmer 1832.jpg Bestand:The Great Traveller Charles Alexandre Lesueur in the Forest by Karl Bodmer 1832 - 1834.jpg </gallery> . . == Jaren veertig in de negentiende eeuw == . {{Cquote|'''Een spook waart door Europa - het spook van het communisme. Alle machten van het oude Europa hebben zich tot een heilige drijfjacht tegen dit spook verbonden, de paus en de tsaar, [[Klemens von Metternich|Metternich]] en Guizot, Franse radicalen en Duitse politiemannen.'''|[[Friedrich Engels|F. Engels]] & [[Karl Marx|K. Marx]]}} [[File:Joseph Mallord William Turner - Rain, Steam and Speed The Great Western Railway - WGA23181.jpg|thumb|550px|Een trein steekt op volle snelheid de Theems over. Mist, regen en rook hangen rond de zes jaar jonge 'Maidenhead Railway Bridge' van [[Isambard Kingdom Brunel]]. Turner ging aan het einde van zijn leven experimenteel schilderen. Het is de voorbode van het impressionisme.]] [[File:Daguerreotype_Suriname_1846.jpg|thumb|550px|Vroegst bekende [[daguerreotypie]] uit Suriname. Het jaartal is 1846. Afgebeeld zijn de ouders van de Nederlandse Minister [[Abraham George Ellis]] (1846-1916).]] [[File:Adolph_von_Menzel_-_The_Berlin-Potsdam_Railway_-_WGA15048.jpg|thumb|550px|[[Adolph von Menzel]] schildert in 1847 de treinverbinding tussen Berlijn en Potsdam. Het werk doet denken aan dat [[William Turner]] enkele jaren eerder schilderde: Rain, Steam and Speed.]] . === 1840 === . * De eerste [[postzegels]]. Met dank aan [[Rowland Hill (vernieuwer posterijen)|Rowland Hill]]. . * Begin van een tienjarige economische crisis: de linnenindustrie en de huisnijverheid kwijnen weg. {| class="wikitable" |+ Gemiddelde levensverwachting in 1840 |- ! !! Adel & Geestelijkheid !! Handelaars & Boeren !! Fabrieksarbeiders |- | Leeds || 45 jaar || 27 jaar || 19 jaar |- | Manchester || 38 jaar || 20 jaar || 17 jaar |- | Liverpool || 35 jaar || 22 jaar || 15 jaar |- | Platteland || 51 jaar || 45 jaar || 35 jaar |} . * Frankrijk en Nederland produceren vensterruiten met een grote oppervlakte met glaswalsen. IJzeren kozijnen fixeren ze beter dan de houten. De [[etalage]] en wat [[Marxisme|Marx]] het 'warenfetisjisme' noemt, zijn niet ver weg meer. De socioloog [[Richard Sennett]]: 'In het theater der dingen dolf de nuchtere berekening het onderspit'. === 1841 === . * België verbiedt het [[Tweegevecht|duel]]. . * [[Ida Fourier]] opent de psychiatrische instelling Sancta Maria in [[Sint-Truiden]]. . * De Nederlandse krankzinnigenwet regelt de voorwaarden voor opname en ontslag in inrichtingen die dolhuizen vervangen. . * Eerste dagexcursie van [[Thomas Cook]]. Een treinreis van twintig kilometer brengt 485 toeristen van [[Leicester]] naar [[Loughborough]] voor een anti-alcoholbijeenkomst. . * Op 15 april behaalt [[Karl Marx]] zijn doctorsgraad. Hij is een jonge twintiger en stelt zijn huwelijk uit tot hij een betrekking vindt die hem een loon oplevert. Op sponsoring van zijn vader hoeft hij niet te rekenen, die is overleden. Zijn moeder zegt zijn toelage op. In juli logeert Marx bij [[Bruno Bauer]] in [[Bonn]]. Het duo beleeft er een zomer als geen ander: ze choqueren de bourgeoisie, ze worden dronken in de kerk, ze galopperen op ezels door de straten en schrijven subversieve teksten. . * De Belg [[Adolphe Quetelet]] sticht het eerste openbare statistische bureau ter wereld: de [[Centrale Commissie voor de Statistiek]]. . * ♣ Tuinbouwer en schrijver [[Andrew Jackson Downing]] publiceert de eerste editie van "A Treatise on the Theory and Practice of Landscape Gardening Adapted to North America". In het boek introduceert hij de 'Amerikaanse Droom' als 'gehechtheid aan een bepaalde plek en een verlangen om die plek aantrekkelijk te maken - een gevoel dat min of meer sterk verankerd lijkt in de geest van alle mensen.' . * ♣ Opening van het Pennsylvania Hospital for the Insane. Dr. Thomas S. Kirkbride (1809-1883) stelt dat dergelijke instellingen een tuin en een boerderij nodig hebben van 100 hectare die de patiënten rust bieden. Amerikaanse tuinarchitecten vinden inspiratie bij de Engelse landschapstuin en de [[Hudson River School]] - een Amerikaanse kunststroming - om vergezichten te creëren.<ref>JENNY LÖFFEL, CHRIS VAN BASTELAERE, SARIE VAN DER AA & HERMAN VEREYCKEN. ''Therapeutische tuinen. Inspiratie voor ontwerpen binnen de ouderenzorg,'' Politeia, Brussel, 2020, p. 22.</ref> Tuinieren maakt deel uit van het genezingsproces. Kirkbride schrijft: 'De boerderij en de tuin zijn geweldige middelen om activiteiten te doen met zieken in bepaalde perioden van hun genezingsproces. Niet in alle fasen kan de patiënt werken. Voor degenen die gewend zijn aan dergelijke bezigheden draagt regelmatige, niet te belastende arbeid in het open veld of in de tuin, in bepaalde stadia van hun ziekte, het meest bij aan hun comfort en bevordert het herstel.' In het midden van de negentiende eeuw toont een opvolgstudie in Massachusetts dat de aanpak werkt. Bijna de helft van de ontslagen patiënten blijft stabiel. . === 1842 === . * Waterleiding in [[New York (stad)|New York]] zorgt voor drink- en bluswater. . * 'Ik vertrek straks naar Keulen' schrijft Karl Marx in maart. Hij vindt de nabijheid van zijn professoren 'onverdraaglijk' in Bonn. 'Wie zou zich verplicht willen zien om voortdurend met geestelijke stinkdieren te converseren, met mensen die alleen studeren met als doel de wereld in alle hoeken met nieuwe planken dichtgespijkerd et vinden!' . === 1843 === [[Bestand:Soc._de_Zoologie_1843.jpg|thumb|550px|Oprichtingsaandeel van de Antwerpse zoo, juli 1843.]] {{Cquote|'''De spoorwegen rekenen af met de ruimte, en daarmee rest ons enkel nog de tijd. [...] Denkt u zich eens in wat het betekent wanneer de spoorlijnen naar België en Duitsland worden doorgetrokken en met de rails aldaar worden verbonden! [...] Ik kan de Duitse lindebomen al ruiken; de golven van de Noordzee klotsen bij mij voor de deur.'''|[[Heinrich Heine]] in 1843}} . * De [[Thames Tunnel]] in Londen is 's werelds eerste onderwatertunnel. . * Antwerpen onthult na veel heen en weergetrek en enige mislukkingen het standbeeld van [[Pieter-Paul Rubens|Rubens]] op de [[Groenplaats]]. De [[Zoo van Antwerpen]], één van de oudste ter wereld opent zijn deuren voor het publiek (de Londen Zoo is dan nog niet open voor het publiek) en kondigt het Belgische kolonialisme aan. De plannen lagen al enkele jaren op tafel nu Antwerpen een treinstation heeft. . * Europa raakt in de ban van de '[[Lisztomanie]]'. [[Heinrich Heine|Heine]] bedacht de term.<ref>ORLOANDO FIGES, vertaald door Toon Dohmen. ''Europeanen. Het ontstaan van een gemeenschappelijke cultuur'', Nieuw Amsterdam, 2019, p. 34.</ref> . * De spoorlijn Antwerpen (België) - Keulen (Pruisen) is wellicht de eerste internationale treinverbinding in Europa/ter wereld. . * Het [[Verdrag van Maastricht (1843)|verdrag van Maastricht]] legt de grens tussen Nederland en België vast. . * In hun verslag voor de enquêtecommissie beschrijven de artsen Mareska en Heyman de Gentse [[Beluik|beluiken]]. Ze ontdekken de povere arbeidstoestanden, een verborgen wereld achter burgergevels, ‘een tweede stad in een stad’, één vijfde van de stadsbevolking zit er samengeperst op één driehonderdste van de totale oppervlakte. [[Edward Anseele]] zou het Bataviabeluik vergelijken met een Middeleeuwse [[Melaatsen|melaatsenbuurt]]. . . === 1844 === . * In [[Tongeren (stad)|Tongeren]] komt onder impuls van [[Edouard Ducpétiaux]], de [[Gevangenis van Tongeren|eerste celgevangenis van België]]. Een cel is 2,5 meter breed en 2,8 lang en is bedoeld voor één gedetineerde. . * ♣ Start van de [[Zoologischer Garten Berlin|Zoologischer Garten Berlin]]. . * Liefdadigheidsschool [[Ragged Union]] in Londen gesticht. . ♠ [http://erfgoed.brussels/links/digitale-publicaties/pdf-versies/artikels-van-het-tijdschrift-erfgoed-brussel/nummer-10/artikel-10-10 '''VERDER LEZEN IN NAVOLGING OVER DE LESSEN OVER HET PANOPTICON''']: AURELIE AUTENNE & MICHELE KREUTZ. ''Penitentiair erfgoed. De cellengevangenissen van Sint-Gillis en Vorst'', in: ''Erfgoed Brussel'', nr. 10, Lente 2014, p. 92-107. . === 1845 === [[File:Stevens-bruxelles.jpg|thumb|550px|Tussen 1845 en 1857 sluit Brugge zijn stadspoorten en houdt zo de rondzwervende bedelaars en hun benden uit de stad. Ze overvallen bakkers en in Brussel zijn de gendarmerie en het leger paraat om mensen te repatriëren naar hun Oost- of West-Vlaamse provincie. [[Joseph Stevens (schilder)|Joseph Stevens]] (1819-1892) schildert in 1848 het fresco ''Brussel 's morgens''. Een roedel uitgemergelde honden en daklozen zien er het eerste zonlicht, net waar een eeuw later de Europese spiegeltorens verrijzen.]] . * [[Ierse hongersnood (1845-1850)]]. . * In Vlaanderen jaagt de hongersnood mensen het huis uit. Kinderen en jongeren zoeken hun weg door het land, trekken tot de zee en zorgen voor overlast. . * [[Friedrich Engels]] publiceert zijn ervaringsverslag ''Die Lage der arbeitenden Klasse in England'' na een reis vol antropologische observatie. Hij merkt op dat rijke en arme wijken dicht bij elkaar liggen, iets wat in een volgende fase van de industrialisatie zal veranderen. Voor deze publicatie deden Bonamy, de arts uit Nantes Ange Guépin, Patissier, Petitti, Grunholzer, Villermé, [[Bettina von Arnim]] en Heinrich Grunholzer en Kay gelijkaardige vaststellingen. Wilhelm Wolffe heeft het over de perverse nabuurschap van de rijkste en de armste wijken en de gevaarlijke nabijheid van zieken en gezonden. De huurkazernes van drie of vier verdiepingen zijn binnen even vuil als buiten. Voor de krotten betalen ze hoge huren. Zelfs dieven komen er niet. De teksten hebben een magnetisch effect op de bourgeoisie. Hun voyeurisme laat zich leiden door de ruimtelijke en zintuigelijke beschrijvingen zoals in de tiendelige roman van [[Eugène Sue]] ''Les Mystères de Paris'' uit 1843. Door een kapotgeslagen ruit krijgen ze inkijk in gezinstaferelen met ongedurige en ongeklede baby's, de stank van uitwerpselen, de lompen, kapotte kommen, klamme muren. Een jaar later verschijn van August Brass de ''Mysterien von Berlin''. Deze literatuur - een combinatie van onderzoek, journalistiek en essayisme - zet de [[sociale kwestie]] op de agenda las een samenspel van vragen over volksgezondheid, prostitutie, sociale hygiëne, stedelijkheid, besmettingsgevaar, economische concurrentie, de ontkerkelijking, beroepsziekten, verstedelijking, het wegkwijnen van de sociale cohesie, de invloed van de industrialisatie, seksuele moraal, misdaad...<ref>CHRISTOPHER CLARK, vertaald door Brenda Mudde, Huub Stegeman & Maarten van der Werf. ''Europese lente. De strijd voor een nieuwe wereld 1848-1849,'' De Bezige Bij, Amsterdam, 2023, p. 40-46.</ref> . . '''Angst voor het proletariaat''' . Op 7 februari [[1845]] richt een vluchteling met de naam Karl Marx -net uit Frankrijk gebannen- een verzoek aan koning [[Leopold I van België]]. Het kleine jonge België, nauwelijks vijftien jaar oud, was een eiland van vorstelijke welwillendheid in een zee van onderdrukkende monarchieën, aldus Mary Gabriel in haar 'Liefde en kapitaal'.<ref>MARY GABRIEL. ''Liefe en kapitaal. Karl en Jenny Marx en de geboorte van een revolutie.'' Bert Bakker, Amsterdam, 2012, p. 164.</ref> . “Sire, Ondergetekende, Charles Marx, doctor in de filosofie, 26 jaar oud, herkomstig van [[Trier]] in het koninkrijk [[Pruisen]], wenst zich met zijn vrouw en kind in het grondgebied van Uwe Majesteit te vestigen, en neemt daarom eerbiedig de vrijheid U te smeken hem goedgunstig de toelating te willen verlenen om zijn domicilie in België te vestigen.” '''Geen politiek''' Karl Marx schrijf de vorst twee brieven en belooft op zijn erewoord geen politiek werk te publiceren. België met zijn meest liberale grondwet ter wereld ontvangt Marx niet zomaar. De administrateur generaal van de staatsveiligheid, baron [[Alexis Hody]] houdt hem nauwlettend in het oog.<ref>In 2005 viert de [[Staatsveiligheid (België)|Veiligheid van de Staat]] haar 175ste verjaardag met de tentoonstelling, "Undercover" in het Rijksarchief en de publicatie van PONSAERS P., COOLS M., DASSEN K. &, LIBERT R. ''De Staatsveiligheid: essays over 175 jaar Veiligheid van de Staat,'' Politeia, Brussel, 2005. Op hetzelfde moment is de opleiding Bachelor in de Maatschappelijke Veiligheid één jaar jong en bezoekt ze met collega's uit Nederland de tentoonstelling die indruk maakt, des te meer omdat leden van de Staatsveiligheid de rondleiding geven.</ref> De autoriteiten in België zijn dankzij de Fransen op de hoogte van deze Pruisische agitator. Van de Parijse politie ontvangt de burgemeester van Brussel een brief: "Mocht u ter kennis komen dat hij zijn woord heeft gebroken en enige handeling onderneemt die schadelijk is voor de Pruisische regering, onze buur en bondgenoot, dan verzoek ik u mij dit onverwijld te melden."<ref>RADDATZ F.J. ''Karl Marx: A Political Biography.'' Little, Boston, 1978. Geciteerd in: GABRIEL M. ''Liefe en kapitaal. Karl en Jenny Marx en de geboorte van een revolutie.'' Bert Bakker, Amsterdam, 2012, p. 165.</ref> '''Wel politiek''' De verdachtmaking was terecht. Drie jaar later werkt Marx samen met [[Friedrich Engels]] het meest revolutionaire geschrift van de negentiende eeuw af. Het manuscript zal bekend worden als het [[Communistisch manifest]]. Bij de publicatie is er in de geboortestreek van Marx geen sprake van [[industrialisatie]]. Beiden bestuderen de pijnlijke transformatie van agrarische naar industriële samenleving vanuit een buitenwijk van de [[Brussel (stad)|Belgische hoofdstad]] en sturen hun document in januari [[1848]] naar [[Londen]], de industriële symboolstad bij uitstek. Ze hebben lang nagedacht over hun openingszin. Ze klinkt spannend, en ze ademt de sfeer van [[Mary Shelley]]’s [[Frankenstein]].<ref>Of Marx of Engels het werk kennen, is niet geweten. Mary Wollstonecraft Shelley is achttien als ze Frankenstein schrijft. De kritieken in 1818 zijn slecht maar het werk vindt de weg naar het theater waar het verhaal uitgroeit tot symbool van de menselijke onmacht tegenover de industrie. Tot op heden brengt men Frankenstein in verband met het klonen en genetica.</ref> “Een spook waart door Europa – het spook van het communisme.” Engels en Marx verzenden geen [[roman]], maar een handgeschreven [[manifest]]. Het [[pamflet]] is bedoeld als programma voor een [[arbeiderspartij]] en bereikt in het begin van het crisis- en revolutiejaar 1848 een petieterig drukkerijtje in Liverpool Street. Voor de eerste oplage vol zetfouten – net zoals de eerste druk van dit manifest van de angst trouwens - volstaan duizend exemplaren. Het clandestiene document zal zich als revolutionaire geloofsbrief door Europa verspreiden. Het is de teneur van de eeuw. Of om het met Marx' en Engels' slotwoorden van het manifest te zeggen: "Dat de heersende klassen sidderen voor een [[communistische]] [[revolutie]]! De [[proletariërs]] hebben daarbij niets te verliezen dan hun ketenen. Zij hebben een wereld te winnen. Proletariërs aller landen, verenigt U!" . === 1846 === . * Afschaffing Engelse [[graanwetten]]. . * Het Brussels gemeenteraadslid [[Edouard Ducpétiaux]] bestudeert de verbetering en de gezondmaking van de arbeiderswoningen en -wijken naar Londens voorbeeld. . * Start bouw de [[Koninklijke Sint-Hubertusgalerijen|Sint-Hubertusgalerijen]]. . * [[Adolphe Quetelet]], de stichter van het eerste openbare statistische bureau ter wereld ([[Centrale Commissie voor de Statistiek]]) organiseert een eerste volkstelling met wetenschappelijke ambitie. . * Op 13 juni vertrekken vroeg in de morgen de eerste treinen van [[Gare Saint-Lazare]] naar Brussel. Baron [[Rothschild (geslacht)|James de Rothschild]] en zijn Chemins de fer du Nord nodigden duizendvijfhonderd mensen uit voor deze plechtige opening van een treinrit die via Rijsel naar Brussel gaat aan een hels tempo van dertig kilometer per uur. [[Victor Hugo]] en [[Alexandre Dumas (trein)|Alexandre Dumas]] zijn van de partij. Tegen de middag is het gezelschap in Rijsel en na middernacht reizen ze door naar Kortrijk (14 juni). Daar leunt iedereen tegen elkaar aan om een glimp van het bijzondere gezelschap te zien. De tocht verloopt via Gent en Mechelen en in Brussel wacht [[Leopold I van België|Leopold I]] en zijn echtgenote [[Louise d'Orléans]] haar broers, de Franse prinsen op voor een banket in het paleis. Het pas geopende [[Gare du Nord (Brussel)|Gare du Nord]] is verbouwd tot een zwevende balzaal vol kroonluchters boven de rails. . === 1847 === . * Hongeronlusten doen denken om de burgerwacht opnieuw in het leven te roepen. . * Naast de gevangenis van Tongeren komt een nieuwe rijkswachtkazerne. . === 1848 === [[File:Philippoteaux - Lamartine in front of the Town Hall of Paris rejects the red flag.jpg|550px|right|thumb|De Franse dichter, historicus en politicus [[Alphonse de Lamartine]] (1790-1869) spreekt de woelige massa toe bij het Parijse stadhuis. Op dit doek van achttien vierkante meter toont Philippoteaux de gebeurtenissen van 25 februari 1848. Lamartine staat op een fauteuil. Om hem heen de voorlopige regeringsleden, waaronder Louis Blanc. Boven hen hangen kruitdampen, de geur van bloed is aanwezig. De gevechten zijn voorlopig zo goed als afgelopen, de chaos is er nog: een stervend paard, een gewonde op een branquart, een artilleriestuk, mondingsvuur op de achtergrond... Een doos draagt het opschrift 'Collecte voor de gewonden'. De massa beseft welk offer de strijders brachten. Bij een berg geplunderde spullen is het lijk van een metselaar neergeworpen. Zijn kameraden schoten hem neer omdat hij tijdens de gevechten plunderde. Op zijn borst is te lezen 'Dood aan dieven'. Links van de dief brengen anderen brengen goud en zilver in 'veiligheid'. Op een wit paard rijdt 'Marie van Lille' allegorisch aan met een rode vlag. Lamartine kijkt haar aan en weigert. Hij draagt een driekleur. Tussen de vele rangen en standen is er weinig eensgezindheid. Welke weg moet het na de revolutie uit? Op de achtergrond wappert een vlag die de afschaffing van de doodstraf bepleit. Lamartine is minister van Buitenlandse Zaken van 24 februari tot 11 mei. In mei onderdrukt hij de nieuwe onlusten, in juni lukt het hem niet meer.<ref>In december 1848 draait zijn gooi naar het presidentschap uit op een nederlaag. De staatsgreep van Napoleon III in 1851, betekende het einde van zijn carrière.</ref> Onder het tafereel komt een jongen aangelopen met een gevallen zilveren lepel. Het is de trommelslager Pierre, die de troepen met zijn trommel in charge bracht bij de verovering van Château d'Eau op de regeringstroepen. Jonge mensen zijn deelachtig en aanwezig tijdens de revolte. De scène doet denken aan de ochtend van 26 juni een seizoen later, beschreven na een hachelijke nacht door de Russische schrijver [[Alexander Herzen]] en de journalist [[P.V. Annenkov]] waarbij erg jonge mannen zich op het strijdtoneel wagen. De schrijver en de journalist luisteren naar de toespraak van een zeventienjarige jongen en zijn halfdronken makkers op de [[Place de la Concorde]] tot een kleine menigte van voddenrapers, huisbewaarders en bleke en stille bezemvrouwen. 'Zij hebben dapper gevochten' roept hij, 'wij hebben het ze betaald gezet, voor onze kameraden!' De jongen is er fier op dat hij vijf of zes van zijn vijanden met zijn bajonet heeft gestoken 'zo diep als-ie ging.' Als hij deze woorden spreekt, neemt hij de houding aan van een geharde crimineel, al dan niet wetende dat het toedoen hem veranderde in een moordenaar. De Parijse strijd verhardt dus in de zomer van 1848. Eind juni nemen ongeveer veertigduizend vrouwen en mannen de wapens op tegen de regering. Die slaat dubbelhard terug met 80.000 troepen met aan hun hoofd de even kersverse als ervaren minister van oorlog Louis-Eugène Cavaignac. Die verdiende zijn sporen in Algerije waar hij de uitroeiingstechnieken en -tactieken van de Fransen leert kennen om de inheemse bevolking onder de duim te houden en desnoods te vernietigen. Hun aanvallen noemen ze razzia’s, hun techniek is die van de verschroeide aarde. Cavaignac is een ‘enfumade’-pionier. Weerloze bevolkingsgroepen die in grotten schuilen, rookt hij uit. Als de revolutie in 1848 toeslaat, is de top van het Franse leger ervaren in de oorlogsvoering van het koloniale type. In juni krijgt Cavaignac vrij spel om de opstanden neer te slaan. Hij pakt de zaak in Parijs militair aan, zonder onderhandeling, zonder nuance. De geest van de Algerijnse oorlogvoering en de koloniale methoden vinden hun weg naar één van de befaamdste steden op het continent, dat erkennen zowel de critici als de medestanders van Cavaignac. En propaganda is hen niet vreemd. Zo prikken de revolutionairen een kind op een piek om de scherpschutters van het leger af te leiden. Het leger dicht de opstandelingen gewiekst gruweldaden, martelingen en verminkingen toe, vergelijkbaar met de Algerijnse berichten. Het Algerijnse beschavingsoffensief passen ze nu toe op het barbaarse proletariaat. Victor Hugo zit middenin de gevechten en leidt stormaanvallen op barricades van de opstandelingen. Aan zijn maîtresse Juliette Drouet beschrijft hij hoe hij onder hevig vuur ligt. Hij is nu veilig. De catastrofale taferelen die hij de laatste veertig uur onder de ogen kreeg, noemt hij onvergetelijk. Langs beide kanten laten duizenden het leven, de ziekenhuizen herbergen 2.500 gewonden – van wie elders hulp zoekt om de gevangenis of de standrechtelijke executie te vermijden zijn geen cijfers. Twaalfduizend mensen krijgen na hun arrestatie te horen dat ze hun lot een deportatie is naar Algerije, een straf die zich zal beperken tot een harde kern van 468 mannen.<ref>CHRISTOPHER CLAR. ''Europese lente.'', p. 562 ev, p. </ref>]] [[File:Expédition de Risquons-tout.jpg|right|thumb|550px|Het Belgisch legioen probeert in de nasleep van de februarirevolutie vanuit Parijs de Belgische monarchie omver te werpen, en België te annexeren. Hun invasie werd op 29 maart afgeslagen aan de grens bij Risquons-tout.]] [[File:William_II,_King_of_the_Netherlands,_by_Nicaise_de_Keyser.jpg|thumb|550px|Willem II volgde zijn vader in 1840 op en liet diens aspiratie om de Zuidelijke Nederlanden opnieuw bij zijn koninkrijk te voegen, niet varen. Hij overlijdt in 1849. Portret door [[Nicaise de Keyser]].]] [[File:Friedrich Engels (1891).jpg|thumb|550px|[[Friedrich Engels]] in 1891 (1820-1895) was een Duits industrieel en de zoon van een succesvolle Duitse textielbaron, sociaal wetenschapper en auteur. In 1845 publiceerde hij ''De Toestand van de Arbeidersklasse in Engeland'' en in 1848 was hij mede-auteur van ''Het Communistisch Manifest'' (met Karl Marx). Later steunde hij Marx om Het Kapitaal te schrijven. Na Marx' dood bewerkte hij het tweede en derde deel. Zijn vader zond Friedrich naar Engeland om diens katoenfabriek in Manchester te runnen. Gechoqueerd door de armoede schreef hij de ‘Toestand van de arbeidersklasse in Engeland in 1844’. Tijdens een ontmoeting met Karl Marx kwam hij erachter dat beiden dezelfde ideeën hebben over kapitalisme. In juli 1845 neemt Engels Marx mee naar het Engeland van Mary Burns en haar zus Lizzie. Die brengen hem in contact met de Chartisten. Terug in Brussel, richten Engels en Marx in januari 1846 het ‘Communistische Correspondentie-Comité’ op om socialistische leiders te verenigen.]] . {{Cquote|'''Van oudsher beamen zowel marxistische als niet-marxistische historici dat 1848 een overgang vormt, of zelfs een breuk, tussen een primitieve periode, een periode van de 'voorlopers', en een tweede periode waarin het socialisme op een nieuwe basis van start gaat, hoewel het belangrijke elementen uit de eerste periode vasthoudt en omvormt. Wat vanuit dit gezichtspunt als belangrijk verschijnt, is het feit dat socialistische systemen of socialistische ideeën voor 1848 geformuleerd werden, vooral in de vorm van 'utopische' systemen - een kwalificatie die reeds werd gegeven door tijdgenoten en die ook werd gebruikt door Marx en Engels in hun Communistisch Manifest in 1848.|[[Etienne Balibar]]}} [[File:March15.jpg|thumb|550px|Revolutie tot in Hongarije. Mihály Zichy toont hoe [[Sándor Petőfi]] het [[Nemzeti dal]] voorleest aan het volk op 15 maart 1848.]] [[Bestand:Iishmarx.jpg|thumb|550px|Het [[Communistisch Manifest|Communistisch Manifest]], [http://nl.wikisource.org/wiki/Manifest_van_de_Communistische_Partij manuscript], 1848. Het [[Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis]], één van de grootste onderzoeks- en documentatiecentra ter wereld voor de arbeidersbeweging, bewaart het handschrift.]] . * Europa kent een [[Cholera]]-epidemie en een hongersnood die blijft duren. In december bezwijkt [[Emily Brontë]] (°1818) aan [[tuberculose]]. Ze is dertig en is net als haar zussen een succesvol schrijfster. Een jaar eerder schreef ze ''[[Woeste hoogten]]'', later op muziek gezet door [[Kate Bush]] met [https://www.youtube.com/watch?v=Fk-4lXLM34g Wuthering Heights]. Dit crisisjaar leidt overal tot revoluties en treft de armen meer dan de rijken. Over armen wordt minder geschreven dan over rijken. Brontë behoorde tot de laatste categorie. Het begint bij de [[Februarirevolutie (1848)|februarirevolutie]] in [[Parijs]]. Die deint uit over Europa, alleen Engeland en België blijven gespaard. De revolutie draait in het nadeel uit voor de opstandelingen. In Brussel werken [[Friedrich Engels]] en [[Karl Marx]] hun [[Communistisch manifest]] af, het pamflet is net te laat om de revolutie op hun conto te schrijven. . * Afschaffing van de dagbladzegel waardoor de krantenprijs halveert. Kranten waren tot nu toe enkel betaalbaar door de elite. . * In Gent, ten noorden van het Sint-Pietersplein, tussen de straten Blandijnberg en Rozier gaat de Cité Ouvrière of het [[De Vreesebeluik]] open. Midden jaren dertig van de twintigste eeuw zal het plaats maken voor de universiteitsbibliotheek en de [[Boekentoren]]. Lieven De Vreese richt het in als een modelcité in contrast met het [[Bataviabeluik]] (gesloopt in 1881 om plaats te maken voor het Instituut der Wetenschappen, het universiteitsgebouw aan de [[Jozef Plateau|Plateaustraat]]). De Vreese voorziet zijn beluik van een monumentale toegang op het [[Sint-Pietersplein (Gent)|Sint-Pietersplein]]. De openbare stadspomp uit 1836 zorgt voor water. . [https://www.youtube.com/watch?v=3ihIFYJkjKo '''♥ BEELDFRAGMENT OVER HET PRILLE ONTSTAAN VAN DE VAKBONDEN EN DE MAATSCHAPPIJEN VAN ONDERLINGE BIJSTAND''' (10 Min.).] . '''De [[Februarirevolutie (1848)|februarirevolutie]] van 1848''' . De [[liberale]], conservatieve burgerij vindt [[armenzorg]] en [[barmhartigheid]] nefast: het zet de armen niet aan tot werken maar tot ledigheid is de redenering. De oorzaak van het pauperisme en de armoede leggen ze bij hun zedeloosheid, hun luiheid, hun egoïsme, hun drankzucht en hun gebrek aan spaarzaamheid. Tot de situatie niet langer houdbaar is. 'De wind van de opstand waait, de storm verschijnt aan de horizon' schrijft [[Alexis de Tocqueville]] aan de vooravond van de 1848. En hij vervolgt: 'Ik krijg te horen dat er geen gevaar is omdat er geen rellen zijn; ik krijg te horen dat er geen revolutie op handen is omdat er geen onrust zichtbaar is aan de oppervlakte van de samenleving. Heren, sta me toe op te merken dat u zich vergist.' . '''1. Europa ten prooi aan revolutie''' In februari 1848 valt het slapende Europa ten prooi aan een vroege industriële revolte én een late - misschien wel haar voorlaatste voedselcrisis. Met een revolutie tot gevolg. Als die in Parijs losbreekt, ontbrandt Europa: Duitsland, het Oostenrijks-Hongaarse keizerrijk, het latere Hongarije, Tsjecho-Slowakije, Polen, Joegoslavië en Roemenië; overal waait de revolutionaire wind. Ze waait in landelijke streken, in de steden en in industriële gebieden en ze sleurt alle klassen mee: de boer, de proletariër, de burger, de kapitalist. In Nederland wijst de Groningse theologische hoogleraar P. Hofstede de Groot twaalf dagen na de februari-revolte al op het belang van 'menslievende verenigingen', niet zozeer om hun filantropie, hun hulp of hun caritas maar veeleer om de opkomende arbeidersklasse zo op te voeden 'dat zij hare vrijheid niet misbruikt tot het genot van dierlijke uitspatting, maar gebruikt tot het verkrijgen van menschelijke beschaving.' Lees: de arbeidersklasse politiek en sociaal onmondig te houden. Zijn belangrijkste voorstel van Hofstede de Groot is een 'Algemeen Patronaat der gegoeden over de geringen' in te voeren om 'den oorlog die dreigt uit te barsten van de armen tegen de rijken te verhoeden.' De liefdadigheidsverenigingen en de politie vormen het negentiende eeuwse het antwoord op de angst bij de heersende klasses die de dreiging voelt van een oorlog van de armen (numeriek in het overwicht) tegen een kleine, elitaire groep van rijken. Welzijswerk en politie houden zo de arbeiders 'arbeidsgeschikt', ze disciplineren, socialiseren en compenseren de frustraties van het arbeidsproces. Politie en welzijnswerk waarborgen zo het voortbestaan van de klassenmaatschappij en voorkomen de klassenstrijd. Vier dagen na deze rede zou Willem II zich in één nacht bekeren tot het liberaal conservatisme.<ref>H.C.M. MICHIELSE. ''De burger als andragoog. Een geschiedenis van 125 jaar welzijnswerk (1848-1972)'', Meppel, Amsterdam, 1977, p. 11.</ref> . '''2. Niet in België''' In Brussel, de hoofdstad van zijn jonge natie verneemt [[Leopold I van België|Leopold I]] hoe het zijn schoonvader [[Louis-Philippe]] in Parijs vergaat en hoe die ten val komt. Ongerust schrijft hij zijn nicht - de Britse Queen [[Victoria van het Verenigd Koninkrijk|Victoria]] - een brief met de vraag 'Waar zal dit eindigen?' Tot zijn verwondering reageert zijn land patriottisch, inclusief de arbeidersklasse. Brussel ligt op tien uur reizen van Parijs en toch laat het proletariaat zich ''niet'' tot de internationale oproer verleiden terwijl het in Parijs, Berlijn, Wenen en Madrid tot straatgevechten komt. Integendeel, ze toont nationale sympathie. Dat eensgezinde patriottisme is wellicht voor een stuk te danken aan het voorbije beleid van de oorlogsminister [[Pierre Emmanuel Félix Chazal]], ooit een Fransman en aanhanger van [[Saint-simonisme|Saint-Simon]] en de premier [[Charles Rogier]]. Die stak zijn [[utopisch socialisme]] nooit onder stoelen of banken. . '''3. Politiestaat''' De revolutionaire crisis dringt de regering diverse doelen op: 1. De indoctrinatie (met godsdienst) en de beteugeling (gevangenissen) van het proletariaat; 2. In 1850 stemt het parlement de wet op de behandeling van de krankzinnigen. De wet steunt op de voorstellen van Guislain en Ducpétiaux uit 1832; 3. De installatie van een wij/zij, bourgeoisie versus het proletariaat denken en een volstrekte scheiding van de beide klassen (parken blijven voorbehouden voor de 'betere' klasse, net zoals de passages en overdekte winkel-gallerijen); 4. De binnenlandse politieke en sociale onrust vermijden en ordehandhaving; 5. De revolutie buiten het land houden. Die buitenlandse dreiging loert van uit Frankrijk en Nederland. Daar laat Willem II de droom van zijn vader die hij sinds 1840 opvolgde - het terugwinnen van de Belgische gebieden - niet varen. In Frankrijk dromen sommigen van een nieuwe republiek. Dit zogenaamde [[Belgisch legioen (1848)|Belgisch legioen]] stak op 29 maart 1848 de Belgische grens over om er opstanden uit te lokken en de monarchie omver te werpen. De legerafdeling van [[Joseph Fleury-Duray|Joseph Fleury]] wachtte ze op, doodde zeven revolutionairen en jaagde ze uiteen bij [[Risquons-Tout]]. Van de zestig gevangenen veroordeelde het Antwerpse [[Hof van assisen]] zeventien van het tot de doodstraf. . '''4. De indoctrinatie en de beteugeling van het proletariaat''' Na de ‘grote schrik’ van 1848 juicht de geestelijkheid de komst van de spoorweginfrastructuur toe: ze zorgt dat fabrieksarbeiders pendelen en dat de arbeider onder de hoede van de herder blijft; de spoorwegen zijn het antwoord op de ontvolking van het platteland tegen en een ventiel voor de industriesteden die uit hun voegen te barsten. De betaalbare spoorabonnementen voor arbeiders in 1869 zijn er de concretisering van. Met het omgekeerde effect hield de geestelijkheid echter geen rekening: de pendelarbeid verspreidde het socialisme en de mentaliteit van de stad naar het platteland. Na de ‘grote schrik’ juicht de vrijzinnige en liberale Belgische burgerij de geestelijkheid toe en relativeert ze haar eigen antiklerikalisme: de burgerij had de proef van de revolutie succesvol doorstaan en één les geleerd: de subversie van het proletariaat was met een krachtig tegengif te bestrijden: de moraliserende kerk. ‘Deze agitatie van radicalen’ schreef een liberale krant op 31 maart 1848 ‘ondermijnde de zedelijkheid van de arbeiders. Tevoren luisterden zij naar de stem van het christendom en beschouwden zij hun leven als een pelgrimstocht naar de beloning voor de zware last die ze torsten.’ Het leidde tot een vreemde klasse-solidariteit tussen gelovigen en vrijzinnigen: de godsdienst moest plotsklaps en opnieuw uitgroeien tot ‘de trouwe vriend van het volk.’<ref>VAN ISACKER KAREL. ‘’Mijn land in de kering 1830-1914. Deel I, Een ouderwetse wereld 1830-1914,’’ Nederlandse boekhandel, Antwerpen, 1984, p. 129.</ref> . '''5. ♣ De eeuw van het stadspark''' De uitzichtloze ellende in de beluiken, de stadskankers zijn het best te bestrijden met het [[Georges-Eugène Haussmann|Haussmanniaanse]] recept dat Parijs na de juli-revolte beproeft. Het [[Haussmann|Haussmannisme]] elimineert volkswijken in ruil voor prestigeprojecten van boulevards, een justitiepaleis, gevangenissen, stations... en natuurlijk niet te vergeten de stadsparken als groene longen. In België is de uit Duitsland afkomstige en in Brussel overleden Frédéric Édouard Keilig (1827-1895) een erg productieve landschapsarchitect. Hij ontwerpt onder meer het Ter Kamerenbos, het Park van Laken, het Stadspark in Antwerpen, het Luikse Parc d'Avroy en het Maria Hendrikapark in Oostende. Ook Louis Fuchs (1818–1904), eveneens uit Duitsland afkomstig en in Brussel overleden is geen onbekende. Hij behoort tot de top drie van de Belgische tuin- en parkarchitecten. Fuchs gaf les op de Mechelse land- en [[PTS Campus Mechelen|tuinbouwschool]] en de École d’Horticulture de l’État. In 1861 mag hij zichzelf de eerste groeninspecteur van Brussel noemen. Hij ontwerpt de Brusselse parkbegraafplaats in Evere, het [[Leopoldpark (Oostende)|Leopoldpark]] in Oostende, het stadspark Sint-Donatius in Leuven, het Kasteel Drie Koningen in Beernem, het Kasteel d'Aertrycke in Torhout, het park van de [[tuinbouwschool van Vilvoorde]], het Park van Kasteel Den Brandt in Antwerpen, het domein van het kasteel van Beervelde. . '''6. Wij/zij''' De burgerij stimuleerde de segregatie om de confrontatie met de viezigheid, de ellende en de ondeugden buiten haar blikveld te houden. Voor de rest vreesde ze de epidemie die iedereen kon treffen. ‘De wet van 1 juli 1858 beoogde de sanering van ongezonde buurten door onteigening en afbraak. Na de cholera van 1866, de ergste van de eeuw met 43.000 slachtoffers in het hele land, hoofdzakelijk in de krottenwijken, laat de wet van 1867 de onteigening toe voor alle stadsverfraaiing. . '''7. Landbouwscholen: onrust vermijden en orde''' Op 3 april 1848 zorgt een wet voor inrichtingen die de overlast van de zwervende jongeren moet inlossen: voor [[Édouard Ducpétiaux]], de inspecteur-generaal van het Gevangeniswezen en de Weldadigheid is dit een kans: hij realiseert zijn hervormingsscholen. Inspiratie vindt hij in het Franse [[Mettray]], een eerste landbouwschool voor jonge delinquenten. Het accent ligt minder op straf en meer op (her)opvoeding om van de jongere een ‘nuttige burger en bekwame arbeider' te maken en zo de 'armoede en bedelarij uit te roeien’. Ook [[Charles Rogier]], de minister van binnenlandse zaken vindt de inrichting van tuinbouwscholen zaak. Het K.B. van 30 april 1849 is het startschot voor het Institut Royal d'horticulture in [[Gentbrugge]], in het tuinbouwbedrijf van Van Houtte. In [[Vilvoorde]] komt er in dat jaar het Koninklijke Instituut voor horticultuur nabij de plantenkwekerij De Bavay.<ref>VAN DAMME SYLVIE. ''Landschapsontwerp in Vlaanderen. Landschap als narratief en integrerend medium in de ruimtelijke ontwerppraktijk'', Garant, Antwerpen, 2013, p. 50. Verder schrijft ze: 'Het doel van deze scholen luidde kernachtig, maar enigszins eenzijdig: "door theorie en praktijk goed boomkwekers vormen die een volledige kennis hebben van alles wat hun beroep betreft". De scholen waren in hoofdzaak gericht op sierplantenteelt, waaronder ook uitheemse sierplanten. De goede reputatie van de scholen zorgde ervoor dat gaandeweg ook buitenlandse studenten naar Vlaanderen afzakten om er vakkennis en wetenschappelijke ervaring op te doen. Tegelijk zorgt de internationale bekendheid van zowel de lesgevers als de afgestudeerden voor de wereldwijde vermaardheid van de Vlaamse tuinbouw. (...) Geen enkel vak richtte zich op de publieke ruimte.</ref> In [[Ruiselede]] komt een instelling voor jongens in 1849, in [[Beernem]] komt een instelling voor meisjes in 1853 en in [[Wingene]] komt er in 1855-56 een opleiding voor scheepsjongens. Ruiselede wil 500 jongens, Beernem wil vierhonderd meisjes en een aantal kinderen tussen de twee en zeven. Wingene wil honderd jongens en bouwt voor hen een schoolschip. Het matrozenbestaan lijkt even avontuurlijk als aanlokkelijk. De eerste schoolhoeve start op het Sint-Pietersveld in Ruiselede (in gebouwen bedoeld als suikerfabriek) en wordt tot in het buitenland beroemd. Helaas: de tucht is repressief militair en het personeel bestaat uit ex-militairen. Veel opvoedkunde is er niet. Doorgaans gaat het om jonge kinderen: één op drie is jonger dan twaalf en de meesten zijn bij aankomst analfabeet. De instelling beoogt een complete vorming: sport, gymnastiek, muziek (eigen fanfare). In 1859 is 186 hectare gecultiveerd, met een groentetuin en boomgaard. De productie komt de jongeren, het personeel en gevangenissen ten goede. Vanaf 1910 leidt de instelling op tot andere beroepen dan landwerker: kleermaker, schoenmaker, schrijnwerker, smid... . '''8. De revolutie buiten houden''' NEDERLAND In Gent kan Willem II rekenen op een kleine, fanatieke [[Orangisme (na 1830)|orangistische]] kern. Gedurende het Verenigd Koninkrijk der Nederlanden, tussen 1815 en 1830 ontpopt Gent zich tot een universiteitsstad, havenstad en industriestad. Dankzij Willem II - de man kreeg in Gent onlangs zijn standbeeld - komt er een zeehaven met het [[Kanaal Gent-Terneuzen]] en de katoenweefsels vinden een ongezien afzetgebied in Nederlands-Indië. Niettegenstaande de Gentse orangisten liefst Frans spreken, verklaren deze drie elementen waarom de stad de [[Belgische Omwenteling]] niet toejuicht. Na 1848 vernevelen die orangisten en gaan ze op in de Liberale Partij. FRANKRIJK In Frankrijk dromen sommigen van een nieuwe republiek waar ook België deel van uitmaakt. Dankzij de inlichtingendienst slaagt het Belgisch leger er in om deze tweeduizend revolutionairen bij [[Risquons-Tout]] en [[Quiévrain]] tot staan te brengen. Het is in die context dat de regering België omvormt tot een [[politiestaat]]. Het is in die context dat de Liberale regering van [[Charles Rogier]] de sinds 1831 in slaap gedommelde [[Burgerwacht]] nieuw leven inblaast en hen op zondagmorgen (tot ongenoegen van de kerk) laat oefenen. Dat leidt niet tot militaire expertise noch tot discipline onder de bewapende mannen. De bevolking noemt hen een 'operetteleger' en sommige van hun interventies lopen uit de hand. Eind februari, na de Parijse revolte, roept de Justitieminister de gemeenten op om paspoorten streng te controleren, danszalen voor middernacht te sluiten en samenscholingen van meer dan vijf personen te verbieden. En er volgen preventieve uitzettingen van vreemden die de 'publieke rust in gevaar brengen'. De politie of de staatsveiligheid arresteren [[Karl Marx]] en zijn vrouw, [[Jenny von Westphalen]] die sinds 1845 in Brussel verblijven. In de nacht van 1 op 2 maart zetten ze hen het land uit, nadat [[Jenny Marx]] een nachtje in de gevangenis nabij de grote markt 'Den [[Amigo (Brussel)|Amigo]]' verbleef. De pers sprak er schande over dat deze adellijke vrouw tussen de prostitués, straathoertjes en kruimelcriminelen moest hokken. In hoeverre het verhaal klopt, is moeilijk te achterhalen, er bestaan verschillende versies van. Sommige bronnen zeggen dat Marx ook hier werd opgesloten. Wat tegenwoordig een hotel is voor de rijkere klasse - sleeën rijden af en aan pal in het centrum - was in 1848 gewoon een eeuwenoude gevangenis. Je kan de celstructuur aan de buitenkant nog herkennen. In elk geval leidde de opsluiting van de adellijke Jenny tussen volksmensen tot een schandaal. Kranten spraken er schande van en op vraag zou Jenny een aparte kamer hebben gekregen. In de zestiende eeuw droeg deze gevangenis naam 'Vrunt'. Vrunt betekent 'gevangenis van de heer', een luxecachot voor de hogere klasse die men in een soort huisarrest plaatste. De Spanjaarden vertaalden 'vrund' verkeerdelijk in 'vriend' en zo kreeg 'Den Amigo' zijn naam. . === 1849 === [[Bestand:Louis_van_Houtte00.jpg|thumb|right|550px|[[Louis Benoît Van Houtte|Louis Van Houtte]] (1810-1876): de tuinbouwschool als reactie op de revolte van 1848 en als antithese van de gevangenis.]] . * De Amerikaanse schrijver en dichter [[Edgar Allan Poe]] overlijdt, hij is 40. . * ♣ De Ieperling [[Louis Benoît Van Houtte|Louis Van Houtte]] (1810-1876) studeerde in Frankrijk en nam in 1830 actief deel aan de Belgische revolutie. Kort na de onafhankelijkheid schopt hij het tot hoofd van de Brusselse Kruidtuin. In 1833 richt hij het tijdschrift ''L'Horticuleur belge'' en later volgt ''Flore des serres'' met overvloedige kleurenillustraties. Geen land dat meer tuintijdschriften kent dan België. Het aantal vakbladen loopt op tot veertig, meestal in het Frans, die in groeiende en luxueuzere oplagen verschijnen: ''Herbiér de l'Amateur des Fleurs'', ''La Belgique Horticole'' tonen kleur en detail van de plantenwereld en de Amerikaanse, de Aziatische en de Afrikaanse import. Nadat de prachtige platen vernist zijn doen ze sprookjesachtig en onwerkelijk aan. In 1839 kiest Van Houte - na een reist door Brazilië - voor de bloementeelt in Gentbrugge en vestigt naast zijn kwekerij een lithografische drukkerij. Daar drukt hij tussen 1845 en 1880 de drieëntwintigdelige ''Flore des Serres et des Jardins de l'Europe''. en na de revolutie van 1848 richt hij bij zijn kwekerij de middelbare landbouwschool van Gentbrugge op als geëngageerde reactie op de revolte. Mannen van naam leren er de orchideeën en azaleakweek kennen, de snoeikunst en het leifruit. De combinatie van een wetenschappelijk gerund bedrijf, de vraag naar bloemen en fruit, de tuinbouwkundige genootschappen, de geïllustreerde vakbladen en de tuinbouwscholen doen de pomologie - de wetenschap van de fruitrassen - opklimmen tot een respectabele en internationale discipline.<ref>LUDO VANDAMME (Ed.). ''Uitgelezen bloemen. Botanische boeken en orchideeënprenten uit Brugse verzamelingen'', De Biekorf, Brugge, 1997; WYBE KUITERT & JAN FRERIKS. ''Hovenierskunst in Palmet en Pauwstaart. Geschiedenis en techniek van het snoeien van leifruit,'' Nationale Plantentuin, Meise, 1994, p. 44-45.</ref> . . ;Kijken <gallery> Bestand:Thomas.Cook.jpg|[[Thomas Cook]] (1808–1892) is de stichter van een reisorganisatie. File:Marx+Family and Engels.jpg|Marx en familie, samen met F. Engels. File:Edouard_Ducpetiaux1871.jpg|[[Edouard Ducpetiaux]]. File:Rowland_Hill_-_Project_Gutenberg_etext_13103.jpg|[[Rowland Hill |Rowland Hill]]. File:Thamestunnel.jpg|De Thamestunnel. File:Thames_tunnel_construction_1830.jpg|De Thames tunnel constructie. File:DelaneysFamineStatute.JPG|Hongersnoodmonument van [[Edward Delaney]] uit 1967 in Dublin. File:Charles_Rogier_(02).jpg|[[Charles Rogier]]. File:Edgar_Allan_Poe.jpg|[[Edgar Allan Poe]]. File:Petőfi_Sándor.jpg|Daguerreotype van de Hongaarse revolutionair [[Sándor Petőfi]] (1823-1849). </gallery> . . = FASE TWEE: 1849-1890 = [[Bestand:Leopoldpark Oostende kiosk.jpg|thumb|Kiosk, Leopoldpark, Oostende|thumb|550px|Leopoldpark Oostende, kiosk.]] [[File:Paris._Lacs_du_Bois_de_Boulogne_-_Charles_Rivière_del._et_lith._LCCN2016652456.jpg|thumb|550px|In 1848 koopt de Franse staat het bos en verkoopt het in 1852 Parijs. Georges-Eugène Haussmann transformeert het tot een Engels park, op de allée Reine Marguerite en de avenue Longchamp na.]] [[File:Hyde_Park_Bicycling_Scene_1896_Robert_W_Paul_London_Royal_Park.webm|thumb|550px|Hyde Park in Londen dateert uit de 17de eeuw. Prins Albert organiseert er in 1851 de eerste Wereldtentoonstelling. [[Joseph Paxton]] bouwde [[Crystal Palace (gebouw)|Crystal Palace]], een gebouw van glas en staal.]] [[Bestand:1860_Pocket_Map_of_Central_Park,_New_York_City_-_Geographicus_-_CentralPark-olmstead-1860.jpg|thumb|550px|Central Park opende haar poorten voor het publiek in 1859.]] {{Cquote|'''Een andere noviteit van de negentiende eeuw was de [[wereldtentoonstelling]], de opvallendste combinatie van een panoramische blik en encyclopedische vaststelling. Het begon met de Great Exhibition of the Works of Industry of All Nations in het Londense Hyde Park (1851), waarvan het spectaculaire kristallen paleis, een zeshonderd meter lange hal van glas en ijzer, tot op de dag van vandaag in de herinnering voortleeft, hoewel het later naar de rand van de stad overgebrachte restant van het gebouw in 1936 afbrandde. De Great Exhibition was een product van het beginnende spoorwegtijdperk. Alleen de spoorwegen maakten het mogelijk meer dan honderdduizend tentoonstellingsobjecten en één miljoen bezoekers van buiten de stad naar de plaats van bestemming te krijgen - een voorafspiegeling van het 'expo-toerisme' van later tijden. (...) Tot 1914 volgden er talrijke wereldtentoonstellingen of grote internationale tentoonstellingen, expositons universelles, world's fairs, en elk ervan verwezenlijkte in haar eigen tij en op haar eigen plek een eigen ideologisch programma: Parijs (1855, 1867, 1878, 1889, 1900), Antwerpen (1885, 1894), Barcelona (1888), Brussel (1897, 1910), Chicago (1893), Gent (1913), Londen (1862, ook de Colonial and Indian Exhibition van 1886), Luik (1905), Milaal, 1906, Melbourne (1880), Philadelphia (1876), St. Louis (1904), Wenen (1873).'''|[JÜRGEN OSTERHAMMEL, p. 37.]}} == Jaren vijftig van de negentiende eeuw == '''In Frankrijk laat de autoritaire Louis Napoléon zijn ideeën samenvallen met de technocratische romantiek en bouwwoede. Tijdens zijn Tweede Keizerrijk bloeit de bouwsector, de spoorwegen, de kolenmijnen... De goudkoorts van Californië en Victoria maken goedkope leningen mogelijk. De straatgevechten en de barricades leidden in Parijs tot infrastructuurprojecten. Ook in het postrevolutionaire Madrid en Wenen komen grootschalige programma's. In Berlijn komt het initiatief tot de contrarevolutie van de politieman Karl Ludwig Friedrich von Hinckeldey (1805-1856). Zijn professionalisering van het korps tijdens de revolutiedagen en hun harde aanpak van de demonstraties, maakte hen gehaat en gevreesd, met von Hinckeldey op kop. Met zijn gecoördineerde hervormingen na de revolutie sleept hij Berlijn eigenhandig de moderniteit in. Hij opent gaarkeukens, bad- en washuizen in de armenwijken, opvangtehuizen voor kwetsbaren, er komt een modern brandweerkorps en een properwaterleiding. Von Hinckeldey ziet het belang in van de jonge wetenschap, de statistiek in. Met tabellen en grafieken bestudeert hij de omvang van de armenzorg, de voedselprijs, de demografie, de doodsoorzaken, de huurprijzen enzovoort. Daartussenin zoekt hij verbanden, correlaties, oorzaken en gevolgen. Geleidelijk aan nemen de stad en de staat de kritische argumenten en de taal van de hervormingsgezinde Friedrich Engels, Karl Marx en consoorten uit de eerste helft van de eeuw over. De Berlijnse bevolking bekijkt de initiatieven van von Hinckeldey aanvankelijk met argwaan, na de uitvoering groeit hun sympathie. Als hij een clandestien gokhol in het elitaire Hôtel du Nord ontruimt, en de jonge aristocratische gokkers in de cel gooit, taant von Hinckeldeys reputatie bij de adel en het koningshuis. Het incident, aangevuld met onterechte beschuldigingen leiden tot een pistolenduel. Op 10 maart 1856 krijgt de zwaar bijziende von Hinckeldey op de Jungfernheide, ten Noorden van Berlijn een kogel in de borst. Met zijn dood wijzigt de beeldvorming bij de brede bevolking. De strenge en gehate politieman is nu een volksheld.<ref>CHRISTOPHER CLARK. ''Europese lente. De strijd voor een nieuwe wereld, 1848-1849,'' Bezige Bij, Amsterdam, 2023, p. 855-861.</ref> In 1904 verwerft de stad Charlottenburg een tweehonderd hectare van de Jungfernheide en legt er stadspark en de eerste Berlijnse arbeiderstuinen aan. Sinds 1856 staat er waar het duel plaatsvond een gedenksteen voor Karl Ludwig Friedrich von Hinckeldey.''' . [[File:Knut Ekwall-Frieriet.jpg|thumb|550px|♣ Een gevolg van de oprichting van de tuinbouwscholen, is de introductie van de kamerplant en handboeken voor hun verzorging. Kamerplanten dienen een esthetisch doel, als voedsel, medicijn of kruid hebben ze geen functie. Dit schilderij van [[Knut Ekwall]] (1843-1912) uit de jaren tachtig van de negentiende eeuw toont een overdadig burgerlijk interieurs met varens en palmen. De kunstenaar Robert Koehler (1850–1917) schildert omstreeks 1895 een gelijkaardige palm in zijn 'First Snow'. Verder heeft de komst van de kamerplant te maken met de moraliserende burgercultuur, het verdwijnen van de natuur door de industrialisatie en de verstedelijking. In Nederland zien na 1870 de Floralia-verenigingen het levenslicht. Ze staan in het teken van de volksverheffing. Het doel is om Jan met de pet plantenverzorging te leren. Prijskampen, stekjes uitdelen, beoordelingen moeten de gewone man beschaving en schoonheidszin bijbrengen. In 1873 is er de oprichting van de 'Floralia' in Amsterdam, een 'Vereeniging tot volksbeschaving door het kweken van planten.' Kritiek op de vaak gebrekkige verzorging verzorging is er ook te horen. Ze leven in gevangenschap als stumperds en invaliden. In 1880 schrijft De La Blanchère in zijn werkje ''De Kamerplant'' dat kamerplanten niet bestaan, net zoals landvissen niet bestaan. Ze zijn bannelingen en uit hun omgeving weggerukt. Een begrijpbare commentaar. Arbeiderswoningen zijn donker, vochtig en koud en hun bewoners kunnen tijd, geld noch energie vrijmaken voor plantenverzorging. Alleen planten zoals varens die tegen een stootje kunnen, vinden in de arbeiderswoningen onderdak. De burgerij waagt zich aan palmen, begonia's, primula's, bromelia's, orchideeën, cineraria's, fuchsia's, hedera's, clivia's en cyclamen waarbij de burgervrouw zich bekommert over haar groene kroost als waren het haar eigen kinderen. Ze schikt ze in hoekjes en op tafeltjes, in bakken of banken, hangend en overdadig. Een handboek uit 1901 waarschuwt voor overdreven wansmaak. Strikjes en lintjes ter versiering, horen niet. In Nederland drukt het spreekwoord 'Achter de geraniums zitten' de totale burgerlijke nutteloze verveeldheid uit en in Vlaanderen klimt de vrouwentong of de sanseveria in de jaren zestig en zeventig op tot vensterbankkoningin.]] [[Bestand:Haussmann_BNF_Gallica.jpg|thumb|550px|De steden die de onrust van 1848 kenden, probeerden de herinnering aan de opstand uit het collectieve geheugen te wissen. Mensen zijn ruimtelijke wezens en herdenkingen zijn historische problemen: de plekken zelf kunnen niet vertellen, alleen de mensen die er samenkomen hebben een verhaal. Om de fysieke revolutieruimte aan te pakken stellen de contrarevolutionairen in Parijs en Napoleon III [[Georges-Eugène Haussmann]] aan tot [[stadsarchitect]]. Het stratenpatroon en de woonkwaliteit in de stad zijn een ramp, verkeer raakt nauwelijks vooruit. Het koningshuis verliet in de zeventiende eeuw om die reden Parijs en ruilde het [[Louvre]] in voor [[Versailles (paleis)|Versailles]]. Bovendien hebben de stegen en de eeuwenoude bebouwing drie revoluties laten gedijen: de [[Franse Revolutie]], die van [[1830]] en die van [[1848]]. De revolutionaire opstanden waren nauwelijks onder controle te krijgen: kronkelige krotstegen zijn ideale vluchtwegen en smalle straten laten toe om barricades op te werpen. Politie en het leger raken niet in de opstandige wijken en bij het bombarderen van barricades worden die alleen maar sterker. De boulevards die Haussmann doortastend aanlegt, rekenen af met deze nadelen. De stad diende niet langer van buitenaf verdedigd te worden tegen vreemde troepen, maar tegen zijn eigen inwoners, het proletariaat. Tegelijk verwezenlijken de boulevards een sociale en economische functie. Flaneergedrag zorgt voor een nieuw soort consumentisme. De woningen die Haussmann er optrekt zijn bedoeld voor burgers die hun huisraad liever niet als barricade gebruiken. En hoe hoger de verdieping, hoe lager de welvaart van de bewoners. De ruimtes onder de dakpannen zijn gereserveerd voor het huispersoneel. Arbeiders komen er niet in, daar zijn smerige buurten voor. [[Richard Sennett]], een pijprokende en oude stadssocioloog drukt het zo uit: 'De economische ecologie van de nieuwe stad had veel weg van vuil ondergoed onder een baljurk.'<ref>RICHARD SENNETT. ''Stadsleven. Een visie op de metropool van de toekomst,'' Meulenhof, Amsterdam, 2018, p. 47; voor een positievere kijk op Haussmann zie: DIRK VELGE. ''De ziel van Parijs. Bijzondere plekken, mensen en geschiedenissen,'' Hannibal, sp. 2021, p. 185-194.</ref> De [[burgerij]], een klasse die ontstaat met de [[Industriële Revolutie]] trekt van bij het begin de neus op voor het 'gewone volk'. [[Cholera]] en andere ongeneesbare ziektes vormden daar de reden toe. Op de boulevard maken de ruime, gemeenschappelijke houten tafels (waar onbekenden samenzitten) plaats voor de kleine, metalen ronde tafeltjes voor een koppeltje of kleine gezelschappen. Kortom, het meubel biedt een [[hygienisch]]e (en sociale) bescherming. Stadsbewoners laten zich niet langer door wildvreemden aanspreken. In oudere tijden was het gebruikelijk op onbekenden af te stappen, die bij de arm of de hand te nemen en discussies of gesprekken aan te gaan. Dit gedrag evolueert van de herberg waar alle sociale standen door elkaar discussiëren naar de ingetogenheid van het café, de plaats waar sinds de ontdekkingsreizen koffie gedronken wordt en de sociale status in bubbels wordt uitgedrukt. Voltaire was zo'n vroege cafébezoeker. Hij pleit ervoor om de derde stand op afstand te houden. In het openbaar vervoer gaat het er net zo aan toe. Waar reizigers uit alle klassen in een zeventiende-eeuwse postkoets of een [[diligence]] het zelfde tarief betalen en onbekommerd de reis en hun leven met elkaar delen, worden de [[Omnibus (vervoermiddel)|omnibus]] (het openbaar vervoer dat de [[Metro (vervoermiddel)|metro]] voorafgaat), de (paarden)tram en de trein het toonbeeld van een klassensegregatie. In 1844 tellen de Belgische spoorwegen 290 rijtuigen in derde klasse, 186 in tweede en 110 in eerste. Ook de wachtzalen kennen de klassenscheiding.]] . === 1850 === . * De armoede in België bereikt ongekende hoogtes: in de steden is 1 op 4 arm, op het platteland 1 op 5. In Oostende overlijdt de eerste koningin van België. Ze is achtendertig. [[Louise Marie van Orléans|Louise Marie]] (1812-1850) schonk het leven aan de prinsenkinderen [[Lodewijk Filips van België|Lodewijk Filips]] (1833-1834), [[Leopold II van België|Leopold (II)]] (1835-1909), [[Filips van België|Filips]] (1837-1905) graaf van Vlaanderen en vader van [[Albert I van België|Albert I]] en [[Charlotte van België|Charlotte]] (1840-1927), die in 1857 met aartshertog [[Maximiliaan van Mexico|Maximiliaan]] huwde en keizerin van [[Mexico (land)|Mexico]] werd. De koningin is ziek sinds 1849, waarschijnlijk aan [[tuberculose]]. Ook de rellen in Parijs van 1848 die koning Louis-Philippe van zijn troon verdreef, beïnvloedden de gezondheid van de koningin. In Oostende hoopt ze op krachten te komen. Ze overlijdt er in het bijzijn van haar echtgenoot. Een trein brengt haar lichaam drie dagen later naar Brussel. De jonge Leopold II verblijft regelmatig in Oostende tot haar dood. Dat leidt ertoe dat hij Oostende zal uitbouwen tot koningin der badsteden en het praalgraf van zijn moeder daar onderbrengt. . * Frankrijk intervenieert in Algerije, Senegal, Gabon, Ivoorkust terwijl Engeland zich toelegt op Indië, Australië en Nieuw Zeeland. . * Architect [[Joseph Jonas Dumont]] ontwerpt de gevangenis van Verviers en het Justitiepaleis te Verviers. In 1851 tekent hij de gevangenis van Leuven, die van Dinant en Charleroi. De idee van het Belgische gevangeniswezen gaat terug op de ideeën van Ducptétiaux uit 1830, na de revolte van 1848 komt alles in stroomversnelling. . * Oprichting [[Nationale Bank van België]]. . . === 1851 === [[File:Gent Dierentuin - lithografie van F. van Loo einde 19e eeuw. van Loo einde 19e eeuw.jpg|thumb|550px|De dierentuin van Gent of de ''Gentsche Diergaerde'' opent zijn deuren in 1851, in navolging van het Antwerpse en het Berlijnse voorbeeld. De zoo groeit tot 5,5 hectare en bestaat tot 1905. De Wereldtentoonstelling van 1913 maakt de zoo niet mee. Sinds 1838 arriveren er treinen. Gent Zuid is een kopstation en zal zijn deuren in 1928 sluiten omdat Gent Sint-Pieters als doorgangsstation naar de kust interessanter is. De luxetreinen Oostende-Wenen-Express en de Nord-Express naar Berlijn kunnen er stoppen en doorstomen. De dierentuin vindt zijn locatie in de [[Muinkmeersen]], een open ruimte tussen de [[Schelde (rivier)|Opperschelde]] en het spoor. Centraal staat een kiosk met een windmolen die het water op pompt. Aanvankelijk is de dierentuin een netwerkplaats voor de gegoede burgerij. Eind negentiende eeuw, als de bezoekersaantallen teruglopen, kunnen arbeiders de tuin op zondagvoormiddag bezoeken - contact met de hogere klasse blijft gevoelig. In 1905 sluit de dierentuin en verkoopt zijn dieren openbaar. De beren doden ze door ophanging. Gent verkavelt de gronden tot de [[Cité de Hemptinne]], met 67 [[beluik]]en. Het [[Muinkpark]] herinnert de dierentuin, net zoals sommige Gentse straten: de Buffelstraat, de Forelstraat, de Hertstraat, de Olifantstraat en de Zebrastraat. Na de Eerste Wereldoorlog komen de gronden rond het Sint-Pietersstation te koop en ontstaat het 'miljoenenkwartier'. In 1931 verdwijnt het Zuidstation onder de sloophamer. De crisis strooit roet in het eten voor de bouw van de handelsbeurs met de naam Zuiderpaleis. Het Koning Albertpark komt in de plaats, een langwerpig park dat de spoorroute tot op heden laat zien. Het park zal na de Tweede Wereldoorlog onderdak bieden aan het Informatiecentrum van de Intercommunale voor de aanleg van de autoweg E3. ]] . * De allereerste [[wereldtentoonstelling]] in het [[Londen|Londense]] [[Hyde Park (Londen)|Hyde Park]] onder de naam [[Great Exhibition|The Great exhibition of the works of industry of all nations]] lokt zes miljoen kijklustigen. In [[Crystal Palace (gebouw)|Crystal Palace]] zijn 15.000 voorwerpen te zien, waarvan sommige met stoom aangedreven. Eén van de bezoekers is de stadsarchitect van [[Barcelona (Spanje)|Barcelona]], [[Ildefons Cerdà (stedenbouwkundige)|Ildefons Cerdà]]. Hij is er onder de indruk van de efficiënte [[Watercloset|waterclosetten]] ontworpen door de ingenieur [[George Jennings]]. . * [[Richard Wagner]] componeert de Ride of the Valkyries of de Walkürenritt in de tweede van de vier opera's Der Wag des Nibelungen. In 1979 gebruikt [[Francis Ford Coppola]] het stuk in de [[Viëtnam|Viëtnamfilm]] [[Apocalypse Now]] met [[Martin Sheen]], [[Dennis Hopper]] en [[Marlon Brando]]. . * België verplicht de gemeenten om de [[doodsoorzaak]] van een overledene bij te houden. . ;Kijken <gallery> Bestand:Map of Ghent, 1841.jpg|Stadsplan Gent, tweede helft 19de eeuw. Rechtsonder de dierentuin. File:Gedenkstein Volkspark Junfernheide (CharN) Karl Ludwig Friedrich von Hinckeldey.jpg|Gedenkstein Volkspark Junfernheide von Hinckeldey Bestand:GtExhib1851.jpg|Paxtons "Crystal Palace" bevatte de bomen uit Hyde Park Bestand:Crystal_Palace.PNG|Hoofdingang Bestand:Crystal_Palace_interior.jpg|Interieur Bestand:Crystal_Palace_-_interior.jpg|Interieur Bestand:Crystal_Palace_-_Queen_Victoria_opens_the_Great_Exhibition.jpg|Opening door de [[Victoria van het Verenigd Koninkrijk|koningin]] Bestand:Crystal_Palace_from_the_northeast_from_Dickinson's_Comprehensive_Pictures_of_the_Great_Exhibition_of_1851._1854.jpg|Exterieur Bestand:Ildefons_Cerdá_(1878).jpg|Ildefons_Cerdá in 1878. </gallery> . . === 1852 === . * [[Victor Hugo]] verblijft in het huis De Duif op de [[Grote Markt (Brussel)|Brusselse grote markt]] in [[ballingschap]]. . * [[Harriet Beecher Stowe]] publiceert [[De negerhut van Oom Tom]]. De roman is een aanklacht tegen de slavernij en verscheen eerder als serie. . . === 1853 === [[Bestand:Solomon_Northup_001_(cropped).jpg|thumb|550px|Solomon Northup (1808-1863(?))]] . * Het [[Klein Kasteeltje|Klein kasteeltje]] in werking als [[grenadier]]s- en [[karabinier]]skazerne strategisch aan de rand van het industriële [[Sint-Jans-Molenbeek]]. De militairen zijn inzetbaar bij onlusten. . * Prefect [[Georges-Eugène Haussmann]] herbouwt Parijs. . * De [[cholera]]-epidemie duurt tot 1854. . * De autobiografie van [[Solomon Northup]] [[12 Years a Slave|Twelve Years a Slave]] verschijn. In 2013 producete [[Brad Pitt]] de gelijknamige film die drie Oscars won. . . === 1854 === [[Bestand:Walden Thoreau.jpg|thumb|550px|'''Walden; or, Life in the Woods''', of kortweg ''Walden'' verschijnt. Dit autobiografische boek van de [[Amerikaanse literatuur|Amerikaanse schrijver]] [[Henry David Thoreau]] (1817-1862) verschijnt na negen jaar werk en beschrijft de poging van de auteur om autarkisch te leven (terwijl hij zijn was regelmatig naar zijn moeder bracht). Het boek is genoemd naar de plek waar hij zich terugtrekt: ''[[Walden Pond]]''. In werkelijkheid duurt deze periode in Thoreaus leven twee jaar en twee maanden. Het boek verhaalt het in één jaar. Zijn filosofische, spirituele en maatschappij-kritische boodschap sluit aan bij het [[transcendentalisme]] en is anti-Amerikaans. 'Leef in elk seizoen terwijl het voorbijgaat: adem de lucht in; drink de drank; proef het fruit; en geef je over aan de invloed van de aarde.' Thoreau is veel geciteerd en gereciteerd. [[Frederik van Eeden (schrijver)|Frederik van Eeden]] sticht in 1898 een commune met de naam [[Walden (kolonie)|Walden]] en na de Tweede Wereldoorlog publiceert de psycholoog [[B.F. Skinner]] de [[Utopie|utopische]] roman [[Walden Two]], waarin een sociaal experiment plaatsvindt. De leden van de ''[[Dead Poets Society]]'' halen passages aan uit ''Walden'' bij het begin van elke vergadering in de film van [[Peter Weir (regisseur)|Peter Weir]](1989). In een bekend fragment moedigt de leraar zijn leerlingen aan om los te breken met ''Most men lead lives of quiet desperation. Don't be resigned to that. Break out!'']] . * In Londen ontdekt de wetenschapper [[John Snow]] (1813-1858) de verspreiding van cholera te danken is aan besmet water uit de pomp op Broadstreet. Hij zal lang niet gevolgd worden met zijn theorie. Snow kan doorgaan als de vader van de epidemiologie en de volksgezondheid. . * Op 10 mei rijdt de eerste trein over de Entre Smbre & Meuse Railway van Charleroi naar Vireux in Frankrijk. De locomotief is gemaakt in de Luikse fabrieken van [[John Cockerill]]. Tien jaar later slokt de Compagnies des Chemins de Fer Grand Central Belge de spoorlijn op. België is op dat moment de grootste industriële macht van het continent met als ruggengraat een spoorweg van noord naar zuid: ''La ligne du Grand Central''. Van Antwerpen, via het Brusselse naar Charleroi en terug.<ref>PASCAL VERBEKEN. ‘’Grand Central Belge. Voetreis door een verdwijnend land,’’ Bezige Bij, Antwerpen, 2014, p. 22-23.</ref> . * [[Krimoorlog]]. Frankrijk en Engeland verslaan Rusland in 1856. . * Het [[beleg van Sebastopol]] is een cruciale slag in deze oorlog. De slag duurt van oktober 1854 tot september 1855. . ♠ [https://www.youtube.com/watch?v=fcVZimlGt2o '''BEELDFRAGMENT OVER DE KRIM-OORLOG'''] . {{Panorama|panorama1854-1855.jpg|5000x483px|[[Franz Roubaud]]'s panorama «[[Beleg van Sebastopol (1854-1855)]]»}} . . === 1855 === . * [[David Livingstone]] ontdekt de [[Victoriawatervallen]]. . * In Rotterdam komt een tuin voor fazanten en watervogels. Is dit de allereerste dierentuin? De tuin wordt een succes en opent op 18 mei 1857 als de Rotterdamsche Diergaarde. De 'Vereniging Rotterdamsche Diergaarde' ziet eveneens het levenslicht in dit jaar. Alleen vooraanstaande burgers kunnen de tuin bezoeken. Later mogen niet-leden binnen via een zij-ingang. Dierkundige A. A. van Bemmelen richt vanaf zijn benoeming in 1866 de tuin in met ruimtes die er natuurlijk uitziet. Tralies verdwijnen, er komen ruimten waarin de dieren vrij bewegen. De kunstmatige rotsen geven de yaks en de moeflons een vrij gevoel. De volière van 50 bij 24 bij 9 meter met steltlopers, reigers en gieren illustreert een gelijkaardige vrijheid. . . === [http://www.ecomuseeboisduluc.be/ 1856] === [[File:The foundry in Bois-du-Luc (DSCF7889).jpg|thumb|550px|Bois-du-Luc bij La Louvière is een van de oudste steenkoolmijn in België. Op de site is er nu een museum. De mijn functioneerde volgens het sociaal-[[Paternalisme|paternalistische]] concept. [[Leopold I van België|Leopold I]] bezoekt [[Bois-du-Luc]] in 1856. Bevoorrechten vragen zich af waarom het [[proletariaat]] verarmt in tijden van een 'aanzienlijke stijging' der welvaart. Zo meent een zekere [[Emile Lion]] dat die welvaart niet alleen ten goede komt van de bovenste bevolkingslagen. Het lage morele peil, haar bandeloosheid en haar gebrek aan sparen trekt het proletariaat de dieperik in. Lion is niet de enige die tot deze conclusie komt. In vrijwel alle getuigenissen klinkt hetzelfde oorzakelijke lied: cafébezoek en verbeesting, wangedrag, luiheid.]] . * De meubelmaker [[Michael Thonet]] verbetert constant zijn productiemethode en opent een fabriek in [[Koritschan]], een [[Moravië (regio)|Moravisch]] stadje met een spoor. Zijn fabriek ligt te midden de beukenbossen die het houdt leveren voor zijn stoelen. Thonet kookt het hout niet langer in lijm, maar hij buigt het met stoom. In 1859 slaagt hij erin massieve staven te buigen: het massa meubel is geboren. De stoelen zijn met schroeven te monteren en zijn in kleine pakketten naar de consument te versturen. Van dit product zouden er meer dan 50 miljoen - tja, niet van de band rollen, daar is het te vroeg voor - gemaakt worden. In de goedkope versie bestaat die lichte stoel uit zes stukken hout, evenveel schroeven en twee moeren. Als Thonets patent afloopt in 1869, wordt de stoel eindeloos gekopieerd. . . === 1857 === [[Bestand:Fleurs-du-mal_titel.jpg|thumb|550px|♣ Titelblad van de geïllustreerde uitgave uit 1900, ontworpen door [[Carlos Schwabe]]. Tijdens de Februarirevolutie van 1848 staat [[Charles Baudelaire]] op de barricaden. Intussen is hij bezig met het schrijven van [[Les Fleurs du mal]]. Hij vangt het werk aan in 1843 en zal het in 1857 beëindigen. Teleurgesteld is de burgerlijke afloop van de revolutie verlaat hij Parijs om te werken bij regionale kranten. Na het overlijden van Edgar Allan Poe vertaalt Baudelaire de Amerikaanse schrijver in het Frans. Het bezorgt beiden status. Daarna zoekt Baudelaire de fantasievolle esthetica op. In 1857 verschijnt de definitieve versie van ''Les Fleurs du mal''. De vrijmoedige en immorele, de obscene en grensoverschrijdende gedichten neemt de overheid in beslag wegens kwetsend en oneerbaar. Baudelaire en zijn uitgever [[Poulet Malassis]] betalen een boete. Baudelaires chronische geldgebrek doet hem lenen bij zijn moeder, zijn notaris en bij zijn uitgever. Die is hij aanvankelijk 850 frank schuldig. Het bedrag loopt op tot vijfduizend en het faillissement van de uitgever. In 1864 komt de dichter naar Brussel om een verzameld werk uit te geven. Het plan mislukt en en leidt tot een bitter pamflet: 'Pauvre Belgique!' Na een maand effectieve gevangenis vlucht Baudelaires uitgever Frankrijk uit om Baudelaire in de Brusselse Zuidstationsbuurt op te zoeken. Later verhuist hij naar de Mercelisstraat in Elsene. De Franse overheid zit beiden op de hielen voor zes zedenschennende gedichten: "Lesbos", "Femmes damnées, "Le Léthé", "À celle qui est trop gaie", "Les Bijoux" en "Les Métamorphoses du Vampire". Syfilis tergt Baudelaire met zenuwstoornissen, afasie en verlamming. Een eerste teken ervan is zijn toeval in de barokkerk in Namen die hij samen met zijn vriend [[Félicien Rops|Felicien Rops]] bezoekt. Hij sterft op zijn 46ste in Parijs. In zijn gedicht 'De vijand' klinkt het decadentisme van het Fin de siècle reeds door (vertaling [[Petrus Hoosemans]]). . Mijn jonge jaren waren zware onweersvlagen / Slechts hier en daar doorregen met wat zonneschijn; / Het noodweer heeft met zulk verwoesten toegeslagen / Dat rode vruchten in mijn gaarde zeldzaam zijn. / . Daar ben ik dan geraakt aan 't najaar van mijn denken / En zonder hark of spade komt het werk niet af / Van grond hergaren na dit tomeloos doordrenken / Dat gaten heeft geslagen diep zoals het graf. / . En wie weet of de nieuwe bloemen van mijn dromen / In deze bodem, schraal als oeverzand langs stromen, / Mystieke voeding vinden die hun krachten schraagt? / - O droefheid! Droefenis! De Tijd verteert het leven / En deze zwarte Vijand die ons hart doorknaagt / Wint groei en sterkte uit het bloed dat wij hem geven! . . ;Landschap (Vertaling W. Jonker) . Als ik mijn zangen dicht wil ik, kuis en ontheven / Zoals een astroloog, dicht bij de hemel leven, / En dromerig luisteren hoe de wind het plechtig lied / Van klokketorens draagt door hun en mijn gebied. / . Geleund aan 't zolderraam laat ik mijn blikken dwalen / Over het werkterrein vol zang en vol verhalen, / Het woud van schoorstenen en torens; hoog en wijd / De hemel, oorsprong van gedroomde eeuwigheid. . Ontroerd zie 'k ster na ster in 't nevelig blauw ontwaken / En lamp na lamp zijn raam tot vredig baken maken. / Ik zie hoe steenkoolrook opstijgt naar 't firmament / En hoe de maan haar blank mysterie neerwaarts zendt. . Lente, zomer en herfst zie 'k jaar na jaar verschijnen, / Maar als de winter komt doe 'k blinden en gordijnen / En deuren overal dicht; ik loochen sneeuw en ijs, / En heimelijk bouw ik mijn betoverde paleis. . Daar droom ik dan mijn droom: lichtblauwe horizonnen, / Fonteinen van albast, tuinen met klaterbronnen, / Kussen, van vroeg tot laat het hoogste vogellied, / En al het kinderlijks dat de Idylle biedt. . Het Oproer beukt mijn raam in zijn vergeefse pogen, / Maar 'k luister niet en blijf over mijn werk gebogen, / Want ik bevind mij op een hoge wellusttop, / Ontplooi mijn schepperswil en roep de Lente op. . Mijn hart is mij tot zon, en mijn gedachten branden; / Ik maak een zoel klimaat in nooit betreden landen.]] . * In Wenen laat de keizerlijke ordonnantie die op kerstavond verschijnt de stadswallen slechten om de Altstadt met de buitenwijken te verbinden. De werken duren een decennium en midden jaren zestig zal de Ringstraße zich openen voor het verkeer. De oude bebouwing verdwijnt en overal verschijnen er bouwwerken met historiserende neostijlen. . * New York gebruikt de eerste [[Lift (transport)|personenlift]]. . * In de V.S. verkoopt [[Joseph Gayetty]] machinaal toiletpapier als losse vellen met [[aloë vera]]. WC-rollen komen vermoedelijk van de Amerikaanse Scott Paper Company in Philadelphia in 1871. Toiletpapier gaat terug op het 14e eeuwse China, een luxeproduct voor de keizer. Elders worden wol, hennep, gras, water, de spons of de handen gebruikt en vanaf de zeventiende eeuw komen de kranten. . * [[Auguste Comte]] (°1798), de grondlegger van de [[sociologie]] (hij formuleert het begrip in 1838) overlijdt. Hij is geen zestig en heeft enkele zelfmoordpogingen, een tragisch en een depressief leven gekend. Rond zijn persoon is een cultus ontstaan. Zijn [[positivisme]] en [[geschiedenis van de sociologie|sociologie]] zijn een reactie op en een nuance in het verlichtingsdenken die de chaos (het bloedvergieten en de malaise) van de Franse Revolutie lijken te verklaren. De maatschappij evolueert (verbetert) volgens Comte via orde en vooruitgang, niet via de chaos die de verlichte denkers vooropstellen. Comte beëindigt zo de [[Franse Revolutie]] met een intellectuele verklaring. Hij ziet de geschiedenis dus niet als een proces waarbij de mens het heft in handen neemt (zoals de Verlichting dat ziet) maar als een proces dat verloopt volgens vaste sociale wetten. Deze [[determinatie]] bepaalt het denken, het lot en de moraal van de mens. In tegenstelling tot wat de verlichtingsfilosofen stellen, kan de mens deze wetten niet veranderen, wat Comte tot een inspirator van het [[Naturalisme (literatuur)|naturalisme]] en een voorloper van het pessimisme van het [[Fin de Siecle]] maakt. Toch is het denken van Comte doordrongen van een zeker optimisme, de wetten zijn te bestuderen en zo zijn veranderingen te verklaren en kan de mens zich voorbereiden op wat komt: 'Savoir pour prévoir' is zijn leuze. De omgeving, de afstamming en de omstandigheden zijn de variabelen die het lot van elke mens bepalen. Positivistische wetenschappers achten observatie, feiten, wetmatigheden en analyse hoger dan abstracte redeneringen. Of met andere woorden ze prefereren Aristoteles boven Plato: wijsgerige bespiegelingen zetten geen zoden aan de dijk. Comte kende [[Saint-simonisme|Saint-Simon]] (1760-1825), [[Alexander von Humboldt]] (1769-1859) en [[John Stuart Mill]] (1806-1873). Op de Place de la Sorbonne in Parijs staat een monumentje. . * In Gent openen de arts [[Jozef Guislain]] (1797-1860), [[Petrus Jozef Triest]] (1760-1836) en de [[Broeders van Liefde]] hun baanbrekende, panoptische instelling voor een humane psychiatrische behandeling. Hun 'gesticht' ligt in de rustige bloemekenswijk aan de stadsrand. Gebouwen en binnentuinen scheppen een indruk van vrijheid en veiligheid. De modelinstelling trekt wetenschappers uit Europa aan en inspireert hen. De kloosterzusters uit Menen brengen het concept in functie van het zicht, het nut en de ziekte over naar hun [[psychiatrisch centrum Menen|psychiatrische kliniek in Menen]]. Guislain komt uit een architectenfamilie en studeerde geneeskunde. In deze kliniek combineert hij de twee disciplines. Zijn architectuur veruitwendigt zijn therapie. {{Cquote|In alle gebouwen bestemd voor het herbergen van met ongeluk beladen mensen dient een uiting van luxe vermeden te worden. Dat is een feestkleed dat niet bij die omstandigheden past. We moeten een elegante eenvoud beogen. Maar tegelijk moet men alles afschrijven wat het uitzicht van een gevangenis zou kunnen hebben. De muren moeten aangename gevoelens inspireren. Ze moeten een zeker religieus cachet vertonen. Het etablissement zou een landelijk aura moeten hebben. Wat de rijkdom van stijl betreft, van de pijlers aan de buitenkant, op de binnenplaatsen, niets dan gevoegde muren in naakte stenen.|Jozef Guislain, ''Leçons orales'', zesendertigste les}} Geestesstoornissen zijn volgens hem vooral mentaal, niet lichamelijk. Eerder een gevolg van overgevoelige hersenen, dan een gevolg van een gebreken, ouderdom, ziekte of alcohol. Zijn therapie is gebaseerd op zijn Franse voorgangers [[Philippe Pinel]], de vader van de moderne psychiatrie en [[Jean-Etienne Dominique Esquirol]]. Hun therapie activeert zieken met werken, kunst of godsdienst. De luiheid en de leegheid zijn mogelijke oorzaken voor geestesziekte. Het ideaal van [[Jean-Jacques Rousseau]] speelt: de mens is van nature goed, de maatschappij maakt slecht. Een terugkeer naar de natuur, de akker of de tuin helpt. Onder de stuwende kracht van Guislain formuleerde een vierkoppige commissie in [[1844]] een wetsontwerp voor "de behandeling der krankzinnigen en de organisatie van de krankzinnigengestichten." De visie die hij samen met [[Petrus Jozef Triest]] (stichter van de [[Broeders van Liefde]]) ontwikkelde, vond haar weg naar het [[parlement]] die in [[1850]] de wet goedkeurde. {{Cquote|De belangrijkste remedie tegen de waanzin vind je slechts in een goed georganiseerde instelling. Het bestaat in de kunst de gealiëneerde in zekere zin te overweldigen en te temmen, door hem in een nauwe afhankelijkheid te plaatsen van iemand die hem door zijn fysieke of morele kwaliteiten onweerstaanbaar in de greep heeft. Pas daardoor kan een zieke aaneenschakeling van ideeën gebroken worden.|Pinel in zijn 'Traité médico-philosophique sur l'aliénation mentale ou la manie'.}} Verwijzingen naar opsluiting onttrekt hij aan het oog. De afsluitende muur is 4,5 meter hoog omdat twee mannen, waarbij de één op de andere zijn schouders klimt, niet groot genoeg zijn om te ontsnappen. De buitenzijde van de muur is geornamenteerd en de aan binnenzijde verbergt een haag de stenen. Vensters verlichten en verluchten en kunnen open zonder ontsnappingen of zelfdoding toe te laten. Guislain ontwerpt een raam met ijzeren spijlen waar niemand door kan. De geometrische opbouw doet niet denken aan tralieswerk. Ze flateren, decoreren en voelen niet onderdrukkend aan. Het symmetrische gebouw is functioneel: de landelijke, gezonde lucht is een alternatief voor moreel en fysiek vervuilende stad. Contact met natuur brengt evenwicht: handenarbeid op boerenvelden en binnentuinen zijn therapeutisch omdat ze de zintuigen prikkelen: geuren, zonnewarmte, frisse winden, mist of sneeuw, vogelgezang... De zuidelijke voorgevel zorgt voor een maximale zon op koeren en tuinen. De lichtinval bepaalt de plaats van de slaap-, de eet- of werkplek. Privacy is er niet. De hoge trapleuningen, de rondbooggalerij, de lange gangen, de dubbele bouwlaag zijn aangepast aan de patiënt: de volgzame, de heftige en de betalende. Voor Guislain werkt kunst therapeutisch. Kunst lokt de patiënt naar buiten: wandelingen verstrooien en laten problemen los. In de schilderkunst zijn landschappen en zeezichten te verkiezen omdat ze makkelijker zijn dan historiedoeken. Onder de stuwende kracht van Guislain formuleerde een vierkoppige commissie in [[1844]] een wetsontwerp voor "de behandeling der krankzinnigen en de organisatie van de krankzinnigengestichten." De visie die hij samen met [[Petrus Jozef Triest]] (stichter van de [[Broeders van Liefde]]) ontwikkelde, vond haar weg naar het [[parlement]] die in [[1850]] de wet goedkeurde. Het Gentse stadsbestuur kwam in [[1851]] over de brug. De bouw van een psychiatrisch centrum net buiten de [[Brugse Poort (Gent)|Brugse Poort]] werd goedgekeurd en stadsarchitect [[Adolphe Pauli]] boog zich over de ontwerpen die de arts sinds [[1824]] constant bijwerkte. [[Bestand:Pinel.jpg|thumb|[[Philippe Pinel|Ph. Pinel]] (1745-1826): "De belangrijkste remedie tegen de waanzin vind je slechts in een goed georganiseerde instelling."]] . <gallery> Bestand:JozefGuislain.jpg|Portret van Jozef Guislain Bestand:Statue Dr Joseph Guislain 02.jpg|Vroegere afbeelding van het monument Bestand:Gent Bloemekenswijk 002 Guislain.JPG Bestand:Gent Bloemekenswijk 005 Guislain.JPG Bestand:Gent Bloemekenswijk 014 Guislain.JPG Bestand:Gent Bloemekenswijk 007 Guislain.JPG Bestand:Auguste_Comte.jpg|Comte, grondlegger van de sociologie. Bestand:Joseph_C_Gayetty.jpg|Joseph C. Gayetty Bestand:Humboldt,_Alexander_von_1847.jpg|Von Humboldt, [[daguerreotypie]], 1847. Bestand:Auguste_comte_monument_paris.jpg|Monument voor Comte. Bestand:Claude_Henri_de_Rouvroy.jpg|[[Claude Henri de Saint-Simon|Saint Simon Bestand:Stuart_Mill_G_F_Watts.jpg|J. Stuart Mil </gallery> . . === 1858 === . * Bij [[Lourdes]] verschijnt de Heilige Maagd Maria aan [[Bernadette Soubirous]]. . * Een trans-Atlantische telegraafkabel stuurt in 17.14 minuten een [[morse]]-tekst van Europa naar Amerika. Een poging met hogere spanning maakt de kabel na 400 telegrammen stuk. Een volgende kabel komt er na de [[Amerikaanse burgeroorlog]]. . * [[Felix Nadar]] maakt de eerst luchtfoto van [[Place de l'Etoile]]. . * De V.S. richten [[Reservaten|indianenreservaten]] in. . * ♣ [[Frederick Law Olmsted]] en [[Calvert Vaux]] krijgen de opdracht voor Central Park in New York. De aanleg stimuleert de parkaanleg in de V.S. Olmsted werd de belangrijkste landschapsarchitect en ontwerpt openbare en privé-landgoederen. . . === 1859 === [[Bestand:Slaves_ruvuma.jpg|thumb|550px|1859. In een Brussels zolderkamertje, op de hoek van de Arenberg- en de Bergstraat in het pension Au Prince Belge schrijft [[Eduard Douwes Dekker|Edward Douwes Dekker]], bekend als [[Multatuli]] een antikoloniaal pamflet dat de slavenhandel aanklaagt: [[Max Havelaar (boek)|Max Havelaar]]. Wat Multatuli niet weet, is dat terwijl hij dit schrijf, de laatste Afrikaanse slaven aan boord gaan voor hun oversteek waarbij ze alles verliezen: hun naam, hun familie, hun hut, hun land, hun waardigheid. Ze verliezen alles behalve hun kleur. [[Zora Neale Hurston]] interviewde in [[1927]] de laatste overlevende van die slavenhandel. Nooit eerder deed iemand dat. Slavenhandelaars en hun tegenstanders haalden met hun opinies de geschiedenisboeken, de stem van de slaaf zelf bleef onbeschreven. Hurston zou dit veranderen door de intussen 86-jarige [[Cudjo Lewis]] (zijn Afrikaanse naam was [[Oluale Kossola]]) aan het woord te laten. Toen hij negentien was nam de beruchte slavenhandelaar, de koning van [[Dahomey (kolonie)|Dahomey]] hem gevangen. Vrouwen met [[Machete (wapen)|machetes]] onthoofdden de ouderlingen van zijn dorp. Bij de [[barracoons]] op het strand keuren witte mannen 'de waar' en selecteren ze 116 slaven om met de Clotilda-cargo de overtocht te maken. Zonder kleren, zonder ruimte, bijna zonder drinkwater dobberen ze in zeventig dagen naar Amerika. 'De zee gromde als duizend beesten in de bush.' Hij gaat aan land in [[Alabama]]. Bijna zes jaar werkt hij op [[plantages]], grote stukken landbouwgrond waar de natuur, net zoals de slaaf is gemanipuleerd, onderdrukt, gesnoeid en bespoten. Hij laadt en lost hij schepen, tot de [[Amerikaanse burgeroorlog]] de slavernij afschaft. [[Zora Neale Hurston]] titelde haar boek ''Barracoon Oluale Kossola, overlevende van het laatste slavenschip.'' Geen uitgever wou het publiceren. Het duurde tot 2018 vooraleer het postuum verscheen. In het Nederlands kennen we het dankzij een vertaling van [[Robert Dorsman]].]] . [https://literairecanon.be/nl/werken/media-havelaar '''♠ BEELDMATERIAAL MULTATULI''']. . * Een cholera-epidemie . * Rond Antwerpen komt een [[Stelling van Antwerpen|fortengordel]], de citadel volstaat niet meer. . * De [[Evolutietheorie]] van [[Charles Darwin]] verschijnt en wekt opschudding omdat ze de verlichtingsideeën en de maakbaarheid van de wereld (impliciet) in vraag stelt. Het positivisme van [[Auguste Comte]] die twee jaar geleden overleed, deed dit al eerder. . * Het verval van het [[Osmaanse rijk]] laat de aanleg van het [[Suezkanaal]] toe. De werken duren een decennium. . . ;Kijken <gallery> File:First Snow Minnesota Robert Koehler.jpg|'First Snow Minnesota' van Robert Koehler, ca. 1895 Bestand:UncleTomsCabinCover.jpg|De negerhut van oom Tom. Bestand:Beecher-Stowe_3.jpg|Harriet Beecher Stowe. Bestand:Portret_van_de_schrijver_Multatuli_(cropped).jpg|Multatuli is Latijn voor 'ik heb veel gedragen.' File:Sint-Petrus-en-Pauluskerk_10004.jpg|Achter het koor van de [[Sint-Petrus-en-Pauluskerk (Oostende)|Sint-Petrus-en-Pauluskerk]] is een het praalgraf van [[Louise Marie van Orléans]] te vinden. File:Bois-du-Luc CM14JPG.jpg|Koning [[Leopold I van België|Leopold I]] bezoekt Bois-du-Luc. File:Bois-du-Luc 05.JPG|Bois-du-Luc, woonkazernes. File:Bois-du-Luc CM2JPG.jpg|Bois-du-Luc, heden. File:The foundry in Bois-du-Luc (DSCF7889).jpg|Bois-du-Luc, de gieterij. File:Courbet_LAtelier_du_peintre.jpg|Het atelier van Courbet in 1855 - Musée d'Orsay, Parijs. File:Maison_de_Victor_Hugo_en_exil_à_Bruxelles.JPG|Huis de Duif, Grote Markt Brussel. File:Jean-Fran%C3%A7ois_Millet_(II)_002.jpg|Arenleessters uit 1857 van [[Jean-François Millet]]. Bestand:Michael_thonet,_sedia,_1836-40.JPG|[[Bopparder stoel]]. Bestand:Thonet-modell_4KJ.jpg|In 1859 maakt Thonet [[stoel nr. 14]]. Bestand:Henry_Dunant-young.jpg|Henri Dunant sticht het Rode Kruis Bestand:Henry_Dunant.jpg|Henri Dunant Bestand:Committee_of_Five_Geneva_1863.jpg|Mannelijke club als stichters? Bestand:Souvenir_de_Solferino_henri_Dunant_1862.jpg|De slag bij Solferino Bestand:Bataille de Solferino Jean-Adolphe Beaucé Salon of 1861.jpg Bestand:Florence_Nightingale_(H_Hering_NPG_x82368).jpg|Florence Nightingale Bestand:Maria_Fedorovna_by_V.Makovskiy_(1912,_Russian_museum).jpg|Een Russische sponsor Bestand:Edith_Cavell.jpg|Edith Cavel Bestand:Lady_Spears_(May_Borden)_and_Sir_Edward_Spears_in_the_Lebanon,_1942.jpg|Mary Borden Bestand:Flag_of_Switzerland_(Pantone).svg|Zwitserse vlag Bestand:Flag_of_the_Red_Cross.svg|Rode kruisvlag, sinds 1859 File:Flag of the Red Crescent.svg|Rode halve maan, sinds 1876, Islam File:Red Lion with Sun.svg|Rode leeuw met zon, 1929-1979, Perzië Bestand:Red_Star_of_David.svg|Rode Davidster, 1949, Israël Bestand:Flag_of_the_Red_Crystal.svg|Rood kristal, 2007, Godsdienstneutraal </gallery> . . == Jaren zestig in de negentiende eeuw == . === 1860 === . * Zowel de architectuur als het landschapsontwerp in Amerika zijn beïnvloed door de Victoriaanse stijl. Amerikaanse families ontwerpen zomerhuizen, versierd met accessoires en cultiveren gazons voor buitenactiviteiten. . * De uitbouw van Belgische, panoptische [[Edouard_Ducpétiaux]] [[Gevangenis|gevangenissen]]. . * [[Centrale gevangenis van Leuven]] in werking. . * [[Max Havelaar (boek)|Max Havelaar]] van [[Multatuli]] veroordeelt het kolonialisme. . * [[Jacob Burckhardt]] publiceert [[''Die Kultur der Renaissance in Italien'']]. . ;Kijken Het [[pissoir]] doet in 1843 Parijs zijn intrede. Deze sanitaire nieuwigheid moet een gedragsverandering met zich meebrengen. Tot nu toe is het gebruikelijk dat mannen schaamteloos hun penis ontbloten om te urineren in de publieke ruimte en als honden tegen straatmuren aanplassen. Het pissoir voert de urine ondergronds af, introduceert een nieuw soort schaamte en maakt van de straat een sociale ruimte. In de jaren tachtig zou in de drukke straten de 'Alexandrine' verschijnen, een pissoir voor meerdere gebruikers. <gallery> File:Charles_Marville,_Urinoir_en_fonte_à_2_stalles_avec_écran,_Chaussée_de_la_Muette,_ca._1865.jpg|Individueel pissoir in Parijs 1865. File:Charles_Marville,_Urinoir_à_1_stalle_fonte_et_maçonnerie,_Faubourg_Saint-Martin,_ca._1865.jpg|Individueel pissoir 1865. File:Charles Hoguet Pariser Straßenszene mit Plakatsäule 1860.jpg|'Colonnes Rambuteau' Parijs, 1860. File:Charles Marville, Urinoir à 1 stalle avec écran élevé, Square des Batignolles, ca. 1865.jpg|'Colonnes Rambuteau' Parijs 1865. File:Charles Marville, Urinoir en ardoise à 3 stalles, Chaussée du Maine, ca. 1865.jpg|Parijs 1865. File:Vespasienne Arago.JPG|Vespasienne Arago, de nog bestaande pissoir in Parijs. File:Berlin Cafe Achteck BusB.jpg|Berlijn, 1896. File:Berlin Cafe Achteck.jpg|Cafe Achteck, Berlijn, mannen- en vrouwentoiletten. File:Krul Public toilet singel krul.JPG|Amsterdam 'Plaskrul'. File:Urinoir, Deventer (O) 1923.jpg|Brick pissoir, Deventer, Arnhem, 1923. File:Hütteldorf Pissoir.JPG|Pissoir 1936. File:Stockholm urinal.jpg|Stockholm. File:Lisboa (P), 2011, Urinol. (5925305117).jpg|Lissabon. File:Historic cast-iron urinal at Colyford station - geograph.org.uk - 1285291.jpg|Colyford station, Engeland. File:Cast iron urinal Melbourne.jpg|Melbourne. </gallery> . . === 1861 === . * [[Pandreitje]] vernieuwd als gevangenis. . * ♣ Burgeroorlog in de V.S. Van 1861-1865 onderbreekt deze oorlog de opgang van de tuinbouw door de 'verfraaiing van tuinen en versiering van terreinen' te verbieden. . * ♣ Pieter Bortier legt in de eerste volkstuinen aan in Gistel. De bekendste organisatie die in België volkstuinen oprichtte was het [[Werk van den Akker en den Haard]], later De Vlaamse Volkstuin en nu Tuinhier. . * Brandweerpionier en -commandant [https://en.wikipedia.org/wiki/James_Braidwood_(firefighter) James Braidwood] komt in Londen om het leven op 22 juni in een instortend pakhuis aan de [[Theems]], onder de [[Tower Bridge]]. Zijn begrafenisstoet was 2,5 kilometer lang. [https://en.wikipedia.org/wiki/Eyre_Massey_Shaw Eyre Massey Shaw] volgt hem op. Er volgt een uitbreiding van het aantal kazernes, er komen stoomspuiten en [[Telegrafie|telegrafische]] communicatie; [[Charles Dickens]] publiceert [[Grote verwachtingen]]. . * In Wenen vinden gelijkgezinde architecten elkaar in het Künstlerhaus en imponeren met hun bouwwerken (net als in Parijs) het proletariaat: het oorlogsministerie, het politiekantoor, de kazernes, het justitiepaleis in renaissance, een neogotisch stadhuis... En net als in Parijs verleiden hun gebouwen de burgerij: een keizerlijk archief, een bibliotheek, een kunst- en natuurhistorisch museum, galeries, het Hofburgtheater in voege barok en de opera, de universiteit in Italiaanse renaissance... In de aanloop naar de wereldtentoonstelling van 1873 zal de bouwwoede in Wenen alleen maar toenemen, een bouwkoorts die de bevolkingsexplosie van de stad niet kan bijhouden. . . === [https://www.youtube.com/watch?v=Dca4WyDQk4c 1862] === . * De [[gevangenis van Gent]], beter gekend als de Nieuwe Wandeling in werking. . * De Amerikaanse [[filantroop]] [[George Peabody]] bouwt armenhuizen. . * In 1860 maakte Thonet [[schommelstoel nr. 1]]. Die is nu op de [[International Exhibition (1862)|Londense wereldtentoonstelling]] geëxposeerd. Na zijn fabriek in Koritschan opent Thonet fabrieken in [[Bistritz]] (1861), [[Groß-Ugrócz]] [1865) en [[Wsetin]] (1868) en stelde 6.000 arbeiders te werk die 4.000 stukken (stoelen, tafels, bedden, bloembakken, kapstokken en tennisrackets...) per dag maakten. Rond elke fabriek bouwt hij een stadje om arbeidskrachten aan te trekken. . * ♣ De [[Homestead Act]] van [[Abraham Lincoln]] biedt een sociaal-economisch alternatief voor de [[slavernij]]. Elk gezinshoofd krijgt het recht op ongeveer 65 hectare grond in het Westen als hij die grond vijf jaar lang bebouwt. Veel gezinnen uit het Oosten gaan op het aanbod in... en verkopen de eigendom aan speculanten. . === [https://www.youtube.com/watch?v=h0xBGFAy9EE 1863] === [[Bestand:Manet,_Edouard_-_Le_Déjeuner_sur_l'Herbe_(The_Picnic)_(1).jpg|thumb|550px|Le déjeuner sur l'herbe van [[Édouard Manet]] is geschilderd in het [[Bois de Boulogne]] en te zien [[Musée d'Orsay]]. Het overlijden van de vader van Manet in 1862 zorgt dat die niet langer opdrachtgevers nodig heeft om financieel rond te komen. In 1863 duikt zijn schandalig schilderij op in de [[Salon des Refusés]]. De [[picknick]] van een broer van Manet en zijn zwager [[Ferdinand Leenhoff]]) en de naakten [[Victorine Meurent]] en [[Alexandrine Meley]] (de latere echtgenote van [[Émile Zola]]) is in zijn compositie een verwijzing naar Rafaëls ''Het Oordeel van Paris'' en het ''Pastoraal Concert'' van [[Titiaan]]. Tip: [[Le Déjeuner sur l'herbe (film)|Le Déjeuner sur l'herbe]]'' is ook een film van [[Jean Renoir]] uit 1959.]] . * De [[gevangenis van Dendermonde]] in werking. . * De ontsluiting van de Schelde stimuleert de Antwerpse economie en handel. . * [[Edouard Manet]] schildert [[Déjeuner sur l'herbe|Le Déjeuner sur l'Herbe]]. . === 1864 === [[Bestand:Smithsonian_Institution_-_Portrait_of_Felix_Nadar_(1820-1910),_Photographer_and_Aeronautical_Scientist_(pd).jpg|thumb|550px|♣ [[Charles Baudelaire]] neemt op 24 april 1864 de benen naar België, zijn failliete uitgever achterna. [[Les fleurs du mal]] brachten beiden succes noch erkenning. Zijn uitgever Poulet-Malassis vestigt zich in de Mercelisstraat in [[Elsene]] en houdt het hoofd boven water met de publicatie van erotica. Baudelaire die nooit centen genoeg heeft en onafgebroken leent, verblijft in het verdwenen [[Hôtel du Grand Miroir]] in de Bergstraat 26 in de schaduw van [[Sint-Goedelekathedraal|Sint-Goedele]] en op tweeduizend stappen van de [[Sint-Hubertusgalerijen]]. Het is zijn dagelijkse uitstapje, het Park van Brussel haalt hij niet. Baudelaire noemt Sint-Goedele een 'historische encyclopedie' omwille van haar combinatie aan bouwstijlen. Zijn eerste weken in Brussel zijn formidabel. Hij doet zich met zijn vrienden tegoed aan exclusieve spijzen zoals een omeletje met hazenbloed en champignons. Vijf maanden na zijn aankomst in de Belgische hoofdstad staat Baudelaire aan de [[Kruidtuin (Brussel)|Kruidtuin]]. Die vormt op 26 september het decor van een ballonvaart van [[Felix Nadar]] met zijn ballon de [[Géant]]. Nadar gebruikt dranghekkens om het publiek op afstand te houden, wat leidt tot de spottende benaming van de '[[nadarafsluiting]]'. Nadar kan er niet om lachen en schrijft een brief naar de Belgische vorst die samen met Baudelaire bij het spektakel aanwezig is. Baudelaire had veel zin in de vlucht, maar kan omwille van het gewicht niet mee. Nadar en de koning blijken elkaar te kennen en het vermoeden rijst dat ze logebroeders zijn. Op de vraag van Leopold of Nadar tegen de monarchie is, antwoordt hij met 'En uzelf, Sire?' Vragen stellen aan de koning hoort niet, en het antwoord blijft uit. Nadars poging om Baudelaire aan de vorst voor te stellen mislukt. Baudelaire weert ze af omdat hij er 'niet op gekleed was'. En misschien omdat Baudelaire Leopold I ''een klein Duits heersertje'' noemde. Nadar vertrok zonder vorst en zonder dichter en landde in de buurt van [[Ieper]] en reisde met de trein terug naar [[Brussel (stad)|Brussel]].]] . * [[Jules Verne]] publiceert [[Naar het middelpunt der aarde]]. . * ♣ Jan Ignaas de Beucker (1827-1906) sticht in de taverne Le Globe op het Koningsplein in Brussel de 'Leeraarskring tot volmaaktere Boomteeltkunde in België'. De Beucker is bestuurder van het Kruidkundig Genootschap in Antwerpen, hofbouwkundige en leerkracht, bloemist en zadenkoopman. . * ♣ In Duitsland richt de arts en pedagoog Daniel Gottlob Moritz Schreber een volkstuinvereniging op om 'de bevolking op te voeden' en 'de volksgezondheid te verbeteren'. Volkstuinen hebben een sociale roeping en verdedigden de bestaande sociale orde: ze stelden de arbeiders in staat hun achterbuurt te ontvluchten, houden hen weg van de cabarets en stimuleren gezinsactiviteiten in deze groene zones. In sommige steden verschijnen de eerste urinoirs om de stad proper te houden. . . [[File:Leopold_ii_garter_knight.jpg|thumb|right|550px|De dertig jarige [[Leopold II van België|Leopold II]] volgt zijn vader op in 1865 en regeert tot zijn dood in 1909.]] === 1865 === [[Bestand:Lewis_Carroll_(British,_Daresbury,_Cheshire_1832–1898_Guildford).jpg|thumb|550px|♣ 1865 Alice in Wonderland verschijnt. [[Alice Liddell]] (1852-1934) is de muze van [[Lewis Carroll]] (pseudoniem van Charles Dodgson) bij het bedenken van dit verhaal. Dodgson is een wiskundedocent in Oxford en ontmoet de veel jongere Alice Liddell in 1856. In datzelfde jaar fotografeert hij haar samen met haar twee zussen. Het leeftijdsverschil staat de vriendschap niet in de weg. Dodgson onderhoudt met Alice een levendige correspondentie en 's zomers gaan ze picknicken tijdens boottochtjes. In 1862 - het kind is dan tien - vertelt Dodgson tijdens zo'n boottocht een verhaal dat hij later uitschrijft als ''Alice's Adventures Under Ground'', een titel die bijna woordelijk lijkt op ''[[Alice's Adventures in Wonderland]]''. Als de publicatie verschijnt is het contact tussen Dodgson en de meisjes al twee jaar verbroken. Wellicht heeft dat te maken met Charles Dodgsons hobby. Behalve landschappen, skeletten en speelgoed portretteert hij graag naakte kinderen. Ouders geven hem toestemming, niettemin vindt de moeder van Alice het beter om de contacten te stoppen. Edward Steichen selecteerde eén foto's van Alice is werd door en opgenomen in de wereldberoemde tentoonstelling The Family of Man. In 1872 maken de drie zussen hun [[grand tour]] en in 1880 huwt Alice Liddell, krijgt drie zoons van wie de twee oudsten sneuvelen in de Eerste Wereldoorlog. Op deze foto uit 1558 is Alice verkleed in een bedelaarster. Was Carol een pedofiel of een psycholoog? Biografen zijn het oneens wat de al dan niet pedofiele status van Lewis Carol betreft. Het woord is pas na zijn dood uitgevonden en het biografisch oordeel schuift heen en weer. Sommigen spreken over ‘delicate handelingen’ waar anderen ‘plagerijen’ en de ‘liefdevolle herinneringen’ gebruiken. Vast staat dat de kamer van Carol vol speelgoed, puzzels en spelletjes staat, zijn schetsboeken tonen poserende meisjes met opgetrokken rok. Hij vraagt Alice om een haarlok en hij houdt van treinreizen vol kinderen. Zijn dagboek verhaalt dat hij vanaf 1877 jaarlijks een zomervakantie houdt in [[Eastbourne]]. Die zomer voelt hij aantrekking tot een coquette vijfjarige die na een ‘experimenteel bezoek’ niets anders doet dan huilen. Omdat het contact op niets uitdraait, troost hij zichzelf met een meisje dat ‘na een kennismaking van een paar minuten’ op zijn knie zit. Dodgson overtuigt zichzelf dat ‘de liefde van een kind’ even vluchtig is als ‘gehechtheid’. Net zoals voor alle Victorianen ziet hij de vluchtige kindertijd als een aparte tijdsfase van onschuld en naïviteit. In die dagen ontstaat in de hogere klasse echter een nieuwe leeftijdsfase waar Dodgson en de zijnen geen weet van hebben: de [[puberteit]]. Meisjes als Alice, uit de hogere middenklasse, ontdekken dat ze een paar jaar vrij zijn om zichzelf te zijn voor hun familie hen op de markt uithuwelijkt. Net zoals na de Middeleeuwen de kindertijd ontstond, ontstaat nu de puberteit. Zie P. ARIES.]] . * Een cholera-epidemie maakt 43.000 doden in het land, dat zijn er negen per duizend Belgen. In Europa gaat het om 1 miljoen slachtoffers. . * [[Leopold I van België|Leopold I]] overlijdt, [[Leopold II van België|Leopold II]] volgt hem op. . * ♣ De Vlamingen J.I. de Beucker en H.J. van Hulle spreken tijdens een tuintentoonstelling het Nederlandse publiek toe en getuigen van een matige missiedrang om hun snoeiwijze en de leifruitcultuur bij 'de Hollander, in alles langzaam maar zeker' te introduceren. Boomkwekers in Amsterdam (Galesloot), in Heemstede, Dalfsen en Boskoop zijn enthousiast. . * ♣ De moord op [[Abraham Lincoln|Lincoln]] aan het einde van de [[Amerikaanse burgeroorlog]] zet [[Walt Whitman]] (1819-1892) aan tot een lofdicht met tuinseringen en een vallende ster als metafoor voor het vroegtijdige overlijden van de geliefde president. 'Toen de seringen voor het laatst in de voortuin bloeiden, / En de grote ster vroeg in de avond aan de westelijke hemel viel, / Treurde ik, en treuren zal ik elke nieuwe lente. / Immer terugkerende lente, je brengt me steeds de drie-eenheid, / Van seringen, bloeiend ieder jaar, vallende sterren in het westen, / En gedachten aan hem die ik liefheb.' . * In New York vervangt een professioneel [[Brandweerkorps|beroepsbrandweerkorps]] van 300 man de vrijwilligers. Steden die zich geconfronteerd zien met grote branden, richten nadien vaak kwaliteitsvolle korpsen op met degelijk materiaal. Belangrijke ontwikkelingen in de brandweergeschiedenis zijn de komst van de [[brandweerauto]], de Eerste en de Tweede Wereldoorlog. . . === 1866 === . * Het Brits Parlement richt de [[London Fire Brigade|Metropolitan Fire Brigade]] op. . * [[Alfred Nobel]] (Stockholm) vindt het [[dynamiet]] uit. . * De ergste [[cholera]]-epidemie aller tijden teistert België en eist 46.000 doden. De 'blauwe dood' zorgt ervoor dat de kermis in Antwerpen uitgesteld of afgelast is. . . === 1867 === . [[Bestand:Manet_-_Blick_auf_die_Weltausstellung_von_1867.jpg|thumb|550px|♣ Zicht op l'Exposition universelle de Paris van 1867 door de vijfendertig jarige [[Édouard Manet]].]] * [[Karl Marx]] publiceert [[Das Kapital]]. . * [[Pruisen]] richt de Noord-Duitse confederatie op. . * Het [[Strafwetboek]] vult het Napoleontische [[Wetboek van strafvordering]] aan als basis van het strafrecht. . * In Engeland verdubbelt de [[Reform Bill]] het electoraat* De aanleg van het Suezkanaal maakt het netwerk van bunkerhavens rendabel: stoomschepen vullen hun brandstof en het lot van de zeilschepen is beslist. . * [[Charles Baudelaire]] overlijdt in Parijs. Hij is midden de veertig. . * [[Pierre Michaux]] presenteert zijn Michauline of de [[hoge bi]] op de [[Wereldtentoonstelling van 1867|wereldtentoonstelling van Parijs]]. . [[File:Bruxelles. Palais de Justice LCCN2017659130.jpg|thumb|right|550px|Het Justitiepaleis in Brussel in 1890. De werken beginnen in 1866 - na de dood van Leopold I - en in 1867 maken de bewoners van de wijk Bovendael en de Marolle plaats voor de werken. Hun verhuis loodst hen naar de voet van de heuvel, waar de Marolle tot op heden ligt. Althans dat is wat de tegenstanders van de koning en de kranten als gerucht verspreiden. De waarheid is subtieler: het Justitiepaleis is gerealiseerd in de onteigende tuin van prins de Mérode, een kloosterdomein en een honderdtal omwonenden die een nieuwe woning kregen in Ukkel.<ref>JOHAN OP DE BEEK. ''Leopold II. Het hele verhaal'', Horizon, Antwerpen, 2020, p. 178-179.</ref> Tegenwoordig spreekt de buitenlandse toeristische informatie liever over de Breughelwijk dan over de Marolle. Een achtergestelde wijk trekt weinig toeristen aan. De boosheid die in de jaren achttien-zestig ontstaat, krijgt mee voeding door de kostprijs van het gebouw (het koste zesmaal meer dan de oorspronkelijke begroting) dat bovendien erg avant-gardistisch overkomt. Het bezorgt [[Joseph Poelaert]] de spotnaam de "schieven architekt", een ondubbelzinnig scheldwoord in het Marols. Het gebouw, het grootste ter wereld op dat moment is groter dan het de [[Sint-Pietersbasiliek]] in Rome, staat op een symbolische plaats: op de vroegere galgenberg waar de beul misdadigers opknoopte. Het feit dat het paleis neerkijkt op de oude volkse Marollewijk maakt deze 'ode aan de rechtstaat' tot het symbool van de [[klassenjustitie]]. Hitler was er weg van. Inmiddels verbindt een lift hoog en laag, elite met volk. De wortels van de politie (rijkswacht, gendarmerie) in België, gaan terug op de Franse tijd vanaf 1796 als militaire politiemacht. In Nederland richt koning Willem I in 1814 de Marechaussee op als militaire structuur.]] . === 1868 === . * Eerste vakbondsbijeenkomst in [[Manchester]]: het [[Trade Union Congress]]. . * Start van de aanleg van de Centrale Laan in Brussel. Later gaat die als de Anspachlaan door het leven, genoemd naar burgemeester Jules Anspach (1829-1879). Deze verkeersader komt er als antwoord op de overwelving van de Zenne tussen 1868 en 1871. . . === 1869 === [[File:Spoorweg1869.png|thumb|550px|♣ De Belgische staatsinspanning om de fruitboomsnoei en het tuinieren onder het volk te verspreiden en te bevorderen, is grenzeloos. Op zondag kunnen de duizenden liefhebbers kosteloos boomsnoeicursussen volgen. Tuinmannen die hiervoor de trein nemen, genieten vijftig procent korting op hun kaartje. Op de spoorweg tussen Brussel en Leuven plant men in 1869 om langs beide zijden leihagen te plaatsen. Het project sterft een stille dood, in tegenstelling tot het idee van [[Joseph Kervyn de Lettenhove]]. De revolutie en de arbeidsonlusten van 1848 waren het resultaat van plattelandsvlucht en stadsverloedering, epidemieën en sociaal onrecht. Twintig jaar later, op 21 april 1869 stelt de katholieke parlementair [[Joseph Kervyn de Lettenhove]] een plan van aanpak voor. Goedkope werkmanstreinen die het proletariaat laten pendelen tussen hun thuisbasis op het platteland en de stedelijke fabrieken of de koolmijnen, kunnen dit soort revoluties vermijden. Na de koninklijke goedkeuring (8 september) kan [[Alexandre Jamar]], de liberale minister van Openbare Werken aan de slag. Het systeem burgert geleidelijk aan in tot het zo evident is dat sommige plattelandsdorpen er overdag verlaten bijliggen. De gemiddelde proletarische pendelaar reist vele uren per dag. De overbevolkte konvooien zijn vies, bespuugd en vol rochel als een stinkend, vulgair en promiscue schouwtoneel. Vlamingen die in Henegouwen werken, leggen de langste afstanden af. Sommigen vertrekken voor drie uur 's morgens en zijn 's avonds laat thuis. En toch werkt het systeem. De socialistische [[Emile Vandervelde]] citeert een schrijnwerker uit [[Terhulpen]] die dagelijks naar Brussel pendelt. Zijn reis duurt uren en is uitputtend. Niettemin verkiest deze man de betere betaling en zijn plattelandswoning. De tuin die hij er huurt voor 150 frank per jaar is onvervangbaar. Zijn tuin biedt hem gezonde lucht en prima grond om er aardappelen en tarwe te telen. Een voorwaarde voor de werkmanstrein is dat er voldoende infrastructuur is. Acht jaar na de eerst treinrit heeft België 559 kilometer spoorwegen in staatsexploitatie. In 1860 telt het land meer dan 3.000 kilometer spoor, waarvan de staat er achthonderd beheert, de rest is in privéhanden. Het dichtbevolkte België krijgt zo het dichtste spoorwegennet ter wereld.<ref>RENAAT DE DEYGERE. ''Wel en wee van de werkmanstreinen.'' In: ''Knack Historia. De wondere historie van de trein,'' oktober 2021, p. 66-72.</ref> De afbeelding komt uit ''Tijdschrift Boomteeltkunde'' van de in de vijf jaar eerder opgerichte ''Leeraarskring tot volmaaktere Boomteelkunde in België''.]] . * [[Hulpgevangenis van Leuven]] in werking. . * [[Parijs]] is na vijftien jaar bouwwoede onder de leiding van baron [[Haussmann]] bankroet. Boekhouders brengen Haussmann ten val. . * De populaire [[Leopold II van België|Leopold II]] bezoekt [[Ekeren]] in de provincie Antwerpen. Vier jaar later zal hij er een standbeeld krijgen. Van de wanpraktijken in Congo is nog geen sprake. . . ;Kijken <gallery widths="116" heights="155"> Bestand:Manet,_Edouard_-_Le_Déjeuner_sur_l'Herbe_(The_Picnic)_(1).jpg Bestand:Michael_Thonet.jpg|[[Michael Thonet]]. Bestand:Michael thonet, sedia a dondolo modello 1, disegno del 1860, esemplare del 1900 ca.jpg|[[Schommelstoel_nr._1|Schommelstoel nummer 1]] File:Gevangene_met_.jpg|Gevangenen mogen geen enkel contact hebben met elkaar, ook niet tijdens de wandeling. File:Railroad1860.png|Spoorweg, 1860. File:Maria_Hendrika_of_Belgium,_Winterhalter.jpg|[[Marie Henriëtte van Oostenrijk]], tweede koningin der Belgen, omstreeks 1865. File:Cicatrices_de_flagellation_sur_un_esclave.jpg|Een Mississippi-slaaf, 1863. File:The_Funeral_MET_DT1931.jpg|[[De begrafenis]] - [[Édouard Manet]] Dit schilderij stelt waarschijnlijk de begrafenis van Baudelaire voor in 1867 op het [[Cimetière du Montparnasse]]. Gustave_Courbet_033.jpg|[[Gustave Courbet]] schildert Vincent van Gogh. Bestand:Standbeeld_van_Leopold_II.jpg|Leopold II in Ekeren. </gallery> ;De Nadar galerij <gallery widths="116" heights="155"> Félix Nadar 1820-1910 portraits Makhail Bakounine.jpg|[[Michael Bakoenin]] Charles Baudelaire.jpg|[[Charles Baudelaire]] Nadar 1.jpg|[[Sarah Bernhardt]] Georges Clemenceau Nadar.jpg|[[Georges Clemenceau]] Camille Corot-Nadar corrected.jpg|[[Camille Corot]] Gustave Courbet.jpg|[[Gustave Courbet]] Félix Nadar 1820-1910 portraits Eugène Delacroix.jpg|[[Eugène Delacroix]] Paul Gustave Dore by Felix Nadar 1855-1859.jpg|[[Gustave Doré]] (1859) Alexandre Dumas Nadar.jpg|[[Alexandre Dumas, père]] Franz Liszt by Nadar, March 1886.png|[[Franz Liszt]] Jean-FrancoisMillet(Nadar).jpg|[[Jean-François Millet]] Gerard de nerval.jpg|[[Gérard de Nerval]] George Sand by Nadar, 1864.jpg|[[George Sand]] (1864) </gallery> . . == Jaren zeventig in de negentiende eeuw == [[File:Otto von Bismarck at his desk.jpg|thumb|550px|De ''IJzeren Kanselier'' [[Otto von Bismarck]].]] ''' België slaagt er in neutraal te blijven tijdens de Frans-Duitse oorlog van 1870-1871. Sinds de onafhankelijkheid van 1830 is het land neutraal en sinds 1839 en het verdrag van de XXIV artikelen is die neutraliteit verplicht. Samen met de grootmachten als garanten houdt België er een niet te verwaarlozen leger op na, althans in getalssterkte: honderdduizend man op vredesvoet, Frankrijk telt er 200.000, de Duitse vorstendommen 400.000. Dat in 1870 het grondgebied niet geschonden raakt, komt omdat Frankrijk noch Duitsland plannen hebben voor een opmars door België. De oorlog van 1870 versterkt dus het valse neutraliteitsgevoel en doet de politici niet focussen op internationale incidenten. De binnenlandse agenda kent in deze dagen vier spanningsvelden: dat van de stad versus het platteland, dat van de katholieken tegenover de antiklerikalen, het spanningsveld Vlaanderen-Wallonië en dat van arbeid en kapitaal. Die spanningen komen tot uiting in de industrialisatie, de schoolstrijd, het stemrecht en de taaleisen. Het door elkaar heen lopen van deze spanningsvelden, geeft België op een merkwaardige wijze stabiliteit. Als in 1904 de Duitse aanvalsplannen om door België te trekken bij een aanval op Frankrijk, uitlekken, dringen koning en legerleiding aan op meer militaire slagkracht en aandacht voor defensie. Een decennium later blijkt het too little en too late.''' . ♥ [https://www.youtube.com/watch?v=0DhbgJJ_M1s&t=1032s '''BEELDFRAGMENT FRANS-DUITSE OORLOG'''] Tijdens het bekijken van het bovenstaande beantwoord je vragen zoals: Wie is Napoleon III? Welke technologische innovaties leiden het Pruisische leger in 1870 naar de overwinning? Wat zijn de oorzaken én gevolgen van de [[Frans-Duitse oorlog]]? Wat is het verschil tussen een voor- en achterlader? Welke voor en nadelen hebben de beide systemen? Waar werd de eenheid van Duitsland ondertekend en waarom. . . === 1870 === [[Bestand:15th-amendment-celebration-1870.jpg|thumb|550px|De Reconstructie of de wederopbouw is een periode van 1865 tot 1877 in de V.S. na de Burgeroorlog (1861–1865). Toen het noorden het zuiden overwon, kon het dit zuiden beschouwen als een vreemde natie. Dat dit niet gebeurde is te danken aan de Reconstruction. De Reconstructiewetten verdelen de zuidelijke staten in bezettingszones om de afschaffing van de slavernij te waarborgen. President Lincoln was pro en kreeg een kogel door het hoofd. Zijn opvolger deelde zijn standpunt en dat leidde tot spanningen met het Congres. President Ulysses S. Grant, de held uit de burgeroorlog en Rutherford B. Hayes waren Congresgezind. In 1877 verlaten de bezettingstroepen het zuiden waardoor de gelijkheid tussen blank en zwart verdwijnt en - hoewel in strijd met de grondwet - installeren de Jim Crow-wetten een segregatie van blank en zwart die tot de tweede helft van de twintigste eeuw aanhoudt.]] . * [[Charles Dickens]] overlijdt. '''[https://www.youtube.com/watch?v=N9dB9BZWDBU FILM]''' . * [[Frans-Duitse oorlog]], de jonge Duitse natie bezet Parijs, ter vernedering van de Fransen. Hier ontstaat de [[revanche|revanchegedachte]]. Frankrijk wil wraak, dat zal hen in 1914 overhaast doen deelnemen aan de oorlog. . * Vanaf nu is ingevroren verscheping mogelijk. Dit zorgt voor een wereldwijde export van vlees. . * ♣ De geneesheer en botanicus [[Emile Vander Meersch]] (1840-1889) zet de landschappelijke eenheidsworst in Vlaanderen en de florale verschraling op de agenda. Oost-Vlaanderen is sinds de industrialisering een botanische woestijn. . . '''Het land dat te laat kwam''' Om het stadshygiëneprobleem tegemoet te komen legt [[New York (stad)|New York]] in de zeventiger jaren zwembaden aan in de [[East River]] en in de [[Hudson (rivier)|Hudson]] voor de meest behoeftigen. Die mogen er enkel [[schoolslag]] zwemmen omdat deze zwemstijl de 'rotzooi opzij duwt' en niet doet opspatten. [[Duitsland]], in de literatuur bekend als het land dat te laat kwam, industrialiseert volop na [[1870]] maar kent de trend van het baden al sinds de jaren 1860. Het pas verenigde Duitsland industrialiseert nu zo gezwind het niet de tijd heeft zich te modelleren naar het [[Panopticum|panoptisme]]. Onder leiding van [[Otto von Bismarck]] blijft de feodaal agrarische machtspiramide het machtsmodel. Begin negentiende eeuw is de regio één van de armste in Europa. In [[1830]] woont tachtig procent van de bevolking landelijk, in 1895 is dit twintig procent. [[Berlijn]] telt in [[1848]] geen half miljoen inwoners. In 1914 is het een wereldstad. In 1861 werken 50.000 Duitsers in de machinebouw, in 1900 is dit een twaalfvoud. In de chemie vertwintigvoudigt het aantal arbeiders. De kolenproductie loopt van 1875 tot 1900 op van 34 tot 150 miljoen ton. De [[Frans-Duitse oorlog]] levert het land een buit die het bankwezen doet bloeien en het keizerrijk de evenknie van Engeland maakt. Aan de vooravond van 1914 overtreft de Duitse productie de Engelse. Het absolute gezag van de Pruisische koning-keizer en de rijkskanselier als topambtenaar beperken partijpolitieke invloeden en militariseren de maatschappij. Militaire termen doen hun intrede in het bedrijfsleven: investeringscampagnes, strategische visie, resultaatsanalyse. [[Max Weber]] ziet dit als jonge man met gemengde gevoelens tegemoet en is er de kroniekschrijver van. '''Machtspiramide''' In de Weberiaanse machtspiramide hebben gezag en controle een andere aard dan in het panopticum van [[Jeremy Bentham]].<ref>RICHARD SENNETT. ''De cultuur van het nieuwe kapitalisme.'' Meulenhof, Amsterdam, 2007.</ref> Hoe hoger in de hiërarchie, hoe minder mensen iets te zeggen hebben. Hoe dieper, hoe machtelozer, met helemaal onderaan de [[kerker]], de [[lijfstraf]] en de [[repressie]]. Als in een legerstructuur krijgt in het laat negentiende-eeuwse Duitsland iedereen een vaste plaats en bij elke plaats hoort een taakomschrijving.<ref>Het Franse en het Engelse nationale eenwordingsproces resulteert in de negentiende eeuw in een fundamenteel andere staat dan Duitsland. Het Pruisische leger is het efficiëntste leger ter wereld, dankzij haar strakke hiërarchie. Terwijl veel Europese legers officierenposities verkopen, ongeacht hun kwaliteit, en soldaten slecht opleiden, regelt Pruisen de zaken goed.</ref> In de piramide functioneer je door enkel te doen wat je is voorgeschreven. In het liberale model van [[Adam Smith]] ben je succesvol door meer te doen dan verwacht. Het militaire model straft als je je boekje te buiten gaat. De communicatie in het panoptisch model is rechtstreeks, in een piramide veranderen bevelen naarmate ze afdalen: het bevel van de generaal, past de staf aan en vertaalt het bevel in praktische uitvoeringbesluiten. Op het slagveld proberen sergeants, korporaals en soldaten er op hun beurt iets zinnigs van te maken. Allen gehoorzamen én interpreteren. Hoe groter het leger, hoe meer interpretatie. . === 1871 === . * De [[Frans-Duitse Oorlog]] wijst uit dat het Duitse geschut zeven kilometer ver schiet en dat de spoorwegen vanaf nu een rol in de oorlogsvoering spelen. De [[fortengordel Antwerpen|fortengordel van Antwerpen]] volstaat niet meer. . * ♣ [[Wilhelm I]] transformeert als eerste [[keizer]] van het nieuwe Duitse Rijk de provinciestad Berlijn tot een hoofdstedelijke metropool. De stad kende tussen het einde van de Napoleontische oorlogen en het midden van de jaren veertig een verdubbeling van de bevolking tot 400.000. De stad biedt onderdak aan het parlement, de Reichstag, trekt militairen en machtigen aan. In hun kielzog komt hun gevolg en de opportunisten. Tussen 1871 en 1890 verdubbelt de Berlijnse bevolking tot 1.6 miljoen mensen. Het merendeel onder hen is huurder. De uitdijende stad levert speculanten en grootgrondbezitters woekerwinsten op. Op de terreinen die ze verkopen komen mondaine buurten en goedkoop gebouwde en te duur verhuurde stadsappartementen. In de omliggende dorpen die de stad (voorlopig) niet opslokt blijven de huizen bescheiden, de kerken middeleeuws en de mentaliteit agrarisch. De tijd lijkt er stil te staan. Berlijn transformeert naar een stad van militaire opwinding, een intellectueel centrum en culturele verfijning. De tienduizenden militairen dragen tijdens en na de dienst hun uniform ten teken van goede smaak. De Friedrich-Wilhelm universiteit spuugt intellectuelen. Schopenhauer, Hegel, Marx en Engels studeren er. Vanaf 1888 bestuurt Friedrich Wilhelm II het rijk vanuit een barok paleis aan de Spree-oever. Zijn hofarchitect ontwerpt en bouwt tussen 1897 en 1904 het driehoekige Kaiser Friedrich museum. Duizenden hovelingen, projectontwikkelaars, bureaucraten, economen, administrateurs, ingenieurs, kunstenaars en bankbedienden doen het land draaien als een geoliede machine, tot de Eerste Wereldoorlog uitbreekt. Tot eind 1918 blijft het aantal inwoners van Berlijn stabiel, daarna gaat het opnieuw razendsnel: van 1,6 miljoen in 1918 tot vier miljoen eind jaren twintig. Er komt een tweede stadsuitbreiding met kanalen, wegen en parken. Siemens voorziet in de spoorlijnen met elektrische installaties. De [[Potsdamer Platz]] is hét stadsplein, de place to be en het drukste verkeersknooppunt van Europa. Het snelle en ironische Berlijnse [[staccato]]-dialect is er de weerspiegeling van: druk, vol file, lawaai en razernij. Geen wonder dat hier de eerste verkeerslichten komen. Het theater van [[Bertolt Brecht|Bertholt Brecht]] en [[Kurt Weill]], de dansmeisjes en de jazzclubs - in 1939 beschreven door [[Christopher Isherwood]] in ''Goodbye tot Berlin'' - geven de gouden jaren van de [[Weimarrepubliek]] vorm terwijl [[Fritz Lang]] met Metropolis waarschuwt voor de moderniteit. Bemiddelde Berlijners willen weg van de Berlijnse drukte en verzengende zomerse hitte. Ze permitteren zich een vakantiehuis op het platteland terwijl een verlichte grootgrondbezitter zoals Otto Wollank de Eerste Wereldoorlog niet te boven komt zonder delen van zijn vierduizend morgen land te verkavelen, te verhuren of te verkopen. Eén morgen is zoveel land als een man met een os in een voormiddag ploegen kan – pakweg een kwart hectare. Om zich financieel staande te houden deelt Wollank zijn landgoed Gross Glienicke bij de Wannsee, op minder dan een uur autorijden vanuit Potsdam of Berlijn, op in goedgekozen percelen waarbij elke eigenaar of huurder zicht heeft op het meer.<ref>Wollank koopt het terrein in het grensgewest Brandenburg in 1890. Advertenties prezen het aan als erg vruchtbaar waardoor Wollank bleef inzetten op de agrarische productie. Hij legt een wijngaard aan, bouwt een stoommaalmolen, introduceert meststoffen en verdelgingsmiddelen. Er komt een steenfabriek voor de extra huizen, een crèche, later een kleuter- en een lagere school. Dankzij de pasteurisatie in zijn melkproductie verkoopt melk aan een Berlijnse winkelketen.</ref> In het voorjaar van 1927 zijn in Berlijn betaalbare schaalmodellen van buitenhuizen te zien op een beurs. Ze aanpasbaar naar wens: het soort verwarming (de Alexanders kiezen een open haard die met een buizenstelsel het hele huis verwarmt), de elektriciteit, de isolatie, het aantal slaapkamers, de muurkasten, nissen voor de boeken, uitklapbare bedden en tafels, de keuken- en tuininrichting... alles is bespreekbaar. De familie Alexander kiezen een zalmkleurige zoldering, een aanbouw voor de chauffeur en kamers met uitzicht op het indrukwekkend kabbelende meer aan het tuineinde. Hun perceel is zachte zandkleigrond van dertig breed en tweehonderd diep. De afmetingen garanderen beheersing en privacy. Na een eerste inspectie van dokter Alfred Alexander en zijn gezin met hun open Mercedes volgen de vergunningen, het bestek, de tekeningen. Het ruimen en het effenen van het terrein en de bouwwerken volgen elkaar in een strak tempo op. Het boomkappen, het uitdunnen van de struiken en het weghalen van de vlezige wijnstokken duurt een week. Een oude eik, twee pijnbomen en een wilg blijven. Daarna illustreren houten paaltjes en de koord de huisomtrek. Verderop komt de beerput. De sleuf en de kelder krijgen een cementen en bakstenen fundering. Daarna volgen horizontale balken en de vierkante vertikalen, de kapspanten, het binnen-geraamte met de deur- en raamopeningen, de nissen en de zolderbalken. In 1927 zijn de Alexanders het eerste Joodse gezin in het dorp. Voor ze hun tuin en huis binnengaan, houden bij poort en voordeur een gebed. Aan de poort van het erf en aan de linkerdeurpost timmeren ze metalen kokers met een Hebreeuws perkament. De beschermende tekst uit [[Deuteronomium]] schenkt het huis en haar tuin regen voor het koren, de most, de olie en het gras op het veld. Zo kunnen ze groeten en vee kweken, eten en zich verzadigen zonder de verlokking van andere goden. Voor wie zich aan deze zonde overgeeft, sluiten de hemelpoorten zich waarop de regen en de opbrengsten wegblijven. Van buiten lijkt het huis bescheiden, gering van omvang en gaat het op in de omgeving. Wie er binnenkomt verwondert zich over de ruimte. Het eenvoudige leven in het weekendhuis bestaat uit slapen, eten en zwemmen in tegenstelling tot het altijd bezige Berlijn. Hun weekendhuis is met zijn tuin de anti-these van de Berlijnse moderniteit. Hout versus steen, compacte laagbouw van de ontspanningsplek versus de volumineuze hoogbouw van hun statige huis, soberheid versus luxe, het uitzicht op de natuur versus cultuur, het rustieke meer versus de fontein, de zandweg versus de boulevard. Het frisse water versus de verzengende hoofdstedelijke hitte. Einde jaren twintig is Alfred hoofd van de Berlijnse orde der geneesheren. Onder zijn patiënten en kennissen: de natuurkundige nobelprijswinnaar [[James Franck]], acteurs [[Paul Wegener (acteur)|Paul Wegener]], [[Walter Hasenclever]] en de fotografe [[Lotte Jacobi]]. In acht jaar tijd komen er vijfentwintig Joodse gezinnen in de buurt wonen of logeren. Het gezinshoofd is bedrijfsleider, professor, rechter, bankdirecteurs, arts, tandarts of apotheker, accountant of advocaat, zanger of componisten, acteurs of filmster, er is zelfs een ijshockeyspeler. [[Albert Einstein]] en zijn vrouw genieten ook een weekendhuisje in de buurt en verderop heeft de schilder [[Max Liebermann]] heeft een stenen villa aan de Wannsee, net zoals de architect [[Erich Mendelsohn]]. Deze beau monde is goed voor een kwart van de dorpsbevolking. De oorspronkelijke dorpelingen zien het met lede ogen hoe deze vreemde kolonisten met hun auto’s, hun dure kleren en weekendfeestjes het landgoed inpalmen. Alfred slaat aan het tuinieren en graaft een langwerpig lapje zachte grond uit. Na het omspitten harken strooit hij in de bedden zaad: bonen, komkommer, sla en tomaat. Ernaast komt een rij asperges en pronkbonen. Hier, te midden van zijn groenten, zijn gieters en schoffels brengt Alfred zijn ochtenden door en bouwt hij een orangerie van twaalf meter diep met glazen tuimelramen op een fundering, met een haard en een schoorsteen. De orangerie is groter dan zijn weekendhuis. Aan de zoldering van de veranda hangt hij een klok die het middageten aankondigt. Bij de helling komt er een pomphuis met sproei installatie, een hok voor tuinstoelen en de boot en de fietsen, er komen terrassen, een keien pad, een tennisbaan, een parkeerplek, een houten conciergehuis, een kamer voor de dienstmeid (in het huis) en een garage. Met zijn wijde overhemd en zijn traditioneel Duitse [[lederhose]] noemt hij zichzelf samen met vele andere Joden een prima Duitser, een ‘aanvaarde’ Jood. Zijn medaille voor moed uit de Eerste Wereldoorlog is er het bewijs van.<ref>Eén op drie van de honderdduizend Joodse soldaten verdiende een onderscheiding tijdens WOI.</ref> En de eerste Duitse grondwet uit 1871 is er de garantie van.<ref>Pruisen en Hannover erkennen Joden sinds 1812 en 1842.</ref> Sinds 1871 en 1918 zijn Joden en de Duitsers gelijk. . * In [[New York (stad)|New York]] opent [[George Huntington Hartford]] het eerste [[grootwarenhuis]] met een knalrode gevel en een kassier in een Chinese pagode. Als distributiesysteem is dit vergelijkbaar met wat [[Michael Thonet]] zal doen in de meubelmakerij, de lopende band van [[Henry Ford]] in de auto-industrie en de [[prefab]]-steden van Abraham, Alfred en Bill Levitt. . * De [[jezuïetenorde]] ontslaat [[Daens (film)|Daens]]. . . === 1872 === [[File:Plattegrond van Artis (1872) van P.H. Witkamp 01.jpg|thumb|550px|♣ Sinds haar oprichting in 1838 is Artis alleen toegankelijk voor de leden van het genootschap. Niet-leden bezoeken vanaf 1852 in de septembermaand de tuin voor een kwartje. In de jaren zeventig openen de deuren voor het brede publiek. De zoo heeft centen nodig, wil een aquarium en vraagt Amsterdam middelen. De stad stemt in op voorwaarde dat de tuin open is voor iedereen.]] [[Bestand:Berthe_Morisot,_Le_berceau_(The_Cradle),_1872.jpg|thumb|550px|[[Berthe Morisot]], een bekende Franse impressioniste schildert 'De wieg' met een mijmerende moeder. Het is te zien in [[Musée d'Orsay]] in Parijs.]] . * [[Karl Marx]] en Engels in [[Den Haag]] . * In dit decennium vragen wetsdienaars om een politie bevoegd over België en gespecialiseerd in misdrijven en bewijs verzamelen. Het duurt tot 1919 voor het idee werkelijkheid is. . * Geboorte [[Johan Huizinga]] . * ♣ In [[Bernissart]] komt in het pomphuis een [[stoommachine van Newcomen]] (nu is dit de Geologische Tuin). . * In de lente ontmoet de oplichter-ontdekkingsreiziger [[Henry Morton Stanley]] die eigenlijk John Rowlands heet, de zoekgeraakte dokter [[David Livingstone]] waar al jarenlang niets meer van vernomen was. . * ♣ Zonder veel richtlijnen of fondsen richt het congres [[Yellowstone National Park|Yellowstone]] in de [[Rocky Mountains]] op als het eerste nationale park en sticht de [[Harvard-universiteit|Harvard Universiteit]] het [[Arnold Arboretum]]. Theodore Roosevelt (president van 1901-1907) - een hartstochtelijk jager op groot wild – inzet hiervoor toont hoe 'wildernis' een beladen begrip is. De achttiende eeuw omschrijft haar als ruig en afschrikwekkend, eind negentiende eeuw is ze fascinerend en harmonieus. Nadat houtkap, nederzettingen en ontginningen de wildernis en de (wilde) indianen hebben getemd, ontstaat de herwaardering ervoor. De schrijver [[Henry David Thoreau]] (1817–1862) en de dominee en amateurbioloog William J. Long zijn er de pioniers van en een blijvende inspiratie voor natuurbeschermers. De zinsnede ‘In wildness [is] the preservation of the world’ vat hun gedachtengoed samen. Contact met de bestaansbronnen brengt zintuigelijk, psychisch en spiritueel welzijn. Het kamp van Roosevelt - republikeinen, overtuigd van de blanke superioriteit - geniet van een natuur vol avontuur, een toneeldecor waartegen de darwiniaanse competitie op leven en dood zich zonder mededogen afspeelt. Dieren zijn 'machines made of meat', zoals [[William S. Burroughs I|William S. Burroughs]] het formuleert. En dat tot ongenoegen van William Long en zijn de aanhangers. Die zien het wilde als een mystieke 'openluchtkapel' die contact met het transcendente mogelijk maakt. Longs boek 'Zonder geweer op jacht' is een doorn in het oog van Roosevelt. Hij noemt hen 'nature fakers', een bewoording die bleef hangen. Het is natuurliefde als these en als antithese. Hun polemiek kent begin twintigste eeuw een hoogtepunt, het spanningsveld blijft tot op heden.<ref> TON LEMAIRE. ''Onder dieren. Voor een diervriendelijker wereld'', Ambo|Anthos, Amsterdam, 2017, p. 35-46.</ref> . * ♣ Wie van de Kortijkse Broeltorens naar de Onze-Lieve-Vrouwekerk wandelt, passeert de Guido Gezellestraat die uitgeeft op een groenperk met een Gezelles buste. Tegenwoordig krijgt het priesterbeeld bij momenten een groet van grapjassen die hem een studentikoos petje of een rode neus opzetten. Zijn het verwijzingen naar zijn homo-erotische verhoudingen en het daarbij horende machtsspel met zijn favoriete leerlingen uit zijn Roeselaarse periode in het klein seminarie tussen 1854 en 1860? In Kortrijk niets van dat. Gezelle is er onderpastoor met een eigen biechtstoel. Hij woont van 1872 tot kort voor zijn dood in de buurt van deze kerk. In deze dagen verdient een textielarbeider ongeveer tien frank per week en kost een uitvaart in deze kerk - een uitvaart 5de klas met gelezen mis - 14,50 frank. De Kortrijkse elite, aan de andere zijde van het sociale spectrum die zich een uitvaart eerste klas permitteert, dokt bijna 500 frank of meer met een exclusieve ceremonie in een barok decor als wederdienst. De middelklasse kiest tussen een uitvaart tweede klas (287,15 frank), derde klas (87,15 frank) of vierde klas (44,34 frank).<ref>JULIEN VERMEULEN. ''Gezelle in context: taal, macht en identiteit.'' Guido Gezellekring, Kortrijk, 2021, p. 348.</ref> . . === 1873 === [[Bestand:QWERTY_1878.png|thumb|550px|De naaimachinefabrikant [[Remington Rand|Remington]] neemt in 1873 de schrijfmachine in productie met een [[AZERTY]] toetsenbord. De machine is toptechnologie, het klavier is een staaltje contraproductieve anti-technologie bedoeld om het schrijven van de typistes te vertragen omdat de machines blokkeren bij te snel tikken. Als de technische mankementen verdwijnen in de jaren dertig, is het letterbord zo ingeburgerd en zijn de belangen van de miljoenen typistes, hun lesgevers en de producenten zo gevestigd, dat een efficiënter toetsenbord er niet komt.<ref>JARED DIAMOND, vertaald door Conny Sykora. ''Zwaarden, paarden en ziektekiemen. Waarom Europeanen en Aziaten de wereld domineren'', Het Spectrum, Utrecht, 2000, p. 244.</ref>]] . * ♣ MEE BEZIG // In de maand dat de [[Wereldtentoonstelling van 1873|Wereldtentoonstelling in Wenen]], de vijfde inmiddels plaatsvindt en Japan als opkomende industrie-natie haar tuinmotieven in Europa introduceert, crasht de Weense beurs. De stad kent een rampzalig jaar met een nieuw crisistype . Waar crisissen tot dan toe vooral de onderlaag treffen door het mislukken van de oogst of het uitbreken van besmettelijke ziektes, treft dit type de rijke, speculerende bourgeoisie. Het is de eerste crisis van de industriële revolutie en zadelt de middenklasse op met een identiteitscrisis die haar adellijke ambitie doet intomen. Het sociale vraagstuk en de eisen van de arbeiders zijn niet langer te negeren. Er komt aandacht voor arbeidsomstandigheden, de personeelsinbreng en de toegang tot kunst. Aandacht en nobele gedachten. [[Hier past een tekstje over Art Nouveau en haar collega's uit andere landen. ]] De Wiener Werkstätte zal hier vele jaren later een antwoord op formuleren door de bourgeoisie een eigen esthetiek te verschaffen en de werkomstandigheden aan te pakken (we zijn dan in de tijd van Taylor; zie verder). Het eerste nummer van Ver Sacrum zet de toon: 'Wij kennen geen onderscheid tussen (…) kunst voor de rijken en kunst voor de armen.' De [[Grote Depressie (1873-1896)|Beurskrach in Wenen]] luidt het begin in van een depressie die duurt tot 1896. Deze crisis wordt gezien als de eerste crisis van de 'rijken'. Crisissen van de armen (hongersnoden) zoals we die kennen jaren 1848 zijn zo goed als voorbij. Alhoewel, even na de beurscrash treft een zware choleraepidemie de arbeidersklasse. . * In Engeland is de helft van alle grond in het bezit van 2250 personen door opheffing van kleine boerderijen en de omheining van woeste of gemene gronden ([[enclosure|enclosures]]). Aristocratische grondbezitters en het parlement stimuleren deze beweging tot ééngemaakte percelen via ruil, samenvoeging en afkoop. De grootste verliezer is de landarbeider die geen aanspraak meer maakt op zijn huis, tuin noch gemene gronden. De nieuwe percelen zijn omheind om duidelijk te maken dat de traditionele rechten niet meer gelden. . * De theateropvoering van [[Emile Zola|Emile Zola's]] [[Thérèse Raquin]] is geen succes: tien opvoeringen, het is nog te vroeg voor het naturalisme in het theater. De aanval van Zola op het romantische theater wordt ervaren als een schandaal en choquant. . . === 1874 === . * [[Otto Lilienthal]] ontwerpt het eerste zweefvliegtuig. . * ♣ Frederick Law Olmsted maakt een plan voor de inrichting van het terrein van het Amerikaanse Capitool in Washington, D.C. met oprijlanen, paden, bomen, fonteinen en terrassen. . . === [https://www.youtube.com/watch?v=z0glOYQBlSA 1875] === [[Bestand:Frederick_Winslow_Taylor_crop.jpg|thumb|550px|Frederick Winslow Taylor.]] [[Bestand:Paris_Opera_full_frontal_architecture,_May_2009.jpg|thumb|550px|Architecturale patisserie.]] [[Bestand:G._Caillebotte_-_L'Yerres,_pluie.jpg|thumb|550px|♣ 1875 [[Gustave Caillebotte]] schildert [[L'Yerres, pluie|De Yerres, regen]], een smalle rivier met bomen bij lichte regen. Caillebotte is een kunstenaar die achteloos voorbijgelopen schoonheid in beeld brengt.]] . * De [[Opéra Garnier]] (architect [[Charles Garnier (architect)|Charles Garnier]]), een stedelijke slagroomtaart is na vijftien jaar bouwwerk (eindelijk) klaar. De Frans-Duitse oorlog van 1870 strooide roet in het eten van de bouwwerken. Dit is de kers op de taart van [[Georges-Eugène Haussmann|Haussmanns]] urbanisatie. De kostprijs bedraagt vier tot vijf keer deze van de Eiffeltoren. Tot in 1989 is dit de grootste Europese opera (11.000 m², breedte: 125 meter, lengte 173 meter, hoogte 73,6 meter met plaat voor meer dan 2000 toeschouwers en 450 artiesten). . * De première van [[Danse macabre]] van [[Camille Saint-Saëns]] kondigt het [[Fin de Siecle]] aan. . * [[Frederic Winslow Taylor]] (°1856 – ⁺1915) een Amerikaans ingenieur en de grondlegger van de wetenschappelijke bedrijfsorganisatie breekt na een handicap en een oogziekte met zijn rechtenstudie en wordt fabrieksarbeider in de Midvale Steel Compagny waar hij carrière maakt. Hij stelt vast dat de arbeiders minder presteren dan hun vermogen. De stijgende productiviteit die hij wil creëren moet ten goede komen aan de arbeiders en de werkgever, anders werkt het systeem niet. Het [[Taylorisme]] kreeg een slechte bijklank door het louter focussen op de verhoging van de productiviteit, bovendien waren zowel werkgevers en syndicaten tegen het principe. Het Taylorisme kenmerkt zich door vijf principes: 1. Overleg tussen werkgever en werknemer (systematische verbeteringen en technische vernieuwingen zijn dan mogelijk); 2. Het werk wordt in verschillende handelingen opgesplitst en gemeten in tijd) (arbeidsanalyse); 3. Voor elke taak de geschikte man; 4. Een systeem van premies en harde sancties; 5. Rust opnemen is noodzakelijk. . . === 1876 === . * In Parijs strijden vrouwen voor stemrecht. . * [[Gevangenis van Ieper]] in werking. . * [[Alexander Graham Bell]] demonstreert de telefoon. . * Uitvinding van de [[verbrandingsmotor]] door [[Nikolaus Otto]]. . * ♣ De Tuinbouwhal van de Wereldtentoonstelling in Philadelphia stelt exotische planten en tuinontwerpen tentoon aan miljoenen bezoekers. . . === 1877 === [[Bestand:Gustave Caillebotte - Paris Street; Rainy Day - Google Art Project.jpg|thumb|550px|1877 [[Gustave Caillebotte]] schildert zijn [[Rue de Paris, temps de pluie]] en toont de stadsrenovatie van Haussmann en hoe de metropool [[vervreemding|vervreemdend]] werkt.]] . * Oprichting van de Vlaamse Socialistische Arbeiderspartij, acht jaar voor het ontstaan van de [[Belgische Werkliedenpartij]]. . * Oprichting [[leger des heils]] in [[Londen]]. . * Creatie van Het [[Luchtspoor]], een viaduct door het centrum van [[Rotterdam]] naar België. Het is de enige spoorlijn in Nederland die dwars door een historische binnenstad loopt. . * ♣ Priester-dichter-leerkracht [[Leonard Lodewijk De Bo|Leonard-Lodewijk De Bo]] (1826-1885) een bekend West-Vlaams lexicograaf beklaagt met zijn gedicht 'De Wandalen in Vlaanderen' het verdwijnen van de Vlaamse flora. . . === [[Iguanodon bernissartensis-beenderlagen|1878]] === . * In een steenkoolmijn in [[Bernissart]] (de Fosse Sainte-Barbe) vinden werkers skeletten van de [[Iguanodon]]. De volledige vondst is wereldtop. De skeletten zijn te bezichtigen in het [[Museum voor Natuurwetenschappen |Museum voor Natuurwetenschappen]]. . * Tijdens een debat om kinderarbeid in de mijnen onder de twaalf jaar te verbieden, vindt de katholiek [[Charles Woeste]] het een Belgische eretitel, dat dit het enige Europese land is dat vrouwen- en kinderarbeid niet bij wet regelt in naam van de individuele vrijheid.<ref>KAREL VAN ISACKER. ''Mijn land in de kering 1830-1980. Deel 1, 1830-1914'', De Nederlandsche boekhandel, Antwerpen, 1978, p. 79-80.</ref> . * W. Atlee Burpee & Co. in Philadelphia opgericht, later het grootste postorderbedrijf voor zaden ter wereld. . . === 1879 === [[File:JoanOfArcLarge.jpeg|thumb|550 px|♣ Na de Frans-Duitse oorlog van 1870-1871 kent de symboliek van Jeanne d'Arc's in Frankrijk een revival. In haar geboortestreek Lotharingen schetst haar streekgenoot Jules Bastien-Lepage de maagd van Orleans vanaf 1875. Zijn schetsen monden in 1879 uit in een levensgroot portret in haar ouderlijke achtertuin. De schilder toont hoe Jeanne in 1424 een goddelijke oproep krijgt: de omvergeworpen stoel achter het spinnewiel, de opgesprongen Jeanne, de natte rand van haar jurk, haar spoor door de dauw van het onkruid terwijl de bijna doorzichtige heiligen Michael, Margaretha en Catherine op de achtergrond haar besluit afwachten. Het schilderij is 2,5 meter hoog en hangt in het Metropolitan Museum of Art, New York.]] . * In noord-Spanje, in [[Altamira (grot)|Altamira]] is er een toevallige ontdekking de prehistorische schilderijen. Nooit eerder hebben archeologen dit gezien. Velen concluderen dat het een kunstenaarsgrap is. Begin twintigste eeuw erkent de wetenschap de afbeeldingen als paleolitisch, daterend zo'n 16.000 jaar terug. . * In de Barakken, een gehucht in [[Menen]] is er een volksopstand tegen de hoge voedselprijzen. . * [[Vincent van Gogh]] begint zijn proef als lekenprediker tussen mijnwerkers in Petit-Wasmes in de [[Borinage]] van [[Henegouwen]]. De armoede maakt hem depressief en tekent zijn verdere leven. Het 'koortsige, vermoeide en uitgemergelde' uiterlijk van de mijnwerkers treft hem, zo schrijft hij naar zijn broer [[Theo van Gogh (kunsthandelaar)|Theo]]. De mijnwerkersgezichten zijn 'uitgehold' en 'verouderd'. Om zijn solidariteit te betonen daalt hij in een schacht af, in de Charbonnage de Marcasse. Niettemin blijft hij, ook na het verplegen van de slachtoffers van een gasontploffing, een buitenstaander. . * [[Werner von Siemens]] bouwt de eerste elektrische spoorweg. . * [[Thomas Edison]] vindt de [[gloeilamp]] uit. . * De ontdekking van zilvervoorraden in [[Aspen (plaats)|Aspen]] in [[Colorado (staat)|Colorado]] doet de twee houten barakken uitgroeien tot een stad. In een decennium tijd komen er straten, trams, watervoorziening, gaslicht, banken, een gevangenis, een hotel, een opera... . . ;Kijken <gallery> Bestand:Caillebotte_Rabotteurs_1875.jpg|Caillebotte, Rabotteurs uit 1875. Bestand:David Livingstone by Thomas Annan.jpg|[[David Livingstone]] Bestand:Henry_Morton_Stanley_1.jpg|[[Henry Morton Stanley]] File:CFP Bismarck (1).jpg|Bismarck. File:Saintsaens.jpg|[[Camille Saint-Saëns]]. File:Monument_Charles_Woeste_901.jpg|In [[Elsene]] staat een monument voor [[Charles Woeste]]. File:Panic_of_1873_bank_run.jpg|Bankrun op de Fourth National Bank in New York in 1873. File:Börsenkatastrophe_Wien_1873.jpg|Beurskrach Wenen, 9 mei 1873. Illustratie uit ''Leipzig'', 21 juni 1873. File:Pierre-Auguste_Renoir_023.jpg|[[Pierre-Auguste Renoir]] schildert [[De loge]]. File:Binnenrotte_1910.jpg|Het [[Luchtspoor]] is een spoorviaduct van 2,2 kilometer in de Spoorlijn Breda - Rotterdam door centrum Rotterdam. File:Iguanodon.png|Tweevoetige eind-19e-eeuwse reconstructie van I. Bernissartensis. File:Vincent_van_Gogh_-_Wasmes_-_Maison_du_boulanger_Denis_-_Angle_Rue_du_petit-Wasmes_et_Rue_Wilson-002.JPG|Huis waar van Gogh verbleef in [[Wasmes]] op een boogscheut van le [[Grand Hornu]]. </gallery> . . = FASE DRIE: 1890-1914 = [[File:Menlo Park Laboratory.JPG|thumb|550px"|In 1891 kwam de toen 28-jarige Henry Ford bij Edisons Illuminating Company werken. Een gerucht gaat dat Ford bezig is met auto-ontwerp en door Edison -die met de vuist op tafel slaat - aanmoedigt een autofabriek te starten.]] '''De derde fase van de Industriële Revolutie laat zich niet eenvoudig begrenzen. Hier gaat het om paradigmatische ontwikkelingen met voorgeschiedenissen die samenvloeien en de samenleving gaan sturen. Wilhelm II is buitenmatig geïnteresseerd in landbouwmodernisering. Hij verordent dat boerderijen hun melk moeten pasteuriseren om het mond-en-klauwzeer te bannen. Vanaf de jaren 1890 geeft het rubber uit Afrika fietsen en auto's een comfortable ligging. Het vliegtuig en de film doen hun intrede. Elektriciteit laat zich voelen in het openbaar vervoer met de elektrische tram en in de openbare verlichting van grote steden. Karel Van de Poele (1846-1892) was uitvinder van de elektrische tram en concurrent van Thomas Edison. Van de Poele vraagt vanaf 1881 patenten voor elektrische uitvindingen aan, zo'n 444 in totaal. Hier gaat een periode van experiment aan vooraf. Op Kerstmis 1875 laat hij een elektrisch lampje branden en zo is hij sneller dan [[Thomas Edison|Thomas Alva Edison]]. In 1877 stort hij zich professioneel op de ontwikkeling van elektriciteit en een jaar later is hij Amerikaans staatburger. In juli 1879 demonstreert hij zijn verbeterde booglamplicht met de verlichting van het Adam Forepaugh's Circus. In 'The Detroit News' van 20 maart 1880 verschijnt een bijdrage over zijn licht. Hij sticht in 1881 de Van de Poele Electric Light Company, vervaardigt dynamo's en generatoren en concurreert met Edison in de zoektocht naar het te commercialiseren elektrisch licht. In die dagen verlichten welgestelden hun woning met gas. Dat stinkt, vormt een gezondheidsrisico en zorgt voor roet. Veel uitvinders denken over elektriciteit als verlichting en voor de aandrijving van toestellen. Zo ook Van de Poele. Hij begrijpt dat een gloeilamp een vacuüm nodig heeft, zodat de gloeidraad niet verbrandt. Van de Poele kiest het procédé van de booglamp terwijl Edison de gloeilamp ontwikkelt. Edison zou het pleit winnen. Niettemin maakte Van de Poele gloeilampen. Van de Poele krijgt 243 patenten. Naast patenten op de elektrische trams en treinen nam hij er op spoorwegwissels, verlichting, generatoren, motoren, elektrische- en elektromagnetische pompen, kabelbaansystemen, batterijen, elektrische hamers en steenboren, remmen en mijnbouwmachines. In de steden doet de elektriciteit haar intrede voor de Wereldoorlog, in dorpen is het wachten. In het late interbellum komen ook daar de stofzuiger, de wasmachine en centrifuge, het elektrische strijkijzer, de koelkast en de handmixer op de markt. Voor veel gezinnen blijven ze buiten bereik.''' . == De tachtiger jaren van de negentiende eeuw == [[Bestand:Emile_Claus_(1849-1924)_De_oude_tuinman_-_La_Boverie_Luik_23-08-2018.jpg|thumb|550px| ♣ (...)]] [[Bestand:The_Gardeners'_chronicle_-_a_weekly_illustrated_journal_of_horticulture_and_allied_subjects_(1881)_(14803858713).jpg|thumb|550px| ♣ De gewoonte om gras kort te houden gaat terug op de Franse tuin in Versailles en de Engelse landschapsparken. Voor het park [[Blenheim Palace]] zijn in de negentiende eeuw, vijftig arbeiders met een zeis zonder ophouden bezig. Omstreeks 1830 ontwerpt de Engelse [[Edwin Beard Budding]] een gepatenteerde kooimaaier. Die maakt het grasveld tot een gelijkmatig en snel te maaien gazon. Het populaire voetbal en cricket stimuleren het gladde gras- en [[speelveld]]. Zo zorgde de grasmaaier voor een sportieve innovatiegolf bij het [[tennis]], de [[rugby (balspel)|rugby]], [[croquet]]...<ref>FRANK MALCOM, PAUL ROEHRIG & BEN PRING. ''What To Do When Machines Do Everything'', 2017, p. 168.</ref>]] . === 1880 === . * In [[Hoogstraten]] wordt kasteel [[Gelmelslot]] omgebouwd tot landbouwkolonie. . * Ontdekking van de cholera-bacterie. De theorie van de miasmen of besmettelijke dampen schuiven wetenschappers stilaan aan de kant. . * De V.S. is de aantrekkingspool voor een migratiegolf. . . === 1881 === {{Panorama|Panorama mesdag.PNG|1200px|Het [[panorama Mesdag]] is 14 meter hoog met een omtrek van 120 meter. [[Hendrik Willem Mesdag]] (de [[Haagse School (schilderkunst)|Haagse School]]), gespecialiseerd in zeezicht, voltooit dit vergezicht op de [[Noordzee]], de [[duinen]], [[Den Haag]] en [[Scheveningen]] in 1881.}} . * De [[Citadel van Antwerpen]] is volledig gesloopt. . * [[Billy the Kid]] gedood door [[Pat Garrett]]. . * [[Jack the Ripper]] slaat toe. . * [[Emile Zola]] publiceert zijn bundel ''Le naturalisme au théâter'' en pleit voor een theater dat op het [[positivisme]] van Comte gebaseerd is. Hij stelt de geloofwaardigheid van het theater, de tijdsbeleving van het stuk en de plaatsbepaling van de acteurs in vraag. . . === 1882 === . * Elektrische verlichting in [[New York (stad)|New York]]. . * [[Antoni Gaudi]] begint de [[Sagrada Família|Sagrada Familia]]. . . === 1883 === . * ♣ De American Seed Trade Association opgericht door een bezorgde groep zaaigoedhandelaars: zaaigoedtarieven, portkosten op postorderzaden en onrechtvaardige schadeclaims zitten hen dwars. ASTA is een van de oudste handelsorganisaties in de V.S. . * Aanvaring tussen zeilstoomschip "Cimbria" en het stoomschip "Sultan" bij [[Borkum]]: 437 opvarenden komen om. . * Ontploffing kruitfabriek [[Muiden]] verwoest meer dan honderd woningen. . * Een storm bij het Waddeneiland [[Borkum]] doodt 121 vissers. . * [[Alfred Packer]], een ex-militair en berggids uit de V.S. wordt schuldig bevonden aan [[kannibalisme]]. . * Op 17 maart zijn er op de begrafenis van [[Karl Marx]] elf mensen present. Friedrich Engels spreekt hen toe: ‘Zijn naam en werk zullen de eeuwen doorstaan.’ . * De [[cholera]]-epidemie die dit jaar uitbreekt duurt tot 1885. . * [[Robert Koch]] een Duits medicus ontdekt de verantwoordelijke bacil voor [[tuberculose]]. Tot nu toe - en dat zou tot in de twintigste eeuw duren - denkt het volksgeloof dat het om een erfelijke ziekte gaat. In tegenstelling tot [[cholera]] vindt men deze ziekte niet vuil of verderfelijk maar nobel en [[aristocratisch]] die de [[genialiteit]] of artistiek talent boven brengt. [[Frederic Chopin]] (1810-1849), [[John Keats]] (1795-1821) en [[Niccolò Paganini]] (1782-1840) (over)lijden er aan. In het [[Fin de Siècle]] is het de mode om TBC te faken: nauwe kledij en bleke gezichten moeten de ziekte illustreren of suggereren. Denk aan het werk van [[Toulouse-Lautrec]]. In deze dagen heet [[social distancing]] gewoon een [[cordon sanitaire]]. De [[Elite|elite]] en het gewone volk, de [[burgerij]] en het [[proletariaat]] houden huis in gescheiden omgevingen. Engeland spreekt men over 'the great unwashed.' Personeel en politie bewaken de afstand tussen de beide groepen. . . === 1884 === . * ♣ Dominee [[Hilderic Friend]] (1852-1940) publiceert ''Flowers and Flower Lore'' over de negentiende-eeuwse geheime bloementaal. Een boeketje op de drempel van een Londens huis kan vrouwen tot opwinding of frustratie brengen. Geleverd door een anonieme koerier kan het boeket alle denkrichtingen uit. Om zot te worden. Waarom liggen de bloemen daar? Wie bestelde ze en welke betekenis dragen ze? Een [[Gardenia (geslacht)|Gardenia]] staat voor geheime liefde. Een [[Iris (godin)|Iris]] voor vriendschap en een Begonia waarschuwt: pas op. De vrouw pakt de bloemen op, snuift en determineert: [[Orchideeënfamilie|orchidee]], zinnia en [[gipskruid]]. Om zeker te zijn neemt ze het ensemble mee naar haar kamer en haalt haar boek van dominee Friend boven waarin ze de mysterieuze bloemensymboliek kan ontcijferen. Friends idee gaat terug op de brieven van [[Mary Wortley Montagu]] (1689-1762) die ze schreef aan haar vriend [[Alexander Pope]] tussen 1716 en 1718. Het bloemenboucet aan de voordeur in Londen, lijkt op een 'Turkse liefdesbrief'. Die vereist evenmin inkt of papier. Een tas volstaat. Elk voorwerp erin staan voor een woord of een zin: een parel, kruidnagel, een tulp of een roos, zeep en steenkool, een rietje... . * [[Gevangenis van Sint-Gillis]] in werking. . * Duitsland verwerft zijn eerste kolonies. . * [[Emile Zola]] schrijft [[Germinal (roman)]] als aanklacht tegen sociale wantoestanden. . . === 1885 === [[Bestand:Maison_du_Cygne_01.JPG|thumb|550px|In [[De Zwaan (Brussel)|dit huis]] op de Brusselse [[Grote Markt (Brussel)|grote markt]] wonen Karl Marx en [[Friedrich Engels]] bijeenkomsten bij van de [[Association Démocratique, ayant pour but l’union et la fraternité de tous les peuples]] en wordt in 1885 de [[Belgische Werklieden Partij]] opgericht. Op 26 september 1898 stelt het parket van Brussel een dossier samen 'De [[Brabançonne (volkslied)|Brabançonne]] uitgefloten door [[socialisten]] op de Grote Markt'. Een concert van de [[grenadiers]] is vanuit [[De Zwaan (Brussel)|De Zwaan]] onthaald op gefluit en het zingen van de [[Carmagnole]] en de [[Marseillaise]]. De eigenaar schreef een open brief aan de kranten geen socialistisch lokaal te zijn.]] . * De [[Belgische Werkliedenpartij]] (BWP) opgericht in het huis [[De Zwaan (Brussel)|De Zwaan]] op de [[Grote Markt (Brussel)|Grote Markt in Brussel]]. Marx vierde hier oudejaar 1847-1848, net voor hij Brussel werd uitgezet. Marx stierf twee jaar geleden, in maart 1883. . * [[Vincent van Gogh]] schildert [[de aardappeleters]]; [[Emile Claus]] schildert zijn 'Oude tuinman'. . * De Britse Koninklijke Commissie onderzoekt de huisvesting van de werkende klasse. . * De ontdekkingsreiziger sir [[Henry Hamilton Johnston]] beschrijft het fenomeen 'senicide'. De [[Sarden]] van [[Sardinië]] vinden het een heilige plicht dat de jongeren hun oude familieleden doden. . * In [[Le Châtelet |Le Châtelet]] repeteren de acteurs van [[Emile Zola]]a voor [[Germinal (roman)|Germinal]]. De [[Censuur (informatie)|censuur]] legt de repetities stil. . * Tijdens de Congo-conferentie verwerft Leopold II Congo. Het koloniewerk heeft mensen nodig om de christelijke zending te volbrengen, missieposten op ter richten, ziekenhuizen en scholen te stichten… Het is de eeuw van de dierentuinen. Die moeten de belangstelling voor het Afrikaanse binnenland opwekken en de koloniale boodschap uitdragen. . [https://www.youtube.com/watch?v=teajP8Otvok '''♥ BEELDFRAGMENT KONGO EN LEOPOLD II''' (110 Min.).] . . === 1886: sociale wetgeving ontluikt === . * Onlusten in [[Wallonië]] wegens sociale wantoestanden; de [[Burgerwacht]] maakt doden in [[Charleroi]]. Dit leidt ertoe dat op het einde van het jaar de eerste sociale wetten ontstaan. 'In België zette '1886' een en ander in beweging' schrijft [[Dries Claessens]] in zijn ''Een geschiedenis van sociaal werk''. De parlementaire onderzoekscommissie windt geen doekjes om het 'arbeidersprobleem' en wijst op de noodzaak aan structurele initiatieven: Arbeiders zullen niet langer met levensmiddelen betaald worden maar in baar geld. Wetten op de vrouwen- en kinderarbeid en de arbeidsongevallen volgen. Stadssanering, sociale huisvesting, waterzuivering en rioleringen moeten de cholera indijken. Inspiratie vinden de Belgische parlementairen bij [[Bismarckmonument|Bismarck]] in Duitsland en (zelfs) Leopold II spreekt: . {{Cquote|'''Door hare werkzaamheden voorgelicht, zal Mijne Regeering ontwerpen tot belangrijke hervormingen indienen... het werk van vrouwen en kinderen te regelen, - de misbruiken te beteugelen die zich voordoen in het betalen van 't werkloon,- het bouwen van behoorlijke werkmanswoningen te vergemakkelijken, - bij te dragen tot de uitbreiding van de inrichtingen van voorzorg, ondnerstand, verzekering en pensioen, en te trachten de verwoestingen te bestrijden, door dronkenschap en zedeloosheid aangesticht.'''|[[Leopold II van België|Leopold II]]}} . Alles heeft zijn tijd nodig, in 1903 komt de [[Arbeidsongevallenwet|wet op de arbeidsongevallen]]. . * In de Amsterdamse [[Jordaan (Amsterdam)|Jordaan]] vallen 25 doden bij de [[Palingoproer]]. . * In Gent wordt de Antisocialistische Katoenwerkersbond opgericht. . * [[Vincent van Gogh]] (1853-1890) verhuist naar Frankrijk. . . === 1887 === [[Bestand:Max_Liebermann_Constantin_Meunier.jpg|thumb|550px| Op 4 maart van 1887 is er een [[grauwvuur|grauwvuurexplosie]] in de [[steenkoolmijn]] van La Boule in de [[Borinage]] die 120 mijnwerkers doodt. [[Constantin Meunier]] ziet hoe een moeder haar zoon herkent bij de doden. De tragiek maakt indruk. "Het grauwvuur" is er zijn expressie van. De originele plaaster bevindt zich in het [[Museum M|museum M Leuven]] (Nr. C/252), een bronzen versie in Brussel: KMS.]] . * België verbiedt het [[trucksysteem]] waarbij werkgevers hun arbeiders in natura (voedsel, kledij) betalen in plaats van in centen. Na de sociale onlusten (de burgerwacht maakt doden in [[Oostende]]) onderzoekt een ‘Commissie van de Arbeid’ de oorzaken. Dit onderzoek leidt – niet zonder moeite - tot de eerste, bescheiden, sociale wet op de bescherming van het loon: het verbod op lonen in natura, het verbod op de uitbetaling van lonen in herbergen en de subsidiëring van werkmanswoningen. Ook worden de eerste stappen richting sociaal overleg via de oprichting van nijverheids- en arbeidsraden genomen. . * In Antwerpen wordt tijdens de kermisdagen de fontein van [[Jef Lambeaux]] ingehuldigd op de plaats waar voorheen een vrijheidsboom stond die de Belgische onafhankelijkheid en de installatie van de democratie in herinnering brengt. De fontein toont de door [[Brabo]] verslagen reus Antigoon, een verhaal dat teruggaat op de vijftiende-eeuwse naamsverklaring van Antwerpen, beschreven door Willem van Berchem uit Nijmegen waarbij de Romein Silvius Brabo de toleisende reus Druwoen Antigoon verslaat, hem de hand afhakt en over het water werpt om het land tussen de Schelde en de Rijn, Brabant genaamd, vrij maakt. Vandaar: hand-werpen. . * [[Krupp (familie)|Alfred Krupp]] overlijdt. Hij is staalmagnaat (treinen en uitvinder van het naadloze wiel) en vooral wapenfabrikant (kanonnen met achterladers). Toen hij zijn familiebedrijf begon, telt het vijf werknemers. Bij zijn overlijden werken er 20.200 arbeiders. . * [[André Antoine]] (1858-1943) zet het [[Naturalisme|naturalistisch theater]] op de kaart. Als arbeider bij een gasbedrijf besluit hij na enkele spraakmakende amateur voorstellingen het Théatre Libre te leiden. Hij zal het in 1896 omdopen tot het Théatre Antoine. Antoine zal de geschiedenis ingaan omwille van zijn positivistisch idee, de mise-en-scène en de acteermodellen. Inspiratie vindt hij bij Denis Diderot en Victor Hugo. Voor Antoine is het natualistische drama gelijk gesteld met de dagelijkse rauwe realiteit: sociaal theater. De romantiek en de verbloemende verbeelding van de Verlichting, met glitter en praal schuift hij aan de kant ten voordele van verstand, logica, de confrontatie met de mistroostige werkelijkheid. . . === 1888 === . * [[Jack the Ripper]] in Londen (de moorden van Whitechapel). . * In Duitsland start de regeerperiode van [[Wilhelm II van Duitsland|Willem II]]. . * In [[Arles]] penseelt [[Vincent van Gogh]] zijn [[Caféterras bij nacht|Terrasse du café le soir]], Place du forum. . * De [[Geschiedenis van de fiets|fiets]] met luchtbanden en een ketting (zoals we die nu kennen) vervangt steeds meer de [[hoge bi]]. . * De impressionistische beeldhouwer [[Auguste Rodin]] werkt [[De Burgers van Calais]] af op twaalf exemplaren: ze zijn onder meer te vinden in Calais, Parijs, Londen, Kopenhagen en Mariemont en New York. Het werk verwijst naar het elf maanden durende [[Beleg van Calais (1436)]] en de hongersnood die de stad tot overgave dwong. Zes prominenten willen hun leven aan de Engelse koning schenken als die de stad spaart. Met een hemd en een strop bieden ze [[Eduard III]] de stadssleutel. Hij spaarde hun leven. . . === 1889 === [[File:Bismarck removing his helmet.gif|thumb|right|550px|[[Otto von Bismarck]] neemt zijn helm af.]] . * De burgerwacht neemt de Brusselse [[Nationale Schietbaan]] in gebruik. . * Een werfstaking in Londen leidt tot loonsverhogingen. . * [[Otto von Bismarck]] voert het staatspensioen in. [[Nieuw-Zeeland]] doet het al bijna twee decennia. . * ♣ Ook in Duitsland doet het fin de siècle zijn intrede. [[Theodor Fontane]] (1819–1898), een Duits dichter, roman- en balladenschrijver maakt de overgang van het realisme naar het symbolische naturalisme en schrijft een gedicht over een stervende landheer die in de nabijheid van het landgoed Gross Glienicke en de perenboom in diens tuin. Het is een lofzang op de landadel en hun vrijgevigheid. Het is zo populair in Duitsland dat menig scholier het instudeert. De landheer wil in zijn graf een peer om nieuw leven te scheppen. En in het derde jaar na zijn dood is het zover en ontspruit er een boom. 'En de jaren wisselen elkander steeds af / Allang al welft zich een perenboom boven het graf. 'Der Herr von Ribbeck auf Ribbeck im Havelland' is de volledige titel en is later in de DDR verboden. . * In België legt in een wet vrouwen- en [[kinderarbeid]] aan banden en de eerste sociale huisvestingswet stimuleert het verwerven van eigendom onder arbeiders. De [[ASLK]] stelt goedkope leningen ter beschikking en zorgt wellicht voor de geboorte van de Belg met de baksteen in de maag. Dit leidt tot een explosieve groei van het aantal arbeiderswoningen.<ref>DRIES CLAESSENS. ''Een geschiedenis van sociaal werk.'' Epo, Berchem, 2017, p. 151.</ref> . * Op de honderdste verjaardag van de [[Franse Revolutie]] pakt de wereldtentoonstelling uit met de [[Eiffeltoren]]. Het aantal bezoekers is ongezien. Het is het toppunt van het optimisme: hoger, hoger, hoger. De toren meet 324 meter. Ter vergelijking: de [[Empire State Building]] uit 1931 is er 386. Tot nu toe bouwen architecten hoogstens zes of zeven verdiepingen zoals in beluiken of in een [[panopticon]]. Uitzondering zijn enkele vroege wolkenkrabbers in Chicago. De [[Monadnock Building]] die tussen 1889 en 1893 verrijst, bestaat met zijn 17 verdiepingen aan de Noordzijde uitsluitend uit metselwerk van bijna twee meter dik aan de basis. Omdat het metselwerk wegzakt, opteerde de architect vanaf 1891 voor staal. 'Monadnock' is de naam voor een alleenstaande berg te midden van het laagland. Dit is het begint van de wolkenkrabbertijd. Tot 1910 blijft het aantal verdiepingen beperkt tot vijftig. Het stalen skelet van de Eifeltoren is te lezen als de binnenkant van de wolkenkrabber en een eerbetoon van [[Gustave Eiffel]] aan een eeuw Franse Revolutie. Een jaar na dit toppunt van kunnen sijpelt het [[pessimisme]] stilaan de maatschappij binnen. . . ♥ [https://www.youtube.com/watch?v=lyHBkNvs7Ag '''BEELDFRAGMENT DAENS KLASSENVERSCHILLEN'''] . . . ;Kijken [[File:Vincent van Gogh in Paris Montmartre.webm|{{largethumb}}|Researcher Nienke Bakker of the [[Van Gogh Museum]] shows how Van Gogh experimented with new painting techniques in Montmartre.]] <gallery> Bestand:Construction tour eiffel.JPG|Juli 1887: Bouw metalen stoelpoten Bestand:Construction tour eiffel2.JPG|December: Montage steunpilaar eerste etage Bestand:Construction tour eiffel3.JPG|Maart 1888: Constructie horizontale balken middensteigers Bestand:Construction tour eiffel4.JPG|Mei: Montage pilaren boven de eerste etage Bestand:Construction tour eiffel5.JPG|Augustus: Bouw tweede etage Bestand:Construction tour eiffel6.JPG|December: Bouw stuk tussen 2de en 3de etage Bestand:Construction tour eiffel7.JPG|Maart 1889: Montage derde etage Bestand:Construction tour eiffel8.JPG|Eind maart: Het resultaat Bestand:Paris_1889_plakat.jpg|Affiche wereldtentoonstelling </gallery> . . = Examen = . == A-Vragen == . V&S.Leg uit: Industriële Revolutie, Glorious Revolution, Franse Revolutie, Amerikaanse Revolutie, Le Grand Hornu, Bois du Luc, Jacob Riis, Georges-Eugène Haussmann, boulevard, 1688, 1789, 1815, 1830, 1848, Willem 1, Arc de Triomphe, Metro Maalbeek, het Communistisch Manifest, Karl Marx, Friedrich Engels, stoommachine, James Watt, Lieven Bauwens, clochard, het Belgisch paleis der Natie, het park van Brussel, het Koninklijk paleis van Brussel, badkamer, station Brussel Centraal, filantroop, liberalisme, socialisme, communisme, Adolf Daens, Rerum Novarum, de sociale kwestie, het Justitiepaleis in Brussel, de Marolle, Joseph Poelaert, absolutisme, ambachten, aristocratische denken, burgerij, democratie, volkssoevereiniteit, discipline, feodale standenstaat, Jeremy Bentham, kapitaalbezitters, loonarbeiders, manufacturen, massaproductie, Noord-Amerika in 1776, panopticum, proletariaat, revolutie van 1848, take off, Verlichting, vooruitgangsgeloof, vrijheid en gelijkheid. . . == B-Vragen == . * V&S.Welke vijf oorzaken noemt Johan Op de Beeck die aanleiding geven tot de Belgische Revolutie in 1830? . * V.Welke technologische innovaties zorgden dat het Pruisische leger in 1870 onoverwinnelijk leek? . * V&S.Wat zijn de oorzaken én gevolgen van de Frans-Duitse oorlog? . * V.Wat is het verschil tussen een voor- en achterlader? Welke voor- en nadelen hebben de systemen? . * V&S.Wat wordt bedoeld met 'De tijd van de revoluties?' . * V&S.Welke problemen stellen zich als een oude, middeleeuwse stad in de negentiende eeuw industrialiseert? Hoe worden die problemen opgelost? . * V&S.Toon aan hoe de Brusselse stadsplanning de moderne grondwet uit 1830 illustreert. . * V&S.Leg uit en verklaar. De Industriële Revolutie start behalve in oude stadskloosters en in burchten zonder militaire functie ook in nieuw daartoe aangelegde plaatsen. Geef van beide gevallen voorbeelden. . * V&S.In de negentiende eeuw is er een functionele scheiding tussen het proletariaat en de bourgeoisie. Hoe zorgt men ervoor dat beide klassen niet met elkaar in contact komen. Waarom is dit? . * V&S.Werk uit: Na de revolutie van 1848 pakt baron Haussmann de stadsrenovatie van Parijs stevig aan. . * V&S.Kan je enkele principes aangeven die volgens Foucault, aan Jeremy Benthams Panopticum ten grondslag liggen? Kan je de principes met voorbeelden uit het hedendaagse debat rond veiligheid/welzijn illustreren? . * V&S.Leg uit: Volgens Foucault betekent Jeremy Benthams Panopticum de bekroning van een nieuw type machtsuitoefening dat zich in de zeventiende en achttiende eeuw langzamerhand in Europa ontwikkelt. Kan je voorbeelden geven met betrekking tot de hedendaagse menswetenschappen? . * V&S.Jeremy Benthams Panopticum is een nieuw type macht die zich in de zeventiende en achttiende eeuw ontwikkelt. Wat bedoelt men met deze disciplines? . * V&S.De disciplines, en de daarmee gepaard gaande testen en examens (toetsingspraktijken) liggen aan de basis van de menswetenschappen. Kan je deze stelling toelichten en met voorbeelden illustreren? . * V&S.Wat onderscheid het kerkersysteem van het panopticon? Hoe verhouden beide systemen zich tot elkaar? . * V&S.Aldus Michel Foucault heeft het begrip discipline drie betekenissen. Leg dit uit en illustreer dit met voorbeelden. . * Maak een vergelijking tussen het panopticum zoals Jeremy Bentham het in de jaren negentig van de achttiende eeuw beschreef en de internetmaatschappij zoals we ze nu kennen. . * V&S.Wat Bentham betreft moet het panoptisch model zich niet beperken tot de gevangenis. Hoe ziet Bentham dit panopticon in werking dat de mens van de wieg tot het graf kan begeleiden? . * V&S.Kan je de principes uitleggen waarop een panopticum is gebaseerd? . * V&S.Bespreek volgend citaat. Waar heeft A. Loontjes het over? In welke stad speelt dit tafereel zich af? 'Men moet er door een poort of een smal gangetje, soms niet meer dan 75 cm breed, dat naar een koertje leidt met scheeve, kleine huisjes, die nauwelijks recht blijven, en daar staan als oude paarden met ingevallen ruggen. (…) De gordijntjes der kreupele woningen rondom het hobbelige koertje, worden door onzichtbare handen op zij geschoven en ge gevoelt u van alle zijden angstvallig beloerd. Het bezoek van een vreemde verwekt daar altijd eenig wantrouwen, ge staat daar als een indringer op vreemd gebied! Ga nu een der huisjes binnen!' . * V&S.Leg uit: Baron Haussmann pakt het na de revolutie van 1848 stevig aan. . . == C-Vragen == . * Welke tuintypes ontwaar je in de negentiende eeuw die een duidelijk verband tonen met toenmalige maatschappelijke ontwikkelingen. [Voor de duidelijkheid: het gaat om het verdwijnen van de binnentuinen en de komst van de beluiken, het stadspark als de tuin van het liberalisme (vrijheid voor een elite), de tuin van het socialisme zoals Le Grand Hornu die de gelijkheid beklemtoont, de katholieke volkstuin en de koloniale tuinen. . * V&S.Wat onthou je uit [https://www.youtube.com/watch?v=teajP8Otvok deze reportage] over Congo? . * V&S.Leg uit: Boulevards hebben diverse functies: economisch (transport), sociaal (hygiëne), cultureel (theaters) en militair/politiek. . * V&S.In Le Grand Hornu, aangelegd vanaf 1810 - voor auto's en treinen was het nog veel te vroeg - stellen we vast dat de straten er erg breed zijn, goed te overschouwen en dat op de straathoeken de huizen groter zijn. Hoe is dat te verklaren? . * V&S.Wat kan je vertellen over deze quote: 'Een spook waart door Europa, het spook van het Communisme' en wat weet je over dit citaat: 'Proletariërs aller landen verenigt u.' . * V&S.De Belgische spoorwegen ontwikkelen zich vanaf 1835. Als de revolutie van 1848 aanbreekt beschikt het land over een zich uitbreidend spoorwegnet. Waarom is België er als de kippen bij om deze nieuwe technologie te gebruiken, en hoe reageert de katholieke geestelijkheid daarop? . * V&S.Wat zou Karl Marx bedoelen als hij stelt dat de kapitalistische ideologie bestaat uit vrijheid, gelijkheid en Bentham? . * V&S.Leg uit: de statistiek is de wetenschap van de staat die ontstaat in de negentiende eeuw. . * V&S.Leg uit: Een panopticum bereikt zelden zijn doel. Waarom blijft het dan bestaan? (Geen vraag voor 2019). . * V&S.Leg uit: Detentie leidt tot recidive. . . == D-Vragen == . <gallery widths="155" heights="190"> Bestand:Iishmarx.jpg Bestand:Friedrich_Engels_(1891).jpg Bestand:1860_Pocket_Map_of_Central_Park,_New_York_City_-_Geographicus_-_CentralPark-olmstead-1860.jpg Bestand:Haussmann_BNF_Gallica.jpg Bestand:GtExhib1851.jpg Bestand:Fleurs-du-mal_titel.jpg Bestand:Manet,_Edouard_-_Le_Déjeuner_sur_l'Herbe_(The_Picnic)_(1).jpg Bestand:Bruxelles._Palais_de_Justice_LCCN2017659130.jpg Bestand:Frederick_Winslow_Taylor_crop.jpg Bestand:Belgique_-_Bruxelles_-_Grand-Place_-_Maison_du_Cygne_-_01b.jpg Bestand:Vincent_Willem_van_Gogh_-_Cafe_Terrace_at_Night_(Yorck).jpg Bestand:Henry_Dunant-young.jpg Bestand:Henry_Dunant.jpg Bestand:Committee_of_Five_Geneva_1863.jpg Bestand:Souvenir_de_Solferino_henri_Dunant_1862.jpg Bestand:Bataille de Solferino Jean-Adolphe Beaucé Salon of 1861.jpg Bestand:Florence_Nightingale_(H_Hering_NPG_x82368).jpg Bestand:Maria_Fedorovna_by_V.Makovskiy_(1912,_Russian_museum).jpg Bestand:Edith_Cavell.jpg Bestand:Lady_Spears_(May_Borden)_and_Sir_Edward_Spears_in_the_Lebanon,_1942.jpg Bestand:Flag_of_Switzerland_(Pantone).svg Bestand:Flag_of_the_Red_Cross.svg </gallery> . . = BRONNEN EN REFERENTIES = == Verder lezen == . * BEATRICE DE GRAAF. ''Tegen terreur. Hoe Europa veilig werd na Napoleon'', Prometheus, Amsterdam, 2018. . * MARC ELCHARDUS Ea. ''De opstand van de intellectuelen. De Franse Revolutie als avant-première van de moderne cultuur'', Pelckmans, Kapellen, 1989. . * SIMON SCHAMA. ''Kroniek van de Franse Revolutie.'' Olympus, sp. 2000. . * STAF SCHOETERS. ''De Wegen naar Ontvoogding''. BMP Literair, Antwerpen, 2002. . * JOOST WELTEN. ''In dienst voor Napoleons Europese droom. De verstoring van de plattelandsgemeenschap in Weert'', Davidsfonds, Leuven, 2007. . . == Referenties == aox2te8lmjg9qmcly1zxck2jshlunjb 0 46786 430536 429488 2026-10-06T08:53:39Z Erik Baas 2193 Erik Baas heeft de pagina [[Welzijnenveiligheid/Deel7a]] hernoemd naar [[Welzijn en veiligheid/Deel7a]] zonder een doorverwijzing achter te laten 429488 wikitext text/x-wiki [[Bestand:John_William_Waterhouse_-_Echo_and_Narcissus_-_Google_Art_Project.jpg|thumb|550px|♣ 'In oude mythes veranderen mensen in vogels, dieren, bomen, bloemen, rivieren. Onze band met de natuur was toen sterk genoeg om dat normaal te vinden' zegt [[Richard Powers]], een Silicon Valley-boy, bezeten van hightech en wetenschap. 'Nu zijn we plantenblind. We zien enkel wat op ons lijkt.' De [[Prerafaëlieten|prerafaëlitische]] 'Echo and Narcissus' van [[John William Waterhouse]] (1849–1917) uit 1903 toont de op zichzelf verliefde en beeldschone jongeling, Narcissus. Het werk is te zien in [[Liverpool]] en komt tot stand in de jaren waarin [[Sigmund Freud]] zijn psychoanalyse ontwikkelt. Kort na dit schilderij, in 1910 en in 1914 publiceert Freud zijn idee over de [[narcist]] die hij typeert als 'gepreoccupeerd met zichzelf', vol grootheidswaan, hunkerend naar bewondering en een gebrek aan [[empathie]]. De [[narcis]], de paasbloem, haalt haar naam uit de [[Griekse mythologie]]. Als Narcissus zichzelf spiegelt in het water, blijft hij er zichzelf bewonderen: zijn eigen krullend haar, zijn eigen ronde gezicht, zijn eigen heldere ogen, zijn eigen de ranke hals. Hij is vol van zichzelf, zijn uitstraling en zijn zijn. Als hij vooroverbuigt om zichzelf te kussen, rimpelt het wateroppervlak en verdwijnt zijn spiegelbeeld, telkens opnieuw. Narcissus is onbereikbaar voor zichzelf en raakt zittend ziek van verdriet. In het ene verhaal verdrinkt hij, toen hij te ver vooroverbuigt in een ultieme poging zichzelf te kussen, in een ander verhaal sterf hij van liefdesverdriet. Hij eet noch drinkt en kwijnt treurend weg. En in een derde verhaal is er de nimf [[Echo en Narcissus|Echo]] die tot haar eigen woede zijn aandacht niet krijgt. Echo - verliefd op Narcissus - roept herhaaldelijk zijn naam, Narcissus wil niet horen, is enkel met zichzelf bezig. Uit woede betovert zeg hem in een bloem, de Narcis, een bloem die van nature graag aan de waterkant groeit en een hangend hoofdje toont voor ze [[Verwelkingsziekte|verwelkt]]. De mythe van Narcissus is niet de enige waarin de held of zijn bloed verandert in een bloem. De [[Hyacinthus (geslacht)|hyacint]], de [[Paeonia|pioenroos]], het [[Ridderspoor (Consolida)|ridderspoor]] en de [[anemoon]] kennen een vergelijkbare oorsprong. De tuin van [[Narcissus (mythologie)|Narcissus]] staat symbool voor een maatschappijtype waarin [[decadentisme]], [[symbolisme]] en [[estheticisme]] centraal staan. Dit [[Fin de siècle]] dat geperiodiseerd wordt van 1890 tot en met de Eerste Wereldoorlog kreeg veel etiketten: in de schilderkunst duikt het [[Naturalisme (schilderkunst)|naturalisme]] op, het is een periode vol levensmoeheid, [[cultuurpessimisme]], moreel verval, onzekerheid, zwaarmoedigheid... Er is een intense aandacht voor de [[Middeleeuwen]] en de [[Mysticus|mystici]], de [[alchemie]] en [[Sadisme|sadistische]] [[Toveren|toverpraktijken]]. De tuin wordt hun vluchtoord zonder behoefte aan een verheven ideaal of een diepe overtuiging zoals het [[liberalisme]] of het [[socialisme]]. De maakbaarheid van de wereld is geen optie meer. Hoogstens een redden wat er te redden valt. In Scandinavië ontstaan rond 1890 openluchtmusea vergelijkbaar met het Limburgse Bokrijk (1953): [[Skansen]] (1891) bij Stockholm, [[Norsk Folkemuseum]] (1894) in [[Bygdøy]] bij Oslo en [[Maihaugen]] (1904) bij Lillehammer en het [[Frilandsmuseet]] (1897) in Lyngby bij Kopenhagen. De hoofdzaak is het leven zo aangenaam mogelijk te maken, door een sierlijke omgeving waarin kunst en wetenschap, cultuur en natuur in één geordende, esthetische kosmos zijn. De tuin is geen paradijs 'voor de genot zoekende [[homo ludens]]', maar een plaats om 'zelfbewust en gedisciplineerd' schoonheid en nut te ontlenen aan de natuur. [[Decadenten]] halen hun neus op voor de sociale realiteit en creëren een plaats waar de uitverkorenen zich zonder inspanning en zich voornaam terugtrekken. De Tuin van Narcissus laat hen vluchten uit het leven in de kunstmatigheid, zonder nut en functie, in volmaakt contrast tot de sociaal-utopische tuin. Alleen de dood en de schoonheid wachten. En misschien vindt daar, in de associatie met narcisgeur, de betekenis van de narcis haar oorsprong. In de tuin ruiken ze lekker en zijn ze mooi, een bosje in huis is dat al veel minder het geval en doet denken aan een lijk in ontbinding.<ref>Dat heeft te maken met een stof die veel bloemen afscheiden: [[Indool]], gebruikt bij het maken van parfums. In kleine concentraties vinden de meeste mensen dit een prettige geur, in hoge hoeveelheden is het weerzinwekkend en doet het denken aan stront of balsemvloeistof die de houdbaarheid van het dode lichaam verlengen.</ref>]] <big>'''HOOFDSTUK 7: DRIE DOLLE DECENNIA'''</big> ;<big>'''1890-1918'''</big> . '''<small>Hoofdstuk 7 bestaat uit twee delen. Het eerste deel gaat over het Fin de Siècle. Het tweede deel gaat [[Gebruiker:Benedict_Wydooghe/Evoluties_in_het_welzijns-_en_veiligheidsdenken_deel7b|over de Eerste Wereldoorlog]].</small>''' . <big>'''DEEL I_HET FIN DE SIECLE (1890-1900) & DE BELLE EPOQUE (1901-1414)'''</big> . . {{Cquote|'''Voor wie naar vaste waarheden en bevestiging zoekt, is geschiedenis geen geschikte plek. De geschiedenis verkeert in een constante staat van zelfonderzoek. Een definitieve historische waarheid bestaat niet. Alleen wie totalitair denkt, beweert haar in pacht te hebben.'''|[[Johan Op de Beeck]] in: ''Leopold II, Het hele verhaal''.}} . [https://www.slideshare.net/benedictwydooghe/20ste-eeuw-206766301 '''♠ Klik hier voor de PowerPoint die bij deze les hoort.'''] . [https://nl.wikipedia.org/wiki/Gebruiker:Benedict_Wydooghe/Evoluties_in_het_welzijns-_en_veiligheidsdenken#Waar_halen_de_pessimisten_hun_inspiratie? '''♥ Het fin de siècle kwam reeds hier in de cursus aan bod.'''] . '''In tegenstelling tot het [[optimisme]] van de [[negentiende eeuw]] waarbij [[Georg Wilhelm Friedrich Hegel|Hegel]] op de eerste plaats staat, ontstaat in het veiligheidsdenken, in het welzijnswerk en in de algemene cultuur onder intellectuelen een [[pessimisme]] in de periode 1890-1914. De dreiging van de eindtijd en de fatale dreiging countert het verlichtingsoptimisme, het positivisme en de industriële, wetenschappelijke ontdekkingen. In kunstenaarsmilieus en onder de intelligentsia rijpt het gevoel dat het optimisme van de [[Franse Revolutie]] - dat in de negentiende eeuw gestalte kreeg in het [[Liberalisme]], het [[Socialisme]] en het [[Katholicisme]] - tot niets leidde en dat de wereld afstevent op een [[einde der tijden]]. De roesmiddelen [[Opium]] en [[absint]] zijn erg populair en de technologische ontwikkelingen hebben allen een keerzijde: kinderen lopen onder auto's, de onzinkbare [[Titanic (schip, 1912)|Titanic]] haalt de kranten. Dat pessimisme is paradoxaal, want net nu merken sommige Belgische arbeiders een relatieve verbetering van hun levensstandaard. Hun mobiliteit is sinds 1869 toegenomen dankzij goedkopere treinabonnementen, de wet op de openbare onderstand uit 1891 en het [[algemeen meervoudig stemrecht]] van 1893 zijn emancipatorische stapjes. Zelfs de oude [[Friedrich Engels]] merkt in 1892 (hij is 72), in een nieuw voorwoord van een boek dat hij een halve eeuw eerder schreef, dat 'de herhaaldelijke bezoekingen van cholera, tyfus, pokken en andere epidemieën de Britse bourgeoisie de dwingende noodzaak inscherpten om de steden gezond te maken.'<ref>Geciteerd in RICHARD SENNETT, ''Stadsleven'', p. 36.</ref> De misstanden van een halve eeuw eerder lijken hem 'opgeheven' of minstens 'onopvallend.' Engels is buitengewoon optimistisch als hij dit schrijft. In Vlaanderen staat een furieuze Adolf Daens te prediken...''' . '''De initiatieven van priester [[Adolf Daens]] (intussen een vijftiger) onderstrepen dat de noden hoog blijven onder de kwetsbare bevolking. Feiten wijzen daarop. In 1892 staken de Franse arbeiders 261 keer en wordt [[Ellis Island]] de plek waar alle immigranten de Verenigde Staten binnenkomen. De Europese emigratie is ongezien. Europa lijkt terminaal, als een patiënt die van zijn arts te horen krijgt dat hij slechts enkele dagen te leven heeft. Zo hoeft het niet te verwonderen dat het [[decadentisme]] en het [[symbolisme]] met de dood van [[Vincent van Gogh]] in 1890 zijn intrede doet. Omstreeks dat jaar zet [[André Antoine]] (1858-1943) met meer succes dan zijn voorganger [[Emile Zola]] het naturalistisch theater op de kaart. In 1887 geeft hij zijn arbeidersbestaan op om theater te maken dat inspiratie vindt bij Zola, [[Victor Hugo]], het [[positivisme]] van [[Auguste Comte]] en [[Hippolyte Taine|Taines]] inspirerende lessen in L'Histoire de l'Art. Ook de ''Paradoxe sur le comédien'' van de verlichte [[Denis Diderot]] is een (paradoxale) inspiratiebron voor het sociale theater waarin Antoine de dagdagelijkse ellende ensceneert.''' . '''In de Europese architectuur doet de [[Art Nouveau]] zijn intrede. De stijl krijgt naar gelang het gebied waarin die zich ontwikkelt een andere naam. Duitsland spreekt over de [[Jugendstil]], Oostenrijk over de [[Wiener Secession]], Italië heeft het over de Liberty, Spanje over de [[Modernismo]]. De Glasgow style of de [[Arts and crafts|Arts and crafts movement]] is de benaming van de beweging in Engeland en in de V.S. Het is een reactie op het industriële consumentisme en haar idealen en zet eenvoudig traditioneel vakmanschap centraal. De vroege beweging is te associëren met het estheticisme dat pleit voor 'kunst om de kunst.' Schilderkunst, architectuur en de literatuur hebben genoeg van de [[Romantiek (schilderkunst)|romantiek]] en het [[classicisme]]. Het [[Realisme (kunststroming)|realisme]] dat na de revolutie van 1848 zijn intrede doet gaat nu over in een [[Naturalisme (schilderkunst)|naturalisme]].''' . '''In het zwaarmoedige Europa gaat de zon vaker onder dan elders. Twijfel, degressie, angststoornissen, zwartgalligheid, spleen... lijken epidemisch. Het pessimisme is hier geen modegril en gaat terug op een eeuwenoude traditie. De publicatie van [[Edward Gibbon]]s ''Verval en ondergang van het Romeinse Rijk'' dat aan de vooravond van de Franse Revolutie verschijnt brengt het onder woorden. De Britse historicus vermijdt het woord 'opkomst' en zoekt gelijkenissen tussen de parallellen tussen het Romeinse keizerrijk en het Ancien Regime. Zelfs Descartes is als eeuwige twijfelaar een inspiratiebron met de twijfel als laatste redmiddel. 'Het kan dat ik me vergis en dat ik koper en glas neem voor goud en diamanten' schrijft hij in zijn ''[[Verhandeling over de methode|Discours de la methode]]'' in 1637. Andere inspirators voor het [[fin de siecle]] zijn onder meer de dandy's (noem ze de Instagrammers en influencers van vandaag): [[Thomas Mann]]'s ''De Buddenbrooks'', [[Edgar Allan Poe]]'s en [[Charles Baudelaire]]'s verhalen, de gynaecoloog en chirurg [[Samuel Pozzi]].<ref>JULIAN BARNES, vertaald door Ronald Vlek. ''De man in de rode mantel.'' Atlas, 2019.</ref> De malaise die de industrie, de wetenschap en de democratie veroorzaken, populariseert het ondergangsdenken met de Revolutie van 1789 als universeel symbool van radicale verandering. De verliezers die de revolutie overleefden, kampten met fantoompijn en een geamputeerde cultuur. [[François René de Chateaubriand]] (1768–1848) heeft het er over in zijn ''Memoires van over het graf'' uit 1848. Dat pessimisme en decadentisme kenmerkt zich door het streven naar het schone en de nostalgie naar een onbezoedeld verleden enerzijds (de [[Belle époque]]) en de omgang, een vermeend tekort aan levenskracht en het daar uit volgend geflirt met de dood anderzijds. In die degeneratiesfeer floreert de pseudowetenschap. [[Charles Baudelaire]] (1821-1867) is vol lof over het [[Franz Anton Mesmer|mesmerisme]] en [[Arthur de Gobineau]] (1816-1882) charmeert [[Richard Wagner]] (1813-1883) met het [[racisme]]. Deze koortsachtige tijd is op hol geslagen, hectisch, hysterisch en instabiel, vol van schandalen en verder, crises en nationale angst. Ongelijk krijgen de decadenten niet. In 1914 slaat het symbolische noodlot definitief toe. De ontgoocheling, de rusteloosheid en de twijfels vulden een stuwmeer en nu breekt de dam. De welvarende samenleving - waar demografische druk en de brede armoedekloof een bewust in stand gehouden systeemfouten zijn - schiet zichzelf aan flarden als decadentiehoogtepunt. Misschien is het mooi om die periode niet te laten eindigen in de loopgraven maar met de bouw van de de [[Menenpoort]] in [[Ieper]] (als poort naar het hiernamaals), de [[IJzertoren]] in [[Diksmuide]] (dat een gigantische soldaten-grafzerk symboliseert) of met het [[Koning Albert I-monument|Albertmonument]] in [[Nieuwpoort (België)|Nieuwpoort]] dat de kroon van de overleden vorst voorstelt nadat hij na de oorlog bij de rotsen in [[Marche-les-Dames]] aan zijn eind kwam.<ref>COR HERMANS. ''De uitgewiste horizon. Europa’s obsessie met cultureel verval 1835-1914,'' Boom, 2023.</ref>''' . . = DE EEUW LOOPT TEN EINDE: HET FIN DE SIECLE = {{Cquote|♣ '''Kijk hoe ‘s avonds, als de zon ondergaat, de ene na de andere bloem zich sluit: iets onheilspellends bekruipt je dan, een gevoel van raadselachtige angst voor dit blinde, dromerige, aan de aarde gebonden bestaan. Het stomme bos, de zwijgende velden, die struik en die twijg roeren zich niet; het is de wind die ermee speelt. Alleen de kleine mug is vrij ; zij danst nog in het avondlicht, zij gaat waar ze wil.|[[Oswald Spengler]]<ref>OSWALD SPENGLER, vertaald door Mark Wildschut. ''De ondergang van het avondland. Schets van een morfologie van de wereldgeschiedenis'', deel II, Boom, Amsterdam, 2017, p. 9.</ref>.}} . == 1890 == [[Bestand:VanGogh_1887_Selbstbildnis.jpg|thumb|550px|Over het parcours van Van Gogh. In te vullen.]] . * [[Vincent van Gogh]] pleegt [[zelfmoord]]. . * [[Sioux|Sioux-indianen]] afgeslacht bij [[Wounded Knee (South Dakota)|Wounded Knee]]. . * [[Adolf Daens]] streeft naar [https://www.youtube.com/watch?v=eWZl_9FLrDE gerechtigheid in Aalst]. . ;Kijken <gallery> Bestand:ArthurConanDoyle_AStudyInScarlet_annual.jpg|De 27jarige [[Arthur Conan Doyle]] schrijft in 1887 '[[Een studie in rood]]'. In 1888 verschijnt het in boekvorm. [[Sherlock Holmes]] is geïntroduceerd. Bestand:MaryJaneKelly Ripper.jpg|Mary Jane Kelly, verminkt door J.T.R. Bestand:Wilhelm_II_of_Germany.jpg|Wilhelm II van Duitsland Bestand:Vincent_Willem_van_Gogh_-_Cafe_Terrace_at_Night_(Yorck).jpg|Vincent van Gogh Bestand:Bicycling-ca1887-bigwheelers.jpg|De [[hoge bie]] is stilaan uit de mode Bestand:Alvin_Langdon_Coburn-Rodin.jpg|Rodin, gefotografeerd door [[Alvin Langdon Coburn]] in 1908. Bestand:Burgers_van_calaisorigineel.jpg|Burgers van Calais. Bestand:Emile Claus.Schilderend.JPG|Emile Claus, schilderend langs de Leie nabij Villa Zonneschijn, Astene Bestand:Emile Claus.Bietenoogst.JPG|''Bietenoogst'', (1890) File:Van_Gogh_-_Gartenlokal_"La_Guinguette"_auf_dem_Montmartre.jpg|Terrace of a Cafe on Montmartre (La Guinguette), 1886 File:Vincent_van_Gogh_-_Windmills_on_Montmartre_-_Google_Art_Project.jpg|Le Moulin de Blute-Fin 1886 File:Van_Gogh_-_Le_Moulin_de_la_Galette.jpeg|Le Moulin de la Galette, Montmartre 1886 File:Vincent_van_Gogh_-_De_heuvel_van_Montmartre_met_steengroeve_-_Google_Art_Project.jpg|The Hill of Montmartre with Stone Quarry 1886 File:De_heuvel_van_Montmartre_met_steengroeve_-_s0012V1962_-_Van_Gogh_Museum.jpg|The Hill of Montmartre with Quarry 1886 Van Gogh Museum, Amsterdam (F230) File:Van_Gogh_-_Blick_auf_Montmartre_mit_Mühlen.jpeg|The Hill of Montmartre also View of Montmartre with Windmills 1886 File:Vincent_van_Gogh_-_Montmartre-_achter_de_Moulin_de_la_Galette_-_Google_Art_Project.jpg|Vegetable Gardens in Montmartre: La Butte Montmartre 1887 File:Vincent_van_Gogh_-_Montmartre-_molens_en_moestuinen_-_Google_Art_Project.jpg|Vegetable Gardens in Montmartre: La Butte Montmartre 1887 File:Vincent_Willem_van_Gogh_045.jpg|Vegetable Gardens in Montmartre: La Butte Montmartre 1887 Bestand:Vincent Willem van Gogh 128.jpg|''Vaas met twaalf zonnebloemen''<br>(Arles, augustus 1888)<br>[[Neue Pinakothek]], München, Duitsland Bestand:Vincent Willem van Gogh 127.jpg|''Vaas met vijftien zonnebloemen''<br>(Arles, augustus 1888)<br>[[National Gallery (Londen)|National Gallery]], London, Groot-Brittannië Bestand:Van Gogh Vase with Three Sunflowers.jpg|''Vaas met drie zonnebloemen''<br>(Arles, augustus 1888)<br>Privécollectie, Verenigde Staten Bestand:Van Gogh Vase with Six Sunflowers.jpg|''Vaas met vijf zonnebloemen''<br>(Arles, augustus 1888)<br>Vernietigd bij een brand in de [[Tweede Wereldoorlog]] op 6 augustus 1945. [http://www.vggallery.com/painting/p_0459.htm] Bestand:Zonnebloemen - s0031V1962 - Van Gogh Museum.jpg|''Vaas met vijftien zonnebloemen''<br>(Arles, januari, 1889)<br>[[Van Gogh Museum]], Amsterdam, Nederland Bestand:Van Gogh Vase with Fifteen Sunflowers.jpg|''Vaas met vijftien zonnebloemen''<br>(Arles, januari 1889)<br>[[Sompo Japan Museum of Art]], Tokio, Japan Bestand:Van Gogh Twelve Sunflowers.jpg|''Vaas met twaalf zonnebloemen''<br>(Arles, januari 1889)<br>[[Philadelphia Museum of Art]], Philadelphia, Verenigde Staten. </gallery> . . == 1891 == [[File:Ferenczy, Károly - Gardeners (1891).jpg|550px|thumb|Károly Ferenczy (1862–1917) schildert zijn ''Tuinmannen'' in 1891 (hoogte: 134,5 cm; breedte: 155 cm). Zijn compositie, belichting, kleuren en details zijn naturalistisch. De beperkte ruimte toont een oude en een jonge tuinman met lichte en donkere kleuren. Ferenczy maakte twee compositiestudies als voorbereiding. "Gardeners" is een vroeg werk en toont de vaardigheden van een kunstenaar aan het begin van zijn carrière.]] . * Start werken aan de [[Trans-Siberische spoorlijn]]. Deeltrajecten worden tussen 1896 en 1900 opgeleverd. . * De hoogste kerkelijke autoriteit neemt met de [[encycliek]] [[Rerum Novarum]] een ‘voorzichtig en diplomatisch’ standpunt in, inzake de [[sociale kwestie]]. De paus formuleert voor de arbeidersklasse een sociale leer en benadrukt de waarde van een rechtvaardig loon, het eigendomsrecht en de solidariteit met minder bedeelden. Om dit te bereiken noemt de encycliek tussenkomsten door de overheid, vorming en vakbondswerking. [[Leo XIII]] leidt zo de Kerk het industriële tijdperk (dat al een eeuw bezig is) binnen. De encycliek is tegelijk een kritiek tegenover het ongeremde [[kapitalisme]] of het economisch [[liberalisme]], het [[sociaal darwinisme]] en het [[socialisme]] en leidt tot een samenwerking tussen arbeid en kapitaal via [[vakbonden]] en [[corporatisme]]. . * Jean Nicolas [[Arthur Rimbaud]] ([[Charleville-Mézières|Charleville]], 1854) overlijdt in Marseille. Deze Franse dichter vertegenwoordigde het symbolisme en decadentisme. . * Vereenvoudiging [[Citadel van Luik]]. Een ring van twaalf forten zal de stad beschermen omwille van de sinds 1870 verder reikende [[artillerie]]. . * De boeken [[The Picture of Dorian Gray]] en [[Là-bas]] verschijnen. . * [[Wet op de Openbare Onderstand]]. . * [[Gerard Philips]], een wereldvreemde technicus prutst de gloeilamp in elkaar in [[Eindhoven]]. Zijn flamboyante broer [[Anton Philips|Anton]] stapt even later in het bedrijf en verkoopt de lampen tot in Rusland. . * De cholera-epidemie die dit jaar uitbreekt duurt tot 1895. . ;Kijken <Gallery> Bestand:Pope Leo XIII 1878.jpg|[[Leo XIII]] kondigt [[Rerum Novarum]] af. Bestand:Russian_prisoners_at_work_at_the_Amur_Railway.jpg|Russische gevangenen werken aan de langste spoorweglijn ooit. File:Citadelle_bâtiment_12e_de_ligne.jpg|Citadel Luik, 12de linie. Bestand:Lippincott_doriangray.jpg|In 1893 verschijnt [[The Picture of Dorian Gray]] in een vertaling van Elisabeth Couperus-Baud, de vrouw van [[Louis Couperus]]. Die ontving het boek rechtstreeks van Wilde. Bestand:Huysmans_La_Bas.jpg|''La Bas'', vertaald als ''Uit de diepte.'' </Gallery> . . == 1892 == [[Bestand:Pierre De Geyter 2020.jpg|thumb|550px|De [[Tweede Internationale]] neemt '[[Internationale (lied)|de internationale]]' als officieel strijdlied voor de arbeidersbeweging. De in de Gentse Kanunnikstraat geboren [[Pierre De Geyter]] componeerde het in 1888 op een tekst van de Franse communard [[Eugène Pottier]]. De dichteres [[Tante Jet]] vertaalt het in 1900 naar het Nederlands. Het standbeeld van De Geyter staat bij het [[Museum voor Industrie, Arbeid en Textiel]]. Tot in 1943 blijft de Internationale het volkslied van de Sovjet-Unie. Die nodigt in 1927 de bijna tachtig jarige componist [[Pierre De Geyter|Pierre De Geyter­]] uit in Moskou om de tiende verjaardag van de Oktoberrevolutie te vieren. Als eregast staat Pierre op het Rode Plein in gezelschap van [[Käthe Kollwitz]]. Als het [[Rode Leger (Sovjet-Unie)|Rode Leger]] op de tonen van de Internationale voorbij marcheert, rollen (volgens de legende) de tranen van zijn wangen. Pierre krijgt van [[Stalin]] een staatspensioen. In 1932 overlijdt hij nabij Parijs. Zijn begrafenis is prinselijk: een massa van 50.000 arbeiders groet hem. De Gentse de socialistische krant de Vooruit wijdt een piepklein artikel aan zijn overlijden.]] . * In België krijgen vrouwen een maand bevallingsverlof. . * Laatste cholera-epidemie in België. . * [[Rudolf Diesel]] verkrijgt patent op de [[dieselmotor]]. . * Eerste wielerrit [[Luik-Bastenaken-Luik]]. . * [[Arthur Conan Doyle]] publiceert [[The Adventures of Sherlock Holmes]] en [[Georges Rodenbach]] publiceert [[Bruges-la-Morte]] als feuilleton in [[Le Figaro]] en in [[Journal de Bruges]]. Het werk ontpopt zich tot een symbolistisch meesterwerk. [[Fernand Khnopff]] verzorgt het titelblad van het boek. . * Het Belgisch parlement keurt de 'standaardtijd' goed, bepaald door het observatorium in Ukkel. De stationschef in Brussel-Noord zet de klokken gelijk. Gemeentebesturen die weigeren, krijgen met de rechter te maken. Dat maakt de trein gevaarlijker dan de goddeloze opvattingen van de vrijzinnigen in de verre stad. De trein jaagt God op de loop. De stoomfluikt kondigt de ontkerstening aan. Was God een blinde horlogemaker? De spoorweg verandert voor menigeen het tijds- en plaats gevoel. Dag en nacht zijn niet langer bepalend. Mechanische uurwerken op torens en belforten liepen ongelijk. Het spoor zorgt voor een strenge en exacte tijd. Het uurrooster verdraagt geenspeling. Tussen 1835 en 1892 bestaan de kerkklok en de stationsklok naast elkaar. 'Godsvrezende zielen die zelden buiten het dorp komen, hebben genoeg aan het angelus en de vespers. Wie ergens wil geraken, richt zich beter op de tijd van de spoorweg. [Info controleren met Oculus / en de weerstand van de geestelijken] . . == 1893 == [[File:Edison kinetographic theatre, the "Black Maria." (028126a2-fd80-4d26-a153-b37df8dc27e6).jpg|thumb|550px|De Black Maria is de eerste Amerikaanse filmstudio in eigendom van Thomas Edison. De studio is gebouwd in de winter van 1892-1893 op de terreinen van de Edisonlaboratoria in West Orange (New Jersey). Het gebouw is met teerpapier bedekt en een donkere studio met een schuifdak en gebouwd op een draaitafel om het zonlicht te volgen.]] . * [[Burgerwacht (België)|Belgische burgerwacht]] maakt doden in [[Bergen (België)|Bergen]] . * Het [[algemeen meervoudig stemrecht]] voor mannen van 25 jaar vertienvoudigt het aantal kiesgerechtigden. . * [[Nieuw-Zeeland]] voert het [[vrouwenstemrecht]] in als eerste land ter wereld. In België is het wachten tot 1949. . . == 1894 == . * [[Film (cinematografie)|Eerste film]]voorstelling door de vergeten [[gebroeders Skladanovsky]] in [[Berlijn]]. . * [[Adolf Daens |Daens]] als lijsttrekker van de [[Christene Volkspartij]] in [[Aalst (Oost-Vlaanderen)|Aalst]] verkozen tot parlementair. . * [[Abdul Hamid II]] onderdrukt de [[Armeniërs]]. . * ♣ Het jungleboek, een verzameling verhalen en gedichten verschijnt. Rudyard Kipling publiceerde ze eerder los in tijdschriften. Een vroege bewerking komt er met [[Robert Baden-Powell]] in de begindagen van scouting. . . == 1895 == . * [[Adolf Daens |Daens]] ontboden in het Vaticaan met de waarschuwing de politiek te verlaten. . * [[Jean Jaurès]] klaagt de koloniale oorlogen aan in naam van het [[imperialisme]] en zegt 'Het kapitalisme draagt de oorlog in zich zoals de wolk het onweer in zich draagt.' Anderen schamen er zich niet voor dit soort oorlogen te voeren 'om de markten van de wereld open te stellen ten bate van onze handelaars', aldus [[Douglas Haig]]. . * Uitvinding van de [[röntgenstralen]]. . * Op 28 december vertonen de broers [[Gebroeders Lumière|Lumières]] hun eerste films in het [[Salon indien du Grand Café]] aan de [[Boulevard des Capucines (Monet)|Boulevard des Capucines]] in Parijs. De filmgeschiedenis beschouwt dit als de eerste betaalde publieke cinema omdat het toestel van de gebroeders Skladanovsky in [[Berlijn]] inferieur is aan dat van de Lumières. . * [[Georges Rodenbach]] publiceert La Vocation en [[Henri Cassiers]] illustreert het. . ;Kijken <Gallery widths="155" heights="190"> File:Rodenbach – La Vocation, 1895 Illustr. p 156.png|1895 File:Henri cassiers, red star line, 1898.jpg|1898 File:De Rycker.Coq sur Mer.JPG|1898 File:Henri Cassiers - Hollandsche Societeit van Levensverzekeringen.jpg|Ca. 1900 File:Henri Cassiers 001.JPG|Vroege 20ste eeuw File:Red Star Line Antwerpen - New York, by Henri Cassiers.jpg|1901 File:Glasgow. Cathedral (by Henri Cassiers). Postcard from 1901.jpg|1901 File:Chemin-de-fer-etat-Neerlandais-Henri-Cassiers.jpg|1901-1910 </Gallery> . . == 1896 == [[File:Le Jardinier (l'Arroseur arrosé) (1895).webm|thumb|550px|♣ In de Brusselse [[Sint-Hubertusgalerijen]] vertonen de [[gebroeders Lumière]] deze vroege film die de geschiedenis ingaat als de eerste komedie. Is het toevallig dat deze mijlpaal uit de technologiegeschiedenis zich in een tuin afspeelt? De potsierlijke film is opgenomen in het Zuiden van Frankrijk en legt de basis voor de [[slapstick]]. [[Gustave Flaubert]] verwoordt in zijn roman ''Bouvard et Pécuchet'' zo'n filmische scène: ''Ze spraken voortdurend over sap en cambium, over opbinden, snijden en uitdunnen van knoppen. In hun eetkamer hadden zij de namen van hun zaailingen ingelijst, allemaal voorzien van een nummer dat in de tuin aan de voet van de boom op een stukje hout herhaald werd. Ze stonden bij dageraad op en werkten tot de avond viel, met een biezen mandje tegen hun middel geklemd. Op kille lenteochtenden droeg Bouvard zijn wollen jasje onder zijn werkkiel en Pécuchet zijn oude overjas onder zijn linnen voorschoot, en mensen die langs de schutting liepen hoorden hen in de mist hoesten. Soms haalde Pécuchet zijn handboek uit zijn zak en bestudeerde dan met zijn schop naast zich een alinea, staande in de houding van de tuinier die het titelblad van het boek verluchtte. DEze gelijkenis vleide hem zelfs in hoge mate. Zijn achting voor de auteur steeg erdoor. Bouvard stond voortdurend hoog verheven op een trap bij de piramidevormige kronen. Op een dag voelde hij zich duizelig worden, durfde niet meer naar beneden en riep Pécuchet om hulp. Eindelijk verschenen de peren; en in de boomgaard waren er pruimen. Toen pasten zij alle aanbevolen kunstgrepen tegen de vogels toe. De stukjes spiegelglas schitterden verblindend, het geratel van het windmolentje hield hen 's nachts uit hun slaap, maar de mussen zaten op de vogelverschrikker. Ze maakten een tweede en zelfs nog een derde, die zij vergeefs van steeds andere kostuums voorzagen. Toch mochten zij op enige vruchten hopen. Pécuchet had Bouvard hier zojuist van op de hoogte gesteld, toen er plotseling een donderslag weerklonk en een zware hevige regenbui uit de hemel begon te vallen. Windvlagen rukten aan het hele oppervlak van het spalier. De palen vielen de een na de ander om en de peren van de arme, heen en weer schuddende spilbomen botsten tegen elkaar. Pécuchet, overvallen door de bui, was naar de blokhut gevlucht. Bouvard hield zich in de keuken op. Ze zagen houtsplinters, takken en dakpannen door elkaar vliegen. (...) Toen vielen plotseling de steunen en de latten van de contraspalieren met al het latwerk naar beneden in de bedden. Wat een schouwspel, toen ze de zaak inspecteerden! Het gras was bezaaid met kersen en pruimen die tussen de smeltende hagelstenen lagen. De Colmars waren verloren gegaan, evenals Veteranenbesi's en de triomf-van-Jordoigne's. Van de appels waren er nauwelijks nog een paar Lieve Vaders over, en de hele perzikenoogst, die uit twaalf Venustieten bestond, lag in grote plassen water naast de ontwortelde buksbomen.']] [[File:Akkerenhaard.jpg|thumb|550px|♣]] . * Wet op het werkplaatsreglement. . * Amsterdam en Rotterdam [[telefoneren]] met Hamburg. . * [[Alfred Nobel]] overlijdt en schenkt 32 miljoen Zweedse kronen aan vrede, letterkunde, geneeskunde, natuurkunde en scheikunde. . * [[Leopold II van België|Leopold II]] pareert de kritiek op zijn machtsmisbruik in Congo met een onderzoekscommissie en smoort alle kritiek. Zo kan de koning twee jaar later de [[wereldtentoonstelling]] in [[Tervuren]] organiseren.<ref>[[Ludo De Witte|LUDO DE WITTE]]. ''Nieuw imperialisme, oud kolonialisme, heroplevend negationisme.'' Tekst zonder referenties.</ref> . * De natuurkundige [[Antoine Henri Becquerel]] ontdekt toevallig de [[radioactiviteit]]. De eenheid becquerel is naar hem genoemd. . * [[Otto Lilienthal]] maakt een vlucht met een zweefvliegtuig. Hij werkt sinds 1874 aan het toestel. In Lichterfelde bij Berlijn, zijn woonplaats, legt hij een heuvel van vijftien meter hoog aan met een hangar. Van hieruit maakt hij ontelbare testvluchten, waardoor de heuvel een bezienswaardigheid wordt. Nu is deze omgeving het [[Otto Lilienthal-park]] met op de top zijn herdenkingsmonument. De [[gebroeders Wright|gebroeders Orville en Wilbur Wright]] gebruiken zijn kennis en maken vluchten in deze zweefvliegtuigen. Daarna plaatsen ze er een motor in en op 17 december 1903 demonstreren ze de eerste geslaagde motorvlucht. . * [[Napoleon Sarony]] overlijdt en laat een indrukwekkende fotocollectie achter. . * Eerste filmvoorstelling in België in de Brusselse [[Sint-Hubertusgalerij]] met [[L'Arroseur arrosé]] en [[L'arrivée d'un train en gare de La Ciotat]]. [https://www.youtube.com/watch?v=hlb3XKjnZkE Klik hier] om de laatste film te bekijken. . * [[Richard Strauss]] componeert [[Also sprach Zarathustra (Strauss)|Also sprach Zarathustra]], een symfonisch gedicht geïnspireerd door de Friedrich Nietzsches gelijknamige filosofische roman uit 1885. De opening werd eind jaren zestig beroemd als de filmmuziek van [[2001: A Space Odyssey]] van [[Stanley Kubrick]]. . * ♣ Stichting van het Vlaamse [[Werk van den Akker en den Haard]] - de volkstuinenkoepel - naar Frans voorbeeld de Ligue du Coin de Terre et du Foyer. Dit initiatief komt er van de katholieken met de gewezen eerste minister Auguste Beernaert als voorzitter. De volkstuin is een typisch katholieke tuin. Het houdt de arbeider weg van het verderfelijke stadsleven: alcoholisme, moreel verval, familiaal geweld. Het ledenaantal piekt tijdens de wereldoorlog: 180.000 in 1918. Als vanaf de jaren 1920 leden met een eigen tuin welkom zijn kent de vereniging een piek met 400.000 leden in 1943. . . == [https://www.youtube.com/watch?v=jf2IhYToDY4 1897] == [[Bestand:Department_store_«_A_L’Innovation_»_(destroyed,_Brussels).jpg|thumb|550px|L'innovation in Brussel voor de rampzalige brand.]] . * Oprichting van de [[Wiener Secession]]. Na een studiereis in Italië gaat de jonge [[Josef Hoffmann]] werken bij het architectenbureau van zijn leermeester [[Otto Wagner]] (1841-1918). Wagner is niet zomaar docent: hij is keizerlijke adviseur stadsplanning en in die jaren realiseert zijn bureau de Wiener Stadtbahn. De oorspronkelijke plannen van de Stadtbahn dateren van 1848. In 1894 start Wagner de bouw van de lijn rond het centrum. In 1898 opent de lijn. Ter vergelijking: de Londense metro uit 1863 (de eerste metro ter wereld) is dan dertig jaar oud. Parijs volgt Wenen in 1900, Berlijn in 1902, New York in 1904 en Brussel… in 1976. Veel stations en bruggen van Wagner zijn nog intact. . * [[Meisje van Yde]] gevonden. . * [[Oscar Wilde]] uit de gevangenis. . * In Brussel opent (het eerste?) warenhuis, [[l'innovation]] zijn deuren. . * [[Bram Stoker]] schrijft [[Dracula (roman)|Dracula]]. . * Op de [[Wereldtentoonstelling van 1897|wereldtentoonstelling]] opent [[Leopold II van België|Leopold II]] het [[Paleis der Koloniën]]. Met deze tento wil hij de publieke opinie over Congo bijsturen en het kolonialisme rechtvaardigen. 270 'wilden' reizen per schip naar [[Tervuren]] om er traditionele gebruiken na te spelen en met prauwen te varen. Zeven Congolezen overleven hun Belgische avontuur niet, de winterkou is hen fataal. Ze liggen begraven in Tervuren. . * Louis Hughes publiceert zijn biografie en is lovend over het eten in de tuin: de BBQ: Hoee zwaar het afgelopen jaar is, doet er niet toe. De barbeque doet vergeten. Wie op de dag eerst straffen krijgt, berust want het feest volgt.<ref>HARRY STALKNECHT. ''Een kleine geschiedenis van alledaagse dingen''. (...) p. 16; </ref> . . == 1898 == . * De symbolisten [[Georges Rodenbach]] en [[Felicien Rops]] overlijden. Rops heeft contacten bij de symbolistische dichters en illustreert ‘’Les épaves’’, een selectie uit [[Charles Baudelaire]]s [[Les Fleurs du mal]]. . * César Ritz laat een herenhuis aan het Place Vendôme 15 in Parijs verbouwen tot het Hôtel Ritz. Op 1 juni openen de deuren. [[Bart Van Loo]] beschrijft hoe in de keukens van deze nieuwe luxehotels de 'industriële revolutie' haar intrede doet. Er 'heerst een draconische discipline. (...) Het is immers de gewoonte dat de gefortuneerde gasten 's ochtends hun menu samenstellen, op basis van een voorstel van de staf weliswaar, maar met de mogelijkheid om alternatieven te vragen. De machine zet zich in werking, en 's avonds worden op anderhalf uur tijd soms vijfhonderd mensen bediend. Nieuw is dat niemand eigenlijk nog verantwoordelijk is voor één gerecht, maar dat alles netjes verdeeld wordt.' De werkwijze is grotendeels geïntroduceerd door Auguste Escoffier die samen met César Rits wereldberoemd wordt. Na het Ritz in Parijs volgen vestigingen in New York, Montréal, Boedapest en vele andere wereldsteden. Ze geven de Franse gastronomie wereldfaam.<ref>BART VAN LOO. ''Frankrijktrilogie. Reizen, eten, vrijen'', Bezige Bij, Antwerpen, 2011, p. 490.</ref> . . == 1899 == . * [[Draadloze telegrafie]] van [[Guglielmo Marconi|Marconi]] tussen Engeland en Frankrijk. . * [[Old England]], een pril warenhuis is een [[art-nouveau|art-nouveaugebouw]] aan de [[Hofberg]] in Brussel opent zijn deuren. . * In [[Amsterdam]] opent de allereerste sociale school haar deuren: De Karthuizer. . * [[Alfons de Ridder]] wordt op zijn zeventiende van school gestuurd wegens wangedrag en gaat werken als loopjongen in de Antwerpse haven. Kort daarna behaalt hij in het Hoger Handelsinstituut zijn licentie Handels- en Consulaire Wetenschappen. Deze man schopt het tot een grootse Vlaamse schrijver: Willem Elschot. . . ;Kijken <gallery widths="155" heights="190"> File:César_RItz.jpg|César Ritz File:Poster Cinematographe Lumiere.jpg|Poster Cinematographe Lumiere Bestand:TwainmarkSarony.jpg|[[Mark Twain]] in 1895 Bestand:Evelyn Nesbit by Sarony Studio, 1901.jpg|[[Evelyn Nesbit]] in 1901 Bestand:SarahBernhardt1880.jpg|[[Sarah Bernhardt]] Bestand:Margaret Anglin by Sarony.jpg|[[Margaret Anglin]] Bestand:John White Alexander.jpg|[[John White Alexander]] Bestand:Lillie Langtry by Napoleon Sarony, 1882.jpg|[[Lillie Langtry]] in 1882 Bestand:Oscar Wilde by Napoleon Sarony (1821-1896) Number 18.jpeg|Oscar Wilde No. 18 (1882), onderwerp van de copyright-zaak Bestand:Oscar Wilde by Napoleon Sarony, with hat and cape, 1882.jpg|[[Oscar Wilde]] in 1882 Bestand:Mary Anderson as Parthenia by Napoleon Sarony 1883.jpg|[[Mary Anderson (toneelspeelster)|Mary Anderson]], als Parthenia, 1883 Bestand:Adah Isaacs Menken by Sarony.jpg|[[Adah Menken]] rond 1870 Bestand:Geboortehuis_Pierre_De_Geyter_-_Kanunnikstraat_Gent.jpg|Geboortehuis Pierre De Geyter, Kanunnikstraat in Gent Bestand:Otto-lilienthal.jpg|[[Otto Lilienthal]] Bestand:Lilienthal_in_flight.jpg|Vliegtocht van Otto Lilienthal Bestand:Fliegeberg1.jpg|Fliegeberg met het Lilienthal-monument File:Postcard from the Exposition Internationale de Bruxelles (1897).jpg|Wereldtentoonstelling Brussel 1897 File:International Exhibition Brussels par Privat-Livemont.jpg|Wereldtentoonstelling Brussel File:De graven in Tervuren van de zeven "geëxposeerde" Congolezen die tijdens de tentoonstelling omkwamen.jpg|Graven van zeven Congolezen File:Jean_Béraud_La_Sortie_Du_Bourgeois.jpg|La sortie du bourgeois, door [[Jean Béraud]] in 1889 Bestand:Old_England_facade,_Brussels_(DSCF7544).jpg|Het warenhuis Old England in 1899 gebouwd als uitbreiding van het warenhuis. Bestand:Pierre_Quillard_portrait.jpg|[[Pierre Quillard]] is in zijn [[symbolistisch manifest]] neerbuigend over het naturalisme van [[André Antoine]]. Bestand:Vais_Marinetti.jpg|Marinetti Bestand:Voynich_Manuscript_(141).jpg|Voynich Manuscript File:Excavations_for_N.Y._Central_Station.jpg|New York, Central Station File:Cover-play1913.jpg| File:Pygmalion_and_Galatea_(Gérôme)_back.jpg| File:La_garde-civique.jpg|Burgerwachten in 1902 File:Benz-velo.jpg|Benz-velo File:Wrightflyer.jpg| File:MaryJaneKelly Ripper.jpg|Een slachtoffer van Jack the Ripper Bestand:Sylvester Roper steam carriage of 1870.jpg|Sylvester H. Ropers stoommobiel, 1870 Bestand:Sylvester H Roper Died in the Saddle Boston Daily Globe 2 June 1896.png|2 juni 1896 Bestand:HorselessCarPHJOct1899AllEyes.jpg|Horseless Car, 1899 Bestand:1903 Jaxon Steam Car.jpg|Stoomwagen, 1903 Bestand:Bridgeport 1903 vr.jpg|Bridgeport, 1903 Bestand:TaftMotorCar1909.jpg|Taft Motor Car, 1909 File:Emile_Verhaeren01.jpg|Emile Verhaeren (1855-1916) File:Emile_Verhaeren_02.jpg|Emile Verhaeren File:Portrait_of_Felicien_Rops_LACMA_M.84.243.343.jpg|Félicien Rops (1833-1898) Bestand:Félicien Rops (1833-1898) De incantatie - La Boverie Luik 23-08-2018.jpg|''De incantatie'' in [[La Boverie]] Bestand:Félicien Rops - La tentation de Saint Antoine.jpg|''De verzoeking van de [[Antonius van Egypte|Heilige Antonius]]'' Bestand:Félicien Rops - Pornokratès - 1878 (2).jpg|[[Pornokratès]] (1878) Bestand:Felicien Rops 69.jpg|Gravure van Félicien Rops, ''Le Diable au Corps'' (1865) Bestand:Félicien Rops - La prostitution et la folie dominent le monde.jpg|De prostitutie en de waanzin beheersen de wereld - [[Koninklijke Bibliotheek van België]] Bestand:Rops - Satan säht die Hexenbrut.jpeg|''Satan semant'' (1882) Bestand:Rops - Essen mit Atheisten - 1882.jpeg|''À un dîner d'athées'' (1882) Bestand:Félicien Rops - De dame met de ledenpop - La Dame au pantin - Erfgoedfonds Koning Boudewijnstichting - Fonds du Patrimoine Fondation Roi Baudouin.jpg|[[De dame met de ledenpop]] (1885) Bestand:Félicien Rops (1833-1898) De dood op het bal - Kröller-Müller Museum Otterlo 23-08-2016 13-31-56.JPG|''De dood op het bal'' - [[Kröller-Müller Museum]] Bestand:Félicien Rops - In de coulissen - Dans les coulisses - Fonds Courtin-Bouché - Koning Boudewijnstichting - Fondation Roi Baudouin.jpg|[[In de coulissen]] (1878-1880) Bestand:Felicien Rops, La Spinge, KBS-FRB.jpg|[[La Spinge]] (De sfinx), collectie [[Koning Boudewijnstichting]]. Bestand:Baudelaire_par_Nadar.jpg|[[Charles Baudelaire]], (1821-1867), 46 jaar. Bestand:Max_Liebermann_Constantin_Meunier.jpg|[[Constantin Meunier]] (1831-1905). Bestand:Edgar_Allan_Poe,_circa_1849,_restored,_squared_off.jpg|[[Edgar Allan Poe]] (1809-1849). Bestand:Sigmund_freud_um_1905.jpg|Sigmund Freud (1856-1936) Bestand:Fernand_Khnopff.jpg|[[Fernand Khnopff]] (1858-1921) Bestand:Georges_Rodenbach,_portrait.jpg|[[Georges Rodenbach]] (1855-1898) Bestand:Austrian_symbolist_painter_-_Gustav_Klimt.jpg|[[Gustav Klimt]] (1862-1918) Bestand:Johan-huizinga1.jpg|[[Johan Huizinga]] (1872-1945) Bestand:Joe_English_painter.jpg|[[Joe English (schilder)]] (1882-1918) Bestand:Joris-Karl_Huysmans_photographed_by_Dornac.jpg|[[Joris-Karl Huysmans]] (1848-1907) Bestand:Eli_Brazillier_-_Joséphin_Péladan.jpg|[[Joséphin Péladan]] (1858-1918) Bestand: Zelfportret met blauw schetsboek, Léon Spilliaert, 1907, Koninklijk Museum voor Schone Kunsten Antwerpen, 2697.jpg|[[Leon Spilliaert]] (1881-1946) Bestand:Maurice_Maeterlinck_1911.jpg|[[Maurice Maeterlinck]] (1862-1949) Bestand:Oscar_Wilde_Sarony.jpg|[[Oscar Wilde]] (1854-1900) Bestand:Mallarme.jpg|[[Stéphane Mallarmé]] (1842-1898) Bestand:Thomas_Mann_1929.jpg|[[Thomas Mann]] (1875-1955) File:1996.164.5-3_bw_SL1.jpg|Luna Park kreeg zijn naam naar een attractie die mensen naar de maan bracht. File:1996.164.8-B10221_glass_SL1.jpg|Surf Avenue, Coney Island, 1906. File:1996.164.8-B10222_glass_SL1.jpg|[[Irving Underhill]] (American, 1872-1960). Waterfront. Bestand:Emile_Claus_(1849-1924)_De_ijsvogels_(1891)_MSK_Gent_22-10-2017_11-50-59.JPG|''De ijsvogels'', 1891 Bestand:Emile Claus005.jpg|''Koeien wadend door de Leie'', 1899 Bestand:Emile_Claus_-_Zonnegloed_(1905)_-_Museum_Dhondt-Dhaenens_te_Deurle_12-02-2010_15-17-56.jpg|''Zonnegloed'', 1905 Bestand:Emile_Claus_(1849-1924)_Lichtweerkaatsing_'s_morgens_op_de_Theems_in_Londen_(1918)_MSK_Gent_22-10-2017_11-40-02.JPG|''Lichtweerkaatsing 's morgens op de Theems'', 1918 Bestand:Astene - Villa Zonneschijn van Emile Claus 24-6-2016 14-18-34.JPG|Villa Zonneschijn met Claus' graf </Gallery> . . . . . = EEN NIEUWE EEUW = [[Bestand:View_from_Woolworth_Building_1913_New_York_City.jpg|thumb|550px|[[New York]] aan de vooravond van de Eerste Wereldoorlog.]] [[Bestand:Skating in Central Park Frank-S.-Armitage-American-Mutoscope-And-Biograph-1900.ogv|thumb|550px|♣ ''Skating in Central Park''. Frank S. Armitage, American Mutoscope and Biograph, 1900.]] == In de voetsporen van Geert Mak== '''In 1999 vertrekt [[Geert Mak]] uit Amsterdam. Achter hem aan sleept hij een koffer met een zware laptop en een gsm, de [[Encyclopaedia Britannica]] en kilo's boeken. In opdracht van het [[NRC Handelsblad]] zal hij dagelijks een stukje plegen over de laatste dagen van het millennium. Een eindinspectie noemt hij het zelf, met als hamvraag: 'Hoe is het gesteld met het continent aan het slot van de twintigste eeuw?' Het wordt een historische reis in de sporen van de geschiedenis, lezen we op de achterflap van het boek ‘[[In Europa (boek)|In Europa]], Reizen door de twintigste eeuw.’ In 2004 verscheen dit reisverslag in een boekwerk van meer dan twaalfhonderd bladzijden. De getuigenis vertelt wat het verleden met ons, nu nog doet. 'Het gaat over verscheurdheid en onwetendheid, over historie en angst, over armoede en hoop, over alles wat ons nieuwe Europa scheidt en bindt.' De afleveringen zijn uitleenbaar in de schoolbibliotheek en de hyperlinks naar de afleveringen zijn in de tekst opgenomen. Wie wil, kan deze podcasts beluisteren. Mak vertelt er de essentie en hoe zijn project tot stand kwam.''' . [https://www.youtube.com/watch?v=DqU0P4eRLGA '''♠ In Europa, PODCAST HOOFDSTUK 1: 1900-1914'''] . == 1900 == [[Bestand:Berlin_Hackescher_Markt_und_Rosenthaler_Strasse_1900.jpg|thumb|550px|'''Gründerzeit''' Bij de eeuwwisseling wonen er in Berlijn twee miljoen mensen. Tussen 1850 en 1870 verdubbelt de Berlijnse bevolking tot 800.000 inwoners. Duitsland staat in de literatuur bekend als het land dat te laat kwam, waarmee men aangeeft dat het land en haar grootsteden te laat industrialiseren. [[Beluik|Beluikvorming]] is Berlijn vreemd. Tijdens deze [[Gründerzeit]] is het woningbouwmodel - het bepaalt tot op heden altijd het stadsbeeld - van een onderkelderde flat met vier tot vijf verdiepingen binnen een maximum hoogte van de dakgoot op 22 meter (Traufhöhe). Aan de voorkant van het gebouw, beneden is er ruimte voor winkels, bedrijfsruimtes en restaurants. Doorgaans woont de eigenaar op de eerste verdieping, hogerop zijn de ambtenaren en de bedienden te vinden. De bejaarden en de arbeiders hokken aan de achterkant van het pand. [[James Hobrecht]], de staatsarchitect is vol lof over deze formule tot hij inziet dat de grootindustrie sneller groeit dan de stad. Waar Berlijn - omwille van zijn moerassige ondergrond, in tegenstelling tot New York - geen wolkenkrabbers toelaat, verbiedt de stad geen achterbouw. Bouwen in de hoogte kan niet, bouwen in de diepte kan des te meer. Om het fabrieksproletariaat en de massa bedienden te huisvesten voegen architecten achter de eerste binnenplaats een vijftal appartementencomplexen toe met evenveel extra binnenplaatsen. Het resulteert in een kazerneachtige stadsstructuur, vol gangen en enge, treurige binnenplaatsen, niet groter dan de tol-as van een brandspuit: 5,5 meter. Dat ook hier, net als in de beluiken het zonlicht nooit doordringt maakt niet uit. Zon, licht, lucht en een vrij uitzicht tellen niet mee in de achterkamers van de opkomende Pruisische metropool. [[Peter Schneider]] drukte het zo uit: 'In het centrum van de stad zijn appartementsgebouwen als vestingen op elkaar gepakt. Ze zijn grotendeels gebouwd in vierkante blokken rond een binnenplaats, elk met een kastanjeboom in het midden. Wanneer de top van zo'n kastanje zachtjes begint te wuiven, kunnen de bewoners ervan uitgaan dat er buiten op straat een storm raast van windkracht zes tot acht.<ref>PETER SCHNEIDER. ''Berlijn. Biografie van een nieuwe stad'', Contact, Antwerpen, 2014, p. 105-113.</ref> De Gründerzeit (of de Oprichtertijd) duidt de periode aan die begint met de Maartrevolutie van 1848 tot de beurscrash van 1873 gekozen, waarna de bloeiperiode omslaat in een stagnatie van twee decennia: de Gründerkrise (anderen noemen 1890 en 1914 als eindpunt). [[Christopher Isherwood]] omschreef de typerende binnenplaats als een 'rechtopstaande doodskist' en een 'bergkloof' waar het zonlicht nooit binnendringt. In [[Kreuzberg (Berlijn)|Kreuzberg]] en nabij de [[Hackescher Markt]] zijn deze typerende woonblokken nog te zien.]] ♠ [https://www.vpro.nl/programmas/in-europa/kijk/afleveringen/2007-2009/1900-dawn-of-the-century.html '''BEELDFRAGMENT HET BEGIN VAN EEN EEUW, [[1900]].'''] . ♥ [https://www.youtube.com/watch?v=85WMpJMv8aA '''SFEERBEELD NEW YORK OMSTREEKS 1900.'''] . * Eerste [[Zeppelin (luchtschip)|zeppelinvlucht]]. . * Oprichting [[Labour Party (Verenigd Koninkrijk)|Labourpartij]] in Londen. . * Wet op de arbeidsovereenkomst voor werklieden. . * De eerste Michelingids verschijnt. Net zoals de komst van de trein heeft ook de uitvinding en de verkoop van auto's culinaire gevolgen. In Frankrijk zijn ongeveer 2.400 auto's. Voor hun bestuurders en hun meereizend publiek is de gids een praktische wegwijzer met kaarten, routes, adressen, stadsplannen. Voorlopig zijn het adressen van dokters en garages die erin zijn opgenomen. Op de adressen van restaurants en toeristische info is het nog wachten.<ref>BART VAN LOO. ''Frankrijktrilogie. Reizen, eten, vrijen'', Bezige Bij, Antwerpen, 2011, p. 495.</ref> . * [[Oscar Wilde]] overlijdt. . * [[Léon Spilliaert]] bezoekt de [[Wereldtentoonstelling van 1900|Wereldtentoonstelling in Parijs]] en ontdekt het werk van [[Jan Toorop]], Giovanni Segantini, Ferdinand Hodler, [[Gustav Klimt]], Aubrey Beardsley en Walter Crane. . . == 1901 == . * [[Dreyfusaffaire]]. . * [[August De Winne]] schrijft de reportage ''Door Arm Vlaanderen'' voor het Franstalige, socialistische dagblad ''Le Peuple''. Het verscheen in boekvorm in 1902: ''A travers les Flandres'' . * [[Koningin Victoria]] overlijdt. Haar overlijden is een kantelgebeurtenis voor de Engelse bourgeoisie; het einde van een tijdperk. . * [[Draadloze telegrafie]] van [[Guglielmo Marconi|Marconi]] tussen Engeland en de V.S. . . == 1902 == . * Aanslag op [[Leopold II van België|Leopold II]] door [[Gennaro Rubino]]. . * Burgerwacht maakt doden in [[Leuven]]. . * [[Cuba (land)|Cuba]] onafhankelijk van de V.S. . . == 1903: het jaar van de snelheid bereidt het futurisme voor == . * AUTO: [[Henry Ford]] (°1863-⁺1947) richt in [[Detroit (Michigan)|Detroit]] de [[Ford Motor Company]] op. Hij gaat enkele keren failliet vooraleer hij wereldfaam maakt. In 1904 rijdt [[Henry Ford]] in zijn (zelf gemaakte) race-auto op het bevroren ijs van het meer van St. Clair (Detroit) en haalt een wereldrecord van 147 kilometer per uur. . * FIETS: Eerste [[Ronde van Frankrijk]]. . * VLIEGTUIG: De [[Gebroeders Wright|gebroeders Orville en Wilbur Wright]] maken gebruik van zweefvliegkennis uit Duitsland en besluiten er een motor in te plaatsen. Op 17 december demonstreren ze de eerste geslaagde motorvlucht. . * De [[Arbeidsongevallenwet|Wet op de arbeidsongevallen]] in België verplicht de werkgevers een verzekering af te sluiten voor ongevallen bij hun werknemers. . * [[Cyriel Buysse]] schrijft [[Het gezin van Paemel]], een contrast met al het bovenstaande. . * Nu hij op pensioen is schrijft [[Auguste Escoffier]] ''Le Guide culinaire'' - de bijbel der kookboeken - met meer dan 5.000 recepten. . . == 1904 == . [[Bestand:Heliopolis_Avenues_(2).jpg|right|thumb|550px|[[Edouard Empain]] heeft bij zijn realisatie van een nieuwe stad in Caïro reeds andere projecten op zijn cv staan: de [[metro van Parijs]], trein en tramlijnen in Rusland, China, Belgisch-congo en Turkije. Hij symboliseert het Belgische [[imperialisme]].]] [[Bestand:Garden_City_Concept_by_Howard.jpg|thumb|550px|Het tuinstad-concept 'is om de ruimtes waar wordt gewerkt, gewoond, onderwezen en gerecreëerd nauw met elkaar te verbinden en te omheinen met een beschermende strook groen. De "stad" bestaat in feite uit meerdere steden: als een tuinstad zijn optimale grootte heeft bereikt, moeten nieuwe tuinsteden worden gebouwd als een soort satellieten, waaruit vervolgens nadat ze tot optimale grootte zijn uitgegroeid weer nieuwe tuinsteden moeten ontstaan. Bij elke nieuwe tuinstad wordt de grootte bepaald door de reistijd tussen de verschillende activiteiten, waarbij de voorkeur uitgaat naar de benenwagen en het openbaar vervoer. Winkels, recreatie en onderwijs zijn dicht bij waar wordt gewoond, maar de industrie heeft een aparte locatie, zeker als die vervuilend is. Het leven in de cité moet samenhangend zijn: werk, gezin en burgerlijk leven moeten altijd ruimtelijk, en dus sociaal, nauw met elkaar verbonden zijn.'<ref>RICHARD SENNETT, vertaald door Maarten van der Werf. ''Stadsleven. Een visie op de metropool van de toekomst'', Meulenhof, Amsterdam, 2018, p. 111.</ref>]] * De Duitse generaal [[Lothar von Trotha]] arriveert in Duits-Zuidwest-Afrika om de opstand van de [[Herero (volk)|Herero]] en de [[Hottentotten]] de kop in te drukken. . * [[Caïro (stad)|Caïro]] barst uit zijn voegen. Omdat [[Edouard Empain]] - de bouwer van de metro in Parijs - er niet in slaagt controle te krijgen over de stadsuitbreiding en het vervoersnet, richt hij die beide zelf op: hij bouwt tien kilometer ten noordoosten van Caïro de [[satellietstad]] [[Heliopolis (Egypte)|Heliopolis]] in de Egyptische woestijn. Zijn vervoersnet, de Cairo Electric Railway en Heliopolis Oases Company zorgt ervoor dat er in de jaren twintig er twintigduizend mensen wonen: ambtenaren uit de middenklasse bewonen er villa's en gezinswoningen zijn verbonden door groenstroken en brede lanen. Elke godsdienst heeft er zijn gebedshuis, er is een golfbaan, een pretpark en een hippodroom. Voor zijn eigen gebruik laat Empain [[Villa Hindoue]] bouwen. Die is geïnspireerd op de tempel van [[Angkor Wat (tempel)|Angkor Wat]] met slangen, olifanten, apen en hindoeïstische figuren. De bouw, onder leiding van de architect [[Alexandre Marcel]] duurt minder dan een decennium. . * In [[Letchworth]] bij Londen realiseren Raymond Unwin en Barry Parker de eerste [[tuinstad]]. De tuinstad is een antwoord op de verloedering van de industriële sloppenwijk. [[Ebenezer Howard]] (1850-1928), een Brits journalist publiceerde in 1902 het boek Garden Cities of To-Morrow en ligt aan de basis van dit nieuw soort steden. . . == 1905 == . * [[Einstein]] publiceert de [[relativiteitstheorie]]. . * Invoering van de zesdaagse werkweek. Dat zondag de rustdag is, heeft veel te maken met het katholieke landsbestuur. . * Wet op de [[Arbeidsongevallenwet|arbeidsongevallen]]. . {{Cquote|'''In mijn omgang met werklieden heb ik inzicht gekregen en ondervinding kunnen opdoen over hun leven en bestaan, hun uithoudingsvermogen en werklust bewonderd ’t geen voor mij een echte openbaring heten mocht. Elke ochtend kwamen die kerels van een uur ver, en te zes uur aan op het werk, en toen hadden ze meestal een paar uur op hun eigen akker bezig geweest. Ze wrochten zonder verpozen tot de middag en van één uur tot ’s avonds acht. Dan hadden ze weer de lange weg af te leggen naar huis, waar ze altijd nog een of ander karwei te kalefateren hadden bij mensen uit de gebuurte; werk ten ontijde, zoals ze dat noemden. Als dagloon verdienden de metsers toen 30 centiemen per uur en de dienders 25 centiemen. Daarmede moesten ze hun gezin onderhouden.'''|[[Stijn Streuvels]], Ingooigem I, 1904-1914}} . . == 1906 == . ♠ [https://www.vpro.nl/programmas/in-europa/kijk/afleveringen/2007-2009/1906-berlijn-wenen.html '''BEELDFRAGMENT BERLIJN-WENEN, [[1906]].'''] . * [[Aardbeving San Francisco 1906|De aardbeving]] met een geschatte magnitude 7,8 op de [[schaal van Richter]] vernietigt San Francisco. Er zijn 3.000 doden en 225.000 tot 300.000 daklozen. . . == 1907 == . * [[Joris-Karl Huysmans]] overlijdt. . * Op 17 april stromen op [[Ellis Island]] 12.000 gelukszoekers toe, nooit eerder was hun aantal zo groot. In dit jaar pogen een miljoen Europeanen de Verenigde Staten binnen te komen. . * In november maakt [[Paul Cornu]] de eerste helikoptervlucht. Cornu (1881-1944) was een Franse handelaar in rijwielen. Tussen haakjes, de [[gebroeders Wright]], de vliegtuigpioniers waren eveneens fietsenmakers. . . == 1908 == . * [[Treinramp van Kontich]] . * Het succes van [[Henri Farman]] in Frankrijk rijkt over de grenzen. De Aero-Club des Flandres en Auguste de Breyne besluiten om Farman naar Gent te brengen om er zijn vliegkunst te tonen. Tussen 25 mei tot 2 juni 1908 onderneemt Farman vluchten met en zonder passagier op grote hoogte (1471 meter) en op lage hoogtes (ongeveer 7 meter). Zo is Gent de pionier der geslaagde vluchten. Daar waar Farman zijn demonstraties hield, is een straat naar hem genoemd. . * [https://www.youtube.com/watch?v=S5Z-qOB-1wo Sfeerbeeld uit Brussel.] . . == 1909 == [[Bestand:Umberto_Boccioni_002.jpg|thumb|550px|♣ De tuin van het futurisme rekent af met het naturalisme. [[Hippolyte Taine]] (1828-1893) publiceert in 1909 zijn ''Philiosophie de l'art'' waarin hij de feitenverzameling, een positivistisch kenmerk dat ook in het theater tot ontwikkeling komt, als de essentie ziet van de roman/kunst. Niettemin is het [[Naturalisme (schilderkunst)|naturalisme]] op zijn retour. Het ''Manifeste du futurisme'' op de eerste bladzijde van de [[Le Figaro|Figaro]] is er de [[Antithese (filosofie)|antithese]] van. Het [[Futurisme]] is een feit en alle historie is “passéïsme.” Wie aan “passéïstische syfilis” lijdt, ruikt naar oude archieven, kijkt achterom en verdrinkt in de stroom van de tijd zwemt en stikt in het verleden. Venetië en Brugge zijn geschiedenisbordelen en hun inwoners de slaven van het verleden. De futuristen bevrijden deze rommelmarkten van de kanker van professoren en antiquairs. De ontelbare musea zijn absurde abattoirs van schilders en beeldhouwers die elkaar met kleuren, lijnen en penselen bevechten aan tentoonstellingswanden, bibliotheken, academies en begraafplaatsen zijn verzamelpunten van passéïsten, klaar voor de sloop. Lang leve de toekomst! Lang leve het gevaar! Weg met veiligheid! [[Filippo Marinetti]] smukt zijn motorkap op met buizen die lijken op de uitwasemingen van slangen, scheurt plankgas met zijn hongerige automobiel terwijl lantaarns in lichtsnoeren voorbij flitsen, begint met gierende banden een waanzinnige wedren tegen trams, locomotieven en vliegtuigen tot hij in de gracht kantelt, het voertuig uit rent, het gewelddadige nachtelijke stadsleven tegemoet onder het elektrisch maanlicht op de vuist gaat, kasseien door ramen gooit en achtervolgd door armenzwaaiende carabinieri, de futuristische vlag opsteekt om de bespottelijkheid van de bijziende geschiedenis te bezingen. MERDE aux historiens! Dit schilderij is van [[Umberto Boccioni]] en heet ''Onder de Pergola in Napels.'' Olieverf op doek, 1914, 83 × 83 cm, Milaan, Civico Museo d'Arte Contemporanea.]] . * [[Koning Leopold II van België]] tekent op zijn sterfbed de wet op persoonlijke dienstplicht. . * De Ligue des amis de la forêt de Soignes wil het [[Zoniënwoud]] beschermen. De invloedrijke vereniging construeert een beeld van het Zonieënwoud dat een tegengewicht vormt voor de oprukkende stad, een landschap met een botanische meerwaarde en een rijk historisch, cultureel en economisch potentieel. . * Philips start de bouw van haar lichttoren in Eindhoven. Huisarchitect [[Dirk Roosenburg]] (opa van [[Rem Koolhaas]]) ontwerpt de toren die nu een hotel is. De lichttoren test lampen op hun gebruiksduur en is de hele nacht en dag door een lichtbaken. . . ;Kijken <Gallery widths="155" heights="190"> File:Albert I of Belgium 1910.jpg|Albert I volgt zijn oom, Leopold II op en blijft op de troon tot zijn val in [[Marche-les-Dames]] in 1934. Bestand:Reclame_Farman.JPG|Een affiche van [[Henri Farman]]. Bestand:HE2G13.jpg|Paul Cornu en zijn helicopter. </Gallery> . . = EEN NIEUW DECENNIUM = == 1910 == . * Naast [[gevangenis van Sint-Gillis|de gevangenis van Sint-Gillis]] komt die van Vorst. . [[File:Carnegie_steel_ohio_panorama.jpg|thumb|990px|Ohio Works of the Carnegie Steel Compagnie, Youngstown, 19 September 1910.]] . * Oprichting van de Koninklijke Vereniging voor Natuur- en Stedenschoon om het 'landelijk en stedelijk schoon' te behouden. . . == 1911 == [[Bestand:Maurice Maeterlinck01.jpg|thumb|Maurice Maeterlinck; ''De lezing door Emile Verhaeren'' (detail), door [[Théo van Rysselberghe]]]] . * [[Eugene Burton Ely]] landt met een dubbeldekker op een scheepsdek en het Belgische leger start een vliegschool in Brasschaat. . * Wet tot het behoud van de schoonheid der landschappen. . * [[Virginie Loveling]] publiceert ''Een revolverschot''. . * [[Maurice Maeterlinck]], een oud leerling van het [[Sint-Barbaracollege]] in Gent, wint de [[nobelprijs voor literatuur]]. . * [[Heliopolis (stadswijk)|Heliopolis]] is klaar. In 1904 besliste baron Empain tot de bouw van deze glamoureuze en mondaine stad vol brede lanen, luxehotels, villa's, paleizen... er is een renbaan, een pretpark en een golfterrein. . * ♣ Frances Burnet publiceert het kinderboek ''De geheime tuin''. Twee ongelukkige kinderen vinden de sleutel van een geheime en vergrendelde rozentuin. Daar bloeien ze letterlijk open in de lente van hun leven. . . == 1912 == . * De ramp met de [[Titanic (schip, 1912)]] zorgt voor diverse maatregelen die dit soort rampen moet vermijden; Oprichting van de afdeling Landschappen van de Koninklijke Commissie voor Monumenten en Landschappen; [[Jean Massart]] publiceert zijn ''Pour la protection de la Nature en Belgique''. Het is een vroeg pleidooi voor natuurbescherming. Eerder schreef hij over 'Les aspects de la végétation en Belgique', een didactische platenverzameling die botanisch België aan een breed publiek voorstelt. . * Pools-Amerikaanse boekhandelaar [[Wilfrid M. Voynich]] krijgt een mysterieus document in handen, sindsdien het [[Voynichmanuscript]] genoemd. Het is een geïllustreerd handschrift met een onbegrepen inhoud uit de 15e eeuw. Het is tot op heden niet ontcijferd en wordt bewaard door de [[Universiteit van Yale]]. . ;Kijken <Gallery widths="155" heights="190"> Bestand:Dolmen_in_the_Lüneburger_Heide,_by_Edward_Theodore_Compton,_1912.jpg Bestand:RMS_Titanic_3.jpg Bestand:Olympic's 1st Class Grand Staircase Boat Deck Level.jpg Bestand:Gym.jpg Bestand:Titanic_lifeboat.jpg Bestand:Titanic-New_York_Herald_front_page.jpeg Bestand:Carpathia-54.jpg Bestand:Titanic_watch.jpg Bestand:Stöwer_Titanic.jpg Bestand:Nl_mary_titanic.svg </Gallery> . . == 1913 == [[Bestand:The Wanderer - D.W. Griffiths - 1913, Biograph - EYE FLM73625 - OB 685547.webm|thumb|550px|Fragment uit een melodrama van de fimregisseur [[D.W. Griffith]] voor de [[Biograph Studios|Biograph Company]] waarbij een fluitspeler oud-geliefden verenigt.]] [[Bestand:AssemblyLine.jpg|thumb|550px|Henry Fords lopende bandsysteem brengt het werk tot bij de arbeider.]] . * Oprichting van de Commissie er Verfraaiing van het Landleven. . * ♣ Den Haag telt 270 volkstuinen, Rotterdam 243, Schiedam 128 en Leiden 114. In Nederland staat de teller op 2153. Het bestuur van de Haagsche Volkstuinen nodigt bestuurders van volkstuincomplexen uit om over de toekomst te spreken. Resultaat hiervan was het rapport ‘Over de stand der volkstuinen in Nederland’ dat een onderscheid maakt tussen arbeiderstuinen (bedoeld om in voedsel te voorzien) en volkstuinen (voor frisse lucht, zon en vrijetijd). Beide tuintypes moeten de armste groepen ondersteunen. . * Opening van het [[vredespaleis]] in [[Den Haag]], gebouwd met de centen van [[Andrew Carnegie]] en de architectuur van [[Louis Cordonnier]]. De inrichting is afkomstig uit diverse landen: Italië leverde marmer, Indonesië hout, Bohemen de luchters van glas en kristal, de Zwitsers leverden de klok in de toren... . * België telt na acht decennia negenduizend kilometer spoor, buurtspoorwegen inbegrepen. Meer dan honderdduizend Belgen werken in de sector en in New York opent het grootste treinstation ter wereld, het [[Grand Central Station]]. Het functioneert sinds 1871 en telt nu 44 perrons en 67 sporen. Na de oorlog daalt de omzet in het spoorvervoer, het wegvervoer neemt het over. [[Henry Ford]] neemt in 1913 de lopende band in gebruik. Zijn 'Fordisme' baseert zich op het Taylorisme met extra's: 1. de lopende band; 2. het ambassadeurschap van de werknemers en 3. de hogere lonen die de arbeiders in staat stellen een auto te kopen wat tot extra productiviteit leidt. Deze arbeidsrationalisering vindt zijn oorsprong in Chicago. Daar verschijnen eind negentiende eeuw gigantische abattoirs in de vleesverwerking. Vee uit de Midwest voedt de snelgroeiende natie. De nazi's vonden er eveneens inspiratie. [[Isaac Bashevis Singer]] (1903-1991) legt als Amerikaanse Jood een verband tussen de vernietigingskampen en de slachthuizen.<ref>TON LEMAIRE. ''Onder dieren. Voor een diervriendelijker wereld,'' Ambo|Anthos, Amsterdam, 2017, p.360.</ref> . * [[Wereldtentoonstelling van Gent]], 'la Ville de Flore', aldus A. Buyssens in zijn biografische verhandeling uit 1913 over de Gentse plantenkweker Louis Van Houte. . * In het Théâtre des Champs-Élysées veroorzaakt [[Le Sacre du Printemps]] van de [[Ballets Russes]] en 25-jarige [[Igor Stravinsky]] een schandaal. Het Parijse publiek fluit en joelt, slingert beledigingen en bedreigingen naar het podium. Het thema weerspiegelt het einde van het Fin de Siecle: een uitverkoren jonge maagd danst zich dood als offer en is de culturele 'aankondiging' van de Eerste Wereldoorlog.<ref>JAY WINTER BLANE BAGGETT, vertaald door E. Verschuuren en E. Drenth. ''1914-1918. De Grote Oorlog en de vorming van de 20ste eeuw'', Standaard, Antwerpen, 1997, p. 23.</ref> . * [[Pygmalion (toneelstuk)]] van [[George Bernard Shaw]] gaat in première, het is het spiegelbeeld van [[Narcissus (mythologie)|Narcissus]] waarmee het [[Fin de Siecle]] begon. . . 79g2bxj595dfacty9vz450y5q53sudq 0 46787 430537 429490 2026-10-06T08:53:40Z Erik Baas 2193 Erik Baas heeft de pagina [[Welzijnenveiligheid/Deel7b]] hernoemd naar [[Welzijn en veiligheid/Deel7b]] zonder een doorverwijzing achter te laten 429490 wikitext text/x-wiki <big>'''HOOFDSTUK 7: DRIE DOLLE DECENNIA'''</big> ;<big>'''1890-1918'''</big> . '''<small>Hoofdstuk 7 bestaat uit twee delen. Het [[Gebruiker:Benedict_Wydooghe/Evoluties_in_het_welzijns-_en_veiligheidsdenken_deel7a|eerste deel]] ging over het Fin de Siècle. Dit tweede deel gaat over de Eerste Wereldoorlog]].</small>''' . [[Bestand:Deutscher_Soldatenfriedhof_Vladslo_-_Trauernde_Eltern.jpg|thumb|550px|♣ Op het '''Deutscher Soldatenfriedhof Vladslo''' op een boogscheut van Koekelare en [[Diksmuide]] liggen 25.644 [[Duitsland|Duitse]] soldaten. In het [[Praatbos]] is ruimte gemaakt voor een gazon vol grafstenen, kruisen en oude [[eik]]en. Nabij het graf van de achttienjarige student en musketier staat het dubbele standbeeld van Käthe Kollwitz, het treurend ouderpaar.<ref>[http://www.standaard.be/cnt/dmf20141022_01336100 Onpeilbaar verdriet en zelfverwijt], De Standaard, 23 oktober 2014; [https://www.canvas.be/canvas-curiosa/kathe-kollwitz-in-vladslo Treurend ouderpaar]</ref> Er is geen spoor van trots over de gevallen held of dank voor het gebrachte offer. In hun rouw en gemis lijken de ouders zich vooral het verwijt te maken dat ze hun kind naar de oorlog hebben laten gaan. De [[nazi]]'s beschouwden de kunst van Käthe Kollwitz dan ook als "[[Entartete Kunst|ontaard]]". De eerste Duitsers werden al in het Praatbos begraven in oktober 1914, tijdens de [[Slag om de IJzer]]. Het leger installeerde er een verbandpost waar veel gewonden overleden, waardoor de begraafplaats tegen het eind van de oorlog meer dan drieduizend doden telde. Het [[Lange Max Museum]] ligt op zes kilometer van de begraafplaats. In het interbellum en tijdens de jaren 1956-1958 werden de meer dan honderd kleine Duitse militaire begraafplaatsen die verspreid lagen over Vlaanderen, teruggebracht tot vier. De stoffelijke resten werden overgebracht naar de verzamelbegraafplaatsen van [[Deutscher Soldatenfriedhof Hooglede|Hooglede]], [[Deutscher Soldatenfriedhof Langemark|Langemark]], [[Deutscher Soldatenfriedhof Menen|Menen]] en Vladslo. Vanuit meer dan zestig plaatsen werden 20.000 graven overgebracht naar Vladslo. Het treurende ouderpaar is op 24 juli 1932 geplaatst op de voormalige begraafplaats aan het roggeveld in [[Esen]], in aanwezigheid van de kunstenares. Ze zijn in 1957 overgebracht naar Vladslo. De Duitse architect Robert Tischler richt de begraafplaats herin, het onderhoud gebeurt door de [[Volksbund Deutsche Kriegsgräberfürsorge]]. Begin 1996 stelde de kleinzoon van Käthe Kollwitz voor om het ''Treurende Ouderpaar'' te vervangen door een replica en de originelen naar Berlijn halen. De Vlaamse overheid wees dit af en gaf in 1997 de begraafplaats de status van beschermd monument.<ref>{{Link Onroerend Erfgoed|id=000463|provincie=W|label=Duitse militaire begraafplaats}}</ref> [[Willem Vermandere]] bezingt de graftuin het lied "[https://www.youtube.com/watch?v=eovFI_TtCgc Vladslo]" in 1995 het album ''[[Mijn Vlaanderland]]''. In 2018 werd een replica gemaakt van het ''Treurend Ouderpaar'', die na een "vredestocht" doorheen Europa geplaatst werd op het Duits-Russische soldatenkerkhof van [[Rzjev]], waar de kleinzoon van Käthe Kollwitz ligt.ref>http://www.ediksmuide.be/nieuws/nieuws/treurend-ouderpaar-bis-op-weg-naar-rusland/</ref> [[treurend ouderpaar|Het treurend ouderpaar]] of het ''Trauerndes Elternpaar'' van [[Käthe Kollwitz]]. [[August Rhades]] en [[Fritz Diederich]] hakten respectievelijk de vader en de moeder uit [[hardsteen]] (graniet). De beelden bevinden zich op de [[Deutscher Soldatenfriedhof Vladslo|Duitse soldatenbegraafplaats van Vladslo]], één van de vier Duitse oorlogskerkhoven uit de Eerste Wereldoorlog. Bij het uitbreken van de [[Eerste Wereldoorlog]] neemt [[Peter Kollwitz]], de zoon van Käthe en haar man Karl vrijwillig (maar onder sterke impulsen van zijn moeder) dienst in het Duitse leger. Hij sneuvelt nog voor de onderwaterzetting van de IJzer bij [[Esen]] in de nacht van 23 op 24 oktober. Zijn makkers begraven hem ter plekke. Zijn ouders vernemen het nieuws een maand later en in december 1914 denkt Käthe Kollwitz aan een monument ter herdenking. Het zou jaren duren voor ze dit ''Treurend ouderpaar'' voltooit. Haar eerste schetsen laten een heroïsch stervende Peter zien en ergens voelt ze - of groeit het idee - dat het nationalisme en het patriotisme, te sneuvelen voor het vaderland geen ideaal kan zijn. In juli 1932, een jaar voor het aantreden van Hitler, krijgt de beeldengroep die Kollwitz ''Die Eltern'' noemt, een plaats op het Duitse grafveld op het Roggeveld bij Esen. Daar ligt haar zoon begraven. Het Duits militair kerkhof was gesitueerd in de Steenstraat, vlakbij de hoeve 't Roggeveld in de Oude Roeselarestraat. Op de hoek van deze twee straten stond herberg 't Nieuw Roggeveld. Tijdens de oorlog was er een veldhospitaal of lazaret. Tijdens de oorlog werden er ongeveer 1.538 Duitsers begraven. Eén van de bekendste doden van het 'Friedhof Roggeveld' is Peter Kollwitz, zoon van de Duitse beeldhouwsters Käthe Kollwitz. Hij sneuvelde op 23 oktober 1914 in de omgeving van het Roggeveld en werd er begraven. In 1954 werd het kerkhof opgeheven, de graven en de beeldengroep 'het treurende ouderpaar' van Käthe Kollwitz verhuisden in 1956 naar het Praatbos in Vladslo. [Inbouwen verhaal van haar kleinkind, die ook de naam Peter kreeg] [Hier komt uitleg waarom er zo veel Engelse, Canadese... kerkhoven zijn in de Westhoek, en slechts zo weinig Duitse.] [Sporen in het landschap hervormen onze kijk op de oorlog. Zo ook de literatuur. Brussel en Wallonië hadden hun literatuur dank zij Max Deauville, Frankrijk kende Louis Ferdinant Céline, Duitsland Remarque en Engeland een reeks oorlogsdichters. Streuvels voor vlaanderen. In [[1956]] zal het grafveld verhuizen met de beeldengroep naar Vladslo. De beeldengroep is wereldberoemd en een universeel symbool voor rouw, droefheid en een oorlogsaanklacht. Kollwitz toont een bewegingsloze vader, rechtop met de armen kruislings tegen de borst en een gesloten gelaat. De moeder is fysiek en symbolisch gescheiden van de vader. Hun verdriet ervaren ze individueel, van gedeelde troost is geen sprake, de onderlinge afstand toont hun eenzaamheid. De moeder buigt voor over met neergeslagen ogen en met de armen tegen haar lichaam. Voor hen ligt hun zoon begraven, ze kijken hem aan met op de achtergrond alle oorlogsslachtoffers. De begraafplaats en het ouderpaar zijn [[1997]] beschermd als [[Monument (erfgoed)|monument]].]Ik rijd naar Ieper, daar is het originele grafkruis van Peter Kollwitz te zien in het ''[[In Flanders Fields Museum]]''.]] <big>'''DEEL 2_WERELDBRAND (1914-1918)'''</big> . {{Cquote|'''De tijd heeft ons in de steek gelaten, we zijn ergens in een onwerkelijke, duistere plooi beland waar geen begin en einde meer te vinden is. De seizoen volgen elkaar op, de wolken drijven over, witte fabeldieren en grillige goden in hoog middaglicht, we zijn vroegtijdig oud, we gedragen ons als opgesloten, fatalistische kinderen, afgestompt, onverschillig voor leven en dood.'''|[[Stefan Hertmans]], Oorlog en terpentijn.}} . '''Begint de Eerste Wereldoorlog - zoals de meeste geschiedenisboeken beweren - met de moord/[[terroristische aanslag]] op Oostenrijk-Hongaarse kroonprins op [[28 juli]] [[1914]] of met de inval van de Duitsers in België, begin augustus? Tussen beide feiten ligt meer dan een maand tijd. De Eerste Wereldoorlog, ook de Wereldoorlog of de Grote Oorlog genoemd duurt officieel tot [[11 november]] [[1918]]. In die vier jaar tijd komen er uitvindingen die we tot op heden kennen: het [[zandzak|vaderlandertje]], de gifgassen, de tank en de bommenwerper. Elf november bleef bekend als [[wapenstilstandsdag]]. Sommige historici zien de populariteit van het [[militarisme]], de wapenwedloop in 1912 en 1913 en het radicaal-[[nationalisme]] in Europa als de oorzaak van de oorlog. Andere analyses leggen de oorzaken bij het [[imperialisme]], de economische problemen en de rusteloze territoriale uitbreiding van de grootmachten. Uitzonderlijk zijn de analyses die de oorlog zien als een initiatief van de heersende klasse om een socialistische revolutie van het proletariaat te beteugelen. Immers, de hele negentiende eeuw lang sluimerde er een burgeroorlog tussen de geprivilegieerden en het proletariaat, tussen werkgevers en werknemers.'''<ref>Voor deze laatste verklaring zie: JACQUES R. PAUWELS. ''De Groote Klassenoorlog 1914-1918.'' Epo, Berchem, 2014; PASCAL VERBEKEN. ‘’Grand Central Belge. Voetreis door een verdwijnend land,’’ Bezige Bij, Antwerpen, 2014, p. 104.</ref> . [https://www.youtube.com/watch?v=Ixw8h5TcnJ4 '''♠ MP3 GEERT MAK OVER 1914-1918'''] . ♠ [https://www.youtube.com/watch?v=5c85bc4LCmg '''BEELDFRAGMENT EERSTE WERELDOORLOG 1 (15 Min.).'''] . ♥ [https://www.youtube.com/watch?v=KKt_a-rXYhE '''BEELDFRAGMENT EERSTE WERELDOORLOG 2 (24 Min.).'''] . ♠ [https://www.youtube.com/watch?v=NdNxP1BPslU '''BEELDFRAGMENT EERSTE WERELDOORLOG 3 (23 Min.).'''] . . == 1914: Oorlog == [[File:Bronzebüste von Hendrik Geeraert in Nieuwport (Belgien).jpg|thumb|550px|Hendrik Geeraert zorgde voor een onvoorziene wending in de oorlog.]] . '''♠ BEELDFRAGMENT GEERT MAK OVER 1914, in [https://www.vpro.nl/programmas/in-europa/kijk/afleveringen/2007-2009/1914-wenen-sarajevo.html Wenen en Sarajevo].''' . * De Canadese [[suffragette]] [[Mary Richardson]] vernietigt in de National Gallery het schilderij Venus voor de spiegel van [[Velázquez]]. . * 31 juli 1914: Algemene mobilisatie in België. . * Moord op de socialistische leider [[Jean Jaurès]] in Parijs. . === Augustus === . * Duitse soldaten steken de Belgische grens over. Eind juli is [[Virginie Loveling]] haar oorlogsdagboek begonnen. In de avond van 31 juli vernemen ongeveer 150.000 Belgische gezinnen dat hun zoon of vader mobiliseert en morgen mag vertrekken. Luik is niet opgewassen tegen de vijandelijke overmacht, niettemin houdt het Belgische leger stand. Het Duitse leger neemt wraak op de burgers. Voor de burgers van Leuven en de universiteitsbibliotheek is het een inferno. Over Antwerpen vliegt een zeppelin die de stad bombardeert. Vluchtelingen doorkruisen het land. . === September === . * Al een maand probeert het Duitse leger België in te nemen, om uiteindelijk een weg naar Parijs te vinden. Hun opmars loopt traag, voor een leger dat het 'marcherend woud' wordt genoemd. Een leger van Belgen dat lijkt op een carnavalstoet houdt hen op. Langdurig. Brussel wordt zonder geweld ingenomen na het drama in Leuven. Het verzet van de burgemeester, [[Adolphe Max]] komt hem duur te staan: hij zal vier jaar in Duitse gevangenissen verblijven (na de oorlog zal hij bij leven er een eigen laan naar krijgen, wat erg uitzonderlijk is: de Adolphe Maxlaan, samen met zijn collega's [[Maurice Lemonnier]] en [[Emile Jacqmain]]. . * De [[eerste slag bij de Marne|slag en het wonder van de Marne]]. . * Op het eind van de maand verzamelt het Belgisch leger zich in de laatste vesting: dat is Antwerpen. . . === Oktober === https://www.youtube.com/watch?v=J6MTbbM0sXY . * Als het Belgische leger nog van betekenis wil zijn, moet het evacueren uit Antwerpen, een stad zonder bruggen over de Schelde. In allerhaast wordt een pontonburg aangelegd en kan de evacuatie beginnen. Als het Duitse leger de stad inneemt denkt men de oorlog te hebben gewonnen. Niets is minder waar. De Belgische troepen begeven zich intussen per trein, per fiets of te voet naar de IJzervlakte. . * Onder de oorlogsvluchtelingen is een kind aanwezig: de latere premier van België: [[Achiel Van Acker]] uit Brugge. . * [[Peter Kollwitz]] sneuvelt, een van de zovelen, maar zijn dood zal uitgroeien tot een iconisch beeld dat zijn moeder creëert: het [[treurend ouderpaar]]. . === November === . * Bij [[Zeist]], op het grondgebied van de gemeente Soest bouwen de Nederlanders een interneringskamp voor Belgische militaire oorlogsvluchtelingen. . * De Eerste Slag om Ieper eindigt met de verwoesting van de stad. . === December === . * In de [[Lüneburger Heide]] richten de Duitsers het kamp [[Soltau]] op voor tienduizend Belgische krijgsgevangenen. . * In De Panne openen koningin Elisabeth en dokter [[Antoine Depage]] het militair hospitaal [[L'Océan]]. . * Aan het front vieren Duitse en Geallieerde troepen samen kerst en spelen er voetbal tot ongenoegen van hun officieren. . ;Kijken <Gallery widths="155" heights="190"> Bestand:Graef_&_Stift_28-32_PS_Double_Phaeton_in_the_Heeresgeschichtliches_Museum_IMG_2142.jpg|In deze auto is [[Frans Ferdinand]] neergeschoten_ Bestand:Jean-Jaurès01.jpg|[[Jean Jaurès]] Bestand:World_War_1_Headlines_R01.jpg|Voorpagina van [[Le Soir]] van 4 augustus 1914 Bestand:Antoine_Depage.JPG|[[Antoine Depage]] Bestand:Bastien_1918.png|Antoine Depage geschilderd door [[Alfred Bastien]] Bestand:Grand_Hotel_Ocean_La_Panne.jpg|[[L'Ocean, Grand Hotel en militair hospitaal|Hotel l'Ocean]] in [[De Panne]] Bestand:Portrait_of_Queen_Elisabeth_of_Belgium.jpg|[[Elisabeth van België|Koningin Elisabeth]] Bestand:ElisabethofBelgium.jpg|[[Elisabeth van België]] Bestand:Marie_Depage.jpeg|Marie Depage (1872-1915) </gallery> . . == 1915 == [[File:Cinema_in_Zoo.jpg|thumb|550px|Op zaterdag 16 oktober 1915 heeft de Antwerpse stationsbuurt er een cinema bij. Naast de Palace, de Odéon en Cinéma Pathé is er de cinéma Zoologie. Film is de hype van het moment. De Zoo onderbreekt haar kortfilms met muziek, een sketch, een voordracht of acrobatie, een voorstelling kan zo tot drie uur duren. De reden voor deze beleidsomslag in de Zoo is de oorlog: het faillissement dreigt. Bij het begin van de Krieg maakte de Zoo haar wilde dieren af ter preventie: om te vermijden dat ze bij een bombardement uitbreken. Buitenlandse bezoekers laten het afweten en stadsgenoten verlengen hun abonnement niet. De inkomsten, de belangstelling en het ledenaantal halveren. De Zoo kan haar personeel nauwelijks betalen. Directeur Michel L’Hoëst richt de leegstaande feestzaal in als bioscoop. In België is vlees bij het einde van de bezetting even schaars als de dierenvoeding zelf. Slagers kopen buffels, bizons, zeboes en een kameel. Minder dan twintig procent dieren overleeft de oorlog. De helft van de overlevers zijn vissen of weekdieren.<ref>LEEN ENGELEN & ROEL VANDE WINKEL. ''Ciné Zoologie. Hoe film de Antwerpse dierentuin heeft gered'', Letterwerk, Borgerhout, 2018.</ref>]] [[File:The_World_almanac_and_encyclopedia_(1915)_(14596267700).jpg|thumb|550px|The World almanac en encyclopedia van 1915 maakt reclame voor een ploeg van John Deere. Op deze pagina staat reclame voor melkmachines. De boer melkt zo 25 koeien per uur en krijgt tijd om de koe te wegen en nota's te maken. Een minuutje wisselen en de Hinman-Milker is weer aan het werk. Bij de druk van deze Almanak, hebben 125.000 koeien met de machine kennisgemaakt.]] [[Bestand:Virginie_Loveling.jpg|thumb|550px|Virginie Loveling (1836–1923) was een Vlaamse schrijfster die debuteerde met haar twee jaar oudere zus Rosalie, met realistische gedichten en werk tegen de katholieken en hun invloed op het platteland. Ze publiceert kinderboeken, essays en romans. Met haar neef Cyriel Buysse schreef ze in 1911 Levensleer een roman vol humor over de Gentse bourgeois. Tijdens de Eerste Wereldoorlog hield ze een dagboek bij.]] [[Bestand:Paul_von_Hindenburg_(1914)_von_Nicola_Perscheid.jpg|thumb|550px|[[Paul von Hindenburg]] is in de Eerste Wereldoorlog een succesrijk bevelhebber en nadien zal hij rijkspresident van Duitsland worden.]] [[Bestand:Bundesarchiv_DVM_10_Bild-23-61-17,_Untergang_der_"Lusitania".jpg|thumb|550px|De [[Lusitania (schip, 1907)]] zinkt, een drama dat de Amerikanen er zal toe overhalen om enkele jaren later deel te nemen aan de Eerste Wereldoorlog (in 1917).]] [[File:The Birth of a Nation.webm|thumb|550px|''The Birth of a Nation'']] . '''Op 1 januari 1915 schrijft de Gentse Virginie Loveling in haar dagboek over de oorlog en haar bezoek aan een dof verlichte ziekenzaal. Het is een vrijdag. 'De barometer daalt naar storm toe. 's morgens is het weder betrekkelijk goed. Gezellige bijeenkomst en diner bij mijn nicht. Ze woont in een drukke straat. Ik kijk eens door het raam. Vele Duitschers tusschen de wandelaren. Ze beginnen er vuil uit te zien. Het grijs hunner tunieken heeft een modder-grondkleur verkregen. Wat zijn er taltijke kleine en plompe, oudachtig-verschrompelde bij! Zijn schier al de flinke mannen naar het front? Ik bemerk ook een paar reuzen, zoo groot en statig, dat de hen begeleidenden van middelbare lengte met den top van 't hoofd slechts tot aan hun schouders reiken. Mijn nicht heeft allerlei lekkers gereed; ze wil naar het Burgerlijk hospitaal gaan, nu dat de heeren heen zijn, die met ons aanzaten. (...) 'Het is wel een beetje laat' zegt de portier, 'om nog binnengelaten te worden.' Doch.... oorlof wordt aan het bureel gevraagd en wij trekken door een der lange gaanderijen naar zaal 18, waar zieke vrouwen liggen die uit Mechelen naar Gent werden overgebracht. Er staan een twintigtal bedden van witgeverfd ijzer. Niet alle zijn bezet. (...) Aan een bed zitten twee vrouwen. De oudste bloost zeer erg en haar oogjes van kwik tintelen rusteloos rond. 'Ge ziet er beter uit, vrouw' zegt mijn nicht, haar een pak chocoloade gevend, dat ze op haar knieën laat liggen zonder het aan te zien en zonder dank. 'Waaraan lijdt uw moeder?' vraag ik aan de jonge. Deze kijkt me aan en antwoordt niet. Heeft ze 't niet gehoord of ben ik te stompzinnig om den toestand te gissen? Ik doe dezelfde vraag aan mijn nicht. 'Wat heeft ze?' 'Dérangement cérébral,' wordt mij in het oor gefluisterd. Die menschen zijn uit Mechelen gevlucht tijdens het bombardement. Zij hadden een kruidenierswinkeltje, kwamen goed aan hun brood. Ze zijn alles kwijt en zij, de moeder, heeft half het verstand verloren. Toch bestaat er hoop op herstel, na langdurige, met volle rust.'''<ref>VIRGINIE LOVELING. ''Oorlogsdagboeken. Een vrouw vertelt over haar Eerste Wereldoorlog'', Bezige Bij, Antwerpen, 2013, p. 69-71</ref> . '''♠ BEELDFRAGMENT GEERT MAK OVER 1915 [https://www.vpro.nl/programmas/in-europa/kijk/afleveringen/2007-2009/1915-ieper-belgie.html IN IEPER]. . === Januari === . * [[De Druivelaar]], de Belgische scheurkalender verschijnt in een eerste uitgave. . === Februari === . * [[David Wark Griffith]]s [[Birth of a Nation]], het filmepos over de Amerikaanse Burgeroorlog gaat in New York in première. . * Duitsers gebruiken bij Verdun de eerste vlammenwerpers. . === Maart === . * De Duitse chemische industrie maakt kunstmatig salpeter (gebruikt bij kogels, granaten en de conservering van voedsel). . === April === . * Op 1 april is er de oprichting van de Belgische Militaire Inlichtingendienst (een van de oudste inlichtingendiensten) die later in concurrentie zal gaan met de staatsveiligheid. In het Vlaams spreekt men over de [[Algemene Dienst Inlichting en Veiligheid]] (ADIV) of het stafdepartement Inlichtingen en Veiligheid. In het Frans klinkt het: Service Général du Renseignement et de la Sécurité (SGRS)). Hun leuze is Quaero et tego en betekent ik onderzoek en bescherm. . * Op 22 april is er de eerste Duitse gasaanval bij Steenstrate. . * [[Armeense genocide]], nog steeds door de Turkse regering ontkend. . * De ontploffing van mijnladingen onder de Duitse [[Hill 60]] kondigt de [[Tweede Slag om Ieper]] aan. . === Mei === . * Duitsers brengen het Britse semi-militaire passagiersschip de [[Lusitania (schip, 1907)|Lusitania]] tot zinken tijdens haar reis van New York naar Liverpool in de Ierse Zee met een duikboot. De bijna twaalfhonderd van de opvarenden laten het leven, onder wie de vrouw van [[Antoine Depage]] en 128 Amerikanen. . * De mislukte geallieerde landing bij Gallipoli dwingt Winston Churchill tot ontslag als minister van marine. . === Juni === . * Fransen onderscheppen radioberichten en identificeren 15 Duitse spionnen in Engeland. Hun arrestatie volgt. . === Juli === . * In de Londense Tower is er de executie van de Nederlandse zeelui Janssen en Roos die voor Duitsland spioneren. . === Augustus === . * [[Paul von Hindenburg]] - de latere president van Duitsland (1925-1934) - verovert Polen. Er komen twee bezettingszones, een Duits gouvernement in [[Warschau]] en een Oostenrijks gouvernement [[Kielce]]. . * Oostenrijkers en Duitsers veroveren [[Brest-Litowsk]]. . === September === . * Het Franse leger gebruikt een stalen helm: de [[Adrianhelm]]. . === Oktober === . * Executie [[Edith Cavell]] . * Er komt een elektrische dodendraad langs de grens tussen België en Nederlandse van de Noordzee tot in [[Aken (stad)|Aken]]. . === November === . * [[Lord Kitchener]], de Britse oorlogsminister bezoekt [[Gallipoliveldtocht|Gallipoli]] en verandert van mening en is de evacuatie van het front genegen. . === December === . * In [[Poperinge]] opent het [[Talbot House]] zijn deuren, het is een Britse club voor militairen zonder onderscheid van rang. . * De [[Junker|Junkers J1]] is de eerste metalen eendekker en zijn vlucht goed beëindigt. . . ;Kijken <Gallery widths="155" heights="190"> Bestand:David_Wark_Griffith_1916.jpg|David Wark Griffith Bestand:Birth of a Nation theatrical poster.jpg|Birth of a Nation Bestand:Birth-of-a-nation-klan-and-black-man.jpg|Scène uit Birth of a Nation Bestand:Wilson-quote-in-birth-of-a-nation.jpg|Citaat van Wilson uit Birth of a Nation Bestand:NY_Times_Armenian_genocide.jpg|[[Armeense Genocide]] Bestand:Sultan_Hamid.jpg|[[Sultan Hamid]] en de Armeense Genocide Bestand:LOGO_SGRS.JPG|Logo Belgische Militaire inlichtingendienst Bestand:NYTMap2ndBattleOfYpres1915.png|Tweede slag om Ieper Bestand:Adrian_helmet_1.jpg|[[Adrianhelm]] Bestand:Nurse_Edith_Cavell_1865-1915_Q32930.jpg|Edith Cavell in haar tuin (1865-1915) Bestand:Edith_Cavell_-_Uccle.jpg|Edith Cavell in Ukkel Bestand:Lord_Kitchener_AWM_A03547.jpg|Lord Kitchener (1850-1916) Bestand:Kitchener-Britons.jpg|Horatio Kitchener promo Bestand:Scene_just_before_the_evacuation_at_Anzac._Australian_troops_charging_near_a_Turkish_trench._When_they_got_there_the..._-_NARA_-_533108.tif|Australische troepen rukken op richting Turken Bestand:W_Beach_Helles_Gallipoli.jpg|Klaar voor de aftocht Bestand:Attaturkswords5.jpg|[[Gallipoliveldtocht|Gallipoli]] monument Bestand:Talbot_House.jpg|Voorgevel Talbot House in Poperinge Bestand:Philip_‘Tubby’_Clayton.jpg|'Tubby' Bestand:Talbot_House_Garden.jpg|Tuin van het Talbot House Bestand:Bunkerhill60.JPG|[[Hill 60]] tegenwoordig een rustig park </gallery> . . == 1916 == . [https://www.youtube.com/watch?v=1jwZM5SpBPQ '''♠ BEELDFRAGMENT EERSTE WERELDOORLOG DEEL 4'''] . '''♠ BEELDFRAGMENT GEERT MAK OVER 1916 AAN [https://www.vpro.nl/programmas/in-europa/kijk/afleveringen/2007-2009/1916-de-somme.html DE SOMME] . === Januari === . * De laatste geallieerden geëvacueerd bij Gallipoli. . * Uitgetest: de eerste Britse tank, de Mark I. . === Februari === . * In [[Zürich]] (Zwitserland) is Cabaret Voltaire het centrum voor de [[Dadaïsme|dadaïsten]]. . * De Russische minister van binnenlandse lijkt betrokken in een complot om Raspoetin te liquideren. . * De aanval van de Duitsers op Verdun is één van de bloedigste slagen van de Eerste Wereldoorlog waarbij 600.000 mannen sneuvelen. De eerste dag vuren de Duitsers 1 miljoen artilleriestukken af. De doorbraak ten noorden van Verdun en de inname van Fort Douaumont zijn de enige winsten voor de Duitsers. . === Maart === . * De Duitse generaal [[Von Bissing]] vernederlandst de [[Universiteit van Gent]]. . * [[Alfred Einstein|Einstein]] publiceert de [[relativiteitstheorie]]. . === April === . * Paasopstand in Ierland . * Executie [[Gabrielle Petit]] . === Mei === . === Juni === . === Juli === . === Augustus === . === September === . === Oktober === . * Executie [[Edith Cavell]] . === November === . === December === . * Moord op Rasputin . ;Kijken <gallery> File:Easter_Proclamation_of_1916.png|Paasopstand File:Grigori_Rasputin_1916.jpg|Raspoetin werd gezien als de oorzaak van de penibele toestand in het keizerlijke Rusland. File:Dead_Rasputin.jpg|Eind december maken monarchisten, bevreesd voor zijn invloed op de tsarina, hem af met pistoolschoten. </gallery> . . == 1917 == . [https://www.youtube.com/watch?v=PVtfv9def-w ♥ In Europa, hoofdstuk 3: 1917-1924] . === Januari === . === Februari === . === Maart === . === April === . === Mei === . === Juni === . === Juli === . === Augustus === . === September === . === Oktober === . === November === . === December === . ;Kijken <gallery> </gallery> . . == 1918 == . === Januari === . === Februari === . * Leon Trotski richt het [[Rode leger]] op. . * Nederland heeft een Seintoestellenfabriek in Hilversum die het leger en de marine voorziet van elektronische communicatie met overzeese rijksdelen. . === Maart === . === April === . * Oprichting van d Royal Air Force, de eerste luchtmacht die onafhankelijk opereert van marine en landmacht. . * [[Manfred von Richthofen]] gekend als de [[Rode Baron]], de beroemdste vliegenier uit deze oorlog wordt neergehaald. . * De geallieerden verwoesten de Zeebruggese haven. De Duitsers gebruikten die als hun U-Bootbasis. . === Mei === . === Juni === . === Juli === . === Augustus === . === September === . === Oktober === . === November === . ♠ [https://www.youtube.com/watch?v=DwCxaBoIFEw '''BEELDFRAGMENT EERSTE WERELDOORLOG 5'''] . === December === . ;Kijken <gallery> </gallery> . . ;Kijken <Gallery> File:Wilhelm_II_of_Germany.jpg|Keizer Wilhem II File:1000_Franc_Note.jpg|De onderwaterzetter op een bankje File:Inondation_Ramskapelle.jpg|Onderwaterzetting van Ramskapelle File:Hochspannungszaun_Belgien-Holland_1.jpg|Hoogspanningsgrens met Nederland File:Map_Europe_alliances_1914-nl.svg File:FranzFerdinandCar.jpg|Wagen van Franz Ferdinand File:World_War_1_Headlines_R01.jpg|Een krant kopt File:L%27Evénement_illustré_-_7_juin_1919.jpg|[[Gabrielle Petit]] File:Mass_demonstration_in_front_of_the_Reichstag_against_the_Treaty_of_Versailles.jpg|Betoging in Berlijn tegen de opgelegde vrede File:Leo_Gestel_Vluchtende_Belgen_1914.jpg|Leo Gestel schilderde de Belgen op de vlucht File:Self_Portrait_of_Leo_Gestel.jpg|Leo Gestel, zelfportret File:Bundesarchiv_Bild_102-11383,_Doorn,_Kaiser_Wilhelm_II._mit_Gattin_und_Tochter.jpg|De Ex-Keizer in ballingschap Bestand:Armisticetrain.jpg|Foto na het ondertekenen van de [[Wapenstilstand]] op 11 november 1918 in [[Compiègne]] </gallery> . '''♠ [[Geert Mak]] OVER 1917 IN [https://www.vpro.nl/programmas/in-europa/kijk/afleveringen/2007-2009/1917-frankrijk.html FRANKRIJK]''' . '''♠ [[Geert Mak]] OVER 1917 [https://www.vpro.nl/programmas/in-europa/kijk/afleveringen/2007-2009/1917-rusland.html RUSLAND]''' . = Examen = ;A-vragen . S&V.Leg uit: Bill Levit, Taylorisme, Fordisme, Fin de Siècle, decadentie, Freud, Eros en Thanatos, Narcisme, de tuin van Narcissus, 'Bachten de kupe', 'Sterk water'. Leg uit (niet 2021): Gavrilo Princip, Hendrik Geeraert, Karel Cogge, de Belgische verdienste, Eisenstein, Methodist, Oktoberrevolutie, kusttoerisme, Moskowarchief. . ;B-vragen . * Niet 2021 S&V.Leg uit: Lenin maakte een deal met de Duitsers bij de voorbereiding van zijn Revolutie. Waar heeft Geert Mak het hier over? . * Leg uit: Burgers maakten de inundatie van de IJzervlakte en een zeer bloedige IJzerslag mogelijk. Hoe kregen zij (wie?) dit voor elkaar, wanneer was dat en wat waren de gevolgen? . * S&V.Tijdens het fin de siècle en de eerste wereldoorlog zijn er twee tuintypes die de maatschappij van dat moment weerspiegelen. Kan je ze benoemen, toelichten en duiden hoe ze respectievelijk verband houden met de maatschappij van 1890 tot 1914 en die van 1914 tot 1918? . ;C-vragen . * S&V.Leg uit: Sommige analyses zien die de Eerste Wereldoorlog als een initiatief van de heersende klasse om een socialistische revolutie van het proletariaat te beteugelen en zo een oorlog van arm tegen rijk te vermijden. . * S&V.Leg uit: De inundatie van de IJzervlakte en de IJzerslag zorgden ervoor dat de bewegingsoorlog die sinds 2 augustus 1914 gaande was, nu tot stilstand kwam. Beide partijen groeven zich in voor vier jaar lang, langs een front dat 10.000 kilometer loopgraven telde. . = Bronnen en referenties = 5ftm1ns4yjpvvb9d7rkjrwhpcl12bur 0 46788 430538 429491 2026-10-06T08:53:40Z Erik Baas 2193 Erik Baas heeft de pagina [[Welzijnenveiligheid/Deel8a]] hernoemd naar [[Welzijn en veiligheid/Deel8a]] zonder een doorverwijzing achter te laten 429491 wikitext text/x-wiki [[Bestand:French mutilé without mask2.tif|thumb|550px|Een verminkte Fransman na de oorlog. Wanneer eindigt de Eerste Wereldoorlog precies? In de geschiedenisboeken staat een officiële datum: op 11.11.1918, om 11 uur. Toen ondertekenden de [[Duitsland|Duitsers]] en de [[Frankrijk|Franse]] maarschalk [[Ferdinand Foch]] in een treinwagon in het [[bos van Compiègne]] de [[wapenstilstand]]. Op diezelfde plaats sloten de Fransen op [[22 juni]] [[1940]] een vernederende [[Wapenstilstand van 22 juni 1940|wapenstilstand]] met Duitsland. [[Adolf Hitler|Hitler]] liet de wagon terugplaatsen en was aanwezig. De plaats staat bekend als de ''[[clairière de l'armistice]].'' Voor wie terugkwam, was de vrede echter niets meer dan een schriftelijke afspraak. De slachtoffers kwamen niet terug, [[Gueules cassées|verminkte gezichten]] werden niet hersteld, een afgezet been werd niet vervangen door een nieuw en [[Louis-Ferdinand Céline]] zou zich zijn lange leven geconfronteerd zien met de pijn van zijn oorlogswonde. Van het [[interbellum]] - en hier spreek ik de student aan - wist jullie overgrootmoeder en jullie overgrootvader niets. Ze leefden er, maar hadden er zelf geen naam voor. Wisten ze veel dat er na de Eerste Wereldoorlog nog een tweede zou volgen. ''Inter'' staat voor tussen, ''bellum'' verwijst naar oorlog. Te beginnen in [[1919]] en eindigend in [[1939]]. Een periode van hooguit twintig jaar, maar voldoende om een nieuw demografisch potentieel op te bouwen van jonge soldaten, fysiek sterke mannen van twintig jaar die perfect te brainwashen zijn. Het [[interbellum]] is voor Vlaanderen een tijd van herstel, heropbouw. Voor Nieuwpoort, Diksmuide en Ieper duiken er verschillend scenario’s op voor de heropbouw. Pacifistische stemmen willen de verwoeste gewesten laten voor wat het is om de gruwel te tonen zodat dit nooit meer zou gebeuren. Wie dit slagveld heeft gezien, zal doordrongen zijn van de gedachte hoe waardevol de vrede is. Nooit meer oorlog dus. Andere stemmen verkiezen de heropbouw en vermits de tabula rasa zijn nieuwe steden, aangepast aan de toekomst een mogelijkheid: een tweede New York, een rationele stad met groenzones, een scheiding tussen wonen en werken en vol mobiliteit. Uiteindelijk zullen deze ideeën het niet halen. De heropbouw tracht de vooroorlogse stad zo goed mogelijk te imiteren. In Duitsland ervaart men het einde van de oorlog anders. Daar haalt de [[Dolkstootlegende|dolkstoottheorie]] de overhand. Sommigen zijn overtuigd dat de oorlog niet voorbij is of een nieuwe wending kan nemen. Berlijn beleeft tussen 1924 en 1929 (de beurscrash in New York) hoogdagen. [[Paul Van Ostayen]] vertoeft er en hij is er de getuige van. In België beloont de koning tijdens de laatste oorlogsdagen het 'proletariaat' - nu een groep oud strijders - voor hun verbetenheid in de loopgraven. Deze [[le coup de Loppem|Coup van Loppem]] geeft alle Belgische mannen vanaf 21 jaar stemrecht. De socialisten komen versterkt uit de wereldbrand: hun loyaliteit diende vier jaar lang het land en niet de eigen klasse. Van de leuze van Marx 'proletariërs aller landen' kwam dus niets in huis. De gedachte van een internationale klassenstrijd, een oorlog van arm tegen rijk, verdween met de Eerste Wereldoorlog als sneeuw voor de zon. Maar nu, na de gewelddadige Russische Revolutie van 1917 en het einde van de Groote Oorlog klinken de socialistische slogans niet alleen aantrekkelijk maar ook aanvaardbaar. De leuze van ‘de drie achten’ (acht uur werken, acht uur ontspannen, acht uur slapen) en 'Rood of geen brood' zijn realpolitiek. Ook de politie lijkt in die dagen democratisch te worden. Officier worden blijft moeilijk. In [[1933]] grijpt [[Adolf Hitler]] in Duitsland de macht en eigent zich een eigen militie toe: de [[Schutzstaffel|SS]]. Ironisch genoeg had [[Aldous Huxley]] hiervoor in 1935 gewaarschuwd met zijn [[Brave New World (roman)]].]] <big>'''HOOFDSTUK 8: DE LAATSTE VOLLE EEUW'''</big> ;<big>'''1919-2020'''</big> . '''Dit achtste hoofdstuk bestaat uit vier delen. [[Gebruiker:Benedict Wydooghe/Evoluties in het welzijns- en veiligheidsdenken deel8b|Klik hier voor deel 2]], klik hier voor [[Gebruiker:Benedict Wydooghe/Evoluties in het welzijns- en veiligheidsdenken deel8c|deel 3]], [[Gebruiker:Benedict Wydooghe/Evoluties in het welzijns- en veiligheidsdenken deel8d|deel 4]]. Voor het besluit van de cursus: [[Gebruiker:Benedict Wydooghe/Evoluties in het welzijns- en veiligheidsdenken deel9|klik hier]].''' . <big>'''DEEL 1_INTERBELLUM (1919-1939)'''</big> . {{Cquote|'''Er is nooit een document van cultuur dat niet tevens een document van de barbaarsheid is.'''|[[Walter Benjamin]]}} . {{Cquote|'''Een uur is niet een uur, het is een vat gevuld met geuren, geluiden, voornemens en klimaten. Wat wij de werkelijkheid noemen is een bepaald verband tussen zulke sensaties en herinneringen die ons gelijktijdig omringen.'''|[[Marcel Proust]] (1871–1922), postuum in [[À la recherche du temps perdu]], 1927.}} . = Roaring twenties? 1919-1929 = [[Bestand:Mussd.jpg|thumb|550px|Voorafgaand aan de [[mars op Rome]] inspecteert Mussolini (links) zijn troepen in Napels. Na de Eerste Wereldoorlog hangt er in Italië een revolutionair-democratische sfeer, bekend als het 'Biennio Rosso', een doorn in het oog van de oude en nieuwe machtshebbers: de adel en de industriëlen zoals [[Pirelli]] en [[Agnelli]], de grootgrondbezitters en de bankiers. Het Biennio Rosso leidde onder meer tot de invoering van de achturendag. De fascistische [[Vrijkorps|vrijkorpsen]] van [[Benito Mussolini]] slaan de volksbeweging neer. Na de in scène gezette mars op Rome grijpt Mussolini de macht en draait hij de democratische verworvenheden terug: het algemeen stemrecht verdwijnt, net als de achturendag. De lonen dalen, arbeiders moeten meer discipline tonen en de vakbonden, de socialisten en de communisten zijn kop van jut. Mussolini draait de klok terug naar het [[Ancien Regime]] van voor de [[Italiaanse eenwording]] en realiseert in Italië dat waar de hele Europese elite in 1914 zat op te hopen en de Eerste Wereldoorlog instapte. Engeland en Duitsland kijken met grote ogen naar deze nieuwe aanpak.]] [[Bestand:Outside_the_London_and_North_Western_Hotel_in_Dublin,_April_21,_1921.jpg|thumb|550px|[[Black and Tans|De Black and Tans]] zijn het Britse antwoord op de guerrillaoorlog met het IRA. De groep bestond vaak uit veteranen van de Eerste Wereldoorlog zonder politietraining. Ze functioneerden als ongecontroleerde bendes en werden goed betaald. In feite waren ze bedoeld als hulp voor de politie_ escortering, schildwacht en crowd control. Tussen 1920-1922 dienden ongeveer 7000 mannen de Black and Tans. De meeste van hun acties liepen uit de hand.]] [[File:Bundesarchiv Bild 146-1973-026-43, Kapp-Putsch, München.jpg|thumb|550px|Hitler richt in mei 1923 de Stoßtrupp Adolf Hitler op, de voorloper van de SS die in 1925 ontstaat. De eenheid komt onder leiding van [[Joseph Berchtold]]. Toch komen deze privé milities niet uit de lucht gevallen. Toen de Duitse Keizer in november 1918 naar Nederland vlucht, verkeert zijn land in een revolutionaire sfeer, ook onder soldaten is de anarchie voelbaar. Legerleiders krijgen van de regering het bevel om de opstandelingen neer te slaan en ontbinden hiertoe hun (onbetrouwbare) legereenheid om loyale vrijwilligerskorpsen op te richten. Die bestaan uit burgers, studenten en goed geselecteerde veteranen. In januari 1919 breng zo'n korps de twee kopstukken van de revolutie animaal om het leven: [[Rosa Luxemburg]] en [[Karl Liebknecht]].]] . '''De [[Roaring twenties]], ook de [https://books.google.be/books?id=FtbnIe103p4C&printsec=frontcover&dq=roaring+twenties&hl=nl&sa=X&ved=0ahUKEwjyot-I5OvgAhXvMewKHRW3DnEQ6AEIKzAA#v=onepage&q=roaring%20twenties&f=false Yellow twenties] genoemd duren in werkelijkheid geen decennium. De wereld herstelde langzaam van het trauma van de Eerste Wereldoorlog en voor men het wist was de extase uit, met de beurskrach in New York.''' . ;Kijken [https://www.youtube.com/watch?v=zFJYUZbwF2Y '''♠ IN EUROPA, 1918-1938'''] . [https://www.youtube.com/watch?v=UfYLLt-BZvk '''♠ IN EUROPA, 1922-1939'''] . [https://www.vpro.nl/programmas/in-europa/kijk/afleveringen/2007-2009/1922-berlijn.html '''♠ GEERT MAK OVER BERLIJN IN 1922'''] . [https://www.vpro.nl/programmas/in-europa/kijk/afleveringen/2007-2009/1925-predappio-italie.html '''♠ GEERT MAK OVER ITALIE IN 1925'''] . [https://www.vpro.nl/programmas/in-europa/kijk/afleveringen/2007-2009/1929-berlijn.html '''♠ GEERT MAK OVER BERLIJN IN 1929'''] . == 1919 == [[File:Albert I (1875-1934) in 1918.jpg|thumb|550px|Na de [[revolutie van Loppem]] in november 1918 ontstaat een nieuwe de Belgische regering. De gesprekken tussen Albert I en de katholieke, socialistische en liberale politici die tijdens de oorlog in België verbleven, leiden tot het [[algemeen enkelvoudig stemrecht]], de syndicale vrijheid, de gelijkheid van het Frans en het Nederlands en de oprichting van de Gentse universiteit. De regering in ballingschap wordt nauwelijks betrokken, (zogezegd) omdat zij de voeling met de bevolking verloor. Samen met de conservatieven vindt men dit zo revolutionair dat men spreekt over de ‘coup van Loppem’. De revolutie van november 1918 vormt zo een mijlpaal in het rijtje [[Glorious Revolution|1688]], [[Amerikaanse Onafhankelijkheidsoorlog|1776]], [[Franse Revolutie|1789]], [[Communistisch Manifest|1848]] en [[Rerum Novarum|1891]]: het is de overwinning op de restauratie, vol van [[Feodaliteit|feodale standenstaat]], [[Absolutisme|absolutistische]] en [[Aristocratie|aristocratische]] trekjes die haar neus ophaalt voor het seculiere recht, het streven naar persoonlijke vrijheid, politieke gelijkheid, de [[Democratie|democratische]] klassenstaat en de [[volkssoevereiniteit]].]] . '''Op 19 januari stabiliseert de Duitse Nationale Vergadering in Weimar – een dorp zo’n driehonderd kilometer ten zuidwesten van Berlijn - het land met een republikeinse grondwet. Vrouwen mogen stemmen, mannen boven de twintig ook. Het bestuur is in handen van een president en een door hem benoemde rijkskanselier. Het keizerrijk houdt op te bestaan en een zwart-rood-gouden vlag vervangt de zwart-wit-rode. Adelijke titels verdwijnen en de keizer is verbannen naar Nederland. Op 28 juni komt het na het [[Verdrag van Versailles (1919)|Verdrag van Versailles]] (dat de Eerste Wereldoorlog beëindigt) in Berlijn, Hamburg en Frankfurt tot straatgevechten tussen extreemrechtse veteranen en communisten, de inspanningen van politici om de orde te handhaven ten spijt. De Duitse economie ligt aan duigen en de politiek is instabiel. München roept een Russisch gemodelleerde radenrepubliek uit tot paramilitairen en de rechtse woede er korte metten mee maken. Die noemen het verdrag pijnlijk, verraderlijk en vernederend. Er is de afstand van grondgebieden, het leger mag maximum 100.000 man tellen, de herstelbetalingen zijn torenhoog en de schatkist leeg.''' . * Na de [[Coup van Loppem]] zorgt het [[Algemeen enkelvoudig stemrecht|Algemeen Enkelvoudig Stemrecht]] voor politieke verandering in België. . * De [[Wet Vandervelde]] regelt het alcoholgebruik. Het verbod op sterke drank in herbergen en kroegen doet brouwers zoeken naar bieren met een hoger alcoholpercentage, een typisch Belgisch fenomeen. De sociaal progressieve, socialistische minister van justitie [[Emile Vandervelde]] ziet in dat justitie en sociaal werk hand in hand gaan, erkend de nood aan geschoolde beroepskrachten in de (preventieve) hulpverlening én de nood aan sociale scholen. Vandervelde bindt de strijdt aan tegen alcoholisme en de criminaliteit. De oprichting van Kind en Gezin moet de jeugdverwaarlozing aanpakken en een wet regelt de onvrijwillige [[werkloosheid]]. Kortrijk hoort het in Keulen donderen. Van dit soort sociaal onderwijs of maatregelen is geen sprake. Een vlasstaking duurt er acht weken, 2.500 vlaswerkers eisen hogere lonen, de achturendag en het recht op staking.<ref>MAMPUYS JOZEF (Ea.). ''Een eeuw Christelijk syndicalisme in het arrondissement Kortrijk''. ACV & KADOC, Leuven, 1992, p. 33.</ref> . * '[[Peaky Blinders|Criminele bendes]]' die tijdens de oorlog ontstonden, doen de politie een speciale eenheid oprichten: de [[Gerechtelijke Politie bij de Parketten]]. . * Oprichting van de New York School of Social Work. Sinds 1904 heeft de stad aandacht voor opleidingen tot sociaal werker. . == 1920 == . * [[Drooglegging (alcoholverbod)|Drooglegging]] in de Verenigde Staten en oprichting van de Chicago School of Civics and Philantropy. . * De pas opgerichte gerechtelijke politie rolt de [[Bende Van Hoe-Verstuyft]] op na 36 overvallen en 14 moorden. Het is een eerste streepje op hun borst. . * In het centrum van Berlijn marcheert op 12 maart een legerkorps door de straten op weg naar een staatsgreep die zal mislukken. Wolfgang Kapp is hun aanvoerder. De gebeurtenis gaat de geschiedenis in als de [[Kapp-putsch|Kapp-Putsch]]. . * Een internationale conferentie in Parijs legt de basis voor een 'veilige' grensbewaking door middel van uniforme paspoortstandaard met 'pas'-foto's en douaneformaliteiten zoals we dit vandaag kennen. Het systeem zorgt voor een wereld-regime met grenzen, grensbewaking en grote, geïsoleerde bevolkingsgroepen. Nadav Eyal schrijft daarover dat het systeem vandaag vanzelfsprekend is. Toen was het revolutionair. Het veranderde de emigratiestromen van de afgelopen millennia op een ongeziene wijze. Doorgaans 'gold dat dat mensen, die niet onmiskenbaar ziek waren, die konden bewijzen dat ze geld hadden dan wel familie die hen kon onderhouden, die konden lopen zonder duidelijk te hinken en die niet zwakbegaafd waren' zonder veel hinder konden migreren. Natuurlijk bestonden er al eerder paspoorten, was een landverhuizing nooit een lachertje en genoten nieuwkomers geen rechtsgarantie noch werden ze met open armen ontvangen. 'Soms werden ze gedood als ze een rivier overstaken, of uitgehongerd als hun de toegang tot een ommuurde stad werd ontzegd. Maar als een gemeenschap zich geconfronteerd zag met een calamiteit en vluchtte, stuitte zij niet op de effectieve technologische barrières en de de beperkingen van het paspoort zoals bij de asielzoekers vandaag.<ref>NADAV EYAL, Vertaald door AUKE LEISTRA & ATTY MENSINGA. ''Revolte. De wereldwijde opstand tegen globalisering,'' Arbeiderspers, Antwerpen, 2012, p. 283-285. Eyal citeert hierbij het boek van JOHN C. TORPEY ''The Invention of the Passport: Surveillance, Citizenship and the State'', University Press, Cambridge, 2018.</ref> . * De [[NSDAP]] hijst de [[Swastika (symbool)|swastikavlag]]. Hitlers kompanen zijn enthousiast over het "Germaanse" motief met een "uitwerking van een brand." Hitler ontwerpt halfweg de jaren '20 de 'definitieve' vlag met de kleuren van het Duitse Keizerrijk: een zwart rechtswijzend hakenkruis in een witte cirkel en een rode achtergrond. . * De paramilitaire [[Black and Tans]] komt tot een trieste hoogtepunten. Op Bloody Sunday 21 november schieten ze in het wilde weg op een menigte die de finale van het Keltische voetbal bekeken in Dublin en doden veertien mensen. In de nacht van 11 december steken ze meer dan 300 gebouwen in brand en executeren ze vijf burgers en twee IRA-verdachten. . ;Kijken <Gallery> Bestand:Prohibition_agents_destroying_barrels_of_alcohol_(United_States,_prohibition_era).jpg|De drooglegging vernietigt zoveel mogelijk alcohol. Bestand:Jules_Vits_(1868-1935)_Graf_Gentil_De_Meyer_Melle_4-4-2017_13-32-40_4-4-2017_13-32-40.JPG|Graf van de vermoorde politiecommissaris Gentil De Meyer. Bestand:Vandervelde_-_Vive_la_Commune,_p3.png|Emile Vandervelde Bestand:Parteiadler_Nationalsozialistische_Deutsche_Arbeiterpartei_(1933–1945).svg|NSDAP </Gallery> == 1921 == . * [[Insuline]] en [[radium]] ontdekt. . * De gerechtelijke politie krijgt een opleiding in de School voor Criminologie en Criminalistiek: inspecteurs, officieren en magistraten krijgen er wetenschappen, theorie en praktijk. . * Invoering [[achturendag]] en de achtenveertigurenweek. . == [https://www.youtube.com/watch?v=5vYJkZpN5UM 1922] == [[File:Mary_Ellen_Richmond.png|thumb|550px| [[Mary Richmond]] (1861-1928) een invloedrijke figuur uit de Charity beweging in de V.S. publiceert in 1922 haar legendarische boek ''What is social casework?'' Eerder publiceerde ze ''Social Diagnosis'' met medische en pedagogische inzichten. Als pionier van het social casework brengt ze nu een rationele insteek in het bonte allegaartje van liefdadigheidswerken door aandacht te geven aan de context en de omgeving waarin sociaal onwelzijn tot stand komt. Materiële hulp en praktische behoeften krijgen eveneens aandacht. In deze periode, tussen 1920 en 1922 worden in België de eerste acht sociale scholen opgericht.]] . * België verbiedt reclame voor [[voorbehoedsmiddelen]], de wet blijft in voege tot [[1973]]. . * [[Friedrich Wilhelm Murnau]] regisseert de eerste [[Dracula (roman)|Draculafilm]]: [[Nosferatu, eine Symphonie des Grauens|Nosferatu]]. . * [[Mars naar Rome]] van de Italiaanse [[fascisten]] onder leiding van [[Benito Mussolini]]. . * Wet op het [[arbeidscontract]] voor [[bediende|bedienden]]. . * Marcel Proust overlijdt. '''[https://www.youtube.com/watch?v=9mLdo4uMJUU FILM]''' . [[Bestand:Save a Little Dram for Me.ogg|thumb|"Save a Little Dram for Me". Lied uit de tijd van de [[Drooglegging (alcoholverbod)|drooglegging]] opgenomen door de Thomas Edison-studio. Deze opname dateert uit 1922.]] . == 1923 == . * De Duitse betaalachterstand loopt zo hoog op dat Belgen en Fransen het Ruhrgebied bezetten om er kolen en staal op te eisen. . * [[Howard Carter]] opent het graf van farao [[Toetanchamon]]. . * In [[Munchen]], een bolwerk van rechts-nationalisme en conservatisme pleegt Hitler zijn [[Bierkellerputsch]]. De politie kan zijn knokploeg uiteen drijven en Hitler verdwijnt voor een tijdje in de gevangenis waar hij zijn [[Mein kampf]] schrijft. . * Tegen het jaareinde komt Amerika Duitsland ter hulp met leningen en nieuwe afspraken inzake de herstelbetalingen. Het invoeren van de Rentenmark zorgt ervoor dat de Duitsers op boodschap kunnen met hun portefeuille in plaats van een kar vol geld. . * ♣ De Franse kunstenaar Jean Cocteau (1889 -1963) schrijft de roman ''Le Grand Écart'' met daarin een gedicht dat [[Pieter Nicolaas van Eyck]] (1887-1954) enkele jaren later zal vertalen en plagiëren tot ''De tuinman en de dood''. Op het einde maait een machtige hovenier de tuinman, ook al vlucht hij naar het Perzische Isfahan, daar waar de paridaisa hun oorsprong kennen. Of hij nu wil of niet, hij zal het aardse paradijs moeten inruilen voor de hemelse lusthof.<ref>CLAUDIA THUNNISSEN. ''De tuin van je leven. Een metafoor''. In: GARY SCHWARTZ. ''Flora in Leiden. De verborgen tuinen van de stad'', SDU Maarssen, ’s-Gravenhage, 1990, p. 88.</ref> 'Een Perzisch Edelman: Van morgen ijlt mijn tuinman, wit van schrik, Mijn woning in: 'Heer, Heer, één ogenblik! Ginds, in de rooshof, snoeide ik loot na loot, Toen keek ik achter mij. Daar stond de Dood. Ik schrok, en haastte mij langs de andere kant, Maar zag nog juist de dreiging van zijn hand. Meester, uw paard, en laat mij spoorslags gaan, Voor de avond nog bereik ik Ispahaan!' - Van middag - lang reeds was hij heengespoed - Heb ik in 't cederpark de Dood ontmoet. 'Waarom,' zo vraag ik, want hij wacht en zwijgt, 'Hebt gij van morgen vroeg mijn knecht gedreigd?' Glimlachend antwoordt hij: 'Geen dreiging was 't, Waarvoor uw tuinman vlood. Ik was verrast, Toen 'k 's morgens hier nog stil aan 't werk zag staan, Die 'k 's avonds halen moest in Ispahaan.'<ref>Uit: Verzameld Werk van P.N. van Eyck (1887-1954).</ref> . == 1924 == . * In de [[Weimarrepubliek]] wordt [[Adolf Hitler]] veroordeeld tot vijf jaar gevangenisstraf voor zijn leidende rol in de [[Bierkellerputsch]]. Hij zit negen maanden. . * De (later) omstreden [[J. Edgar Hoover]] wordt benoemd tot directeur van het Bureau of Investigation als voorloper van de FBI. Hij zal 37 jaar lang directeur zijn tot aan zijn dood in 1972. Onder zijn leiding ondergaat het onderzoeksbureau enkele naamsveranderingen. . '''[https://www.youtube.com/watch?v=Lu6ecS3Kax0 ♠ DOCUMENTAIRE: WIE WAS J. EDGAR HOOVER]''' . == 1925 == [[Bestand:Anita_Berber,_1918.jpg|thumb|550px|Berlijn neemt de status van Parijs over. Sinds 1919 doorbreekt [[Anita Berber]] de grenzen van het betamelijke. Ze danst naakt op de Berlijnse podia, leeft biseksueel en laaft zich aan opium, morfine en cocaïne. Een verhaal doet de ronde dat als iemand in haar publiek de aandacht er niet bij hield, ze aan de tafel ging staan, een glas champagne dronk terwijl ze op de onoplettende urineerde. In 1928 is haar kaars opgebrand en overlijdt ze op 29 jarige leeftijd.<ref>LEO BLOKHUIS. ''Berlijn. Muzikale revolutie'', Bezige Bij, Amsterdam, 2020, p. 22.</ref>]] . * Wet op de [[Commissie voor Openbare Onderstand]] (België). . * Otto Dix schildert een vurig rood portret van [[Anita Berber]]. . * ♣ Alberic Joseph Florizoone, een vierde generatie bijenkwekers, richt Meli op als familiebedrijf dat zich richt op de productie van honing en andere bijenproducten. Hij oogst honing in de achtertuin van het ouderlijke huis, verkoopt die aan buren, vrienden en familie. In 1935 opent hij het revolutionaire, kubistische Bijenpaleis in Adinkerke, ontworpen door architect Jozef Denorme. Florizoone houdt er wandelvoordrachten. Begin jaren vijftig doopt hij het Bijenpaleis om tot het Meli Park, het eerste themapark in Europa. . * [https://www.youtube.com/watch?v=C43G9lQ6G7E Sfeerbeeld uit de Amsterdamse Jodenbuurt]. . * [[Leopold Roger|Léopold Roger]] vliegt een luchtverbinding tussen België en Congo. Een aandenken staat in [[Mariembourg]] op de Boulevard de la Gare. Een bronzen plakkaat toont een naakte luchtgodin. . . == 1926 == . * Demonstratie van de eerste [[Draadloze telefoon|draadloze telefoon]] in Berlijn. . * Oprichting [[Hitlerjugend]]. . * De Italiaanse premier [[Mussolini, Benito|Mussolini]] ontsnapt aan een aanslag. . * Tijdens het Koloniaal Congres omschrijft pater Le Grand de recrutatie van het werkvolk in Congo: 'groepen zwarten, met touwen rond de nek aaneengebonden, trekken naar de werven... Binnenkort zullen ze proberen om te vluchten of om zelfs nog liever als mannen te sterven dan de indruk te krijgen als slaven te leven.' De Belgische elite onthaalde de kritische noot niet op gejuich. . * Churchill verliest zijn zelfbeheersing bij een nationale staking en stelt voor om de werkonwillige mijnwerkers te beschieten met mitrailleurs. In de ogen van Churchill is de dictator Mussolini een 'Romeins genie' die de wereld toonde 'hoe men subversieve krachten moet bestrijden.' . * Kees Vreeken, een zadenveredelaar richt zijn zaak op in Dordrecht. De zaak bestaat nog altijd. Zijn zoon Wim en zijn kleinzoon Ton volgende hem op en baten de zaak uit in de Voorstraat 448 in Dordracht (www.vreeken.nl). Zie ook Oranjelaan 7 of op www.villa-augustus.nl. . == 1927== . ;Kijken [https://www.youtube.com/watch?v=_YSDgruADlE '''♠ BERLIJN IN 1927'''] . * Uitvinding van de televisie.<ref>Over dit jaar zie: BILL BRYSON. ''De zomer van 1927''. Contact, Antwerpen, 2014.</ref> . * [[Al Capone]] is op het hoogtepunt van zijn macht . * In de Berlijnse [[Filmstudio Babelsberg]], de oudste studio ter wereld, verschijnt de film die [[Fritz Lang]] groot maakt: [https://www.youtube.com/watch?v=fCDQzGTBA3E Metropolis]. De film speelt zich af in het jaar 2026. Het verhaal hoe de regisseur tot de film kwam is fijn gedocumenteerd.<ref>BEN WILSON, vertaald door George Pape. ''Metropolis. De grootste uitvinding van de mens'', Spectrum, Amsterdam, 2020, p. 340 ev.</ref> . * [[Anton Philips]] bouwt in [[Eindhoven]], op [[Strijp-S]] een eerste van drie indrukwekkende industriegebouwen, op de zogenaamde Hoge Rug. Lange tijd stond dit gebied bekend als de verboden stad, omringd door de Eindhovense bebouwing en ontoegankelijk voor wie geen pas had. Op de site (uit 1916) verrijst een natuurkundig labo (1923), een klokgebouw (1928), kleinere gebouwen, een ketelhuis en een machinekamer (1929), het Veemmagazijn (1942) en het Glasgebouw (1948). Strijp-S is de geboortelocatie van veel Philips-producten. Van zand tot klant is het motto; van research tot opslag, van glasblazen tot kartonfabriek: alles op één terrein. Strijp-S is tijdens de Tweede Wereldoorlog tweemaal gebombardeerd ([https://www.youtube.com/watch?v=ABPmiYMtKfc op 6 december 1942 door de Royal Air Force], het zogenaamde [[sinterklaasbombardement]], omwille van de productie van radio- en radaronderdelen en op 19 september 1944 waren eer Duitse bombardementen na de bevrijding van Eindhoven). De bombardementen vegen Eindhoven van de kaart, de enige buurt die gespaard bleef zijn [[De Bergen (Eindhoven)|De Bergen]], een wirwar van steegjes en straatjes. . * Wet op de [[beroepsziekten]]. . == 1928 == . * Oud-strijder [[Karel Dubois]] sticht de Katholieke Studenten Actie (KSA). . * [[Alexander Fleming]] ontdekt [[penicilline]]. . * [[Bormsverkiezing]] in Antwerpen. . * De Driestuiversopera of de Dreigroschenoper maakt Bertolt Brecht en de componist Kurt Weill bekend. Hun theaterstuk is gebaseerd op een Engelse opera uit 1728, de Beggar's Opera van John Gay. In het pre-hitleriaanse Duitsland bereikt Brecht het tegenovergestelde van waarvoor hij de opera bedoelde. Het stuk voert keurige zakenlui als gangsters ten tonele en gangsters als keurige zakenmensen. Het gepeupel, de bourgeoisie en de elite applaudisseren. Ze interpreteren de boodschap als een schouderklopje van Brecht. Het gepeupel kan de macht nemen, de bourgeoisie hoeft niet langer verlegen te zijn voor haar hypocrisie en de elite ziet haar superioriteit bevestigd. Een decennium later lokt Célines Bagatelles pour un Massacre een gelijkaardige reactie uit.<ref>HANNAH ARENDT, vertaald door Remi Peeters & Dirk De Schutter. ''Totalitarisme''. Boom, Amsterdam, 2022, p. 107. </ref> . == 1929 == . * De gevolgen van de [[Beurskrach van 1929|Beurskrach]] in [[New York (stad)|New York]] zijn internationaal. Op de [[New York Stock Exchange]] dalen de koersen op 24 oktober met elf procent. Vier dagen later met dertien procent. De dag erop idem. Jarenlang speculeren is de oorzaak. De crash is een catastrofe voor de Duitse economie omdat de Amerikaanse banken die de [[Weimarrepubliek]] geld leenden of er in investeerden, hun centen terugvragen. De Duitse internationale handel en de graanprijzen halveren en de werkloosheid slaat toe. In Duitsland zijn er binnenkort 3,2 miljoen werklozen. . * ♣ De Berlijnse [[Karl Blossfeldt]] (1865-1932), een [[planten]][[fotograaf]] en een docent met een roeping, fotografeert al drie decennia planten als beeldmateriaal voor zijn studenten. Na de Eerste Wereldoorlog komt hij als amateur met een (mogelijk) zelfgebouwde houten [[camera]] in de belangstelling. In 1928 maakt zijn publicatie ''Urformen der Kunst'' hem beroemd. In 1929 verschijnt een tweede druk in Londen, Parijs en New York. Zijn oeuvre bestaat uit zesduizend zwart-witfoto's van [[blad]]eren, [[stengel]]s, [[Bloem (plant)|bloemen]], [[Knop (plant)|knoppen]], [[Tak (plant)|tak]]jes en [[Vrucht (plant)|vruchten]]. Blossfeldt ziet in zijn opgeblazen foto's een model voor de kunst en de architectuur. Zijn monumentale (oer)vormentaal doet denken aan de [[Art deco]] en de [[Art-nouveau|art-nouveau]], de [[Jugendstil|jugendstil]] en de [[Nieuwe zakelijkheid|nieuwe zakelijkheid]]. Met zijn cursus 'Modelleren naar levende planten' aan de Berlijnse Kunsthochschule scherpt hij het 'ornamentiekgevoel' aan. Pronkzieke bloemen zoals [[Orchideeënfamilie|orchideeën]] vermijdt hij, wegberm-onkruid geniet zijn voorkeur. In 1932 publiceert hij foto's in ''Wundergarten der Natur'' en in 1942 volgt er werk in ''Wunder der Natur''. In 2018 zocht [[Cees Nooteboom]] de originelen op in München, in de Pinakothek der Moderne met de vraag waar eindigt natuurbeschouwing en waar begint de esthetica. ;Galerij <gallery widths="190" heights="130"> File:Karl Blossfeldt 1895.jpg|Karl Blossfeldt 1895 File:Blossfeldt La Plante 1929.jpg|Boekcover 1929 File:Blossfeldt winterschachtelhalm.jpg|Winterschachtelhalm, Winterpaardenstaart File:Blumenbachia hieronymi MET DP153196.jpg|Blumenbachia hieronymi File:Karl Blossfeldt Adiantum pedatum 1928.jpg|[[Hoefijzervaren|Adiantum pedatum]], hoefijzervaren File:Karl Blossfeldt. Acanthus mollis, 1928.jpg|[[Acanthus mollis]] File:Karl Blossfeldt. Cucurbita, 1928.jpg|[[Cucurbita]] (pompoen) 1928 File:Karl Blossfeldt. Papaver orientalis, 1928 - 1932.jpg|Papaver orientalis 1928-1932 File:Nigella Damascena Spinnenkopf MET DP324361 (cropped).jpg|Nigella Damascena Spinnenkopf File:Blossfeldt - Acer rufinerve.webp File:Blossfeldt - Ptelea trifoliata (Hop tree, shrubby trefoil).webp File:Blossfeldt - Polystichum munitum (Sheild fern).webp File:Blossfeldt - Hyoscyamus niger (Henbane).webp File:Blossfeldt - Wundergarten der Natur, 1932 - 21 May 2010.jpg|Wundergarten der Natur, 1932 File:Blossfeldt - Wunder in der Natur, 1942 - 21 May 2010.jpg|Wunder in der Natur, 1942 </gallery> . . ;Kijken <gallery> Bestand:Hoover-JEdgar-LOC_(cropped).jpg|J. Edgar Hoover (1895-1972) Bestand:Friedrich_Wilhelm_Murnau.jpg|[[Friedrich Wilhelm Murnau]] (1888-1931), een Duits regisseur werd wereldberoemd met zijn expressionistische -stomme - films. File:Marlene_Dietrich_in_The_Blue_Angel.png|Der blaue Engel File:Filmstudio Babelsberg Eingang.jpg|Ingang filmstudio Babelsberg File:Zoologischer_Garten_Berlin_-_Marmorsaal_im_Zoo.jpg|Zoo Berlin, Marmorsaal. Bestand:Camille Saint-Saëns 1916.jpg|Saint-Saëns (1835–1921) aan de piano in 1916. Bestand:Camille Saint-Saens - Sonata for bassoon with piano accompaniment (opus 168).ogg|Arthur Grossman (fagot) en Joseph Levine (piano) spelen de opus 168 dat Camille Saint-Saëns componeerde in zijn laatste levensjaar. File:Anita_Berber_by_Alexander_Binder.jpg|Anita_Berber door Alexander Binder </gallery> . . = De dertigerjaren: 1930-1939 = [[Bestand:Old_timer_structural_worker2.jpg|thumb|550px|In de V.S. is er een wolkenkrabbersrace. In 1913 is de [[Woolworth Building]] (241 meter) de recordhouder. De opvolger is the Bank of Manhattan Trust Building (283 meter) en op 27 mei 1930 bereikt de [[Chrysler Building]] zijn hoogste punt (319 meter), elf maanden later overtroffen door de [[Empire State Building]] met 381 meter, tot in 1972 de hoogste wolkenkrabber ter wereld.]] [[Bestand:Bundesarchiv_Bild_102-12922,_Adolf_Hitler.jpg|thumb|550px|Eind januari 1932 spreekt Hitler in [[Düsseldorf]] een groep industriëlen toe. Hij ontkent dat de [[Nationaalsocialistische Duitse Arbeiderspartij|NSDAP]] voorstander is van arbeidsrechten of er socialistische ideeën op na houdt. Na een uitzetting over zijn geloof in de onaantastbaarheid van privaat bezit volgt het favoriete Hitlerthema: het ''Führerprincip'', de autoritaire onderwerping aan de leider, iets wat Hitler toepast op zijn partij toepast. De toehoorders herkennen de boodschap in hun eigen bedrijf, ook daar hanteren zij het Führerprincip. Hitlers plant om hetzelfde toe te passen op de staat. Net zoals bedrijfsbeheer niet toe te vertrouwen is aan arbeiders, mag staatmanschap niet in handen liggen bij de democratische volksmassa. Dit is dit spek voor de bek van de toehoorders. Democratie in de politiek leek op de gemeenschappelijke eigendom van ondernemingen, democratie was niets meer dan een verdoken communisme. Privé-eigendom en kapitalisme vragen autoritaire politiek. Hitler concludeert dat een dictatuur de Weimarrepubliek moet vervangen. Dan alleen kan een leidersfiguur doen wat nodig is voor de industrie. En natuurlijk is de enige sterke, betrouwbare man Hitler zelf. Hij zal het communisme verdelgen, de Sovjet-Unie van Stalin vernietigen, zijn eigen arbeiders een staalharde discipline opleggen en een beleid voeren met een nooit geziene [[Rendabiliteit|rentabiliteit]]. De speech was een succes en werd gevolgd door een sponsoringsgolf door de industriëlen.<ref>JACQUES R. PAUWELS. ''De grote mythen van de moderne geschiedenis''. Epo, Berchem, 2019, p. 129-130.</ref>]] . ;Kijken . [https://www.youtube.com/watch?v=ID5Kcogqksk '''♠ CRISIS IN DE JAREN DERTIG'''] . [https://www.universiteitvanvlaanderen.be/college/hoe-kon-een-loser-als-hitler-zo-populair-worden/'''♠ HOE WORDT EEN LOSER POPULAIR?'''] . [https://www.youtube.com/watch?v=gqM_uDQkbhY '''♠ BEELDFRAGMENT HEIL HITLER'''] . [https://www.youtube.com/watch?v=uydrEKE0pW4 '''♠ BEELDFRAGMENT DUITSLAND ONDER HITLER'''] . == 1930 == ♣ Op de voorpagina van Der Stürmer (nr. 8, februari) toont een nationaalsocialistische tekening met als titel [[Die Ausgesaugten]] (uitgezogen) een Joodse spin die het Duitse volk leegzuigt. Hitler is niet origineel met zijn antisemitisme. Aan beide zijden van de Atlantische Oceaan zijn de theorieën over de Joodse inferioriteit gangbaar en in Europa gaan ze terug op de veertiende eeuw. De nazi's nemen het spinnenbeeld over van Amerikaanse populisten aan het eind van de negentiende eeuw. In 1933 spelen de Joden al een eeuw een vooraanstaande economische rol in de Duitse economie, de bankwereld, warenhuizen, elektriciteit... Zie: https://www.wikiislam.net/index.php?title=File:Israel_as_spider_on_Kafieh.jpg&filetimestamp=20110302124914& <ref>NIALL FERGUSON, vertaald door André Haacke & Ruud van der Helm. ''Het plein en de toren. Verborgen netwerken uit de geschiedenis'', Hollands Diep, Amsterdam, 2017, p.272-274.</ref> . * ♣ Virginia Woolf schrijft: 'Boeren zijn de redding van de gezondheid... als zij verdwijnen, is de mensheid reddeloos verloren.' Hoeveel boeren zijn er tegenwoordig? . * Gemiddeld 1,3 miljoen pendelaars gebruiken dagelijks de Belgische spoorweg. In de laatste twintig jaar is de treintraffic met 73 procent gestegen. . * Het land telt 77.000 radiotoestellen. Een nieuwe wet ontneemt de amateurs het zendrecht en geeft de staat het monopolie op radio-uitzendingen, vooral socialisten en katholieken zijn voor. Het NIR zal op 1 februari 1931 starten met de eerste uitzendingen. . * ♣ De Torhoutse drukkerij-uitgeverij Firma Becelaere publiceert het tijdschrift ''De Volkstuin.'' met als ondertitel ''Door den tuin & het Neerhof naar de Haard. Maandelijks orgaan van het verbond der volkstuinders.'' Het tijdschrift voor de volkstuinder geeft raad over groenten, siergewassen en kleinvee. . * Start graafwerken [[Albertkanaal]]. Die komen tegemoet aan de werkloosheid en moeten economie en de defensie van België stimuleren. Het kanaal is een obstakel voor aanvallen uit het Oosten met bunkers en weerstandsnesten, waaronder het [[fort Eben-Emael]]. . * De wet tot veralgemening van de [[Kinderbijslag (België)|kinderbijslag]] of gezinsvergoedingen verplicht alle werkgevers zich aan te sluiten bij een kinderbijslagfonds. . * Wet op de verzekering tegen ouderdom en vroegtijdige dood. . * [[Josef von Sternberg]] brengt [[Der blaue Engel]] uit, [[Marlene Dietrich]] zingt er [https://www.youtube.com/watch?v=SYI5GaSKZcw Falling In Love Again] en haar bekendste lied. . == [https://www.youtube.com/watch?v=jf2IhYToDY4 1931] == . * [[Eric Hobsbawm]] (1917-2012) verlaat met zijn kleine zus Nancy Wenen. De beide wezen komen bij een welgestelde familie in Berlijn terecht. Hij rapporteert over de ineenstortende wereldeconomie.<ref>Verder lezen: SINCLAIR MCKAY vertaald door Wybrand Scheffer. ''Berlijn. Leven en dood in de stad die de geschiedenis van de 20ste eeuw bepaalde'', Contact, Antwerpen, 2022, p. 95.</ref> . * Het [[kasteel van Hoogstraten]] doet dienst penitentiaire school. . * In Antwerpen starten de graafwerken ter voorbereiding van de [[Sint-Annatunnel]] en is de [[boerentoren]] - de eerste wolkenkrabber in Europa - klaar. De bouwwerken startten in 1928. Het gebouw in [[Art-Deco]] stijl telt 25 bouwlagen en is 87 meter hoog (de kathedraal is nog 25 meter hoger: 123,123 meter) en werd later verhoogd tot 97 meter. . * De [[Pessimisme|pessimistische]] literator [[Paul Valéry]] is vernietigend voor het politieke gebruik en misbruik van de geschiedenis. In zijn ''Regards sur le monde actuel'' heeft hij het over de prostitutie van de historicus. Hoe bruikbaar is de geschiedenis? Vraag Valéry zich samen met [[Albert Camus]] af? 'Valéry's kritiek is grotendeels een gevolg van het falen dan het 19de-eeuws [[positivisme]]' schrijft [[Marc Boone]] (°1955) in zijn boek ''Historici en hun metier''. Dat negentiende eeuwse positivisme wou het menselijke gedrag in wetten samenballen: de Eerste Wereldoorlog maakte duidelijk dat het menselijk gedrag niet voorspelbaar is. . * De conferentie van de International Industrial Relations Institute staat in het teken van de [[Centraal geleide economie|planeconomie]]. [[Hendrik de Man]] is aanwezig. In 1933 en 34 verwerkt hij zijn in het Belgische Plan van de Arbeid, dat het "Plan De Man" wordt. . == 1932 == [[Bestand:Lego_dimensions.svg|thumb|550px|Lego, wonderspeelgoed.]] [[File:Aldous_Huxley_1927.png|thumb|550px|In [[Brave New World (roman)|Brave New World]] schetst [[Aldous Huxley]] de dystopi van een technologische toekomst. Zijn jaartelling baseert hij op het geboortejaar van [[Henry Ford]] (1863) die de mensheid zou vernieuwen, niet met godsdienst of liefde, maar met automobielen. Het verhaal speelt in 632 na Ford. Dat komt overeen met het jaar 2495, een imaginaire tijd. Huxley's gedachte-experiment dropt de lezer in een imaginaire wereld waar mensen niet geboren worden, maar gekweekt in broedcentrales. Het moederschap - de band met de natuur - is er misprezen als een primitieve, infantiele, ongeciviliseerde, dierlijke wijze van mens-zijn. Alle risico's op misgeboortes zijn uitgeschakeld; men komt ter wereld uit een reageerbuis met die eigenschappen, dat karakter, die intelligentie, die lichaamstrekken die passen bij het leven dat men wil leiden. Na de geboorte komt de opgevoed, lees: conditionering om hun rol in de samenleving te vervullen, niet door te ''kunnen'' maar door die rol te ''willen''. De ypsilonsteelt is half debiel en grof, met een veel lichaamskracht. Ze zijn opgevoed om bevelen uit te voeren en sjouwenwerk. Ypsilons zijn tevreden. Dat geldt eveneens voor alpha's. De 'alpha' teelt is intelligent, fijn besnaard en leidinggevend. Ze ''willen'' niets anders. De alpha's zijn tevreden met hun lot. In Brave New World is iedereen tevreden, niet alleen met zichzelf, ook met zijn situatie en de sociale kring. En mocht het zo zijn dat iemand iets overkomt of dat iemand verwikkelt raakt in een pijnlijke situatie, dan is daar een technische remedie voor. Niemand hoeft er bang te zijn voor een onverwachte onheilstijding. Voor iedere ziekte of lichamelijke pijn is een geneesmiddel, voor ieder psychisch ongemak is therapie, voor wie zich verveelt staan geaccepteerde drugs en ervaringsmachines ter beschikking. De roman dwingt tot reflectie: willen wij leven in een wereld zonder risico? Willen wij leven in een wereld beheerst door technologie?<ref>Zie RENE MUNNIK (Ea.). ''Geweldig! Over de vanzelfsprekendheid van geweld.'' Valkhof Pers, Nijmegen, 2005, p. 21-23.</ref>]] . * [[Reis naar het einde van de nacht]] verschijnt in het Frans als ''Voyage au bout de la nuit'', het romandebuut van [[Louis-Ferdinand Céline]]. . * [[Brave New World (roman)|Brave New World]] van [[Aldous Huxley]] verschijnt. . * De Franse geheime diensten ontdekken dat Hitler en zijn partij nagenoeg onbeperkt gefinancierd worden door 'des grands industriels' zoals [[Fritz Thyssen]], de Duitse industrieel Hugo Stinnes (1897-1982), [https://de.wikipedia.org/wiki/Emil_Kirdorf Emil Kirdorf] en [https://de.wikipedia.org/wiki/Emil_Gansser Emil Gansser], bankiers, grootgrondbezitters en [[Alfred Hugenberg]] die Hitler een goede pers geeft. Hugenberg bezig de helft van de Duitse pers en controleert het filmbedrijf [[UFA]] dat het wekelijks bioscoopnieuws verzorgt. Vanuit de V.S. ontvangt Hitler steun van de persmagnaat [[Randolph Hearst|William Randolph Hearst]], [[Henry Ford]], [https://en.wikipedia.org/wiki/Walter_C._Teagle Walter C. Teagle] van [[Standard Oil]] en [https://en.wikipedia.org/wiki/Ir%C3%A9n%C3%A9e_du_Pont Irénée du Pont]. 'Het was niet Hitler die zijn wil oplegde aan de grote bedrijven en banken, het waren de grote bedrijven en banken die van het naziregime verkregen wat ze wensten.'<ref>JACQUES R. PAUWELS. ''De grote mythen van de moderne geschiedenis''. Epo, Berchem, 2019, p. 125-136.</ref> . * De Deen [[Kirk Christiansen]] begint in 1916 in [[Billund (gemeente)|Billund]] een houtbewerkingsbedrijf. Nu legt hij zich toe op speelgoed met de naam [[LEGO]], afgeleid van "LEg GOdt", Deens voor 'speel goed' en in het Latijn "ik verzamel" of "ik kies" of "ik lees"). . [[File:Parteiadler_Nationalsozialistische_Deutsche_Arbeiterpartei_(1933–1945).svg|thumb|550px| Hitler doopte zijn partij de Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei (NSDAP), een misleidende naam. Het Nationaal Socialisme heeft niets van doen met het Socialisme zoals Karl Marx het formuleerde. 1. Hitler noch zijn vroege partijgenoten waren arbeiders. Hitler walgde bovendien van alles wat naar socialisme rook. 2. Waar Marx van meet af aan (1848) het internationale karakter van dat Socialisme beklemtoonde (omdat proletariërs aller landen zich nu eenmaal dienden te verenigen) beklemtonen de Nazi’s het nationalistische karakter van hun ideologie. 3. Waar Marx het heeft over gelijkheid onder de mensen en de klassenloze maatschappij heeft Hitler het over een ubermensch en een untermensch, gelijkheid is geen optie. Dat maakt Nietzsche aldus geen nazi avant la lettre. Zijn denken is slechts een koevoet die de ‘nieuwe mens’ openbreekt omdat onze culturele erfenis de zelfontplooiing remt. Zarathustra zegt dat mensen zich moeten bevrijden van hun veiligheid, geborgenheid en tevredenheid om zich onder te dompelen in de Prometeïsche warmte en het Dionysische genot, het avontuur van een heldhaftig mensdom. Daar is Europa volgens Nietzsche dringend aan toe. Waarom dat toch de NSDAP? Hitler besefte dat de tijdsgeest revolutionair was en dat 'een socialistisch etiket, een vereenzelviging met arbeiders en revolutionaire praat, nuttig waren om bij het gewone volk goe over te komen, steun te krijgen en stemmen te ronselen. Hitler was geen democraat, geen verdediger van de zaak van het gewone volk, maar een demagoog en volksmenner die het volk manipuleerde.'<ref>JACQUES R. PAUWELS. ''De grote mythen van de moderne geschiedenis''. Epo, Berchem, 2019, p. 125.</ref>]] . == 1933 == . ;Kijken . [https://www.vpro.nl/programmas/in-europa/kijk/afleveringen/2007-2009/1933-rusland.html '''♠ GEERT MAK OVER RUSLAND IN 1933'''] . * In de '''eerste weken''' van 1933 poogt Hindenburg een regering zonder Hitler te formeren. Op '''27 februari''' verandert de brand in de Reichstag zijn scenario. De politie treft er de Nederlandse communist [[Marinus van der Lubbe]] ( 1909-1934) die zijn [[pyromanie]] twijfelachtig bekent. Hitler dringt bij Hindenburg aan de burgerrechten in te trekken ter beschermen tegen het communisme. Berlijn veroordeelt Van der Lubbe die dag ter dood. In januari 1934 volgt zijn onthoofding in [[Leipzig]]. Hij is het eerste Nederlandse nazislachtoffer. Op 28 februari tekent Hindenburg het Rijksdagbranddecreet dat de persvrijheid, het briefgeheim, het recht op vereniging en de [[habeas corpus]] opheft. De Habeas corpus garandeert de verdachte van een misdrijf de kennisneming van de aanklacht, leidt die levend voor aan de rechter en enkel een gerechtelijk bevel leidt tot gevangenschap. De nazi's viseren vierduizend Duitse communisten die ze uitroeien of opsluiten. Zo reduceren ze hun tegenstemmen bij de komende verkiezingen. Intimidatie bij de stemlokalen verhoogt hun stempercentage tot 44% waarmee ze een week later de verkiezingen winnen. Duitsland is nu een dictatuur waartegen [[Albert Einstein]] stelling inneemt. Tot op heden spanden veel joden zich 'tot het uiterste' in om Duits te zijn. Dat verandert nu. 'Tot dit volk wil ik niet behoren' schrijft [[Elsie Alexander]] in haar dagboek. 'Nee, ik ben er trots op dat ik joods ben, ik schaam me ervoor Duits te zijn.'<ref>THOMAS HARDING. ''Het huis aan het meer. Eén huis. Vijf families. Honderd jaar Duitse geschiedenis,'' Arbeiderspers, Antwerpen, 2015, p. 101.</ref> . * '''21 maart''': de [[Dag van Potsdam]] opent de nieuwe Rijksdag in Potsdam en demonstreert de eenheid van het oude Keizerrijk en het nieuwe nationaalsocialisme. . * '''1 april''': [[Joseph Goebbels]] roept in Berlijn op tot het boycot van joodse ondernemingen. Op duizenden winkels en bedrijfjes staan leuzen en opschriften, davidsterren en roddels. Na een bewogen dag vol adrenaline beschrijft [[Joseph Goebbels|Jozef Goebbels]] in de avond zijn opwinding en hoe de pers eensgezind reageerde, samen met de man in de straat. . * '''7 april''': De erg ingrijpende wet op de hervorming van het ambtenarenapparaat bant de joden uit de overheid. Kantoorklerken, leraren, rechters en professoren zijn in schok. Eerste Wereldoorlogsveteranen genieten voorlopig een uitzondering. De joden doen hun opperste best om als Duitser bekeken te worden. [[Fritz Haber]] is er het ultieme voorbeeld van. Het baat niet. . * '''25 april''': De Duitse regering begrenst het aantal joden op de scholen om een eind te maken aan de overbevolkte hogescholen en universtieten. . * De [[boekenverbranding]] op '''10 mei''' in Berlijn (op het voorplein van de universiteit en op de Opernplatz voor de Staatsoper) en 21 andere Duitse steden. Het ging om boeken van onder andere [[Thomas Mann]], [[Erich Maria Remarque]], [[Franz Kafka]], [[Karl Marx]], [[H.G. Wells]]. [[Bertolt Brecht]] was furieus omdat hij niet op het lijstje stond, dat een bibliothecaris vooraf zorgvuldig samenstelde. De Amerikaanse auteur Philip Metcalfe schrijft 'De studenten die de boeken vanuit vrachtwagens en bestelauto's aanbrachten, transpireerden en gelden uit over de stapels boeken die ze met armenvol tegelijk naar het vuur droegen of van hand tot hand doorgaven' en Goebbels prijst de gebeurtenis die de on-Duitse gedachten vernietigt. Het is de illustratie van de vrees van de nazi's voor het zelfstandige en onafhankelijke denken van intellectuelen en wetenschappers, schrijvers en kunstenaars.<ref>DIRK VERHOFSTAD. ''Dagboek 1933. Het gevaar van extreemrechts'', Houtekiet, Antwerpen, 2022, p. 129-139. In dit boek trekt de auteur parallellen tussen 1933 en de actualiteit.</ref> . * In Nederland is de [[afsluitdijk]] klaar voor verkeer en in [[Antwerpen (stad)|Antwerpen]] opent de [[Sint-Annatunnel]] de vaste route voor voetgangers en fietsers onder de Schelde tussen [[Linkeroever]] en de stad op een diepte van 32 meter en een lengte van 572 meter. Voordien steekt een veerboot hen over. De houten roltrappen leveren tot op heden dienst. Er is een lift voor 80 personen of 3.000 kilo. Door de buitenmatige proportie kan de lift politiewagens en ambulances de tunnel in brengen om bij een incident in de [[Waaslandtunnel]] te raken. De Waaslandtunnel, in de volksmond de 'konijnenpijp' is er voor auto's. Beide tunnels zijn op het zelfde moment gegraven. De [[Kennedytunnel]] bestaat nog niet. Tip: neem de Sint-Annatunnel naar linkeroever en je ziet de mooiste skyline van Antwerpen. . . == 1934 == . * In [[Gent]] stelen dieven een stuk van het '[[Het Lam Gods (gebroeders Van Eyck)|Lam gods]]' van de [[gebroeders Van Eyck]] uit de [[Sint-Baafskathedraal]]. Tot op heden niet teruggevonden. . * De hoogbejaarde [[Paul von Hindenburg]] (1847–1934) -de enige die Hitler in toom lijkt te houden- overlijdt. Hitler is nu rijkskanselier én (ongrondwettelijke) rijkspresident . . * Nadat de bank van de Boerenbond op de fles gaat, volgt de socialistische bank van de arbeid. Consumenten sparen, leningen zijn moeilijk. In Antwerpen gaat het nationale symbool van de moderniteit failliet: de autoconstructeur [[Minerva (Belgisch bedrijf)|Minerva]]. [[File:Leopold with his wife Astrid.jpg|thumb|550px|Koning Albert valt bij een klimpartij en overlijdt. Na de dood van zijn vader regeert Leopold III tot 1951, als hij na de koningskwestie troonsafstand doet ten gunste van zijn oudste zoon Boudewijn.]] . == 1935 == . * De Gentse gerechtelijke politie richt een museum op om agenten op te leiden. . * In Küssnacht verliest [[Leopold III van België|Leopold III]] de controle over het stuur en slingert [[koningin Astrid]] uit de wagen tegen een perenboom, waarbij ze overlijdt. Hun kinderen Josephine Charlotte, Boudewijn en Albert zijn halve wezen. . * [[Johan Huizinga]] schrijft zijn [[In de schaduw van morgen]]. Het geschrift ligt in het verlengde van de klacht van Paul Valéry die het vier jaar eerder had over de historicus die zich voor politieke doeleinden laat inzetten en twee jaar na de [[boekenverbranding|boekenverbrandingen]] in Duitsland. Pseudo-historische argumenten zullen [[Nazi-Duitsland]] en Stalins [[Sovjet-Unie]] begeleiden. . * Het aantal werklozen stijgt van 12.500 in het jaar van de beurscrash 1929 tot bijna 400.000. . == 1936 == [[Bestand:Sachsenhausen32.jpg|thumb|Poortgebouw met prikkeldraad|thum|550px|Ter voorbereiding van de Duitse [[Olympische Spelen van 1936|Olympische Spelen]] bouwen gevangenen uit [[Kamp Esterwegen|Esterwegen]] het kamp [[Sachsenhausen (concentratiekamp)|Sachsenhausen]] op 35 kilometer van [[Berlijn (hoofdbetekenis)|Berlijn]]. Gehandicapten, Roma, Joden, homoseksuelen, [[communisme|communisten]] komen er terecht.]] . * Begin [[Spaanse Burgeroorlog]]. . * Ter voorbereiding van de Duitse [[Olympische Spelen van 1936|Olympische Spelen]] die [[Adolf Hitler]] zal openen, neemt het ministerie van Buitenlandse zaken initiatieven die de verhalen over de handhandige aanpak van de joden ontkracht. Journalisten uit de hele wereld bezoeken Berlijn en omstreken. Het regime draait er de harde anti-joodse maatregelen terug, anti-Joodse borden verdwijnen bij de dorpsingangen, men haalt ze van de lantaarnpalen en uit de winkels. Duitse kranten schrijven gematigd over de Joden. Ook bij het Wannsee strandbad zijn ze weer even toegelaten. Om het straatbeeld op te schonen en om de dissidente stemmen te weren, bouwen gevangenen uit [[Kamp Esterwegen|Esterwegen]] een SS-opleidingscentrum met annex het kamp [[Sachsenhausen (concentratiekamp)|Sachsenhausen]] op 35 kilometer van [[Berlijn (hoofdbetekenis)|Berlijn]]. Gehandicapten, Roma, Joden, homoseksuelen, [[communisme|communisten]] komen er terecht. In het [[Delta (letter)|delta-vormig]] kamp lopen alle zichtlijnen naar de centrale ingang waarboven de spreuk '[[Arbeit macht frei]]' te lezen is. Het machinegeweer op de poort kan alle kamphoeken onder vuur nemen. Om uit het zicht van pottenkijkers te blijven en het ontsnappen van de gevangenen te bemoeilijken, komt en een woonwijk voor het personeel rond het kamp, het tegenwoordige [[Oranienburg (stad)|Oranienburg]]. In 1942 demonstreert een mensenvernietigingsinstallatie haar efficiëntie. Begin 1945 verhuizen vele gevangenen naar [[Auschwitz (concentratiekamp)|Auschwitz]] en [[Majdanek]] en eind april start een [[Dodenmars (Tweede Wereldoorlog)|dodenmars]] van 36.000 gevangenen naar [[Denemarken]]. Het Rode Leger bevrijdt Sachsenhausen op 22 april met drieduizend achtergeblevenen. . * [[Jesse Owens]] vernedert het [[Arische ras]] op de Olympische spelen. . * België: Na de staking in juni komt een wet die werknemers die één jaar in dienst zijn het recht geeft op zes dagen [[betaalde vakantie]]. . * [https://www.vpro.nl/programmas/in-europa/kijk/afleveringen/2007-2009/1936-spanje.html '''♠ GEERT MAK OVER SPANJE IN 1936'''] . == 1937 == . ;Kijken [https://www.vpro.nl/programmas/in-europa/kijk/afleveringen/2007-2009/1937-munchen.html '''♠ GEERT MAK OVER MUNCHEN IN 1937'''] . * Naar het voorbeeld van [[Ebenezer Howard]]'s tuinsteden in Engeland bouwt de federale regering van de V.S. een experimentele stad in [[Greenbelt (Maryland)|Greenbelt]]. Met de New Deal-politiek wil president Franklin Delano Roosevelt de Verenigde Staten uit de Grote Depressie trekken door met overheidsinterventie de economie te rationaliseren en te stabiliseren. Andere steden volgen: [[Green Hills (Pennsylvania)|Greenhills]] in Ohio en [[Greendale (Wisconsin)|Greendale]] in Wisconsin. . * De [[Hindenburg (Zeppelin)|Hindenburg]] verongelukt. . * [[War of the worlds]] brengt New York en heel Amerika in paniek. Hitler zal er later ferm om lachen. . * [[Bombardement op Guernica]] en het [[Guernica_(schilderij)|gelijknamige schilderij]] van Pablo Picasso. . * Actualisering van de wet op de [[pensioen|ouderdomspensioenen]], uitbreiding van de wet op de gezinsvergoedingen. . . == 1938 == {{Cquote|'''In ons huidig tijdperk - het tijdperk van de anonieme financieheerschappij, de reclame, de rotatiepers, de radio, de kinema, de op de spits gedreven belangenorganistie van alles, de massalegers, de nationale oorlogspsychoses, de gerationaliseerde massaproductie, het leven, werken en ontspanning nemen in kudden - is de mens meer dan ooit te voren een massamens.'''|[[Hendrik De Man]] aan de vooravond van de Tweede Wereldoorlog}} [[Bestand:Veilig verkeer Weeknummer 38-06 - Open Beelden - 55494.ogv|thumb|550px|Bioscoopjournaal uit [[1938]]. Lerares geeft schoolkinderen verkeersles met een maquette.]] . * Vijf jaar na de machtsovername door Hitler zijn van de honderdduizend Joodse bedrijven meer dan twee derde overgedragen aan niet-joden. De vermogensoverdracht beperkt zich niet tot bedrijven. Ook bankrekeningen, intellectuele eigendom, grondbezit en gebouwen staan op het lijstje van de te [[Arisering|ariseren]] goederen. De avond van 9 november gaat de geschiedenis in als de Kristallnacht. Meer dan tweehonderdvijftig synagogen, zevenduizend winkels en bedrijven ondergaan de destructieve volkswoede. In de ochtend die erop volgt stappen tweeduizend joodse mannen naar het concentratiekamp Sachsenhausen ten noorden van de stad. Tienduizenden joden die kunnen vluchten, wagen hun kans. . * [[Anschluss]] of annexatie van Oostenrijk bij nazi-Duitsland. [[Franz Böhm]] schrijft zijn ''Anti-Cartesinanismus'', verlichte filosofen doen het niet goed bij [[nazi's]] en [[fascisten]]. [[Sigmund Freud]] evenmin. Die emigreert naar Londen waar hij in september 1939 overlijdt. De oorlog jaagt ook Freuds leerlingen op de vlucht. Zij zijn vooral in de Verenigde Staten actief: in een liberale, ondernemingsgezind klimaat gedijen Freuds ideeën en theorieën beter dan in Europa. In het sociaal werk ontstaat de 'diagnostische school' met als boegbeelden [[Helen Perlman]] en [[Florence Hollis]] die de [[psycho-analyse]] met het [[sociaal werk]] verbindt. De dieptepsychologie gaat in concurrentie met de moralistische benadering en het kerkelijke. Ziekte vervangt zonde, de gelovige wordt patiënt, de biechtstoel transformeert tot de therapeutische zetel. De 'vertherapeutisering' van het sociaal werk vindt hier zijn oorsprong.<ref>STEFAAN HERMAN. ''De paradigmata van het social casework: een kritische terugblik op de ontwikkeling van een basismethodiek.'' Gent, K.V.M.W, Sociale Hogeschool Sint Anna, 1995, p. 5-6.</ref> . * Het [[Verdrag van München]] betekent het begin van de Tweede Wereldoorlog. Frankrijk en Engeland draaien hun hoofd voor de Duitse agressie in [[Tsjecho-Slowakije]]. . == 1939 == . * [[Al Capone]] vrij wegens slechte gezondheid uit [[Alcatraz]]. . * Samenvoeging van de wetten op de [[kinderbijslag]] voor [[loonarbeider|loonarbeiders]]. . * [[Sigmund Freud]] overlijdt. '''[https://www.youtube.com/watch?v=mQaqXK7z9LM FILM]''' . ;Kijken <gallery> File:Aldous_Huxley_1947.png|Aldous Huxley in 1947 File:Denkmal_der_Buecherverbrennung.jpg|Monument boekenverbranding File:1933-may-10-berlin-book-burning.JPG|Boekenverbranding Bestand:Bits_%26_Pieces_-_BP374_-_Test_flight_of_Pescara%27s_helicopter_-_1922_-_EYE_FLM7760_-_OB105716.ogv|Helicopter testvlucht Bestand:Pienternet-P40b.jpg|Frame boerentoren omstreeks 1929 Bestand:Pienternet-P51.jpg|Boerentoren begin jaren dertig Bestand:Kbc-building-antwerpen.jpg|De Boerentoren vandaag Bestand:Werklozen demonstratie Weeknummer 22-14 - Open Beelden - 13515.ogv|Demonstratie van werklozen Bestand:Voorpagina_Vlaams_dagblad_"Het_Nieuws_Van_Den_Dag"_1_oktober_1938.jpg|Het verdrag van München </gallery> . . = ♣ De surrealistische tuin = . ♣ De tuin van het interbellum (beginnend na de Eerste Wereldoorlog) kenmerkt zich door zijn 'sur-realité', een droomwerkelijkheid, een geestestoestand van iemand die bekomt van een trauma. De surrealistische tuin toont een samenleving die teleurgesteld is in de ratio en het optimisme en laat zich inspireren door [[introspectie]], [[Drugsgebruik|middelengebruik]] en de [[psycho-analyse]] van [[Sigmund Freud]]. Surrealisten zoals , [[René Magritte]], [[Salvador Dalí]], [[Frida Kahlo]], [[Joan Miro]], [[Pablo Picasso]] stellen de droom centraal. [[Paul Delvaux]]' [https://en.wahooart.com/@@/7ZS7DV-Paul-Delvaux-The-Garden Garden (uit 1971)] toont een hyperrealistische stijl, vrije associaties en slaperige dames die zich naakt bewegen in een tuin waar de avond valt. Het leidt tot onverwachte, verrassende of schokkende effecten. Was de oorlog een droom? Heeft zijn gruwelijke werkelijkheid alle fantasie overtroffen? De hoogdagen van het anti-burgerlijke, anti-elitaire en anti-conformistische surrealisme komen er na de publicatie ''Manifeste du surréalisme'' in 1924 van [[André Breton]] en beheersen het interbellum (1919-1939): twee decennia vol radicale politieke instabiliteit (de opkomst van het communisme en het fascisme), het cultuurpessimisme van denkers zoals Oswald Spengler, Ortega y Gasset en Johan Huizinga en de economische neergang en de politieke draaikolk die zich na de beurskrach in New York in 1929 inzet. . ;Kijken <gallery> File:El caminito, Surrealismo, óleo sobre lienzo.jpg File:EROS THANATOS II.jpg File:Flowers in a cage.JPG Bestand:"BrainChain"_Willem_den_Broeder_2001_.png Bestand:Musée_Magritte1.JPG|Musée_Magritte File:The Blue House 2.jpg|Garden courtyard of The Blue House File:The Blue House 4.jpg|Museo Frida Kahlo, in Mexico City File:Homenaje a Frida Kahlo.jpg </gallery> . . . . . . 5dy1psdjaw66ad3l7a5fk68mq5ax0mr 0 46789 430539 430363 2026-10-06T08:53:41Z Erik Baas 2193 Erik Baas heeft de pagina [[Welzijnenveiligheid/Deel8b]] hernoemd naar [[Welzijn en veiligheid/Deel8b]] zonder een doorverwijzing achter te laten 430363 wikitext text/x-wiki [[File:Digging_for_victory,_1941_(5278990531).jpg|thumb|550px|Digg for Victory in Brisbane, Queensland, Australia 1941. State Library of Queensland, propagandafoto of niet?]] <big>'''HOOFDSTUK 8: DE LAATSTE EEUW'''</big> ;<big>'''1919-2020'''</big> . <big>'''DEEL 2_TWEEDE WERELDOORLOG (1938-1945)'''</big> . [[File:A group of boys set to work creating an allotment on a bomb site in London during 1942. D8956.jpg|thumb|550px|Een groep jongens aan het werk met rieken en spades legt een volkstuin aan op een inslagkrater van een bom. 1942, East End of London. Ooit stond hier een huis. Collectie Imperial War Museum.]] [[File:Binnenplaats_kazerne_dossin.jpg|thumb|550px|Kazerne Dossin. Een vergelijking tussen de deportatie van Antwerpse Joden en die uit Brussel, levert markante verschillen op. In Brussel werden minder Joden opgepakt, en veel zou te maken hebben met het activisme van de lokale politie. Het historisch onderzoek naar dit soort collaboratie is niet zo eenvoudig. Een eerste wetenschappelijke studie verscheen in [[1977]], vijfendertig jaar na de feiten. De historicus [[Marcel Liebman]] belicht de dubieuze Antwerpse autoriteiten. In 1994, 1999 en 2000 volgen publicaties van [[Jan Velaers]], [[Herman Van Goethem]] en [[Lieven Saerens]]. Allen worden geïntimideerd met smaad of juridische vervolging. [[Leo Delwaide (burgemeester)|Leo Delwaide]] (overleden in 1978 en de naamgever aan het [[Delwaidedok]]) was oorlogsburgemeester van Antwerpen en de Nieuwe Orde gunstig gezind. Hij werkt met zijn politiekorps en de hoofdcommissaris [[Jozef De Potter]] mee aan de razzia's en de Jodendeportatie. Het Brusselse politiekorps laat de zaak meer op zijn beloop. In Antwerpen kunnen de Duitsers als vanzelf rekenen op de medewerking bij de anti-Joodse ingrepen en de razzia's. Delwaide concentreerde zijn 'zwarte' agenten (minder dan 15 procent van het korps) in de Jodenbuurt bij de Keyserlei, wijk nummer zes. Daar gaan ze zich te buiten aan 'geweld, diefstal en straatterreur, overigens niet alleen tegenover Joden.'<ref>MARC REYNEBEAU. ''Het selectieve geheugen van Leo Delwaide''. In ''De Standaard'', 12.02.2019, p. 16 & 17; HERMAN VAN GOETHEM. ''1942. Het jaar van de stilte'', Polis-Cossee, 2019.</ref> Een agent die de Joden weigert aan te pakken krijgt een tuchtstraf van de burgemeester. Leo Delwaide wil in die dagen het politiekorps militariseren en nazificeren. De politieschool zou de rekruten leren om het bevel 'zonder medelijden' en 'zonder oordeel' op te volgen. Als de krijgskansen eind 1942 keren, keren de burgemeester, de hoofdcommissaris en een deel van de ambtenaren hun kar en kiezen ze voor het verzet. Herman Van Goethem omschrijft de ommekeer als 'wit dat pijn doet aan de ogen', een breed gedragen idee. Lieven Saerens: tot dan verzet de regering in ballingschap zich niet tegen de bestuurlijke collaboratie van de antisemitische [[Leopold III van België|Leopold III]] of van [[kardinaal Van Roey]]. Die laatste vindt Joden alleen interessant om te bekeren.]] . {{Cquote|'''De Endlösung markeerde de kruising waar het Europese industriële systeem in de fout ging: in plaats van het leven te veraangenamen, zoals de Verlichting aanvankelijk hoopte, at het zichzelf op.'''|Henry Feingold<ref>Geciteerd in ZYGMUNT BAUMAN, vertaald door Jan Willem Reitsma. ''De moderne tijd en de holocaust''. Boom, Amsterdam, 1998, p. 27.</ref>}} {{Cquote|'''♣ Zag mi wer die bloemen zint.'''|[[Marlène Dietrich]]}} . {{Cquote|'''Niets bleek makkelijker te vernietigen dan de privacy en de privé-moraliteit van mensen die aan niets anders denken dan aan de beveiliging van hun privéleven. Na enkele jaren van machtsuitoefening en van systematische gelijkschakeling konden de nazi’s dan ook terecht aankondigen: ‘De enige persoon in Duitsland die nog een privé-individu is, is iemand die slaapt.'''|[[Hannah Arendt]]}} . {{Cquote|'''Alles is geschiedenis. En zonder geschiedenis zijn we niets, begrijpen we niets, niets van het verleden, niets van het heden, niets van onszelf als mensensoort. Wie zijn standpunt over de oorlog in Oekraïne wil onderbouwen, raad ik aan: duik in een historisch naslagwerk. Dan weet je: niets van wat Poetin nu doet, deed Rusland niet eerder, en het stond in de sterren van de geschiedenis geschreven dat de geschiedenis zich zou herhalen.'''|[[Alicja Gescinska]] in ''De Morgen'', 15.06.22.}} . {{Cquote|'''Een antwoord is altijd een stukje van de weg die achter je ligt. Alleen een vraag kan je verder brengen.'''|[[Jostein Gaarder]]}} . {{Cquote|'''Terwijl ik dit schrijf, vliegen er zeer beschaafde mensen over mijn hoofd die mij proberen te vermoorden. Ze voelen geen vijandigheid tegenover mij als persoon. Ze 'doen slechts hun plicht', zoals dat heet. De meesten van hen zijn ongetwijfeld zachtmoedige en gezagsgetrouwe mannen die in hun privé-leven nooit een moord zouden overwegen. Aan de andere kant, als een van hen erin slaagt mij met een goed gemikte bom op te blazen, zal hij daar niet minder om slapen. Hij dient zijn land, dat de macht hem heeft van het kwaad te verlossen.'''|[[George Orwell]], ''England Your England, 1941}} . {{Cquote|'''Overlevingsdrang schakelt schuldgevoelens uit.'''|[[Harald Jähner]]}} . ;Kijken . [https://www.youtube.com/watch?v=VKFfwbWGdO0 '''♠ IN EUROPA, 1939-1941'''] . [https://www.youtube.com/watch?v=z04hqaXKwi0 '''♠ IN EUROPA, 1940-1942'''] . [https://www.youtube.com/watch?v=ivJQ3fb2keQ '''♠ IN EUROPA, 1942-1944'''] . [https://www.youtube.com/watch?v=FI5TCmxLbKw '''♠ TWEEDE WERELDOORLOG I'''] . [https://www.youtube.com/watch?v=qlbD_gIhfW0 '''♠ TWEEDE WERELDOORLOG II'''] . = 1939 = ♣ Sinds 1900 is warme grill-picknick op een metalen stel een gewoonte in de V.S. [[Ketchup]] deed al langer zijn intrede: in 1812 en de [[H.J. Heinz Company]] bestaat sinds 1869. Van dan af zoeken families met de auto de fraaie Amerikaanse landschappen op om te roosteren. Tijdens de Tweede Wereldoorlog plooit de 'houtskoolgrillgekte' terug wegens een benzinetekort. De backyard volstaat. De BBQ-scene van [[Gone with the Wind]] maakt de Amikaans-zuidelijke traditie tot een way of life. Europa maakt er mee kennis eind jaren vijftig. BBQ is een mannenzaak, net zoals de koude oorlog. Kort na Expo '58 debuteert de onbekende Bob Dylan in [[New York (stad)|New York]]. [[Joeri Gagarin]] is op dat moment een wereldheld als de eerste mens in de ruimte. De [[kosmonaut]] is de [[astronaut]] voor. In 1961 - het jaar dat de bouw van de [[Berlijnse muur]] [https://anderetijden.nl/programma/1/Andere-Tijden/aflevering/724/Tunnel-onder-de-muur hoe te ontsnappen] aanvangt waait de BBQ-trend uit de V.S. over naar Europa. De [[De Telegraaf]] bericht over het roosteren van rauw vlees op een houtskoolvuur in de tuin. [[Wina Born]], de moeder van de Nederlandse keuken, noemt het een 'smakelijk oer-vermaak voor moderne mensen.' . * [[Schemeroorlog|Phony war]] . * [[Sitzkrieg]] . * [[Blitzkrieg|Blietzkrieg]] . * 1 september: Duitsland valt Polen binnen en [[Astrid Lindgren]] begint een oorlogsdagboek en hamstert boter, cacao en zeep.<ref>ASTRID LINDGREN, vertaald door Janny Middelbeek. ''Oorlogsdagboek 1939-1945''. Ploegsma, Amsterdam, 2015.</ref> . * 3 september: Engeland en Frankrijk verklaren Duitsland de oorlog * De werkelijke oorlog: 1940-1945 . * [[Abraham Maslow]] (1908–1970), een Amerikaans klinisch psycholoog stelt [[Piramide_van_Maslow|zijn piramide]] voor. . * [[Repressie (België)|Repressie]]: 1944-1950 . * Heropbouw: 1945-1955 . . = 1940 = [[Bestand:Land_van_Hoboken.jpg|thumb|550px|Tijdens het Duitse [[bombardement op Rotterdam]] van 14 mei verzamelen de mensen op het landgoed [[Land van Hoboken]]. Let op het modernistische [[huis Sonneveld]]. Na het bombardement dient het als eerste hulppost. De tuin is een vroeg voorbeeld van de functionalistische indeling van de buitenruimten.]] . * [[Astrid Lindgren]] gaat met enkele duizenden anderen werken bij de Zweedse brievencensuur. . ♣ 14 mei 1940: het [[Bombardement op Rotterdam]] verwoest 24.000 woningen, 80.000 mensen zijn dakloos en er zijn 900 doden. Nederland capituleert. Bergen puin liggen verspreid over de stad: fragiele, macabere en levensgevaarlijke ruïnes die op elk moment kunnen instorten, wie er woont klautert zich een weg tussen de brokstukken, de losse muren, loshangende plafonds, glasscherven, gevels die dreigen te bezwijken. In dit decor speelt het sociale leven zich af: mensen vertrekken naar het werk of komen terug, kinderen spelen op de stoep, hier organiseert de zwarte markt zich, hier gaat men winkelen, aan het sjacheren,… Waar moet al dat puin heen? Vier dagen later krijgt de heropbouw van de stad vorm in de tuin van een vooraanstaande Amsterdammer: K.P van der Mandele. De vragen zijn: wat moet er gebeuren en hoe gaat Rotterdam dit aanpakken? De oplossingen zullen nog vijf jaar op zich laten wachten. Rotterdam grijpt de ramp aan als een tabula rasa: opnieuw beginnen. Willem Witteveen stelt een plan op dat Rotterdam als havenstad uitbouwt en de oude binnenstad moderniseert. De betonnen Laurenstoren en het stadhuis overleefden het bombardement en de opruimacties. De stad wordt in een behoorlijk tempo schoongeveegd. Het duurt anderhalf jaar om de vijf miljoen kubiek aan puin te ruimen. De operatie stokt in de zomer van 1942 als alle fitte mannen aan het Oostfront nodig zijn. De haven opnieuw tot leven roepen kost vijf jaar tijd. De heropbouw van de stadskern duurt een kwarteeuw en er is zestig jaar nodig om de stad een herkenbaar gezicht te geven. De bouwstop midden in de oorlog zorgt voor een architectonische staatsgreep. Moderne architecten vinden Witteveens plannen te conservatief en geven prioriteit aan het stadsverkeer. Het pakte niet goed. Een enquête uit 1968 bestempelde Rotterdam als de stad waar niemand wou wonen.'<ref>MARK VAN ASSEN. ''Begin niet met architecten. Luister liever naar de bewoners,'' in : ''De Morgen'', 7.6.2022, p. 14 & 15.</ref> = 1941 = . * In maart overlijd [[Virginia Woolf]]. '''[https://www.youtube.com/watch?v=d1W7wqXD_b0 FILM]''' . * Op tweede kerstdag schrijft [[Astrid Lindgren]] dat Japan de Stille Oceaan op stelten zet: ze heeft het over de slag om [[Pearl Harbor]] op 7 december. Twee weken duurde het vooraleer het nieuws Zweden bereikte. . ;Kijken <gallery> Bestand:Woolf_by_Beresford_2.jpg|Virginia Woolf Bestand:Roger_Fry_-_Virginia_Woolf.jpg|Woolf </gallery> = 1942 = . * Lancering van de V2, dankzij een jonge en briljante ingenieur [[Wernher von Braun]]. . * Britse overgave bij Singapore aan een zwak Japans leger op 15 februari. . * Hitler houdt een toespraak, schrijft [[Astrid Lindgren]] op 12 mei. Ze wil die in haar dagboek kleven, 'maar hij is zo lang, dus heb ik er geen puf voor.' . * [[Slag om Midway]] . * De Britse landschapsschilder, pottenbakker en graveur [[Adrian Paul Allinson]] (1890-1959) schildert in het Londense exclusieve West-End (Sint James’s Square) een moestuin van de hulpbrandweer met als leuze ‘Dig for victory.’ De afbeelding is niet op de Commens. Deze wel: <gallery> File:Ministry_of_Information_Campaign_Posters,_London,_UK,_1940_D650A.jpg|Campagneposter van het Britse ministerie van informatie File:Dig_For_Victory-_Working_on_An_Allotment_in_Kensington_Gardens,_London,_1942_D8334.jpg|Kensington, Londen File:Your_Own_Vegetables_All_the_Year_Round_-_If_You_Dig_For_Victory_Now_Art.IWMPST17009.jpg|Je eigen groente, het jaar rond File:INF3-96_Food_Production_Dig_for_Victory_Artist_Peter_Fraser.jpg|Voedselproductie File:Victory_Gardeners_will_do_well_to_consult_reliable_dealers_8b08123v.jpg|Betrouwbare verkoop File:Guiding_hand_behind_the_establishment_of_many_West_coast_Victory_Gardens_8b08127v.jpg|Helpende handen en prima instructies </gallery> = 1943 = . * [[Slag om Stalingrad|Duitse overgave bij Stalingrad]]. . * Het Amerikaanse leger bedenkt de term ‘[[denazificatie]]’ om de Duitse rechterlijke macht te hervormen en de Duitse bevolking van de nazi-besmetting – die zich epidemisch had uitgebreid - te genezen of te verdelgen. Hun ‘geneeskundig’ onderzoek bij de tien miljoen aanhangers van de partij bleek onhaalbaar in 1945. De Russen schoven hun ideologie naar voor als oplossing en de pragmatische Franse en de Britten beoordelen de nazi’s hiërarchisch. Wie in een verantwoordelijke positie zat kreeg meer aandacht dan een meeloper. Daartussen zaten allerlei categorieën: zware misdadigers, misdadigers, overtreders, de onschuldigen… . . = 1944 = [[Bestand:SFP 186 - Buchenwald.webm|thumb|Filmopnames na de bevrijding van Buchenwald.]] . Concentratiekampen in de kijker: Fort van Breendonk, Dossin, Wolfenbüttel, Esterwegen, Auschwitz-eBirkenhau bij Krakau, Buchenwald bij Weimar, Sahenhausen nabij Berlijn, Therisienstad nabij Praag en ... Dachau, ongeveer 20 km ten noordwesten van München. Boedapest, het monument met de schoenen. . * Januari ** Beleg van Leningrad beëindigd. . * Februari . * Maart . * April . * Mei . * Juni ** 6: Langste dag. ** 10: [[Bloedbad van Oradour-sur-Glane]] onder leiding van [[Adolf Diekmann|Adolf Rudolf Reinhold Diekmann]] . ♠ '''[https://www.youtube.com/watch?v=jZPbIkOnpuE&list=PLRvKvDK-E7Kq55glTLGYVykXr1HAWKqRi&index=43 BEELDFRAGMENT TROEPENOPBOUW IN PORTSMOUTH, 3 JUNI 1944]''' . ♠ '''[https://www.youtube.com/watch?v=Ps44DRa6fAk&list=PLRvKvDK-E7Kq55glTLGYVykXr1HAWKqRi&index=42 4 JUNI 1944]''' . ♠ '''[https://www.youtube.com/watch?v=nzxNFdRaslA&list=PLRvKvDK-E7Kq55glTLGYVykXr1HAWKqRi&index=41 5 JUNI 1944]''' . ♠ '''[https://www.youtube.com/watch?v=sJpg8U7Y9oI&list=PLRvKvDK-E7Kq55glTLGYVykXr1HAWKqRi&index=40 6 JUNI 1944]''' . * Juli ** Bomaanslag op Führer mislukt. . * Augustus ** Anne Frank opgepakt. ** Parijs is bevrijd. . * September . * Oktober . * November . * [https://www.youtube.com/watch?v=_CI-0E_jses December 1944] ** [[Glenn Miller]] verdwijnt. ** De eerste besluitwet vormt de grondslag voor de sociale zekerheid voor werknemers brengt de bestaande wetgeving omtrent pensioenen, kinderbijslag en jaarlijkse vakantie samen en verplicht de ziekte- en invaliditeitsverzekering en de werkloosheidsverzekering. . ;Kijken <gallery> </gallery> . . = 1945 = . [https://www.youtube.com/watch?v=AhyifvjSHbU '''♠ BEELDFRAGEMENT VERWOEST BERLIJN IN KLEUR (31 Min.).'''] . ;Januari . * [[Rode leger]] vindt kampen. . ;Februari . * [[Conferentie van Jalta]] . * [[Bombardement op Dresden|Bombardement van Dresden]] . * Amerikaanse verovering [[Iwo Jima]]. . ;Maart . ;April . * Dood [[Franklin Delano Roosevelt]] . * [[Hitler|zelfmoord Hitler]] . ;Mei . * Executie [[Irma Laplasse]]. . * Bij de capitulatie verklaart [[Oskar Schindler]] zijn arbeiders vrij en gaat op de vlucht. De geredden verklaren voor de geallieerden dat Schindler te goeder trouw handelde. . '''[https://www.youtube.com/watch?v=EES_u_AS71I ♠ BEVRIJDING NEDERLAND 4 MEI 1945]''' . '''[https://www.youtube.com/watch?v=kG_d3gj2i0k ♠ BEVRIJDING NEDERLAND 5 MEI 1945]''' . '''[https://www.youtube.com/watch?v=dX0wiVV3u3A ♠BEVRIJDING NEDERLAND 6 MEI 1945]''' . '''[https://www.youtube.com/watch?v=Wozskje8U-o ♠ BEVRIJDING NEDERLAND 7 MEI 1945]''' . '''[https://www.youtube.com/watch?v=S79S_aeTr6o ♠ BEVRIJDING NEDERLAND 9 MEI 1945]''' . ;Juni . De conferentie van Potsdam begin juni 1945 (na die van Jalta in datzelfde jaar en die van Teheran in 1943) toont de staatshoofden van de V.S., G.B. en de S.U. in tuinzetels. Waar zijn de Fransen? Ze zijn binnengekomen via een oprit met symmetrische bloemperken vol bloesems. Centraal een rode ster, omgeven door een plantencirkel. Hun plan is Duitsland en Berlijn opdelen in vier zones. De conferentie vindt plaats in Potsdam, dertig kilometer ten zuidwesten van Berlijn. In Schloss [[Cecilienhof]] (Im Neuen Garten 11) start de geschiedenis van de Koude Oorlog. Na de conferentie eigent de DDR zich het paleis (Engelse stijl), gebouwd door keizer Wilhelm II tijdens de Eerste Wereldoorlog toe. De tuin en het slot zijn in hun oorspronkelijke staat te bezoeken. <Gallery> File:At_Cecilienhof_Palace,_site_of_the_Potsdam_Conference_in_Potsdam,_Germany,_the_delegates_approach_the_main_entrance..._-_NARA_-_198987.jpg File:During the Potsdam Conference in Potsdam, Germany, the British use this wing of Cecilienhof Palace as their headquarters. - NARA - 198990.jpg File:Front_of_Cecilienhof_Palace,_site_of_the_Potsdam_Conference_in_Potsdam,_Germany._Left_in_the_photo_is_the_section..._-_NARA_-_198943.jpg File:Main_entrance_to_Cecilienhof_Palace_in_Potsdam,_Germany,_site_of_the_Potsdam_Conference._In_center_of_this_bed_of..._-_NARA_-_198996.jpg File:This_is_President_Harry_S._Truman's_office_at_Cecilienhof_Palace,_site_of_the_Potsdam_Conference_in_Potsdam,_Germany...._-_NARA_-_198966.jpg File:Gen._George_C._Marshall_leaves_Cecilienhof_Palace,_scene_of_the_Potsdam_Conference_in_Potsdam,_Germany,_after_a..._-_NARA_-_198933.jpg File:This_is_the_private_dining_room_to_be_used_by_President_Harry_S._Truman_when_he_attends_the_Potsdam_Conference_at..._-_NARA_-_198970.jpg File:Gen._George_C._Marshall_passes_through_the_British_Victory_parade_in_Berlin,_Germany_during_the_Potsdam_Conference._L..._-_NARA_-_198832.jpg File:View_of_the_%22Little_White_House,%22_residence_of_President_Harry_S._Truman_in_Babelsberg,_Germany_during_the_Potsdam..._-_NARA_-_198936.jpg File:View_of_the_conference_table_at_Cecilienhof_Palace,_scene_of_the_Potsdam_Conference_in_Potsdam,_Germany._President..._-_NARA_-_198890.jpg File:View_of_the_conference_room_at_the_opening_of_the_third_day's_session_of_the_Potsdam_Conference_in_Potsdam,_Germany...._-_NARA_-_198804.jpg </Gallery> . ;Juli . * De test van de eerste atoombom in New Mexico wordt voorgesteld als een explosie van een munitiedepot om de spionagediensten te misleiden. . * Churchill weggestemd. . . ;Augustus . * Eerste nucleaire explosie, [[Enola Gay]] dropt [[Little Boy]] boven [[Hiroshima (stad)|Hiroshima]]. 78.000 mensen komen direct om, eind 1945 is dat aantal bijna verdubbeld. . '''[https://www.youtube.com/watch?v=vyXlnaRX3Ys ♠ ATOOMBOM 6 AUGUSTUS 1945]''' . '''[https://www.youtube.com/watch?v=zoipxgOP8kw ♠ 7 AUGUSTUS 1945]''' . '''[https://www.youtube.com/watch?v=xLTPVjhmdlk ♠ 8 AUGUSTUS 1945]''' . '''[https://www.youtube.com/watch?v=GYYJ7CA0vpw ♠ 15 AUGUSTUS 1945]''' . ;September . * Executie [[Leo Vindevogel]] . ;Oktober [[File:SFP_186_-_Truemmerfrauen.webm|thumb|550px|Op donderdag 5 juli 1945 landt de Amerikaanse diplomaat Robert Murphy op Tempelhof. Op weg naar het Sovjethoofdkwartier omschrijft hij de stad als een maanlandschap. Bertholt Brecht heeft het over ‘een idee van Hitler’ dat Churchill heeft geëtst. Stunde Null breekt aan. Oriëntatie is onmogelijk, boven- noch ondergronds. De geallieerde tapijtbombardementen reduceerden de wereldstad tot een schroothoop en net voor de bevrijding zetten de Nazi’s de U-Bahntunnel onder water. Wie daar zijn toevlucht zoekt, verdrinkt. Wie het redt en de kelder verlaat, herkent de stad niet en loopt verloren. Op de Kurfürstendamm beproeven alleenstaande vrouwen hun geluk in de liefdeskiosk en in Tiergarten halen ze bomen neer als brandhoud. Het park is zo goed als kaalgekapt als Berthold Brecht de omwonenden bedankt omdat ze een zeldzame populier niet omhakken: ‘Eine Pappel steht am Karlsplatz Mitten / in der Trümmerstadt Berlin.’ De foto's van Tiergarten zijn iconisch: het overenthousiaste en ongecoördineerde tuinieren tussen de omgevallen of verhakkelde marmeren beelden hebben iets apocalyptisch. En van zodra de eerste gewassen opduiken, dienden de tuinmensen hun perceel dag en nacht te bewaken. Negen heuvels zijn getuige van de puinruiming: de [[Teufelsberg (Berlijn)|Duivelsberg]] is met zijn 115 meter de hoogste. (De andere zijn: de Groser Bunkerberg 78 meter in het Volkspark Friedrichshain en de Humboldthöhe (84 meter) in het Volkspark Humboldthain.) 2,8 miljoen Berlijners, vooral vrouwen gaan aan de slag met het puinruimen: de Trümmerfrau. Het Park am Weisen See herdenkt hen met een monument. Meer dan de helft van hen heeft geen woning. Een puinfilm uit 1948, ''Berliner Ballade'' suggereert een vrouwenoverschot in Berlijn van één man op zes vrouwen. Acht miljoen Duitsers bleven in de oorlog, waarvan ruim vijf miljoen soldaten. Eind september 1945 zijn er 8,5 miljoen Duitse soldaten krijgsgevangen en velen zijn beklagenswaardig gewond. Ze komen hinkend en rochelend de rest van hun leven door. In heel Duitsland ligt vierhonderdmiljoen kubiek puin, het volume van een berg van vier kilometer hoog. In één generatie tijd herstelt de West-Duitse industrie zich tot de op drie na grootste ter wereld en die wederopbouw was vrouwenwerk, zo gaat het verhaal. Dat suggereerde Jozef Goebbels al tijdens de oorlog. Te midden van het verwoeste Hamburg voert de propagandaminister actrices ten tonele die uitgelaten bakstenen ruimen met als boodschap dat de Duitse moreel onbreekbaar is. Vrijwillig ruimen ze straten en maken ze huizen bewoonbaar. Deze hardwerkende ''Trümmerfrauen'' brengen het naoorlogse leven opnieuw op gang en ontpoppen zich tot erotische heldinnen. Hun fotogenieke blik te midden van de even fotogenieke ruïnes is de perfecte beeldspraak voor de nieuwe gemeenschap en een maatschappij in opbouw. Architect [[Otto Bartning]] las het desolate puinlandschap als een chirurgische ingreep die een sluipende ziekte ontmaskert en het ware gezicht van het nazisme toont: een technologische gruwelmachine. Die is nu vernietigd en met elegante kleedjes en gebloemde stofjes - die totaal ongeschikt zijn voor dit smerige werk, maar de enige kledij is die hen nog rest – tonen de Trümmerfrauen de verbondenheid van de emmerketen; trots ondanks de nederlaag. Niettemin is het puinvrouwenverhaal een hardnekkige legende. In haar studie ''Mythos Trümmerfrauen'' toont de Duitse historica [[Leonie Treber]] dat de aantallen (miljoenen vrouwen) overdreven zijn en dat het fenomeen zich vooral in de oostelijke sector, de latere [[DDR]] en [[Berlijn]] voordeed. Dat beeld paste perfect bij het communisme. Dat goed uitgeruste aannemersbedrijven en de opgevorderde mannelijke werklozen die vrouwen bijstaan, bleef uit beeld, net zoals vrouwelijke terugkeer naar de traditionele haard in West-Duitsland. West-Duitse, feministische vrouwenbladen creëerden in de jaren zeventig de puinvrouwenmythe.<ref>MICHIEL HENDRYCKX. ''Altijd ergens, altijd iets. Stuttgart - Birkenkopf'', In: ''dS Weekblad'', 24.08.2019, p. 50; HARALD JÄHNER, vertaald door Anne Folkertsma & Jantsje Post. ''Wolfstijd. Duitsland en de Duitsers 1945-1955'', Arbeiderspers, Antwerpen, 2021, p. 41-42, p. 230;PIET DE MOOR. ''Berlijn. Leven in een gespleten stad'', Van Gennep, Amsterdam, 2016, p. 105-112.</ref>.]] . ;Kijken <gallery> File:B-29_Enola_Gay_w_Crews.jpg|Enola Gay File:Enola_gay_20040710_170220_1.4.jpg|Enola Gay Bestand:Madonna_of_Bruges_Altaussee_(2).jpg|De Madonna van Brugge teruggevonden. </gallery> = Kijken = <gallery> Bestand:Mussolini1.gif|Mussolini spreekt. File:Astrid_Lindgren_1924.jpg File:StatueOfAstridLindgrenStockholm.jpg Bestand:German losses after WWI.svg|Door het [[Duitse Rijk]] afgestane gebieden na de [[Eerste Wereldoorlog]] File:Bundesarchiv_Bild_119-5592-13A,_Blonde_Kinder.jpg File:Pater_Jozef_Raskin.png|[[Jozef Raskin]] File:Anti-Semitismus 1933.jpg Bestand:Reichsparteitag 1935 mod.jpg|thumb|[[Rijkspartijdag]], 1935 File:Bundesarchiv_Bild_102-16748,_Ausstellung_"Wunder_des_Lebens".jpg Bestand:Bundesarchiv Bild 146-1969-065-24, Münchener Abkommen, Ankunft Mussolini.jpg|[[Benito Mussolini|Mussolini]] en [[Adolf Hitler|Hitler]] in 1938 Bestand:Münchner Abkommen nl.svg|[[Duitse bezetting van Tsjecho-Slowakije|De deling van Tsjecho-Slowakije]], 1938–39 Bestand:Danzig Police at Polish Border (1939-09-01).jpg|[[Polen (hoofdbetekenis)|Polen]], 1939 Bestand:Rotterdam, Laurenskerk, na bombardement van mei 1940.jpg|Rotterdam na het [[Bombardement op Rotterdam|bombardement]] in 1940 Bestand:Children rounded up for deportation.JPG|Joodse kinderen worden verzameld voor deportatie Bestand:Slave laborers at Buchenwald.jpg|Ondervoede gevangenen in Buchenwald Bestand:Buchenwald corpse trailer ww2-181.jpg|Een truck volgeladen met lichamen in Buchenwald Bestand:German man holding exhumed baby from a mass grave outside the town of Suttrop.jpg|Een Duitse man houdt nabij [[Suttrop]] een opgegraven baby vast Bestand:Gusen-survivor.jpg|Ondervoede gevangene in Mauthausen-Gusen, Oostenrijk, waar vooral politieke tegenstanders zaten. Bestand:WWII-HolocaustDeaths-Pie-All.svg|Ruwe schatting van de Holocaustdoden Bestand:Corpses in the courtyard of Nordhausen concentration camp.jpg|Holocaustslachtoffers in [[Mittelbau-Dora]] Bestand:Buchenwald Ohrdruf Corpses 60630.jpg|Slachtoffers van de Holocaust bij [[Buchenwald|Buchenwald-Ohrdruf]] Bestand:Anti-Semitismus 1933.jpg|"Duitsers, verweer je! Koop niet bij Joden." (Berlijn 1933). Bestand:Bundesarchiv Bild 101I-133-0703-30, Polen, Ghetto Litzmannstadt, Torposten.jpg|[[Getto van Łódź]]: "Woongebied der Joden. Betreden verboden." (1941) Bestand:WW2-Holocaust-Europe.png|[[Concentratiekamp|Concentratie-]] en [[vernietigingskamp]]en, [[getto|getto's]] en [[deportatie]]routes Bestand:Starved bodies of prisoners who were transported to Dachau from another concentration camp, lie grotesquely as they died enroute.jpg|Sommige gevangenen stierven al onderweg naar de vernietigingskampen aan ondervoeding Bestand:Wat vonden gewone Nederlanders van de Jodenvervolging- (3-5).webm|Historicus Bart van der Boom over de vraag: 'Wat vonden gewone Nederlanders van de Jodenvervolging?' File:Hebben wij Nederlanders es gewusst- (5-5).webm|Historicus Bart van der Boom over de vraag 'Hebben wij Nederlanders ''es gewusst''?' Bestand:At the German concentration camp at Wobbelin.jpg|Overlevenden in [[Wöbbelin]] Bestand:VolarydeadJews.jpg|Sudeten-Duitse burgers uit [[Volary]] worden door Amerikaanse soldaten gedwongen om langs de lijken van 30 tijdens een dodenmars uitgehongerde Joodse vrouwen te lopen, zodat ze het niet kunnen ontkennen (11 mei 1945). Bestand:German soldiers before Arc du Carrousel 1940.jpg|thumb|Parijs 1940, Duitse soldaten poseren voor de [[Arc de Triomphe du Carrousel]] Bestand:Heinkel He 111 during the Battle of Britain.jpg|thumb|[[Heinkel He 111|Heinkel bommenwerpers]] boven Engeland, 1940 Bestand:LondonBombedWWII full.jpg|[[Londen (hoofdbetekenis)|Londen]], [[Verenigd Koninkrijk (hoofdbetekenis)|Verenigd Koninkrijk]] na een bombardement Bestand:Officers on the bridge.jpg|oktober 1941 [[Slag om de Atlantische Oceaan]] Bestand:Crusadertankandgermantank.jpg|Britse Crusader tank passeert een brandende Duitse [[Panzerkampfwagen IV|PzKpfw IV]] tank bij Tobroek, november 1941 Bestand:Europe before Operation Barbarossa, 1941 (in German).png|Europa 1941 Bestand:Operation Barbarossa corrected border.png|Duits plan voor [[Operatie Barbarossa]] |Stalingrad 1943 Bestand:Warsaw_1944.jpg|Warschau 1944 File:Birkenau_selection_on_the_platform.jpg File:Crematorium_Auschwitz_23_august_1944.gif Bestand:Sigmund Sobolewski 1992 - resistance at auschwitz.webm File:Irma_Grese.jpg Bestand:D-day allied assault routes.jpg|Aanvalsroutes 6 juni 1944 Bestand:NormandySupply edit.jpg|left|Omaha Beach in Normandië, juni 1944 Bestand:Japanese Empire2.png|Japanse Imperium 1870-1942 Bestand:Yamamoto-Isoroku.jpg|Admiraal Yamamoto Bestand:Bosbritsurrendergroup.jpg|Singapore 1942 Bestand:Cairo conference.jpg|[[Chiang Kai-shek]], [[Franklin Delano Roosevelt]] en [[Winston Churchill]] in [[Conferentie van Caïro]] op 25 november 1943. Bestand:Solomon Islands-CIA WFB Map.png|Salomonseilanden File:Eva_Braun_walking_dog.jpg Bestand:USS Bunker Hill hit by two Kamikazes.jpg|left|USS Bunker Hill geraakt door Kamikazes 11 mei 1945 Bestand:Tracked landing vehicles (LVTs) approach Iwo Jima;fig14.jpg|landingsvaartuigen naderen Iwo Jima, 19 februari 1945 Bestand:Nagasakibomb.jpg|Nagasaki 1945 Bestand:Buchenwald Slave Laborers Liberation.jpg|Zwaar ondervoede Joodse gevangenen in [[Buchenwald]], bij hun bevrijding op 16 april 1945 Bestand:Royal Air Force Bomber Command, 1942-1945. CL3400.jpg|Hamburg 1945 Bestand:Slachtoffersww2.jpg|Slachtoffers Tweede Wereldoorlog Bestand:Yalta summit 1945 with Churchill, Roosevelt, Stalin.jpg|Geallieerde oorlogsleiders in Jalta 1945 Bestand:Car_in_Oradour-sur-Glane4.jpg Bestand:Oradour-sur-glane.jpg|[[Oradour-sur-Glane]] Bestand:Een_van_de_105_huizen_die_door_de_Duitsers_in_brand_zijn_gestoken_als_represaill,_Bestanddeelnr_901-0092.jpg|Eén van de 105 verwoeste huizen in Putten. Bestand:Administratie_van_de_afgevoerden_en_vermisten_door_de_heer_Punt._Hij_is_de_eigen,_Bestanddeelnr_901-0019.jpg|Administratie van de afgevoerden en vermisten (2 november 1945) Bestand:Vrouwtje_van_Putten_Herdenkingshof_Dorpsstraat_OudeRijksweg_Putten2.JPG|Herdenkingspark </gallery> = ♣ De Nazituin = [[File:Bookbits - 2011-06-08 Erik Larson-In the Garden of Beasts.vorb.oga|thumb|550px|♣ Erik Larson (1954) vertelt in zijn boek ''In The Garden of Beasts: Love, Terror, and An American Family in Hitler's Berlin'' over de carrière van de Amerikaanse ambassadeur in Duitsland, William Dodd die van 1933 tot 1937 met zijn dochter in Berlijn woont. Aanvankelijk hoopt hij op een gematigde nazi-regering. Zijn dochter Martha is gescheiden van een bankier en raakt verstrikt in opwindende liaisons met het Gestapo hoofd Rudolf Diels, de Sovjet attaché en de spion Boris Vinogradov. Binnen enkele maanden raken de Dodd's zich bewust van het nazikwaad. De titel van dit waargebeurde verhaal is een vertaling van Tiergarten, de dierentuin in Berlijn. Toch is dierentuin te eufemistisch, beestentuin zou beter zijn. Het boek is in het Frans vertaald: ''Dans le jardin de la bête''.]] [[File:Vrouw tuiniert in moestuin, Bestanddeelnr 901-0053.jpg|thumb|550px|Op deze foto uit 1945 zien we een tuinierende vrouw in [[Gelderland]] ([[Putten (plaats)|Putten]]). Gedurende elke oorlog is een moestuin belangrijk omwille van de voedselproductie. Groenten en fruit verbouwen wordt tijdens de Eerste Wereldoorlog aangemoedigd door het Nederlandse Ministerie van Landbouw. Tuinieren kan in de achtertuin, in parken, op braakland, op sportvelden... Omdat niet iedereen even groene vingers heeft, verschijnt in 1917 ''Iedereen tuinier in oorlogstijd.'' In tijden van schaarste is de mond minder kritisch. Nu komen ook kat en kat, aardappelschillen en wortelloof op het menu. Het ''Kookboek voor den crisistijd'' uit 1918 vermeldt (met weinig enthousiasme) stamppot van radijsloof en brandnetelsoep. Gestoofd wortelloof snij je in stukjes, kook je minstens een uur om daarna te stoven met boter en muskaatnoot. ‘Een aanwinst is deze groente alleen in tijden van duurte of schaarste.’ Tijdens de Tweede Wereldoorlog stimuleert de overheid dit particuliere initiatief opnieuw. ''Hoe leg ik zelf een moestuin aan? van J.M. Riemens verschijnt in 1940. Boeken en brochures stimuleren de zelfvoorzienigheid. In 1941 verschijnt ''Van tuin tot tafel, Handleiding voor kleinen tuinbezitter en huisvrouw voor het zelfkweeken, het bewaren en het bereiden van groenten, enz. in het bijzonder in dezen tijd'' en in 1944 geeft de Directie van den Landbouw, Tuinbouwvoorlichtingsdienst dit uit: ''Mais in uw moestuin, handleiding voor den verbouw van mais als tuingewas.''<ref>CHARLOTTE KLEYN. ''Crisiskoken. Wildplukken, moestuinen en wortelgroen, in: https://allardpierson.nl/blog, 6.04.2020.''</ref> Uitgerekend hier in Putten vond op 1 oktober 1944 een vergeldingsrazzia plaats, vergelijkbaar met het [[Bloedbad van Oradour-sur-Glane]]. 552 mannen kwamen om het leven. In de herdenkingshof staat "het Vrouwtje van Putten", een rouwende vrouw met een zakdoek, kijkend naar de kerk en het vertrek van de mannen. Achtenveertig mannen keerden terug na de oorlog. Ze werden met onbegrip en wantrouwen onthaald.]] [[Bestand:Zigmunt_Bauman_na_20_Forumi_vydavciv.jpg|thumb|550px|Zygmunt Bauman (1925-2017), een Pools-Brits socioloog en filosoof van Joodse afkomst doceerde aan de Universiteit van Warschau, Tel Aviv en Leeds. Bauman werd geboren in Polen en vluchtte als tiener naar de Sovjet-Unie. Na zijn pensionering is Bauman het productiefst en voelt hij zich vrij om te publiceren. In 1989 verschijnt ''De moderne tijd en de Holocaust''. Hierin vraagt hij zich af hoe het komt dat we zo weinig leerden van de Holocaust. Zijn conclusie: ‘Omdat we de Holocaust buiten de normale gang van de geschiedenis plaatsen’ als abnormaliteit, unicum, eenmalige gekte. Zo sust de mens zijn geweten. Bauman bestrijdt de aberratiegedachte en wijst op recente genocides. Hij omschrijft de moderniteit, de cultuur sinds de Verlichting als een horticultuur, gekenmerkt door een fundamenteel wantrouwen in de natuur en een streven naar een ambitieus zelfvertrouwen. Plannenmakers met dit streven noemt hij 'tuinlieden' die de maatschappij bewerken als maagdelijke grond met een vakkundig ontwerp, rigoureus te cultiveren. Voor de moderne macht is de ''mensheid'' almachtig groots en ''individuen'' onbeholpen klein. In hun onderdanigheid vallen ze te verbeteren als het snoeien of het ontwortelen van planten of als het te fokken vee. De nationaal-socialistische ideoloog R.W. Darré gebruikte dit beeld voor het 'volkische bevolkingsbeleid' in zijn ''Marriage laws an the principle of breeding uit 1930.]] De Pools-Joodse [[:en:Esther_Nisenthal_Krinitz|Esther Nisenthal]] (1927-2001) groeide op in een gehucht en leerde er naaien bij een naaister toen ze negen was. Vier jaar later zette de nazi-invasie het plattelandsleven aldaar op zijn kop. Later naaide ze haar verhaal in taferelen.<ref>https://www.avam.org/event-details/virtual-tour-the-art-of-esther-krinitz</ref> Eén afbeelding toont een tuin onder het regime. Ze schrijft haar ervaring neer in een tafereel dat kan doorgaan als de Nazituin: een bezette akker, planten staan er in rechte rijen, onkruid (een verwijzing naar de Joden) is er niet. Het is met wortel uitgerukt of verdelgd met sproeistoffen, verwijzend naar de gifgassen gebruikt in de kampen, het [[Zyklon B]], (mede) ontwikkeld door de Jood [[Fritz Haber]] die tijdens de Eerste Wereldoorlog de gifgassen nabij Ieper in West-Vlaanderen introduceerde. Bauman: 'Behalve een 'ordelijk' tuinontwerp heeft de tuin gereedschappen en grondstoffen nodig. Wanorde (onkruid, een plaag...) is een bedreiging en de door de mens bedachte 'orde' staat in relatie tot het beschikbare gereedschap en de grondstoffen. De orde bepaalt wat relevant is en wat nutteloos is en rechtvaardigt zo de bezigheden van de tuinman. De helft van de mensen draagt een uniform. En dat was niet alleen in nazi Duitsland zo. 'Tegen het einde van de oorlog liep in Groot-Brittannië 25 procent van de beroepsbevolking in uniform, in Amerika was dat 18 procent, in de Sovjet-Unie 16 procent' schrijft [[Niall Ferguson]].<ref>NIALL FERGUSON, vertaald door André Haacke & Ruud van der Helm. ''Het plein en de toren. Verborgen netwerken uit de geschiedenis'', Hollands Diep, Amsterdam, 2017, p.272-274.</ref> In die optiek is genocide werk voor tuinlui, niemand gaat vrijuit. Ook de geallieerde legers niet. 'Tuinieren is een te klaren klus waarbij het tuinontwerp het onkruid bepaalt. In elke tuin is iets te verdelgen. Verdelgen is scheppende, geen destructieve arbeid, die niet verschilt van andere bezigheden waarin de aanleg en het onderhoud van de tuin samengaan. In elke opvatting van de maatschappij als tuin worden bepaalde delen van de maatschappelijke leefwereld tot onkruid bestempeld. Zoals alle vormen van onkruid zijn ook deze af te scheiden, in te perken, bijeen te houden, te verwijderd en buiten de grenzen van de maatschappij te plaatsen. Als de methode onvoldoende blijkt, mag er worden gedood.' Stalin en Hitler schakelen hun slachtoffers uit om een efficiëntere, morelere en fraaiere wereld te creëren. Een communistische wereld. Of een raszuivere, arische wereld. In elk geval een harmonieuze, conflictvrije, ordelijke, beheerste wereld die dociel zijn leiders gehoorzaamde. Mensen die waren besmet met de onuitwisbare schandvlek van hun verleden of afkomst pasten niet in een die smetteloze, gezonde en glanzende wereld. Net als het onkruid waren ze onverbeterlijk. Ze konden niet worden verbeterd of heropgevoed.'<ref>Zie: ZYGMUNT BAUMAN, vertaald door Jan Willem Reitsma. ''De moderne tijd en de holocaust.'' Boom, Amsterdam, 1998, p. 119-121; p. 144-146.</ref> Met een vredesverklaring houdt een oorlog niet op. In de geesten en in de realiteit leeft hij verder. Moeders krijgen hun kapotgeschoten kinderen niet terug en bij hun man die terugkeerde, groeien de ontbrekende ledematen niet terug. Na de Eerste Wereldoorlog blijft een stuk schrapnel Louis Ferdinant Celine kwellen en nagenoeg het hele oeuvre van Herman Dirk van Dodeweerd (Amsterdam 1929–Potsdam 2018), bekend als [[Armando]] is een terugblik op de Tweede Wereldoorlog. Hij groeide op in de buurt van [[Kamp Amersfoort]] met zijn zogenaamde 'Rozentuin' waar rechtstaan een straf was. Rozen waren er niet te zien, hun doornen des te meer. Een greep uit zijn oeuvre: ''De SS'ers'' (1967), ''Dagboek van een dader'' (1973), ''Aantekeningen over de vijand'' (1981), ''Uit Berlijn'' (1982) en ''Machthebbers'' (1983). In 1988 reduceert zijn ''De straat en het struikgewas'' de mens is tot een werktuig van de geschiedenis. Quotes van Bismarck, Kant, Nietzsche associëren die geschiedenis met onrecht en macht. De deeltitel brengt ons in de buurt van de tuin. ‘Het struikgewas’ is de plek waar zich de oorlogsgruwel zich afspeelt. De naoorlogse schoonheid van het bos, de lieflijke hei, het idyllisch struikgewas en het overgangsgebied van de bosrand kan het hoofdpersonage nooit meer op één wijze bekijken. Ze misleiden: daar stak een jongen een soldaat neer. Daar zijn gevangenen begraven. Armando’s herinnering aan landschappen en tuinen flitst naar een vooroorlogs, speels en kinderlijk verleden, de oorlog vol geweld en de naoorlogse periode. De herinneringen maken de natuur, het struikgewas en het landschap medeplichtig aan de gruwel. In plaats van een stille getuige te zijn ziet Armando drie realiteiten in één. Die van voor, tijdens en na de oorlog. Bij de lommerrijke bomen denkt hij aan klimmende kinderen én aan het hakken van het brandhout dat hen warm houdt tijdens de oorlogsjaren. De heide waar het kind achterop de vaderlijke fiets schaterlacht, dampt tijdens de oorlogsjaren van de lijkengeur. Nadien is er niets meer van te merken: autos razen er overheen, net zoals op zijn speelplein en voetbalveldje. Daar was ooit een concentratiekamp. De schoonheid van de natuur is een schizofrene paradox. Ze is mooi, een verrader en biedt troost. De argwaan die ze oproept is te vergelijken met de inwisselbare posities van daders en slachtoffers. Vandaag dader, morgen slachtoffer en omgekeerd. . = Onkruid = ''''Hij die de tuinplanten aan hun lot overlaat zal spoedig tot zijn verrassing merken dat de tuin door onkruid overwoekerd raakt en dat zelfs de aard van de planten fundamenteel is veranderd. Als de tuin derhalve de kweekplaats voor deze planten moet blijven, met andere woorden, als deze zich wil verheffen boven de harde wetten van de natuur, is de vormgevende wilskracht van de tuinman noodzakelijk, een tuinman die, door voorwaarden voor voorspoedige groei te scheppen, of door schadelijke invloeden weg te nemen, of beide, zorgvuldig zorgt voor wat zorg behoeft, en genadeloos het onkruid verdelgt dat de betere planten van voedsel, lucht en zonlicht zou beroven. [...] Zo wordt duidelijk dat vraagstukken omtrent de voortplanting niet triviaal voor de politieke gedachtenvorming zijn, maar dat deze tot de centrale overwegingen behoren, en dat de antwoorden moeten voortvloeien uit de spirituele, ideologische houding van een volk. We moeten zelfs stellen dat een volk slechts een geestelijk en moreel evenwicht kan bereiken als een goed doordacht voorplantingsprogramma een centrale plaats in de cultuur inneemt.''''<ref>Geciteerd in ZYGMUNT BAUMAN, vertaald door Jan Willem Reitsma. ''De moderne tijd en de holocaust.'' Boom, Amsterdam, 1998, p. 144 & 257.</ref> . = Overwoekeren = De moderne wereld kenmerkt zich sinds de Verlichting door een 'activistische, manipulatieve benadering van de natuur. 'De wetenschap werd niet om zichzelf beoefend, maar werd vooral beschouwd als een ontzagwekkend krachtig instrument dat degene die het beoefende in staat stelde om de werkelijkheid te verbeteren, naar menselijk idee en ontwerp om te vromen, en deze bij te staan in haar drang tot zelfvervolmakingen. De tuinbouw en de medische wetenschap leverden de archetypes van de constructieve mentaliteit, terwijl de normaliteit, gezondheid of sanering de archemetaforen voor de menselijke werkzaamheden en taken bij het beheer van de menselijke aangelegenheden boden. Het menselijk bestaan en de menselijke samenleving werden onderworpen aan planning en administratie. Net als tuinplanten of levende organismen konden deze niet aan hun lot worden overgelaten, omdat ze anders door onkruid overwoekerd zouden worden. Tuinieren en medicijnen zijn functioneel onderscheiden vormen van dezelfde activiteit: nuttige elementen die zijn voorbehouden om te leven en te gedijen, te scheiden en isoleren van schadelijke, ziekelijke elementen die moeten worden uitgeroeid. Hitlers taalgebruik en retorica zaten vol beelden van ziekte, infectie, overwoekering, verrotting en pestilentie.' (BAUMAN, p. 96-97). . = Sterilisatie en fok = Heinrich Himmler (1900–1945), de leider van de SS en de NSDAP en mede hoofdverantwoordelijk voor de Holocaust is landbouwwetenschapper van opleiding en net zoals de veredeling van paarden of koeien kiest hij nauwgezet zijn SS'ers uit. De Duitse bioloog Erwin Baur en de antropoloog Martin Stämmler bevestigen dit denken. 'Iedere boer weet dat, als hij de beste exemplaren van zijn vee zou slachten zonder dat ze zich hebben voortgeplant en in plaats daarvan met inferieure dieren zou fokken, zijn veestapel hopeloos achteruit zou gaan. Deze vergissing, die geen enkele boer zou maken met de dieren die hij fokt en de gewassen die hij verbouwt, laten wij in ons midden op grote schaal toe. Als schadeloosstelling voor onze menselijkheid van heden moeten we er voor zorgen dat deze inferieure mensen zich niet voortplanten. Een eenvoudige operatie van slechts enkele minuten kan dit onverwijld mogelijk maken. [...] Niemand stemt sterker met de nieuwe sterilisatiewatten in dan ik, maar ik blijf herhalen dat dit nog maar het begin is. [...] De opdracht is om mensen tegen overwoekering door het onkruid te beschermen.' . = De tuin van Mussolini = . {{Cquote|'''Onverschilligheid is de ballast van de geschiedenis.'''|[[Antonio Gramsci]]}} . {{Cquote|'''De oude wereld is stervend en de nieuwe wereld vecht om geboren te worden: het is nu het tijdperk van monsters.'''|[[Antonio Gramsci]]}} . ♣ Rome. Eén toespraak in het Italiaanse parlement tegen [[Benito Mussolini|Mussolini]] is voldoende om [[Antonio Gramsci]] (1891-1937) in 1926 te veroordelen tot een ballingschap op het eiland [[Ustica]] en tien jaar gevangenis. Daar schrijft hij zijn dertig ''Gevangenisgeschriften'' die als smokkelwaar hun weg vinden naar een breed communistisch publiek. Zijn stelling dat de heersende klasse behalve de staat en de economie, ook de cultuur domineren (en bijgevolg dus de tuin) doet hem pleiten voor de prioritaire verovering van de culturele macht op de politieke macht. Dat kan door de intellectuelen en de media. Na zijn vrijlating in 1937 overlijdt hij in een ziekenhuis in Rome. Hij ligt begraven op het [[Protestants kerkhof van Rome]], het Cimitero Acattolico. Tijdens een avondlijke omzwerving arriveert de Nederlandse publiciste [[Rosita Steenbeek]] in het ommuurde park van [[Villa Torlonia (Rome)|Villa Torlonia]]. Op het landgoed rust een vloek, toeristische gidsen spreken er in tegenstelling tot Villa Borghese of de Villa Doria Pamphilj nauwelijks over. Die avond is er een concert en ze kan binnenlopen. Mussolini leidde hier van 1925 tot 1943 een wat teruggetrokken bestaan. Zijn vrouw, donna Rachele, verbouwt in de tuin wat maïs en aardappelen om het Italiaanse volk ten voorbeeld te zijn en aan te moedigen om de hongerplaag aan te pakken. Mussolini huurt de villa voor één symbolische ??? aan ??? Sinds ze eind achttiende eeuw in de adelstand verheven is, resideert hier de rijke bankiersfamilie Torlonia. Die toverden de oude wijngaarden en de artisjokvelden aan de stadsrand om in parkachtig landschap vol prielen, paden en paardenstallen. Er is een bouwvallige tempel, een namaakruïne, een theater, een obelisk met cryptische hiërogliefen, vijvers met watervallen en fonteinen, citroenbomen, ceders, oleanders en palmen in alle vormen en maten. De oranjerie verbouwt Mussolini tot een filmzaal. Het aangrenzende gebouw schenkt hij aan een filmschool, er zich terdege van bewust dat het nieuwe medium de perfecte propaganda voor zijn regime is. Als Steenbeek zijn royaal sprookjeskasteel met Romeinse zuilen, torentjes, balkons en koepels opmerkt, denkt ze aan de Efteling. Op de glaskunst ontwaart ze zwaluwen, pauwen, eksters en zwanen. De exotische bomen werpen hun schaduw over het grindpad. De vijver glanst in de donkere nacht en lijkt op een zwart gat naar de onderwereld. Onder de tuinen liet El Duce twee bunkers bouwen om te schuilen voor de geallieerde bommen of bij een mogelijke gasaanval. Er is een Etruskische kelder gevonden (?) of vindplaats en de Joodse catacomben, ontdekt in 1918 zijn ouder zijn dan de christelijke. Als El Duce in 1943 vlucht, kamperen Amerikanen en Britten in de villa en het park. Bij hun aftocht zijn de landerijen en de verblijven uitgewoond. <ref>ROSITA STEENBEEK. ''Rome''. Ambo|Anthos, Amsterdam, 2017, p. 375 ev.</ref> = Bronnen = 4cv03iaqmd0ri2y987t6slj482vpruc 0 46790 430540 429495 2026-10-06T08:53:41Z Erik Baas 2193 Erik Baas heeft de pagina [[Welzijnenveiligheid/Deel8c]] hernoemd naar [[Welzijn en veiligheid/Deel8c]] zonder een doorverwijzing achter te laten 429495 wikitext text/x-wiki <big>'''HOOFDSTUK 8: DE LAATSTE EEUW'''</big> ;<big>'''1919-2020'''</big> . <big>'''DEEL 3_HEROPBOUW & KOUDE OORLOG (1945-1989)'''</big> . [[Bestand:Kemmelberg.JPG|thumb|450px|De Commandobunker van Kemmel is in onze streek het symbool bij uitstek aangaande de koude oorlog. Het is een militaire ondergrondse bunker op het grondgebied van Kemmel (gemeente Heuvelland, West-Vlaanderen), een terrein dat het in de Eerste Wereldoorlog hard te verduren kreeg. Het geheel is nu ingericht als een museum, beheerd door het Koninklijk Museum van het Leger en de Krijgsgeschiedenis. Tijdens een uniek bezoek schoot ik er bijna honderd foto's. [https://www.flickr.com/photos/benedictwydooghe/albums/72157689392794960 Bekijk ze hier].]] [[Bestand:EiserneVorhang.png|thumb|500px|Loop van het IJzeren Gordijn (scheidingslijn tussen het Westen (blauw) en het Oostblok (rood)). [[Socialistische Federale Republiek Joegoslavië|Joegoslavië]] en [[Albanië]] (gearceerd) behoorden in deze context niet tot het Oostblok.]] . {{Cquote|'''We zagen wel de materiële destructie, maar de gevolgen van omvangrijke economische ontwrichting en politieke, sociale en psychologische vernietiging... ontgingen ons volledig.'''|[[Dean Acheson]] de Amerikaanse onderminister van buitenlandse zaken (1947).}} . {{Cquote|'''Welk tijdperk zou beter dan het onze de middeleeuwse Inquisitie kunnen begrijpen, op voorwaarde dat we het misdrijf tegen de vrije meningsuiting van de godsdienst naar de politiek verplaatsen? De historicus ziet met verbazing hoe men in alle landen strenger optreedt tegen afwijkende politieke opvattingen. De regeringen schijnen in onze tijd alle soorten schorsingen, straffen, bloedbaden gerechtvaardigd te vinden als het gaat om afwijkingen van hun politieke lijn te bestraffen of te voorkomen. (...) Als je de schrikwekkende balans opmaakt van het krankzinnige verlies aan mensenlevens die de revoluties en de bestraffing van dissidente meningen in onze twintigste eeuw hebben gekost - een groter verlies dan tijdens de twee wereldoorlogen -, kun je je afvragen of je op het gebied van de vrije-meningsuiting wel van vooruitgang kunt spreken. Zal de historicus in het jaar 3000 het fanatisme en de onderdrukking van de ene mens door de andere in de dertiende of in de twintigste eeuw situeren?'''|[[Régine Pernoud]] die er van overtuigd is dat de geschiedenis zich ''niet'' herhaalt (1977).}} . [https://www.youtube.com/watch?v=vx4cLE6eSfI '''♠ IN EUROPA, 1956-1980'''] . [https://www.youtube.com/watch?v=9ncvnbXAp9I '''♠ IN EUROPA, 1980-1989'''] Dit deel laat zich opdelen in vier periodes: 1945-1954 is een decennium waarin de wereld zich herstelt van de ravage van de Tweede Wereldoorlog. Er is ruim een decennium voor nodig om de materiële schade te herstellen. Het psychologische schade en het fysieke trauma strekken zich over meerdere generaties uit. Daarna volgen de 'zilveren' jaren vijftig: 1955-1960, de 'gouden' jaren zestig: 1961-1971, afgerond door de crisisjaren van 1972-1989. [[Bestand:Amsterdam_krijgt_verkeersles_Weeknummer_48-50_-_Open_Beelden_-_55099.ogv|thumb|550px|'''[[Verkeersveiligheid|VERKEERSVEILIGHEID]]''' Amsterdam krijgt verkeersles via het bioscoopjournaal in 1948.]] [[File:Tentoonstelling van personenauto's in de RAI-512507.ogv|thumb|550px|De auto breekt door. Voor de eerste wereldoorlog was het voertuig voorbehouden voor de allerrijksten, mensen uit de adel of wereldberoemde ondernemers zoals [[Claude Monet]] die er een hele verzameling op nahield. Tijdens het interbellum rijden huisartsen rond in luxewagens en na de tweede wereldoorlog democratiseert het voertuig: bakkers, slagers en vroedvrouwen in de jaren vijftig, arbeiders in de jaren zestig. Beurzen zoals de RAI in Amsterdam promoten deze commerciële machine, koning auto waar niemand aan ontsnapt.]] . == Herstel en heropbouw (1945-1954): Tuinieren in een puinlandschap == {{Cquote|'''Het verleden is ‘een rusteloos spook dat door onze dagen en dromen zwerft en, zoals geesten sinds mensenheugenis plegen te doen, op het moment wacht dat wij het aankijken, aanspreken en aanhoren. Dat wij, ons dood geschrokken, de slaapmuts over onze ogen en oren trekken, helpt niets. Het is de verkeerde methode. Het spook, noch wijzelf zijn erbij gebaat. We kunnen niets anders doen dan hem in zijn ogen kijken en zeggen: “Spreek!” Het verleden moet praten en wij moeten luisteren. Eerder zullen wij en zij geen rust vinden.'''|ERICH KÄSTNER, vertaald door Jan Bert Kanon. ''Nota bene ’45. Een dagboek'', Atlas, Antwerpen, 2008, p. 11.}} {{Cquote|'''Let’s go to my apartment. It’s only a few ruins away.'''|BILLY WILDER. ''A Foreign Affair'', 1948.}} [[File:Dresden_1947.webp|thumb|right|550px|♣ De verwoesting laat zich niet in woorden omzetten noch verbeelden, ondanks de foto's, de boeken, de films. Kortrijk is een voorbeeld van een zwaar vernietigde stad en bijlange niet de enige. In Duitsland, Nederland en Polen, Oekraïne, Joegoslavië zijn er honderden vergelijkbare inferno's. Oorlogsfoto's geven een impressie van de destructie. Wie de vernietiging van alle steden optelt, duizelt. De vernielzucht, de verdwenen cultuur en architectuur, duizenden jaren erfgoed zijn herleid tot schroot. [In Kortrijk verliest de familie Cambien xx kinderen. Een familiefoto uit eerdere tijden...] Dit is [[Armageddon Project|armageddon]], het einde der tijden en een herijking van de dialectiek: mooi en lelijk, arm en rijk, natuur en cultuur, mens en onmens, niets is wat het lijkt. Hoe overleeft men in zo'n context? In de stadsparken is er grond om groenten te kweken en wie een armetierig moestuitje bezit, noemt zich rijk. Het hoeft niet op de begaande grond. Sommigen sjouwen en sleuren aarde de trap op tot driehoog en verbouwen in de kamerruïnes in open lucht groenten. Moestuinen in bakken tussen resten van muren, het zijn tuinbakken avant la lettre. Wie toestemming krijgt om een grondlap te bewerken, prijst zich gelukkig en teert de komende winter op de opbrengst. 'Standsverschillen zijn in het huidige Duitsland nagenoeg verdwenen', schrijft [[Konrad Adenauer]] in december 1946 aan de industrieel [[Paul Silverberg]]. 'Er is maar één verschil, namelijk of je zelfvoorzienend bent of niet.' In parken is de grond vrij om groenten te verbouwen. Het levert in de kaalgekapte Berlijnse [[Berlin-Tiergarten|Tiergarten]] onvergetelijke beelden op. Mensen tuinieren er tussen het omgevallen marmer. Sommigen perken lukraak een stuk grond af dat ze bij het opkomen van de eerste gewassen dag en nacht bewaken. Willekeur is troef, maar een mens en een beleidsmaker moet blijkbaar iets doen.<ref>HARALD JÄHNER. ''Wolfstijd. Duitsland en de Duitsers 1945-1955'', Arbeiderspers, Antwerpen, 2021, p. 230.</ref> Een foto toont hoe een man in Dresden aan urban gardening doet in een [[Moestuin|moestuintje]]. Voor een tramhalte bakent hij een paar vierkante meter grond af met wat stenen. De planten zijn opgeschoten en op de achtergrond niets dan ruïnes. Nieuw leven ontspringt in het braakland. Wie het bombardement op Dresden overleefde, kon aan de slag om met een lege maag veertig kubiek puin te ruimen. In 1946 is de steenwoestijn van Dresden al grondig schoongeveegd. De schrijver [[Erich Kästner (schrijver)|Erich Kästner]] wandelt drie kwartier door zijn geboortestad zonder één huis te passeren. In ''Die Neue Zeitung'' van 30 september schrijft hij: 'Je loopt er doorheen als in een droom door Sodom en Gomora. Alleen rijden er door die droom soms wel hard rinkelende trams.' [[Konrad Adenauer]] noteert in een brief gedateerd in december 1946 dat de Duitse standsverschillen verdwijnen. Alleen wie zelfvoorzienend is heeft enig comfort. Het oorlogseinde herijkte de begrippen rijk en arm. Mensen met een armtierig moestuintje behoren tot de geprivilegieerden en wie toestemming krijgt van de overheid kan tijdelijk een perceeltje bewerken. Anderen zoeken vruchtbare aarde bijeen en sjouwen ze de trap op tot drie hoog om in kamers zonder plafonds groenten te telen (Harald Jähner, p. 230 & 430.). Een foto uit 1947 toont een jongeman die zijn moestuintje bij een tramhalte bewatert. Op het pleintje heeft hij enkele stenen opgebroken en knollen geplant met op de achtergrond het silhouet van het huidige stadhuis van Dresden. In de parken komen gelijkaardige tuinen die de bevolking moeten voeden. En als dat niet volstaat volgen er hamstertochten naar het platteland. En intussen blijft het puinruimen een eeuwigheid duren. De laatste rit van de smalspoortreintjes die de puinen de stad uitbrengen is in 1958. En in 1977 rondt de laatste opruimbrigade haar werk af. Wie in Kortrijk, [[Berlijn]], [[Munchen]] of [[Dresden]] een armetierige moestuin bezit kan zich tot de behoeden rekenen. Anderen specialiseren zich in diefstal. Een gevecht van iedereen tegen iedereen ontstaat (in tegenspraak met 'De meeste mensen deugen'.) Leren mensen tijdens en na de oorlog elkaar kennen, zoals werd gezegd? De hoofdredacteur van [[Die Zeit]] opent de krant op 18 juli 1946 met de 'wet van de jungle'. De beeldspraak van [[Thomas Hobbes]]' wolfstijd, de 'homo homini lupus', de ondergang van het moreel besef en de [[natuurtoestand]] zijn nooit ver weg.<ref>HARALD JÄHNER, vertaald door Anne Folkertsma & Jantsje Post. ''Wolfstijd. Duitsland en de Duitsers 1945-1955,'' Arbeiderspers, Antwerpen, 2021, p. 230-248.</ref>]] '''Als de Tweede Wereldoorlog op zijn laatste beentjes loopt, bezegelt een vod papier met enkele pennentrekken - om een willekeurig voorbeeld te geven - het lot van de [[Roemenen]] voor een halve eeuw. Op maandag 9 oktober 1944 herschikken de Britse leider [[Winston Churchill]] en de Russische leider [[Jozef Stalin]] in [[Moskou]] in het grootste geheim de Europese geografie. Met één pennentrek werpt Churchill het lot van twintig miljoen Roemenen in de handen van een dictator die dan al een slordige achttien miljoen doden op zijn geweten heeft. In zijn memoires blikt [[Winston Churchill|Churchill]] terug op hoe ze het [[Balkanoorlogen|Balkanprobleem]] oplossen. ‘Laten we elkaar daar niet in de wielen rijden’ zegt hij tegen [[Jozef Stalin]] (1878-1953). ‘Zou het u schikken als u een overwicht van negentig procent heeft in Roemenië? Dan krijgen wij negentig procent in Griekenland en doen we vijftig-vijftig in Joegoslavië?’ Stalin stemt in, plaatst een blauwe V op het papier en staat er op dat Churchill het klad bewaart. Wie het wil bekijken, reist er voor naar Londen. [[Liddell Hart]], de militaire bibliotheek in het King’s College bewaart het. En zo laat het Westen Roemenië in de steek en gaat het [[Rode Leger]] er zijn gang. En ondanks dat er nauwelijks communistische gevoelens zijn in het bevrijde Roemenië, grijpen de communisten de macht en schuiven ze het IJzeren gordijn dicht. Dat gordijn houdt hun wreedheid om de macht te verwerven en hun meedogenloosheid om die te behouden uit het zicht. Het gordijn isoleert Roemenië. De Duitse oorlogsinspanningen van het Roemeense leger leidde tot een liquidatie bij [[Stalingrad Front|Stalingrad]]. Stalin neigt niet om het noordoosten van Roemenië, [[Bessarabië]] en [[Bukovina]] terug te schenken. De president van de Verenigde Staten [[Franklin Delano Roosevelt]] maakt tijdens de [[conferentie van Jalta]] in februari 1945 evenmin bezwaar. De gebieden blijven Russisch. De Roemenen stellen zich tevreden met de terugkeer van [[Transsylvanië]]. Wat hier gebeurt op het hoogste niveau, is exemplarisch voor wie aan de bodem of er onder leeft. Grijp wat er te grijpen valt, is het motto. Een kapper raakt in Berlijn verzeild, breekt er een de verlaten zaak open en knipt probleemloos en dankbaar dameskapsels. Wie kan, zaait, ploegt, oogst of steelt. Het dievenpad is nooit ver weg. De Keulse zieleherder, kardinaal [[Joseph Frings]] relativeert in zijn nieuwjaarspreek in de hongerwinter van 1946 het diefstalgebod. 'Wij leven in tijden van nood, waarin het individu zal mogen nemen wat hij tot behoud van zijn leven en zijn gezondheid nodig heeft, indien hij het op een andere manier, door arbeid of door erom te vragen, niet kan verwerven.' Ondanks het protest van de overheid slaan zijn woorden in als een bom. Alleen de boeren weten niet wat honger is. De oproep van Frings bezorgt Duitsland een nieuw woord: het 'fringsen'. 'Die kolen heb ik gefringst.' Zo gaan het liefdevol delen en de solidariteit enerzijds en het gewetenloos beroven van transporten anderzijds hand in hand.''' . [https://www.youtube.com/watch?v=DmRfk0qIuqY '''♠ BEELDFRAGMENT BERLIJN EN DE KOUDE OORLOG, DEEL 23'''] . === 1945 === [[Bestand:Antwerpen-Willem_Elsschot_op_Mechelseplein.jpg|thumb|550px|'''1946''' [[Willem Elsschot]] (1882-1960), een pseudoniem van Alfons De Ridder uit Antwerpen, publiceert in 1946 [[Het dwaallicht]], een novelle waarin [[Frans Laarmans]] drie Afgaanse zeelui helpt met hun zoektocht naar een mysterieuze dame. Het verhaal speelt zich af in de Scheldestad en is het laatste werk van Elsschot. Eerder publiceerde hij '[[Villa des Roses (roman)|Villa des Roses]]', '[[Lijmen/Het been (roman)|Lijmen]]',- '[[Kaas (roman)|Kaas]]' en 'Het Been'. In deze jaren, van 1946 tot 1951 heeft hij een relatie met de dichteres [[Liane Bruylants]]. Wie Elsschot in Antwerpen achterna wil, zoekt zijn standbeeld op het [[Mechelseplein]], zijn stamkroeg en het oudste café van Antwerpen: de [[Quinten Massijs]] in de Moriaanstraat 17. Op de Groenplaats nummer 1, op de hoek van de Groenkerkhofstraat, op de tweede verdieping had Elsschot samen met zijn zakenpartner zijn reclamebedrijf 'La Propagande Commerciale' waar hij opdrachten kreeg voor de Olympische spelen in 1920 en de Wereldtentoonstelling in 1930. In het het 'Rubenshof', een [[grand café]] op de Groenplaats hangt zijn loodglazen portret en op de zuidelijke hoek van de Groenplaats citeert een vloertegel uit Het Dwaallicht. Nabij de Sint Annatunnel is een ander monument te zien dat deze publicatie herinnert. Te combineren met een bezoek aan het letterenhuis, waar werk van Elsschot te zien is en bewaard wordt, Plantin Moretus als eerste drukkerij in Antwerpen en de Dwaallichtwandeling, een bezoek aan de Vrijdagmarkt, de Kloosterstraat en de Sint-Andriesplaats... is dit een daguitstap waard. Wie er niet genoeg van krijgt, bezoekt Elsschots graf op het [[Schoonselhof]]. Op de dag dat hij overleed kreeg hij de [[Oeuvreprijs van de Vlaamse Gemeenschap|vijfjaarlijkse Staatsprijs voor Vlaamse Letterkunde]] die zijn schrijverschap bekroont.<ref>GIDSENVERENIGING ANTWERPEN. ''Antwerpen door het oog van de stadsgidsen. Deel 3: Zuidelijk Antwerpen. De leukste plekjes, de strafste verhalen'', Uriel Projects, Koekenstad, Rumst, 2016, p. 95.</ref> De dag nadien stierf zijn vrouw Jeanetta Jozefina Scheurwegen. Beiden zijn samen begraven, zijn vrouw in een kist, Elsschot liet zich cremeren. Zijn as rust in een urne. Andere schrijvers die op het Schoonselhof begraven zijn [[Alice Nahon]], [[Herman De Coninck]], [[Theodoor Van Rijswijck]], [[Julius De Geyter]], [[Gerard Walschap]], [[Pol De Mont]], [[August Van Cauwelaert]]. [https://literairecanon.be/nl/werken/media-dwaallicht '''♠ BEKIJK HIER EEN BEELDFRAGMENT OVER ELSCHOT'''].]] . * België is bevrijd, Nederland beleeft een laatste, strenge [[Oorlogswinter (boek)|oorlogswinter]]. . * Duitse raketten ([[V1 (wapen)|V1]] & [[V2 (raket)|V2]]) op Londen en Antwerpen richten schade aan. . * Ondertekening van de vrede in het schip [[USS Missouri]]. . * Verhoging van de wezenbijslag. . [https://www.youtube.com/watch?v=qaJ_CLcuL8M|'''♠ BEELDFRAGMENT BEVRIJDING NEDERLAND'''] . === 1946 === [[File:Ffm-adorno-denkmal002.jpg|thumb|550px|'''1947''' ♣ In de universiteitstuin van Frankfurt staat een installatie van [[Vadim Zakharov]] ter gedachtenis van de filosoof [[Theodor Adorno]] (1903-1969). Zijn lessen genieten net zoals die van de latere [[Michel Foucault]] een reputatie, collegezalen zijn te klein om alle toehoorders een plaats te geven. Geleerden proberen in deze jaren de Tweede Wereldoorlog een plaats te geven of te verklaren. [[Albert Camus]] publiceert metaforisch 'De pest' '''[https://www.youtube.com/watch?v=vSYPwX4NPg4 (FILM)]''' en vanuit Amerika schrijven Adorno en Horkheimer tijdens hun ballingschap de ''Dialectiek van de verlichting''. Het verschijnt bij de Duitse immigranten-uitgeverij [[Em. Querido's Uitgeverij|Querido]] in Amsterdam. De auteurs stellen dat de verlichting is doorgeslagen. In plaats van de kritische mens te bevrijden van religie, magie en verknechting zijn wetenschap en techniek uitgegroeid tot een nieuwe, kapitalistische religie met als motor de populistische cultuurindustrie van brood en spelen die naar Auchwitch leiden. De essaybundel circuleert als roofdruk. Duitse studenten lezen het intensief. Het failliet van de Verlichting vindt zijn oorzaak in de rationele poging om de natuur te beheersen. Horkheimer en Adorno reageren zo op de 'raadselachtige bereidheid van de technologisch opgevoede massa' die zich overlevert aan totalitarisme. De Frankfurter Schule is als marxistische denktank opgericht in 1923, om de Russische Revolutie in Duitsland voor te bereiden en groeide uit tot een platform voor linkse sociologen, psychologen en economen dat na de machtsovername van de nazi's (en Adorno's onderwijsverbod) naar Amerika verhuist. Nadien keert Adorno terug naar Frankfurt, een stad die de hoofdstad van West-Duitsland ambieert. Daarvoor had de stad immers de referenties. In 1848 was hier het eerste Duitse democratische parlement bijeengekomen - een experiment van korte duur. Daar groeide de filosoof die part noch deel had in het regime van Hitler uit tot de spreekbuis van een ander Duitsland en als ideoloog van de jonge generatie van mei '68. Een ludieke studentenactie in 1969 is Adorno teveel. Drie studentes werpen met naakt bovenlijf rozenblaadjes over zijn hoofd. Adorno verbergt zich achter zijn schooltas en beent de aula voor goed uit. Dat sloganeske ongeduld met de geschiedenis, die dadendrang doet hem de das om. In de fanatieke studentenacties herkent hij de middelmaat, de wraak van het fascisme. Zes maanden later overlijdt hij tijdens een Zwitsers bergwandeling.<ref>RAYMOND VAN DEN BOOGAARD. ''Flessenpost uit Duitsland.'' In: ''De Groene Amsterdammer,'' nr. 10, 4.03. 2020.</ref>]] . * Januari: [[Astrid Lindgren]] eindigt haar oorlogsdagboek. . * April: Executie [[August Borms]]. . * Eerste zitting van de [[Verenigde Naties]], [[Paul Henri Spaak]] wordt voorzitter en de oprichting van [[Interpol]]. . * Tweede aanslag op de [[IJzertoren]]. . * Eerste computer in gebruik. . * [[Proces van Neurenberg]]. . * De eerste [[Bikini (kleding)|bikini]] in Parijs. . * ♣ [[Animal Farm (boek)|Animal Farm]] van [[George Orwell]] verschijnt. . === 1947 === . * [[Marshallplan]] in werking. . * Oprichting [[CIA]] . * [[Al Capone]] overlijdt (waarschijnlijk) aan [[syfilis]]. . * [[Dode Zeerollen]] gevonden. . === 1948 === [[File:Wisteria Lane map, season 1.svg|550px|thumb|'''1948''' ♣ In de Amerikaanse serie ‘[[Desperate Housewives]]’ vertelt de tuinwijk van [[Wisteria Lane]] - een straat in het fictieve Fairview in 'The Eagle State' - het verhaal van schijnbare perfectie en buurtharmonie. Terwijl er achter de gevels allerlei geheimen en intriges schuilgaan zijn de tuinen en de façades een metafoor voor mensen die hun aard en geheimen verbergen. De tuinen en weerspiegelen de persoonlijkheid van de bewoners. De tuin van Bree Van de Kamp is perfect, net als haar eigenares. De tuin van Susan Mayer is een rommelboel, net zoals haar. De huisvrouwen typeren een ander type vrouw in de Amerikaanse maatschappij aan het begin van de 21ste eeuw die in een fictief (Hollywood)decor leeft. Hun tuinen gaan terug op de uitvinding van [[Bill Levitt]], zijn broer Alfred, hun vader Abraham en hun zonen die te vergelijken is met het lopende bandsysteem van [[Henry Ford]] in 1913. Zij zijn de eersten om massaal geprefabriceerde huizen te maken. Met zijn ingenieuze constructies en zijn oog voor planning bouwt ''Big Bill'' Levitt, een oud gediende bij de marine een simpel en solide huis voor achtduizend dollar. Het basismodel richt zich op een jong gezin en telt twee slaapkamers, een zolder. In de huiskamer brand de haard en is er een ingebouwd tv-toestel. De keuken beschikt over een ijskast, een fornuis en een Bendix-wasmachine. Een auto is een optie. Wie koopt is klaar voor de toekomst. Op een gigantische aardappelakker in [[Hempstead]], op een boogscheut van [[Manhattan]], poten de Levitts in 1946 hun eerste bouwwerken neer. De fifty's zijn nog niet begonnen en er staat een stad. GI's met hun afzwaaipremie op zak voelen zich aangetrokken tot dit fonkelnieuwe oord: [[Levittown]]. Advertenties liegen niet over de afbetaling. 'Uncle Sam en de grootste bouwer ter wereld geven u de mogelijkheid om in een aantrekkelijk huis te wonen, in een heerlijke omgeving, zonder dat het u een vermogen kost...' 'All yours for 58 dollar. You are a lucky fellow, Mr. Veteran.' Het werkte als een magneet. In Livittown en in soortgelijke nederzettingen explodeert het begrip [[suburb]]. Het begrip overstijgt zijn betekenis van 'buitenwijk' of 'voorstad'. Suburbia is een cultuur, een eigentijdse woonomgeving, een eigentijdse samenleving. In Levittown kiemt een mentaliteit die de Amerika traditie ondermijnt. De trek naar de suburb luidt het einde in van de oude stad én het oude platteland. De Amerikaanse overlevingssamenleving slaat om in een consumptiemaatschappij. De wereld van zwoegers slaat op in een wereld van genieters. De massale verhuis naar de buitenwijken bieden de middenklasse tuinen ter ontspanning en vermaak. Op een minimum van oppervlakte verschijnen patio's, zwembaden, vijvertjes, een terras en allerlei spullen die op zaterdagnamiddag uit de groothandel en de tuincentra worden aangesleept. Met allerlei spullen die op zaterdagvoormiddag naar het containerpark worden gebracht. Tussen 1947 en 1951 verrijzen 17.000 huizen. Tachtig procent pendelt naar Manhattan. De Levitdorpen zijn een sprookjesland met een ideologische insteek. De Federal Housing Administration garandeert dat de leningen uitsluitend aan blanke Amerikanen toekomen. Later komen er zes Levittsuburbs in andere delen van de VS. Het bezit van een huis, een tuin en tv behoedt de Amerikaan voor de communistische invloeden, daar is Levitt van overtuigd. De architect [[Lewis Mumford]] omschreef de gemeenschap als een 'uniform environment from which escape is impossible.<ref>GEERT MAK. ''[[Reizen zonder John]]. Op zoek naar Amerika,'' Contact, Antwerpen, 2012, p. 11-13. Naar het reisverhaal [[Travels with Charley]] uit 1962 van Nobelprijswinnaar [[John Steinbeck]]; PIET RENOOY. ''Sociologische visies op de stad: Theatre of social action.'' In: GERT-JAN HOSPERS & PIET RENOOY (Eds.) ''De wereld van de stad. Theorie, praktijk, toekomst'', Berghauser Pont, Amsterdam, 2021, p. 40. Verder aanvullen met de autoweg. Alles is gericht op de wagen.</ref>]] * '''[https://www.youtube.com/watch?v=-6OotD8q8-0 '''♠ BEELDFRAGMENT BERLIJN EN DE LUCHTBRUG''']''' . * [[George Orwell]] waarschuwt met [[1984 (boek)|1984]] . * De [[V.N.]] verkondigt de [[Universele verklaring van de rechten van de mens]]. . * [[Staat Israël]] uitgeroepen. . * [[Mahatma Gandhi]] vermoord. . * Executie [[Prosper Dezitter]]. . * Stemrecht voor vrouwen in België. . * In juli produceert [[Bill Levitt]] 180 huizen per week. . * [[Hella Haasse]] schrijft [[Oeroeg (boek)|Oeroeg]]. . [https://literairecanon.be/nl/werken/media-hella-haasse-oeroeg '''♠ KIJKEN NAAR HELLA HAASE''']. . <gallery> File:4350WisteriaLane.jpg File:4360WisteriaLane.jpg File:Bree.JPG File:Colonialstreet Klopeckhouse.jpg File:Wisteria Lane - Bree Van de Kamp (2561237419).jpg File:WisteriaLanePurpleHouse.jpg File:Wisteria Lane (2562051552).jpg File:Wisteria Lane - Linette & Tom Scavo (2562045828).jpg </gallery> . === 1949 === [[File:C-54 landing at Tempelhof.jpg|thumb|550px|♣ In '''1949''' eindigt de [[Blokkade van Berlijn]]. De Sovjets willen in 1948 Berlijn volledig onder hun controle en sluiten alle transportwegen naar Engelse, de Franse en de Amerikaanse sector af. Via de spoorweg, de waterweg of de autoweg is er geen doorkomen aan. Om West-Berlijn te bereiken doorkruisen geallieerde vliegtuigen het Russische luchtruim. Ze verwachten geen Russisch luchtagressie en met drie luchtcorridors en drie vliegvelden vormen ze een permanente luchtbrug. De Britten landen op Gatow, de Fransen op Tegel en de Amerikanen op Tempelhof. In een klein jaar tijd voeren ze 275.000 vluchten uit en voorzien ze West-Berlijn van 2,3 miljoen ton voedsel, kolen en geneesmiddelen. Niettegenstaande de spanningen met het Westen escaleren, leggen de Russen de duimen in mei 1949. Op 23 mei voegen de Fransen, de Amerikanen en de Engelsen hun bezettingszones in en buiten Berlijn provocerend samen tot een nieuw land, de Bundesrepubliek Duitsland of BRD en richten ze de NAVO op. Het land heeft een eigen munt, de mark, een eigen driekleurige vlag die een eeuw na datum naar het revolutionaire volk van 1848-49 verwijst, een eigen grondwet, deels geïnspireerd op de Weimarrepubliek. Op 7 oktober 1949 draagt de Russische bezetter Oost-Duitsland over aan een ministerraad en een premier die vervolgens de Deutsche Demokratische Republiek (DDR) uitroepen.]] . * Oprichting [[volksrepubliek China]] onder [[Mao Zedong|Mao]] . * ♣ Invoering van de [[Vakantiegeld|gezinsvakantiebijslag]]. . === 1950 === . * Executie van de laatste oorlogsmisdadiger [[Philipp Schmitt]]. . * Start [[Koreaanse oorlog]], [[Marcel van Maele]] trekt er heen. . * Heksenjacht in de V.S. op communisten na een toespraak van [[Mccarthyisme|McCarthy]]. . [https://www.youtube.com/watch?v=MBKQ5bv9-2E '''♣ BEELDFRAGMENT OVER DE KONINGSKWESTIE (43 Min.).'''] . === 1951 === . * De [[koningskwestie]] verdeelt het land. . * De moord op [[Julien Lahaut]]. . * Een nieuwe koning: Boudewijn I. . * In Levittown - een oud aardappelveld - staan 17.000 splinternieuwe woningen voor 82.000 mensen. . === [https://www.youtube.com/watch?v=MEMUsC8ppU0 1952] === . * ♣ Opening [[Efteling]] . * ♣ Opening [[Meli Park|Meli]]. . * Opening Brussel Centraal. . * ♣ In Londen is er van december 1952 tot maart 1953 een zware smog die naar schatting 12.000 doden maakt. . * ♣ Alma en Harold Moldenke publiceren ''Plants of the Bible'', een opsomming van alle bladeren, bloemen, harsen, hout, planten en zaden uit de bijbel. . === [https://www.youtube.com/watch?v=XcX5wb1k9UM 1953] === . * ♣ [[Watersnood van 1953|Watersnood]] in Nederland. . * [[Jozef Stalin]] overlijdt. De nieuwe president zal inzetten op de ruimtevaart: [[Nikita Chroesjtsjov]]. . * ♣ In het [[Koninklijk Museum voor Schone Kunsten van België]] in Brussel werkt [[Groep 21]] een atoomschuilkelder af. De kelder ligt naast een kleinere gerenoveerde kelder die sinds de Tweede Wereldoorlog bestaat, onder de Kunstberg. Over de exacte locatie doet men geheimzinnig. Via een luik schuiven topschilderijen uit de expositiezaal de kelder in. Groep 21 (een verwijzing naar het aantal topambtenaren dat zich met deze geheime opdracht inlaat) maakt zes vergelijkbare kelders: onder meer in het Jubelpark, in [[Mariemont]], in [[Eigenbrakel]] nabij het Hallerbos en in het Koninklijk Museum voor Schone Kunsten in Antwerpen (afgebroken). In hun briefwisseling beschrijven ze veiligheidsinstructies: roken is verboden, een planken vloer eveneens en de kunstwerken mogen niet verpakt zijn, om brand te vermijden. Blusapparaten zijn aanwezig.<ref>SAELENS MARTHE. ''Hier werd kunst beschermd tegen de bom. Op bezoek in geheime atoomschuilkelders'', In: ''De Standaard'', 13.04.2019, p. 8.</ref> . === [https://www.youtube.com/watch?v=MYe4ynXnqug 1954] === . * Fotograaf [[Robert Capa]] overleeft zijn Vietnamese landmijn niet. . * ♣ [[Bellewaerde]] opent zijn deuren. . ;Kijken <gallery> File:Snelle woningbouw volgens nieuw systeem Weeknummer, 73-49 - Open Beelden - 59638.ogv|Snelle woningbouw in 1973 in [[Markelo]] File:Eva_Perón.jpg|[[Eva Peron]]: 'Boekhouden is onzin. Ik gebruik geld voor de armen.' [[Juan Peron]] wordt in [[1946]] president van [[Argentinië]] en maakt van Evita de machtigste vrouw van de wereld. File:Joseph_McCarthy.jpg|[[Joseph McCarthy (politicus)|Joseph McCarthy]] File:Anticommunist_Literature_1950s.png|Anticommunistische literatuur. File:C-54_landing_at_Tempelhof_1948.jpg|Tempelhof 1948. File:Bundesarchiv_B_145_Bild-F079005-0021,_Berlin,_Grenzübergang_Checkpoint_Charlie.jpg|[[Checkpoint Charlie]]. File:Berlin-Tempelhof_Memorial.JPG|Berlin-Tempelhof_Memorial. File:Koningskwestie_Kortrijk.jpg|Koningskwestie in Kortrijk. File:Могила_Ляо_Жюльен.jpg|Могила Ляо Жюльен File:Julius_and_Ethel_Rosenberg_NYWTS.jpg|[[Julius Rosenberg|Julius]] en [[Ethel Rosenberg]] File:Watersnoodramp 1953 dijkdoorbraak Papendrecht.jpg|Watersnoodramp, 1953. </gallery> . . == ♣ Zilveren jaren (1955-1960) == [[File:Gagarin_Capsule.jpg|thumb|550px|Daalcapsule [[Vostok 1]] in het RKK Energia Museum in [[Korolev]] bij [[Moskou]].]] . {{Cquote|'''Ik kan de Russen meermaals vernietigen.'''|[[J.F. Kennedy]]}} . {{Cquote|'''De V.S. één keer vernietigen volstaat.'''|[[Nikita Chroesjtsjov]]}} '''De opmars van de televisie en de telefoon vanaf jaren vijftig richting huiskamer vallen samen met de spionage en de [[Space Race|spacerace]] van de [[Koude Oorlog]]. Het is de antithese van de dekolonisatie: het terugtrekken uit Afrika richt de aandacht op een nieuw te koloniseren gebied: de ruimte.''' . === [https://www.youtube.com/watch?v=vz3W87uWcx8 1955] === . * ♣ [[Disneyland]] Californië, het Magic Kingdom van Walt Disney opent deuren. . * Première op [[Broadway (theater)|Broadway]] van The Diary of [[Anne Frank]]. . * [[Rosa Parks]] weigert haar plaats op de bus. . * [[Van Buuren|David Van Buuren]] overlijdt. . === [https://www.youtube.com/watch?v=bE1FX0Uf01I 1956] === [[Bestand:Marcinelle_-_Bois_du_Cazier_-_2018-04-22_-_01.jpg|thumb|550px|♣ Tuinieren in Marcinelle. Het moest een paradijs worden... De Italiaanse mijnwerkers treurden niet om hun geïsoleerd bestaan. Integendeel, het bood hen een culturele identiteit en zekerheid. Later spreken oudere Italianen met heimwee over hun landelijke barakkenkampen en de dorpssfeer die ze associeerden met de heuvels van hun heimat. Tussen hun barakken scharrelen kippen, konijnen, eenden, geiten en varkens. Op een braakliggend veldje verbouwen ze groeten die de Belgen onbekend zijn: courgetten, aubergines en paprika's. Velen van hen waren in Italië boer en behouden zo hun vertrouwde levensstijl deze industriële enclave. Na de mijnramp weigert Italië nog werkkrachten naar België te sturen.<ref>TOM NAEGELS. ''Nieuw België. Een migratiegeschiedenis 1944-1978''. Lannoo, Tielt, 2021, p. 92. Verder uitwerken, vanop deze pagina en in verband brengen met de ramp. Zie ook PHILIPPE DE MAEYER, MICHELE GALAND, BRAM VANNIEUWENHUYZE & GUY VANTHEMSE. ''De geschiedenis van België in 100 kaarten.'' Lannoo, Tielt, 2021, p. 93-94: (mijn zin).</ref> België gaat de laag geschoolde, ruwe handen zoeken in Spanje en Griekenland, en daarna in Marokko en Turkije. Vrouw en kind kunnen meekomen, de ervaring leerde dat een man alleen op kamers geen goed idee is.]] [[File:P&V Building 01.jpg|thumb|550px| ♣ Nabij de hoek van de Kruidtuinlaan en de Koningstraat en de plaats waar [[Nadar (fotograaf)|Nadar]] een vroege ballonvaart organiseerde, verrijst de eerste Brusselse wolkenkrabber. We schrijven 1956. De boekentoren in Gent (64 meter hoor) was klaar in 1942 en de boerentoren in Antwerpen (87 meter aanvankelijk) in 1931. In de Hollandse periode was hier een plein gepland om het beeld van [[Willem I der Nederlanden|Willem I]] op zijn paard te plaatsen. Het kwam er niet, de Belgische revolutie zorgde dat de zaakjes anders liepen maar het bouwverbod bleef. Toen de hoogbouwplannen er kwamen bleef het paleis tegen het project omdat de wolkenkrabber vanuit het paleis te zien zou zijn. De architect liet proefballonnen de lucht in om hun ongelijk aan te tonen.]] . * [[Hongarije]] in opstand tegen USSR, Sovjettroepen in [[Boedapest]]. . * [https://www.youtube.com/watch?v=W4euyTDhFnk Haertbreak Hotel] maakt van Elvis een wereldster . * ♣ Invoering van twaalf dagen (betaalde) vakantie. . * ♣ In [[Bois du Cazier|Le Bois du Cazier]], de belangrijkste mijnsite van Wallonië volgens de [[Wereldpatrimonium|lijst van het Wereldpatrimonium van de UNESCO]]) maakt een mijnramp op 8 augustus 262 dodelijke slachtoffers uit twaalf landen. De meerderheid komt uit Italië. . === [https://www.youtube.com/watch?v=Xw57VErRjA8 1957] === . * De [[Spoetnik 1]] toont de Russische voorsprong op de Amerikanen in de spacerace. De [[spoetnikcrisis]] leidt tot de oprichting van ARPA dat later uitgroeit tot het internet. In 1958 volgt de oprichting van de NASA. Ruimteprogramma's volgen: het Mercury-, het Gemini- en het Apolloprogramma. Onderwijsprogramma's leiden een nieuwe generatie ingenieurs en de regeringssteun voor wetenschappelijk onderzoek verhoogt in 1959 tot $134 miljoen, bijna $100 miljoen meer dan in 1958. Een jaar voor de maanlanding bedraagt het budget meer dan $500 miljoen. . * In de Russische stad [[Ozjorsk (oblast Tsjeljabinsk)|Ozjorsk]] vindt een kernramp plaats die zich in het rijtje van [[Fukushima (stad)|Fukushima]] en [[Tsjernobylramp|Tsjernobyl]] mag plaatsen. De (op twee na grootste) ramp wordt toegedekt en het aantal kankerslachtoffers dat sterft is ontelbaar. [[Josse De Pauw]] brengt het feit in 2019 onder de aandacht met het theater 'La mémoire des arbres'. . * [[Erich Mielke]], een keiharde communist wordt minister van Staatssicherheit ([[Stasi]]) tot [[1989]]. . === 1958 === [[File:Expo_1958_Orientierungs-Plan.jpg|thumb|550px|Op de wereldtentoonstelling spelen Congolese figuranten tussen het paviljoen van het transport en de bouw en het paviljoen van de mijnen folkloristische scènes in een nagemaakt dorp. Bezoekers noemen het een 'inlands negerdorp uit de brousse', hebben het over 'wilden' en werpen hen appels, bananen en brood toe. Deze koloniale tuin met palm- en bananenbomen, met hutten en stro, met gevlochten matten en bamboebedden en vloeren van aangestampte aarde is voorwerp van kritiek: waarom toont de expo de primitiviteit in plaats van de nieuwe stedelijke wijken of de pas gebouwde materniteit? Het volksvermaak is achterhaald en een brand die een Congolees paviljoen in de as legt, doet het de Congolezen de expo voortijds verlaten.<ref>MATHIEU ZANA ETAMBALA. ''Het "negerdorp" als splijtzwam''. In: ''De Standaard'', 22.04.2018, p. 45.</ref>]] . * ♣ [[Expo '58]]: de eerste wereldtentoonstelling sinds de Tweede Wereldoorlog vindt plaats in Brussel. . * [[Mao Zedong|Mao]]'s [[De Grote Sprong Voorwaarts|grote sprong voorwaarts]]. . === [https://www.youtube.com/watch?v=mc5p461lFoU& 1959] === [[Bestand:Buddy_Holly_cropped.JPG|thumb|550px|[[Buddy Holly]] (22), Ritchie Valens (La Bamba) en de bandleden van The Big Bopper verongelukken met een vliegtuigje. Een decennium later zal [[Don McLean]] het nummer [[American Pie (nummer)|American Pie]] schrijven. Zo wordt 3 februari 1959 "The day the music died". En nee, American Pie is niet de naam van het vliegtuig.]] . * Tussen 1959 en 1988 is het tv-programma 'Voor boer en tuinder' een gevestigde waarde in veel Vlaamse huiskamers. In dertig jaar tijd verschijnen 485 afleveringen over het reilen en zeilen van de landbouwsector. . * De Australische regering stelt een controlecommissie aan die zich inlaat met de fatale lachziekte op [[Nieuw-Guinea]] waar geen mens ooit van herstelde. Het virus werd overgedragen door [[Kannibalisme|kannibale]] praktijken. Met het kannibalismeverbod, verdween de ziekte. . * Aids of HIV... voor het eerst aangetoond bij mensen. Het duurt nog decennia voor de ziekte tot een epidemie uitgroeit. Het taboe zal lang duren en de getroffen bevolkingsgroepen reageren niet met kuisheid. . === [https://www.youtube.com/watch?v=Vx6aKAMYDHk 1960] === . * [[John F. Kennedy]] verslaat [[Richard Nixon]] in de presidentsverkiezingen dankzij een geniaal inspelen op een nieuw medium: de televisie. . * [[Nikita Chroesjtsjov]] ontmoet in V.S. Kennedy, de communist versus de kapitalist, de arbeiderszoon versus de miljonair. . ;Kijken <gallery> Bestand:Bundesarchiv_Bild_183-R0522-177,_Erich_Mielke.jpg|Erich Mielke Bestand:HollyMonument.jpg|Monument voor [[Buddy Holly]], [[Ritchie Valens]] en [[The Big Bopper]] in [[Iowa]] File:Bundesarchiv_Bild_183-B0628-0015-035,_Nikita_S._Chruschtschow.jpg|Nikita Chroesjtsjov (1894–1971). De_Super-Constellation_%27%27Triton%27%27_bij_Shannon_verongelukt-511904.ogv File:Museum van Buuren Brussels Belgium.jpg|Museum van Buuren Bestand:Anton_Pieck_(1980).jpg|[[Anton Pieck]] Bestand:Efeteling_-_Sprookjesbos_-_The_Netherlands.jpg|Toegang tot het sprookjesbord van de [[Efteling]]. File:Efteling Roodkapje bord.jpg|Efteling en Roodkapje. </gallery> . == Gouden jaren (1961-1971) == . === [https://www.youtube.com/watch?v=ouRbkBAOGEw 1961] === [[Bestand:East_Germans_Fortify_Border_-_Flickr_-_The_Central_Intelligence_Agency.jpg|thumb|550px|♣ In 1914 is de Amerikaanse dichter Robert Frost lyrisch en schrijft: ‘Good fences make good naighbors.’ Een Oost-Berlijner zou de quote in de jaren ’60, ’70 of ’80 misverstaan: ‘Tear down this wall’ roept de Amerikaanse president [[Ronald Reagan]] in 1987. En terecht, begin februari 1989 doorzeven Oost-Duitse grenssoldaten de twintigjarige [[Chris Gueffroy]]. Hij is het laatste dodelijke slachtoffer van de Muur. Na een reeks misverstanden, toevalligheden en een mislukte persconferentie hakken de Berlijners op 9 november 1989 in op de muur die hen 10.361 dagen teisterde, doodde of gevangen hield. Opgetrokken om mensen binnen de grens te houden in plaats van vreemdelingen buiten te houden, maakt de Muur uitzonderlijk extreem. Wie in zijn schaduw woont, ziet na dag één - 13 augustus 1961 - een nieuw psychiatrisch ziektebeeld: ‘Die Berliner Mauerkrankheit.’ Het begrip is taboe. Artsen krijgen het niet over hun lippen tot de naar het Westen gevluchte psychiater Dietfried Müller-Hegemanner over het fenomeen publiceert. Zijn boek uit 1973 somt een dikke honderd patiënten met ziektebeelden op gerelateerd aan de Muur: depressies, angststoornissen, achtervolgingswaan, niet meer willen eten… Het weinige wetenschappelijk werk over het fenomeen beperkt zich tot voorzichtige getuigenissen en patiënten-verslagen. ‘De muur is in haar hoofd gekropen’, getuigt een dochter over haar opgenomen moeder. Omdat de muurpathologie te interpreteren valt als sovjetkritiek, was het toen onmogelijk te onderzoeken was. Nu is het voor dit soort onderzoek te laat. In het jaar dat de muur valt, voorspelt de eeuwig sterke man van de DDR, [[Erich Honecker]] dat het bouwwerk hen minstens nog een halve eeuw zal beschermen tegen het fascisme en haalt hij alles uit de kast om zijn collega’s [[Michail Gorbatsjov|Michael Gorbatsjov]] en [[Nicolae Ceaușescu|Nicolae Ceausescu]] te overtuigen van het onwrikbare Duitse socialisme. Het einde van de koude oorlog dringt niet tot Honecker door net zoals het revolutionaire nieuws van 9 november de partijtop van de DDR niet lijkt te bereiken. In de dagen die volgen neemt Oost-Duitse leger de afbraak van het volk over en vernielt het de muur haast integraal. Stukken muur – betonnen panelen van 1,2 meter breed, 3,8 meter hoog en 4.000 kilogram vinden hun weg naar de meest onwaarschijnlijke sites of afgelegen plekken. In een klein Canadees vissersdorp zijn in de 21ste eeuw stukken muur aangetroffen. In het Nationaal Militair Museum in Soest eveneens en een Duitse firma gebruikte de betonnen fragmenten als tussenschot voor de opslag van bouwmateriaal. Nu zijn dit stukken vol symbolische betekenis. De afgelopen decennia zijn er in Berlijn steeds minder Muur-sporen te vinden. De East Side Gallery (het bekendste restant en met 1.316 meter het langste overgebleven stuk), de restanten aan de Niederkirchnerstraßeis en de Bernauer Straße zijn de voornaamste attracties. Van de 302 wachttorens zijn er vijf overgebleven. Elisabet Vallet van de universiteit van Québec à Montreal telt muren. Na de val van de Berlijnse muur staat de teller op elf. De aanslagen van 11 september 2001, de migratiecrisis in 2015 en Trumps slogan ‘Build that wall’ doen het murenaantal stijgen. Dertig jaar na de val van de Muur, steken de databank van Vallet zeventig muren en grenshekken, goed voor kilometers versperring van hekkens, prikkeldraad en beton. Fort Europa omheint zich van Spanje tot Hongarije met duizend kilometer muur. Deze symboolpolitiek en veiligheidsmarketing met onderhoudskosten en gevolgen op ecologisch, sociaal en psychologisch vlak is er gekomen omdat het electoraal efficiënter is dan een doordacht migratiebeleid. Een muur - even ingrijpend als de aanleg van een autostrade – vervormt grenzen tot open gevangenissen vol camerabewaking en creëert antiparadijzen: en als de muren verdwijnen, houdt het verhaal niet op. In 1982 voorspelde de journalist Peter Schneider in zijn roman ''Der Mauer-springer. Die Mauer im Kopf'' dat de mentale muur moeilijker te slopen is dan zijn betonnen evenknie. Hij kreeg gelijk. Wie goed kijkt, komt in het dagdagelijkse stadsbeeld van Berlijn veel sporen tegen van dit verleden: de beschermde ampelmann, het DDR-museum, Reichsluftfahrtministerium, Check Point Charley, de gedenkstenen… In de herinnering en de mentaliteit van de Berlijner zijn deze restanten evenmin verdwenen. Je kan ze uitvlakken, niet weggommen. Toen Sneider naar een natuurdocumentaire keek, begreep hij plots het gedrag van de Oost- en West-Berlijners. De docu ging over bokken en hinden bij de Tsjechisch-Beierse grens. De dieren hielden in de jaren negentig – dus lang na het opruimen van het ijzeren gordijn – instinctief halt en keerden terug. Jonge dieren die het hek er nooit hadden gekend, namen het ouderlijke gedrag over. 'Grenzen ''zijn'' er niet alleen. Ze zijn ervaringen, ze verwerven een reputatie en groeien uit tot een persoonlijkheid met een naam zoals de ''Al-'Awasimgrens'' tussen het Rijk van de Kaliefen en Byzantium of ''Watling Street'', een Romeinse weg in Engeland die de Angelsaksische van de Deense territoria afbakent. De ''Brussels Line'' benoemt de grens tussen Turkije en Irak, de ''Attila-lijn'' verdeelt Cyprus in een Turks en Grieks gedeelte en de ''Curzonlijn'' bakent Polen af met Wit-Rusland, Litouwen en Oekraïne. Het 'IJzeren Gordijn' is wellicht de bekendste grensnaam. Of de Britse premier Winston Churchill de term voor het eerst gebruikte in zijn 'Fulton-speech' in 1946 is voorwerp van discussie. De Belgische socialist Emile Vandervelde zou de term acht jaar eerder hebben gebruikt. De snelheid van de politieke veranderingen na de val van de muur hield geen gelijke tred met het aanpassingsvermogen van de Duitsers langs beide zijden van de grens. Mentaliteitswijzigingen komen trager dan politieke omwentelingen. Dit soort vertraagd gedrag kennen of kenden de Berlijners. Schneider herinnert zich hoe het hem na 1989 veel moeite kostte om de nieuwe rechtstreekse routes naar Oost-Berlijn te nemen. Zijn inwendig kompas leidde hem via omwegen naar de oude grensovergangen. Voor hem was Oost-Berlijn een nieuw te ontdekken wereld.<ref>ANNELIEN DE GREEF. ''Scheiden doet leiden''. In: ''De Standaard Weekblad'', 9 november 2019, p. 22-25; RUUD GOOSSENS. ''Wie te laat komt, wordt door het leven bestraft''. In: ''De Standaard'', 9 november 2019, p. 20 ev; PETER SCHNEIDER, vertaald door Inge Kok. ''Berlijn. Biografie van een nieuwe stad'', Atlas Contact, Antwerpen, 2014, p. 99 ev; LUC BOEVA. ''Grenzen. Een historische gids'', Peristyle, Antwerpen, 2017, p. 45-50.</ref>]] . '''[https://www.youtube.com/watch?v=haxkWC6MgcQ ♠ THE STASI AND THE BERLIN WALL DOCUMENTAIRE (42 Min.).]''' . * Mislukte [[invasie in de Varkensbaai]] . * [[Edith Piaf]] in de [[Ancienne Belgique (gebouw)|Ancienne Belgique]]. . * [[Adolf Eichmann|proces Eichmann]]. . * [[Jane Jacobs]] schrijft ''The Death and Life of Great American Cities'' over stadsplanning en levendige buurten, als de antithese van Le Corbusier en Ebenezer Howard die wonen, werken en verkeer scheiden. . === 1962 === . * De bioloog en de natuurbeschermster Rachel Carson vestigt met zijn boek 'Silent Spring' de aandacht op het effect van pesticiden en milieuvervuiling. . * [[Marilyn Monroe]] overlijdt. . * [[Tweede Vaticaans Concilie]] leidt tot kerkhervormingen. Gemengd onderwijs wordt toegelaten op Ipsoc. . * [[Hannah Arendt]] verslaat het proces van [[Adolf Eichmann]] en schrijft intussen brieven aan haar docent, de filosoof [[Martin Heidegger]] (1889-1976). Met Heidegger had ze een vurige relatie tot na de oorlog. Heidegger bood nooit zijn excuses aan voor zijn nazi-sympathie. Ondermijnt haar Duitse superioriteitsgevoel en haar identificatie met het Duitse cultuurland haar positie als intellectueel? . * De [[ziekte van Lyme]] duikt op in de V.S. . === [https://www.youtube.com/watch?v=r6PcVCqg3tg 1963] === . * [[Ich bin ein Berliner]]. . * [[I Have a Dream]]. . * President [[John F. Kennedy|Kennedy]] neergeschoten in [[Dallas (Texas)|Dallas]]. De [[Zapruderfilm]] gaat de wereld rond. . * [[Edith Piaf]] overlijdt. . * [[EP Thompson]] publiceert ''The Making of the English Working Class''. . === [https://www.youtube.com/watch?v=AgcTvoWjZJU 1964] === . * [[Nelson Mandela]] veroordeeld. . * [[The Beatles]] live in de V.S. . * ♣ Recordaantal boven- en ondergrondse kernproeven. . * ♣ Het kinderboek ''Chitty Chitty Bang Bang: The Magical Car'' verschijnt. De auteur is Brit [[Ian Fleming]]. In 1968 volgt de film. . * Het Ministerie van Arbeid en Tewerkstelling geeft een brochure uit die buitenlanders uit de Middellandse zeegebieden moet aantrekken om in de mijnen en in de industrie te werken onder de titel ''Vivre et travailler en Belgique''. . === 1965 === . * 'Je kunt de wortels van een boom niet haten zonder de hele boom te haten' zegt [[Malcom X]] op 14 februari. Op diezelfde dag slingert men een brandbom naar zijn huis. Op 21 februari speecht Malcolm in [[Manhattan (New York)|Manhattan's]] Audubon Ballroom als er strubbelingen beginnen onder de honderden toehoorders. Drie leden van de [[Nation of Islam]] schieten hem dood. . === [https://www.youtube.com/watch?v=byTRzM-UXQA 1966] === * In [[Steenkoolmijn_van_Zwartberg|Zwartberg]] vallen doden bij een betoging naar aanleiding van de mijnsluiting. * The Beatles brengen hun revolutionair album, 'Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band' uit, waarop het nummer 'Lucy in the Sky with Diamonds' verscheen. Dit nummer vormde in 1974 inspiratie voor de benaming van de mensachtige Lucy. . === 1967 === . * Brand in [[Galeria Inno]] in Brussel. . * Eerste [[harttransplantatie]]. . * [[Che Guevara]] in Bolivia vermoord. . === 1968 === [[Bestand:NASA-Apollo8-Dec24-Earthrise.jpg|thumb|550px|https://nl.wikipedia.org/wiki/Earthrise]] . * Mei '68 wordt een begrip. . * Moord op [[Martin Luther King]]. . * [[Stanley Kubrick]] regiseert [[2001: A Space Odyssey]]. . ♣ De [[Koninklijke Vereniging voor Natuur- en Stedenschoon]], een middenklasse-organisatie ontstaan in 1910, ziet haar inzet voor het behoud van de [[Kalmthoutse Heide]] beloond. De heide is nu een natuurreservaat. In het interbellum heeft de vereniging een traditionele blik op orde en burgerschap en zet in 1943 haar voorman/secretaris [[Amand De Lattin]] wegens collaboratie opzij. De vereniging heeft regelmatig conflicten met de [[Arbeiderstoeristenbond De Natuurvrienden|Arbeiderstoeristenbond]], een andere Antwerpse natuurbeschermingsgroep. De cultuurflamingant [[Ger Schmook]] publiceert in de jaren dertig in het ledenblad. Hij ziet fotografie en natuurexploratie als emancipatiemiddel voor arbeiders en wijst op het collectieve en het sociale belang van de Kalmthoutse Heide. . . === [https://www.youtube.com/watch?v=D67kmFzSh_o 1969] === . * Eerste [[Maanlanding |landing]]. . * [[Woodstock (muziekfestival)|Woodstock]]. . * [[Eddy Merckx]] wint ronde van Frankrijk. . * [[David Bowie]] zingt [[Major Tom]]. . * 28 juni: de [[LGBT]]-Rellen tussen politie en 'queers' in [[New York (stad)|New York]], [[Greenwich Village]] gaan de geschiedenis in als de [[Stonewall-rellen]]. [[Allen Ginsberg]] roept 'Gay Power'. Een jaar later trekken de eerste [[Gay Pride Parade|Prides]] door de straten van de Amerikaanse grootsteden. In [[1971]] volgen Londen, Parijs, Stockholm en [[West-Berlijn]]. . * [[Lassakoorts]] in [[Nigeria]]. De ziekte is zo besmettelijk dat ziekenhuizen sluiten bij de vaststelling van één geval. . === 1970 === . * ♣ [[Louis Neefs]] zingt 'Laat ons een bloem' als cover van ''Leave them a flower'' van de Brit [[Wally Whyton]], die het in 1968 opnam. In 2017 maakt [[Veerle Baetens]] en [[The Broken Circle Bluegrass Band|The Broken Circle Breakdown Bluegrass Band]] een eigenzinnige clip geld in te zamelen voor [[Natuurpunt]]. . * [[Jimmy Hendrix]] overlijdt. . * 'Houston, We Have a Problem', [[Apollo 13|Apollo 13]] breekt zijn missie af. . * [[John Lennon]] zingt "Working Class Hero" in een stijl die lijkt op [[Masters of War]] van [[Bob Dylan]]. Bij het uitbrengen twijfelt de platenmaatschappij rond passages als: 'Keep you doped with religion and sex and tv' en 'Think you're so clever and classless and free.' . [[File:Shotinformativojimihendrix-conceptoradialshotinformativo-ivoox3565663.ogg|Jimmy, een inleiding.]] . * ♣ Onder impuls van [[Bob Davidse]] voert de VRT een [https://www.youtube.com/watch?v=7fbl4EVEnLs&t=3s boomplantactie]. En SOS Natuur is een tv-campagne die de kijker bewust wil maken van het milieu. De campagne startte in 1969 en is nu op tv. . === 1971 === . * België voert [[btw]] in¨. . * [[Kubrick]] presenteert [[A Clockwork Orange (film)]]. . ;Kijken <gallery> File:Berlin_Wall_1961-11-20.jpg|Berlijnse muur, november 1961. File:Berlin-wall.jpg|Berlijnse muur File:Berlin_leaving.jpg|Berlijnse muur Bestand:Yuri-Gagarin-1961-Helsinki-crop.jpg|De eerste man in de ruimte, een [[kosmonaut]]. Zijn naam? Bestand:Monroe_1953_publicity.jpg|1962: Monroe pleegt zelfmoord. File:Butterworth Kennedy 1962 A.jpg|Kennedy een jaar voor zijn dood in 1963. In 1991 verfilmt [[Oliver Stone]] in [[JFK (film)|JFK]] als samenzweringsthriller. Bestand:Bezoek ds Martin Luther King.ogv|[[Martin Luther King]] bezoekt in 1964 Nederland. File:Malcolm-x.jpg|Malcolm X (1925-1965) was een woordvoerder van Amerikaanse moslims die streden voor gelijke rechten van zwarten. Bestand:Begrafenis_mijnwerker_in_Zwartberg_(Belgie),_mijnwerkers_dragen_omgekomen_colleg,_Bestanddeelnr_918-7443.jpg|In de Genkse wijk [[Zwartberg]] vallen er doden in 1966. Bestand:Slachtoffers_brand_in_Innovation_te_Brussel_begraven,_de_graven.jpg|Bij de brand in de [[Innovation]] vallen 251 doden en 62 gewonden. Een mythe doet haar intrede: de Brusselse brandweer raakt niet op tijd ter plekke wegens haar slechte locatie op de [[Vossenplein|Vossenmarkt]] in de [[Marollen]]. File:Jimi Hendrix 1968.jpg|Jimmy Hendrix in 1968. In 2013 schreef en regiseerde [[John Ridley]] de film [[Jimi: All Is by My Side]]. Bestand:Eddy_Merckx_1969.jpg|[https://www.youtube.com/watch?v=vGAOwJW-r3I Eddy Merckx in 1969]. Wint hij het van Armstrong?<ref>VERDER LEZEN: JOHNY VANSEVENANT. ''Eddy Merckx. De biografie'', Kannibaal, Brugge, 2015; PATRICK CORNILLIE. ''De Zomer van '69. Hoe Merckx won van Armstrong,'' Roularta, Roeselare, 2009.</ref> Bestand:Apollo13_csm_recovery.jpg|Berging 1970. In 1995 verscheen een reconstructie over Apollo 13 met [[Tom Hanks]] en [[Kevin Bacon]]. Bestand:HermanRockingMachinebyFiona.jpg|The Rocking Machine van [[Herman Makkink]] uit de verkrachtings-scene van [[A Clockwork Orange]] uit 1971. File:JFK_limousine.png|JFK Limousine File:Hoover-JEdgar-LOC_(cropped).jpg File:1965-02-08 Showdown in Vietnam.ogv File:Museum van Buuren Brussels Belgium.jpg|Museum van Buuren in Brussel Bestand:John_Steinbeck_1962.jpg|[[John Steinbeck]] in 1962 </gallery> == Crisisjaren (1972-1989) == . [[Bestand:The_Earth_seen_from_Apollo_17.jpg|thumb|550px|Blue Marble. Het duurde tot 7 december 1972 voor de laatste Apollomissie er in slaagde om een foto te nemen van de volledig verlichte aardschijf. Dit had alles te maken met het tijdstip van vertrek het traject van de vlucht. Sommigen omschrijven Earthrise en Blue Marble als de belangrijkste erfenis van het Apolloprogramma. 'We trokken er op uit om de maan te verkennen en in de plaats ontdekten we de aarde' vertelde de Apollo-8 astronaut William Anders bij de vijftigste verjaardag van Earthrise. De Amerikaan Frank White heeft het over 'een nietige, fragiele bol met leven die in de leegte hangt, beschermd en gevoed door een flinterdunne dampkring.'<ref>FREDERIEK DEPOORTERE. Mens zijn in het antropoceen. Religie en spiritualiteit in een wereld van wetenschap en technologie, Acco, Leuven, 2020, p. 397 ev.</ref>]] === 1972 === . * [[Maurits Cornelis Escher]] overlijdt. . * Tijdens de [[Olympische Spelen 1972|Olympische Spelen]] draait een gijzeling van Israëlische atleten uit op een bloedbad; [https://www.youtube.com/watch?v=EM4vblG6BVQ Bloedbad in Noord-Ierland] krijgt de naam [[Bloody Sunday (1972)|bloody sunday]]. . * Eerste [[Huizingalezing]] in de [[Leiden|oudste universiteitsstad van Nederland]]. . === [https://www.youtube.com/watch?v=z4sv69iqXmU 1973] === . * Oprichting [[brigade Diane]] (na het [[bloedbad van Munchen]]). . * Ruwe olie wordt duur. . * Met 'Operatie Brevier' graaft het [[VMO|VMO-commando]] van [[Bert Eriksson]] het lijk van collaborateur [[Cyriel Verschaeve]] in Oostenrijk op en brengt het naar van [[Alveringem]] . * Een van de oudste Belgische steenkoolmijnen [[Bois-du-Luc]] sluit. De arbeiderswijk bleef bewaard met een museum. . * Ironisch genoeg wordt een jaar na het overlijden van [[J. Edgar Hoover]] in de V.S. [[homoseksualiteit]] geschrapt als psychische stoornis. Tot dit jaar verzamelt de [[FBI]] gegevens over de [[Gaybashing-app|gay]]-gemeenschap en probeert de politie hen [[Undercover in Nederland|undercover]] te betrappen, niettegenstaande hij in recente publicaties een ooggetuigenverslag vermelden waarin Hoover in het Plaza Hotel (New York) deelnam aan orgiën verkleed als vrouw. De maffia zou Hoovers seksleven misbruikt hebben om de FBI op afstand te houden. . === [https://www.youtube.com/watch?v=Qc5xHHBp6Hs 1974] === . * [[Treinramp Luttre]] . * [[Richard Nixon |Nixon]] treedt af na [[Watergate]] . * [[Anjerrevolutie]] in Portugal. . * Invoering bestaansminimum in België. . === [https://www.youtube.com/watch?v=gGMSfiH850o 1975] === . * [[Bob Dylan]] neemt zijn protestlied "Hurricane" op. Het gaat over de onterechte veroordeling van de Afro-Amerikaanse bokser Rubin "Hurricane" Carter, die op de hoes van de single staat. . * Einde [[Vietnamoorlog]] . * [[Pol Pot]] grijpt de macht in [[Cambodja]]. . * Overlijden van [[Francisco Franco]] . * Oprichting [[Microsoft]]. . * Invoering gelijke bezoldiging van mannelijke en vrouwelijke werknemers. . === 1976 === . ♣ BRT-regisseur en kunstenaar [[Jef Cornelis]] (1941-2018) maakt vanuit Belgische legerhelikopters een de film 'Vlaanderen in vogelvlucht'. Met een cirkelvlucht rond kerktorens toont hij de samenhang tussen mens en land. De kerk is een middelpunt waarrond dorp en landschap een leesbare structuur zijn. Het kwam zonder planning tot stand, zonder ingehuurde deskundigen. Van dorpen zoals Kaprijke en Damme gaat het naar steden zoals Gent en Brugge, waarbij de stad een grote dorpsversie is. De film vol trots en identiteitsconstructie is niet toevallig voor het eerst te zien op de vooravond van de Vlaamse feestdag. Vlaanderen straalt these en antithese uit maar met zijn 'fluwelen filmstijl' overstijgt Cornelis de dualiteit van mooi en lelijk en die van lyriek en kritiek. Zijn synthese is een triptiek van verontrustende schoonheid die in drie etappes op de buis verschijnt. In 1976 is er 'Vlaanderen in vogelvlucht', in 1977 komt er 'Vlaanderen 77' en in 1978 is er 'Rijksweg N°1'. Het helikopteridee haalt Cornelis bij de BBC. Die draait in 1969 'Green and Pleasant Land' met een gelijkaardige vraagstelling. ‘Wat is er aan de hand met dit landschap van ons? We hebben hele bergen opgehoopt, we hebben havens aangelegd, we hebben wegen getekend en uitgesmeerd, we hebben torens opgericht en we hebben luchthavens afgevlakt. Overal hebben we sporen getekend en stempels gedrukt, kerven gesneden en merken gebrand. Maar het blad dat we zelf beschreven hebben kunnen we niet lezen. Wat hebben we eigenlijk gedaan met dit landschap van ons?’ Net zoals de impressionisten brengt de regisseur de Vlaamse landschapscrisis lyrisch in beeld. De impressionsten zoeken naar een evenwicht tussen mens en natuur in een veranderende wereld vol fabrieks- en treinschoorstenen, Cornelis decor is er een van verkeerswisselaars, lintbebouwing, industrieparken en infrastructuurlandschappen, containerschepen, campingpelouzes, zwaar goederentransport, overvolle parkings en luchthavens die contrasteren met de duinen in [[De Panne]], de [[Kalmthoutse Heide]] en poldergroen nabij [[Sint-Laureins]]. Abdijen en begijnhoven, een witgekalkte boerderij in Meetkerke, de kerk van Houtave midden de akkers, ook daar verdween de natuur. Maar er is evenwicht, een 'minnelijke schikking' zegt de voice over. ‘Ons landschap is al duizend jaren geen natuurlandschap meer. De Ouden zijn hier niet voor hun plezier gekomen. Opgejaagd, meegelokt of meegesleurd. Ze ontgonnen de natuur, in de hoop hier iets langer te kunnen overleven. (...) Alleen wie de juiste minnelijke schikking trof met bodem en klimaat heeft het gehaald.’ Kunstenaars uit deze jaren gebruiken de beelden niet meer. Het pastorale dorpsbeeld leeft vooral verder in de populaire beeldcultuur van fictiereeksen zoals Het Pleintje (...).<ref>JEROEN LAUREYNS. ''Weg van Vlaanderen. Hedendaagse Vlaamse landschappen in de beeldende kunst 1968-2013,'' Hannibal, Brugge, 2013, p. 221-265.</ref> . * [[Apple Inc.|Apple Computer Compagny]] opgericht; [[Spanje]] democratisch. . * De Wet op het Openbaar Centrum voor Maatschappelijk Welzijn. . === 1977 === . * Grootste luchtvaartramp: 583 doden als twee vliegtuigen bij Tenerife op elkaar botsen. 61 mensen overleven. . * [https://www.youtube.com/watch?v=luVpsM3YAgw Steve Biko overlijdt in zijn cel] . * Dood [[Elvis Presley]]. . === 1978 === . * MEE BEZIG... De doolhof uit taxushagen, Longleat House bij Warminster, [[Wiltshire (graafschap)|Wiltshire]] in een ontwerp van Greg Brigt opent de deuren. De planning en de uitvoering lopen sinds 1970. De tuin kent het langste wandelpad (?)het landgoed stamt uit de tijd van Elizabeth I. Drie spiralen met vijf keuzes maken de oriëntatie lastig en brengen de wandelaar ongewild terug naar zijn vertrekpunt. Wesplistigen , spralen, kruispunten maken het flauwe bochten .. . * Explosie op camping in [[Los Alfaques]]. . * [[Jonestown (Guyana)|massazelfmoord in Jonestown]], 913 mensen plegen onder leiding van [[Jim Jones (sekteleider)|Jim Jones]] [[zelfmoord]]. . * Eerste Belgische Homodag. . === [https://www.youtube.com/watch?v=-Kobdb37Cwc 1979] === . * De interesse van de Franse filosoof [[Jean-François Lyotard]] (1924-1998) in esthetica, ethiek en politiek mondt uit in de afwijzing van universele of overkoepelende structuren en zijn boek ''La condition postmoderne'' waarin hij het 'postmodernisme' bekendheid geeft. . * Oprichting van "Agalev", de afkorting staat voor Anders GAan LEVen. Kapitalisten maken er Anders Gaan Arbeiden, Leven En Vrijen van. . * [[Josef Mengele]] overlijdt. . * [[Margaret Thatcher]] eerste minister. . * [[gevangenis van Lantin]] in werking . * [[Schietpartij bij de Grover Cleveland Elementary School]]. . . === [https://www.youtube.com/watch?v=VOgFZfRVaww&list=RDVOgFZfRVaww&start_radio=1&t=15 1980] === . * [[John Lennon]] vermoord in New York. . * [[Jean Paul Sartre]] overlijdt. '''[https://www.youtube.com/watch?v=3bQsZxDQgzU FILM]''' . * ♣ Stanley Kubrick regisseert The shining. Het decor is een doolhof waarin een vader (de belichaming van de dood) zijn kind achtervolgt. === [https://www.youtube.com/watch?v=F9daL8BHY6k 1981] === . * Eerste pc's in de huiskamer. . * ♣ Het afvalstoffendecreet verplicht elke Vlaamse gemeente om een containerpark in te richten, naar het voorbeeld van de openbare en particuliere initiatieven voor gescheiden afvalinzameling. . === [https://www.youtube.com/watch?v=jhdFe3evXpk 1982] === . * [[Serge Berten]], een oud-student van [[Ipsoc]] verdwijnt in [[Guatemala]], [[Bende van Nijvel|De bende van Nijvel]] start haar operaties (tot 1985); [[Falklandoorlog]]. . * Op 4 augustus veroorzaakt een explosie in de centrale van Vilvoorde (bestaat sinds 1959) de grootste black-out die België ooit kende. Heel Vlaanderen en een deel van Wallonië zitten zes uur zonder stroom. . === [https://www.youtube.com/watch?v=1LEn94TF1tg 1983] === . * Reagan kondigt Star-Wars aan; 400.000 betogers in Brussel, in Den Haag [https://www.youtube.com/watch?v=bXlGgDMZb20 550.000 manifestanten]. . === [https://www.youtube.com/watch?v=bjQzJAKxTrE 1984]=== . * [[Cellules Communistes Combattantes]] . * [[Michel Foucault]] overlijdt aan een ziekte vol taboe: [[Aids]]. '''[https://www.youtube.com/watch?v=BBJTeNTZtGU FILM]''' . === [https://www.youtube.com/watch?v=A22oy8dFjqc 1985] === . * [[Heizeldrama]] . * [[Live Aid]] voor Ethiopië . * [[Rock Hudson]] overlijdt en maakt van [[Aids]] een beleidspunt. . * Franse inlichtingendiensten brengen [[Rainbow Warrior (schip, 1955)|Rainbow Warrior]] tot zinken. . === [https://www.demorgen.be/wetenschap/het-gevaarlijkste-weerpraatje-uit-de-vaderlandse-geschiedenis-ba56002b/ 1986] === . * [[Challenger (ruimteveer)]] valt uit elkaar . * [[Kernramp van Tsjernobyl]]. . * De publicatie van de ''De risicomaatschappij'' komt er op het juiste moment. Als op 26 april de kernramp van Tsjernobyl zich voltrekt, biedt Ulrich Beck de wetenschappelijke wereld de gepaste analyse. Beck noemt Robert Oppenheimer - de man van de kernbom - iemand die de impact van zijn product niet kon overzien. Dit geldt voor veel vindingen waarvan de uitwerking op de lange termijn onzeker is. Beck maakt een gedachtenexperiment en noteert onzichtbare gevaren die ons omringen. Dreiging en onzekerheid horen bij het bestaan: het gaat om weten en niet-weten, waarheid en leugen, goed en kwaad. Burgers verwachten antwoorden van politici en experts. Toch gaat de onvoorspelbare marktlogica haar eigen weg. Eerdere periodes kenden onzekerheid, bedreigingen en catastrofes. Doorgaans waren ze toe te schrijven aan natuurgeweld (en nog steeds), goden of demonen. In een wereld waarin god dood is, is er een samenhang tussen menselijke beslissingen en de maatschappelijke gevolgen. Deze risico’s kenmerken zich door: 1. ze houden zich niet aan grenzen; 2 ze zijn oncontroleerbaar; 3. niet te compenseren; en 4. ontstaan door gebrek aan kennis. Beck noemt ze uniek voor onze tijd. Dat zijn ze altijd geweest. === 1987 === [[Bestand:Camas_chinampas.jpg|thumb|550px|♣ De drijvende tuinen, de [[Chinampa|chinampas]] van de Azteken in Xochimilco zijn werelderfgoed. Enkele zoutmoerassen, op een boogscheut van Mexico-stad zijn het restant van een uitgebreid kanalenstelsel bij het Texcococmeer dat na de bouw van de hoofdstad op het eiland al snel te klein bleek om gewassen te verbouwen. Vlotten van takken vol modder en aarde vormen kunstmatige eilanden en breiden zo het areaal uit. Daarop kweken ze bloemen (cactussen, dahlia, bonsai, bougainvillea) en groenten. De unieke landbouwtechniek is een millennium oud en zorgt voor productieve en duurzame landbouwgrond en in kalm water. Tegenwoordig is het ook een toeristische attractie met een feestelijke sfeer op het meer.]] . * Genesis brengt [https://www.youtube.com/watch?time_continue=24&v=zU9lv_WqK6k Land of confusion] uit, een song over de Koude Oorlog met in de videoclip de [[Spitting Image]]poppen van [[Ronald Reagan]], [[Nancy Reagan]], [[Margaret Thatcher]], [[Jimmy Carter]], [[Michael Gorbatsjov]], [[Ayatollah Khomeini]], [[Richard Nixon]], [[Helmut Kohl]], [[François Mitterrand]], [[Moammar al-Qadhafi]], [[Prinses Diana]]... . * [[Herald of Free Enterprise (schip, 1980)|Herold of Free Enterprise]]-ramp. . === [https://www.youtube.com/watch?v=LZUu5WraroM 1988] === . * [[Michail Gorbatsjov]] in een toespraak tot de V.N.: 'Keuzevrijheid is een universeel principe waarop geen uitzonderingen mogen bestaan.' . === [https://www.youtube.com/watch?v=QP61u_8nIr0 1989] === . '''‘Ik bemin België omdat je er ruimer, comfortabeler, goedkoper, makkelijker kunt wonen dan in eng ander land dat ik ken. Ik haat België omdat de huizen er zo bloedlelijk en pretentieus zijn en door hun alomtegenwoordigheid het zachte landschap besmeuren.’'''<ref>[[Geert van Istendael]] ''Het Belgisch labyrint'', 1989, p. 11. </ref> . * Val van de muur op 9 november, gevolgd door de [[Fluwelen Revolutie (Tsjecho-Slowakije)]]. . * In Roemenië wordt dictator [[Nicolae Ceaușescu]] geliquideerd. Eerder op het jaar werd het [[Tiananmenplein|protest op het Tiananmenplein]] bloedig onderdrukt en stortte een Russische onbemande Mig 23 in [[Bellegem]] (Kortrijk) op een woning neer. . . ;Kijken <gallery> JohnLennonpeace.jpg Lennon apartment.jpg Dakota2.jpg TimbruNicolaeCeausescu.png Federico Fellini - Amarcord.png|Een schitterende soundtrack. Bois-du-Luc workers' housing (DSCF7864).jpg|Bois du Luc, arbeidershuizen. Charbonnage du Bois-du-Luc (DSCF7911).jpg|Bois du Luc, mijnwerk sinds eind zeventiende eeuw. La cité ouvrière, Bois du Luc.jpg|Bois du Luc in het hart van het Waalse steenkoolbekken. Brendaannspencermugshot.jpg|Spencers gevangenisfoto uit 1996. </gallery> == Veiligheidsproblemen == * In België leidt de aanleg van de [[Autosnelweg|autostrades]] zoals de [[E-40]] en de [[E 3|E-17]] tot het ontstaan van de verkeerspolitie (zie foto's den Haag). Het systeem is gebaseerd op de Duitse [[Autobahn (Duitsland)|autobahn]] en de Verenigde Staten ziet de kwetsbaarheid van haar steden, de zogenaamde 'sitting dugs' in. Dit Dwight D. Eisenhower National System of Interstate and Defense Highways laat hogere snelheden toe, tussen de 105-120 km/u. De aanzet tot het systeem kwam er in 1956 toen het Amerikaanse Congres (gesteund door de Amerikaanse automobielindustrie en door president Dwight D. Eisenhower) de Federal-Aid Highway Act aannam. Eisenhower koesterde waardering voor de Autobahn en het was de vader van [[Al Gore]] die de wegenbouw voor zijn rekening nam. * Smokkel en grensbewaking: EU is er nog niet * Vietnamoorlog * Hippiebeweging * Spionage: [[Julius en Ethel Rosenberg]], [[Eugène Michiels]] == Actueel == De jaren zestig zijn opnieuw volop in de actualiteit sinds de vijftigste verjaardag van [[mei '68]]. [[Geert Buelens]] schreef er een uniek boek over en zowel politiek links als rechts proberen [https://nl.marxisme.be/2008/06/mei-68-wat-is-de-erfenis-en-wat-is-ze-niet/ de erfenis van de revolutie] te recupereren. = Examen = . ;B-vragen . * Werk uit: de tuin van het surrealisme en de nazituin. . * Werk uit: tuinieren in de jaren '50, '60 en '70. . . = Bronnen = . * GEERT BUELENS. ''De jaren zestig. Een cultuurgeschiedenis'', Ambo, 2018. . * SIEGFRIED EVENS. ''De brand in de Innovation. De geschiedenis van de ramp die België veranderde,'' Witzand, Tielt, 2017. . . ; qu4yq47a38fqulhyyc9fmpqfvkmdatk 0 46791 430541 430339 2026-10-06T08:53:41Z Erik Baas 2193 Erik Baas heeft de pagina [[Welzijnenveiligheid/Deel8d]] hernoemd naar [[Welzijn en veiligheid/Deel8d]] zonder een doorverwijzing achter te laten 430339 wikitext text/x-wiki <span style="font-size: large;">'''HOOFDSTUK 8: DE LAATSTE VOLLE EEUW'''</span> ;<span style="font-size: large;">'''1919-2020'''</span> . <span style="font-size: large;">'''DEEL 4_RISICOMAATSCHAPPIJ (1990-2022)'''</span> . [[Bestand:The End of History and the Last Man.jpg|thumb|200px|Titelpagina van Engelse uitgave ''The End of History and the Last Man'']] {{Citaat|'''Nooit is onze toekomst minder voorspelbaar geweest, nooit zijn we in die mate afhankelijk geweest van onbetrouwbare politieke krachten, die de wetten van het gezond verstand en het eigenbelang met de voeten treden – krachten die ronduit waanzinnig lijken, als we ze beoordelen met de normen van andere eeuwen. Het is alsof de mensheid verdeeld is: de ene helft gelooft in menselijke almacht (vanuit de gedachte dat alles mogelijk is, als men maar weet hoe de massa’s te organiseren), de andere helft beschouwt machteloosheid als de belangrijkste levenservaring. Binnen het historische en politieke denken geldt een slecht omschreven, maar algemeen aanvaarde overtuiging dat de beschaving overal ontzield raakt en op instorten staat. Alhoewel de beschaving in sommige delen van de wereld beter bewaard lijkt dan in andere, is ze nergens in staat om de hedendaagse verschikkingen afdoend het hoofd te bieden. Radeloze hoop en radeloze vrees lijken met het wezenlijke van de gebeurtenissen meer voeling te hebben dan weloverwogen oordelen en bedachtzame inzichten. De cruciale gebeurtenissen van onze tijd worden door onverbeterlijke doemdenkers niet minder drastisch vergeten dan door roekeloze optimisten.'''|[[Hannah Arendt]] in een voorwoord uit 1951 van [[Totalitarisme (boek)|The Origins of Totalitarianism]].&nbsp;<ref>HANNAH ARENDT, vertaald door Remi Peeters & Dirk De Schutter. ''Totalitarisme''. Boom, Amsterdam, 2022, p. 39-40.</ref>}} . {{Citaat|'''De actief ontevredenen, uw grote leermeesters bedachten de constructie van de gemeenschap, waarin de mens voor de mens geen wolf meer is. En ontdekten het verlangen van de mens naar volvreten en droogwonen en zijn wens, zijn zaken zelf te ordenen. Zij geloofden niet in het gezwets van de pastoors dat de verschrikkelijke honger gestild wordt, wanneer de magen verrot zijn. Ze gooiden de schotels met slecht eten weg. Ze herkenden in de mens, die men hen als vijand aanwees hun hongerige medemens. Ze waren geduldig, enkel in de strijd tegen de onderdrukkers. Verdraagzaam enkel voor hen, die de uitbuiting niet verdroegen. Enkel het onrecht moe.'''|[[Bertolt Brecht]], ''De actief ontevredenen'', vertaald door [[Klaas Tindemans]].}} . '''De jaren negentig - gemarkeerd tussen de jaren 1989 en 2001 - is een optimistisch, laatste decennium van de eeuw: de muur valt, het [[postmodernisme]] viert hoogdagen en [[Francis Fukuyama]] heeft het over het einde van de geschiedenis in ''"The End of History?"'', een artikel dat hij in 1989 publiceert in ''The National Interest''. Daarin stelt hij dat het einde van de [[Koude Oorlog]] het einde van de vooruitgang betekent. 'De gebeurtenissen waarvan we getuige zijn, betreffen niet enkel het einde van de Koude Oorlog, of het voorbijgaan van een specifiek tijdperk uit de naoorlogse geschiedenis, maar het einde van de geschiedenis als dusdanig: namelijk, het eindpunt van de ideologische evolutie van de mensheid en de universalisering van de Westerse liberale democratie als de uiteindelijke vorm van menselijk bestuur.' In deze jaren situeren veiligheidsproblemen zich op het vlak van...''' . [https://www.youtube.com/watch?v=Lyxi28fAnU0 ♠ In Europa, 1989-1999] . [https://www.vpro.nl/programmas/in-europa/kijk/afleveringen/2007-2009/1989-roemenie.html ♠ Geert Mak, over de omwenteling in 1989 in Roemenië]. . = Tijdzone = '''>>> '''Internet|1989''' ->> '''Web_1.0|1995''' ->> '''Google Pagerank|1998''' ->> '''Web 2.0|2000''' ->> '''YouTube|2001''' >>>''' . . = Het laatste decennium van de eeuw = . * [https://www.youtube.com/watch?v=WeCD5jYAGcM 1989] * Milieuramp met de [[Exxon Valdez (schip, 1986)]] * [[Václav Havel]] president in [[Tsjecho-Slowakije]]. * [[Internet]] toegankelijk voor iedereen. . === 1990 === * Einde Koude Oorlog * [[Koeweit (stad)|invasie Koeweit]] * Lancering [[Hubble ruimtelescoop|Hubble]]. * ♣ André Colens ontwikkelt de eerste robot om gras te maaien. . === [https://www.anderetijden.nl/artikel/6729/Burgeroorlog-en-vakantie-waarom-we-toch-naar-Joegoslavie-gingen 1991] === * [[Penitentiair complex Brugge]] in werking. * [[Golfoorlog van 1990-1991|Golfoorlog]] * [[Joegoslavië]] valt uiteen * Einde [[Sovjet-Unie]]. * Een vliegtuig van de Argentijnse Aerolineas brengt tientallen met cholera besmette mensen van Lima naar Los Angeles, 4800 kilometer verder. Het vliegverkeer maakte de duur van de langste vluchten korter dan de duur van een infectieziekte. Exotische ziekten worden volop uitgewisseld. . === [https://www.youtube.com/watch?v=MS91knuzoOA 1992] === . * [[Groep Diane]] transformeert naar het [[Speciaal Interventie Eskadron]]. . * [[Bijlmerramp]]. . * ♣ In Hasselt opent de [[Japanse Tuin (Hasselt)|Japanse tuin]] de tuinpoorten met 225 Japanse kerselaars of Sakura (桜). De bloesems symboliseren magnifieke schoonheid, elegantie, mortaliteit en het accepteren van je lot en vooral: de wolken. Die 'bloeien' massaal en zijn even kortstondige als het leven van de samoerai of de kamikaze die kiezen voor een snel en eervol bestaan. Eén bloesem stelt niets voor, net zoals de mens. Samenwerking leidt tot één groot boeket. De kerselaar duikt op in de Japanse pop, de manga, de anime, de J-pop en de traditionele tattoo kunst, Irezumi die ze combineert met symbooldieren zoals kois, draken en tijgers. De chrysant is de antithese van de kersenbloesem. Ze is de zon die een lang en gelukkig leven brengt. Het keizerlijke wapen, geeft haar naam en beeld aan de hoogste ridderorde, de ‘Supreme Order of the Chrysanthemum’ en inspireerde de Japanse vlag. <gallery widths="150" heights="150"> Bestand:Jtceremoniehuis.jpg|Ceremoniehuis in natuurlijke materialen en een steenlantaarn Bestand:Jttheehuis.jpg|Het theehuis Bestand:Jtwaterval.jpg|De verticaal gelijnde waterval Bestand:Japanse Tuin 2.JPG|Waterval Bestand:Jtzigzagbrug.jpg|De zigzagbrug langs de irissen Bestand:Japanse Tuin 1.JPG|Keistrand met koivis </gallery> === 1993 === * Bomaanslag op WTC * Belgische wet inzake vrijheidsberoving van landlopers, bedelaars en [[souteneurs]] ingetrokken. * De film [[Philadelphia (film)|Philadelphia]] maakt Aids bespreekbaar. De lijst aidscelebrity's is lang: filosoof [[Michel Foucault]] (1926-1984), fotograaf [[Robert Mapplethorpe]] (1946-1989), acteur [[Anthony Perkins]] (1932-1992), acteur [[Rock Hudson]] (1925-1985), zanger [[Freddy Mercury]] (1946-1991) en kunstenaar [[Keith Haring]] (1958-1990). . === 1994 === . * [[Switel-hotel]]-ramp op [https://www.nieuwsblad.be/cnt/dmf20141230_01451918 oudejaar]. . * [[Edvard Munch]]s schilderij [[De Schreeuw (schilderij)|De Schreeuw]] wordt gestolen en gevonden. . * [[Rwandese genocide]]. . * Democratie in [[Zuid-Afrika]]. . [[Bestand:Suede, royal albert hall 2010.jpg|thumb|300px|♣ [[Parklife]], een hit van [[Blur]] komt er op het moment dat de britpophype in zijn kinderschoenen gaat concurreren met de Amerikaanse grunge van Nivana en Pearl Jam. [[Damon Albarn]] vindt niet de juiste tonen voor de strofe van zijn hit in voorbereiding en gaat wandelen in het park aan [[Kensington High Street]] in Londen, dicht bij zijn flat. Het sarcasme van zijn lied richt zich niet op de typische ''Englishness'' of de werkende klasse maar over de parkkaste van duiven en alcoholisten, joggers en vuilnisophalers. De song groeit dankszij de volkse acteur [[Phil Daniels]] (1958) met zijn Cockney-accent uit tot een alternatief Brits volkslied.]] PARKLIFE {{Kolommen | Kolom1=Confidence is a preference for the habitual voyeur / Of what is known as Parklife / And morning soup can be avoided / If you take a route straight through what is known as Parklife / John's got brewer's droop / He gets intimidated by the dirty pigeons / They love a bit of him / Who's that gut lord marching / You should cut down on your pork life mate / Get some exercise / All the people / So many people / And they all go hand-in-hand / Hand-in-hand through their parklife / Know what I mean? / I get up when I want / Except on Wednesdays / When I get rudely awakened by the dustmen / I put my trousers on, have a cup of tea / And I think about leaving the house / I feed the pigeons, I sometimes feed the sparrows too / It gives me a sense of enormous well-being / And then I'm happy for the rest of the day / Safe in the knowledge there will always be / A bit of my heart devoted to it / It's got nothing to do with Vorsprung durch Technik, you know? / (Parklife) and it's not about you joggers /Who go round and round and round... {{Citaat||BLUR}} | Kolom2= Vertrouwen is een voorkeur voor de voyeur / Van wat bekend staat als (Parkleven) / En ochtendsoep kan worden vermeden / Als je een route neemt dwars door wat bekend staat als (Parklife) / John heeft bierzucht / Hij wordt geïntimideerd door de vieze duiven / Ze zijn dol op hem / Je moet minderen met je varkensleven maat / Zorg voor wat beweging / Alle mensen / Zoveel mensen / En ze gaan allemaal hand in hand / Hand-in-hand door hun parkleven / Weet je wat ik bedoel? / Ik sta op wanneer ik wil / Behalve op woensdag / Als ik ruw gewekt word door de stofmannen / Ik trek mijn broek aan, drink een kopje thee / En ik denk erover het huis te verlaten / Ik voer de duiven, soms voer ik ook de mussen / Het geeft me een gevoel van enorm welzijn / En dan ben ik gelukkig voor de rest van de dag / Veilig in de wetenschap dat er altijd / Een stukje van mijn hart eraan gewijd zal zijn / Het heeft niets te maken met Vorsprung durch Technik, weet je? / (Parklife) en het gaat niet over jullie joggers / Die rond en rond en rond gaan...}} . === 1995 === . * De hormonenmaffia vermoordt veearts-keurder [[Karel Van Noppen]] niet ver van zijn huis. . * Bloedbad onder moslims en val van [[Srebrenica]] . * [[Bomaanslag in Oklahoma City]] . * Zenuwgas in de [[metro in Tokyo]]. . === 1996 === * [[Marc Dutroux]] wordt opgepakt: Vlaanderen ondergaat de morele paniek omtrent kinderen en maakt een [[Witte mars]]. * Kettingbotsing op E17 in Nazareth. Zo'n 200 auto's rijden op elkaar. * Eerst [[Gay Pride Parade|Gay Pride]] in België. . === 1997 === * Het [[verdrag van Kyoto]] stelt richtlijnen voor de beperking van de uitstoot van broeikasgassen * [[Princes Diana]] verongelukt. . === [https://www.youtube.com/watch?v=3Ez9GPmbtWc 1998] === * [[Kabelliftramp in Cavalese]]. * 22 september: [[Semira Adamu]] overlijdt bij haar uitzetting. De zaak leidt tot 1. het ontslag van minister [[Louis Tobback]] uit de federale regering, 2. tot een nieuw debat rond het uitwijzen van asielzoekers en 3. tot het rapport van [[Etienne Vermeersch]] over de uitwijzingsmethodes. Vier rijkswachters waren verantwoordelijk en kregen symbolische straffen. De Belgische staat betaalde de verwanten een vergoeding. . === [https://www.youtube.com/watch?v=UsrADt2JSrI 1999] === * [[Dioxinecrisis]]. === [https://www.youtube.com/watch?v=vWNwF3aI-b8 2000] === * Vuurwerkramp [[Enschede]] een wijk in as en 23 doden. * Het menselijk [[genoom]] in kaart gebracht. * [[Johny Turbo]] overlijdt, de Kortrijkse volkszanger werd bekend met 'Slekke', en 'Vis in de Leie'. . . ;Kijken <Gallery> Bestand:Michel_Foucault.jpg|Michel Foucault Bestand:Rock_Hudson_in_Giant_trailer.jpg|Rock Hudson Bestand:Anthony_Perkins_(1983).jpg|Anthony Perkins Bestand:Keith_Haring_(1986).jpg|Keith Haring Bestand:Freddie_Mercury_performing_in_New_Haven,_CT,_November_1977.jpg|Freddie Mercury File:Nicolae_Ceaușescu.jpg </gallery> . = '''VAN NINE ELEVEN - HEDEN (2001-2030)''' = . '''>>> YouTube|2001 ->> Wikipedia|2003 ->> Skype|2005 ->> Twitter|2006 ->> Facebook|2008 ->> Google Person Finder|2010 ->> Smartphone|2013 ->> Netflix|2014 ->> Aanslagen in Parijs in november 2015|2015 ->> Aanslagen in Brussel op 22 maart 2016|2016 ->> Schoolstaking voor het klimaat|2019 ->> Coronacrisis_in_België|2020 >>>''' . == Een nieuw millennium == [[Bestand:Localización_de_la_provincia_de_Almería.svg|thumb|300px|De tuin van Europa...]] ♣ De "huerta de Europa" of de tuin van Europa... Op satellietbeelden en Google Earth kan je er niet naast kijken: vanop twee kilometer hoogte is het grootste overdekte gebied ter wereld voor commerciële tuinbouw te zien als een witte vlek. In het zuidelijkste deel van de Spaanse provincie Almeria bedekken plastieken kassen sinds 1962 een terrein van twintig vierkante kilometer. Op deze oppervlakte overleefden tienduizend jaar geleden – theoretisch althans - ongeveer twee jager-verzamelaarsgroepen van de jacht en de vruchtenpluk, ruim gerekend gaat het om een kleine honderd mensen. Nu voedt ‘hun territorium’ miljoenen Europese monden tot in Scandinavië. Seizoen of geen seizoen, het maakt niet uit. Onder die plastieken zee (de "Mar de plástico") produceren Spaanse kwekers en Afrikaanse dagloners het jaar rond drie miljoen ton of 3.000.000.000 kilogram groenten: tomaten, aubergines, paprika’s, sperziebonen, meloenen en ander fruit. In de lage ruimtes lopen de temperatuur op tot boven de veertig graden.&nbsp;<ref>Omdat de geografie op het zuidwesten van de V.S lijkt, is deze provincie het toneel voor spaghettiwesterns. In de omgeving van {{Wp|Tabernas}} zijn cowboystadjes gebouwd waar {{Wp|Sergio Leone}} en {{Wp|Clint Eastwood}} kwamen. In 1966 botsten twee Amerikaanse bommenwerpers waarbij er atoombommen op land of in de zee belanden. Een groot gebied werd afgezet en onbruikbaar. DAVID GRAEBER & DAVID WENGROW, vertaald door Rogier van Kappel en Bart Gravendaal. ''Het begin van alles. Een nieuwe geschiedenis van de mensheid'', Maven, Amsterdam, 2022, p. 84.</ref> Dit soort massaoogsten met de voedselgarantie voor groeiende populaties zijn mogelijk door de ontwikkelingen in de kunstmest-industrie die fosfor en stikstof introduceren. Vooral dit laatste element bleek lange tijd problematisch. Op het einde van de demografisch boomende negentiende eeuw, waarschuwt de schei- en natuurkundige {{Wp|William Crookes}} (1832–1919) in de Malthusiaanse traditie voor ‘een dodelijk risico op voedseltekorten’ die ‘alle beschaafde naties’ zal treffen als de wetenschap niet dringend ingrijpt. Als voorzitter van de Britisch Association for the Advancement of Science acht hij de fixatie van stikstof een noodzakelijke beschavingsopdracht. Tussen 1908 en 1913 slagen {{Wp|Fritz Haber}}, Robert Le Rossignol, BASF (chemieconcern) en Carl Bosch erin om stikstof via ammoniakproductie te operationaliseren en financieel rendabel te maken met wat tot op heden het Haber-Boschproces heet. Na de tweede wereldoorlog draait het proces wereldwijd op volle toeren ten behoeve van de kunstmest. In zestig jaar tijd, van 1950 tot 2010 stijgt die van 4,8 miljoen tot 100 miljoen ton.&nbsp;<ref>DAVID GRAEBER & DAVID WENGROW, vertaald door Rogier van Kappel en Bart Gravendaal. ''Het begin van alles. Een nieuwe geschiedenis van de mensheid,'' Maven, Amsterdam, 2022, p. 112</ref> . . ;2001 . * [https://www.youtube.com/watch?v=6i-fiRgbpr4 2001]: [[Treinongeval bij Pécrot]] en [[Aanslagen op 11 september 2001]]. . * [[Hans Op de Beeck]], een dertiger bouwt de kunstinstallatie 'Room with a view' in een paardenwijde in [[Speelhoven]]. Het is een eenvoudig eenmanshuis met een breed raam en een tekentafel die doen denken aan Streuvels huis in [[Ingooigem]]. De beschutte ruimte werkt als een gewijde plaats vol creatieve contemplatie. Een idyllisch landschap stroomt er binnen tot de kijker uit ruimte stapt. Dan overvalt hem het eeuwige geruis van de snelweg waar in Vlaanderen niet aan te ontsnappen valt. Deze 'Room with a view' werkt als een tijdcapsule en als een tijdsmachine. Het is een terugkeren in de tijd, maar de cabine kan je niet verlaten, tenzij je terug naar het heden wil. Van hieruit maakte Op de Beek zijn video 'Gardening'. Het is een opeenvolging van verzonnen zwart-witte landschaps- en tuintekeningen die de tijd vooruit spoelen. Alle seizoenen passeren bijzonder snel. Een dode en een levende boom die vanuit de 'Room' te zien zijn, vormen de rode draad doorheen de video. Zo toont die de continue landschappelijke transformatie en de snelheid ervan in tegenstelling tot de transformaties die in het verleden veel trager verliepen. In één veeg is weg wat langzaam tot stand kwam, het landschap lijkt op een tekening, na veel inspanning, zo weggegumd. Op de Beecks beelden contrasteren met de muziek. Die doet aan het vroegere harmonische landschap denken. Het [[Huelgas Ensemble]] van [[Paul Van Nevel]] versterkt met (Engelse) polyfonie van de componist Thomas Tallis de emotie. Interessant is Van Nevels hypothese. Na een studie over de Frans-Vlaamse polyfone muziek uit de vijf- en de zestiende eeuw legt hij een relatie tussen het landschap en de oorsprong van de polyfonie. Ongewoon veel polyfonische muzikanten woonden in de vierhoek Boulogne-sur-Mer, Cambray, Veurne en Brugge. Dat ligt glooiende landschap bepaalde hun kindertijd. Stiltes, voetreizen, de nooit afwezige horizon en hier en daar een verticale lijn: de duiventil, het belfort, de kerktoren die ritmisch en in harmonie terugkeren. En dat is wat polyfonie doet, de ene stem herhaalt de andere. Het woord paysage is voor het eerst in deze streek gebruikt en [[Joachim Patinir]] (1480–1524) begint zijn carrière in Brugge als een van de eersten om het landschap als autonome eenheid te schilderen, niet als decor.&nbsp;<ref>JEROEN LAUREYNS. ''Weg van Vlaanderen. Hedendaagse landschappen in de beeldende kunst 1968-2013'', Hannibal, sp., 2013, p. 68-73.</ref> En als kers op de taart schrijft Hans Op de Beeck een literair kortverhaal 'De tuinen van mijn broer', een verhaal waarin fictie en realiteit samenvallen. Het verscheen in Dietsche Warande & Belfort en beschrijft de wederkerigheid van landschap, de gemeenschap en individu waarbij het opzoeken van 'niet-plaatsen', een begrip van de Franse antropoloog Augé een thema vormt. De lelijkheid van ziekenhuizen en zwembaden, het braakland, een café met tafelbladen van formica, de flat met buislampen, het wegrestaurant, de snelweg en zijn lichten... de natuur in crisis toont de mens in crisis. De achthonderd papieren tuinontwerpen van het hoofdpersonage blijven steken in hun ontwerp als een fantasievolle neurose die het gat met de realiteit niet kan dichten. Niets wijst op een tuin als een begrensde orde, een volmaakte eenheid of het een samenvallen van vorm en gedachte. Het enige wat rest is het verlangen er naar en de betonnen werkelijkheid. Die is te zien in [https://realestatearts.wordpress.com/2011/08/15/artwork-of-hans-op-de-beeck/ Staged Memory 2]: een tuin - noem het een antilandschap - omsingeld door betonnen platen. Alleen in Vlaanderen zijn rijhuistuinen zo vol tristesse afgeboord. . ;2002 * Assisenproces [[Zaak-Pándy]] start; moord op [[Pim Fortuyn]]; [[Bali (eiland)|bomaanslagen in Bali]]; [[Astrid Lindgren]] overlijdt in [[Stockholm]] op 28 januari; [[Gevangenis van Itter]] in werking. . ;2003 * [[Columbia (ruimteveer)]] verongelukt; [[Golfoorlog (2003)|Tweede golfoorlog]] en val van Bagdad. . ;2004 * [[Zeebeving Indische Oceaan 2004]] eist kwart miljoen levens. * [[Bomaanslagen in Madrid]] leiden tot val regering. * De film [[Der Untergang]] van Olivier Hirschbiegel zorgt voor ophef. * Moord op [[Theo van Gogh (regisseur)|Theo van Gogh]]. . Deze cursus liet bij aanvang [[Milan Kundera]] aan het woord met de passage waarin het zichzelf betrapt 'op een ongelooflijk gevoel'. Hij bladert door een boek over Hitler en voelt ontroering. De Hitlerfoto's herinneren Kundera aan zijn kindertijd tijdens de oorlogsjaren. Ook al verloor hij familieleden in de kampen lijkt de herinnering tot een 'verzoening' te leiden. Hij noemt het een 'diepe morele perversiteit' en stelt vervolgens de vraag: ‘wat stelt hun dood voor, in vergelijking met het feit dat deze tijd nooit terugkeert?’ De controverse rond de film Der Untergang riep een gelijkaardige ambivalentie op. Die film belicht Hitlers laatste dagen in zijn Berlijnse bunker en toont de gruwelijke én de menselijke dictator: charmant, vriendelijk bij momenten, empathisch als het past. Het portret roept bij de kijker een onbekend en paradoxaal gevoel op dat heen en weer tussen de 'diepe perversie' van de genegenheid voor de massamoordenaar. Wie de humane Hitler en wat hem bezielde komt de kijker liever niet te weten.&nbsp;<ref>HESSEL ZONDAG. ''Zinloos geweld bestaat niet''. In: RENE MUNNIK (Ea.). ''Geweldig! Over de vanzelfsprekendheid van geweld''. Valkhof Pers, Nijmegen, 2005, p. 60-91.</ref> . * [https://www.youtube.com/watch?v=CmPNuruWMTA 2005] ** [[Terroristische aanslagen in Londen van 7 juli 2005|Terroristische aanslagen in Londen]]. ** [[New Orleans (stad)|New Orleans]] getroffen door [[orkaan Katrina]]. . ;2006 * [[Moord op Joe Van Holsbeeck]]. * Nadat [[Hans Van Themsche]] toesloeg, komt er onderzoek naar de inpakt van gewelddadige games zoals GTA. * Oprichting [[Orgaan voor de Coördinatie en de Analyse van de Dreiging]]. * Executie [[Saddam Hoesein]]. . ;2007 * De Antwerpse burgemeester [[Patrick Janssens]] verontschuldigt zich bij de Joodse gemeenschap voor de rol van de overheid tijdens de Tweede Wereldoorlog. * [[Bart De Wever]] reageert en moet zich herpakken. * Twee 'college shootings' halen de pers: In het Virginia Polytechnic Institute and State University vallen 33 doden in het Finse Tuusula vallen 8 doden. . ;2008 * Na de [[cyberoorlog]] van vorig jaar tegen [[Estland]], richt de NAVO het Cooperative Cyber Defence Centre of Excellence (CCD CoE) op in [[Tallinn]]. * [[Mark Lynas]] publiceert zijn Six Degrees bij HarperCollins, een samenvatting hoe de aarde er uit zal zien als het 1, 2, 3, 4, 5 of 6 graden opwarmt. . ;2009 * [[Steekpartij in Sint-Gillis-bij-Dendermonde]] * [[Michael Jackson]] dood gevonden. . . ;Kijken <gallery> </gallery> . . == De jaren tien == . === 2010 === . * [[Treinongeval bij Buizingen]] . * Olieboorplatform [[Deepwater Horizon (schip, 2001)|Deepwater Horizon]] explodeert. . * Een aardbeving verwoest Haïti. . === 2011 === . * Een tsunami treft Japan . * [[Noodweer tijdens Pukkelpop 2011|Noodweer tijdens Pukkelpop]]. . * Osama bin Laden gedood. . * [[Aanslag in Luik op 13 december 2011|Aanslag in Luik op kerstmarkt]]. . * 2012 . * [[Busongeval in Sierre]]. . * [[Orkaan Sandy]] treft New York. . === 2013 === . * Drie [[kettingbotsing|kettingbotsingen]] op de [[A19 (België)|A19]] tussen [[Kortrijk]] en [[Ieper]] ter hoogte van [[Zonnebeke]], 132 voertuigen betrokken. . * [[Trein- en giframp bij Wetteren]]. . * [[Edward Snowden]] onthult het CIA toezicht op burgers. . === 2014 === . * [[Schietpartij in het Joods Museum van België|Aanslag op Joods museum]] in Brussel. . * [[Vlucht MH17]] neergehaald boven [[Oekraïne]]: 298 doden waaronder vijf Belgen. . * Onthoofdingsvideo's IS, waaronder [[James Foley (persfotograaf)|James Foley]]. . * Sabotage zorgt dat een oliereservoir van een turbine in [[Doel 4]] leegloopt en beschadigt raakt.&nbsp;<ref>PASCAL SERTYN. ''Nucleaire mol in het vizier''. In: ''De Standaard'', 11 maart 2019, p. 18-19.</ref> . === 2015 === . * Het [[Maximiliaanpark]] krijgt veel media-aandacht tijdens de massale instroom van vluchtelingen uit Irak, Syrië en Afghanistan. In het park tegenover de Dienst Vreemdelingenzaken ontstaat een tentenkamp waar meer dan 5.000 vluchtelingen een onderkomen vinden. . * [[Charlie Hebdo]]-moord. . * Aanslagen in Parijs [[Bataclan]]. . * [[Aanrandingen op oudejaarsavond 2015|Aanrandingen op oudejaarsavond]] . * [[Khaled al-Asaad]] terechtgesteld door IS. . * Vluchtelingen verdrinken in Middellandse Zee. . === 2016 === . * [[Treinongeval bij Hermalle-sous-Huy]] . * [[Aanslagen in Brussel op 22 maart 2016|Aanslagen Brussel]] . * De Wet-Jambon, ingevoerd na de aanslagen krijgen private bewakingsfirma's meer armslag. Vanaf nu kunnen ze kazernes, gevangenissen, asielcentra en psychiatrische instellingen bewaken. . === 2017 === . * [[Treinongeval bij Leuven]]. . * [[Treinongeval bij Morlanwelz]] . * Brand in de [[Grenfell Tower fire|Grenfell Tower]] . * Eind januari is er ophef. Op een flat in de Brusselse Brigitinnenstraat is een muurschildering ontdekt die verwantschap toont met [[Jan de Baens]] schilderij De lijken van de gebroeders De Witt. . === 2018 === [[Bestand:Greta Thunberg urges MEPs to show climate leadership (49618310531) (cropped).jpg|thumb|200px|Augustus 2018: als de scholen opnieuw beginnen, besluit de vijftienjarige Zweedse [[Greta Thunberg]] om één dag te spijbelen voor een beter klimaat. Ze gaat voor het parlement van Zweden op de grond zitten. 'Sommigen zeggen dat ik beter naar school kan gaan' speecht ze even later, op 31 oktober bij de Verklaring van [[Extinction Rebellion]]. 'Sommigen zeggen dat ik moet studeren voor klimaatwetenschapper, om de crisis op te lossen. Maar die is opgelost, zegt ze. 'We beschikken over alle feiten en oplossingen. We hoeven alleen maar wakker te worden en te veranderen.' Met haar verzet sleept ze een nominatie voor de [[Nobelprijs voor de Vrede|Nobelprijs voor de vrede]] in de wacht. Ze heeft het over [[klimaatrechtvaardigheid]] en de noodtoestand van de planeet. Ze duidt een kleine groep verantwoordelijken aan die de beschaving en de planeet opofferen voor geldgewin. De speech die ze op de [[Klimaatverdrag|klimaattop]] van de V.N. in [[Katowice]] presenteert, op 15 december eindigt ze met: 'De echte macht ligt bij het volk.' Dat volk, zo weet ze, dient geschoold. Velen hebben geen idee wat er gaande is, kennen de basale feiten noch de gevolgen, kregen nooit de juiste grafieken te zien. De crisis is het prominentste en het ingewikkeldste probleem van de Homo Sapies. Op [[World Summit on the Information Society|World Summit]] in Wenen roept ze op 28 mei 2019 politici op tot beïnvloeding. 'Ik wil niet dat jullie hoopvol zijn, ik wil dat jullie panikeren.'&nbsp;<ref>GRETA THUNBERG, vertaald door Nico Groen. ''Niemand is te klein om het verschil te maken''. Bezige Bij, Amsterdam, 2019, p. 18, 22, 31, 34, 48, 55, 72.</ref> ]] . * Eind november: [[Jean-Pascal van Ypersele|Jean-Pascal van Ypersele]] schrijft een brief aan zijn achterkleinkinderen over zijn onmacht en de klimaat-impasse. . * Zondag 2 december: In Brussel komen 65.000 mensen op straat voor schone lucht, hernieuwbare energie en politieke daadkracht. . * Maandag 3 december: Start [[Klimaatconferentie van Katowice 2018]]. . * Dinsdag 4 december: Energieminister [[Marie-Christine Marghem]] reist met een privéjet naar de klimaattop en oogst op sociale media veel kritiek. . * Woensdag 5 december: België en [[Tsjechië]] stemmen tegen de richtlijn rond energiebesparing. . === 2019 === . ; Januari . * Jonathan Keirse en Ward Winters (beiden 17) schrijven het manifest "Bewuste belastingen". . * Zeven scholieren uit [[Rotselaar]] starten een petitie voor een ecologische belastinghervorming. . * Donderdag 10 januari: Drieduizend klimaatspijbelaars in Brussel. . * Woensdag 16 januari: Vlaams Minister [[Joke Schauvliege]] (CD&V) ontvangt met de Vlaamse regering een delegatie jongeren. . * Donderdag 17 januari: 12.5000 klimaatspijbelaars in Brussel. . * Woensdag 23 januari: In [[Essen (België)|Essen]] overhandigen leerlingen van het Don Bosco-Mariaberginstituut twaalf klimaatvoorstellen aan de burgemeester.&nbsp;<ref>Marthe Saelens. ''We leren alles over de Romeinen, niets over het klimaat.'' In: ''De Standaard'', 25.01.2019, p. 3.</ref> . * Donderdag 24 januari: 35.000 klimaatspijbelaars in Brussel. . * Vrijdag 25 januari: Grootouders voor het klimaat start. . * Zondag 27 januari: 70.000 deelnemers op klimaatmars in Brussel, waaronder heel wat jongeren.&nbsp;<ref>[https://www.hln.be/nieuws/binnenland/grootste-klimaatmars-ooit-in-ons-land-maar-liefst-70-000-mensen-op-de-been~a6a10d04/ Grootste klimaatmars ooit in ons land: maar liefst 70.000 mensen op de been], [[Het Laatste Nieuws]], 28 januari 2019</ref> . * Maandag 28 januari: [[Pieter De Crem]] (CD&V) waarschuwt voor het ontstaan van een 'ecoproletariaat'. . * Dinsdag 29 januari: [[Koning Filip]] geeft zijn morele steun aan de actievoerders. . * Woensdag 30 januari: Het [[Wevelgem|Wevelgemse]] gemeentebestuur gaat in gesprek met klimaatjongeren. . * Donderdag 31 januari: De klimaatacties verspreiden zich van Brussel naar [[Luik (stad)|Luik]] en Leuven. Op vraag van Belgian Youth For Climate gaat een denktank van experten van start, onder andere gesteund door klimaatexpert [[Jean-Pascal van Ypersele]] en [[Vlaams Bouwmeester]] [[Leo Van Broeck]], met de bedoeling oplossingen aan te reiken en het debat te objectiveren.&nbsp;<ref>{{Citeer web|url=https://www.standaard.be/cnt/dmf20190131_04143866|titel=Anuna De Wever: ‘Klimaat niet alleen op politieke agenda gezet, maar ook bij mensen thuis gebracht’|bezochtdatum=1 februari 2019|datum=31 januari 2019|uitgever=De Standaard}}</ref> . ;Februari 2019 . * Youth4Climate ontwikkelt een burgerplatform om voorstellen te bundelen die het klimaat helpen. . * Dinsdag 5 februari: [[Joke Schauvliege]] neemt ontslag na het verspreiden van foute informatie: ze beweerde dat de klimaatprotesten "opgezet spel" zijn en dat daar aanwijzingen voor zijn vanuit de Staatsveiligheid. Die instelling spreekt dat tegen en maakte Schauvlieges positie politiek onhoudbaar. . ;Verder dit jaar . * Staatsveiligheid bundelt tips in brochure. . * Farid Bamouhammad (51) alias Farid le Fou, Belgiës meest onhandelbare gevangene overlijdt aan kanker. . * Bloedbad in Nieuw Zeeland: in twee moskeeën in [[Christchurch (Nieuw-Zeeland)|Christchurch]] vallen 49 doden en 48 raken gewond. . * ♣ In de zomer bezoekt [[Ben Rawlence]] een [[Diana Beresford]]-Kroeger. Als hij haar ontmoet, is ze bezorgt. 'De zomer is te heet. Het heeft al maanden niet meer geregend in Ontario. De bloemen in haar tuin lijden. Haar moestuin kan ze bewateren, maar op de weg van het vliegveld staan rijen en rijen strak verwelkte maïsstengels zo ver hun oog reikt. Toen Diana hier veertig jaar geleden kwam wonen, waren vele velden bebost. Aan de overkant van de weg raast een industriële gewasbesproeier het gezelschap tegemoet op wielen zo hoog als een huis. Zijn lange stuiterende gevouwen armen achter druppelen gif op het asfalt. Diana deinst zo abrupt terug dat het lijkt alsof ze uit het autoraam wil springen.[https://www.grootoudersvoorhetklimaat.be/ben-rawlence-de-boomgrens-boekbespreking/¹] . . ;Kijken <gallery> </gallery> <gallery> Voorbeeld.jpg|Bijschrift1 Voorbeeld.jpg|Bijschrift2 </gallery> == De jaren twintig == . ;2020 . ;2021 . ;2022 . ;2023 . ;2024 . ;2025 . ;2026 . . {{Citaat|'''Een dagboek bijhouden, zoals ik doe, is een ijdelheid onder vele andere, de bezigheid van de maniak waarvoor men mij houdt, en daar leg ik me bij neer. Ik heb die verplichting uit vrije wil op me genomen, vanuit een hang naar orde, maar in de wetenschap dat de onbeduidende feiten die ik nu neerschrijf me niet meer zullen boeien wanneer ik ze later overlees. Wat maakt het ook uit! Gewoonten, hebbelijkheden helpen je door het leven... Mochten mijn dagen en mijn nachten gedenkwaardige gebeurtenissen opleveren, dan zou ik die nooit aan het papier toevertrouwen, ze nooit opbiechten.'''|[[Michel de Ghelderode]]&nbsp;<ref>MICHEL DE GHELDERODE, vertaald door Chris van de Poel & Hilde Rits. ''Reis door mijn Vlaanderen en andere verhalen.'' Houtekiet, Antwerpen, 2008, p. 113.</ref>}} = '''Examen''' = == A-vragen == . S&V.Wat je weet over: de Eerste Wereldoorlog, het interbellum, het surrealisme, Paul Delvaux, de nazituin, Zigmund Bauman, de Tweede Wereldoorlog, kazerne Dossin, de jodenvervolging, het postmodernisme, Al Gore, informatiesnelweg, discipline, internet optimisten, internet pessimisten, sitting duck, web 0.0, web 1.0, web 2.0, web 3.0, web 4.0, web 5.0, web 6.0. the internet of things, de cyborg, statistiek, Gausscurve, J. Edgar Hoover, Jozef Stalin, Michail Gorbatsjov, Richard Nixon, Abraham Harold Maslow, Primo Levi, primaire sector, secundaire sector, tertiaire sector, quartaire sector, Ulrich Beck, Richard Sennett, Max Weber, risicomaatschappij, ecologische risico’s, socio-economische risico’s, tijdsrisico’s, individualiseringsrisico’s, dioxinecrisis, world water wars. . == B-vragen == . * S&V.Plaats chronologisch en/of vertel wat je weet over: Het overlijden van deze figuren: [[John F. Kennedy]], [[Abraham Lincoln]], [[John Lennon]], [[Martin Luther King]], [[Patrice Lumumba]], [[Mahatma Gandhi]]. Wat hebben ze gemeenschappelijk? . * S&V.Plaats chronologisch en/of vertel wat je weet over: [[Vietnamoorlog]], [[Praagse Lente]], [[Berlijnse muur|Val Berlijnse muur]], [[Golfoorlog van 1990-1991|Eerste golfoorlog]], het optreden van [[Pol Pot]] en de [[Koreaanse Oorlog]]. . * S&V.Wat zijn de oorzaken en de gevolgen van de [[koude oorlog]]? . == C-vragen == . * Schets een chronologie en bespreek de krachtlijnen en de personages die de koude oorlog maakten tot wat die was. Of met andere woorden: wat weet je over de koude oorlog? . * S&V.Hoe verklaar je dat een militaire toptechnologie na 1989 in publieke handen komt? . * S&V.Al Gore gebruikt voor het internet een ruimtelijke metafoor. Waarom doet hij dat? Wat zijn de gevolgen van zijn metaforisch taalgebruik? . * S&V.Welk tuintype kennen we dat verwijst naar de eerste wereldoorlog? Wat weet je over deze oorlog, dateer en vertel het verhaal dat doet herinneren aan deze strijd. . * S&V.Welk tuintype ken je dat verwijst naar het interbellum? . * S&V.Hoe zie je de relatie tussen de nazi-tuin en de maatschappij in die dagen. Beperk je niet tot WOII, ga gerust terug tot 1933 of 1918. . * S&V.In de zilveren jaren vijftig zijn er twee tuintypes gangbaar, eentje bovengronds, eentje ondergronds. . * S&V.We komen in de jaren zestig. Welk tuintype is relevant om de maatschappij te representeren en waarom? . * S&V.Wat betekent de tuin in de jaren zeventig? . * Maak een vergelijking tussen het panopticum zoals Jeremy Bentham het in de jaren negentig van de achttiende eeuw beschreef en de internetmaatschappij. . . tkk6j7i5hipafb2wjktezhkpvq3i7aq 0 46792 430542 429626 2026-10-06T08:53:42Z Erik Baas 2193 Erik Baas heeft de pagina [[Welzijnenveiligheid/Deel9]] hernoemd naar [[Welzijn en veiligheid/Deel9]] zonder een doorverwijzing achter te laten 429626 wikitext text/x-wiki =<big>'''BESLUIT: FUTUROLOGISCH TUINIEREN IN HET ANTROPOCEEN'''</big>= . <big>'''Reflecteren met de blik voorwaarts, dat is vooruitzien in de achteruitkijkspiegel'''</big> . [[Bestand:Earth's_City_Lights_by_DMSP,_1994-1995_(large).jpg|thumb|550px|Dit beeld van de stadslichten op aarde is oorspronkelijk gemaakt om wolken bij maanlicht te bekijken en om de locaties van permanente lichten op aarde in kaart te brengen. De helderste gebieden zijn verstedelijkt, niet noodzakelijk het dichtbevolkt. (Vergelijk West-Europa met China en India.) Steden hebben de neiging te groeien langs de kust en transportnetwerken. Contouren van veel continenten zijn zichtbaar. Het interstate highway systeem van de V.S. verschijnt als een helder raster van stadscentra. In Rusland loopt de Trans-Siberische spoorlijn van Moskou door Azië naar Vladivostok. De Nijl, van de Aswandam tot aan de Middellandse Zee, is een heldere draad door een donkere regio. Sommige gebieden zijn dunbevolkt en onverlicht. Antarctica is donker. De oerwouden in het binnenland van Afrika en Zuid-Amerika zijn donker... er beginnen lichten te verschijnen. De woestijnen in Afrika, Arabië, Australië, Mongolië en de V.S. zijn eveneens slecht verlicht (behalve langs de kust), net als de wouden van Canada en Rusland, en de Himalaya. De biologie, het klimaat en de geologie veranderen en doen wetenschappers sinds 2015 spreken over een nieuw geologisch tijdperk: het antropoceen dat het holoceen - Grieks voor 'recent' - opvolgt. Dat holoceen begon 11.700 jaar geleden na de laatste ijstijd. Plastic, cement en betonijzer gaan de aarde domineren. Wanneer dit antropoceen start, is voorwerp van discussie. Was het met de ontdekking van Amerika (1492), met de Industriële Revolutie (19de eeuw), de atoombom (1945) of de kernramp in Tsjernobyl (1986)? . Die vraag maakt niet zoveel uit. Wat vaststaat, is dat er verandering komt. De wetenschapsjournalist Gwynne Dyer beschreef in 2010 in zijn boek 'De klimaatoorlogen' hoe de aarde er bij kan liggen halfweg de 21ste eeuw. Dat hij nu en dan de bocht uitvliegt, is onvermijdelijk. Toch is zijn voorspellende denkoefening even interessant als pessimistisch. In 2040 is de wereldbevolking geslonken tot 5.8 miljard mensen. De EU is geïmplodeerd onder de migratiedruk uit het zuiden. Het V.K. en Japan zijn zelfvoorzienend en trekken zich terug achter hun kernmacht. Rusland profiteerde van een stijgende voedselproductie in de toendra en taiga. Na de burgeroorlog heeft China een bevolking van 800 miljoen die amper te voeden is wegens het verdwijnen van de regen. Voor onze streken schreef Dyer een scenario uit dat zich afspeelt rond 2040. Het klinkt verrassend actueel: 'Het talmen van de Vlaamse overheid met het opmaken van een kustverdediging maakte de Nederlanders en de Duitsers zenuwachtig. 'Om hun bezorgdheid weg te nemen, richtten de Nederlanders in 2020 enorme overstromingsgebieden in langs de grenzen met West- en Oost-Vlaanderen. Tijdens de gigantische overstromingen van de jaren 2030, toen zelfs een groot deel van Brugge onder water kwam te staan, bewezen deze investeringen hun nut. (...) Vlaanderen werd in die periode steeds vaker het oude Flaundra, het land van de vloed, en slaagde er veel minder goed in dan de Nederlanders om het water buiten te houden.' In 2040 kampen de Lage Landen met een teveel aan water en een tekort aan land en een voedseltekort. De internationale voedselmarkt bestaat niet meer.'<ref>LUC GOETEYN & CHRIS JACOBSON. In het oog van de storm. Over mensen, geschiedenis en klimaatveranderingen, ASP, Brussel, 2012, p. 206-207.</ref>]] . {{Citaat|'''Het denkkader, de kennis die een samenleving heeft, bepaalt de vraag of iets problematisch is en de wijze van oplossing. Wie in staat is om buiten die kaders te denken, doet ontdekkingen.'''|Vrij naar Hans Mulder, conservator van de natuurhistorische collecties van de Universiteit van Amsterdam in 2021.}} . {{Citaat|'''Ik kijk uit naar reizen in de ruimte. Ik zou een van de eersten zijn die een kaartje kocht. Ik vermoed dat we binnen de komende honderd jaar in staat zullen zijn naar iedere plek in ons zonnestelsel te reizen, behalve misschien naar de verste buitenplaneten. Reizen naar de sterren zal iets langer duren. Ik denk dat we over vierhonderd jaar enkele van de nabije sterren hebben bezocht.'''|Stephen Hawking, 2018<ref>STEPHEN HAWKING vertaald door Rob de Ridder. ''De antwoorden op de grote vragen''. Spectrum, Amsterdam, 2018, p. 220.</ref>}} . {{Citaat|'''We gaan niet op reis om tomaten te observeren en betalen geen ticket om een zeldzame courgette in het echt te zien. (...) We hechten ons niet aan groenten, we liggen niet wakker van hun lot, we kunnen niet overal van wakker liggen. En toch zijn veel variëteiten met uitsterven bedreigd. Supermarkten verkiezen groeten met voorspelbare eigenschappen en grote zaadbedrijven hebben zoveel macht dat ze de traditionele veredelaars dreigen dood te knijpen. Residente, lekkere, streekgebonden soorten, die ooit door noeste tuinders zijn ontwikkeld, zijn aan het verdwijnen.'''|Kaat Schauboeck}} . {{Citaat|'''Een antwoord is altijd een stukje van de weg die achter je ligt. Alleen een vraag brengt je verder.’ Achteruitkijken met de blik voorwaarts dus. Of vooruitblikken in de achteruitkijkspiegel.'''|Jostein Gaarder}} . {{Citaat|'''De indruk groeit dat de moderne mens niet alleen de biologie maar ook de geologie van onze planeet beïnvloedt. Dat leidt tot een verhit debat over de vraag of de tijd rijp is voor een nieuw geologisch tijdperk: het antropoceen, of het tijdperk van de mens die de hele planeet naar zijn hand zet.'''|Dirk Draulans, omstreeks 2018.}} . {{Citaat|'''We zouden allemaal onze onvolmaakte voorvaderen terechte verwijten kunnen maken - en we zullen vast de volle laag krijgen van ons nageslacht, dat de vinger zal leggen op onze tegenstrijdigheden en ongevoeligheden. Maar als we de drang kunnen weerstaan om de literatuur te simplificeren met heldere oordelen, zullen we haar beter lezen. Hoe nuchterder en scherpzinniger ons historisch begrip, hoe meer we in staat zullen zijn datgene te beschermen waar we waarde aan hechten.'''|Irene Vallejo, 2021.}} . {{Citaat|'''La vérité est en marche et rien ne l'arrêtera.'''|Emile Zola}} . {{Citaat|'''Nieuwe wetenschappelijke inzichten veroveren geen terrein doordat tegenstanders worden overtuigd, maar doordat ze vroeg of laat doodgaan.'''|Max Planck}} . {{Citaat|'''Alles wat het de mens mogelijk maakt te leven, wordt hem stilaan onder de voeten weggeslagen. Lucht wordt toxisch, voedsel wordt volgepropt met glucose-fructose, transvetten en suikers, stilte wordt ingeruild voor autogeraas en nachtvluchten. Open sterrenhemels worden versluierd, bevuild met neonreclame. Anderhalve eeuw geleden trokken schilders naar de monding van de Seine, om het licht in zijn veelkleurige verschijningsvormen op doek te vangen. Vandaag is de lichtintensiteit aan de bakermat van het impressionisme enorm afgenomen. De aroma's van vers graf, bloesems en fruit worden weggedrukt door benzine- en dieselgeuren. Moestuintjes raken vervuild met zware metalen. Open ruimte wordt almaar schaarser. Wouden en bossen worden gekapt of platgebrand. Gemeenschapsgronden verdwijnen achter omheiningen.'''|Ludo De Witte}} . {{Citaat|'''Om het wezen van de macht te begrijpen, of het nu in oude of moderne samenlevingen is, moet je de kloof erkennen tussen wat elites beweren te kunnen doen en wat ze in werkelijkheid kunnen doen.'''|David Graeber & David Wengrow, 2022.}} . = ''Cultuur als wapen tegen geweld'' van Ignaas Devisch = [[File:Ignaas_devisch_2016.jpg|thumb|right|550px|Ignaas Devisch (Brugge 1970), professor in de medische filosofie.]] . {{Citaat|<small>Met Thierry Baudet is de zoveelste narcist verkozen die naar cultuur verwijst op een manier dat het hem navelsgewijs goed uitkomt. Hij scandeert voor wie het horen wil dat het met onze cultuur bergaf gaat en dat we dringend moeten terugkeren naar ooit, toen het beter was. Vandaag is cultuur in handen van de linkse, gesubsidieerde elite die niet wil luisteren naar wat het volk wil en tot zolang dit duurt, zet het verval zich voort (...). Interessant genoeg deelt de Italiaanse filosoof Alessandro Baricco tot op zeker niveau dit verwijt aan het adres van de elite, maar het brengt hem tot andere conclusies. Zo’n twee maanden geleden publiceerde Baricco in La Repubblica zijn essay ‘E ora le élite si mettano in gioco’ (‘Vandaag staan de elites op het spel’). Baricco beschrijft hoe mensen het niet langer pikken dat de elites in hun plaats beslissen waar het met de samenleving naartoe moet. Vandaag neemt het volk langzaam maar zeker de boel over om van de elites terug te nemen wat hen toebehoort, schrijft hij: hun geld, hun zeggenschap over het leven, hun toekomst. Die elites hebben nog niet begrepen waarom er zoveel woede is. Ze illustreren dit door het volk na elke stembusgang irrationaliteit, fascisme of domheid te verwijten. Bijgevolg volhardt dit volk met meer stelligheid en stemt het massaal op leiders die garant staan ‘voor een dagelijkse wraak in de permanente achteruitversnelling’, aldus Baricco. Denk gerust aan Donald Trump, Jair Bolsonaro, Matteo Salvini, Viktor Orbán en nu ook Baudet. . ;Elitaire gedachte? . Ondanks de fundamentele kritiek heeft Baricco’s tekst iets hoop­gevends. De kern van die hoop ligt in het woord cultuur besloten. Een omslag kan er volgens hem komen door niet langer te beweren dat er geen alternatief is voor het huidige beleid, door veiligheid te scheppen, te maken dat er tijd is om naar elkaar te luisteren en het vertrouwen in het belang van cultuur te herstellen. . Van cultuur weten ze in Italië wel iets af. In 2016 besliste de toenmalige premier, Matteo Renzi, om 18-jarigen een cultuurcheque van 500 euro te geven om radicalisering tegen te gaan. De opzet was een beetje een losse flodder, maar is op zich niet onnozel. Want hoe ga je op de lange termijn radicalisering te lijf? Door bepaalde gedachten te verbieden of door hun denkwereld te openen? Je kunt geradicaliseerden straffen tot ze blauw zien en repressie klinkt altijd stoer. Maar hoe krijg je hen – in de letterlijke betekenis van het woord – op andere gedachten? . Cultuur hanteren als wapen tegen geweld werkt bij sommigen op de lachspieren. En inderdaad, op het eerste gezicht lijkt het een hopeloze en misschien zelfs elitaire gedachte. Is bovendien, om de woorden van dichter Lucebert te citeren, niet ‘alles wat van waarde is weerloos’? En toch, laten we ons oordeel opschorten en de vraag stellen: wat vermag cultuur in een samenleving als de onze? Waarom zou cultuur niet – interessant woord – ontwapenend kunnen werken? . ;Nonsensicaal Latijn . Cultuur is evident geen zaak van links alleen en interessant genoeg bevestigen types als Baudet de kracht van cultuur, zij het op een geperverteerde manier. Met name door de angst te exploiteren die bij heel wat mensen leeft: dat hun cultuur zou kunnen verdwijnen. Dat hij die angst beluistert, is positief, maar de wijze waarop hij vervolgens over de hoofden heen praat met nonsensicaal Latijn of met woorden zoals ‘boreaal’, is zonder meer grotesk voor iemand die beweert in naam van het gewone volk te spreken. Maar dat doen overmoedige narcisten wel meer, denken dat de wereld aan hun voeten ligt, terwijl ze hoop en al een kiezelsteentje hebben weggetrapt. . De belangrijke vraag is: waarom laten velen toe dat uitgerekend dat tuig met hun angst aan de haal kan gaan en niet andere politici? Wat heeft hij dat anderen missen? Erkent hij beter dan de rest dat die angst er is en velen bezorgd maakt? Geeft hij mensen de perceptie dat hij hun emoties deelt? . Het Forum voor Democratie en vergelijkbare strekkingen leven bij ons van het ongepolijste, het ruwe en het rauwe. Andere partijen reageren steevast verkrampt op zoiets. Neem nu die beruchte praalwagen tijdens Aalst Carnaval. Meteen volgde de veroordeling bij zowat alle partijen, terwijl Vlaams Belang het had over ‘onze tradities’. Alweer een gemiste kans. Misschien wisten de makers niet eens iets af van de geschiedenis van de karikatuur? Laat gerust historici aan het woord om de beladenheid van die symboliek uit te leggen, maar haal de makers ervan niet door de vleesmolen. Laat ook hen uitleggen wat ze bedoelen en confronteer ze geduldig met wat dit voor joden betekent. Maar doe niet alsof het volk principieel te dom of te lomp is of stijf staat van racisme. Dan blijven ze achter met gevoel dat er weer iets van hen is afgepakt. Hetzelfde geldt trouwens voor debatten over Zwarte Piet of godbetert, een kerstmarkt. Luisteren werkt beter dan kapittelen. . ;Zaniken over radicalisering . Nu ik voor onderzoekswerk een tijdje in Rome verblijf en deze wonderbaarlijke stad wat beter leer kennen, deden de analyse van Baricco en de stelligheid van Baudet me denken aan die bekende uitspraak: ‘Rome is niet op één dag gebouwd’. Naar verluidt werd ze voor het eerst gebruikt door een twaalfde-eeuwse geestelijke in het hof van Filips van de Elzas, de graaf van Vlaanderen: ‘Rome ne fut pas faite toute en un jour.’ Af te meten aan het onwaarschijnlijke aantal monumenten en kerken in de eeuwige stad kan ik het alleen maar bevestigen. . Anders gezegd, de opbouw van cultuur vraagt tijd en inspanning. Als samenleving moeten we daarom een principiële keuze maken: je kunt niet tegelijk beweren dat geschiedenis, cultuur of humane wetenschappen er niet meer toe doen, omdat het nutteloze zaken zouden zijn én klagen over het gebrek aan historisch inzicht in onze samenleving. Nederland wil flink besparen op alfawetenschappen, ook bij ons staan vakken als Nederlands en geschiedenis onder druk. Nog minder cultuur dus. Maar wel zaniken over radicalisering en irrationeel stemgedrag. Kunnen we echt niet beter? . Wie iedereen wil meekrijgen in het verhaal van de democratie, moet inspanningen leveren. Daarbij hoort een brede definitie van cultuur, zodat elkeen zich erin herkent. Bij wijze van boutade: Rome is niet op één dag gebouwd, maar die praalwagen evenmin. Als cultuur draait rond de confrontatie met het andere dan jezelf, waarom gebruiken we die aanpak niet voor zaken binnen de eigen gemeenschap? De keuze is helder: willen we ons beter wapenen om de farce van een figuur zoals Baudet in te zien nog voor die een rol van betekenis kan spelen of zullen we na de volgende verkiezingen opnieuw vol ongeloof de resultaten aanschouwen? Om het tij te keren, moeten we veel en veel meer cultuur in stelling brengen. En geduld en luisterbereidheid. Liefst nu, want de tijd dringt.</small>|IGNAAS DEVISCH<ref>[[Ignaas Devisch]]. In: ''[http://www.standaard.be/ De Standaard]'', zaterdag 30 maart 2019.</ref>}} . . = ''De wijze mens'' van Dirk De Wachter= [[File:Edward_hopper_chop_suey.jpg|thumb|right|550px|Edward Hopper: Chop Suey, 1929. Zonder woorden, of aldus Hopper: 'If you could say it in words, there would be no reason to paint it.]] . {{Citaat|<small>Het loskomen van de eigen gedachtekaders, het inpassen van de menselijke soort in zijn geschiedenis en in zijn ontwikkelende culturele patronen zijn onontbeerlijk om een volledig en genuanceerd beeld van de werkelijkheid te kunnen hanteren. Het is een slechte evolutie dat de vakken [zoals filosofie en geschiedenis] in de opleiding van hulpverleners een steeds kleinere plaats innemen, en zijsprongetjes, versieringen haast worden, terwijl het een basis vormt voor ons denken en over ons bestaan en de wereld. Zonder filosofische grond blijven onze gedachten ongerichte flarden tekst zonder samenhang. We zijn verhalen en onttrekken onze identiteit aan verhalen. Onze verhalen zijn fluïde en veranderlijk met de tijd. Ons persoonlijk verhaal, onze identiteit, heeft geen kern, want ligt niet vast voor de rest van je leven. Om door elkaar geïnspireerd te blijven is het noodzakelijk om elkaars ''stories'' nooit helemaal te kennen. Een gemeenschappelijk verhaal is dus nodig, maar volledige overlapping van verhalen is geen goed idee. Er moet verschil en frictie zijn. We moeten niet steeds op zoek naar nieuwe verhalen, we moeten nieuwe betekenissen zoeken in dezelfde verhalen. Als kinderen zich leren uitdrukken, zullen ze later beter verbinden. Woorden zijn essentieel zoals voeding dat is. Taal kan dat onzegbare wel omweven. Maar taal lijkt te verdwijnen. Alles wordt kort: reclame, Twitter, sms. Zulke korte verhalen van mensen zijn te broos, te ontoereikend. Er is te weinig houvast voor scharnieren, en de boel dreigt te barsten. Als de woorden je niet gegeven zijn, is het moeilijker om duurzaamheid te creëren. Zonder woorden wordt de wereld erg eenzaam. Een geslaagde therapie eindigt met: 'We begrijpen onszelf en de ander niet, en dat is boeiend.' Partners met een problematische relatie komen naar de therapeut voor antwoorden. Het is een moeilijk en paradoxaal vak, want het ultieme antwoord is dat er geen antwoord is. De hoogtechnologische beschaving maakt ons wijs dat we zelfs de liefde zullen begrijpen, helemaal binnen twintig of dertig of honderd jaar. Dat is volstrekt niet waar, per definitie. Zij ontsnapt altijd aan ons begripsvermogen. Gelukkig maar. Dat maakt haar de moeite waard om te leven.</small>|DIRK DE WACHTER<ref>Dirk de Wachter. ''Liefde. Een onmogelijk verlangen?'' Lannoo, Tielt, 2014.De laatste zinnen zijn ook op maatschappelijk niveau te lezen: een maatschappij die slaagt eindigt met: 'We begrijpen onszelf en de ander niet, en dat is boeiend.' Wie de geschiedenis wil begrijpen raadpleegt de historicus voor antwoorden. Geschiedenis is moeilijk en paradoxaal, want het ultieme antwoord is dat er geen antwoord is. De hoogtechnologische beschaving maakt ons wijs dat we zelfs de geschiedenis zullen begrijpen, helemaal binnen twintig of dertig of honderd jaar. Dat is volstrekt niet waar, per definitie. De geschiedenis ontsnapt altijd aan ons begripsvermogen. Gelukkig maar. Dat maakt haar de moeite waard ze te beleven.</ref>}} . . = ''Einde van een tijdperk'' van Nadav Eyal = [[File:Nadav Eyal.jpg|thumb|550px|right|Nadav Asher Eyal (Hebrew: נדב אשר איל; born March 6, 1979) is een Israëlische journalist en de schrijver van ''Revolt: The Worldwide Uprising Against Globalization'' uit 2021.]] {{Citaat|<small>Het gebouw ziet eruit als zo'n typische kantoorkolos die je in elk welvarend stadscentrum kunt vinden, van Manhattan tot Londen tot Tel Aviv. De VIPS worden door een gangetje naar een kleine dienstlift gebracht, wat eigenlijk helemaal niet past bij de gelegenheid en de ambiance nog mysterieuzer maakt. De lift gaat naar beneden en de deuren onthullen de locatie waar de bijeenkomst vanavond gehouden zal worden: de wijnkelder van de familie, een geheime, zoals onze gastheer zegt. Achteraan in de ruimte is een beroemde chef-kok het diner aan het bereiden. Langs de muren, achter glas liggen flessen wijn, ingevlogen van wijngaarden over de hele wereld. De gasten - hightechondernemers, een voormalig premier, een voormalige hoge legerofficier die tegenwoordig sociaal ondernemer is, de CEO's van een aantal grote bedrijven - zijn onder de indruk, en dat zijn ze niet gauw. Iedereen daar, ja, bijna iedereen op de wereld, kent de naam van onze genereuze gastheer. Als we rond een tafel gaan zitten, kijk ik om me heen en tel ik de zeer welgestelden. Ik ben er vrij zeker van dat ik de enige ben die hiernaartoe is gereden in een Toyota Corolla met een losse bumper. Ik ben uitgenodigd om over de internationale situatie te spreken, over de globalisering en de opstand daartegen. Mijn gehoor in de uitstekend verlichte wijnkelder luistert aandachtig naar mijn verhalen over volken en bevolkingsgroepen waar de welvaart die door de huidige wereldorde is voortgebracht aan voorbij is gegaan, en over de giga technologiebedrijven die de verantwoordelijkheid voor de tekortkomingen van de wereld die zij hebben geschapen uit de weg gaan. Ik betoog dat liberale waarden op de proef worden gesteld door een heropleving van vijanden van de vooruitgang, en voer aan dat jonge mensen minder geneigd zijn te vechten voor de democratie en in plaats daarvan om radicale oplossingen vragen. De cijfers, zeg ik, laten zien dat de mensheid in het algemeen het goed doet. Waarom voelen zoveel mensen zich dan klemgezet? Ik had kunnen weten wat de reactie zou zijn. (...) . Onze royale gastheer en een of twee van zijn gasten begrijpen mijn analyse wel zo ongeveer, al onderschrijven ze hem niet. De anderen tekenen bezwaar aan. 'Het is overdreven pessimisme,' zegt een van hen opeens, en de anderen beginnen de lettergrepen te scanderen: 'Pes-si-mis-me.' (...) . Het gesprek implodeert en ontaardt in het anachronistische discours dat kenmerkend is voor mensen die zijn geboren in de jaren vijftig en zestig van de vorige eeuw, compleet met clichés als 'vertrouwen leidt tot succes', 'zonder lef geen fortuin', 'ze worden vanzelf wijzer' en 'we kunnen niet meer terug naar de middeleeuwen.' De meesten van hen hebben geen belang bij wat ik te zeggen heb. Ze willen liever de rollen omdraaien en mij - en met mij mijn hele generatie - op het hart binden dat alles goedkomt als we maar positief denken. Het dessert wordt opgediend en maakt een eind aan het debat, of wat daarvoor door moest gaan. Het is niet moeilijk mijn analyse beleefd af te wijzen als de toekomst van je kinderen is veiliggesteld met obligaties zonder al te veel risico. (...) . Het is alleen zo dat als de superrijken ergens over inzitten, ze zich in een cellofaanachtige verpakking hullen die knispert van optimisme. De middenklasse reageert veel eenvoudiger: met verontwaardiging.'</small>|NADAV EYAL<ref>NADAV EYAL, Vertaald door AUKE LEISTRA & ATTY MENSINGA. ''Revolte. De wereldwijde opstand tegen globalisering, ''Arbeiderspers, Antwerpen, 2021, p. 11-13.</ref>}} . . = Sociaal-agogisch werkers? Dat zijn tuinlui = [[Bestand:Gerit_komrij_676.jpg|thumb|550px|[[Gerrit Komrij]] (1944–2012) was een Nederlands schrijver, vertaler en polemist. In 1990 schreef hij ter gelegenheid van de [[Huizingalezing]] de tekst 'Over de noodzaak van tuinieren.']] . [https://www.youtube.com/watch?v=S22xeq8xxFQ ♣ '''FILM, Il faut cultiver notre jardin.'''] . {{Citaat|Uitgaande van het kleinere [...] ben ik, u zult het moeten toegeven, inderdaad op het grotere gekomen, op het àl te grote misschien. Toch heb ik [...] bij deze rondgang de beroemdste zin over tuinen nog niet genoemd. Het is, uiteraard, de slotzin van Voltaires Candide. Na de ontmaskering van utopieën, ideologieën en het streven naar het paradijs op aarde als gevaarlijke illusies besluit het boek met: 'Dat hebt u voortreffelijk gezegd', antwoordde Candide, 'maar laten wij onze tuin bewerken' Il faut cultiver notre jardin... Pangloss heeft Candide er dan al op gewezen dat we daarmee terug zijn bij het begin, bij de Hof van Eden, waarin God de mensen zette 'om die te bebouwen en die te bewaren'. Dat lijkt ironisch, maar misschien ook weer niet zo ironisch voor de schrijver van wie ook de zo vaak geciteerde zin afkomstig is dat, als God niet bestond, de mens Hem zou moeten uitvinden - een zin waarvan Voltaire moest bekennen dat hij er, al was hij zelden tevreden over zijn zinnen, een vaderlijke genegenheid voor koesterde. Maar het gaat Voltaire natuurlijk om het bebouwen van de tuin als een nuchtere bescherming tegen verveling, zonde en zorgen, als een remedie tegen het onverbeterlijk geredekavel over oorzaken en gevolgen, dat wil zeggen over zaken waarbij men er beter het zwijgen toedoet, en als een activiteit die (Voltaire zou anders Voltaire niet zijn) vrucht en dus winst oplevert. Een beetje losgewenteld uit de context zouden we het Il faut cultiver notre jardin... in onze tijd nog kunnen opvatten als een aansporing om de parameters van onze omheinde ruimte - van ons huis, onze verantwoordelijkheden, onze vriendschappen - te kennen, omdat deze gegevens - al zijn het nog zulke gemeenplaatsen - binnen de onafzienbare ruimte van de wildernis, de jacht, de vlucht, de vrije keus, de valse alibi's, het als-God-willen-zijn, nu eenmaal onze tuin verbeelden. Nu eenmaal onze tuin zijn. Een sociaal symbool dus. Geen streven in de eerste plaats naar een paradijs of het radeloos doorvorsen van een labyrint: Il faut cultiver notre jardin... Geen tuin van week mededogen en bemoeizuchtig begrip, van filantropie en socialisme, maar een tuin waarin elk moment de bloemen kunnen opbloeien van Narcissus, Hyacinthus, Adonis, Crocus die allen ooit mensen waren.|GERRIT KOMRIJ<ref>GERRIT KOMRIJ. ''Over de noodzaak van tuinieren. Huizinga-lezing 1990,'' Amsterdam, Bert Bakker, 1991.</ref>}} . [[Bestand:Emile_Claus_(1849-1924)_De_oude_tuinman_-_La_Boverie_Luik_23-08-2018.jpg|thumb|550px|De oude tuinman van Emile Claus (1849-1924)]] . Deze cursus vergeleek de tuin met 'de maatschappij' sedert de sedentatie. De tuin die door zijn ommuurde ruimte veiligheid en welzijn kon scheppen, en tegelijk in- en uitsluiting betekende. Onwelzijn, onveiligheid dus. Dit spanningsveld is het domein van de tuinman, de tuinlieden: zij bepalen wie er in komt en niet, zij bepalen de infrastructuur, zij bepalen het samenleven, wat men veilig vindt en wat niet. Tuinlieden nemen vele rollen op zich: die van hulpverlener (het ondersteunen van planten, het afdekken, het watergeven als een plant het niet alleen aankan), die van cultureel werker (die nadenkt over ontspanning, het toeven), de veiligheidsregisseur (die de tuintaken op elkaar afstemt: sproeien, snoeien, maaien, zaaien, paden onderhouden...), de preventiewerker (hoe voorkom je ongedierte en schimmels op de planten), die van beleidsmedewerker (die vooruitkijkt in de tijd en achteruitblikt: wat liep fout, wat doen we volgend jaar anders). Tuinieren is het doorlopen van een cyclus: zoeken, proberen, testen, werken, evalueren, bijsturen... Soms dient het wat strenger als er bezoek komt: juryleden beoordelen de tuin op gekende en ongekende kenmerken. De kennis van planten, de vaardigheid van het kweken en het respect als attitude. Dit zit allemaal vervat in dit schilderij van [[Emile Claus]]: het respect, de wijsheid, de ongedwongenheid, de sociale aanvoelen, de geborgenheid. En bij momenten: het oproepen tot actie, weerbaarheid en emancipatie. Kortom, het gaat om een sociaal beroep. De vakken ‘Evoluties in het veiligheidsdenken’ en ‘Hedendaagse spanningen in een historisch perspectief’ tonen hoe welzijn en haar bedreigingen evolueren op sociaal economisch, mentaal-cultureel en politiek-institutioneel vlak. Of het nu gaat over het welzijns- of veiligheidsparadigma bij de Perzen, de Romeinen, die in het Frankrijk van Lodewijk XIV of die in het internettijdperk, steeds berusten ze op vier interagerende B’s: '''b'''escherming en '''b'''edreiging, '''b'''etrouwbaarheid en '''b'''emiddeling. Bescherming betreft de organisatie van het samenleven en het overleven en hoe dat in stand te houden met grensbeveiliging en demografie, stadshygiëne, architectuur, belasting en arbeid, energie & voedsel, technologie en verkeer, de rol van de staat, de politiek en spionage, militaire strategie, straf en discipline. Hier tegenover staan bedreigingen: het klimaat, de schaarste, middelengebruik, alcoholisme, maffia, drugshandel, verzet, privémilities, oproer, crisis, ziekte, hekserij, een holocaust, identiteitsfraude, oorlog door vijandige krijgers en hun wapentechnologie… Omdat bescherming en bedreiging subjectieve begrippen zijn, verwijst de cursus naar verhalen over (on)betrouwbare informatie: propaganda, ideologie, taal, macht en radicalisering. Bemiddeling tenslotte zoekt hierin evenwichten via onderhandeling, dialoog en diplomatie. . . = Veiligheid en welzijn verhouden zich = [[File:Candide1759.jpg|thumb|550px|right|Voltaire, een pseudoniem voor François Marie Arouet (1694-1778) schrijft eind jaren vijftig het achttiende-eeuwse meesterwerk van de Franse literatuur. In een maand tijd zijn zesduizend exemplaren verkocht, Voltaire ziet zijn werk twintig keer in herdruk. Zijn satire op utopische ideologieën maakt in één zin komaf met het optimisme en het pessimisme.]] Wat een maatschappij als dreigend of als welzijn ervaart, verandert. Tot de jaren tachtig van de vorige eeuw is onveiligheid synoniem voor een criminele inbreuk, wat de strafwet beschrijft en een politionele aanpak (eerste dimensie). Het welzijnswerk kende een inbedding in een verzuilde politieke structuur waarbij katholieken, socialisten en liberalen achtereenvolgens andere klemtonen legden of gevoeligheden naar voor schoven. Solidariteit, gelijkheid en vrijheid omkaderden het welzijnsbegrip met een democratische oorsprong (tweede dimensie). Incidenten zoals het Heizeldrama en de zwarte zondagen, criminele groepen zoals de Bende van Nijvel en de CCC, onveiligheidsgevoelens, overlast en verstoringen in de leefbaarheid hebben het welzijns- en veiligheidsperspectief sindsdien verbreed. De klemtoon kwam te liggen op partners: buurtwerkers, justitie, lokale besturen... samenwerking dus. . . = De derde dimensie = . En opnieuw, de cyclus herhaalt zicht: optimisme en pessimisme. Recente gebeurtenissen – de aanslagen in Zaventem (2016), de corona-pandemie (2020) en de overstromingen in de Vesdervallei (2021) – gaven welzijn en crisisdreigingen een derde dimensie: de zelfredzaamheid van burgers is niet langer te negeren. De realisaties en de ambities van de bachelor in de maatschappelijke veiligheid en de sociaal werker evolueren mee met de noden van het moment en de tijdsgeest. Eigentijdse evidenties doorprikken met kritische en historische reflecties – door het gesprek met mensen die welzijns- en veiligheidsproblemen in een recent verleden als anders hebben ervaren of de confrontatie met documenten uit een veel verder verleden - tonen dat de werkelijkheid vele lagen kent. Zonder filosofische en historische, zonder psychologische en sociologische achtergronden blijven deze beroepen een onsamenhangend amalgaam, solitair aankijkend tegen uitdagingen. Dé werkelijkheid is natuurlijk onbestaande, het is een geïnterpreteerde projectie van wat op ons afkomt: kennis, inzichten, wijsheden, vaardigheden, attitudes… in een framing. De vraag is niet wat de werkelijkheid precies is, maar wie de beeldvorming bepaalt en het zijn hand zet. Wie vaste waarheden en bevestiging zoekt, zal in het werkveld van de maatschappelijke veiligheid of het welzijnswerk geen geschikte plek vinden. Deze opleidingen, hun studenten en de samenleving zijn in een constante staat van zelfonderzoek. Definitief welzijn of absolute veiligheid bestaan alleen in een totalitair denken. De corebusiness van de BaMV’er of de BaSW’er is zijn en haar rol in een democratische samenleving. Veiligheid en welzijn zijn geen thematische momentopnames, ze zijn een veelomvattende werkmethode in evolutie met een schier oneindig aantal beroepen. . . = Il faut cultiver notre jardin = . Toen Voltaire de destructie van Lissabon zag na een aardbeving en een tsunami, sloeg hij aan het schrijven en produceerde zijn bekendste werk: ‘Candine ou l’optimisme’ vertelt de wereldreis van een jongeman op zoek naar de waarheid. Voltaires hoofdpersonage Candide groeit op in een kasteelomgeving die vol is van Gottfried Wilhelm (von) Leibniz (1646-1716), de gedachte te leven in de best mogelijke wereld, een idee dat Voltaire lang genegen is. Twintig jaar voor Candide, in 1738 stelt hij in zijn ‘Elementen van Newtons filosofie’ dat ‘wat slecht is ten opzichte van u, goed is in de algemene ordening.’ Zijn minnares, Emilie du Châtelet (1706-1749) die hij ontmoet na zijn Londense ballingschap, is een aanhangster van Leibniz optimisme. In 1759 neemt Voltaire dit gedachtengoed op de korrel met de creatie van dokter Pangloss, een man die alle (pan) talen (gloss) spreekt. Pangloss is gespecialiseerd in de 'cosmolonozelogie' en relativeert, negeert of redeneert alle wereldse ellende weg. In een adellijk decor, het aards paradijs onderwijst deze kamergeleerde de naïeve Candide en de bloedmooie Cunégonde, de dochter van de baron. Ze leren dat alles een nobel doel dient: benen passen in broekspijpen, daarom dragen mensen broeken, een neus is voorbestemd om een bril te dragen, daarom draagt iedereen een bril… Als Pangloss een dienstmeid onderwijst in de experimentele biologie is Cunegonde er de getuige van. . Voltaire zet het zo in scène: ‘Toen Cunegonde op een dag een wandelingetje maakte bij het kasteel onder een groepje bomen, ‘het park’ genoemd, zag zij hoe doctor Pangloss tussen de struiken een experimentele biologieles gaf aan het kamermeisje van haar moeder, een knappe, leergierige brunette. Aangezien freule Cunegonde aanleg had voor de exacte vakken, bleef ze ademloos kijken naar de proefnemingen (...). Zij zag wat de voldoende reden van de geleerde was, begreep de gevolgen en de oorzaken, en opgewonden keerde ze huiswaarts, peinzend en vol verlangen om ook zo geleerd te worden, en ze dacht eraan dat zij weleens de voldoende reden van de jonge Candide kon worden en hij van haar.’ . In alle naïviteit bootsen Cunegonde en Candide de biologieles van hun leermeester na, tot woede van de baron, die hen betrapt en Candide uit het paradijs verstoot. Candides zwerftocht doet hem mondjesmaat ontwaken: niet iedereen heeft het beste met elkaar voor, zo leert hij. Hij ontmoet Pangloss en samen reizen ze de wereld af. Ze zien oorlogsgeweld en religieuze radicalisering, ze zien de destructie onder de indianengroepen na de komst van de conquistadores, ze zien slavernij, ze zien het verwoeste landschap in Lissabon, geteisterd door een aardbeving, een tsunami en brand. De ramp van Lissabon in 1755 en het begin van de Zevenjarige Oorlog een klein jaar later, zorgen voor een wending in het denken van Voltaire. In 1756 herinnert niets nog aan zijn ooit optimistische ideeënwereld. ‘Bijna de hele geschiedenis is een opeenvolging van nutteloze wreedheden’ noteert hij met een ganzenveer in zijn ‘Essai sur les moeurs et l'esprit des nations.’ De ongeziene aardbeving op 1 november 1755 kostte zestigduizend levens en veroorzaakte de complete destructie van Lissabon en haar omgeving. De willekeur over leven en dood beïnvloedt niet alleen Voltaires gedachten, elke Verlichtingsfilosoof debatteert over het fatalisme en het kwaad. Heel Europa snelt Portugal ter hulp. Als Voltaire zijn Candide in 1759 publiceert is hij nog radicaler en rekent hij bijna persoonlijk af met Leibniz. Na dertig hoofdstukken vol satirisch schrijven en ellende houdt Pangloss voet bij stuk en zijn ongebreidelde optimisme. Het lukt hem niet zichzelf tegen te spreken: ‘Leibnitz kan geen ongelijk hebben’ roept hij uit. Cunegonde is al haar jeugdige schoonheid verloren en huwt Candide. Niemand is gelukkig. Een derwisj geeft raad: vraag niet waarom god de mens ongelukkig maakt, een kapitein vraagt evenmin of de muizen in het schip gelukkig zijn. Een oude Turk is wijzer. Hij raadt het gezelschap aan te werken. Werken verdrijft verveling, ondeugd en armoede. De beroemde zin 'Il faut cultiver notre jardin' die Candide op het einde van het verhaal formuleert is er de samenvatting van en een aansporing om niet bij de pakken te blijven zitten, te doen wat mogelijk is en dat zo dichtbij als mogelijk: in de tuin. Op zich een bizarre keuze. Voltaire kon evengoed schrijven 'als iedereen voor zijn deur veegt, dan is de straat netjes.' Of: wie het kleine niet eert, is het grote niet weert. . Begin bij jezelf, alleen zo kan je een betere wereld realiseren. Hij doet het niet en grijpt naar een metafoor waar weinig filosofische interesse voor bestaat: die van het plantenrijk en het tuinieren. Filosofen hadden nooit veel belangstelling voor het plantenrijk. Zelfs de tegenpolen Hegel en Schopenhauer zijn het wat planten betreft met elkaar eens. Als vanouds plaatsen ze die op de laagste plaats in de rangorde van alle leven. Alleen stenen zijn dommer. Alleen door komaf te maken met dit soort pretentie, is onze soort te redden. . . = De wereld zonder ons = . Alan Weisman ondernam een hypothetisch onderzoek: hoe ziet de wereld eruit na het afsterven van de mens?<ref>ALAN WEISMAN, vertaald door Peter Diderich. ''De wereld zonder ons''. Atlas, Amsterdam, 2007.</ref> Zo eindigt deze cursus niet in een theorie, een ideologie of een utopie. Ze eindigt in een opdracht. Omdat welzijn nooit definitief bereikt en veiligheid nooit absoluut gegarandeerd is, vraagt elke samenleving om een permanente democratische oefening in kritische reflectie, verantwoord handelen en collectieve zorg voor het samenleven. In een tijd waarin complotdenken, algoritmische beïnvloeding en ideologische vereenvoudiging nadrukkelijk aanwezig zijn, is die opdracht elk jaar indringender. Zoals in de film [https://www.youtube.com/watch?v=bd_5HcTujfc Bugonia] blijkt het grootste gevaar soms niet de vermeende bedreiging. Het onvermogen om onderscheid te maken tussen werkelijkheid, interpretatie en waanbeeld is tegenwoordig hét euvel! '''Welzijnsveiligheid''', is een nieuw woord (!) dat in dit besluit ontstaat. Het is de voortdurende praktijk van kritisch denken, dialoog en gezamenlijk tuinieren in een samenleving die nooit af is. . . = Kijken = . <gallery> File:Anuna_De_Wever.jpg|Anuna De Wever: optimistisch? File:School_strike_for_Climate_Brussels_24_January_2019.jpg|Donderdag 24 01 2019, Brussel File:Bosbrossers1.jpg|Zondag 27.01.2019, Brussel File:Bosbrossers2.jpg|Zondag 27.01.2019, Brussel File:Bosbrossers3.jpg|Zondag 27.01.2019, Brussel File:Bosbrossers4.jpg|Zondag 27.01.2019, Brussel File:Bosbrossers5.jpg|Zondag 27.01.2019, Brussel File:Bosbrossers6.jpg|Zondag 27.01.2019, Brussel File:Klimaatmars31012019.jpg|Donderdag 31.01.2019, Brussel File:Klimaatmars31012019a.jpg|Donderdag 31.01.2019, Brussel Bestand:Visit_of_Ursula_von_der_Leyen,_President_of_the_European_Commission,_to_Rochefort_and_Pepinster_in_Belgium_12.jpg|Pepinster na de overstroming van de Vesder en de Hoëgne, 2021 Bestand:Flamersheim,_Aufräumen_nach_dem_Hochwasser_Juli_2021-2623.jpg|Opruimen in Flamersheim,2021 Bestand:Hochwasser_in_Kordel_01.jpg|Overstromingen_in_Europa_in_juli_2021|Ondergelopen dorp Kordel,2021 Bestand:Hochwasser_Altenahr_Kreuzberg.jpg|Hoog water in Kreuzberg,2021 Bestand:Hochwasser_in_Altenahr_Altenburg.jpg|Verwoeste spoorbrug bij Altenahr, 2021 Bestand:Geul-overstroming_juli_2021_(55).jpg|Overstroming van de Geul in Valkenburg </gallery> . . = Examen = . == A-Vragen == V&S.Leg uit: Antropceen, Holoceen, IJstijd, Atoombom, Gwynne Dyer, Dirk Draulans, Ludo De Witte, Ignaas Devisch, Thierry Baudet, Narcist, Dirk De Wachter, Edward Hopper, Gerrit Komrij, Huizingalezing, Over de noodzaak van tuinieren, Nadav Eyval, Il faut cultiver notre jardin, Voltaire, Candide, Emile Claus, De oude tuinman, La Boverie. . . == B-Vragen == . * V&S.Wat bedoelt Voltaire met 'Il faut cultiver notre jardin?' en waaruit is deze zin afkomstig? Waarom is de metafoor van de tuin doorheen deze cursus zo belangrijk? . * Welk tuintype kan je bedenken en uitwerken voor de periode 1989-2020? . . == C-Vragen == . V&S_Wat bedoelt Ignaac Devisch als hij het volgende schrijft. Werk uit met voorbeelden uit zijn eigen tekst en maak linken naar de vorige cursusdelen. 'Wie iedereen wil meekrijgen in het verhaal van de democratie, moet inspanningen leveren. Daarbij hoort een brede definitie van cultuur, zodat elkeen zich erin herkent. Bij wijze van boutade: Rome is niet op één dag gebouwd, maar die praalwagen evenmin. Als cultuur draait rond de confrontatie met het andere dan jezelf, waarom gebruiken we die aanpak niet voor zaken binnen de eigen gemeenschap? De keuze is helder: willen we ons beter wapenen om de farce van een figuur zoals Baudet in te zien nog voor die een rol van betekenis kan spelen of zullen we na de volgende verkiezingen opnieuw vol ongeloof de resultaten aanschouwen? Om het tij te keren, moeten we veel en veel meer cultuur in stelling brengen. En geduld en luisterbereidheid. Liefst nu, want de tijd dringt.' . . == D-Vragen == . <gallery widths="160" heights="140"> Bestand:Earth's_City_Lights_by_DMSP,_1994-1995_(large).jpg File:Ignaas_devisch_2016.jpg File:Edward_hopper_chop_suey.jpg Bestand:Gerit_komrij_676.jpg Bestand:Emile_Claus_(1849-1924)_De_oude_tuinman_-_La_Boverie_Luik_23-08-2018.jpg File:Anuna_De_Wever.jpg File:School_strike_for_Climate_Brussels_24_January_2019.jpg File:Klimaatmars31012019.jpg Bestand:Visit_of_Ursula_von_der_Leyen,_President_of_the_European_Commission,_to_Rochefort_and_Pepinster_in_Belgium_12.jpg Bestand:Geul-overstroming_juli_2021_(55).jpg </gallery> . . . 2w20f1babgdwnbhksgbmcz1sprunoss 0 46794 430525 429645 2026-10-06T08:53:33Z Erik Baas 2193 Erik Baas heeft de pagina [[Welzijnenveiligheid]] hernoemd naar [[Welzijn en veiligheid]] zonder een doorverwijzing achter te laten 429645 wikitext text/x-wiki {{Bi}} __NOTOC__ __NOEDITSECTION__ <br> <br> <br> <div align="center" style="font-size: 330%;">'''Welzijn, veiligheid & solidariteit'''</div> <br> <br> <br> <div align="center" style="font-size: 200%;">'''Een 2.0 interpretatie van 'Vrijheid, gelijkheid en broederlijkheid' '''</div> <div align="center" style="font-size: 200%;">IN DE SCHEMERZONE TUSSEN WAARHEID, LEUGEN & HERINNERING</div> <br> <br> <div align="center" style="font-size: 130%;">'''Benedict Wydooghe'''</div> <br> <br> <br> <div style="border: 1px solid blue; padding: 2em; text-align: center;"> . . '''INLEIDING''' . '''[[Welzijnenveiligheid/Deel0|Beginnersperikelen]]''' . . '''HOOFDSTUK I:''' . '''[[Welzijnenveiligheid/Deel1|Historische modellen, besef en denkrichtingen]]''' . . '''HOOFDSTUK II:''' . '''[[Welzijnenveiligheid/Deel2|Van nomade tot nederzetting]]''' . . '''HOOFDSTUK III:''' . '''[[Welzijnenveiligheid/Deel3|Oudheid en Romeinen]]''' . . '''HOOFDSTUK IV:''' . '''[[Welzijnenveiligheid/Deel4|Middeleeuwen]]''' . . '''HOOFDSTUK V: 1500-1800''' . * '''Deel 1. [[Welzijnenveiligheid/Deel5a|Renaissance, Humanisme en Barok]]''' . * '''Deel 2. [[Welzijnenveiligheid/Deel5b|Verlichting]]''' . . '''HOOFDSTUK VI: 1789-1890''' . * '''Deel 1. [[Welzijnenveiligheid/Deel6a|De Franse Revolutie, 1789-1815]] . * '''Deel 2. [[Welzijnenveiligheid/Deel6b|De Belgische Revolutie, 1815-1830]] . * '''Deel 3. [[Welzijnenveiligheid/Deel6c|De Industriële Revolutie, 1770-1890]] . . '''HOOFDSTUK VII: 1890-1918''' . * '''Deel 1. [[Welzijnenveiligheid/Deel7a|Fin de siècle, 1890-1914]]''' . * '''Deel 2. [[Welzijnenveiligheid/Deel7b|Wereldbrand, 1914-1918]]''' . . '''HOOFDSTUK VIII: 1919-2022''' . * '''Deel 1. [[Welzijnenveiligheid/Deel8a|Het interbellum, 1919-1939]]''' . * '''Deel 2. [[Welzijnenveiligheid/Deel8b|Tweede Wereldoorlog, 1939-1945]]''' . * '''Deel 3. [[Welzijnenveiligheid/Deel8c|Koude oorlog, 1945-1989]]''' . * '''Deel 4. [[Welzijnenveiligheid/Deel8d|De risicomaatschappij, 1990-2020]]''' . . '''BESLUITEND: [[Welzijnenveiligheid/Deel9|Achteruitkijken naar de toekomst, 2020-2040]]''' . . {{Boek}} [[Categorie:Humane samenleving]] {{Fase|4}} dr7oc0lt3dqky8vc2p2adxifk0hdf42 430546 430525 2026-10-06T09:06:23Z Erik Baas 2193 {{Wiu2}} 430546 wikitext text/x-wiki {{Wiu2}} {{Bi}} __NOTOC__ __NOEDITSECTION__ <br> <br> <br> <div align="center" style="font-size: 330%;">'''Welzijn, veiligheid & solidariteit'''</div> <br> <br> <br> <div align="center" style="font-size: 200%;">'''Een 2.0 interpretatie van 'Vrijheid, gelijkheid en broederlijkheid' '''</div> <div align="center" style="font-size: 200%;">IN DE SCHEMERZONE TUSSEN WAARHEID, LEUGEN & HERINNERING</div> <br> <br> <div align="center" style="font-size: 130%;">'''Benedict Wydooghe'''</div> <br> <br> <br> <div style="border: 1px solid blue; padding: 2em; text-align: center;"> . . '''INLEIDING''' . '''[[Welzijnenveiligheid/Deel0|Beginnersperikelen]]''' . . '''HOOFDSTUK I:''' . '''[[Welzijnenveiligheid/Deel1|Historische modellen, besef en denkrichtingen]]''' . . '''HOOFDSTUK II:''' . '''[[Welzijnenveiligheid/Deel2|Van nomade tot nederzetting]]''' . . '''HOOFDSTUK III:''' . '''[[Welzijnenveiligheid/Deel3|Oudheid en Romeinen]]''' . . '''HOOFDSTUK IV:''' . '''[[Welzijnenveiligheid/Deel4|Middeleeuwen]]''' . . '''HOOFDSTUK V: 1500-1800''' . * '''Deel 1. [[Welzijnenveiligheid/Deel5a|Renaissance, Humanisme en Barok]]''' . * '''Deel 2. [[Welzijnenveiligheid/Deel5b|Verlichting]]''' . . '''HOOFDSTUK VI: 1789-1890''' . * '''Deel 1. [[Welzijnenveiligheid/Deel6a|De Franse Revolutie, 1789-1815]] . * '''Deel 2. [[Welzijnenveiligheid/Deel6b|De Belgische Revolutie, 1815-1830]] . * '''Deel 3. [[Welzijnenveiligheid/Deel6c|De Industriële Revolutie, 1770-1890]] . . '''HOOFDSTUK VII: 1890-1918''' . * '''Deel 1. [[Welzijnenveiligheid/Deel7a|Fin de siècle, 1890-1914]]''' . * '''Deel 2. [[Welzijnenveiligheid/Deel7b|Wereldbrand, 1914-1918]]''' . . '''HOOFDSTUK VIII: 1919-2022''' . * '''Deel 1. [[Welzijnenveiligheid/Deel8a|Het interbellum, 1919-1939]]''' . * '''Deel 2. [[Welzijnenveiligheid/Deel8b|Tweede Wereldoorlog, 1939-1945]]''' . * '''Deel 3. [[Welzijnenveiligheid/Deel8c|Koude oorlog, 1945-1989]]''' . * '''Deel 4. [[Welzijnenveiligheid/Deel8d|De risicomaatschappij, 1990-2020]]''' . . '''BESLUITEND: [[Welzijnenveiligheid/Deel9|Achteruitkijken naar de toekomst, 2020-2040]]''' . . {{Boek}} [[Categorie:Humane samenleving]] {{Fase|4}} tn8ar8zh678qe6wdq2rcytgrqx3qz1b 430550 430546 2026-10-06T09:09:07Z Benedict Wydooghe 14251 430550 wikitext text/x-wiki {{Wiu2}} {{Bi}} __NOTOC__ __NOEDITSECTION__ <br> <br> <br> <div align="center" style="font-size: 330%;">'''Welzijn, veiligheid & solidariteit'''</div> <br> <br> <br> <div align="center" style="font-size: 200%;">'''Een 2.0 interpretatie van 'Vrijheid, gelijkheid en broederlijkheid' '''</div> <div align="center" style="font-size: 200%;">IN DE SCHEMERZONE TUSSEN WAARHEID, LEUGEN & HERINNERING</div> <br> <br> <div align="center" style="font-size: 130%;">'''Benedict Wydooghe'''</div> <br> <br> <br> <div style="border: 1px solid blue; padding: 2em; text-align: center;"> . . '''INLEIDING''' . '''[[Welzijnenveiligheid/Deel0|Beginnersperikelen]]''' . . '''HOOFDSTUK I:''' . '''[[Welzijn_en_veiligheid/Deel1|Historische modellen, besef en denkrichtingen]]''' . . '''HOOFDSTUK II:''' . '''[[Welzijnenveiligheid/Deel2|Van nomade tot nederzetting]]''' . . '''HOOFDSTUK III:''' . '''[[Welzijnenveiligheid/Deel3|Oudheid en Romeinen]]''' . . '''HOOFDSTUK IV:''' . '''[[Welzijnenveiligheid/Deel4|Middeleeuwen]]''' . . '''HOOFDSTUK V: 1500-1800''' . * '''Deel 1. [[Welzijnenveiligheid/Deel5a|Renaissance, Humanisme en Barok]]''' . * '''Deel 2. [[Welzijnenveiligheid/Deel5b|Verlichting]]''' . . '''HOOFDSTUK VI: 1789-1890''' . * '''Deel 1. [[Welzijnenveiligheid/Deel6a|De Franse Revolutie, 1789-1815]] . * '''Deel 2. [[Welzijnenveiligheid/Deel6b|De Belgische Revolutie, 1815-1830]] . * '''Deel 3. [[Welzijnenveiligheid/Deel6c|De Industriële Revolutie, 1770-1890]] . . '''HOOFDSTUK VII: 1890-1918''' . * '''Deel 1. [[Welzijnenveiligheid/Deel7a|Fin de siècle, 1890-1914]]''' . * '''Deel 2. [[Welzijnenveiligheid/Deel7b|Wereldbrand, 1914-1918]]''' . . '''HOOFDSTUK VIII: 1919-2022''' . * '''Deel 1. [[Welzijnenveiligheid/Deel8a|Het interbellum, 1919-1939]]''' . * '''Deel 2. [[Welzijnenveiligheid/Deel8b|Tweede Wereldoorlog, 1939-1945]]''' . * '''Deel 3. [[Welzijnenveiligheid/Deel8c|Koude oorlog, 1945-1989]]''' . * '''Deel 4. [[Welzijnenveiligheid/Deel8d|De risicomaatschappij, 1990-2020]]''' . . '''BESLUITEND: [[Welzijnenveiligheid/Deel9|Achteruitkijken naar de toekomst, 2020-2040]]''' . . {{Boek}} [[Categorie:Humane samenleving]] {{Fase|4}} 199raevtcl57zkgstbardpm0ck1dno5 430551 430550 2026-10-06T09:11:23Z Benedict Wydooghe 14251 430551 wikitext text/x-wiki {{Wiu2}} {{Bi}} __NOTOC__ __NOEDITSECTION__ <br> <br> <br> <div align="center" style="font-size: 330%;">'''Welzijn, veiligheid & solidariteit'''</div> <br> <br> <br> <div align="center" style="font-size: 200%;">'''Een 2.0 interpretatie van 'Vrijheid, gelijkheid en broederlijkheid' '''</div> <div align="center" style="font-size: 200%;">IN DE SCHEMERZONE TUSSEN WAARHEID, LEUGEN & HERINNERING</div> <br> <br> <div align="center" style="font-size: 130%;">'''Benedict Wydooghe'''</div> <br> <br> <br> <div style="border: 1px solid blue; padding: 2em; text-align: center;"> . . '''INLEIDING''' . '''[[Welzijn_en_veiligheid/Deel0|Beginnersperikelen]]''' . . '''HOOFDSTUK I:''' . '''[[Welzijn_en_veiligheid/Deel1|Historische modellen, besef en denkrichtingen]]''' . . '''HOOFDSTUK II:''' . '''[[Welzijn_en_veiligheid/Deel2|Van nomade tot nederzetting]]''' . . '''HOOFDSTUK III:''' . '''[[Welzijn_en_veiligheid/Deel3|Oudheid en Romeinen]]''' . . '''HOOFDSTUK IV:''' . '''[[Welzijn_en_veiligheid/Deel4|Middeleeuwen]]''' . . '''HOOFDSTUK V: 1500-1800''' . * '''Deel 1. [[Welzijn_en_veiligheid/Deel5a|Renaissance, Humanisme en Barok]]''' . * '''Deel 2. [[Welzijn_en_veiligheid/Deel5b|Verlichting]]''' . . '''HOOFDSTUK VI: 1789-1890''' . * '''Deel 1. [[Welzijn_en_veiligheid/Deel6a|De Franse Revolutie, 1789-1815]] . * '''Deel 2. [[Welzijn_en_veiligheid/Deel6b|De Belgische Revolutie, 1815-1830]] . * '''Deel 3. [[Welzijn_en_veiligheid/Deel6c|De Industriële Revolutie, 1770-1890]] . . '''HOOFDSTUK VII: 1890-1918''' . * '''Deel 1. [[Welzijn_en_veiligheid/Deel7a|Fin de siècle, 1890-1914]]''' . * '''Deel 2. [[Welzijn_en_veiligheid/Deel7b|Wereldbrand, 1914-1918]]''' . . '''HOOFDSTUK VIII: 1919-2022''' . * '''Deel 1. [[Welzijn_en_veiligheid/Deel8a|Het interbellum, 1919-1939]]''' . * '''Deel 2. [[Welzijn_en_veiligheid/Deel8b|Tweede Wereldoorlog, 1939-1945]]''' . * '''Deel 3. [[Welzijn_en_veiligheid/Deel8c|Koude oorlog, 1945-1989]]''' . * '''Deel 4. [[Welzijn_en_veiligheid/Deel8d|De risicomaatschappij, 1990-2020]]''' . . '''BESLUITEND: [[Welzijn_en_veiligheid/Deel9|Achteruitkijken naar de toekomst, 2020-2040]]''' . . {{Boek}} [[Categorie:Humane samenleving]] {{Fase|4}} hetmsk37vicbh90rujjxoe4xo4gbx30 3 46812 430544 430340 2026-10-06T09:01:35Z Erik Baas 2193 vragen... 430544 wikitext text/x-wiki {{Welkom}} :[[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 29 sep 2026 01:50 (CEST) :Dag Erik, :Dank voor je welkomsbericht... Je ziet wellicht dat ik nog wat werk heb aan mijn Wikibooks die ik in één keer migreer van een persoonlijke Wikipediapagina. Ik geef mezelf er een seizoen voor om dit alles in orde te brengen. :Gegroet, :BW [[Gebruiker:Benedict Wydooghe|Benedict Wydooghe]] ([[Overleg gebruiker:Benedict Wydooghe|overleg]]) 29 sep 2026 08:38 (CEST) ::Tja, alleen een beetje laat, sorry; ik was er even niet... ::Wat je boek(en) betreft: neem er de tijd voor, kwaliteit is belangrijker dan snelheid. Zet er ajb. wel even een [[:Categorie:Sjablonen voortgang|sjabloontje]] op om duidelijk te maken dat het een werk-in-uitvoering betreft. ::Verder heb ik nogal wat moeite met de titels van je pagina's, zoals bv. "Sxrivniskookn" en "Welzijnenveiligheid/Deel8d": heb je de spaties bewust weggelaten (en zo ja, waarom?), of is het een technisch probleem? ::De HTML-tag "&lt;big&gt;" is vervallen, zie [https://nl.wikibooks.org/w/index.php?title=Welzijnenveiligheid/Deel8d&diff=prev&oldid=430338 hier]. ::Een paar afbeeldingen waren een flink stuk groter (hoger) dan mijn monitor, zie [https://nl.wikibooks.org/w/index.php?title=Welzijnenveiligheid/Deel8d&diff=prev&oldid=430339 hier], dat leest niet bepaald lekker. :::- [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 29 sep 2026 22:15 (CEST) ==Nummering== Waarom heet [[Welzijn en veiligheid/Deel0|Deel 0]] "Deel 0", en niet "Deel 1"? - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 6 okt 2026 11:01 (CEST) ==Toledo== Wat is "Toledo"? - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 6 okt 2026 11:01 (CEST) 8tl3cybpdz2dm89d25by27742ty1cqm 104 46832 430505 2026-10-06T03:09:41Z JopkeB 18060 Overgeheveld van [[Wikijunior:Aardrijkskunde/De wereld]] 430505 wikitext text/x-wiki === De Aarde en de tijd === De Aarde draait dus om de zon. Daar doet hij ongeveer een jaar over. De Aarde draait niet in een mooie, ronde cirkel om de zon, maar in een ellips, een soort uitgerekte cirkel. Hierdoor staat de Aarde op 21 juni en 21 december het verst van de zon. Op 21 maart en 23 september staat hij het dichtst bij de zon. Tegelijkertijd draait de Aarde om zijn eigen as, dus hij draait in de rondte. Die as moet je je voorstellen als een denkbeeldige lange staaf die vanaf de Noordpool dwars door de Aarde naar de Zuidpool gaat en daar weer boven de grond uitkomt. Eén omwenteling duurt een dag. Dus die 40.000 km legt de Aarde zelf in 1 dag af. Dat is ongeveer twee keer zo snel als een gewoon vliegtuig. Zò snel draait hij. Dat de Aarde draait, kun je merken doordat het op een dag afwisselend overdag en nacht is. De plek waar je bent, bijvoorbeeld in de Benelux, is ongeveer de helft van de dag naar de zon toegekeerd. Dan is het daar dan licht. Of het goed of slecht weer is maakt niet uit. Aan de andere kant van Aarde is het dan donker, bijvoorbeeld in Nieuw-Zeeland. De andere helft van de dag staat onze kant van de Aarde van de zon af en is het donker in de Benelux. In Nieuw-Zeeland is het dàn juist licht. <gallery widths=250 heights=180> Blue ellipse.png|Ellips Four season blank.svg|Aarde (blauw) draait om de zon (geel); 1=21 maart; 2=21 december; 3=23 september; 4=21 juni Earth's Axis.gif|thumb|Aarde draait om zijn as Earth-lighting-summer-solstice NL.png|Aarde: dag en nacht </gallery> ==== Seizoenen ==== Met de aardas is nog wat aan de hand. Die staat namelijk scheef ten opzichte van de zon. Dat is de reden dat we seizoenen kennen. Hoe werkt dat? Allereerst nog iets over de indeling van de Aarde. Helemaal in het noorden ligt de Noordpool. Daar is het altijd heel koud. Helemaal aan de andere kant, in het zuiden, ligt de Zuidpool. Daar is het ook altijd heel koud. In het midden loopt de evenaar, een denkbeeldige lijn die midden over de Aarde loopt. Daar is het altijd warm, tropisch warm. [[File:Seasons2.svg|thumb|300px|Seizoenen (N = noorden, S = zuiden)]] Zo is de Aarde in feite in tweeën gedeeld. Er is een noordelijke helft, die we het "noordelijk halfrond" noemen. Die loopt van de Noordpool tot aan de evenaar. En je snapt het al: het zuidelijk halfrond loopt van de Zuidpool ook tot aan de evenaar. Nederland, België en Suriname liggen alle drie op het noordelijk halfrond. Suriname ligt vlak bij de evenaar. Nederland en België liggen tamelijk in het noorden, iets over de helft op een denkbeeldige lijn tussen de evenaar en de noordpool. Kijk nu eens goed naar het plaatje rechts. Dan zie je dat de zon op het linkerbolletje veel meer schijnt op het noordelijk halfrond dan op het zuidelijk halfrond. Dat komt omdat de aardas scheef staat en het noordelijk halfrond dichterbij de zon staat dan het zuidelijk halfrond. Het is rond 21 juni. Oop het noordelijk halfrond begint de zomer, op het zuidelijk halfrond begint de winter. In de Benelux is het dan veel langer licht dan in de winter en veel korter donker. We krijgen veel meer zonlicht en de zon staat veel hoger in de lucht. Daardoor is het veel warmer en kunnen planten goed groeien (zoals bloemen, bomen, groente, fruit en granen). Het rechterbolletje op het plaatje toont de situatie op 21 december. Op het noordelijk halfrond is nu juist veel minder zon dan op het zuidelijk halfrond. Hier begint de winter en op het zuidelijk halfrond begint de zomer. Er is hier veel korter zonlicht, vaak niet meer dan zeven uur. Bovendien staat de zon zelfs midden op de dag veel lager dan in de zomer. Het is hierdoor veel kouder, planten groeien buiten niet of nauwelijks meer, zomerplanten moet je beschermen tegen vorst, loofbomen hebben hun bladeren verloren. De twee bolletjes tussen links en rechts in, tonen de situatie op 21 maart (bovenin) en 23 september (onderin). Oftewel: het begin van de lente en de herfst. Op deze twee dagen is het overal op Aarde even lang licht en donker. Of je nu op een pool bent, op de evenaar of ergens er tussenin. De zon schijnt overal 12 uur. ==== Zonnetijd en kloktijd ==== [[File:Suntime.jpg|thumb|Zonnewijzer: half 6]] De tijd wordt op Aarde verdeeld in 24 uren. Oorspronkelijk was er alleen zonnetijd. Die bestaat overigens nog steeds, maar die wordt veel minder vaak gebruikt dan kloktijd. Zonnetijd wordt gemeten zonder klok, alleen door naar de stand van de zon te kijken.'s Morgens komt de zon op in het oosten en 's avonds gaat hij weer onder in het westen. Hoogzomer komt hij op in het noordoosten en gaat hij onder in het noordwesten. In de winter, vlak voor Kerstmis, komt hij op in het zuidoosten en gaat hij 's middags onder in het zuidwesten. In de tussentijd is hij langzaam via het zuiden verder geschoven. Altans, zo lijkt het. Maar in werkelijkheid is de Aarde verder gedraaid. Met een kompas kun je bepalen waar de zon staat en uitrekenen hoe laat het qua zonnetijd is. Door naar die stand van de zon te kijken, kun je inschatten hoe laat het is, volgens de zonnetijd dan. Zonnewijzers geven de zonnetijd aan. Andersom kun je een inschatting maken van de richting waarin je loopt (of wilt lopen of fietsen), als je een horloge hebt dat is afgestemd op de zonnetijd. Als het 12 uur 's middags is, staat de zon in het zuiden. Om 6 uur 's morgens staat hij in het oosten en om 6 uur 's avonds in het westen. Daar tussenin: als het 9 uur 's morgens is, staat hij in het zuidoosten en om 3 uur 's middags in het zuidwesten. [[File:Time Zones (2012).gif|thumb|500px|Kloktijd: tijdzones (rode lijn midden = nulmeridiaan; rode lijn rechts = datumgrens)]] Maar ja, de kloktijd is maar zelden hetzelfde als de zonnetijd. * Allereerst vinden we het vervelend om telkens je horloge te moeten verzetten als je een uurtje naar het oosten of westen gaat. Dat is tamelijk onhandig: niet alleen moet je je horloge steeds verzetten, maar het is ook lastig afspraken maken. * Daarom is de wereld in tijdzones ingedeeld. 24 in totaal, want er gaan 24 uren in een dag. Dus elke tijdzone bestaat uit een uur. :Even een stukje theorie tussendoor: De Aarde bestaat uit een bol. En dus kun je er (denkbeeldige) cirkels omheen trekken, net als de evenaar zo'n cirkel is. Elke cirkel is wiskundig gezien 360° in de rondte (° = gradenteken, nu niet op een koortsthermometer, maar in de ruimte). Dus ook de Aarde is 360° in de rondte. Dat betekent dat er denkbeeldig 360 lijnen zijn getekend op de Aarde, van de noordpool naar de zuidpool, elk met dezelfde afstand tot elkaar. We noemen die {{Wp|Meridiaan (geografie)|meridianen}}. Als je die 360° deelt door 24 (uren) dan kom je uit op 15. Dus elke 15° is een uur verder. In 1884 werd de Meridiaan van Greenwich (in Engeland) gekozen als wereldwijd geldende {{Wp|nulmeridiaan}}. Van daaruit werd verder geteld naar het westen ("westerlengte" = WL) en naar het oosten ("oosterlengte" = OL). De nulmeridiaan loopt midden door een tijdzone. Die tijdzone loopt dus van 7½° WL tot 7½° OL. Men noemt die zone "Westeuropese tijd". Nederland ligt gemiddeld op 5° OL. België op 4,5° OL. Je zou dus denken: die landen hebben dezelfde tijdzone als Engeland en dus Westeuropese tijd. Maar nee: zoals je op het kaartje al kunt zien, houden niet alle landen zich strikt aan de tijdzone die ze zouden moeten hebben. * Als je strikt aan die 24 oorspronkelijke tijdzones vasthoudt, die allemaal even ver uit elkaar liggen, dan ontstaan er problemen. Dan moet je binnen een land of regio nog steeds je horloge verzetten als je een tijdzone oversteekt naar de volgende. Daarom zijn er andere tijdsindelingen gemaakt. Nederland en België horen daarbij bij de Middeneuropese tijdzone, de MET. We hebben nu dezelfde tijd als nabijgelegen landen als Duitsland, Zwitersland, Italië en Scandinavië. Dat is wel zo gemakkelijk. Alleen lopen we dan qua klokkentijd wel een stuk vóór op de zonnetijd. ** Reken maar uit: een uur is 15°. Dus 5° OL is 1/3 uur (20 minuten) na de nulmeridiaan. Als we Westeuropes tijd zouden hebben, zou de zon al om 11:40 op zijn hoogst staan (12 uur zonnetijd). 20 minuten eerder dan de nulmeridiaan. Maar met Middeneuropese tijd nu lopen we een heel uur klokkentijd vooruit op de nulmeridiaan. Dan staat de zon pas om 12:40 op zijn hoogst. ==== Schrikkeldag ==== De reis van de Aarde om de zon duurt iets meer dan een jaar. Om precies te zijn in 365 dagen en een kwart dag (zo'n zes uur). Die kwart dag is wel een probleem. Want als we niets zouden doen, beginnen de seizoenen (lente, zomer, herfst en winter) elke vier jaar een dag later. Kerstmis en Oud en Nieuw zouden dan na zo'n zes eeuwen in de zomer vallen. Daarom is er een keer in de vier jaar een extra dag, een schrikkeldag, op 29 februari. Dan lopen de seizoenen weer in de pas met het kalenderjaar. Alle jaren die door 4 deelbaar zijn, krijgen zo'n extra dag. Je hebt pech als je precies op zo'n schrikkeldag bent geboren, want dan kun je maar een keer in de vier jaar je verjaardag echt op 29 februari vieren. '''Opdracht tussendoor''': Reken uit: Wanneer is het eerstvolgende schrikkeljaar? j5lf1vmjai38j0yn7yvt1h9isuci06z 430512 430505 2026-10-06T06:45:58Z JopkeB 18060 Inleiding, redactie, zomertijd 430512 wikitext text/x-wiki {{Wiu3|JopkeB}} {{Wikijunior Aardrijkskunde}} Dit hoofdstuk gaat over de invloed van de Aarde op de tijd zoals wij mensen die ervaren. Waarom hebben we eigenlijk jaren, seizoenen, dag en nacht en een schrikkeldag elke vier jaar? En waarom is het in Engeland een uur vroeger dan in de Benelux? De draaiing van de Aarde blijkt daar veel mee te maken te hebben, dus daar begint dit hoofdstuk mee. == Over de draaiing van de Aarde == '''Draaiing om de zon'''<br> Zoals we gezien hebben in het hoofdstuk [[Wikijunior:Aardrijkskunde/De wereld|De wereld]] draait de Aarde om de zon. De Aarde doet ongeveer een jaar over een volledige draaiing. Na een jaar is hij weer terug bij het begin. Vandaar dat we op Aarde in jaren rekenen. Een jaar wordt onderverdeeld in seizoenen, maanden, dagen en uren. De Aarde draait niet in een mooie, ronde cirkel om de zon, maar in een ellips, een soort uitgerekte cirkel. Hierdoor staat de Aarde op 21 juni en 21 december het verst van de zon. Op 21 maart en 23 september staat hij het dichtst bij de zon. '''Draaiing om de aardas'''<br> Tegelijkertijd draait de Aarde om zijn eigen as, dus hij draait in de rondte. Vergelijkbaar met een bromtol. Die as moet je je voorstellen als een denkbeeldige lange staaf die vanaf de Noordpool dwars door de Aarde naar de Zuidpool gaat en daar weer boven de grond uitkomt. Eén omwenteling duurt een dag. Dus die 40.000 km legt de Aarde zelf in 1 dag af. Dat is ongeveer twee keer zo snel als een gewoon vliegtuig. Zò snel draait hij. Dat de Aarde draait, kun je merken doordat het op een dag afwisselend overdag en nacht is. Stel dat je ergens in de Benelux (België, Nederland, Luxemburg) bent. Die plek is ongeveer de helft van de dag naar de zon toegekeerd. Dan is het daar licht. Of het goed of slecht weer is maakt niet uit. Dan is het in de Benelux "overdag", ochtend en middag. Aan de andere kant van Aarde is het dan donker, bijvoorbeeld in Nieuw-Zeeland. De andere helft van de dag staat de Benelux van de zon af en is het daar donker, dan is het avond en nacht. In Nieuw-Zeeland is het dàn juist licht. <gallery widths=250 heights=180> Blue ellipse.png|Ellips Four season blank.svg|Aarde (blauw) draait om de zon (geel); 1=21 maart; 2=21 december; 3=23 september; 4=21 juni Earth's Axis.gif|thumb|Aarde draait om zijn as Earth-lighting-summer-solstice NL.png|Aarde: dag en nacht </gallery> == Seizoenen == Met de aardas is nog wat aan de hand. Die staat namelijk scheef ten opzichte van de zon. Dat is de reden dat we seizoenen kennen. Hoe werkt dat? Allereerst nog iets over de indeling van de Aarde. Helemaal in het noorden ligt de Noordpool. Daar is het altijd heel koud. Helemaal aan de andere kant, in het zuiden, ligt de Zuidpool. Daar is het ook altijd heel koud. In het midden loopt de evenaar, een denkbeeldige lijn die midden over de Aarde loopt. Daar is het altijd warm, tropisch warm. [[File:Seasons2.svg|thumb|300px|Seizoenen (N = noorden, S = zuiden)]] Zo is de Aarde in feite in tweeën gedeeld. Er is een noordelijke helft, die we het "noordelijk halfrond" noemen. Die loopt van de Noordpool tot aan de evenaar. En je snapt het al: het zuidelijk halfrond loopt van de Zuidpool ook tot aan de evenaar. Nederland, België en Suriname liggen alle drie op het noordelijk halfrond. Suriname ligt vlak bij de evenaar. Nederland en België liggen tamelijk in het noorden, iets over de helft op een denkbeeldige lijn tussen de evenaar en de noordpool. Kijk nu eens goed naar het plaatje rechts. Eerst naar het linkerbolletje. Daar zie je dat de zon veel meer schijnt op het noordelijk halfrond dan op het zuidelijk halfrond. Dat komt omdat de aardas scheef staat en het noordelijk halfrond dichterbij de zon staat dan het zuidelijk halfrond. Het is rond 21 juni. Op het noordelijk halfrond begint de zomer, op het zuidelijk halfrond begint de winter. In de Benelux is het dan veel langer licht dan in de winter en veel korter donker. We krijgen veel meer zonlicht en de zon staat veel hoger in de lucht. Daardoor is het veel warmer en kunnen planten goed groeien (zoals bloemen, bomen, groente, fruit en granen). Het rechterbolletje op het plaatje toont de situatie op 21 december. Op het noordelijk halfrond is nu juist veel minder zon dan op het zuidelijk halfrond. In het noordelijk halfrond begint de winter en op het zuidelijk halfrond begint de zomer. Er is in de Benelux nu veel korter zonlicht, vaak niet meer dan zeven uur per dag. Bovendien staat de zon zelfs midden op de dag veel lager dan in de zomer. Het is hierdoor veel kouder, planten groeien buiten niet of nauwelijks meer, zomerplanten moet je beschermen tegen vorst, loofbomen hebben hun bladeren verloren. De twee bolletjes tussen links en rechts in, tonen de situatie op 21 maart (bovenin) en 23 september (onderin). Oftewel: het begin van de lente en de herfst. Op deze twee dagen is het overal op Aarde even lang licht en donker. Of je nu op een pool bent, op de evenaar of ergens er tussenin. De zon schijnt overal 12 uur. == Zonnetijd en kloktijd == [[File:Suntime.jpg|thumb|Zonnewijzer: half 6 (de schaduw van de dunne wijzer staat tussen 5 en 6)]] De tijd wordt op Aarde verdeeld in 24 uren van 60 minuten. Oorspronkelijk was er alleen zonnetijd. Die bestaat overigens nog steeds, maar die wordt veel minder vaak gebruikt dan kloktijd. '''Zonnetijd''' wordt gemeten zonder klok, alleen door naar de stand van de zon te kijken. Hij komt op in het oosten en gaat weer onder in het westen. Hoogzomer komt hij op in het noordoosten en gaat hij onder in het noordwesten. In de winter, vlak voor Kerstmis, komt hij op in het zuidoosten en gaat hij 's middags onder in het zuidwesten. In de tussentijd is hij langzaam via het zuiden verder geschoven. Althans, zo lijkt het. Maar in werkelijkheid is de Aarde verder om zijn as gedraaid en staat de zon stil. Door naar die stand van de zon te kijken, kun je inschatten hoe laat het is, volgens de zonnetijd dan. Met een kompas kun je nog beter bepalen waar de zon staat en uitrekenen hoe laat het qua zonnetijd is. Ook zonnewijzers geven de zonnetijd aan. Andersom kun je een inschatting maken van de richting waarin je loopt (of wilt lopen of fietsen), als je een horloge hebt dat is afgestemd op de zonnetijd. Als het 12 uur 's middags is, staat de zon in het zuiden. Om 6 uur 's morgens staat hij in het oosten en om 6 uur 's avonds in het westen. Daar tussenin: als het 9 uur 's morgens is, staat hij in het zuidoosten en om 3 uur 's middags in het zuidwesten. [[File:Time Zones (2012).gif|thumb|500px|Kloktijd: tijdzones (rode lijn midden = nulmeridiaan; rode lijn rechts = datumgrens)]] Maar ja, de '''kloktijd''' is maar zelden hetzelfde als de zonnetijd. * Allereerst vinden we het vervelend om telkens je horloge te moeten verzetten als je een uurtje naar het oosten of westen gaat. Dat is tamelijk onhandig: niet alleen moet je je horloge steeds verzetten, maar het is ook lastig afspraken maken. * Daarom is de wereld in tijdzones ingedeeld. 24 in totaal, want er gaan 24 uren in een dag. Dus elke tijdzone bestaat uit een uur. :Even een stukje theorie tussendoor: De Aarde bestaat uit een bol. En dus kun je er (denkbeeldige) cirkels omheen trekken, net als de evenaar zo'n cirkel is. Elke cirkel is wiskundig gezien 360° in de rondte (° = gradenteken, nu niet op een koortsthermometer, maar in de ruimte). Dus ook de Aarde is 360° in de rondte. Dat betekent dat er denkbeeldig 360 lijnen zijn getekend op de Aarde, van de noordpool naar de zuidpool, elk met dezelfde afstand tot elkaar. We noemen die {{Wp|Meridiaan (geografie)|meridianen}}. Als je die 360° deelt door 24 (uren) dan kom je uit op 15. Dus elke 15° is een uur verder. In 1884 werd de Meridiaan van Greenwich (in Engeland) gekozen als wereldwijd geldende {{Wp|nulmeridiaan}}. Van daaruit werd verder geteld naar het westen ("westerlengte" = WL) en naar het oosten ("oosterlengte" = OL). De nulmeridiaan loopt midden door een tijdzone. Die tijdzone loopt dus van 7½° WL tot 7½° OL. Men noemt die zone "Westeuropese tijd". Nederland ligt gemiddeld op 5° OL. België op 4,5° OL. Je zou dus denken: die landen hebben dezelfde tijdzone als Engeland en dus Westeuropese tijd. Maar nee: zoals je op het kaartje al kunt zien, houden niet alle landen zich strikt aan de tijdzone die ze zouden moeten hebben. * Als je strikt aan die 24 oorspronkelijke tijdzones vasthoudt, die allemaal even ver uit elkaar liggen, dan ontstaan er problemen. Dan moet je binnen een land of regio nog steeds je horloge verzetten als je een tijdzone oversteekt naar de volgende. Daarom zijn er andere tijdsindelingen gemaakt. Daarbij is er zoveel mogelijk voor gezorgd dat een land altijd in zijn geheel in één tijdzone ligt. Voor de meeste landen is dat gelukt. Alleen grote landen, zoals Rusland, de Verenigde Staten, Canada en Australië, hebben wel verschillende tijdzones binnen hun grenzen. Zelfs China heeft maar één tijdzone, terwijl er wel drie meredianen dwars doorheen lopen, en drie tijdzones dus meer voor hand zouden liggen. Nederland en België horen bij bij de Middeneuropese tijdzone, de MET. We hebben nu dezelfde tijd als nabijgelegen landen als Duitsland, Zwitersland, Italië en Scandinavië. Dat is wel zo gemakkelijk. Alleen lopen we dan qua kloktijd wel een stuk vóór op de zonnetijd. ** Reken maar uit: een uur is 15°. Dus 5° OL is 1/3 uur (20 minuten) ten oosten van de nulmeridiaan. Als we Westeuropes tijd zouden hebben, zou de zon al om 11:40 op zijn hoogst staan (12 uur zonnetijd). 20 minuten eerder dan de nulmeridiaan. Maar met Middeneuropese tijd lopen we een heel uur kloktijd vooruit op de nulmeridiaan. Dan staat de zon pas om 12:40 op zijn hoogst. Dus Westeuropese tijd zou voor de Benelux dichter bij de zonnetijd zijn dan Middeneuropese tijd. === Wintertijd en zomertijd === Tot nu toe hebben we gedaan alsof er maar één kloktijd is. Maar elk half jaar wordt de klok een uur verzet en gaan we over op zomertijd (vanaf eind maart) of wintertijd (vanaf eind oktober). Die zijn voor de Benelux in 1977 ingegaan. Het doel is om in de zomer meer profijt te hebben van het zonlicht. Als je met zonnetijd rekent, dan staat de zon om 12 uur 's middags op zijn hoogst en om 12 uur 's nachts is het het donkerst. Dat betekent dat er voor en na 12 uur 's nachts evenveel uren donker zijn. In de zomer zou dat in de Benelux ongeveer drie uren vóór 12 uur 's nachts zijn (dus ongeveer vanaf 9 uur 's avonds zonnetijd) en ongeveer drie uren na 12 uur 's nachts (dus tot ongeveer 3 uur 's nachts zonnetijd). Daarna wordt het alweer licht. Maar volwassen mensen houden ervan om 's avonds niet al om 9 uur naar bed te gaan, maar liever een of twee uur later. En 's nachts om 3 uur slapen de meeste mensen nog, dus dan hebben ze niets aan zonlicht. Met Middeneuropese tijd (MET) in de Benelux is dat al een beetje verbeterd (zo'n twee uur vóór 12 uur 's nachts gaat de zon onder en om ongeveer 4 uur 's nachts komt hij weer op), maar dat was nog niet genoeg. En in het oosten van Duitsland al helemaal niet. Daar geldt MET ook en is het een uur eerder donker dan in de Benelux. Daarom is er overgegaan op wintertijd en zomertijd. Wintertijd is de "normale" kloktijd. * Voor zomertijd wordt de klok een uur vooruit gezet. Dat wordt gedaan in het laatste weekend van maart. om 2 uur 's nachts wordt het dan plotseling 3 uur 's nachts. Op dat tijdstip slapen de meeste mensen. Zo hebben er zo weinig mogelijk mensen last van. Bij de overgang op de zomertijd heb je dus een uur minder en moet je op maandag gevoelsmatig een uur eerder opstaan om op tijd op school te komen. Maar je profiteert er ook van: 's avonds is het een uur langer licht en kun je bijvoorbeeld langer buiten spelen. * In het laatste weekend van oktober wordt de klok weer een uur teruggezet. Dat gebeurt om 3 uur 's nachts, dan wordt het plotseling opnieuw 2 uur en krijg je een uur extra om bijvoorbeeld uit te slapen. <gallery widths=250 heights=180> Daylight saving time in Slovakia-start.png|Overgang op zomertijd: klok gaat 1 uur vooruit Daylight saving time in Slovakia-end.png|Terug naar wintertijd: klok gaat 1 uur terug </gallery> We houden de zomertijd niet het hele jaar omdat het dan in de winter 's morgens wel erg laat licht zou worden. Dan zou je naar school gaan als het nog donker is. == Schrikkeldag == Een reis van de Aarde om de zon duurt iets meer dan een jaar. Om precies te zijn: 365 dagen en een kwart dag (zo'n zes uur). Daar merk je niets van, tenzij je aardwetenschapper bent en met meetapparatuur de stand van de zon in de gaten houdt. Maar die kwart dag is toch een probleem. Want als we niets zouden doen, beginnen de seizoenen (lente, zomer, herfst en winter) elke vier jaar een dag later. Dat zijn 25 dagen in een eeuw, bijna een maand. De lente begint dan na een eeuw op ± 17 april in plaats van op 21 maart. Kerstmis en Oud en Nieuw zouden dan na zo'n zes eeuwen in de zomer vallen. Daarom is er een keer in de vier jaar een extra dag, een schrikkeldag, op 29 februari. Dan lopen de seizoenen en Christelijke feestdagen weer in de pas met het kalenderjaar. Alle jaren die door 4 deelbaar zijn, krijgen zo'n extra dag. Je hebt wel pech als je precies op zo'n schrikkeldag bent geboren, want dan kun je maar een keer in de vier jaar je verjaardag echt op 29 februari vieren. '''Opdracht''': Reken uit: Wanneer is het eerstvolgende schrikkeljaar? {{Juniorsub}} 8qp99kqbk5j64yesl9x8ee6q3mlp79q 430513 430512 2026-10-06T06:53:58Z JopkeB 18060 /* Schrikkeldag */ 430513 wikitext text/x-wiki {{Wiu3|JopkeB}} {{Wikijunior Aardrijkskunde}} Dit hoofdstuk gaat over de invloed van de Aarde op de tijd zoals wij mensen die ervaren. Waarom hebben we eigenlijk jaren, seizoenen, dag en nacht en een schrikkeldag elke vier jaar? En waarom is het in Engeland een uur vroeger dan in de Benelux? De draaiing van de Aarde blijkt daar veel mee te maken te hebben, dus daar begint dit hoofdstuk mee. == Over de draaiing van de Aarde == '''Draaiing om de zon'''<br> Zoals we gezien hebben in het hoofdstuk [[Wikijunior:Aardrijkskunde/De wereld|De wereld]] draait de Aarde om de zon. De Aarde doet ongeveer een jaar over een volledige draaiing. Na een jaar is hij weer terug bij het begin. Vandaar dat we op Aarde in jaren rekenen. Een jaar wordt onderverdeeld in seizoenen, maanden, dagen en uren. De Aarde draait niet in een mooie, ronde cirkel om de zon, maar in een ellips, een soort uitgerekte cirkel. Hierdoor staat de Aarde op 21 juni en 21 december het verst van de zon. Op 21 maart en 23 september staat hij het dichtst bij de zon. '''Draaiing om de aardas'''<br> Tegelijkertijd draait de Aarde om zijn eigen as, dus hij draait in de rondte. Vergelijkbaar met een bromtol. Die as moet je je voorstellen als een denkbeeldige lange staaf die vanaf de Noordpool dwars door de Aarde naar de Zuidpool gaat en daar weer boven de grond uitkomt. Eén omwenteling duurt een dag. Dus die 40.000 km legt de Aarde zelf in 1 dag af. Dat is ongeveer twee keer zo snel als een gewoon vliegtuig. Zò snel draait hij. Dat de Aarde draait, kun je merken doordat het op een dag afwisselend overdag en nacht is. Stel dat je ergens in de Benelux (België, Nederland, Luxemburg) bent. Die plek is ongeveer de helft van de dag naar de zon toegekeerd. Dan is het daar licht. Of het goed of slecht weer is maakt niet uit. Dan is het in de Benelux "overdag", ochtend en middag. Aan de andere kant van Aarde is het dan donker, bijvoorbeeld in Nieuw-Zeeland. De andere helft van de dag staat de Benelux van de zon af en is het daar donker, dan is het avond en nacht. In Nieuw-Zeeland is het dàn juist licht. <gallery widths=250 heights=180> Blue ellipse.png|Ellips Four season blank.svg|Aarde (blauw) draait om de zon (geel); 1=21 maart; 2=21 december; 3=23 september; 4=21 juni Earth's Axis.gif|thumb|Aarde draait om zijn as Earth-lighting-summer-solstice NL.png|Aarde: dag en nacht </gallery> == Seizoenen == Met de aardas is nog wat aan de hand. Die staat namelijk scheef ten opzichte van de zon. Dat is de reden dat we seizoenen kennen. Hoe werkt dat? Allereerst nog iets over de indeling van de Aarde. Helemaal in het noorden ligt de Noordpool. Daar is het altijd heel koud. Helemaal aan de andere kant, in het zuiden, ligt de Zuidpool. Daar is het ook altijd heel koud. In het midden loopt de evenaar, een denkbeeldige lijn die midden over de Aarde loopt. Daar is het altijd warm, tropisch warm. [[File:Seasons2.svg|thumb|300px|Seizoenen (N = noorden, S = zuiden)]] Zo is de Aarde in feite in tweeën gedeeld. Er is een noordelijke helft, die we het "noordelijk halfrond" noemen. Die loopt van de Noordpool tot aan de evenaar. En je snapt het al: het zuidelijk halfrond loopt van de Zuidpool ook tot aan de evenaar. Nederland, België en Suriname liggen alle drie op het noordelijk halfrond. Suriname ligt vlak bij de evenaar. Nederland en België liggen tamelijk in het noorden, iets over de helft op een denkbeeldige lijn tussen de evenaar en de noordpool. Kijk nu eens goed naar het plaatje rechts. Eerst naar het linkerbolletje. Daar zie je dat de zon veel meer schijnt op het noordelijk halfrond dan op het zuidelijk halfrond. Dat komt omdat de aardas scheef staat en het noordelijk halfrond dichterbij de zon staat dan het zuidelijk halfrond. Het is rond 21 juni. Op het noordelijk halfrond begint de zomer, op het zuidelijk halfrond begint de winter. In de Benelux is het dan veel langer licht dan in de winter en veel korter donker. We krijgen veel meer zonlicht en de zon staat veel hoger in de lucht. Daardoor is het veel warmer en kunnen planten goed groeien (zoals bloemen, bomen, groente, fruit en granen). Het rechterbolletje op het plaatje toont de situatie op 21 december. Op het noordelijk halfrond is nu juist veel minder zon dan op het zuidelijk halfrond. In het noordelijk halfrond begint de winter en op het zuidelijk halfrond begint de zomer. Er is in de Benelux nu veel korter zonlicht, vaak niet meer dan zeven uur per dag. Bovendien staat de zon zelfs midden op de dag veel lager dan in de zomer. Het is hierdoor veel kouder, planten groeien buiten niet of nauwelijks meer, zomerplanten moet je beschermen tegen vorst, loofbomen hebben hun bladeren verloren. De twee bolletjes tussen links en rechts in, tonen de situatie op 21 maart (bovenin) en 23 september (onderin). Oftewel: het begin van de lente en de herfst. Op deze twee dagen is het overal op Aarde even lang licht en donker. Of je nu op een pool bent, op de evenaar of ergens er tussenin. De zon schijnt overal 12 uur. == Zonnetijd en kloktijd == [[File:Suntime.jpg|thumb|Zonnewijzer: half 6 (de schaduw van de dunne wijzer staat tussen 5 en 6)]] De tijd wordt op Aarde verdeeld in 24 uren van 60 minuten. Oorspronkelijk was er alleen zonnetijd. Die bestaat overigens nog steeds, maar die wordt veel minder vaak gebruikt dan kloktijd. '''Zonnetijd''' wordt gemeten zonder klok, alleen door naar de stand van de zon te kijken. Hij komt op in het oosten en gaat weer onder in het westen. Hoogzomer komt hij op in het noordoosten en gaat hij onder in het noordwesten. In de winter, vlak voor Kerstmis, komt hij op in het zuidoosten en gaat hij 's middags onder in het zuidwesten. In de tussentijd is hij langzaam via het zuiden verder geschoven. Althans, zo lijkt het. Maar in werkelijkheid is de Aarde verder om zijn as gedraaid en staat de zon stil. Door naar die stand van de zon te kijken, kun je inschatten hoe laat het is, volgens de zonnetijd dan. Met een kompas kun je nog beter bepalen waar de zon staat en uitrekenen hoe laat het qua zonnetijd is. Ook zonnewijzers geven de zonnetijd aan. Andersom kun je een inschatting maken van de richting waarin je loopt (of wilt lopen of fietsen), als je een horloge hebt dat is afgestemd op de zonnetijd. Als het 12 uur 's middags is, staat de zon in het zuiden. Om 6 uur 's morgens staat hij in het oosten en om 6 uur 's avonds in het westen. Daar tussenin: als het 9 uur 's morgens is, staat hij in het zuidoosten en om 3 uur 's middags in het zuidwesten. [[File:Time Zones (2012).gif|thumb|500px|Kloktijd: tijdzones (rode lijn midden = nulmeridiaan; rode lijn rechts = datumgrens)]] Maar ja, de '''kloktijd''' is maar zelden hetzelfde als de zonnetijd. * Allereerst vinden we het vervelend om telkens je horloge te moeten verzetten als je een uurtje naar het oosten of westen gaat. Dat is tamelijk onhandig: niet alleen moet je je horloge steeds verzetten, maar het is ook lastig afspraken maken. * Daarom is de wereld in tijdzones ingedeeld. 24 in totaal, want er gaan 24 uren in een dag. Dus elke tijdzone bestaat uit een uur. :Even een stukje theorie tussendoor: De Aarde bestaat uit een bol. En dus kun je er (denkbeeldige) cirkels omheen trekken, net als de evenaar zo'n cirkel is. Elke cirkel is wiskundig gezien 360° in de rondte (° = gradenteken, nu niet op een koortsthermometer, maar in de ruimte). Dus ook de Aarde is 360° in de rondte. Dat betekent dat er denkbeeldig 360 lijnen zijn getekend op de Aarde, van de noordpool naar de zuidpool, elk met dezelfde afstand tot elkaar. We noemen die {{Wp|Meridiaan (geografie)|meridianen}}. Als je die 360° deelt door 24 (uren) dan kom je uit op 15. Dus elke 15° is een uur verder. In 1884 werd de Meridiaan van Greenwich (in Engeland) gekozen als wereldwijd geldende {{Wp|nulmeridiaan}}. Van daaruit werd verder geteld naar het westen ("westerlengte" = WL) en naar het oosten ("oosterlengte" = OL). De nulmeridiaan loopt midden door een tijdzone. Die tijdzone loopt dus van 7½° WL tot 7½° OL. Men noemt die zone "Westeuropese tijd". Nederland ligt gemiddeld op 5° OL. België op 4,5° OL. Je zou dus denken: die landen hebben dezelfde tijdzone als Engeland en dus Westeuropese tijd. Maar nee: zoals je op het kaartje al kunt zien, houden niet alle landen zich strikt aan de tijdzone die ze zouden moeten hebben. * Als je strikt aan die 24 oorspronkelijke tijdzones vasthoudt, die allemaal even ver uit elkaar liggen, dan ontstaan er problemen. Dan moet je binnen een land of regio nog steeds je horloge verzetten als je een tijdzone oversteekt naar de volgende. Daarom zijn er andere tijdsindelingen gemaakt. Daarbij is er zoveel mogelijk voor gezorgd dat een land altijd in zijn geheel in één tijdzone ligt. Voor de meeste landen is dat gelukt. Alleen grote landen, zoals Rusland, de Verenigde Staten, Canada en Australië, hebben wel verschillende tijdzones binnen hun grenzen. Zelfs China heeft maar één tijdzone, terwijl er wel drie meredianen dwars doorheen lopen, en drie tijdzones dus meer voor hand zouden liggen. Nederland en België horen bij bij de Middeneuropese tijdzone, de MET. We hebben nu dezelfde tijd als nabijgelegen landen als Duitsland, Zwitersland, Italië en Scandinavië. Dat is wel zo gemakkelijk. Alleen lopen we dan qua kloktijd wel een stuk vóór op de zonnetijd. ** Reken maar uit: een uur is 15°. Dus 5° OL is 1/3 uur (20 minuten) ten oosten van de nulmeridiaan. Als we Westeuropes tijd zouden hebben, zou de zon al om 11:40 op zijn hoogst staan (12 uur zonnetijd). 20 minuten eerder dan de nulmeridiaan. Maar met Middeneuropese tijd lopen we een heel uur kloktijd vooruit op de nulmeridiaan. Dan staat de zon pas om 12:40 op zijn hoogst. Dus Westeuropese tijd zou voor de Benelux dichter bij de zonnetijd zijn dan Middeneuropese tijd. === Wintertijd en zomertijd === Tot nu toe hebben we gedaan alsof er maar één kloktijd is. Maar elk half jaar wordt de klok een uur verzet en gaan we over op zomertijd (vanaf eind maart) of wintertijd (vanaf eind oktober). Die zijn voor de Benelux in 1977 ingegaan. Het doel is om in de zomer meer profijt te hebben van het zonlicht. Als je met zonnetijd rekent, dan staat de zon om 12 uur 's middags op zijn hoogst en om 12 uur 's nachts is het het donkerst. Dat betekent dat er voor en na 12 uur 's nachts evenveel uren donker zijn. In de zomer zou dat in de Benelux ongeveer drie uren vóór 12 uur 's nachts zijn (dus ongeveer vanaf 9 uur 's avonds zonnetijd) en ongeveer drie uren na 12 uur 's nachts (dus tot ongeveer 3 uur 's nachts zonnetijd). Daarna wordt het alweer licht. Maar volwassen mensen houden ervan om 's avonds niet al om 9 uur naar bed te gaan, maar liever een of twee uur later. En 's nachts om 3 uur slapen de meeste mensen nog, dus dan hebben ze niets aan zonlicht. Met Middeneuropese tijd (MET) in de Benelux is dat al een beetje verbeterd (zo'n twee uur vóór 12 uur 's nachts gaat de zon onder en om ongeveer 4 uur 's nachts komt hij weer op), maar dat was nog niet genoeg. En in het oosten van Duitsland al helemaal niet. Daar geldt MET ook en is het een uur eerder donker dan in de Benelux. Daarom is er overgegaan op wintertijd en zomertijd. Wintertijd is de "normale" kloktijd. * Voor zomertijd wordt de klok een uur vooruit gezet. Dat wordt gedaan in het laatste weekend van maart. om 2 uur 's nachts wordt het dan plotseling 3 uur 's nachts. Op dat tijdstip slapen de meeste mensen. Zo hebben er zo weinig mogelijk mensen last van. Bij de overgang op de zomertijd heb je dus een uur minder en moet je op maandag gevoelsmatig een uur eerder opstaan om op tijd op school te komen. Maar je profiteert er ook van: 's avonds is het een uur langer licht en kun je bijvoorbeeld langer buiten spelen. * In het laatste weekend van oktober wordt de klok weer een uur teruggezet. Dat gebeurt om 3 uur 's nachts, dan wordt het plotseling opnieuw 2 uur en krijg je een uur extra om bijvoorbeeld uit te slapen. <gallery widths=250 heights=180> Daylight saving time in Slovakia-start.png|Overgang op zomertijd: klok gaat 1 uur vooruit Daylight saving time in Slovakia-end.png|Terug naar wintertijd: klok gaat 1 uur terug </gallery> We houden de zomertijd niet het hele jaar omdat het dan in de winter 's morgens wel erg laat licht zou worden. Dan zou je naar school gaan als het nog donker is. == Schrikkeldag == Een reis van de Aarde om de zon duurt iets meer dan een jaar. Om precies te zijn: 365 dagen en een kwart dag (zo'n zes uur). Daar merk je niets van, tenzij je aardwetenschapper bent en met meetapparatuur de stand van de zon in de gaten houdt. Maar die kwart dag is toch een probleem. Want als we niets zouden doen, beginnen de seizoenen (lente, zomer, herfst en winter) elke vier jaar een dag later. Dat zijn 25 dagen in een eeuw, bijna een maand. De lente begint dan na een eeuw op ± 17 april in plaats van op 21 maart. Kerstmis en Oud en Nieuw zouden dan na zo'n zes eeuwen in de zomer vallen. Dat is verwarrend en dat willen we niet. Daarom is er een keer in de vier jaar een extra dag, een schrikkeldag, op 29 februari. Dan lopen de seizoenen en Christelijke feestdagen weer in de pas met het kalenderjaar. Alle jaren die door 4 deelbaar zijn, krijgen zo'n extra dag. Je hebt wel pech als je precies op zo'n schrikkeldag bent geboren, want dan kun je maar een keer in de vier jaar je verjaardag echt op 29 februari vieren. '''Opdracht''': Reken uit: Wanneer is het eerstvolgende schrikkeljaar? {{Juniorsub}} sowlgzhw1e2c1yqcg4c37r3vigfrjna 430555 430513 2026-10-06T11:43:04Z JopkeB 18060 Aanvullingen, o.a. benodigde voorkennis 430555 wikitext text/x-wiki {{Wiu3|JopkeB}} {| class="wikitable" style="width:28em;" border=1; style="float:right;" |- | <span style="font-size: small;">'''Benodigde voorkennis (wat je al moet weten):'''</span> * <span style="font-size: small;">[[Wikijunior:Klokkijken]]</span> * <span style="font-size: small;">Windstreken en kompas</span> * <span style="font-size: small;">Seizoenen, maanden, dagdelen</span> * <span style="font-size: small;">Beetje topografie: ligging van belangrijke landen</span> |} <div style="clear: both;"></div> {{Wikijunior Aardrijkskunde}} Dit hoofdstuk gaat over de invloed van de Aarde op de tijd zoals wij mensen die ervaren. Waarom hebben we eigenlijk jaren, seizoenen, dag en nacht en een schrikkeldag elke vier jaar? En waarom is het in Engeland een uur vroeger dan in de Benelux? De draaiing van de Aarde blijkt daar veel mee te maken te hebben, dus daar begint dit hoofdstuk mee. == Over de draaiing van de Aarde == '''Draaiing om de zon'''<br> Zoals we gezien hebben in het hoofdstuk [[Wikijunior:Aardrijkskunde/De wereld|De wereld]] draait de Aarde om de zon. De Aarde doet ongeveer een jaar over een volledige draaiing. Na een jaar is hij weer terug bij het begin. Vandaar dat we op Aarde in jaren rekenen. Een jaar wordt onderverdeeld in seizoenen, maanden, dagen en uren. De Aarde draait niet in een mooie, ronde cirkel om de zon, maar in een ellips, een soort uitgerekte cirkel. Hierdoor staat de Aarde op 21 juni en 21 december het verst van de zon. Op 21 maart en 23 september staat hij het dichtst bij de zon. '''Draaiing om de aardas'''<br> Tegelijkertijd draait de Aarde om zijn eigen as, dus hij draait in de rondte. Vergelijkbaar met een bromtol. Die as moet je je voorstellen als een denkbeeldige lange staaf die vanaf de Noordpool dwars door de Aarde naar de Zuidpool gaat en daar weer boven de grond uitkomt. Eén omwenteling duurt een dag. Dus die 40.000 km legt de Aarde zelf in 1 dag af. Dat is ongeveer twee keer zo snel als een gewoon vliegtuig. Zò snel draait hij. Dat de Aarde draait, kun je merken doordat het op een dag afwisselend overdag en nacht is. Stel dat je ergens in de Benelux (België, Nederland, Luxemburg) bent. Die plek is ongeveer de helft van de dag naar de zon toegekeerd. Dan is het daar licht. Of het goed of slecht weer is maakt niet uit. Dan is het in de Benelux "overdag", ochtend en middag. Aan de andere kant van Aarde is het dan donker, bijvoorbeeld in Nieuw-Zeeland. De andere helft van de dag staat de Benelux van de zon af en is het daar donker, dan is het avond en nacht. In Nieuw-Zeeland is het dàn juist licht. <gallery widths=250 heights=180> Blue ellipse.png|Ellips Four season blank.svg|Aarde (blauw) draait om de zon (geel); 1=21 maart; 2=21 december; 3=23 september; 4=21 juni Earth's Axis.gif|thumb|Aarde draait om zijn as Earth-lighting-summer-solstice NL.png|Aarde: dag en nacht </gallery> == Seizoenen == Met de aardas is nog wat aan de hand. Die staat namelijk scheef ten opzichte van de zon. Dat is de reden dat we seizoenen kennen. Hoe werkt dat? Allereerst nog iets over de indeling van de Aarde. Helemaal in het noorden ligt de Noordpool. Daar is het altijd heel koud. Helemaal aan de andere kant, in het zuiden, ligt de Zuidpool. Daar is het ook altijd heel koud. In het midden loopt de evenaar, een denkbeeldige lijn die midden over de Aarde loopt. Daar is het altijd warm, tropisch warm. [[File:Seasons2.svg|thumb|300px|Seizoenen (N = noorden, S = zuiden)]] Zo is de Aarde in feite in tweeën gedeeld. Er is een noordelijke helft, die we het "noordelijk halfrond" noemen. Die loopt van de Noordpool tot aan de evenaar. En je snapt het al: het zuidelijk halfrond loopt van de Zuidpool ook tot aan de evenaar. Nederland, België en Suriname liggen alle drie op het noordelijk halfrond. Suriname ligt vlak bij de evenaar. Nederland en België liggen tamelijk in het noorden, iets over de helft op een denkbeeldige lijn tussen de evenaar en de noordpool. Kijk nu eens goed naar het plaatje rechts. Eerst naar het linkerbolletje. Daar zie je dat de zon veel meer schijnt op het noordelijk halfrond dan op het zuidelijk halfrond. Dat komt omdat de aardas scheef staat en het noordelijk halfrond dichterbij de zon staat dan het zuidelijk halfrond. Het is rond 21 juni. Op het noordelijk halfrond begint de zomer, op het zuidelijk halfrond begint de winter. In de Benelux is het dan veel langer licht dan in de winter en veel korter donker. We krijgen veel meer zonlicht en de zon staat veel hoger in de lucht. Daardoor is het veel warmer en kunnen planten goed groeien (zoals bloemen, bomen, groente, fruit en granen). Het rechterbolletje op het plaatje toont de situatie op 21 december. Op het noordelijk halfrond is nu juist veel minder zon dan op het zuidelijk halfrond. In het noordelijk halfrond begint de winter en op het zuidelijk halfrond begint de zomer. Er is in de Benelux nu veel korter zonlicht, vaak niet meer dan zeven uur per dag. Bovendien staat de zon zelfs midden op de dag veel lager dan in de zomer. Het is hierdoor veel kouder, planten groeien buiten niet of nauwelijks meer, zomerplanten moet je beschermen tegen vorst, loofbomen hebben hun bladeren verloren. De twee bolletjes tussen links en rechts in, tonen de situatie op 21 maart (bovenin) en 23 september (onderin). Oftewel: het begin van de lente en de herfst. Op deze twee dagen is het overal op Aarde even lang licht en donker. Of je nu op een pool bent, op de evenaar of ergens er tussenin. De zon schijnt overal 12 uur. == Zonnetijd en kloktijd == [[File:Suntime.jpg|thumb|Zonnewijzer: half 6 (de schaduw van de dunne wijzer staat tussen 5 en 6)]] De tijd wordt op Aarde verdeeld in 24 uren van 60 minuten. Oorspronkelijk was er alleen zonnetijd. Die bestaat overigens nog steeds, maar die wordt veel minder vaak gebruikt dan kloktijd. '''Zonnetijd''' is de "tijd" die de zon zelf aangeeft. Zonnetijd wordt gemeten zonder klok, alleen door naar de stand van de zon te kijken. Hij komt op in het oosten en gaat weer onder in het westen. Hoogzomer komt hij op in het noordoosten en gaat hij onder in het noordwesten. In de winter, vlak voor Kerstmis, komt hij op in het zuidoosten en gaat hij 's middags onder in het zuidwesten. In de tussentijd is hij langzaam via het zuiden verder geschoven. Althans, zo lijkt het. Maar in werkelijkheid is de Aarde verder om zijn as gedraaid en staat de zon stil. De zon staat pal in het zuiden en is op zijn hoogste stand om 12 uur zonnetijd. Om 6 uur 's morgens staat hij pal in het oosten, waar de zon opkomt. Om 6 uur 's middags staat hij pal in het westen, waar de zon ondergaat. Om 9 uur 's morgens staat hij precies tussen het oosten en het zuiden. Om 3 uur 's middags precies tussen het zuiden en het westen. Door naar die stand van de zon te kijken, kun je inschatten hoe laat het is, volgens de zonnetijd dan. Met een kompas kun je nog beter bepalen waar de zon staat en uitrekenen hoe laat het qua zonnetijd is. Ook zonnewijzers geven de zonnetijd aan. Andersom kun je een inschatting maken van de richting waarin je loopt (of wilt lopen of fietsen), als je een horloge hebt dat is afgestemd op de zonnetijd. Als het 12 uur 's middags is, staat de zon in het zuiden. Om 6 uur 's morgens staat hij in het oosten en om 6 uur 's avonds in het westen. Daar tussenin: als het 9 uur 's morgens is, staat hij in het zuidoosten en om 3 uur 's middags in het zuidwesten. [[File:Time Zones (2012).gif|thumb|500px|Kloktijd: tijdzones (rode lijn midden = nulmeridiaan; rode lijn rechts = datumgrens)]] Maar ja, de '''kloktijd''' is maar zelden hetzelfde als de zonnetijd. De kloktijd is de tijd die de klok aangeeft. * Allereerst vinden we het vervelend om telkens je horloge te moeten verzetten als je een uurtje naar het oosten of westen gaat. Dat is tamelijk onhandig: niet alleen moet je je horloge steeds verzetten, maar het is ook lastig afspraken maken. * Daarom is de wereld in tijdzones ingedeeld. 24 in totaal, want er gaan 24 uren in een dag. Dus elke tijdzone bestaat uit een uur. :Even een stukje theorie tussendoor: De Aarde bestaat uit een bol. En dus kun je er (denkbeeldige) cirkels omheen trekken, net als de evenaar zo'n cirkel is. Elke cirkel is wiskundig gezien 360° in de rondte (° = gradenteken, nu niet op een koortsthermometer, maar in de ruimte). Dus ook de Aarde is 360° in de rondte. Dat betekent dat er denkbeeldig 360 lijnen zijn getekend op de Aarde, van de noordpool naar de zuidpool, elk met dezelfde afstand tot elkaar. We noemen die {{Wp|Meridiaan (geografie)|meridianen}}. Als je die 360° deelt door 24 (uren) dan kom je uit op 15. Dus elke 15° is een uur verder. In 1884 werd de Meridiaan van Greenwich (in Engeland) gekozen als wereldwijd geldende {{Wp|nulmeridiaan}}. Van daaruit werd verder geteld naar het westen ("westerlengte" = WL) en naar het oosten ("oosterlengte" = OL). De nulmeridiaan loopt midden door een tijdzone. Die tijdzone loopt dus van 7½° WL tot 7½° OL. Men noemt die zone "Westeuropese tijd". Nederland ligt gemiddeld op 5° OL. België op 4,5° OL. Je zou dus denken: die landen hebben dezelfde tijdzone als Engeland en dus Westeuropese tijd. Maar nee: zoals je op het kaartje al kunt zien, houden niet alle landen zich strikt aan de tijdzone die ze zouden moeten hebben. * Als je strikt aan die 24 oorspronkelijke tijdzones vasthoudt, die allemaal even ver uit elkaar liggen, dan ontstaan er problemen. Dan moet je binnen een land of regio nog steeds je horloge verzetten als je een tijdzone oversteekt naar de volgende. Daarom zijn er andere tijdsindelingen gemaakt. Daarbij is er zoveel mogelijk voor gezorgd dat een land altijd in zijn geheel in één tijdzone ligt. Voor de meeste landen is dat gelukt. Alleen grote landen, zoals Rusland, de Verenigde Staten, Canada en Australië, hebben wel verschillende tijdzones binnen hun grenzen. Zelfs China heeft maar één tijdzone, terwijl er wel drie meredianen dwars doorheen lopen, en drie tijdzones dus meer voor hand zouden liggen. Nederland en België horen bij bij de Middeneuropese tijdzone, de MET. We hebben nu dezelfde tijd als nabijgelegen landen als Duitsland, Zwitersland, Italië en Scandinavië. Dat is wel zo gemakkelijk. Alleen lopen we dan qua kloktijd wel een stuk vóór op de zonnetijd. ** Reken maar uit: een uur is 15°. Dus 5° OL is 1/3 uur (20 minuten) ten oosten van de nulmeridiaan. Als we Westeuropes tijd zouden hebben, zou de zon al om 11:40 op zijn hoogst staan (12 uur zonnetijd). 20 minuten eerder dan de nulmeridiaan. Maar met Middeneuropese tijd lopen we een heel uur kloktijd vooruit op de nulmeridiaan. Dan staat de zon pas om 12:40 op zijn hoogst. Dus Westeuropese tijd zou voor de Benelux dichter bij de zonnetijd zijn dan Middeneuropese tijd. De datumgrens is de grens tussen twee dagen. Ten westen ervan is de volgende dag al begonnen. Ten oosten ervan is het nog de vorige dag. Het is een denkbeeldige lijn van pool naar pool die geldt als scheidslijn tussen twee opeenvolgende dagen in de kalender. === Wintertijd en zomertijd === Tot nu toe hebben we gedaan alsof er maar één kloktijd is. Maar elk half jaar wordt de klok een uur verzet en gaan we over op zomertijd (vanaf eind maart) of wintertijd (vanaf eind oktober). Die zijn voor de Benelux in 1977 ingegaan. Het doel is om in de zomer meer profijt te hebben van het zonlicht. Als je met zonnetijd rekent, dan staat de zon om 12 uur 's middags op zijn hoogst en om 12 uur 's nachts is het het donkerst. Dat betekent dat er voor en na 12 uur 's nachts evenveel uren donker zijn. In de zomer zou dat in de Benelux ongeveer drie uren vóór 12 uur 's nachts zijn (dus ongeveer vanaf 9 uur 's avonds zonnetijd) en ongeveer drie uren na 12 uur 's nachts (dus tot ongeveer 3 uur 's nachts zonnetijd). Daarna wordt het alweer licht. Maar volwassen mensen houden ervan om 's avonds niet al om 9 uur naar bed te gaan, maar liever een of twee uur later. En 's nachts om 3 uur slapen de meeste mensen nog, dus dan hebben ze niets aan zonlicht. Met Middeneuropese tijd (MET) in de Benelux is dat al een beetje verbeterd (zo'n twee uur vóór 12 uur 's nachts gaat de zon onder en om ongeveer 4 uur 's nachts komt hij weer op), maar dat was nog niet genoeg. En in het oosten van Duitsland al helemaal niet. Daar geldt MET ook en is het een uur eerder donker dan in de Benelux. Daarom is er overgegaan op wintertijd en zomertijd. Wintertijd is de "normale" kloktijd. * Voor zomertijd wordt de klok een uur vooruit gezet. Dat wordt gedaan in het laatste weekend van maart. om 2 uur 's nachts wordt het dan plotseling 3 uur 's nachts. Op dat tijdstip slapen de meeste mensen. Zo hebben er zo weinig mogelijk mensen last van. Bij de overgang op de zomertijd heb je dus een uur minder en moet je op maandag gevoelsmatig een uur eerder opstaan om op tijd op school te komen. Maar je profiteert er ook van: 's avonds is het een uur langer licht en kun je bijvoorbeeld langer buiten spelen. * In het laatste weekend van oktober wordt de klok weer een uur teruggezet. Dat gebeurt om 3 uur 's nachts, dan wordt het plotseling opnieuw 2 uur en krijg je een uur extra om bijvoorbeeld uit te slapen. <gallery widths=250 heights=180> Daylight saving time in Slovakia-start.png|Overgang op zomertijd: klok gaat 1 uur vooruit Daylight saving time in Slovakia-end.png|Terug naar wintertijd: klok gaat 1 uur terug </gallery> We houden de zomertijd niet het hele jaar omdat het dan in de winter 's morgens wel erg laat licht zou worden. Dan zou je naar school gaan als het nog donker is. == Schrikkeldag == Een reis van de Aarde om de zon duurt iets meer dan een jaar. Om precies te zijn: 365 dagen en een kwart dag (zo'n zes uur). Daar merk je niets van, tenzij je aardwetenschapper bent en met meetapparatuur de stand van de zon in de gaten houdt. Maar die kwart dag is toch een probleem. Want als we niets zouden doen, beginnen de seizoenen (lente, zomer, herfst en winter) elke vier jaar een dag later. Dat zijn 25 dagen in een eeuw, bijna een maand. De lente begint dan na een eeuw op ± 17 april in plaats van op 21 maart. Kerstmis en Oud en Nieuw zouden dan na zo'n zes eeuwen in de zomer vallen. Dat is verwarrend en dat willen we niet. Daarom is er een keer in de vier jaar een extra dag, een schrikkeldag, op 29 februari. Dan lopen de seizoenen en Christelijke feestdagen weer in de pas met het kalenderjaar. Alle jaren die door 4 deelbaar zijn, krijgen zo'n extra dag. Je hebt wel pech als je precies op zo'n schrikkeldag bent geboren, want dan kun je maar een keer in de vier jaar je verjaardag echt op 29 februari vieren. '''Opdracht''': Reken uit: Wanneer is het eerstvolgende schrikkeljaar? {{Juniorsub}} 214dwr6w54s3d66zzekrd87miv5lqmd